Powstają lotnicze giganty. Te porty zmienią sposób podróżowania, także w Polsce
Nadchodzące lata mogą całkowicie zmienić mapę światowego lotnictwa. W różnych częściach globu powstają gigantyczne porty lotnicze projektowane jako nowe międzynarodowe węzły przesiadkowe, które mają przejąć część ruchu od aktualnie dominujących hubów.
Nawet osoby, które latają sporadycznie, prawdopodobnie choć raz znalazły się na lotniskach takich jak Londyn Heathrow, Stambuł czy Dubai International. To właśnie tego typu porty pełnią rolę globalnych węzłów komunikacyjnych, przez które każdego roku przewijają się dziesiątki milionów pasażerów. Jednak układ sił w światowym lotnictwie nie jest stały. W najbliższych latach do tej elitarnej grupy dołączą nowe megaprojekty – budowane od podstaw lotniska i rozbudowywane porty, które mają nie tylko odciążyć istniejącą infrastrukturę, lecz także zmienić sposób planowania tras, przesiadek i całych podróży międzykontynentalnych. Największe przyszłe węzły lotnicze w Europie i w Afryce Nowe porty lotnicze mają potencjał, by w nadchodzącej dekadzie znacząco przestawić mapę globalnych połączeń lotniczych. W Europie jednym z najbardziej ambitnych projektów jest Port Polska – wcześniej znany jako Centralny Port Komunikacyjny (CPK). Planowany na lata 2030–2032, ma powstać między Warszawą a Łodzią i stać się nie tylko lotniskiem, ale także kluczowym węzłem multimodalnym dla całego kontynentu. Serce inwestycji stanowić będą dwa pasy startowe, które umożliwią obsługę około 40 milionów pasażerów rocznie, co z miejsca uplasuje Port Polska wśród największych lotnisk Europy. Projekt obejmuje również rozbudowaną infrastrukturę kolejową: nowoczesny dworzec połączy port lotniczy z największymi miastami (w tym Krakowem, Gdańskiem czy Wrocławiem) za sprawą szybkich połączeń kolejowych. Brytyjskie studio architektoniczne Foster + Partners odpowiada za koncepcję wizualną i funkcjonalną całego kompleksu, który ma stać się nową wizytówką transportową Polski i regionu środkowoeuropejskiego. Równolegle na innym kontynencie realizowany jest równie spektakularny projekt: Międzynarodowy port lotniczy Bishoftu w Etiopii, położony około 40 km na południe od Addis Abeby. To jedna z największych inwestycji infrastrukturalnych w Afryce, a jej pierwszy etap ma być ukończony już do 2030 roku. Lotnisko, zaprojektowane przez cenione studio Zaha Hadid Architects, ma obsłużyć 60 milionów pasażerów rocznie, z możliwościami rozbudowy do nawet 110 milionów w kolejnych fazach realizacji. Podobnie jak Port Polska, port w Bishoftu stanie się węzłem multimodalnym: planowane są połączenia szybkiej kolei, które zintegrują nowy port z stolicą i funkcjonującym obecnie lotniskiem w Addis Abebie, znacznie usprawniając przepływ pasażerów i towarów. W efekcie oba projekty – choć realizowane w zupełnie innych częściach świata – pokazują, jak dynamicznie zmienia się globalna infrastruktura lotnicza. Nowe huby nie tylko zwiększą przepustowość i komfort podróży, ale także wzmocnią pozycję swoich krajów jako kluczowych punktów przesiadkowych na międzynarodowej siatce połączeń. Nowe lotnicze huby w regionie Zatoki Perskiej i Bliskiego Wschodu W najbliższej dekadzie region Bliskiego Wschodu ma szansę całkowicie przedefiniować swoją rolę w globalnej siatce połączeń lotniczych, dzięki kilku ogromnym inwestycjom infrastrukturalnym. Obecnie Dubaj jest jednym z najbardziej ruchliwych lotnisk na świecie – według danych OAG międzynarodowy port lotniczy w Zjednoczonych Emiratach Arabskich zajmuje drugie miejsce pod względem liczby pasażerów. Jednak już wkrótce jego dominację mogą przejąć nowe ogromne węzły komunikacyjne. Jednym z najważniejszych jest Dubai World Central Al Maktoum (DWC) – port, który dziś obsługuje nieco ponad milion pasażerów rocznie, ale w ramach planów rozbudowy ma stać się największym lotniskiem na świecie. Projekt zakłada budowę pięciu pasów startowych i możliwość obsługi nawet 150 milionów pasażerów rocznie, co już teraz czyni go jednym z najbardziej ambitnych projektów lotniskowych na świecie. Podczas Dubai Airshow 2024 dyrektor generalny Dubai Airports, Paul Griffiths, potwierdził, że transformacja DWC ma zostać sfinalizowana około 2032 roku, co przesunie główny węzeł komunikacyjny z obecnego lotniska w Dubaju właśnie do Al Maktoum. Rywalizacja o pozycję globalnego hubu nie ogranicza się jednak tylko do ZEA. W sąsiedniej Arabii Saudyjskiej również powstają gigantyczne lotnicze projekty, które mogą znacząco wpłynąć na przyszłość podróży lotniczych międzykontynentalnych. Obecny port lotniczy im. Króla Fahda w Rijadzie jest największym lotniskiem świata pod względem powierzchni – jego kompleks zajmuje około 780 km², a w 2024 roku obsłużył blisko 12,8 miliona pasażerów. Plany ekspansji są jednak o wiele większe: władze kraju liczą, że liczba pasażerów wzrośnie niemal dziesięciokrotnie do 120 milionów rocznie już do 2030 roku, dzięki budowie nowego Międzynarodowego portu lotniczego im. Króla Salmana. Ten ambitny projekt przewiduje sześć równoległych pasów startowych i docelową przepustowość aż 185 milionów pasażerów rocznie do 2050 roku. Razem te inwestycje – zarówno w Dubaju, jak i Rijadzie – pokazują, że Bliski Wschód inwestuje gigantyczne środki w przekształcenie swojego lotniczego potencjału, kreując konkurencję dla dzisiejszych największych europejskich oraz azjatyckich hubów i przyciągając globalny ruch tranzytowy z całego świata. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnica zapisana na kamieniu. Niezwykłe odkrycie w południowej Afryce
Nowe badania południowoafrykańskiej sztuki naskalnej ludu San pokazują, że nie były to tylko zwykłe obrazy, lecz zapis skomplikowanych rytuałów i życia społecznego.
