„Znalazłem polskie Shire. Zupełnie jak z Tolkiena!” – najpiękniej tu późnym latem
Większość z nas zapewne kojarzy Beskid Niski z licznymi szlakami turystycznymi i trekkingowym rajem dla miłośników pieszych wypraw. Na tym jednak nie kończą się atrakcje i wyjątkowość tego urokliwego pasma. Przekonajcie się sami.
Spis treści: Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć na mapie zajmuje całkiem spory obszar, Beskid Niski często umyka uwadze podróżników. To miejsce, które nie krzyczy atrakcjami, nie kusi komercją, ale nagradza tych, którzy zdecydują się zatrzymać i wsłuchać w jego ciszę. Podróż po Beskidzie to spotkanie z historią, której nie da się zapomnieć, oraz z naturą, która leczy i uczy pokory. W styczniu 2024 roku Beskid Niski został wyróżniony tytułem Miejsca Miesiąca magazynu National Geographic Traveler. Znikająca kapliczka – milczący świadek historii łemkowskich w Beskidzie Niskim Zaledwie dwie godziny jazdy samochodem na południowy‑wschód od Krakowa rozciąga się fragment Beskidu Niskiego, który w magiczny sposób zatrzymał czas. Kapliczka, choć murowana, sprawia wrażenie, jakby cały jej ciężar opierał się na drewnianej framudze. By dostać się pod blaszany dach, trzeba się nieco zgarbić — jakby przestrzeń wchodziła w dialog z człowiekiem. Wnętrze jest wilgotne, unosi się słodkawa woń stęchlizny. Bielone, popękane ściany podtrzymują resztki polichromii — sceny religijne: Chrystus, krzyż na Golgocie, echa biblijnych opowieści z osiołkami. Obrazy są już mocno zniszczone, w kilku miejscach całe płaty farby już się odłamały. Regularni goście miejsca dziś dokumentują jej powolne znikanie — na fotografiach uchwycą jej śmierć w zwolnionym tempie, by pamięć nie umarła. Aby dotrzeć do kapliczki, z drogi krajowej nr 977 należy skręcić w kierunku Gładyszowa, minąć dawną cerkiew, a następnie wspiąć się drogą przez rozrastającą się wieś. Na rozwidleniu w Banicy skręcamy w prawo, mijając kolejną osadę i krajobrazy przypominające makrokosmos po dawnej wsi Jasionka, gdzie dominuje tylko pustka dawnego PGR‑u. Kilkaset metrów za ostatnim przystankiem busa asfalt znika — zaczyna się szuter. Droga zwęża się i wchodzi w las. Po nierównych, coraz głębszych koleinach jedzie się niemal z duszą na ramieniu. Najpierw mijamy cmentarz skryty w zagajniku, a potem — samotne grube drzwi stojące pośrodku trawy. Symboliczne. To pozostałość po wsi Czarne. I tam, obok, znajduje się ta właśnie znikająca kapliczka, milczący świadek minionych historii. Historia Beskidu Niskiego – ślady po Łemkach i pustoszejące wsie Historia Beskidu Niskiego to opowieść o przemijaniu i utraconej obecności człowieka. Ten sam scenariusz powtarza się w całym paśmie wschodnich Karpat oraz na pograniczu polsko‑ukraińskim. Dawniej tętniące życiem wsie, zasiedlane głównie przez Łemków, posługujących się językiem łemkowskim, z czasem pustoszały — najpierw na skutek działań wojennych i masowych przesiedleń, potem za sprawą akcji „Wisła”. Człowieka zastąpiła przyroda: powoli, cicho, ale nieodwołalnie. Dziś śladami dawnej obecności są jedynie przydrożne krzyże, piwnice bez domów, zdziczałe sady, które latem obsypują się owocami, mimo braku gospodarzy. Choć część Łemków wróciła po 1956 roku, wiele miejsc w Beskidzie Niskim nigdy nie odżyło. Pozostają niedopowiedziane wsie, wzięte przez historię „w nawias” — ich czas się zatrzymał, nie dostały drugiej szansy. Z którejkolwiek strony nie podejść do Czarnego, trafi się na kolejne ślady tej pustki: Lipną, Radocynę, Nieznajową. Wszędzie powtarza się ten sam krajobraz: krzyże wśród drzew, dzikie jabłonie, symboliczne drzwi wystające z trawy jak niemy pomnik przeszłości. Ale zanim do nich dotrzemy, czasem pojawi się iskra życia — ciasna, zadymiona bacówka, w której podhalańscy górale wciąż wyrabiają sery oscypki i bundz, łącząc tradycję z nowym kontekstem przestrzennym. Patrząc na rozległe, wylesione stoki, nietrudno zrozumieć, dlaczego górale porzucili tłoczne Podhale. Tereny te to wymarzone miejsce do wypasu owiec, gdzie przestrzeń i cisza pozwalają kontynuować pradawny rytuał górskiej gospodarki pasterskiej. Beskid Niski – co zobaczyć, gdzie pojechać i dlaczego warto? Beskid Niski, długo pomijany na turystycznej mapie Polski, zyskał nowe życie, gdy autostrada A4 otworzyła go dla mieszkańców Krakowa. Dzięki dobrej dostępności – zaledwie dwie godziny jazdy samochodem – region stał się alternatywą dla zatłoczonych Tatr i bardziej znanych Bieszczad. Przez dekady niedoceniany z powodu słabej infrastruktury turystycznej, dziś przyciąga tych, którzy szukają ciszy, przestrzeni i autentyczności. Dawniej traktowany jako przystanek w drodze na południowy wschód, Beskid Niski zaczyna być celem samym w sobie. To nie są góry dla miłośników wysokich szczytów — tylko jeden wierzchołek, po słowackiej stronie, przekracza 1000 metrów n.p.m.. Po stronie polskiej króluje Lackowa (997 m n.p.m.), ale nie o wysokość tu chodzi. Większość szczytów kryje się pod zielonymi koronami drzew, nie wybijając się ponad granicę lasu. Bo właśnie las jest tu bohaterem pierwszoplanowym. Nieprzypadkowo. Ten obszar był kiedyś częścią rozległej Puszczy Karpackiej — bukowo‑jodłowego lasu pierwotnego. Jej fragmenty zachowały się w granicach Magurskiego Parku Narodowego, jednego z najmniej znanych i najmniej uczęszczanych parków w Polsce. Dzięki ograniczonej liczbie szlaków, to wciąż królestwo dzikiej przyrody. Można tu spotkać niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie i żbiki, a także orły przednie – największe i najpotężniejsze ptaki drapieżne występujące w naszym kraju. Co ciekawe, Beskid Niski bywa nazywany Himalajami Beskidów. Gdy pogoda nie sprzyja wędrówkom, warto wsiąść do samochodu i wybrać się szlakiem drewnianych cerkwi – unikatowego dziedzictwa Łemków. Zabytkowe świątynie rozsiane są niemal w każdej wsi, a wiele z nich zostało niedawno odrestaurowanych i objętych badaniami archeologicznymi. Sezonowo działają przy nich przewodnicy przypisani do poszczególnych cerkwi, którzy z pasją dzielą się historią i ikonografią. Wystarczy zapukać do drzwi, by odkryć tajemnice świątyń np. w Kwiatoniu, Gładyszowie, Hańczowej czy Bodakach. To podróż nie tylko w przestrzeni, ale i w czasie. Atrakcje Beskidu Niskiego – uzdrowiska, filmowe wioski i źródła wód mineralnych Choć Beskid Niski nie posiada wyraźnego turystycznego centrum z prawdziwego zdarzenia, to coraz wyraźniej na mapie regionu wybija się Wysowa‑Zdrój. To niewielkie uzdrowisko zyskało w ostatnich latach drugie życie dzięki licznym inwestycjom. Park zdrojowy – rozległy i starannie zaprojektowany – ma jeszcze spory potencjał, by przyciągać nowych odwiedzających. Znaczące środki przeznaczono również na infrastrukturę – powstał nowoczesny basen, a w 2006 roku otwarto nową, stylizowaną na dawną, drewnianą pijalnię wód mineralnych. Choć nazwy wód brzmią skromnie – Henryk, Franciszek, Anna, Józef II, Słone – każda z nich oferuje inny skład mineralny i inny smak, przez co picie ich staje się prawdziwą podróżą po sensorycznych zakątkach zdrowia. To doświadczenie, które łączy profilaktykę zdrowotną z relaksem, idealne na krótkie, regenerujące wypady. Jeśli jednak ktoś poczuje przesyt uzdrowiskową atmosferą, wystarczy udać się na wschód, gdzie pasmo kończą Jaśliska – dzika, niemal bezczasowa kraina. Ta zamieszkana przez nieco ponad 400 osób wieś zyskała sławę dzięki kinu — to właśnie tutaj kręcono sceny do filmu „Wino truskawkowe” w reżyserii Dariusza Jabłońskiego, będącego ekranizacją opowiadań Andrzeja Stasiuka. Filmowe Żłobiska to właśnie Jaśliska – miejsce, w którym czas zatrzymał się kilka dekad temu i od tamtej pory nie drgnął nawet o sekundę. To żywa opowieść galicyjska, przesiąknięta atmosferą dawnych miasteczek pogranicza, gdzie przeszłość przenika teraźniejszość na każdym kroku. Źródło: National Geographic Traveler
Agroturystyka w Polsce. Najlepsze gospodarstwa na wakacyjny wyjazd
Planujesz wakacje w zgodzie z naturą? Poznaj 12 wyjątkowych gospodarstw agroturystycznych w Polsce, które oferują nie tylko noclegi, ale także lokalne atrakcje, warsztaty i tradycyjną kuchnię.
Spis treści: Śląska elegancja — Grzynda Cottage Artystowskie klimaty — art-Młyn W krainie wygasłych wulkanów — Villa Greta Jak w Holandii — Siedlisko nad Nogatem Skarb powstańców — Modrzewiowy Dworek Jak u babci — Uroczysko Lutówko Na skraju — Chata Na Krańcu Świata Żniwa i pierogi — Uroczysko Zaborek W domu i w zagrodzie — Zagroda edukacyjna Warmińska Pszczoła W krainie śliwki — Agroturystyka Za Piecem Muzeum chleba — Suszczy Borek Pod znakiem płaza — Agroturystyka Salamander Podkarpackie Pomidory prosto z krzaka, pieczenie chleba, warsztaty zielarskie i śpiew ptaków za oknem. Ale nie tylko. Także ludowe festyny, historyczne wnętrza, a nawet skarby. Poznajcie nasz subiektywny wybór najpiękniejszych i najciekawszych gospodarstw agroturystycznych w Polsce. Śląska elegancja — Grzynda Cottage Bez telewizora, wi-fi, za to z kaflowym piecem i działającą pompą abisynką (ręczną) oraz centryfugą (wirówką do mleka) w kuchni. W tym starym, 120-letnim ceglanym domu zachowano elementy architektury wiejskiej XIX-wiecznego Górnego Śląska, tj. drewniane okna skrzynkowe czy zamki wiejskie z dużymi kluczami. We wnętrzach właściciele odtworzyli klimat lat 20. XX w. Dom położony jest w sąsiedztwie młyna, na skraju lasów stobrawsko-turawskich, w samym sercu Stobrawskiego Parku Krajobrazowego. Tuż obok płynie rzeczka Budkowiczanka świetna na spływ kajakowy. Na gości, oprócz gospodyni Marii, do której mówi się po ślōnsku „szefowouł”, czekają także: 2 psy, 8 kotów i 3 konie rasy amerykańsko-śląskiej. Chałupa może przyjąć 10 osób: w dwóch izbach na parterze i w studiu na piętrze, z dwoma sypialniami oraz otwartą przestrzenią z kominkiem. Od 320 zł za noc w pokoju 2-os. Grzynda Cottage ul. Zagwiździańska 27b, 46-030 Stare Budkowice; tel. 605 826 375 Artystowskie klimaty — art-Młyn W wybudowanym ponad 120 lat temu młynie czas płynie wolno. Kiedyś spiętrzona woda poruszała młyńskie koło, dziś jedynymi sąsiadami są tu sarny, jelenie i bobry budujące swoje żeremie w korycie rzeki. Wewnątrz zaś wita wszystkich nie duch puszczy, tylko wiszący w holu obraz, na którym uwieczniono Franza Kafkę. Właściciele, Kalina i Artur, chętnie goszczą artystów przybywających tu na plenery malarskie. Przed młynem wśród łąk goście nierzadko medytują lub ćwiczą jogę. Spragnieni aktywności mogą ruszyć kajakiem lub rowerem po okolicznych lasach. Do ich dyspozycji jest 5 stylowo urządzonych pokoi. Od 230 zł za noc za pokój 2-os. przy rezerwacji na min. 4 dni. art-Młyn Torzym 35, 66-235 Wystok W krainie wygasłych wulkanów — Villa Greta Historia wielkiej miłości zaczęła się w 1945 r., kiedy Janek, polski żołnierz spod Łucka, trafił wraz z frontem II wojny światowej do niemieckiego gospodarstwa na Dolnym Śląsku, gdzie mieszkała piękna Margareta. Zakochali się w sobie i wbrew wszystkiemu zamieszkali w Dobkowie. Po wielu latach wnuk Krzysztof, na cześć swojej babci, nazwał wyremontowany dom rodzinny Villa Greta. Jej portret wisi dziś w jadalni. Kuchnia serwuje slow food z produktów od zaprzyjaźnionych gospodarzy i ziołami z własnego ogrodu. Za domem można się zgubić w labiryncie wyciętym na łące. Organizowane są tu warsztaty geologiczne „w poszukiwaniu agatów” oraz robienia pierników, kosmetyków naturalnych i drewnianych ozdób. Villa Greta może przyjąć 60 osób. Niedawno otwarto dla turystów budynek starej wozowni z salą na 120 osób. Od 260 zł. Villa Greta Dobków 59, 59-540 Dobków; tel. 506 112 985 Jak w Holandii — Siedlisko nad Nogatem W holenderskim, odrestaurowanym domu podcieniowym z 1851 r. mieszkali niegdyś menonici i mieli tu widoki jak w Holandii. W zasięgu wzroku łąki płaskie jak blat stołu, w sąsiedztwie meandrująca rzeka, brodzące czaple, paradujące bociany i ta cisza. Nad Nogatem można obserwować życie dzikich ptaków, łowić ryby. Warto skosztować zupy rakowej w restauracji Mały Holender, wypożyczyć łódkę i wypłynąć w podróż Pętlą Żuławską czy wsiąść do kolejki wąskotorowej po Mierzei Wiślanej. Właściciele przygotowali dla gości 4 pokoje. We wspólnej kuchni, gdzie stoi biały kredens jak u babci, można zmielić ręcznie kawę, a wychodząc przed dom, poczuć klimat dawnej wsi żuławskiej. Od 200 zł za noc w pokoju 2-os. Siedlisko nad Nogatem Jazowa 51, 82-100 Jazowa; tel. 660 531 957 Skarb powstańców — Modrzewiowy Dworek Legenda mówi, że na terenie dworku ukryto skarb: złoto i biżuterię. Miały tu być zgromadzone przed wybuchem powstania styczniowego, a naradę ze swoimi dowódcami odbył tu ponoć sam Romuald Traugutt. Faktem jest, że belki do budowy domu pochodzą z modrzewia mającego ponad 500 lat, choć sam dworek powstał na przełomie XVIII i XIX w. Stoi pośród lasów, na małej wyspie otoczonej fosą (urzęduje w niej wydra wyjadająca ryby z akwenu!), a w dole rzeki rządzą bobry. Okoliczne lasy są świetnym miejscem na wycieczki rowerowe i spacery. Właściciele podkreślają, że ich wiejski dworek nie jest typowym hotelem, raczej miejscem wypoczynku, w którym zorganizować można np. warsztaty kulinarne, imprezę rodzinną lub po prostu leniwie posiedzieć przed kominkiem. Mieści się tu 20 osób. Od 3,9 tys. zł za noc za cały dworek (400 m²; mieści się 17 os.). Modrzewiowy Dworek Kliczków Mały 45, 98-275 Kliczków Mały; tel. 451 582 482 Jak u babci — Uroczysko Lutówko Sianokosy, mleko prosto od krowy i domowy chleb. A wszystko w zagrodzie z czerwonej cegły i dwóch domach: babci Halinki i dziadka Klemensa – świetnego zduna. Gospodarstwo stoi wprost nad Jeziorem Lutowskim i ma dostęp do