San, zwani kiedyś także Buszmenami, to jeden z najstarszych ludów świata. Obecnie szacuje się, że żyje ich ok. 82 tys. osób i zamieszkują tereny Kalahari i regiony sąsiednie w Namibii, RPA, Angoli, Zimbabwe i Botswanie. Jeszcze 300–400 lat temu zamieszkiwali niemal całą Południową Afrykę, ale zostali wyparci przez Burów i ludy Bantu. Tradycyjnie byli łowcami-zbieraczami i żyli w niewielkich, egalitarnych społecznościach. Tajemnicze malowidła naskalne ludu San Posługują się językami z grupy khoisan, które wyróżnia charakterystyczne mlaskanie. Co ciekawe, jest to społeczność bardzo egalitarna z silną rolą kobiet. Wśród San mają wysoki status i są niezwykle szanowane. Często bywają przywódcami swoich rodzinnych grup. Władza Buszmenów jest dziedziczna, ale bardzo ograniczona. Ludzie San podejmują ważne decyzje na podstawie konsensusu, w którym kobiety mają równe prawa głosu. San jednak słyną przede wszystkim ze swojej niezwykle misternej sztuki naskalnej. Malowidła przedstawiają najczęściej zwierzęta i ludzi, a także polowania, tańce i rytuały szamańskie. W najnowszym badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „Telestes”, dr Joshua Kumbani i dr Margarita Díaz-Andreu przeprowadzili nową analizę poszczególnych scen tanecznych przedstawionych w różnych malowidłach naskalnych. – Nasze badania wynikały z faktu, że chociaż sceny taneczne w Afryce Południowej zostały odnotowane w kilku publikacjach, nie zostały one systematycznie zbadane ani z perspektywy archeologii, ani ikonografii – wyjaśnia dr Kumbani. A te obrazy naskalne mogą być najlepszym źródłem wiedzy o tradycjach i rytuałach tej pradawnej kultury. Rytualne tańce i formy transu Jednym z najczęstszych motywów malowideł są różne formy tańca, przede wszystkim rytualnego czy inicjacyjnego obydwu płci. Do tej pory niewiele wiadomo było o tym, co dokładnie oznaczają poszczególne formy tej aktywności. – Chcieliśmy poszerzyć metodologię analizy scen tanecznych w południowoafrykańskiej sztuce naskalnej. Staraliśmy się również wykorzystać informacje etnograficzne, aby pomóc w interpretacji i kategoryzacji różnych rodzajów tańców przedstawionych w południowoafrykańskich dokumentach – wyjaśnia dr Kumbani. – Ponadto chcieliśmy zbadać, czy wszystkie tańce w RPA miały charakter rytualny, czy też niektóre były wykonywane wyłącznie dla rozrywki. Do najczęściej przedstawianych tańców należały tzw. tańce transowe. To rodzaj rytualnego tańca, który może trwać wiele godzin. Zazwyczaj tancerze występują w kręgu wokół kobiet, które klaszczą i śpiewają w akompaniamencie – mówi uczony. Autorzy publikacji twierdzą, że to właśnie forma transu była najczęstszą malowaną aktywnością. Pojawiał się 17 razy, najczęściej w prowincji KwaZulu-Natal. Tancerze często przedstawiani byli wraz z kijami, z ich nosów płynęła krew, a także widoczne były sceny, podczas których Buszmeni przechodzili transformację w zwierzęta. Inicjacje mężczyzn i kobiet Badacze podkreślają również, że równie częstym przedstawianym tańcem, był taniec inicjacyjny dziewcząt. – Scena tańca jest dynamiczna i wydaje się obejmować dwie odrębne grupy. Pierwsza przedstawia kobiety pochylone do przodu, które prezentują taniec rytualny. Druga grupa trzyma różne kije, które często używane były przez kobiety w tańcach przywoływania deszczu, a także były również niezbędne do zbierania bulw – tłumaczy dr Kumbani. Co ciekawe, Buszmeni niezwykle rzadko malowali tańczących mężczyzn. Jedną z interpretacji jest to, że chłopcy mogli ukrywać swoje rytuały inicjacyjne i nie były tak powszechne, jak kobiece. Z drugiej strony może to także wynikać z silnej roli kobiet w tej kulturze. Autorzy badania podkreślają, że sztuka naskalna San to jeden z niewielu sposobów, w jaki możemy zrozumieć znaczenie i wagę tych tańców tego ludu. Malowidła przedstawiają chwile uzdrowienia, dojrzewania i prostej rozrywki, które nie zawsze są udokumentowane w etnografii. Źródło: Phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
„Mój dziadek marzył, by tam wrócić” – 100 lat później wnuk Arkadego Fiedlera odwiedził tę samą wioskę na Madagaskarze
Ambinanitelo to wioska na Madagaskarze, która zyskała sławę dzięki Arkademu Fiedlerowi – niemal sto lat później znów stała się celem podróży. Tym razem na największą wyspę Afryki dotarł wnuk pisarza. Wszystko po to, by zrealizować niespełnione marzenie dziadka.
Spis treści: Wnuk Arkadego Fiedlera pisze do National Geographic Polska Dlaczego Arkady Fiedler chciał wrócić na Madagaskar? Ambinanitelo – wioska, która zapadła w pamięć Polakom Spotkanie z potomkami dawnych bohaterów Madagaskaru Trudne rozmowy i nieoczekiwane napięcia w Ambinanitelo Czy Ambinanitelo się zmieniło? Tak i nie Co w Ambinanitelo pozostało takie jak dawniej? Pożegnanie, które połączyło dwa światy Madagaskar od zawsze rozpalał wyobraźnię podróżników i marzycieli. Dla Marka O. Fiedlera jednak ta wyspa to coś więcej niż egzotyczne pejzaże i wspomnienia z książek – to miejsce głęboko związane z historią rodziny. W ślad za dziadkiem Arkadym Fiedlerem, wyruszył do Ambinanitelo, by odnaleźć ślady jego obecności i zrozumieć, co tak bardzo przyciągało go do tej afrykańskiej wioski. To była podróż przez czas, przestrzeń i pamięć, w której przeszłość mieszała się z teraźniejszością. Wnuk Arkadego Fiedlera pisze do National Geographic Polska W styczniu 2008 roku – w dokładnie setnym wydaniu magazynu „National Geographic Polska” – opublikowaliśmy fotoreportaż zbudowany z większości niepublikowanych dotąd fotografii Arkadego Fiedlera z jego podróży na Madagaskar, którą podróżnik odbył w latach 1937–1938. Kiedy więc jesienią ubiegłego roku napisał do nas Marek O. Fiedler, wnuk podróżnika, wiedzieliśmy, że musimy tę historię pociągnąć. – W tym roku udałem się do wsi Ambinanitelo na Madagaskarze – miejsca, które prawie dziewięćdziesiąt lat temu odwiedził mój dziadek, Arkady Fiedler – pisał w liście do redakcji Marek O. Fiedler – Podczas pobytu starałem się odtworzyć jego ścieżki, rozmawiałem z mieszkańcami oraz wykonałem serię fotografii, zestawiając współczesny obraz tego miejsca z tym, jaki uwiecznił mój dziadek w swoich czarno-białych zdjęciach. Oto historia niezwykłej wyprawy śladami dziadka opowiedziana przez jego wnuka. (wstęp do artykułu pochodzi od Łukasza Załuskiego, redaktora naczelnego National Geographic Polska). Obejrzyj galerię zdjęć. Dlaczego Arkady Fiedler chciał wrócić na Madagaskar? Kiedyś mój ojciec opowiedział mi, że u schyłku życia, bardzo schorowany i słaby, mój dziadek – pisarz i podróżnik Arkady Fiedler – powiedział, iż gdyby mógł wyruszyć w jeszcze jedną, ostatnią wyprawę, wybrałby się właśnie do Ambinanitelo na Madagaskarze. Niestety, ostatnie marzenie odchodzącego podróżnika do nieznanego świata nie zostało zrealizowane. Dziadek zawsze powtarzał, że jeśli mamy szczere i prawdziwe marzenia, płynące prosto z serca, to staną się one rzeczywistością. Nigdy nie miałem okazji go poznać – i to zawsze było dla mnie źródłem cichego smutku. By lepiej go zrozumieć, by zbliżyć się do niego choćby przez miejsca i