prywatnej plaży. Do tego rowery, kajaki, łódki, pomost, wiata na grill, plac zabaw, boiska, sauna i jacuzzi. Domy pomieszczą w sumie 15 osób. Od 440 zł za noc dla 2 os. (apartament 50 m²). Uroczysko Lutówko Lutówko 2, 89-407 Sępólno Krajeńskie; tel. 609 542 119 Na skraju — Chata Na Krańcu Świata Nie trzeba jechać do Patagonii, żeby wylądować na krańcu świata. A dokładnie w Chacie na Krańcu Świata mieszczącej się na skraju Klonowa, niedużej miejscowości położonej 20 km na północny wschód od Kielc. Większość turystów w tym regionie poprzestaje na zdobyciu podwójnego szczytu Łysicy, najwyższego wzniesienia Łysogór. A przecież jest tu dużo więcej atrakcji! Warto odwiedzić Ciekoty, gdzie dzieciństwo spędził Stefan Żeromski. Z kolei w Parku Miniatur i Rozrywki Sabat Krajno zobaczymy m.in. Statuę Wolności, Big Bena czy Jezusa z Rio. Rzecz jasna wszystko w skali mikro. Z pewnością warto odwiedzić też Świętokrzyski Klub Jazdy Konnej w Brzezinkach. Po dniu w siodle w urokliwej drewnianej Chacie na Krańcu Świata z pewnością się zregenerujemy, np. w jacuzzi. Spróbujemy też miodu spadziowego (jeśli deszcze nie zmyją spadzi) lub weźmiemy udział w warsztatach ceramicznych. Od 270 zł za 3 os. Chata Na Krańcu Świata Klonów 60, 26-140 Łączna; chatanakrancuswiata.pl Żniwa i pierogi — Uroczysko Zaborek Leżący na południe od Janowa Podlaskiego pensjonat to swego rodzaju skansen na 50-hektarowym terenie. Wszystkie budynki – niektóre nawet 200-letnie – zostały tutaj przeniesione z południowego Podlasia. Możemy zamieszkać w wiatraku, na plebanii lub w szlacheckim dworku. Na pewno nie będą się tu nudzić dzieci – jest tu możliwość zorganizowania aż siedmiu gier terenowych. W weekendy (a także na prośbę większych grup) urządzane są warsztaty: kulinarne czy zielarskie. Zioła zbieramy zaś w lokalnym Ogrodzie Albiczuka odtworzonym na podstawie obrazów tego malarza prymitywisty z pogranicza polsko-ukraińskiego. Turyści mogą tu np. spróbować pokrzywy. Sporą sezonową atrakcją Uroczyska Zaborek jest możliwość podglądania żniwiarzy przy pracy. A przy odrobinie szczęścia możemy też trafić na pokaz ubijania masła. Przyda się na okrasę do pierogów, z których słynie ten pensjonat. Od 550 zł. Uroczysko Zaborek Kolonia 28, 21-505 Janów Podlaski; zaborek.com.pl W domu i w zagrodzie — Zagroda edukacyjna Warmińska Pszczoła Kiedy Katarzyna i Andrzej Maziec rzucili korporacje i zamienili Wrocław oraz Trójmiasto na warmińskie łąki, ich sąsiedzi twierdzili, że wytrzymają maksimum 3 lata. Ale gospodarstwo w gminie Purda, 25 km na południowy wschód od Olsztyna, nadal istnieje. Co więcej, jest dziś centrum edukacji ekologiczno-pszczelarskiej. Katarzyna została w ubiegłym roku uznana pszczelarzem roku, jako pierwsza kobieta w Polsce. W Zagrodzie Edukacyjnej nie tylko dowiemy się wszystkiego o leczniczych właściwościach miodu i pyłków kwiatowych. Nauczymy się też odróżniać prawdziwy miód od podróbek. A na pobliskiej rzece Kosma popłyniemy kajakiem. Z kolei na wycieczkę konną umówimy się w Pajtuńskim Młynie. W Warmińskiej Pszczole przenocujemy w drewnianych domkach. Odważni mogą skorzystać z pszczelego domku inhalacyjnego. Przypomina on duży ul, a my staramy się zrelaksować w środku, mając świadomość, że pod nami bzyczy 200 tys. pszczół! Od 360 zł za noc. Zagroda edukacyjna Warmińska Pszczoła Purda 124a. 11-030 Purda; tel. 505 233 582 W krainie śliwki — Agroturystyka Za Piecem Na granicy między Pogórzem Wiśnickim i Beskidem Wyspowym leży kraina suski sechlońskiej. To wędzona w tzw. suśniach śliwka węgierka. Czyli produkt posiadający Chronione Geograficznie Oznaczenie Unii Europejskiej, powstający na terenie 7 gmin na północ od Nowego Sącza. Na Śliwkowy Szlak najlepiej ruszyć z końcem lata, gdy okolica pachnie dymem bukowym. Ale do Agroturystyki Za Piecem można przyjeżdżać cały rok. Jest tu do wynajęcia 5 pokoi. Właścicielka, Katarzyna Wiktor, zaprasza do lasu na jagody czy grzyby. A na miejscu nie tylko dostępne są lokalne wyroby spożywcze, ale można też upiec własny chleb. Znajdziemy tu miejsca na piesze wędrówki, a miłośnicy etnografii powinni odwiedzić pobliski Skansen na Jędrzejkówce oraz XVII-wieczny dwór Michałowskich. Od 100 zł za nocleg ze śniadaniem. Agroturystyka Za Piecem Strzeszyce 23, 34-603 Ujanowice; tel. 721 768 517 Muzeum chleba — Suszczy Borek Nie ma chyba bardziej ikonicznego gospodarstwa agroturystycznego niż niewielkie obejście pana Władysława Gryki w Suszczym Borku, na skraju Puszczy Białowieskiej. Często zaglądają tu rowerzyści, bo ten fragment Podlasia najlepiej zwiedzać na dwóch kółkach. I z papierową mapą, bo często znika tu zasięg telefonii komórkowej. Nad bramą wita nas napis „Muzeum Chleba”, ale prawdę mówiąc, stary jest tu tylko piec. Razowe wypieki pana Władysława długo utrzymują świeżość. Przy okazji warsztatów chlebowych nie tylko nauczymy się trudnej sztuki piekarniczej, ale też poznamy inne kulinarne sekrety gospodarza. Wyjątkowa jest zwłaszcza jego baranina. „Najwięcej dzieje się tu oczywiście w czasie żniw, gdy można zobaczyć tradycyjne koszenie zboża – mówi pan Władysław. Ale jeśli tylko siły dopisują, to zaczynamy przyjmować gości już od maja”. Ceny zaczynają się od 210 zł. Suszczy Borek Suszczy Borek 7, 17-220 Narewka; tel. 605 830 955 Pod znakiem płaza — Agroturystyka Salamander Podkarpackie Czy widzieliście na żywo salamandry plamiste? Te największe w Polsce płazy możecie zobaczyć w Puławach w Beskidzie Niskim (nie mylić z miastem nad Wisłą!). Wiosną i jesienią spacerują sobie po gospodarstwie Salamander, od którego zresztą pensjonat wziął swoją nazwę. To agroturystyka nowego typu, ze spa i masażami, gdzie eleganckie pokoje zbudowano w starych budynkach gospodarczych. Dla gości w wypieka się na miejscu chleb i dba o ich wszelkie zachcianki. Naprzeciwko pensjonatu znajduje się mały wyciąg narciarski, z którego latem korzystają amatorzy hulajnóg na grubych, odpornych na kamienie oponach. Prócz niezatłoczonych szlaków pieszych Beskidu Niskiego warto obejrzeć wyjątkowy przełom Wisłoka w Rudawce Rymanowskiej. W czasie mroźnych zim tworzą się tam lodospady. Oblężenie okolica przeżywa pod koniec wakacji, kiedy odbywa się tu festyn Agro Show z pokazem szwajcarskiego bydła simentalskiego oraz najnowszych maszyn rolniczych. To już rolnictwo na wyższym, farmerskim poziomie. Cena: od 80 zł za pokój. Agroturystyka Salamander Puławy 16, 38-480 Rymanów; tel. 784 895 237 Źródło: National Geographic Traveler.
Polesie Lubelskie ma wszystko, aby stać się turystycznym hitem. Nawet dzikie żółwie
Polesie Lubelskie to obok Krainy Lessowych Wąwozów kolejny region Lubelszczyzny, który zdobywa coraz większą popularność wśród miłośników natury. I słusznie. Niedoceniany park narodowy oraz malownicze pojezierze to największe atuty tego regionu, ale nie jedyne. Zobaczymy tu też żółwie, winnice, konkursowe pączki i... owadożerne rośliny.
Spis treści: Poleski Park Narodowy, czyli żółwie i rosiczki Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie to ponad 60 jezior Polesie Lubelskie – wino, jacuzzi i pączki W ostatnich latach Polacy nieco chętniej zaczęli podróżować po kraju. Dzięki temu na popularności zyskały inne kierunki niż wybrzeże czy Tatry i Karkonosze. I słusznie, bo przecież Polska – jako jeden z największych krajów w tej części Europy – turystycznie ma do zaoferowania naprawdę wiele. To, że pewne regiony są mniej znane, często jest wynikiem przypadku. Ma to jednak swoje zalety, choćby ciszę i spokój, a te w dobie powszechnego przebodźcowania są coraz bardziej pożądane. Poleski Park Narodowy, czyli żółwie i rosiczki Polesie Lubelskie, bo to tam miałem okazję wsłuchać się siebie i otaczającą przyrodę, zachwyca nie tylko sielską aurą. Absolutną perłą i niejako sercem tego miejsca jest Poleski Park Narodowy. W jego granicach znajdują się wyjątkowe ekosystemy bagienne i torfowiskowe – unikatowe nie tylko w skali Polski, ale i Europy. Torfowiska sprzyjają wyjątkowej roślinności. Tuż przy wytyczonych dla turytów drewnianych kładkach można zobaczyć między innymi owadożerną rosiczkę okrągłolistną, żurawinę błotną czy wełniankę pochwowatą. Poleski Park Narodowy jest też jednym z nielicznych miejsc w naszym kraju, w których można spotkać żółwia błotnego. Gady te zamieszkują tereny podmokłe. Jeśli nie uda nam się zobaczyć ani jednego osobnika na wolności, warto wstąpić do Ośrodka Dydaktyczno-Administracyjny Poleskiego Parku Narodowego w Urszulinie. Działa tam Ośrodek Ochrony Żółwia Błotnego, gdzie w okresie od września do maja można oglądać małe żółwiki. Uprzedzam – jak na przedstawicieli swojego gatunku poruszają się zaskakująco szybko. W parku znajduje się kilka ścieżek edukacyjnych, m.in. „Dąb Dominik” (ok. 4 km), „Czahary” (6 km), „Spławy” (ok. 7,5 km) i „Perehod” (ok. 6,5 km), które prowadzą przez najbardziej malownicze i najciekawsze obszary. Wiele z tych szlaków prowadzi przez drewniane kładki nad bagnami i torfowiskami, co umożliwia bliskie obcowanie z dziką przyrodą. Na bliższe poznanie Poleskiego Parku Narodowego warto przeznaczyć 2–3 dni. Nocleg można zaplanować np. w gospodarstwie agroturystycznym Agroturystyka Polesie. Pokoje gościnne znajdują się zaledwie kilka kilometrów od wejścia na teren parku narodowego. Obcować z dziką przyrodą można nawet bez opuszczania terenu posesji. Na rozległych łąkach widzianych z huśtawek na werandzie spotykają się ze sobą między innymi łosie oraz żurawie. Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie to ponad 60 jezior Poleski Park Narodowy otacza malownicze Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie. To miejsce dobrze znane mieszkańcom Lubelszczyzny. Młodzież i rodziny z dziećmi chętnie spędzają letnie weekendy nad Jeziorem Białym, które cieszy się największą popularnością. Ma też najbardziej rozbudowaną infrastrukturę turystyczną. Położona nad Białym wieś Okuninka już od lat 60. ubiegłego wieku rozwija się jako letnisko. Co ciekawe, woda w Jeziorze Białym jest wyjątkowo czysta dzięki naturalnym procesom samooczyszczania. Całe Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie obejmuje ponad 60 jezior. Akweny różnią się nie tylko głębokością i rozmiarami. Nie wszystkie tętnią życiem, tak jak lubelskie Las Vegas w Okunince. Przykładowo Jezioro Piaseczno – najgłębsze w okolicy (ok. 38 m) i jedno z najczystszych w Polsce – jest już znacznie spokojniejsze. Warto je podziwiać nie tylko z brzegu, ale i z wody, a właściwie z pokładu łódki. Rejs najlepiej zaplanować wieczorową porą. Wrześniowy zachód słońca na Piasecznie to widok, który będę wspominał w zimowe wieczory. Zwłaszcza, że wrażeń estetycznych i dźwiękowych nie mąciło praktycznie nic. W trakcie niemal godzinnego rejsu minąłem zaledwie jedną rybacką łajbę. Region jezior oferuje też liczne szlaki rowerowe i piesze prowadzące przez malownicze krajobrazy rezerwatów, w tym Rezerwat Jezioro Brzeziczno czy Rezerwat Bagno Bubnów. Chronią one unikatowe ekosystemy bagienne. Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie to także miejsce o bogatej historii. W pobliskiej Włodawie znajduje się Wielka Synagoga – jeden z najważniejszych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Polsce. Co roku we wrześniu we Włodawie organizowany jest Festiwal Trzech Kultur. Kilkudniowa impreza celebruje wieloetniczne dziedzictwo regionu łączące tradycje polskie, żydowskie i ukraińskie. Polesie Lubelskie – wino, jacuzzi i pączki Do listy poleskich niespodzianek dorzucam winnicę Ludvinus. To nie moja pierwsza wizyta w polskiej winnicy, ale niezmiennie zaskakuje mnie to, że jest ich w naszym kraju coraz więcej. Poza możliwością degustacji win zwiedzanie winnicy w Ludwinie daje też poczucie przeniesienia się do zupełnie innego świata – a z pewnością kraju. Rzędy winorośli przywodzą na myśl Toskanię, a nie wschód Polski. Niedziwne więc, że walory te regularnie wykorzystują fotografowie (m.in. ślubni) oraz organizatorzy warsztatów jogi. Na miejscu dowiedziałem się też, że oprócz wina Ludwin (przynajmniej na skalę lokalną) słynie również z pączków. Już do ponad dwudziestu lat hucznie obchodzi się tam Tłusty Czwartek. Tego dnia (albo w jego okolicach) odbywa się Ludwiński Festiwal Smaków, podczas którego można wziąć udział w warsztatach kulinarnych, wystawić swoje specjały w konkursie i bawić się przy ludowej muzyce. Jak przekonują mieszkańcy, chodzi nie tylko o integrację mieszkańców gminy, ale też kultywowanie miejscowych tradycji. Dużą zaletą Polesia Lubelskiego jest to, że choć region ma niejedną turystyczną perełkę, nie zastaniemy tam ogromnych kompleksów hotelowych. Tego typu obiekty, mimo że nierzadko oferują luksusowe usługi, mogą odstraszać turystów, którym zależy na spokoju i autentycznych, lokalnych doznaniach. Dlatego też Polesie, tak jak Kraina Lessowych Wąwozów, stoi na gospodarstwach agroturystycznych takich jak Przy Gościńcu we wsi Grądy. Pobyt w tym miejscu zmienia podejście do wypoczynku na wsi. Tak, jest cicho, spokojnie, a w altance na talerzach lądują lokalne mięsa i inne przysmaki, ale na posesji znalazło się też miejsce dla sauny i jacuzzi. Bo czemu nie? Polska wieś nie stoi w miejscu, również idzie z duchem czasu. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wypoczynek na mazowieckiej wsi to prawdziwa sielanka. Polski Paryż naprawdę istnieje
Paryż godzinę drogi od Warszawy. Taki właśnie był pierwszy cel mojego mazowieckiego weekendu na wsi. Przez Mazowsze okalające Warszawę zwykle tylko przejeżdżałam. Ale tym razem zwolniłam, by odkryć piękno wsi i odpocząć w wyjątkowych miejscach, których jest tu na pęczki.
W tym artykule: W leśniczówce pod Warszawą Prawdziwa sielanka Mała Biebrza na Mazowszu Ale wioska! Ekologia pełną parą Kiedy nawigacja pokazała mi, że jestem na miejscu, przywitała mnie nie tablica z nazwą miejscowości, ale uroczy drogowskaz z napisem „pierogi na wynos”. Z pierogami czy bez – miejsce było urzekające. W gęstym lesie ukazało się piękne siedlisko złożone z kilku zadbanych budynków otoczonych pieczołowicie wybraną i przycinaną roślinnością. Na środku stał majestatyczny klon i od razu uderzyła mnie, mieszczucha, niezwykła cisza. Do środka zapraszała oszklona weranda, z której biło ciepłe światło oświetlające długi, suto zastawiony stół. Tak trafiłam do Leśniczówki Paryż. W leśniczówce pod Warszawą Ale skąd wziął się Paryż pod Warszawą? Jak opowiada mi gospodarz, Arkadiusz Oliszewski, nazwa ta funkcjonowała jeszcze przed wojną. Najprawdopodobniej gdzieś w pobliżu zatrzymały się wojska napoleońskie. Pan Arkadiusz to prawdziwy leśniczy, a częścią siedliska jest autentyczna leśniczówka – jego miejsce pracy. Leśnictwo Paryż, którym zarządza, wchodzi w skład nadleśnictwa Płońsk. Paryż to niejedyna ciekawostka nazewnicza związana z leśniczówką. Jej faktyczny adres to… Rzy 45. I jest to prawdziwa nazwa – wioseczkę Rzy znajdziemy na mapach, a nawet w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1889 r. Pan Arkadiusz zdradza mi jeszcze jedną niespodziankę – nazwę tę wymawiamy „r-z-y”, a nie „ży”. Wioska liczy około stu mieszkańców i leży w cennej przyrodniczo, otoczonej lasami okolicy między Ciechanowem a Płońskiem. Pan Arkadiusz, wraz z żoną Anną, stworzyli w Rzy unikatowe miejsce. Choć akurat jest pusto, na pierwszy rzut oka widać, że pierwsze skrzypce zwykle grają tu dzieci. Spora rustykalna jadalnia z ogniem trzaskającym w kominku obwieszona jest zdjęciami z warsztatów, jakie państwo Oliszewscy prowadzą w leśniczówce. Na zadaszonym patiu podziwiam sprzęty związane z tradycyjną produkcją mąki i wypiekiem chleba. Sama nabieram chęci do udziału w warsztatach „od ziarenka do bochenka” – są i żarna do ręcznego mielenia mąki, i sita do jej przesiewania i dzieże do wyrastania ciasta. A przede wszystkim kuchnia fajerkowa i wielki kamienno-ceglany piec. Takie zajęcia to tylko niewielka część atrakcji leśniczówki. Gospodarstwo państwa Oliszewskich należy do Ogólnopolskiej Sieci Zagród Edukacyjnych. To certyfikowany produkt agroturystyczny. Obiektów należących do Sieci jest w całej Polsce ponad 300, na Mazowszu – 27. Mają upowszechniać kulturowe dziedzictwo wsi i wiedzę o pochodzeniu żywności. Leśniczówka Paryż oprócz „zwykłych” noclegów dla wszystkich i warsztatów dla dzieci prowadzi też zielone szkoły, kolonie i wycieczki, np. tropami zwierząt. Choć tego dnia tylko najadłam się pierogów (i wzięłam je na wynos oczywiście), to już wiedziałam, że Leśniczówka Paryż to mazowiecki hit. Następnym razem przyjadę tu na kilka dni nacieszyć się ciszą i otaczającymi siedlisko lasami. I oczywiście spróbować kolejnych pierogów – nie dałam już rady tym z soczewicą, szpinakiem czy suszonymi pomidorami i kaszą jaglaną. Uznawany jest za perłę renesansu. „Padwa północy” to nasz kierunek na luty „Polska Jest Najpiękniejsza” to nowy, stały cykl podróżniczy serwisu National-Geographic.pl i magazynu „National Geographic Traveler”. W lutym obieramy kierunek na renesansowy Zamość,... Prawdziwa sielanka Opcji wypoczynku z dziećmi lub dla dzieci jest w okolicy więcej. Pół godziny drogi na zachód od Rzy leży miasteczko Raciąż. Choć, jak to na Mazowszu, jego historia sięga XV w., to nie samo miasteczko mnie interesuje. Wzdłuż ciągnących się po horyzont pól jadę na jego obrzeża, do gospodarstwa agroturystycznego Sielanka Raciąż. Słowo „gospodarstwo” pasuje tu jak ulał, bo Sielanka to prawdziwy kompleks, miniwioska sama w sobie. Od razu widać, że tu niemal wszystko kręci się wokół koni – kilka z nich ciekawsko wypatruje przybyszów z padoku, w pobliżu widać stajnię i krytą ujeżdżalnię. Wita mnie pani Marta Łach i od razu opowiada dosyć niezwykłą rodzinną historię. Sielankę założył jej tata, Mikołaj Adamczyk. Mama Alicja świetnie gotuje i prowadzi „sielankową” kuchnię. Brat Marty Michał to zapalony ornitolog – razem z żoną w gospodarstwie stworzyli i prowadzą cykle zajęć przyrodniczych i ceramicznych. Także jej mąż Rafał udziela się w gospodarstwie. Najciekawsze jest jednak to, że ten zgrany rodzinny zespół pochodzi z Warszawy. – Nigdy wcześniej nie mieliśmy domu na wsi ani koni. I nie jeździliśmy specjalnie na wieś – śmieje się Marta. Po kupieniu pierwszego domu i dwóch koni – Klary i Dalii – Sielanka powoli rozrastała się, aż do dzisiejszego, robiącego wrażenie rozmiaru. W jej granicach znajduje się aż 14 ha pól, łąk, lasów i stawów. W jednym z nich znaleziono nawet bursztyny. Mała Biebrza na Mazowszu Gospodarstwo leży w otulinie Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego Pólka-Raciąż. To jedna z największych ostoi ptactwa na Mazowszu, nazywana przez miłośników przyrody małą Biebrzą. Okolica jest wprost idealna, by organizować wakacje w siodle – i w tym właśnie specjalizuje się Sielanka. Ale ja, słuchając Marty, szybko się orientuję, że to miejsce ma jeszcze jedną, ogromną zaletę. Chyba nigdy nie słyszałam, żeby ktoś z taką pasją, empatią i wyrozumiałością opowiadał o pracy z dziećmi. To osoba do tego stworzona. Siadamy w wielkiej kolorowej, pełnej jeździeckich bibelotów i dziecięcych obrazków świetlicy. Na stole czeka próbka tutejszej kuchni – pyszne wędliny wyrobu pana Mikołaja. Marta zagłębia się w kolejną opowieść, tym razem o kulinarnych upodobaniach dzieci i przekonywaniu ich do próbowania nowych smaków. Wakacje w siodle w Sielance nie tylko bez wahania poleciłabym wszystkim rodzicom, ale nawet sama trochę żałuję, że już dzieckiem nie jestem. Gospodarstwo może przyjąć trzydzieścioro dzieci na wakacyjne turnusy, ale na tym jego atrakcje się nie kończą. Sielanka także należy do Sieci Zagród Edukacyjnych, więc organizuje mnóstwo warsztatów: o koniach, ziołach, ptakach czy dzikiej kuchni. Ale wioska! Na nocleg zarezerwowałam miejsce, gdzie najnowsze trendy spotykają się z najdawniejszą historią Mazowsza. Na glampingu Ale-Wioska – luksusowym kempingu w modnych jurtach – można zapomnieć nie tylko o tym, że 70 km dalej huczy stolica, ale w ogóle o mieście. A właściwie także i o wsi. Złożona z siedmiu w pełni wyposażonych, całorocznych jurt Ale-Wioska leży na naturalnej polanie, z dala nawet od najbliższej osady – Klukówka. Przy polanie płynie maleńka rzeczka – Turka. W pobliżu jest jeszcze jedna – Tatarka. Lokalne opowieści głoszą, że to nazwy sięgające średniowiecza, kiedy związani z dworem księcia mazowieckiego Janusza Tatarzy osiedlali się w okolicy. ​​​​​​​ Wioskę prowadzi pan Piotr wraz z żoną Moniką. Miejsce wybrał nieprzypadkowo – pochodzi z okolicy i zna tutaj niemal każdy kamień. Porzucił jednak wieś na wiele lat, studiując i pracując w Warszawie. W końcu zew mazowieckiej ciszy okazał się silniejszy i Piotr wrócił na rodzinną ziemię. Koncepcję jurtowej wioski miał jasną: to ma być miejsce przesiąknięte ekologią, w najlepszym tego słowa znaczeniu. Nie tylko same jurty są konstrukcjami ekologicznymi, z naturalnych materiałów. W Ale-Wiosce zbudowano biologiczną oczyszczalnię ścieków, śmieci się segreguje, oświetlenie działa na baterie słoneczne. Ekologia pełną parą Zupełnie unikatowym pomysłem jest ekobasen, a właściwie przystosowane do kąpieli jeziorko, w którym kwitnie wodne życie – mieszkają w nim żaby, a nawet traszki. Wioska posiada też rustykalne spa: saunę i ruską banię. Pan Piotr nie przestaje opowiadać o rozwiązaniach i atrakcjach swojej wioski, ale ja czuję, że muszę mu przerwać. Jakby to miejsce zaraz miało mi uciec, proszę o kolejną rezerwację, tym bardziej że można tu bez problemu przyjechać z psem. Nocleg w jurcie to doświadczenie, które trudno określić inaczej niż magiczne. Marcowy wieczór jest rześki, więc rozpalam piecyk kozę, w jaki wyposażony jest każdy z namiotów. Jurta ma świetlik w dachu, przez który mogę patrzeć na rozgwieżdżone niebo. A na śniadanie czeka na mnie u drzwi jurty koszyk z lokalnymi produktami, oczywiście ekologicznymi. Bo Ale-Wioska ma też własne kury i warzywny, permakulturowy ogródek. Poza tym współpracuje z lokalnymi wytwórcami serów i miodu. Czego chcieć więcej?
5 klimatycznych gospodarstw agroturystycznych, w których warto spędzić urlop
Te najbardziej klimatyczne - w różnych częściach Polski - wybrał Mikołaj Gospodarek.
MAŁOPOLSKA Górna Chata, os. Holina 406, Ochotnica Górna Fot. Mikołaj Gospodarek Nie dojedziesz tu samochodem – można wejść pieszo, co wybrałem, albo dotrzeć w terenówce właścicieli. Górna Chata u państwa Górnych leży w samym sercu Gorców. Kasia i Leszek wraz z trójką uroczych dzieciaków przenieśli się tu z Bieszczadów, gdzie przez lata prowadzili siedlisko i nauczyli się, jak „wybudować ciszę”. Odbywają się tu warsztaty jogi z widokiem na Tatry, jest tu też samotnia dla zmęczonych pracą czy azyl dla paczki znajomych, którzy chcą odpocząć z dala od miasta. Ja byłem tu jesienią i zaczytywałem się kryminałami, ale czas spędzić można tu aktywnie. Ogromnym atutem jest pyszna kuchnia wegetariańska i wegańska. gornachata.blogspot.com DOLNY ŚLĄSK Monte Cuma, Grodziec Fot. Mikołaj Gospodarek Noc na zboczu wygasłego wulkanu? Czemu nie! Spędziłem ją na Dolnym Śląsku w malowniczej Krainie Wygasłych Wulkanów. Przez okno mojego pokoju każdego ranka miałem widok na Pogórze Kaczawskie i Karkonosze. W świetle ogniska, z milionem gwiazd nad głową, wysłuchałem opowieści o tym, jak rodzina mieszczuchów dla psa przeniosła się na wieś. Cuma to właśnie imię owego czworonoga, który towarzyszył im przez długie lata i opiekowała się Górą (Monte). Okolica to raj dla miłośników zamków – Grodziec znajduje się niespełna 300 m wyżej. Niedaleko też do Bolesławca ze znaną na całym świecie ceramiką. W pobliskiej Złotoryi poszukać można złota. montecuma.pl BIESZCZADY Chata Magoda, Lutowiska Fot. Mikołaj Gospodarek Pobyt w Lutowiskach uspokaja i inspiruje. A na Bieszczady można patrzeć w nieskończoność z kubkiem kawy w ręku. Jagoda i Maciek, właściciele Chaty Magoda, zadbali o pełną harmonię siedliska z okolicą, historią i tradycją. Oboje porzucili miejskie wygody – dla nich wiejskie życie to sposób na codzienność pełną radości, spacery na bosaka po łące. Bukowe Bedro, Połonina Caryńska czy Tarnica są stąd na wyciągnięcie ręki. Można też iść na spacer do lasu bezimienną drogą i poszukać bieszczadzkich aniołów. Kropką nad i są najlepsze konfitury na świecie autorstwa Jagody. chatamagoda.pl SUWALSZCZYZNA Zakole Czarnej Hańczy, Tartaczysko Fot. Mikołaj Gospodarek Położony na wysokiej skarpie drewniany domek odkryłem, szukając wytchnienia z dala od miasta. Wieś Tartaczysko jest prawdziwą wsią i niczego nie udaje. Dla zawsze uśmiechniętych mieszkańców widok „letnika” jest wciąż egzotyczny. Przestrzenne, rustykalne wnętrza domku w świetle kominka działają jak magnes. Trudno jednak usiedzieć w środku. Przeleżałem wiele godzin na drewnianym pomoście nad rzeką, gawędząc co chwilę z kajakarzami, którzy przepływali obok. Tutaj doświadczyłem też prawdziwej suwalskiej ciszy (niestety również z komarami). Obowiązkowo trzeba też poznać okolicę: spłynąć kajakiem Czarną Hańczą, zwiedzić Sejny, Puńsk i oczywiście pobliski Wigierski PN. zakoleczarnejhanczy.pl KASZUBY Farma Noe, Luboń Fot. Mikołaj Gospodarek Ten kaszubski zakątek odwiedziłem już o każdej porze roku. Pierwszy raz dotarłem tu zimą i zakochałem się. Lato pachnie tu tysiącem ziół z okolicznych łąk. Wiosną słychać klangor żurawi. Siedlisko położone jest na niewielkim morenowym wzgórzu, a jego wnętrza zaskakują detalami, o co zadbały Grażyna z córką Martą. Stworzyły tu namiastkę raju na ziemi. Wcześniej mieszkały na Śląsku i marzyły o świeżym powietrzu – teraz mają go pod dostatkiem. Spędziłem tu kilka jesiennych dni, paląc w kominku i spacerując po okolicy, po której można też pojeździć konno pod okiem instruktora. farmanoe.pl Tekst i zdjęcia: Mikołaj Gospodarek
Odkrywanie Polski. Podróż szlakiem wschodnich przysmaków
Józef Piłsudski mawiał, że Polska jest jak obwarzanek. Wszystko co najlepsze jest na Kresach. Jadę na wschód, by sprawdzić, jak smakuje.