wspomnienia, wyruszyłem na tę afrykańską wyspę z osobą, która jest mi bardzo bliska – z żoną Stefanią. Dorastałem w jego domu, ze ścian spoglądały na mnie fotografie ludzi z różnych kontynentów, a między nimi pamiątki z dalekich wypraw – maski, figury, motyle, łuki, tkaniny, które pachniały przygodą i niosły w sobie tęsknotę za tropikalnym światem. Były dla mnie wrotami do innej rzeczywistości – świata bujnej puszczy, barwnych owadów, ludzi o innym kolorze skóry, mówiących niezrozumiałą mową, i kultur odległych od polskiej codzienności. Ambinanitelo – wioska, która zapadła w pamięć Polakom Ambinanitelo całkowicie pochłonęło mojego dziadka. W samej wiosce spędził kilka miesięcy na przełomie 1937 i 1938 roku. Zbierał owady dla warszawskiego Muzeum Przyrodniczego, a równocześnie szukał śladów Maurycego Beniowskiego – legendarnego awanturnika, który w XVIII wieku miał wznieść w okolicy Fort Augusta. Owocem tej podróży stała się książka „Madagaskar. Gorąca wieś Ambinanitelo”. To właśnie ona sprawiła, że przed wojną i później w czasach PRL ta niewielka wioska stała się jednym z najsłynniejszych miejsc na mapie wyobraźni Polaków. W latach 80. Andrzej Waligórski napisał piosenkę satyryczną „Mały geograf”, w której pojawiały się aluzje do Arkadego Fiedlera i Madagaskaru. Tekst – dziś uznawany za obraźliwy – pokazuje, jak mocno nazwisko mojego dziadka kojarzono w Polsce właśnie z tą odległą, gorącą wyspą. Ja sam od zawsze marzyłem, by zobaczyć Ambinanitelo i sprawdzić, jak wygląda niemal sto lat później. W końcu udało mi się zrealizować to marzenie. Spotkanie z potomkami dawnych bohaterów Madagaskaru Ambinanitelo, zamieszkane przez lud Betsimisaraka – jedną z największych grup etnicznych na Madagaskarze – przywitało nas z rezerwą. Najpierw do naszej obecności przekonały się dzieci, a dopiero później dorośli. Po wiosce oprowadzał nas 63-letni burmistrz. Pokazał miejsce, w którym niegdyś mieszkał Fiedler. Oryginalny dom na palach nie przetrwał – zniszczyła go powódź. Rzeka Antainambalana co kilka lat zalewa dolinę. Dziś, przed nową chatą, stoi pomnik Arkadego Fiedlera, wykonany przez Alberta Ziębę – Polaka, prezesa stowarzyszenia Polska na Madagaskarze i odkrywcę właściwej lokalizacji Fortu Augusta. To właśnie tam, przed popiersiem mojego przodka, w upalne popołudnie, zorganizowano dla nas spotkanie z mieszkańcami. Pokazaliśmy im fotografie wykonane przez Arkadego Fiedlera w 1937 roku oraz jego książkę. Przyszły tłumy. Malgasze byli poruszeni – wielu z nich po raz pierwszy zobaczyło obrazy sprzed niemal dziewięciu dekad. Zostawiliśmy we wsi reprodukcje zdjęć z 1937/38 roku i egzemplarz „Gorącej wsi Ambinanitelo”. Mieszkańcy poprosili, by książkę przetłumaczyć na język malgaski. Trudne rozmowy i nieoczekiwane napięcia w Ambinanitelo Ambinanitelo to wieś gościnna, ale ulega silnym emocjom, które potrafią wybuchnąć jak wulkan. Spowodowane jest to traumatycznymi doświadczeniami kolonialnymi. Pamiętam spotkanie z młodym mężczyzną, któremu chciałem przybić piątkę – zwykły gest sympatii. On jednak zareagował gwałtownie i domagał się, abym go przeprosił. Zaskoczony, spytałem – za co? Odpowiedział stanowczo: „Za to, co Francja zrobiła Madagaskarowi.” Wyjaśniłem, że nie jestem Francuzem, lecz Polakiem. W jednej chwili napięcie opadło, a wrogość zmieniła się w serdeczność. Razem ze Stefanią szukaliśmy instrumentów muzycznych i lokalnego rękodzieła, które moglibyśmy przywieźć do Muzeum Arkadego Fiedlera w Puszczykowie. W jednej z uliczek, między bambusowymi domami, zobaczyliśmy grupę mężczyzn wracających z pola z maczetami. Uradowany, zainteresowałem się jedną z nich – chwyciłem maczetę z nadzieją, że uda się kupić lokalny wyrób. Niestety, na ostrzu widniał wybity napis „Made in China”. Rozczarowany, odłożyłem maczetę. Czy Ambinanitelo się zmieniło? Tak i nie Dziadek pisał o „urokliwej, zdrowej dolinie, zbudowanej na czystym, białym żwirku”. I rzeczywiście – ten żwirek wciąż tam jest. Drogi nie są asfaltowe, ale błota nie ma – pod stopami wciąż ten sam jasny, suchy grunt. Mieszkańcy nadal zajmują się uprawą ryżu i żyją spokojnie, w rytmie natury. Ale pewnych obrazów z książki Fiedlera już nie ma. W 1937 roku pisał: Dziś lemurów w Ambinanitelo już nie słychać. Puszcza wokół wsi została wycięta, a zwierzęta – po prostu zostały zjedzone. Gdy Fiedler odwiedził Madagaskar w 1937 roku, wyspę zamieszkiwało 3,5 miliona ludzi. Dziś – ponad 32 miliony. Prognozy mówią, że do 2050 roku liczba ta sięgnie 53 milionów. Zmieniła się także noc. Fiedler opisywał, jak rozwieszał białe prześcieradło na zewnętrznej ścianie chaty i oświetlał je lampą benzynową – z pól i puszczy nadlatywały tysiące owadów. Dziś Ambinanitelo ma elektryczność z paneli słonecznych. Na ulicach świecą chłodne lampy LED. Patrzyłem uważnie – owady wciąż lecą do światła, ale jest ich znacznie mniej niż w Polsce latem. I nie są już gigantyczne. Co w Ambinanitelo pozostało takie jak dawniej? Do wioski trafia pomoc charytatywna – paczki z ubraniami z Europy i Ameryki. Mieszkańcy chodzą więc w rzeczach z second-handów, ubierają się podobnie jak my. Własne wyroby uznali za coś gorszego, mniej wartościowego. Jednak jedno pozostało niezmienne: bambusowe chaty, pola ryżowe i rzeka, w której codziennie toczy się życie. Tam ludzie kąpią się, piorą ubrania, myją naczynia i łowią ryby. Rzeka Antainambalana, podobnie jak przed blisko stu laty, wciąż jest sercem wsi – źródłem życia i miejscem spotkań. Tak samo jak wtedy, w użyciu pozostają kosze i okrągłe tace z rafii, służące do przesiewania ryżu – ręcznie wyplatane, trwałe i piękne w swej prostocie. Łodzie cały czas budowane są w taki sam sposób, jak robili to ich przodkowie. Pożegnanie, które połączyło dwa światy Na pożegnanie spotkała nas wielka niespodzianka. Mieszkańcy wręczyli nam prezent dla Muzeum Arkadego Fiedlera w Puszczykowie – dwie maski wykonane przez lokalnego ombiasę, tradycyjnego uzdrowiciela i strażnika dawnych wierzeń. Ten dar miał w sobie coś więcej niż tylko materialną wartość – był symbolem wdzięczności i mostem między dwiema kulturami. Z naszej wyprawy do Ambinanitelo można obejrzeć film na kanale YouTube: „Wabi nas Świat”. Ambinanitelo marzy dziś o tym, by powstała tam polska szkoła. Ludzie prosili nas, byśmy jeszcze do nich wrócili. Ta podróż była dla mnie czymś więcej niż spełnieniem dziecięcego marzenia. To było spotkanie dwóch czasów – roku 1937 i 2025. Spotkanie z pamięcią dziadka i z żywą teraźniejszością. Ambinanitelo wciąż tętni życiem, wciąż żyją tam ludzie o otwartych sercach. Ale równocześnie widać, jak presja demograficzna i wycinka lasów zmieniają oblicze tej wioski – i całego Madagaskaru. Dziadek nie wrócił, a ja wróciłem dzięki niemu. Źródło: National Geographic Polska
Ryszard Kapuściński to jeden z najchętniej tłumaczonych polskich pisarzy. Jego reportaże do dziś budzą dyskusje
Ryszard Kapuściński to ikona polskiego reportażu. Przez lata relacjonował najważniejsze wydarzenia XX wieku z krajów ogarniętych wojną i rewolucją. Czy wiesz, co naprawdę ukształtowało jego spojrzenie na świat?