W życiu pani Natalii wojna polsko-ruska wybuchła kilkanaście lat temu, kiedy z rodzinnego Witebska postanowiła się przenieść na Podlasie. Polskiemu mężowi zrobiła pierogi i na swoją białoruską modłę polała je obficie śmietaną. – Jak to, a gdzie zasmażka? – obruszył się mąż. Zasmażka? Do pierogów? Zgroza! Od tego czasu Natalia Jambrzycka, która od czterech lat na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego prowadzi regionalną karczmę Wygoda, nauczyła się ogłaszać zawieszenie broni. Na talerzu rosyjskich pielmieni, którymi mnie częstuje, jest i okrasa ze smażonej cebulki, i śmietana. Taki międzynarodowy kompromis. Chwilę później na stół wjeżdżają podlaskie kartacze ziemniaczane z mięsem – podane w ten sam sposób. Pycha! Kulinarne porozumienie pokojowe wyszło na dobre. Pierwsze danie: Biebrza Takie multikulti to dla Podlasia chleb z masłem. Od stuleci mieszają się tu wpływy polskie, litewskie, białoruskie, rosyjskie, ży-dowskie i tatarskie. Wszystkich łączy ziemniak – zdecydowany król tutejszych stołów. Ale uwaga! Panowanie w naszym kraju kartofla nie jest wcale tak długie, jak się nam wydaje. Przywiózł go z Wiednia po wyprawie na Turków Jan III Sobieski, ale jako roślinę ozdobną dla ukochanej Marysieńki. W XVIII w. „jabłko ziemne” (tak wówczas mówiono) służyło jako lek, dopiero w XIX w. trafiło pod strzechy. I podbiło je na dobre. Dziś na Podlasiu obiad bez ziemniaków to jak wesele bez panny młodej. Próbując tutejszej kuchni, wcale się temu nie dziwię. – Świetne te cepeliny! – chwalę wyroby pani Natalii. – Proszę nie mylić pojęć. Cepeliny są litewskie, robi się je z tartych ziemniaków. Podlaskie i rosyjskie są kartacze, z ziemniaków gotowanych – poucza mnie gospodyni. Wszystko to pokręcone jak meandry Biebrzy, którą właśnie zamierzam spłynąć. Podobno w Polsce są tylko trzy krainy, gdzie człowiek żyje w pierwotnej symbiozie z przyrodą: Tatry, Puszcza Białowieska i pradolina Biebrzy. Przy czym dwie pierwsze są od dawna turystycznie wyeksploatowane. Z Biebrzą jest inaczej. Jej piękno jest mniej oczywiste, wymaga wyrafinowanego podejścia, przez dziesięciolecia go nie doceniano. Dopiero od jakichś 20 lat zaczyna być odwiedzana przez turystów. Na pomysł organizowania spływów tratwą po tej rzece Robert Dembowski z Wrocenia wpadł kilka lat temu. Konstruując swe rzeczne wehikuły, pomyślał o tym, by można było na nich jeść i spać. Biebrza jest długa i kręta. Spływy mogą trwać nawet 12 dni! Ja wybieram opcję jednodniową. Wielkimi palami odpycham się od dna – idzie zaskakująco dobrze. Biebrza to spokojna rzeka, więc prąd nie jest zbyt silny. Wystarcza jednak, by spokojnie nieść tratwę. Cała trudność to tak ustawić konstrukcję, by nurt zastępował siłę mięśni. Po jakimś czasie się udaje, zaczynamy więc biesiadę na wodzie. Przy drewnianym stole może się zmieścić nawet osiem osób. W kulinarnej podróży przeszkadzają tylko meandry bezczelnie znoszące nasz wodny pojazd na manowce. Między kęsami podziwiam zmienność nadbiebrzańskich kolorów. Rano tutejsze mgły były fioletowe, później żółtoczerwone, wieczorem stają się szare. Degustowanie tutejszych krajobrazów najwyraźniej wymaga czasu. Wieczorem przechodzę do degustacji Biebrzy od kulinarnej strony. W zajeździe Bartlowizna w Goniądzu zamawiam sobie zupę rybną i duży talerz pierogów ze szczupakiem w sosie cytrynowym. Tutejsze potrawy regionalne od lat zdobywają nagrody na wszelkich możliwych konkursach kulinarnych, a swojskie wyroby wędliniarskie uzyskały prestiżowy certyfikat „Teraz Polska”. Katarzyna Szmurło, która współrządzi tutejszą kuchnią, opowiada, że klucz do sukcesu leży w tradycji. Banał, myślę sobie. Ale gdy zaczyna opowiadać o sposobach przyrządzania jadła, zaczynam wierzyć, że coś jest na rzeczy. Przykład? Kapustę kisi się tu w dębowych beczkach zatapianych w stawach. To nic, że są chłodnie, nic nie zastąpi naturalnej lodówki pod wodą. Czuję, że nadmiar kulinarnych wrażeń może się skończyć przejedzeniem, jako antidotum wyciągam więc flaszeczkę z Kopnięciem Łosia. To „podlaska rakija”, bimber wytwarzany według tradycyjnych receptur. Nigdzie nie można go kupić, buteleczkę dostałem od pana Roberta za to, że dzielnie sobie radziłem na tratwie. Podobno to wyróżnienie spotyka tylko niektórych gości. Jak miło! Drugie danie: pierekaczewnik Mój drugi przystanek w poszukiwaniu smaku Kresów to Kruszyniany, jedna z dwóch muzułmańskich wiosek w Polsce. Wyznawcy islamu żyją tu od 1679 r., kiedy polski król, nie mając pieniędzy na wypłacenie im żołdu, ofiarował im ziemię na terenie Podlasia. W tutejszym meczecie wita mnie Dżemil Gembicki, przewodnik i opiekun budynku. Architektonicznie budynek łączy w sobie cechy kościoła i cerkwi, w środku jednak ma układ klasycznego meczetu. Także baniaste kopuły zakończone półksiężycem przypominają, że jestem u muzułmanów. Orientalne rysy Dżemila nie budzą wątpliwości, że sam jest Tatarem. On sam urodził się i wychował w Białymstoku. Po wojnie członkowie tej grupy etnicznej, tak jak inni Polacy (Tatarzy podkreślają, że nie są odrębnym narodem), wyjeżdżali do miast, gubiąc po drodze znaczną część swych tradycji. Ostatnio jednak wśród młodzieży panuje moda na odkrywanie swych korzeni, Dżemil trzy lata temu przeprowadził się nawet do Kruszynian. – A mój brat był w Mekce – chwali się. Opiekujący się meczetem w niedalekich Bohonikach imam Alij Bazarewicz odbył z kolei studia koraniczne w Sarajewie i Paryżu. Polscy Tatarzy mają jednak problem, z którym nie wiadomo, jak sobie poradzić: w liczącej kilkaset osób społeczności trudno znaleźć drugą połowę. Dlatego Dżemila Bogdanowicz może mówić o szczęściu – udało się wyjść za mąż za współwyznawcę, jej synek Emir jest więc stuprocentowym Tatarem. Rodzice prowadzą w Kruszynianach agroturystyczne gospodarstwo Tatarska Jurta połączone z najlepszą w Polsce serwującą tę kuchnię restauracją. Na stole lądują kołduny i pierekaczewnik, pyszne wielowarstwowe ciasto z mięsem. – Kuchnią rządzą babcia i mama. Potrawy, które serwujemy, są takie same jak te, które w dzieciństwie jadłam w czasie muzułmańskich świąt – mówi Dżemila. – Część przepisów mama zdobywała, jeżdżąc po domach rozsianych po Polsce najstarszych Tatarach. Dziś nazbierałaby się z tego opasła książka kucharska – dodaje. Przystawka: czulent Smakowanie Kresów byłoby niepełne bez kuchni żydowskiej. W jej poszukiwaniu jadę do Lublina. Pierwsze kroki kieruję od razu do kultowej restauracji Mandragora. Świetnie trafiam – akurat podają czulent! Tego dania nie dostanie się tu codziennie, bo właścicielka dba, by przyrządzano go według tradycyjnych procedur. A te są dla kucharza bardzo wymagające. Żydowskie przepisy nie pozwalają bowiem rozpalać ognia w szabat, z drugiej strony nakazują, by tego dnia każdy zjadł coś ciepłego. Z połączenia tych dwóch pozornie sprzecznych dyrektyw zrodził się właśnie czulent. Danie wkłada się do pieca w piątek przed zachodem słońca i trzyma na piecu (dziś częściej w piekarniku) aż do soboty. Potrawa ta to zatem bardziej filozofia gotowania niż konkretny przepis – można trafić na wersję z kaszą gryczaną, perłową lub pęczakiem. Praktycznie zawsze są w nim jednak ziemniaki, wołowe mięso i fasola. Właścicielka Mandragory bardzo dba o autentyzm miejsca. W poszukiwaniu starych przepisów wielokrotnie jeździła do Izraela. Efektem są nie tylko pyszne dania, ale i sklepik z kipami, mezuzami, menorami, a także współczesną muzyką izraelską i tradycyjną klezmerską. Do tego wszechobecny zapach cynamonu i zielonej herbaty oraz leniwie chodząca po restauracji kotka Jafa... Zajadam pachnące czosnkiem danie i zastanawiam się, czy tak samo smakowało ono przed wojną, kiedy w Lublinie mieszkało ponad 40 tys. wyznawców judaizmu, a miasto nazywano polską Jerozolimą. Jedną z nielicznych osób w Lublinie, które pamiętają jeszcze smak przedwojennego czulentu, jest Roman Litman, szef lubelskiej filii warszawskiej gminy żydowskiej. Chyba jedyny, który uczył się jeszcze jidysz. Niedawno wydawało się, że jest tu ostatnim Mohikaninem. Jednak od kilku lat wspólnota żydowska w Lublinie się odradza. Dziś liczy ponad 30 osób, z czego kilkanaście to osoby młode. Jedną z nich jest Beata Kowalska, organizatorka warsztatów z historii i kultury Żydów. Z obydwojgiem spotykam się w budynku słynnej lubelskiej jesziwy, założonej w 1930 r. uczelni rabinackiej. Nazywana chasydzkim Okswordem miała opinię najlepszej na świecie. Po wojnie budynek popadał w ruinę, od kilku lat ponownie służy Żydom z Lublina. W 2007 r. oddano do użytku synagogę i salę biblioteczną, pół roku temu rytualną łaźnię – mykwę. Dziś wszystko to można zwiedzać, podobnie jak interesującą wystawę poświęconą historii lubelskiej szkoły. Na koniec pani Beata prowadzi mnie na stary kirkut, gdzie znajduje się grób „Widzącego” – żyjącego w Lublinie na przełomie XVIII i XIX w. wybitnego cadyka Jakuba Horowitza. Klucz do cmentarnej bramy przechowuje gmina żydowska (chętnie wypożycza go zwiedzającym), tym razem jednak gdzieś się zapodział. Wchodzimy więc przez mur za pomocą drabiny pożyczonej w klasztorze sąsiadujących z cmentarzem salezjanów. To się nazywa ekumenizm! Ohel Horowitza do dziś jest miejscem pielgrzymek chasydów z całego świata. Na mogile dziesiątki kwitełech, czyli wetkniętych w szparę sarkofagu karteczek z wypisanymi po hebrajsku modlitwami zanoszonymi do Boga za pośrednictwem cadyka. Za życia miał on podobno dar przewidywania przyszłości. Chętnie bym go zapytał, czy tradycja wielokulturowej Polski będzie tylko kulinarnym wspomnieniem? A może się jeszcze odrodzi? Może „Widzący”, sławny za życia z niezwykłych czynów, uprosi u Boga jeszcze ten jeden cud? Marcin Dzierżanowski Artykuł został po raz pierwszy opublikowany w 2011 r.
Joga, bieganie i Beskid Niski? To brzmi jak połączenie idealne!
Są takie miejsca i wydarzenia, które na długo zostają w sercu i stają się dla nas tak cenne, że wolimy schować je przed światem, żeby ich nam nikt nie odebrał, nie zawłaszczył, nie spopularyzował za bardzo. Takim miejscem jest Swystowy Sad w Beskidzie Niskim oraz pewne biegowe spotkanie w kobiecym gronie, jakie odbywało się tam w blasku wrześniowego słońca.
Oprócz słońca były i mgły, i złociejące już liście, i deszcz. Było nieśpieszne bieganie po okolicznych lesistych wzniesieniach, wśród łąk będących niegdyś ogrodami Łemków oraz przez rzeki, którymi wciąż przepływają szepty łemkowskich historii. Były wreszcie sesje jogi, które pomagały ukoić zmęczone treningami mięśnie. „Z obozu Tatra Running Women Camp w Beskidzie Niskim wyjechałam naprawdę wzmocniona. Mogłam poczuć tę wielką radość, jaką daje bieganie w otoczeniu natury, przez błoto, po śliskich dnach strumieni i niekiedy stromo pod górę, ale też wśród gorąco dopingujących koleżanek. Doznałam prawdziwego zmęczenia i bólu mięśni z jednoczesnym zachwytem, że się udało, przeżyłam chwilę zadumy w miejscach, gdzie kiedyś stały łemkowskie wioski, podczas odprężających pozycji w jodze po biegu, w trakcie wieczornych dyskusji przy znakomitych, prostych posiłkach wegeteriańskich serwowanych z sercem przez gospodarzy. Dużo emocji, dużo wrażeń, a do tego niewątpliwa poprawa techniki biegowej dzięki fachowemu wsparciu nieocenionej trenerki Magdy” (Monika). O tym, że Beskid Niski nie jest wcale niski przekonały się uczestniczki obozu Tatra Running Women Camp przebiegając podczas jednego z treningów przewyższenie 900m.n.p.m (uczestniczki zdobyły najwyższy szczyt polskiego Beskidu Niskiego- Lackową, liczący – ba! – 1000m wysokości). Taka deniwelacja to tyle, co wbiec na Kasprowy Wierch z Kuźnic. W Tatrach odbywa się to naturalnie na krótszym niż w Beskidach dystansie. Jeśli natomiast chodzi o możliwość pokonywania technicznych zbiegów i stromych, wymagających podbiegów, to każdy ambitny amator biegania znajdzie tam swój poligon treningowy. Dodatkową, nieznaną w Tatrach, trudnością techniczną jest w Beskidzie Niskim dywan z bukowych liści pokrywający kamienie na szlakach. Taki teren wymaga od biegacza wyjątkowej sprawności i koordynacji ruchowej. Można tylko spróbować sobie wyobrazić, jak to niegdyś w Tatrach było, zanim górnictwo, hutnictwo i masowy wypas owiec doprowadziły do całkowitej zagłady pierwotnych, bukowych lasów tatrzańskich. „Mimo, że był to obóz biegowy, udało mi się w tym czasie zwolnić” (Agnieszka). Intensywność i dynamika połączone z wyciszeniem i głębokim spokojem – czy takie połączenie jest możliwe? Cztery wrześniowe dni na obozie biegowo-jogowym pokazały, że tak. Swystowy Sad to bowiem miejsce magiczne, w którym gospodarzami są, można rzec, otwarte serca właścicieli. Wcale nie tak łatwo o taki typ gościnności w dobie kapitalizmu. Owe serca widać w każdym detalu wnętrz, które gospodarze oferują do spania i na każdym talerzu, na którym serwują wegetariańskie posiłki swoim gościom. „Gość dom - Bóg w dom” nabiera realnego sensu w tamtejszych przestrzeniach. „Swystowy Sad to miejsce zasługujące na osobne słowo. Trafić tu nie tak łatwo. Trzeba dojechać na koniec świata, a następnie skręcić w prawo i z niedowierzaniem pokonać jeszcze kilka kilometrów. Warto przebyć tą drogę, by dać się rozpieszczać łemkowskiej gościnności i doświadczyć na właśnie skórze jak wygląda życie w całkowitej zgodzie z naturą, z dala od zasięgu. Choć brzmi to niezbyt roślinnie, w wegetariańskie dania gospodarze wkładają całe swoje serca. Mam nachalną czasami pamięć do smaków i pasty z orzechów, słonecznika, pierogi czy kalafiorowe devolaie nie dadzą o sobie zapomnieć” (Ala). Jak na biegowy obóz przystało, nie mogło zabraknąć ćwiczeń dynamizujących i wspierających technikę biegu. To bardzo ważny element, zwłaszcza bo kilkugodzinnym bieganiu po górach. „Co mi się najbardziej podobało? Ciężko jest wybrać jedną rzecz, ale na pewno bieganie przez potoki. Normalnie bym się na to nie odważyła bo przecież zimno, bo buty się zamoczą. Dodatkowo wideoanaliza techniki biegu była bardzo pomocna, można było zaobserwować swoje błędy i próbować je korygować” (Agnieszka). Samo bieganie po górach Beskidu Niskiego daje wyjątkowe wrażenie bycia najbliżej przyrody sensu stricte. Przy założeniu, że biegniemy odpowiednio spokojnie, a nasz galopujący oddech i tętno nie oddzielają nas od rzeczywistości wokół, owo wrażenie bycia w symbiozie z przyrodą potęguje się. Na szlaku niemal wcale nie spotyka się turystów, dzięki czemu można wsłuchać się w każdy dźwięk przychodzący z głębi lasu, usłyszeć każdy krok jelenia, który w ten wrześniowy czas samotnie wędruje, świętując czas jelenich godów, czyli rykowisko. Będziemy na pewno wracać w Beskid Niski. Tekst: Magdalena Derezińska-Osiecka
4 pomysły na urlop na wsi, czyli sprawdź jakim jesteś typem turysty
Jedni lubią ruch, inni wręcz przeciwnie – wolą zwolnić tempo zaszywając się w górskiej chatce pośrodku lasu, z dala od miejskiego zgiełku i natłoku obowiązków. Niezależnie od tego, jakim typem turysty jesteście, urlop na wsi zawsze będzie dobrym pomysłem na wakacje.
Kiedy właśnie czytacie ten tekst w biurze, autobusie, metrze lub tramwaju z pewnością zastanawiacie się jak pięknie byłoby zamienić spalone słońcem betonowo-kamienne krajobrazy na przyjemną zieleń, błękit nieba i czyste powietrze. Nie warto zatem z tym czekać i odkładać na nie-wiadomo-kiedy! Podpowiadamy, gdzie najlepiej spędzić czas na wsi będąc miłośnikiem ruchu, amatorem czasu we dwoje, łowcą kultury lub po prostu – głową rodziny. 1. Aktywnie w Tyrolu Austriacki Tyrol to miejsce, gdzie możesz spokojnie zapomnieć o nudzie. W wielu gospodarstwach agroturystycznych na terenie tego regionu będziesz mógł aktywnie uczestniczyć w pracach, odkrywać tajniki życia na wsi i tamtejsze smaki. To jednak nie wszystko. Znajdujące się w tym regionie Alpy to morze możliwości dla miłośników górskich sportów. Od roweru, przez wędrówki i kąpiele, aż po sporty zimowe, a wszystko w plenerach, które są żywcem wyjęte z romantycznych obrazów. Wskazówka: zrób sobie digital detox i rozejrzyj się. Warto. 2. Ziemia Salzburska dla romantyków Ten region będzie doskonałym wyborem jeśli planujecie odpocząć od świata i nacieszyć się tymi, których kochacie. Wspólne spacery nad malowniczymi jeziorami, obserwowanie szczytów gór, zapach kwiatów i śpiew ptaków – to brzmi jak opis raju, a miejsce to jest o wiele bardziej dostępne niż myślicie. Wystarczy odwiedzić Ziemię Salzburską i w tamtejszych gospodarstwach agroturystycznych zaplanować czas tylko we dwoje. 3. Burgenland - Świat zabytków i smaków Region ten ma kilka znaków rozpoznawczych, a podróż tam można zorganizować ciekawymi szlakami tematycznymi. Pierwszy z nich to coś dla kochających historię, albo zauroczonych opowieściami fantasy. Śledziliście z wypiekami “Grę o tron”? Z pewnością zainteresuje was więc szlak twierdz i zamków w Burgenlandzie. Drugi szlak to uczta dla podniebienia. Burgenland to region znany z tradycyjnie prowadzonych i pięknych winnic. Tutaj poznacie tajniki tworzenia najlepszych win i oczywiście będziecie mieli okazję ich spróbować! Kolejną atrakcją tego regionu jest Jezioro Nezyderskie, które daje możliwość cieszenia się relaksem nad wodą i uprawiania sportów wodnych. 4. Rodzinne wakacje w Dolnej Austrii Trudno jest pogodzić pomysły na idealny wypoczynek dzieci i dorosłych, jednak ten region ma na to kilka sprawdzonych recept. Dolna Austria oferuje z jednej strony aktywność, z drugiej piękno i spokój. Las Wiedeński to jeden ze szczególnych skarbów regionu. Prowadzi tam trasa rowerowa, która zabierze was w podróż przez najpiękniejsze winnice okolicy. Dla tych, którzy kochają górskie wyzwania doskonałym wyborem będzie Mostviertel. To region oferujący górskie wycieczki niczym z najlepszych zakątków Alp. Gdy już wrócimy z gór czekać na nas będzie relaks w wygodnym gospodarstwie, wśród zwierząt (dzieci zakochają się w psach, kotach i kucykach) i roślin. Na koniec najważniejsze pytanie - jak wszystko skutecznie zaplanować i dopiąć taki wyjazd na ostatni guzik? Odpowiedź jest prosta - guzikiem właśnie, a raczej kilkoma guzikami. Bardzo wygodnym narzędziem jest wyszukiwarka Urlaub am Bauernhof. Znaleźliśmy tam bazę gospodarstw, system ich recenzowania i kontakty. Oszczędziło nam to sporo czasu, ale i potencjalnych kłopotów komunikacyjnych.
DOLCE VITA! Czyli dlaczego kochamy Włochy.
Nigdy nie zapomnę tego smaku, smaku lodów truflowych, które kupiłam w małej lodziarni przy fontannie di Trevi w Rzymie. Były kremowe, aksamitne i tak gęste, że malowały moje usta na czekoladowo. Od tamtej pory to mój ulubiony deser. Włosi szczycą się, że nie tylko wymyślili lody (pochodzą z Chin), ale też że nauczyli Europę gotować i cos w tym jest. Pizza, spaghetti, ravioli, tiramisu, ricotta, gnocchi, carpaccio, panna cotta, lazanie, mozarella – już na same hasła większość z nas robi się głodna; to chyba najbardziej popularne dziś dania nad Wisłą. Ale Włochy to nie tylko wyśmienita kuchnia i doskonałe wino. To cały styl życia, który narodził się w miejscu absolutnie unikatowym. Możemy narzekać, że Rzym jest zatłoczony, brudny, gorący, ale włócząc się jego ulicami, mamy świadomość, że nigdzie indziej nie wydarzyło się tak wiele. Włochy mają aż 52 miejsca wpisane na listę UNESCO – czyli więcej niż jakikolwiek inny kraj, w Bolonii nadal działa najstarszy na świecie uniwersytet, to tutaj rodzili się geniusze: Michał Anioł czy Leonardo da Vinci, florenckie muzea i kościoły mają więcej dzieł sztuki niż jakiekolwiek inne miasto na świecie. Zaczynając tę wyliczankę, trudno mi ją skończyć, gdyż właściwie całe Włochy to jeden wielki zabytek, a każdy region wart jest zobaczenia. Dlatego to wydanie Travelera poświeciliśmy właśnie Italii. Włochami nie można się ani nasycić, ani znudzić. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT NUMERU | WŁOCHY. 15 PRZEBOJOWYCH PODRÓŻY Wiesz, dokąd Włosi jeżdżą na wakacje? Niedaleko! Słowami swojej przewodniczki Zuzanna O’Brien rozpoczyna tekst o Ligurii („Włoski rogalik”). Coś w tym jest. W tym kraju o kształcie buta wszędzie, od samego czubka aż po krawędź cholewki, trafia się na widoki i zabytki. Ukochany przez artystów, uwieczniony przez kinematografów i uświęcony przez papieży Rzym to najbardziej oczywisty (i konieczny!) przystanek na trasie włoskich wakacji („Obraz goni obraz”, Iza Klementowska). Wieczne Miasto, podobnie z resztą jak Mediolan, Florencja czy Cinque Terre to miejsca, których splendoru i uroku nie są w stanie przyćmić nawet tłumy turystów. Ale Włochy zachwycają również tych, którzy trzymają się z daleka od najbardziej wydeptanych szlaków. Warto oderwać wzrok od przewodnika i dać się ponieść polnym drogom i labiryntom uliczek Kalabrii, Sycylii czy regionu Marche. Głosy i gesty mieszkańców od razu nabierają ekspresji, potrawy serwowane przez gospodynie smaku, a tradycje wyrazistości. ETYKA PODRÓŻNIKA | PLANETA ALBO PLASTIK Ponad 8 mln ton plastiku każdego roku trafia do naszych oceanów i niestety turystyka ma w tym swój udział. Aż 80 % ruchu turystycznego odbywa się właśnie do regionów nadmorskich, a wiele spośród państw, które coraz chętniej wybieramy na wakacyjny kierunek, nie jest odpowiednio przygotowana do zarządzania odpadami. Pływającego w oceanach plastiku nie da się już odłowić. Jedyne, co możemy zrobić to przestać go tam dostarczać. (…) Ekologia to nie kaprys, a życiowa konieczność. – czytamy w tekście Ludwiki Włodek „Wakacje z plastiku”. POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA | MAZURY. JEZIORO ŁUKNAJNO Zaledwie kilka kilometrów od turystycznych Mikołajek znajduje się prawdziwa enklawa dzikiej natury, Jezioro Łuknajno. Ustanowienie na jeziorze rezerwatu przyrody wyłączyło ten teren z aktywności turystycznej i uczyniło z niego raj dla ornitologów. Jest to jedna z największych ostoi ptactwa wodnego w Polsce. („Ptasi raj”, Michał Głombiowski). 130 LAT EKSPLORACJI | Z SYBERII DO KANADY NA PIECHOTĘ W 2001 roku Norweg Borge Ousland wprawił świat w osłupienie. Przeszedł samotnie 1800 kilometrów z rosyjskiej Syberii do Kanady, po drodze zahaczając o Biegun Północny. Większość trasy wiodła przez lodową pokrywę Oceanu Arktycznego. INDEKS GŁÓWNYCH TEMATÓW | Iran, Portugalia, Górna Austria, Apulia, Mediolan, Trydent, Emilia-Romania, Kalabria, Liguria, Neapol, Toskania, San Marino, Marche, Sycylia, Rzym, Umbria, Friuli – Wenecja Julijska, Mazury – Jezioro Łuknajno, Nysa Kłodzka, Test hamaków, Kanu do Berlina, Z Syberii do Kanady na piechotę. Poznaj ofertę prenumeraty: prenumerata.national-geographic.pl/
Gdzie wypoczywają Polacy? Poznaj ranking tegorocznych kierunków
Wakacje w Polsce nie są obciachem i świadectwem kłopotów finansowych. Od północy do południa, ze wschodu na zachód – wszędzie trwa turystyczny renesans. Niektóre miejsca odwiedzane są jednak chętniej niż inne. Przedstawiamy listę najpopularniejszych wakacyjnych kierunków.
Chcesz wypocząć, ale nie w hotelu? Oto najlepsze pensjonaty i zajazdy w Polsce
Przedstawiamy 10 najwyżej ocenianych rodzinnych pensjonatów i niedużych hoteli w Polsce.