Spis treści: Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Uznawany za mistrza reportażu Ryszard Kapuściński był obecny w momentach przełomowych historii – w Iranie podczas rewolucji, w Afryce u progu niepodległości, w Ameryce Południowej ogarniętej przewrotami. Styl pisania polskiego reportażysty stał się wzorem dla wielu dziennikarzy i reporterów na całym świecie. Czym zasłużył sobie na ten kultowy status? Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Ryszard Kapuściński, jeden z najwybitniejszych polskich reporterów i pisarzy XX wieku, przyszedł na świat 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu (obecnie na terytorium Białorusi) w rodzinie nauczycielskiej jako syn Józefa i Marii Kapuścińskich. Już wczesne lata życia wpłynęły na jego późniejszą wrażliwość, spojrzenie na świat i karierę literacką – jego ojciec był żołnierzem kampanii wrześniowej 1939 r., a rodzina żyła w niedostatku, co ukształtowało jego pierwsze doświadczenia biedy i społecznych nierówności. Po wybuchu II wojny światowej życie młodego Kapuścińskiego zostało gwałtownie przerwane – w wieku siedmiu lat musiał wraz z matką i młodszą siostrą uciekać przed sowiecką okupacją i groźbą deportacji, co oznaczało liczne przeprowadzki i ciągłą niepewność. Te traumatyczne doświadczenia – głód, strach i wojenne zagrożenie – utkwiły w jego pamięci i stały się fundamentem jego późniejszego zrozumienia ludzkiego cierpienia oraz empatii wobec ludzi dotkniętych konfliktami na świecie. Kresowa mozaika kultur – wieloetniczni rówieśnicy złożeni z Niemców, Ukraińców, Litwinów, Białorusinów, Ormian i Żydów – z którymi dorastał w Pińsku, nauczyła go od najmłodszych lat tolerancji i otwartości na różnorodność kulturową, co potem stało się znakiem rozpoznawczym jego reportaży. To właśnie ta wczesna ekspozycja na wielość języków i obyczajów ukształtowała jego podejście do „inności” i międzykulturowości. Po wojnie Kapuściński zamieszkał z rodziną w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum i w 1950 r. zdał maturę w prestiżowym Liceum im. Stanisława Staszica. Już jako nastolatek interesował się literaturą – debiutował w wieku 17 lat w tygodniku „Dziś i jutro”, a sportowo osiągał sukcesy: był zapalonym piłkarzem i wicemistrzem Warszawy juniorów w boksie w wadze koguciej. Te wczesne przeżycia i konfrontacje z trudną rzeczywistością wojny i przesiedleń stworzyły u Kapuścińskiego głęboką wrażliwość na los człowieka w sytuacjach ekstremalnych, co w dalszej karierze reportera i korespondenta z frontów świata stawało się centralnym tematem jego twórczości. Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Po ukończeniu Liceum im. Stanisława Staszica w Warszawie Ryszard Kapuściński rozpoczął swoją przygodę z mediami jako gońca w redakcji „Sztandaru Młodych”, gdzie szybko odkrył, że jego prawdziwą pasją jest dziennikarstwo. Równolegle podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim — najpierw na filologii polskiej, a później na wydziale historii, choć to praktyka dziennikarska w pełni go zaangażowała i ukształtowała jego dalszą karierę. Podczas Październikowej Odwilży w 1956 roku Kapuściński zdobył pierwsze uznanie jako reportażysta – został wyróżniony za reportaż o Nowej Hucie, który ukazał jego wrażliwość i zdolność opisania przemian społecznych w Polsce. To doświadczenie nie tylko potwierdziło jego talent, ale również otworzyło drzwi do pierwszych dalekich podróży, które później stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Już w tym samym roku wyjechał w swoje pierwsze reporterskie podróże do Azji – odwiedził Indie, Afganistan i Pakistan, a w 1957 roku kontynuował wyprawy do Japonii i Chin, co w tamtych czasach było rzadkością dla młodego dziennikarza. Te podróże nie tylko poszerzyły jego horyzonty, lecz także dały początek jego unikalnemu stylowi reportażu o światach poza Zachodem, głęboko zanurzonych w lokalnych realiach i kontekstach kulturowych. W obliczu politycznych napięć w Polsce, gdy kolegium redakcyjne „Sztandaru Młodych” zostało rozwiązane i jego uczestnicy ukarani za wsparcie reformistycznego pisma „Po prostu”, Kapuściński zdecydował się wrócić do kraju i ostatecznie odejść z redakcji. Ta decyzja była jego aktem niezależności i świadectwem niezależności dziennikarskiego. Podróż z Chin do Polski koleją transsyberyjską, którą odbył pod koniec lat 50., zapisał po kilkudziesięciu latach jako refleksję nad złożonością imperiów i humanistycznym spojrzeniem na codzienność ludzi na obrzeżach wielkich systemów — doświadczenia te znalazły później odbicie w jednej z jego najważniejszych książek, „Imperium”. W pierwszej połowie lat 60. Ryszard Kapuściński pracował przez cztery lata jako reporter tygodnika „Polityka”, przemierzając Polskę i pisząc reportaże społeczne i lokalne, które w 1962 roku zostały zebrane w książce „Busz po polsku” — jednej z pierwszych jego ważnych publikacji pokazujących zmysł obserwacji i narracyjną głębię. Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata W latach 1960–1970 Ryszard Kapuściński stał się jednym z najbardziej znanych polskich korespondentów zagranicznych, a jego nazwisko zaczęło być utożsamiane z reportażem światowym. Po kilku latach pracy w kraju został wysłany jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej do Afryki, gdzie spędzał znaczną część lat 60. i 70. XX wieku. W okresie, gdy kolejne afrykańskie kolonie zdobywały niepodległość, Kapuściński pojawiał się „tam, gdzie działo się coś ważnego”, często wcześniej niż inne media. Jego reporterski talent polegał na byciu jak najbliżej ludzi, których opisywał – unikał hoteli dla zagranicznych korespondentów, wybierając życie w skromnych pensjonatach i domach lokalnej ludności, co pozwalało mu głębiej zrozumieć realia społeczno‑kulturowe młodych państw afrykańskich. Podczas jednego z pobytów zapadł na malaryczne zapalenie opon mózgowych, co zmusiło go do powrotu do Warszawy, jednak już w 1967 r. wyruszył w podróż przez siedem republik azjatyckich i zakaukaskich ZSRR. Ta trzymiesięczna wędrówka zaowocowała książką „Kirgiz schodzi z konia”, w której Kapuściński pokazał inny, bardziej ludzki i złożony obraz sowieckiego imperium – daleki od utartych ideologicznych schematów. W kolejnej fazie kariery został korespondentem PAP w Ameryce Łacińskiej, gdzie przez około pięć lat mieszkał i pracował w Chile, Meksyku, Boliwii i Brazylii. Z tego okresu pochodzą jedne z jego najważniejszych książek: „Dlaczego zginął Karl von Spreit” (o Gwatemali) oraz „Chrystus z karabinem na ramieniu” (o Boliwii, Dominikanie i Haiti) – teksty, które łączą reporterską precyzję z refleksją nad przemianami politycznymi i społecznymi w Ameryce Łacińskiej. W 1974 r. Ryszard Kapuściński rozpoczął współpracę z paryskim pismem „Kultura”, dzięki czemu ponownie wyjechał do Afryki, gdzie relacjonował wojnę domową w Angoli. Swoje doświadczenia z tego konfliktu opisał w książce „Jeszcze dzień życia” – jednym z najbardziej wstrząsających i uniwersalnych opisów wojny w literaturze reportażowej XX wieku. Lata 80. przyniosły przerwę w dalekich wyjazdach z powodu stanu wojennego w Polsce – Kapuściński skupił się wtedy czasowo na twórczości poetyckiej. W 1986 r. ukazał się jego tomik „Notes”, a sam pisarz, wierny tradycyjnej formie, pisał wyłącznie na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania – czy to w bloku na warszawskiej Woli, czy w domu na Kolonii Staszica. Pod koniec lat 80. rozpoczął kolejną wielką podróż – tym razem po upadającym Związku Radzieckim, którą kontynuował do 1991 r., gromadząc materiały do jednego ze swoich ostatnich wielkich dzieł – „Imperium”. Całe honorarium, jakie uzyskał za rosyjskie wydanie „Cesarza”, Kapuściński przeznaczył na finansowanie tego przedsięwzięcia, co świadczy o jego oddaniu reportażowi i determinacji w opisywaniu rzeczywistości. W 1990 r. ukazał się pierwszy tom „Lapidarium” – zbiór krótkich refleksji z podróży i lektur, który Kapuściński określał jako „poetykę fragmentu”. W kolejnych częściach tego cyklu rozwijał myśl o globalnej przemianie świata, pisząc o znikających punktach orientacyjnych i dynamice nowej epoki. W roku 2000 na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie ukazał się jego album fotograficzny „Z Afryki”, podsumowujący lata pracy w tym regionie. W ciągu roku spędzonego w Niemczech Kapuściński udzielił ponad sto wywiadów, wygłosił dziesiątki wykładów i prowadził setki spotkań autorskich, co sam podsumował jako stałą walkę między potrzebą twórczości a obowiązkiem dzielenia się doświadczeniem – pokolenia reportera, który na zawsze zmienił oblicze literatury faktu. Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Ryszard Kapuściński jest uważany za jednego z najważniejszych pisarzy literatury faktu XX wieku, który przekroczył granice tradycyjnego reportażu i wyznaczył nowe standardy w tej dziedzinie. Jako autor o wyjątkowej wiarygodności i głębi refleksji potrafił w syntetyczny i przenikliwy sposób wyjaśniać złożone procesy historyczne, społeczne i kulturowe, co wyróżniało go na tle innych dziennikarzy i pisarzy. Wojna, przemoc i ludzkie cierpienie są stałymi tematami w wielu z jego publikacji, które w sumie obejmują ponad 26 książek przetłumaczonych na ponad 30 języków. Najnowsze przekłady obejmują m.in. chińskie wydanie „Podróży z Herodotem”, co potwierdza trwałą aktualność jego myśli i globalny zasięg twórczości. Międzynarodową sławę Kapusciński zyskał szczególnie po 1983 r., gdy światowy rynek literacki przyjął anglojęzyczne wydanie „Cesarza”. Dzieło to, opowiadające o wielkości i upadku cesarza Etiopii – Hajle Syllasje, zostało przez brytyjski „Sunday Times” uznane za Książkę Roku, co jeszcze bardziej umocniło jego pozycję na arenie międzynarodowej. „Cesarz” ukazuje, jak osobista władza i symbolika monarchy splatają się z dramatyczną historią narodu – i stał się jedną z wizytówek literatury faktu. Na podstawie książki „Cesarz” w 1987 r. Royal Court Theatre w Londynie wystawił sceniczną adaptację, która z powodu ogromnego zainteresowania przeniesiona została z małej sceny na dużą salę. W Polsce natomiast prapremiera teatralna tej historii miała miejsce już w 1978 r. w Teatrze im. Jaracza w Łodzi. Podróże Kapuścińskiego po Afryce i krajach Bliskiego Wschodu zaowocowały także innymi kluczowymi tytułami, takimi jak „Szachinszach”, opisujący realia dworu szacha Iranu Rezy Pahlawiego. Jego reportaże to nie tylko faktografia, ale także głęboka refleksja nad mechanizmami władzy, tożsamości i losami ludzi żyjących w cieniu wielkich historycznych wydarzeń. Kiedy opublikował „Jeszcze dzień życia”, relację z wojny domowej w Angoli, uznani pisarze i krytycy literaccy docenili jego niespotykane połączenie reportażu z artystyczną narracją. Salman Rushdie napisał wtedy o Kapuścińskim: „Jeden Kapuściński wart jest tysiąca skamlących i fantazjujących gryzipiórków…”, podkreślając jego zdolność do oddania prawdziwego obrazu wojny i ludzkiego doświadczenia. Te proste, ale głębokie zasady sam stosował konsekwentnie – np. przy przygotowywaniu książki „Heban” zgromadził i przestudiował blisko 260 pozycji dotyczących Afryki, co świadczy o jego niezwykłej pracowitości i dociekliwości. Kapuściński pozostał wierny tradycyjnym metodom pracy – nigdy nie używał komputera, a zawsze pisał na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania. Jego życie prywatne łączyło prostotę z intensywnością twórczą, co również wpływało na charakter jego pisarstwa. Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Jednak wizerunek Kapuścińskiego jako nieomylnego mistrza reportażu zaczął być przedmiotem debat i sporów po publikacji w 2010 r. biografii „Kapuściński non‑fiction” autorstwa Artura Domosławskiego – cenionego dziennikarza i reportera, który podjął próbę ukazania pisarza „bez mitów” i analizowania zarówno jego mocnych stron, jak i słabości. Książka Domosławskiego, oparta na obszernych materiałach i rozmowach, wzbudziła głębokie kontrowersje w polskiej przestrzeni publicznej – część czytelników i krytyków uznała ją za ważny, rzetelny portret człowieka złożonego i skomplikowanego, inni z kolei krytykowali autora za to, że obnażał prywatne aspekty życia Kapuścińskiego i podważał niektóre elementy jego legendy. Publikacja spotkała się z oporem ze strony wdowy po Kapuścińskim, Alicji Kapuścińskiej, która próbowała zablokować jej wydanie w sądzie, argumentując, że narusza dobre imię męża oraz jego prywatność. Doszło także do sporów wokół wydania i treści biografii – w pewnym momencie wydawca zgodził się usunąć fragmenty pod naciskiem rodziny, co wywołało oburzenie części środowiska literackiego i dyskusję o granicach wolności twórczej i prawa do interpretacji faktów. Zwolennicy Domosławskiego podkreślali, że jego książka jest nie tylko biografią, ale także refleksją nad naturą reportażu, pamięcią historyczną i konstrukcją legendy publicznej postaci, zachęcając do krytycznego spojrzenia na mit wielkiego reportażysty. Dzięki temu debacie – często burzliwej – twórczość Kapuścińskiego zyskała dodatkową warstwę interpretacyjną i pozostaje przedmiotem analiz oraz dyskusji zarówno w Polsce, jak i za granicą. Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Dla osób, które dopiero rozpoczynają przygodę z twórczością Ryszarda Kapuścińskiego, doskonałym punktem wyjścia jest „Cesarz” – jego najbardziej znana książka, będąca symbolicznym portretem władzy absolutnej i jej upadku na przykładzie cesarstwa Hajle Sellasje w Etiopii. Dzieło to jest nie tylko przystępne w formie, ale i głęboko uniwersalne, przez co idealnie wprowadza w styl i sposób myślenia Kapuścińskiego. Drugą rekomendowaną pozycją jest „Szachinszach”, ukazująca losy Iranu tuż przed rewolucją islamską – to książka bardziej refleksyjna, poruszająca mechanizmy społecznych przemian. Osoby zainteresowane Afryką powinny sięgnąć po „Heban”, który zawiera wielowymiarowy obraz kontynentu, bazujący na dekadach obserwacji i podróży. Z kolei „Podróże z Herodotem” spodobają się czytelnikom poszukującym głębszych filozoficznych i kulturowych przemyśleń o naturze świata, historii i człowieka – to esej, pamiętnik i traktat o reporterskiej pasji w jednym. Źródło: nagrodakapuscinskiego.pap.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„To może być najstarszy meczet w Afryce”. Polacy odkrywają w Etiopii zaginione dziedzictwo islamu
Niedaleko Aksum, kolebki państwa etiopskiego, polscy naukowcy odkrywają sekrety jednej z najbardziej niezwykłych ucieczek w historii. Badania zaczęły się od ruin zagadkowego meczetu. Czy należał do pierwszych muzułmanów szukających schronienia w Afryce?