Ponad 300 tysięcy turystów rocznie przybywa do gospodarstw agroturystycznych w Południowym Tyrolu
W ciągu roku turyści spędzają na farmach blisko 2 miliony nocy. Popularność agroturystyki w tym regionie prowadzi do jej stałego rozwoju. Przez ostatnie 10 lat powstało ponad ok. 800 nowych gospodarstw, a liczba odwiedzających farmy Roter Hahn wzrosła o ponad 200%. Roter Hahn – dobra organizacja kluczem do sukcesu Historia farm agroturystycznych na terenie Południowego Tyrolu sięga końca XIX w., kiedy to modne wśród mieszczan stały się wyjazdy wakacyjne na wieś. Przez wiele lat gospodarstwa górskie były dla mieszkańców dużych miast najtańszą możliwością spędzenia wakacji. Duża liczba przyjezdnych doprowadziła do wzmożonej konkurencji między farmerami. Każdy chciał mieć najniższe ceny i najwięcej turystów. Ten stan utrzymywał się aż do końca XX wieku, gdy farmerzy podjęli decyzję, że ich działalność będzie przynosić znacznie większe korzyści, jeśli zamiast walczyć ze sobą o klienta, połączą siły. W ten sposób zaczęły tworzyć się pierwsze koalicje farmerów. W 1999 roku z inicjatywy mieszkańców i lokalnych władz powstał związek farm Roter Hahn. Przez 14 lat istnienia związku farmerom udało się wypracować taki model funkcjonowania gospodarstw, który jest nie tylko atrakcyjny dla turystów z całego świata, ale także bardzo opłacalny dla właścicieli. Nadrzędnym celem związku jest promocja gospodarstw agroturystycznych z regionu w kraju i na świecie, a także udostępnienie farmerom dodatkowych możliwości zarobkowych. Związek posiada własną identyfikację graficzną, którą oznaczone są wszystkie produkty farmerów należących do Roter Hahn. Ich sprzedaż odbywa się w sieci sklepów ze zdrową i ekologiczną żywnością „Pur Sudtirol”. Produkty z Roter Hahn są wystawiane na specjalnym regale oznaczonym logo związku. Roter Hahn – rozwój dzięki specjalizacji Kiedyś większość z farmerów starała się przedstawić odwiedzającym jak najwięcej aspektów wiejskiego życia. Niejednokrotnie by zadowolić turystów gospodarze prowadzili zbyt szeroką działalność i nie skupiali się na tym, co potrafią najlepiej. Starali się dogodzić odwiedzającym i zapewnić im wszystkie możliwe atrakcje. Farmerzy z Roter Hahn sprzeciwili się takiemu funkcjonowaniu i postawili na specjalizację. Farmy zrzeszone w Roter Hahn ze względu na specjalizację dzielą się na: a) agroturystyczne z możliwością pobytu b) agroturystyczne prowadzące restauracje, zajazdy, bary c) agroturystyczne produkujące zdrowe i ekologiczne produkty wysokiej jakości d) agroturystyczne produkujące drewniane rękodzieła Specjalizacja farm poprawiła ich efektywność. Ci, którzy od lat zamjują się uprawą winorośli mogli skupić się wyłącznie na prowadzeniu winnic i wytwarzaniu znakomitych w smaku win. Ci zaś, którzy od pokoleń produkują tradycyjne sery, mogli porzucić prowadzenie innej działalności agroturystycznej. Dzięki temu atrakcją ich gospodarstw stało się to, na czym znają się najlepiej czyli produkcja sery (niem.). Dziś odwiedzający farmy mogą nie tylko spróbować pysznych regionalnych serów, ale także wziąć udział w ich wytwarzaniu u boku farmerów. Strategia związku Roter Hahn opiera się na tym, że zarobek farmerów ma wynikać z ich naturalnej, codziennej pracy na farmie. Dzięki takiemu podejściu gospodarze stają się specjalistami, a turyści odwiedzający Roter Hahn mogą spróbować najlepszych produktów. Zawód farmer Związek Roter Hahn istnieje od 1999 roku. Przez 14 lat swojej działalności ciągle się zmieniał i udoskonalał. Dziś farmerzy zbierają plony swojej długofalowej działalności opartej na współpracy i wspólnej, przyjętej wiele lat temu strategii. Od powstania Związku liczba nocy spędzonych przez turystów na farmach w ciągu jednego roku wzrosła o ponad 70%. Daje to ponad 2 miliony nocy spędzonych w gospodarstwach Południowego Tyrolu. Dziś farmy Roter Hahn odwiedza ponad 300 000 turystów rocznie. W ciągu ostatniej dekady liczba łóżek na farmach zwiększyła się o ponad 50%. W Południowym Tyrolu z roku na rok rośnie liczba farm agroturystycznych. Przez ostatnich 10 lat wzrosła ona o ponad 1/3. Spośród wszystkich farm, aż 1700 należy do związku Roter Hahn. Opłacalność prowadzenia gospodarstwa agroturystycznego przyciąga kolejnych rolników, którzy chcą taką działalność rozpocząć. Farmer staje się jednym z głównych zawodów w Południowym Tyrolu. Aktualnie prawie 1/5 mieszkańców regionu żyje z pracy na farmach.
Roter Hahn – zasmakuj Południowego Tyrolu!
Czy wiesz, że w Południowym Tyrolu istnieje ponad 50 rodzajów pierogów i knedli?
Czy próbowałeś kiedyś Niggilan, Tirtlan lub Erdäpflblattlen? Jeśli nie, koniecznie musisz wybrać się do Roter Hahn – farm agroturystycznych w Południowym Tyrolu. Wakacje spędzone w tym regionie to nie tylko doskonały wypoczynek, ale przede wszystkim szansa na poznanie wyjątkowych alpejskich smaków, regionalnych dań, ale i własnoręcznego ich wykonania. Roter Hahn (ang. Red Rooster) to związek ponad 1700 farm agroturystycznych położonych na terenie Włoch, w Południowym Tyrolu. Powstał on w 1999 roku i został założony przez Związek Farmerów Południowego Tyrolu. Początkowo do Roter Hahn mogły przystąpić tylko gospodarstwa oferujące turystom pobyty. Od 2003 roku Związek otworzył się również na farmy zajmujące się gastronomią oraz produkcją ekologicznej żywności wysokiej jakości. Południowy Tyrol – niespotykana wielokulturowość Południowy Tyrol geograficznie znajduje się na terenie Włoch, jednak historia tego regionu mocno wiąże go z narodem i tradycją austriacką bowiem Południowy Tyrol przez wiele lat był regionem Austriackim. Historia tego terenu tworzy z regionu nietypowe kulturowe połączenie – kuchni, sztuki i tradycji. Wielokulturowość ma również wpływ na ludzi zamieszkujących Południowy Tyrol, którzy łączą w sobie austriacką rzetelność z włoską otwartością. Roter Hahn – naturalne produkty Wśród gór Południowego Tyrolu kryje się ponad 1300 farm oferujących turystom nie tylko pobyt w sielskiej atmosferze, ale także możliwość spróbowania naturalnych górskich produktów. Uprawa warzyw i owoców to nie tylko sposób zarobku alpejskich farmerów, ale przede wszystkim ich duma. Rosnące bowiem wśród gór soczyste jabłka, delikatne pomidory, pełne słodyczy morele i maliny to znaki rozpoznawcze farm zrzeszonych w Roter Hahn. Górski klimat sprzyja również hodowli zwierząt i produkcji tradycyjnych naturalnych alpejskich produktów. Serca odwiedzających podbijają wykonywane według starodawnej receptury wędzone szynki „Speck” czy tyrolskie kiełbaski. Ich niesamowita wartość kryje się w mięsie, które pochodzi z lokalnych hodowli, a także w wieloletniej tradycji konserwowania mięsa ze świń. Dzień uboju jest przez farmerów traktowany wyjątkowo – mięso, które przygotują będzie im potem służyć przez całą zimę. Istnieją nawet związane z nim lokalne powiedzenia – „Szczęśliwy ten kto w dniu uboju zgromadzi najwięcej mięsa”. Roter Hahn – wyjątkowy alpejski smak Farmerzy z Południowego Tyrolu nie byliby sobą, gdyby swoim naturalnym produktom nie nadali wyjątkowego smaku i szlachetności. Robią to przygotowując z warzyw, owoców, nabiału oraz mięs doskonałe lokalne produkty. U stóp Dolomitów turyści mogą spróbować przepysznych przyrządzanych przez tyrolskie gospodynie: wyrafinowane twarde sery dojrzewające, delikatne sery pleśniowe czy mięciutkie mozarelle. Natomiast w słonecznej krainie Vinschgau odwiedzający mogą skosztować soków ze złotych soczystych moreli i słodkich malin, a także wędzone w przydomowych wędzarniach mięsa i wędliny. Dumą farmerów z Południowego Tyrolu są wykonywane według tradycyjnej receptury Knedle (niem. Knödel). Wiele książek kucharskich przygotowywanych przez lokalnych kucharzy jest w całości poświęconych knedlom i różnorodnym przepisom na ich przygotowanie. Istnieje wiele rodzajów knedli m.in: słodkie (z nadzieniem owocowym) słone (z mięsem) czy wegetariańskie (warzywne lub serowe). Knedle są potrawą bardzo popularną, przygotowywaną w prawie każdym alpejskim domu. Jednak tylko niektóre z gospodarstw przygotowujących knedle stało się częścią Roter Hahn. Wynika to z odbywających się raz do roku testów jakości. Produkty wytwarzane na farmach otrzymują znak Roter Hahn biorąc udział w badaniu niezależnej komisji prowadzonym na zasadzie „ślepej degustacji”. Komisja ocenia farmy raz do roku i wpisuje je do specjalnego katalogu Farm Delicatessen, w którym znajdują się wytwarzane w farmach Roter Hahn produkty najwyższej jakości. Do Roter Hahn aktualnie należą 34 farmy specjalizujące się w przygotowywaniu knedli. Wśród lokalnych wyrobów nie lada gratką są również południowo tyrolskie wina. Wiele farm będących częścią Roter Hahn wyspecjalizowało się w uprawie winorośli i produkuje wina słynne na całym świecie ze swojego delikatnego smaku. Najlepszym czasem na degustacje jest jesień, gdy pierwsze wina z ostatnich zbiorów zaczynają być gotowe do picia. Godnym polecenia są również organizowane przez farmerów winne festiwale, takie jak Festiwal Kultury Wina w Sao Paolo. Roter Hahn – świątynia producentów Farmy Roter Hahn są wyjątkowe na tle innych farm agroturystycznych. Słyną one z tego, że przebywający w nich turyści mogą sami wyprodukować bądź ugotować swoje dania. Farmerzy bardzo chętnie angażują odwiedzających w produkcję, gdyż w ten sposób mogą udowodnić swoją rzetelność i naturalność produkcji. W związku z tym będąc w Roter Hahn turyści mają szanse produkować sery, opiekować się trzodą, brał udział w zbiorach owoców, gotować regionalne potrawy, wędzić „speck” czy gotować morele do przygotowania dżemów. Będąc na przykład w rejonie Pustertalerstrasse Percha koniecznie trzeba wziąć udział w warsztatach z produkcji serów. Gospodarze z tego regionu słyną z produkcji wyśmienitych serów dojrzewających (twarde sery typu parmezan), serów pleśniowych (typu camembert) oraz serów świeżych (takich jak mozarella). Podróżując po Południowym Tyrolu trzeba również dotrzeć do jego zachodniej części, która słynie z najwyższych temperatur oraz najmniejszej ilości dni deszczowych. Taki klimat sprzyja uprawie warzyw i owoców i produkcji naturalnych soków, dżemów i konfitur. Będąc właśnie w Vinschgau można ich skosztować, ale i pomóc farmerom w przygotowaniu.
Agroturystyka w Bieszczadach. Wypoczynek z widokiem na Połoniny
– Decyzja o przeniesieniu się w Bieszczady dojrzewała latami. Jeszcze dwa lata temu mieszkaliśmy w Szczecinie....