Spis treści: Zaginiony meczet Tradycja wiecznie żywa Muzułmanie uciekają do chrześcijan Polacy wspierają lokalną społeczność Negasz jest niepozorną miejscowością leżącą przy głównej trasie łączącej stolicę regionu Tigraj, Mekelie, z Aksum, pierwszą stolicą Etiopii. Choć niewielka, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii wczesnego islamu oraz regionu. To tutaj w 615 roku Muhammad – prorok i założyciel islamu – wysłał grupę swoich towarzyszy, aby zapewnić im bezpieczeństwo przed prześladowaniami na Półwyspie Arabskim. Znaleźli schronienie wśród… chrześcijan. Właśnie w Negaszu szeroko zakrojone badania rozpoczęli naukowcy z Wydziału Kultur Azji i Afryki Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Kamila Kuraszkiewicza i dr Zuzanny Augustyniak. Polscy badacze pracują wspólnie z ekspertami z Mekelle University, Tigray Culture and Tourism Bureau oraz Ethiopian Heritage Authority. Zaginiony meczet Zespół skupił się na razie na ruinach starego meczetu, który znajduje się około 300 metrów od współczesnego miasta, gdzie do dziś mieszkają potomkowie muzułmanów sprzed 1400 lat oraz ich chrześcijańscy sąsiedzi. Meczet był niewielki, przypominał raczej skromny dom mieszkalny niż monumentalną świątynię. Miał zaledwie 5 metrów szerokości i 6 metrów długości. Zbudowano go z lokalnych, nieregularnych kamieni. Zamiast wysokiego minaretu posiadał jedynie mały podest dla muezzina, czyli mężczyzny pięć razy dziennie wzywającego wiernych do modlitwy. Dach wspierał się na pojedynczej drewnianej kolumnie, która do dziś stoi w jednym z prywatnych domów. Badacze odkryli też mihrab, czyli wnękę wskazującą kierunek modlitwy. Cały kompleks otaczał mur, w obrębie którego znajdowała się wydzielona przestrzeń dla kobiet. Tradycja wiecznie żywa Kiedy powstała ta budowla? Czy wznieśli ją pierwsi muzułmanie przybyli do Etiopii? Być może dalsze badania rzucą światło na to zagadnienie. – Jeszcze nie jesteśmy pewni, w którym dokładnie momencie powstał ten meczet. Początkowo prawdopodobnie modlitwy odbywały się w prywatnych domach, a meczet wzniesiono dopiero po pewnym czasie. Zamierzamy się tego dowiedzieć. To może być najstarszy meczet w Afryce – mówi National Geographic Polska prof. Kuraszkiewicz. – Tradycja dotycząca przyjęcia uciekających muzułmanów przez mądrego aksumskiego króla jest wciąż żywa, tak samo jak opowieści o wyglądzie starego meczetu – dodaje dr Augustyniak. Łącząc znaleziska archeologiczne ze źródłami etnograficznymi, polscy badacze zaproponowali wstępną graficzną rekonstrukcję meczetu. Muzułmanie uciekają do chrześcijan Wróćmy na chwilę do historii. Prorok Muhammad wysłał swoich przyjaciół do Etiopii, ponieważ ufał tamtejszemu władcy. Panujący w królestwie Aksum, w arabskich źródłach opisywany jako al-Nadżaszi, przyjął uchodźców z otwartymi ramionami – nie tylko obronił przed prześladowcami, ale też pozwolił się osiedlić w miejscu, które dziś nosi jego imię. Co niezwykłe, chrześcijański król udzielił schronienia muzułmanom w kraju, który był jednym z pierwszych chrześcijańskich państw świata. Była to tzw. Pierwsza Hidżra, czyli pierwsza emigracja muzułmanów. – W Negaszu znajduje się też stary cmentarz, którego nagrobki z czasem zamierzamy badać, a także mauzoleum samego al-Nedżasziego, które jest celem pielgrzymek muzułmanów – dodaje prof. Kuraszkiewicz. Pamięć o tych wydarzeniach jest w Negaszu wciąż żywa. A chrześcijanie i muzułmanie mieszkają tu obok siebie. Polacy wspierają lokalną społeczność Polski projekt ma ogromne znaczenie dla lokalnej społeczności. W regionie Tigraju jeszcze trzy lata temu trwała wojna domowa. Polska misja, współpracując z mieszkańcami Negaszu oraz lokalnymi instytucjami, pomaga Tigrajczykom odzyskać poczucie sprawczości. Efektem prac ma być również stworzenie parku archeologicznego i muzeum. – Tigrajczycy bardzo się starają odbudować kraj i wrócić do normalności. Myślę, że nasz projekt trochę się do tego przyczynia – mówi dr Augustyniak. Podczas prac terenowych ekspertów z UW dotarła tam grupa pielgrzymów z różnych regionów Etiopii, by pomodlić się w miejscu, które uważają za część duchowego dziedzictwa islamu. Wygląda na to, że Negasz ma szansę stać się centrum turystyki religijnej dla pielgrzymów z całego świata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy Homo habilis jest naszym przodkiem? Pojawiły się wątpliwości
Przez dziesięciolecia naukowcy uważali go za pierwszego przedstawiciela naszej rodziny. Nowo odkryty szkielet z Kenii pokazuje jednak, że „człowiek zręczny”, czyli Homo habilis wcale nie przypominał nas tak bardzo, jak sądziliśmy. To odkrycie wywraca do góry nogami naszą wiedzę o ewolucji człowieka.
Homo habilis od kilku dekad zajmuje honorowe miejsce w naszej historii. Nazwano go „człowiekiem zręcznym”, bo znaleziono przy nim kamienne narzędzia. Przez pewien czas sądzono, że to on jako pierwszy ok. 2,4 mln lat temu wykonywał je jako pierwszy. Później archeolodzy przesunęli tę cezurę głębiej w przeszłość. Nowe analizy opublikowane właśnie na łamach „The Anatomical Record” ponownie zmieniają naszą wiedzę o tej pierwszej istocie należącej do rodzaju Homo. Mniej ludzki niż sądzono Przedmiotem badania były niedawno odkryte szczątki osobnika Homo habilis znalezione w Kenii. To znalezisko z Koobi Fora dokonane w 2012 roku przez zespół pod kierownictwem Louise i Meave Leakey. To ważne odkrycie, bo do tej pory znaliśmy Homo habilis jednak głównie z zębów i fragmentów czaszek. Jego ciało poniżej szyi pozostawało wielką tajemnicą. Badacze dysponowali jedynie pojedynczymi kostkami, które nie dawały pełnego obrazu. Teraz naukowcy przeanalizowali blisko 100 fragmentów kości, w tym ramion, obojczyka oraz istotne części miednicy. Zastosowanie mikrotomografii i analiz geochemicznych pozwoliło potwierdzić, że wszystkie te szczątki należały do jednej osoby. Analiza wykazała, że pod względem proporcji ciała osobnik ten był bardzo prymitywny i przypominał australopiteki, z których wyewoluował. Odnaleziony fragment miednicy dostarczył jednak dowodów na ewolucyjny postęp w kierunku sprawniejszego chodzenia w pozycji wyprostowanej. Gdybyśmy zobaczyli Homo habilis z oddali, moglibyśmy go pomylić z małpą. Miał on bardzo długie przedramiona i niewielkie rozmiary – ważył ok. 30 kg. Pod względem proporcji przypominał słynną „Lucy”, a więc australopiteka. Podsumowując: jego czaszka była bardziej „ludzka” niż australopiteków, ale jego ciało nie uległo jeszcze znaczącym przemianom – co wcześniej sugerowali naukowcy. Kim był „człowiek zręczny”? Zdaniem autorów badania, odkrycie to obala starą teorię o prostej linii ewolucji. Kiedyś sądzono, że H. habilis zmienił się bezpośrednio w długonogiego Homo erectus. Nowe badania pokazują, że te dwa gatunki żyły obok siebie przez niemal pół miliona lat. Zamieszkiwały tę samą dolinę, ale skrajnie różniły się budową ciał. W myśl nowej koncepcji Homo habilis prawdopodobnie nie był naszym bezpośrednim „dziadkiem”. Mógł być raczej dalekim kuzynem, który przetrwał długo po pojawieniu się bardziej współczesnych ludzi. Naukowcy muszą teraz szukać korzeni naszej rodziny znacznie głębiej w czasie. Prawdziwy przodek o ludzkich proporcjach ciała wciąż czeka na odkrycie. Szeroka współpraca międzynarodowa Tego typu szczegółowe analizy dotyczące kluczowych kwestii ludzkiej ewolucji wymagają współpracy badaczy różnych specjalności. Pierwszym autorem artykułu opisujące nowe znalezisko jest paleoantropolog prof. Frederick E. Grine z Uniwersytetu Stony Brook w Nowym Jorku. To właśnie on kierował badaniami nad szkieletem i przeprowadził kluczowe analizy, w tym skanowanie skamieniałości tomografem komputerowym w Republice Południowej Afryki, co pozwoliło na potwierdzenie, że odnalezione kości należą do jednego osobnika. Poza tym w analizach brały udział Turkana Basin Institute, Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku oraz kilka innych amerykańskich i hiszpańskich uniwersytetów. Czasy, w których przełomowych odkryć dokonywał jeden badacz, bez wsparcia zespołu, już przeminęły. Źródło: The Anatomical Record Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szansa jedna na sto. Niezwykłe narodziny wśród krytycznie zagrożonych goryli górskich
Bliźnięta goryli górskich przyszły na świat w Parku Narodowym Wirunga w Republice Konga. Urodziła je Mafuko – samica, której matkę zabili kłusownicy. Więcej niż jedno młode to u goryli zjawisko niewiarygodnie rzadkie.
Spis treści: Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Goryle wciąż walczą o przetrwanie Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Niezwykle rzadkie bliźnięta goryli górskich urodziły się w Kongu. Matką jest 22-letnia samica o imieniu Mafuko. Jej własna matka zginęła z rąk uzbrojonych napastników. Ten skrajnie zagrożony gatunek liczy dziś w naturze niewiele ponad 1000 osobników. Dlatego każde narodziny wśród goryli górskich to powód do radości. Mafuko została sfotografowana, gdy trzymała na rękach parę swoich synów - bo bliźniaki okazały się samcami. – Zawsze cieszy, kiedy zagrożone gatunki mają młode – mówi Tara Stoinski, prezeska, dyrektorka generalna i główna badaczka naukowa w Dian Fossey Gorilla Fund. – A bliźnięta są szczególnie ekscytujące, bo to niezwykle rzadkie. Dlaczego to aż tak wyjątkowe? Stoinski dodaje, że w sąsiedniej Rwandzie dane Dian Fossey Gorilla Fund pokazują, iż bliźnięta stanowią mniej niż 1% wszystkich porodów u goryli. Dla porównania: u ludzi bliźnięta rodzą się ponad trzy razy częściej. – Słyszałem o tym wcześniej tylko raz – mówi Brent Stirton, fotograf przyrody, autor jednych z najbardziej rozpoznawalnych zdjęć goryli górskich dla „National Geographic”. – To wręcz cud – dodaje Stirton. Postrzega to jako promyk nadziei dla populacji goryli górskich, która powoli się odradza. – Kiedy zaczynałem pracę w Virundze w 2007 roku, na świecie żyło tylko 276 goryli górskich. Goryle wciąż walczą o przetrwanie Wojna, kłusownictwo, choroby i utrata siedlisk – to największe zagrożenia dla goryli górskich, jednej z dwóch podgrup goryla wschodniego. Matka Mafuko została zabita przez „uzbrojone osoby” – wynika z oświadczenia opublikowanego na stronie Parku Narodowego Virunga. A jednak, dzięki ciężkiej pracy i osobistym poświęceniu strażników oraz organizacji zajmujących się ochroną przyrody, a także dzięki odporności samych goryli, zwierzęta nadal sobie radzą. – Te goryle się przystosowały i wciąż dobrze funkcjonują – mówi Stirton. – Wbrew całej „zdroworozsądkowej” logice. Opieka nad bliźniętami to wielkie wyzwanie Aby zrozumieć, dlaczego eksperci tak się cieszą z narodzin bliźniąt, trzeba najpierw uświadomić sobie, jak rzadko rozmnażają się te zwierzęta – podkreśla Stoinski. – Samice rodzą pierwsze młode gdy mają co najmniej 10 lat – mówi. – A później rodzą co około cztery lata. Tak wolne tempo rozrodu ogranicza odbudowę populacji po zagrożeniach. Podobnie jak u ludzi, młode goryle wymagają też troskliwej opieki rodzicielskiej. – Jedną z rzeczy, które ludzie uwielbiają w gorylach, jest to, jak bardzo przypominają nas i jak łatwo dostrzec w nich odbicie nas samych – mówi Stoinski. – Samice goryli są niesamowitymi matkami, a młode są od nich całkowicie zależne. Goryle potrafią stać i chodzić na dwóch nogach, ale wolą poruszać się na czterech. Kiedy samica ma jedno młode, jedna z jej rąk jest zawsze zajęta noszeniem malucha. Przy dwójce życie robi się jeszcze trudniejsze. Samice, które rodzą bliźnięta, muszą też produkować dwa razy więcej mleka — dodaje Stoinski. To wszystko sprawia, że przeżywalność bliźniąt jest niższa. Jakie szanse mają bliźnięta Mafuko? Stirton mówi, że młode goryle górskie ważą przy urodzeniu około 1,8 kg i są pokryte gęstą, czarną sierścią. Jego zdaniem to zdecydowanie jedne z najsłodszych zwierząt, jakie można zobaczyć. Najbardziej fascynuje go jednak relacja młodych z największymi gorylami. – Ciekawe jest to, że samce, które są delikatne wobec młodych, mają znacznie większe szanse u samic – mówi. – Samice są pod tym względem całkiem sprytne. To trochę jak: „Chwila, ten gość jest dobrym ojcem. Chcę być właśnie z nim”. A co z dużymi samcami, które są złośliwe i agresywne? – Nie mają żadnych szans – mówi Stirton. Fotograf wkrótce wraca do Wirungi na zlecenie „National Geographic”. Co stanie się z bliźniętami, trudno przewidzieć. Stoinski podaje, że około 33% młodych goryli górskich w Rwandzie umiera, zanim osiągnie dorosłość. Ogólnie jednak goryle górskie radzą sobie lepiej, niż eksperci spodziewali się jeszcze kilka lat temu. – To podgatunek, o którym Dian Fossey sądziła, że wyginie przed rokiem 2000 – mówi Stoinski. – A dziś to jedyna wielka małpa na Ziemi, poza ludźmi, której liczebność rośnie. – Życzę Mafuko mnóstwa szczęścia w opiece nad tymi bliźniętami – dodaje Stoinski. – Wszyscy będziemy jej kibicować. Źródło: National Geographic
To najważniejsze odkrycie o pochodzeniu człowieka od dekad. Sensacja w Maroku
W marokańskiej Casablance archeolodzy odnaleźli kości, które mogły należeć do ostatniego przodka człowieka, neandertalczyka i denisowianina. Szczątki mają ok. 773 tys. lat.
Niezwykłe odkrycie zostało opisane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze z kilku europejskich uniwersytetów dokonali analizy kilku kości odkrytych w jaskini Grotte à Hominidés, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Jaskinię Człowiekowatych”. Grota znajduje się w Casablance w Maroku. To ważne stanowisko archeologiczne. W przeszłości odnaleziono tu wiele skamieniałości hominidów sprzed setek tysięcy lat, które były istotne dla rekonstrukcji historii naszego gatunku. Ostatni wspólny przodek człowieka, neandertalczyka i denisowianina? Tym razem badacze analizowali grupę kości, które należały do jednego osobnika. Były to trzy części żuchwy, kilka kręgów, a także kilka zębów. Analiza wykazała, że należały do człowiekowatego, który żył ok. 773 tysięcy lat temu. Było to możliwe dzięki połączeniu kilku metod badawczych, w tym analiz stratygraficznych, paleomagnetycznych oraz porównania z zespołami narzędzi kamiennych kultury aszelskiej, znalezionymi w tych samych warstwach osadów. Dalsze badania pozwoliły naukowcom wysnuć tezę, że mógł być to ostatni wspólny przodek Homo sapiens, neandertalczyka i człowieka z Denisowej Jaskini. – Dowody paleogenetyczne sugerują, że ostatni wspólny przodek współczesnych ludzi, neandertalczyków i denisowian żył około 765–550 tysięcy lat temu. Jednak zarówno rozmieszczenie geograficzne, jak i morfologia tych przodków pozostawały niepewne – podkreślają uczeni we wstępie swojej pracy. Badacze uważają, że skamieniałości z Casablanki są zbliżone wiekiem do przedstawicieli Homo antecessor, ale różnią się morfologicznie „prezentując połączenie cech prymitywnych i pochodnych, przypominających późniejsze H. sapiens. – To potwierdza głęboko afrykańskie pochodzenie Homo sapiens i przeczy euroazjatyckim scenariuszom – powiedział Jean-Jacques Hublin, paleoantropolog z Instytutu Maxa Plancka. Potrzebne są dalsze badania w tej części Afryki – Konieczne są dalsze badania nad wyjątkowo bogatym zapisem kopalnym Afryki Północnej, aby poszerzyć wiedzę na temat pochodzenia człowieka, opartą głównie na Afryce wschodniej i południowej – dodał Hublin. – Zwłaszcza że najwyraźniejsze wczesne dowody na istnienie naszego gatunku pochodzą ze stanowiska w Dżabal Irhoud w Maroku sprzed 300 tys. lat – dodał badacz. Co ważne, autorzy podkreślają, że skupienie przyszłych badań na tym regionie może przynieść odpowiedzi na pytania o rozłam między Homo sapiens a kuzynami człowieka, czyli neandertalczykami i denisowianinami. – Chociaż nie możemy twierdzić, że pojawienie się linii rozwojowej prowadzącej do Homo sapiens nastąpiło wyłącznie w Afryce Północnej, to marokańskie skamieniałości sugerują, że w tamtym czasie obecne były tam populacje, które oscylowały między linią H. sapiens a liniami prowadzącymi do neandertalczyków i denisowian – wyjaśnia Hublin. Rola północnej Afryki w kluczowych etapach ewolucji Autorzy pracy twierdzą jednak, że nie chodzi o wskazanie jednego, jasno zdefiniowanego gatunku będącego „ostatnim wspólnym przodkiem”, lecz raczej o identyfikację populacji homininów bardzo bliskiej momentowi rozdzielenia linii prowadzących do Homo sapiens, neandertalczyków i denisowian. Mozaikowy charakter cech anatomicznych – łączący elementy prymitywne z cechami znanymi z późniejszych form Homo – sugeruje, że ewolucja człowieka nie była procesem liniowym ani ograniczonym do jednego regionu. Wyniki badań opublikowanych w „Nature" wspierają model, w którym Afryka, a szczególnie jej północna część, odgrywała znacznie większą rolę w kluczowych etapach ewolucji rodzaju ludzkiego, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie odkrycie to pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia w zapisie kopalnym Afryki i jak istotne mogą być przyszłe badania tego regionu dla zrozumienia pochodzenia i wczesnej historii naszego gatunku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Polacy utknęli na Sokotrze, mimo ostrzeżeń MSZ. Co najmniej 28 osób bez możliwości powrotu
Według szacunków, nawet około 100 Polaków nie może wrócić z afrykańskiej wyspy Sokotra. Mimo ostrzeżeń MSZ, turyści zdecydowali się na podróż do ogarniętego konfliktem Jemenu, do którego należy wyspa. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację.