JAZZOWO I FOLKOWO – prace ręczne zamiast telewizji W wejściu do blisko stuletniego drewnianego domu słychać muzykę. Łemkowsko-bojkowski folk jest pasją Janusza Demkowicza. Założył zespół Tołhaje (czyli Rozbójnicy, www.tolhaje.pl), który za swoją pierwszą jazzującą płytę zdobył m.in. pierwsze miejsce w konkursie na Folkowy Fonogram Roku 2002. W tym domu można też dowiedzieć się, co to są krywulki (naszyjniki) lub siljanki i gerdany (wisiory) i na czym polega technika wytwarzania tradycyjnej karpackiej biżuterii ze szklanych koralików. Można uczyć się garncarstwa, plecenia z wikliny, robienia ozdób z bibuły, malarstwa na szkle, tkania na krosnach czy haftu krzyżykowego. Zajęcia prowadzi gospodyni i absolwenci Uniwersytetu Ludowego we Wzdowie związani z internetową galerią www.soroczka.pl Joanny Strzyżewskiej, promującą karpackie rękodzieło. – Warsztaty ginącego rzemiosła są zamiast telewizji – mówi Magda Demkowicz. – Telewizora nie mamy programowo, a wieczorem albo wówczas, gdy pada deszcz, też coś trzeba robić. Zdarza się, że początkowo nasi goście odnoszą się do tego z dystansem, sądzą, że to jest propozycja tylko dla dzieci. Potem wciąga ich to i dziwią się, jak bardzo są zrelaksowani i jakie ładne rzeczy robią. Gospodarze pragną stworzyć centrum ginących zawodów. Na razie przenieśli dwa zabytkowe drewniane domy i przystosowali je do potrzeb agroturystyki.W przyszłym roku przeniesiona zostanie kuźnia z 1888 roku (została już kupiona w okolicach Tyrawy), potem powstanie wodny młyn na płynącym przy domu potoku. – Chcemy, by ochrona dziedzictwa kulturowego regionu stała się klamrą naszych działań – mówi Janusz Demkowicz. Inną propozycją są gawędy przyrodnicze. Grzegorz Sitko, przewodnik firmy „Dzika Przyroda” zapraszany na długie wieczory bez telewizora, opowiada o świecie wilków, niedźwiedzi, żbików, ptaków i owadów. Chętnych może poprowadzić też na poranne obserwacje ptaków, których w Bieszczadach żyje przeszło 200 gatunków. Trzeba, niestety, wstać o czwartej rano, ale za to można nauczyć się, jak odróżnić rzadkiego orlika od pospolitego myszołowa. Ci, co nie lubią wcześnie wstawać, mogą pójść na wycieczkę wieczorem. Marsz w gęstym lesie przy świetle latarek na każdym robi wrażenie. Co prawda mniej można wówczas zobaczyć, ale za to wiele usłyszeć. Na przykład przejmujące odgłosy różnych gatunków sów, od puszczyka i pójdęki po maleńką sóweczkę. Każda ma charakterystyczny rodzaj śpiewu. – Niektóre z odgłosów potrafią naprawdę oddziaływać na wyobraźnię. Zwłaszcza puszczyka uralskiego, którego nagłe odezwanie się z pobliża może postawić włosy dęba – mówi Grzegorz Sitko. Są też inne propozycje. Piesza włóczęga przez starodrzew bukowy i jodłowy, gdzie drzewa dożywają wieku 300, a nawet 400 lat. Albo wycieczka Doliną Górnego Sanu, będąca dziś miejscem odludnym, choć przed wojną było tu 10 wsi. Można odnaleźć zapomniane cmentarze, przydrożne krzyże, fundamenty spalonych cerkwi. Gospodarze proponują jeszcze jedną spektakularną atrakcję: turystyczne loty szybowcem na wysokości 300 m nad ziemią, z widokami na zakola Sanu i porośnięte lasami bieszczadzkie wzgórza, są niezapomniane. WIEJSKA CHATA NAD CZARNYM - w szumie potoku Drewniany dom stoi na półwyspie, który z trzech stron omywany jest przez Czarny Potok. Dlatego w obejściu cały czas słychać kojący szum wody. – Jak tu jest pięknie! – mówi Wojtek Grzanecki. – Rano wychodzę przed dom, a w potoku czarny bocian stoi. Albo jesienią, wszędzie wokół wściekle kolorowe bukowe lasy! Letnie ulewy są tu obfite niczym w tropikach, po kilku godzinach nasz kamienisty potok zamienia się w potężną rzekę. No i jeszcze te mroźne noce z niebem pełnym gwiazd. O zachodach słońca nie będę opowiadał, bo to za bardzo landrynkowe. Już cztery lata na to patrzymy, a mimo to jeszcze nam nie spowszedniało. W Bieszczady po raz pierwszy trafiliśmy jako turyści, ponad ćwierć wieku temu... A teraz mieszkamy u podnóża pasma Otrytu. Mamy trzy psy i powoli, powoli zapominamy, jak wyglądało życie w korporacjach. 50-letni dom zbudowany z jodłowych bali, otoczony z dwóch stron tarasem i kryty osikowym gontem, gospodarze przenieśli z odległej o kilkadziesiąt kilometrów Leszczawy Dolnej. Pieczołowicie zachowali wszystkie elementy charakterystyczne dla drewnianego budownictwa tej części Karpat. – Ściany mają ciemnobrązowy kolor – mówi właściciel – bo zaimpregnowaliśmy je rodzimym olejem skalnym, który pozyskuje się z naturalnych wycieków na stokach Ostrego. Płot jest z wikliny, a pokoje wyposażyliśmy w odrestaurowane wiejskie meble. Niektóre nawet stuletnie. Przy projektowaniu instalacji zadbaliśmy o ochronę środowiska. Instalacja elektryczna jest energooszczędna, oczyszczalnia ścieków – biologiczna. Segregujemy odpady. To wszystko pozwoliło nam zdobyć certyfikat ekologiczny „Czysta Turystyka”. Jeden z kilkunastu w Polsce. Wojtek Grzanecki jest fanem regionu. Związał się z Fundacją Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska, której jednym z osiągnięć było stworzenie szlaku „Zielony Rower”. Oznakowano 900 kilometrów tras rowerowych, które łączą najpiękniejsze zakątki regionu, wydano mapę i przewodnik. Następnie połączono je z podobnymi po stronie słowackiej i ukraińskiej i tak powstał rowerowy szlak transgraniczny. Gospodarz może opowiadać o nim bez końca. Zna jego przyrodnicze atrakcje, zabytki, miejsca w których warto nocować. Wie, gdzie zjeść pierogi z razowej mąki, gdzie kupić miód spadziowy, a gdzie zioło-miód, gdzie sery kozie, a gdzie owcze. Zna również pracownie i galerie bieszczadzkich artystów i rzemieślników: ceramików, kowali, tkaczek, koronkarek. Wskaże autorów rzeźbionych mebli, twórców drewnianych zabawek lub kowbojskich, skórzanych kapeluszy. Wyroby wielu z nich uzyskały certyfikat Produktu Lokalnego, który ma być jedną z form promocji Bieszczad. Fundacja jest również zaangażowana w program Bieszczadzki Zespół Architektoniczno-Przyrodniczy, który m.in. ma za zadanie chronić tradycyjną drewnianą architekturę i bieszczadzki krajobraz. Dlatego Wojtek Grzanecki udziela konsultacji i porad wszystkim chcącym przenieść „starą chatę” lub wybudować drewniany dom. Pomaga w nawiązaniu kontaktów z fachowcami, chętnie dzieli się własnymi doświadczeniami i wiedzą. – Wierzę, że z czasem pojawi się moda na budowanie domów w oparciu o tutejszą tradycję architektoniczną. Bo ona jest piękna – mówi. KONNO NA SZLAK - siła spokoju huculskiej rasy Gospodarstwo Elżbiety Chrapkiewicz leży u podnóża pasma górskiego Ţuków, będącego działem wodnym zlewisk mórz Bałtyckiego i Czarnego. Jego grzbietem biegnie szlak konny. A pani Elżbieta jest instruktorką i przewodniczką górskiej turystyki jeździeckiej. W swoim gospodarstwie trzyma osiem koni huculskich – jednej z najstarszych ras w Polsce, niezastąpionej podczas górskich rajdów. – Te konie to fenomen – mówi pani Elżbieta. – Cały rok, nawet zimą, przebywają na dworze, wystarcza im wiata. Są zahartowane i odporne na choroby. Lubią przebywać z człowiekiem, są towarzyskie, ciekawskie, pojętne. Potrafią znaleźć sposób na pokonanie każdej przeszkody, począwszy od... ogrodzenia pastwiska, poprzez wiatrołomy na ścieżce, górskie potoki, strome jary, zarośla. Nie boją się wąskich kładek ani bagien. Rasa huculska – ukształtowana we wschodnich Karpatach – opisana została w XVII wieku. Górskie konie powstały ze skrzyżowania tarpana z końmi mongolskimi i uszlachetnione domieszką krwi koni tureckich i arabskich. Choć niewielkie (mają w kłębie zaledwie 140 cm), są jednak bardzo zwinne, silne i niepłochliwe, o łagodnym usposobieniu. W Polsce pod koniec lat 70. XX wieku przyznano hucułom status ginącej rasy i podjęto program ochronny. Od tego czasu rośnie ich popularność, ostatnio stały się wręcz modne. Spokojny charakter i zrównoważenie, jakie wykazują w górach, pozwala nawet zupełnie początkującym jeźdźcom odbyć całodzienną konną wycieczkę. – Propaguję turystykę konną i rekreację – mówi Elżbieta Chrapkiewicz. – Goście ciągle mnie pytają: a kiedy będzie galop? A tu nie o to chodzi. W sporcie liczą się wyniki i adrenalina, ale nie w turystyce. Choć emocji tu też nigdy nie brak. Dlatego moje wyprawy przede wszystkim wiodą pięknymi trasami. Organizuję je zarówno w wysokie partie Bieszczadów, jak i w okolice Jeziora Solińskiego. Rabe nie leży w Parku Narodowym, lecz jego otulinie, więc nie muszę się ograniczać do wyznaczonych szlaków. Często wybieram dzikie, bezludne miejsca, których tu zresztą nie brakuje. Urodziłam się w Bieszczadach i naprawdę znam je dobrze, ale jeżdżąc konno, ciągle odkrywam nowe miejsca. Trudno się w tych górach nie zakochać. Szczególnie patrząc na nie z końskiego grzbietu. Z MIŁOŚCI DO PIĘKNA - na knysze i dżem z cukinii Zawsze dużo czasu spędzaliśmy w górach, mamy za sobą trekkingi w afrykańskim Atlasie, w Himalajach i we wszystkich pasmach europejskich z wyjątkiem Pirenejów – mówi Jadwiga Miłoszewicz. – Decyzja o przeniesieniu się w Bieszczady dojrzewała latami. Jeszcze dwa lata temu mieszkaliśmy w Szczecinie.... Jednak udało się. Gospodarze przenieśli znaleziony pod Rzeszowem duży drewniany dom z 1930 roku. Stanął przy szlaku na pasmo Otrytu, w otulinie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, w gminie Lutowiska – największej i najrzadziej zaludnionej w Polsce. Mieszka tu zaledwie 5 osób na km kw. a puszcza pokrywa 94 proc. powierzchni gminy. Z domu rozciąga się widok na połoniny i szczyt Tarnicy. Właśnie tu kręcono plenery do „Pana Wołodyjowskiego”. – Obydwoje kochamy piękne przedmioty – mówi Jadwiga Miłoszewicz. – A urządzanie wnętrz to moja pasja. W Szczecinie zbieraliśmy antyczne meble, lampy, bibeloty, pamiątki z egzotycznych podróży. Bardzo byłam do nich przywiązana. W trakcie przeprowadzki spakowane i zabezpieczone wypełniły cały TIR. Przejechały 1000 km aż do Lutowisk i... tutaj na zakręcie TIR się wywrócił. Tak zaczęło się nasze życie w Bieszczadach. Później odkryłam, jak noc może być czarna, gdy nie ma żadnych neonów, latarni, jeszcze później zaczęłam znajdować ślady zwierząt wokół domu. Lisy i sarny to codzienność, często zdarzają się wilki. Na szczęście w trakcie wywrotki TIR-a nie wszystko się zniszczyło. To co przetrwało, zdobi dziś wnętrza Chaty Magody. W dużej jadalni stoi więc długi stół na 12 osób, a wokół niego rzeźbione krzesła, każde inne. Konfitury własnej roboty gospodyni podaje w delikatnej porcelanie. Na drewnianych ścianach wiszą lustra, tkaniny, obrazy. Jest zabytkowa fisharmonia. Gospodyni uprawia ogród, lubi gotować, wyszukuje przepisy kuchni regionalnej. – To nie jest proste, powojenne przesiedlenia zrobiły swoje, przerwano tu tradycję. Moim gościom proponuję knysze, rodzaj pulchnych racuchów z nadzieniem z białego sera, ziemniaków i cebuli, podobnym jak w ruskich pierogach, gołąbki z ziemniakami, a nie z kaszą, jak na nizinach. Kupuję lokalny miód, jajka, bundz, wędzony biały ser i twarde sery kozie. Wprowadziłam też kilka własnych przepisów, które sprawdzają się w tutejszych warunkach, np. konfitury z marchewki lub dżemy z cukinii. W górach jest mało owoców, czymś muszę je zastąpić. Gospodarze pomagają gościom w za-planowaniu wycieczek po okolicy. Organizują wycieczki do Lwowa, służą radą przy wyprawach w ukraińskie Karpaty. – Bieszczady są dzikie – mówi Jadwiga Miłoszewicz – ale podróż do Czarnohory to jak teleportacja w czasie. Wspaniałe drewniane budownictwo, żywy huculski folklor, cudowna przyroda. Wszystkich zachęcam do takiej podróży. „Chata Magoda”, Jadwiga Miłoszewicz, Maciej Pawlik, Lutowiska 27, tel. 0-609 22 98 26, www.chatamagoda.pl
Agroturystyka Mazury: warmińska Prowansja, słomiane domy i indiańskie lato
Wszędzie unosi się odurzający zapach lawendy. Trochę trudno uwierzyć, bo to nie Prowansja, tylko Warmia. Klimat jest tu surowy, zimą spada metr śniegu. A jednak to prawda.
LAWENDOWE POLE - WARMIŃSKA PROWANSJA Wszędzie unosi się odurzający zapach lawendy. Trochę trudno uwierzyć, bo to nie Prowansja, tylko Warmia. Klimat jest tu surowy, zimą spada metr śniegu. A jednak to prawda. – Na początku było 300 krzewów – mówi Joanna Posoch. – Dziś, po 5 latach, mam ich już ponad 3,5 tysiąca. To roślina wieloletnia, w sprzyjających warunkach żyje do 15 lat. Wspaniale się rozrasta, moje krzewy mają już ponad metr średnicy, sięgają powyżej kolan. To był mały eksperyment. Nie przypuszczałam, że się aż tak powiedzie. Nad drzwiami wejściowymi wisi rząd lawendowych bukietów przewiązanych rafią, w kuchni stoją słoje lawendowego miodu. W sieni na półkach suszą się stosy gałązek z bladoliliowymi kwiatami. To tylko niewielka ich ilość, obok domu, w dwóch drewnianych suszarniach jest ich wielokrotnie więcej. – Wcześniej prowadziłam życie całkowicie miejskie – mówi Joanna. – Skończyłam etnologię, a na początku lat 90. założyłam firmę brokerską. Po ośmiu latach prowadzenia jej byłam już bardzo znużona moim ówczesnym trybem życia. Kupiłam ziemię na Warmii, przeniosłam tam drewnianą łemkowską chatę z Beskidu Niskiego i w ten sposób wyrwałam się z tzw. systemu. Nowe tysiąclecie zaczęłam w nowym miejscu. To była radykalna zmiana i ona dobrze mi zrobiła. Teraz życie płynie wolniej, rytm wyznacza pogoda i pory roku. Oprócz lawendy, już na mniejszą skalę, hoduję róże oraz zioła. Wszystko biodynamicznie, bez użycia chemicznych nawozów i środków ochrony roślin. Mniej więcej co dwa tygodnie pielę pole. To filozoficzna, spokojna praca, której towarzyszy piękny zapach. W oparciu o swoje uprawy Joanna stworzyła Manufakturę Zielarską. Oprócz bukietów suszonej lawendy i lnianych lub papierowych saszetek wypełnionych pachnącymi kwiatami powstają w niej też kosmetyki. Przede wszystkim kremy do twarzy i ciała oraz toniki, wody lawendowe i olejki do masażu. Kosmetyki są całkowicie naturalne, bez chemicznych środków konserwujących, barwników, substancji emulgujących. Wszystkie wytwarzane ręcznie, w krótkich seriach. W Manufakturze Zielarskiej powstaje też zielona nalewka (kwiaty lawendy zalane 40-procentowym alkoholem), której aromat nie ma sobie równych. Pije się ją po jednej łyżeczce, gdy grozi nam zaziębienie. Służy również do nacierania ciała przy bólach mięśniowych, bólach stawów i przy zapaleniu korzonków nerwowych. Lawenda ma też właściwości bakteriobójcze, które można wykorzystać, biorąc kąpiel z dodatkiem naparu z kwiatów (50 g kwiatów na 1 litr wody). Zabieg ten pomaga zarówno przy chorobach skóry, jak i przy nerwobólach. Odpręża i poprawia krążenie. Joanna Posoch zaprasza do swego gospodarstwa wszystkich, którzy szukają wyciszenia. W pobliżu są dwa jeziora, łąki, pola, lasy. Oprócz żab wczesną wiosną, słowików w maju i świerszczy latem nic nie zakłóca tu spokoju. Goście mogą sielsko popróżnować albo przeciwnie – spokojnie popracować. Joanna miała już gości, którzy uczyli się tu do egzaminów, i takich, którzy kończyli scenariusze. Gospodyni proponuje kuchnię wegetariańską. Sama piecze razowy chleb, a chłodnik, leczo warzywne, suflet z pomidorami i pieczarkowym sosem to latem jej ulubione dania. Poleca też własnej roboty przetwory owocowe, np. konfitury z płatków róży. Do tego jest, oczywiście, wyciszająca herbata z lawendy. Ma ona niezwykłe działanie: reguluje pracę przewodu pokarmowego, pomaga przy nieżytach żołądka, ułatwia zasypianie, ma własności uspokajające. Zainteresowani poznaniem tajemnic lawendy mogą pomagać przy prowadzeniu upraw, a także przy pracach w Manufakturze Zielarskiej. NO TO W DROGĘ Lawendowe Pole, Nowe Kawkowo 11A, 11-042 Jonkowo, tel. 0-604 711 203, www.lawendowepole.pl Nocleg ze śniadaniem, w pokojach 2-osobowych z widokiem na zbocze porośnięte lawendą – 25 zł/os., nocleg z całodziennym wyżywieniem – 75 zł/os., istnieje też możliwość wynajęcia całego domu (150 m kw.) – 150 zł/doba, wówczas posiłki we własnym zakresie. Kosmetyki można kupić na miejscu, a także zamówić przez internet. GALERIA WIEJSKA – DOM ZE SŁOMY I GLINY Na słupie w Przełomce wisi szyld: „Galeria Wiejska. Lekarz. Sauna. Dom z gliny”. Trudno się nie zainteresować, oferta jest nietypowa. Na początek zaproszenie na aromatyczną ziołową herbatę „Ty i Ja”. Bo to jest przede wszystkim miejsce spotkań. Halina Mackiewicz lubi słuchać, a jeszcze bardziej opowiadać. Bajki, legendy, historie tutejszych mieszkańców. Jeśli trzeba, pięknie mówi lokalną gwarą. Potem jest zupa z liści lubczyku. Koło domu rosną jego olbrzymie krzaki. Gęste, wyższe od człowieka, o charakterystycznym, intensywnym zapachu podobnym do maggi. Lubczykowa polewka zdobywa natychmiast serca wszystkich gości. Halina i Maciej Mackiewiczowie przez lata spędzali na Suwalszczyęnie wakacje, aż z kolejnych już nie wrócili. Maciej zatrudnił się w miejscowej przychodni, Halina w gminnym ośrodku kultury. Na Suwalszczyęnie mieszkają już 20 lat, w Przełomce nieopodal jeziora Hańcza – od kiedy przeszli na emeryturę. W galerii, którą założyli obok swego drewnianego domu, w dawnym świeronku, jak nazywa się tu małe gospodarcze budynki, zgromadzili stare chłopskie meble, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu, lokalne pamiątki. Przyjeżdżają tu artyści, można posłuchać ludowej kapeli, obejrzeć gościnne spektakle teatrów m.in. z Węgajt i Sejn, można malować, tkać. Można też wynająć dom wybudowany ze słomy i gliny. Powstał on w 2000 r. i natychmiast stał się lokalną atrakcją. Zbudowany został ze sprasowanej w kostki pożniwnej słomy. Ustawione jedna na drugiej, w drewnianym stelażu, obłożone zostały gliną. Ściany o charakterystycznie zaokrąglonych krawędziach mają ponad pół metra. W czasie upałów w domu jest chłodno, a w czasie mrozów ciepło. W glinianych ścianach osadzone są kontakty, doprowadzono tu bowiem prąd. Jest też bieżąca woda i kanalizacja. Gliniany domek kryty strzechą, ma niewielką powierzchnię. Na dole 35 m kw. plus 20-metrowy stryszek. Na parterze jest sień, kuchnia z jadalnią i łazienka, na górze sypialnia. Można w nim mieszkać przez cały rok. Dom zbudowano dzięki kilkunastu wolontariuszom, którzy pracowali tylko za cenę poznania nietypowej technologii. Było wśród nich paru architektów, chemik, sadownik, studentka Oksfordu. Prace nadzorowała autorka projektu Paulina Wojciechowska, kuzynka gospodarzy. W Londynie skończyła architekturę na Kingstone University. Domek cieszy się niesłabnącym powodzeniem. Gościom podobają się gliniane ściany, gliniana podłoga, uformowane z gliny półki i piec z nagrzewającą się ławą (dopływ ciepła do niej można regulować szybrem), którą docenia się szczególnie po powrocie z zimowej wycieczki. Wokół zewnętrznych ścian ulepione zostały ławki, do siadania „na przyzbie”. Dom, choć bardzo nietypowy, wręcz egzotyczny, nie odstaje specjalnie od tradycyjnego budownictwa suwalskiego, gliną bowiem „od zawsze” okładano tu budynki gospodarcze i banie. Przełomka leży w otulinie Suwalskie-go Parku Krajobrazowego. Do jeziora Hańcza jest stąd 800 m. A wokół – otwarta przestrzeń, łąki, lasy i morenowe wzgórza. I bardzo mało ludzi. Wyjeżdżając stąd, usłyszymy: „myślcie o nas dobrze, to i my będziemy”, albo „wybaczajta, przyjeżdżajta”. NO TO W DROGĘ Galeria Wiejska, Przełomka 4, tel. O-87 569 15 71, www.galwiej.fm.interia.pl Nocleg Wynajęcie glinianego domu – 100 zł za noc (może nocować do 5 osób); nocleg w pokojach nad galerią – 25 zł/os.; rozbicie namiotu – 5 zł/os. (z możliwością korzystania z łazienki). Ruska bania: (z kąpielą w lodowatym stawie) – 100 zł/jedno napalenie, bez względu na ilość osób. Wyżywienie: we własnym zakresie, możliwość samodzielnego korzystania z kuchni. OTOCZENI DRUMLINAMI - NA LITEWSKIM POGRANICZU Obok drewnianej karczmy przy gruntowej drodze między suwalskimi wzgórzami samochód przejeżdża raz na kilka godzin, i to tylko w środku lata, czyli w szczycie sezonu. W pozostałe pory roku często tą drogą nikt nie jedzie przez cały dzień. To dolina Szeszupy, środek Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Zaraz za karczmą stoi drewniany dom podcieniowy i chałupa tynkowana gliną. Oba budynki kryte są wiórem osikowym, karczma – trzciną, a wiata z piecem chlebowym i grillem – sosnowym gontem. Otoczeni jesteśmy drumlinami. To rzadka w Polsce forma geologiczna – polodowcowe wydłużone wzgórza biegnące równolegle do siebie. Porastające je łąki przypominają bieszczadzkie połoniny. Poza tym są tu, oczywiście, jeziora. W samym Suwalskim Parku aż 22 z nich ma powierzchnię powyżej 1 hektara. Gospodarze, Marek i Grażyna Gierszowie, są miłośnikami kuchni pogranicza polsko-litewskiego. W porze obiadu na stole pojawiają się „egzotyczne” potrawy: pokuczaj (rodzaj klopsów z wieprzowiny smażonych w głębokim oleju), śmieciuchy (placki ziemniaczane z żytnią mąką), soczewiaki (pieczone ziemniaczane pierogi z farszem z soczewicy), czenaki (marchew, biała kapusta, seler, cebula, zapieczone z ziemniakami i mielonym mię-sem), liściaki (utarte ziemniaki zapieczone w liściach kapusty), itd., itd... Gospodarz pomaga zorganizować spływy kajakowe po Hańczy i Rospudzie, służy jako przewodnik w wycieczkach na Litwę i... wprowadza gości w arkana litewskich trunków. W swojej karczmie zgromadził imponującą kolekcję. Wiele balsamów miodowych, m.in. słynny, 50-procentowy Suktinis, Du Keliai (Dwie Drogi), Raganaitň (Młoda Wiedęma). Poza tym jest Ţalgaris – balsam ziołowy z nutą miętową (ma niezwykły smak i wielką moc, bo aż 75 procent), nalewka z żurawiny oraz likiery z czarnej porzeczki, pigwy lub róży. Do dyspozycji gości jest też kręgielnia, a dla chcących spokojnie popracować – stały dostęp do internetu. NO TO W DROGĘ Gościniec Drumlin, Udziejek 11a, 16-404 Jeleniewo, tel. 0-87 568 32 86, www.drumlin.pl Nocleg 4 pokoje 2-os. z łazienkami (150–160zł) i apartament dwupokojowy (350–400zł). W cenie noclegu śniadanie. Dzieci do 2 lat gratis, do 10 lat – 50% ceny. Wyżywienie: obiad 30 zł, kolacja 20 zł, na życzenie gości jedzenie wegetariańskie. PAŃSTWO W PAŃSTWIE - INDIAŃSKIE LATO I ZIMA Republika Ściborska leży daleko. Pięć kilometrów od granicy z Obwodem Kaliningradzkim, 15 – od polskiego bieguna zimna. Istnienie republiki ogłosił w lipcu tego roku Dariusz Morsztyn. Ma ona 12,5 hektara i panują w niej surowe reguły: na jej terenie nie wolno pić alkoholu, palić papierosów, spożywać mięsa i... używać negatywnego słownictwa. Na stałe republika zamieszkana jest przez 4 osoby (Dariusza i Justynę Morsztyn oraz ich dwóch synów), ale są dni, gdy mieszka ich tu kilkadziesiąt. Wówczas widać już z daleka rozstawione w kręgu kilkanaście namiotów tipi. W każdym z nich może nocować do sześciu osób. Poza tym żyje tu ponad 30 psów: głównie husky i malamuty. To psy zaprzęgowe, mają gęste futra, uwielbiają mrozy, które zimą w tym rejonie są normą. Takie jak one pomagały zdobywać Arktykę, przewoziły pocztę, lekarstwa, żywność. Ich właściciel jest organizatorem wyścigów psich zaprzęgów na Mazurach i czynnym zawodnikiem. Do swej republiki Morsztynowie zapraszają wszystkich, którzy bardziej cenią odludne tereny, dziką przyrodę i kontakt ze zwierzętami niż zasięg telefoniczny (komórka chwyta tu zasięg tylko w jednym miejscu). Mazury Garbate są dzikie: zalesione morenowe wzgórza, pagórkowate łąki, wąwozy, jeziora, liczne oczka wodne. W bezpośrednim sąsiedztwie są Lasy Skaliskie i Góry Klewińskie. Dziki, jelenie, a zimą także wilki podchodzą pod ogrodzenie domu. Oprócz pieszych wycieczek można zwiedzać okolicę zabytkowymi land roverami, a jesienią, zimą i wiosną także psimi zaprzęgami. Dariusz Morsztyn – Biegnący Wilk – ma harcerskie korzenie. Jest też ideowym ekologiem. Zimą kąpie się w przerębli, a przez cały rok regularnie biega. Dziś, gdy 40. urodziny ma już za sobą, najbardziej lubi dystans 20 km. Zafascynowany jest kulturami bliskimi naturze. Wzorem Indian szyje ubrania ze skóry i konstruuje tipi. Umie strzelać z łuku, rzucać tomahawkiem, oszczepem, lassem. Swoimi umiejętnościami chętnie dzieli się z gośćmi. Można zorganizować sobie zajęcia z poszczególnych dyscyplin. Można też zwiedzić ekspozycję indiańską i eskimoską. Są tu ręcznie szyte ze skóry stroje, biżuteria, przedmioty obrzędowe, narzędzia, łuki, a także sanie i sprzęt potrzebny przy psich zaprzęgach. – Zarabiam dziś pieniądze w sposób zgodny z moimi wartościami. Chcę, żeby mój teren służył działaniom edukacyjnym, był enklawą zdrowia, promieniował dobrą energią. Chciałbym, żeby młodzież i dzieci, które tu przyjeżdżają, zetknęły się z innym stylem życia niż ten, z którym stykają się na co dzień. I to się udaje. A skąd moje imię? O tym nie wypada mi mówić, to tajemnica. Mogę tylko powiedzieć, że ciężko na nie zapracowałem. NO TO W DROGĘ Republika Ściborska, Ściborki 6, 19-520 Banie Mazurskie, tel. O-604 29 29 97, www.biegnacy-wilk.pl. Republikę można zwiedzać codziennie, od 9 do 18, cena 5 zł. Nocleg W tipi – 15 zł/os., rozbicie własnego namiotu – 5 zł/os. (z możliwością korzystania z łazienki). Przejażdżki zabytkowymi land roverami: trasa off road 2 km – 30 zł (5-8 osób), trasa 15 km po górach Klewińskich – 100 zł (5–8 osób), przejażdżki psimi zaprzęgami od jesieni do wiosny 30 zł/os. Ruska bania: 90 zł/jedno napalenie.
Zima w tym roku była bezlitosna i męcząca, więc z radością powitałam wiosnę na łąkach Warmii.
Znajomy polecił mi gospodarstwo agroturystyczne Leśne Jezioro niedaleko Olsztynka. Wzięłam psa i wyruszyłam razem z Adamem, moim narzeczonym, do Nowej Wsi Ostródzkiej. Droga była przyjemna, ruch w sobotę niewielki, więc po dwóch godzinach dotarliśmy na miejsce. Wjechaliśmy na obszerne podwórko ze starą studnią pośrodku, gdzie czekał już „komitet powitalny”: pani Ewa – właścicielka pensjonatu, kilka psów i trzy koty. Po serdecznym powitaniu i filiżance herbaty wybraliśmy się na zwiedzanie zagrody. Towarzyszyła nam gospodyni oraz, oczywiście, wesoła gromadka psów: Szeryf, Pusia, Wiruska, Ruda, Niki. Najpierw poznaliśmy konie: Gniadą, Sobotę, Maha, Gładkę, Perłę, Goldi i Gamirę. Wytrawni jeźdźcy mogą tu przez cały rok galopować po łąkach i leśnych duktach. Nakarmiliśmy też kury, zajrzeliśmy do starej obory pełnej siana i czekających na turystów odnowionych po zimie kajaków i rzuciliśmy okiem na saunę i mały salon odnowy biologicznej, gdzie można zamówić masaż i zażyć zdrowotnej kąpieli w sianie lub owsiance. Po południu poszłam z psami nad jezioro. Eskortowały mnie do pomostu, i rozbiegły się po lesie. Został tylko stary Szeryf i moja suczka Rudzia. Usiadłam na ławce, wciągnęłam głeboko haust powietrza: ciepłego, wilgotnego, pachnącego igliwiem i ziemią. Wszystko spowijała błoga cisza. Widok był piękny. Jezioro Mielno jest niezwykle malownicze: długie i wąskie, otoczone lasem schodzącym do samego brzegu, z dwiema wysepkami, kołyszącymi się pośrodku. Można tu łowić ryby, nurkować (w najgłębszym miejscu jest 40 metrów), pływać kajakiem (na jeziorze zaczyna się ponaddwustukilometrowy szlak kajakowy). Siedziałam tak długo, patrząc na lekko zmierzwioną taflę wody. Z zamyślenia wyrwało mnie szczekanie psów. Stały na górce i patrzyły wymownie w moją stronę. Dusza została nakarmiona, czas zadbać o żołądek – pomyślałam i ruszyłam z powrotem. Wieczorem, po smacznym obiedzie i asystowaniu przy pojeniu koni, siedzieliśmy przy kominku, popijając orzeźwiające domowe wino z leśnych owoców, a pani Ewa opowiadała o atrakcjach regionu. Miłośnicy przyrody w okolicach Olsztynka znajdą kojący duszę spokój lasów i łąk, trasy rowerowe, malownicze źródła rzeki Łyny, o których mówi się, że woda płynie tam do tyłu, czy Wzgórza Dylewskie, najwyższe (312 m) wzniesienie między Holandią a Uralem na tej szerokości geograficznej, i zarazem granica klimatu kontynentalnego. Pasjonaci historii znajdą w okolicy zamki krzyżackie, m.in. w Olsztynie, Nidzicy czy Lidzbarku Warmińskim, oraz Grunwald, na którego polach co roku odbywa się rekonstrukcja bitwy sprzed ponad 600 lat. Kiedyś do pensjonatu zawitał ciągnący z pól Grunwaldu rycerz z armatą. Zatrzymał się tu na noc, a następnego dnia goście mieli dodatkowe atrakcje: przymierzanie zbroi, zakładanie kolczugi i naukę fechtunku. Nawet nie pamiętam, kiedy tego wieczoru porwał mnie Morfeusz. Wiem tylko, że obudziłam się w niedzielę rano, wypoczęta i pełna energii. Przed wyjazdem z wielu różnych atrakcji wybraliśmy długi spacer. W lesie ptaki ćwierkały jak szalone, dwa razy drogę przeciął nam zając, Rudzia puściła się w pogoń za sarną, odnaleźliśmy też ślady dzików. W nas ten spacer obudził wilczy apetyt, co przewidziała pani Ewa, bo kiedy wróciliśmy, obiad już czekał. Na drogę dostaliśmy domowe kruche ciasteczka...