Grupa polskich turystów, licząca co najmniej 28 osób, utknęła na jemeńskiej wyspie Sokotra. Turyści zdecydowali się na wyjazd mimo oficjalnych ostrzeżeń Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które już wcześniej odradzało wszelkie podróże do Jemenu, w tym także na Sokotrę. Korzystali z usług biura podróży Torre. MSZ poinformowało, że sytuacja na miejscu jest monitorowana, a kontakt z obywatelami RP utrzymuje polska placówka dyplomatyczna w Arabii Saudyjskiej. Resort zaznacza, że warunki, w jakich przebywają Polacy, są dobre i nie zgłoszono zagrożeń dla ich zdrowia i życia. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację Rzecznik MSZ Maciej Wewiór poinformował, że Sokotra znajduje się w bardzo niestabilnym regionie objętym od lat konfliktem zbrojnym. W związku z pogarszającą się sytuacją bezpieczeństwa i intensyfikacją działań zbrojnych, przestrzeń powietrzna nad Jemenem została zamknięta i nie da się opuścić wyspy drogą lotniczą. Przewoźnik ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich, który obsługiwał połączenia z wyspą, zawiesił loty do 6 stycznia 2026 roku włącznie. To oznacza, że turyści pozostaną na wyspie co najmniej do tej daty, bez możliwości powrotu. Polacy, którzy znaleźli się na wyspie, są świadomi sytuacji i oczekują na informacje dotyczące wznowienia lotów. MSZ apeluje do obywateli RP o przestrzeganie komunikatów bezpieczeństwa oraz rejestrację podróży w systemie Odyseusz, co ułatwia szybki kontakt w sytuacjach kryzysowych. Część turystów uważa, że biura podróży w sposób niewystarczający poinformowały o ryzyku wyjazdu do regionu. Turyści podkreślają, że zdecydowali się na udział w wycieczce po zapewnieniach o braku zagrożenia. Teraz wielu z nich uważa, że organizatorzy powinni ponieść odpowiedzialność za brak rzetelnych informacji przed wyjazdem. MSZ apeluje: zaprzestańcie podróży do Jemenu MSZ ponownie i stanowczo apeluje o całkowite zaprzestanie podróży do Jemenu, w tym na Sokotrę. Podkreśla, że region jest niestabilny, a eskalacja konfliktu zbrojnego może doprowadzić do nagłego pogorszenia sytuacji bezpieczeństwa. Rzecznik MSZ Maciej Wewiór przypomniał, że obywatele polscy przebywający w Republice Jemeńskiej powinni jak najszybciej opuścić kraj, a wszystkie nowe podróże do tego regionu powinny zostać odwołane. MSZ przypomina o znaczeniu rejestracji w systemie Odyseusz, który pozwala na szybkie skontaktowanie się z obywatelami RP w nagłych sytuacjach. Turyści, którzy zarejestrowali swój wyjazd, mogą liczyć na lepszy i szybszy kontakt z polskimi służbami konsularnymi. Pełen komunikat MSZ brzmi: ”W związku z trwającym konfliktem zbrojnym i destabilizacją sytuacji bezpieczeństwa, Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podróże do Jemenu, w tym na wyspę Sokotra. Obywatele polscy, którzy przebywają w tym kraju, powinni go niezwłocznie opuścić”. Choć dokładna liczba Polaków znajdujących się na Sokotrze nie została oficjalnie potwierdzona, media podają, że może ich być nawet około 100. Wśród nich jest grupa 28 osób z biura podróży Torre oraz inne, mniejsze grupy. MSZ kontynuuje działania monitorujące i informacyjne. Inne niebezpieczne kraje Warto pamiętać, że MSZ monitoruje sytuację na świecie i wydaje stosowne rekomendacje dla innych krajów. Obecnie odradza wszelkie podróże m.in. do: Wenezueli, Rosji, Ukrainy, Syrii, Sudanu, Mjanmy, Libii, Libanu, Izraela, Iranu, Białorusi, Afganistanu. Źródła: Fakt, Gazeta.pl, Onet, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Przełom w badaniach nad początkami dwunożności. Przodek człowieka zszedł z drzewa bardzo wcześnie
Dwunożność jest uważana za umiejętność, która doprowadziła do powstania współczesnego człowieka. Naukowcy mają dowody na to, że nasz przodek poruszał się w ten sposób już nawet 7 mln lat temu.
Szczątki należące do gatunku Sahelanthropus tchadensis odkryto na początku XXI wieku na pustyni Dżurab w Czadzie. Była to zasługa zespołu paleontologów z Uniwersytetu w Poitiers. Początkowo opublikowano tylko informacje dotyczące czaszki, żuchwy i zębów. Badacze uznali spoczywające obok kości kończyn za należące do innego gatunku. Teraz zrewidowano ten pogląd. Inni naukowcy napisali na ten temat artykuł w czasopiśmie „Science Advances”. Baardzo start przodek człowieka Naukowcy analizujący czaszkę Sahelanthropus tchadensis sugerowali już po odkryciu szczątków, że może być to najwcześniejszy przypuszczalny hominin, czyli przodek człowieka. Miał on mózg wielkości szympansa. Już wtedy sugerowano, że to stworzenie było dwunożne, ale pozostawało to kwestią otwartą. Gorąca debata nad szczątkami Dwie dekady od odkrycia badacze z New York University przyjrzeli się innym szczątkom znalezionym razem z czaszką: kościom przedramienia oraz kości udowej. Te nowe analizy sprowokowały gorącą debatę. Jedni eksperci promowali dowody na wczesną dwunożność, inni kwestionowali status Sahelanthropusa jako hominina. Badanie przeprowadzone przez antropologów pod kierownictwem prof. Scotta Williamsa z New York University miało na celu rozwiązanie tej zagadki. Przełom w analizie kości Zespół badawczy zastosował zaawansowane metody, w tym technologię obrazowania 3D, aby szczegółowo zbadać kształt i cechy kości udowej i przedramienia. Okazało się, że kości kończyn są co prawda podobne pod względem zewnętrznego kształtu do kości szympansów, lecz dojrzano w nich trzy cechy, które są silnym dowodem na przystosowanie do dwunożności. A mianowicie: guzek udowy – ten element stanowi punkt zaczepienia dla więzadła biodrowo-udowego. Jest to największe i najsilniejsze więzadło w ludzkim ciele, kluczowe dla utrzymania wyprostowanej postawy i chodzenia. Dotychczas ten guzek zidentyfikowano tylko u homininów; kość udowa sahelanthropa miała silne wewnętrzne „skręcenie”. Ta cecha występuje tylko w zakresie typowym dla homininów i pomaga w skierowaniu nóg do przodu, co ułatwia chodzenie; analiza 3D potwierdziła obecność cech związanych z mięśniami pośladkowymi, które są podobne do tych u wczesnych homininów. Mięśnie te pomagają stabilizować biodra podczas stania, chodzenia i biegania. – Nasza analiza tych skamieniałości dostarcza bezpośrednich dowodów na to, że sahelantrop mógł chodzić na dwóch nogach. To dowodzi, że dwunożność wyewoluowała wcześnie w naszej linii rozwojowej i od przodka, który wyglądał najbardziej podobnie do dzisiejszych szympansów i bonobo – zaznacza Williams. Dodatkowym dowodem na dwunożność są proporcje kończyn. Małpy mają zazwyczaj długie ręce i krótkie nogi. Sahelanthropus miał natomiast stosunkowo długą kość udową w porównaniu do kości przedramienia, podobnie jak u wczesnego przodka człowieka, australopiteka. Implikacje dla ewolucji człowieka – Sahelanthropus tchadensis był zasadniczo dwunożną małpą, posiadającą mózg wielkości szympansa i prawdopodobnie spędzającą znaczną część czasu na drzewach, żerując i szukając schronienia – mówi Scott Williams. Ekspert dodaje, że Sahelanthropus był przystosowany do dwunożnej postawy i poruszania się na ziemi. Czy to najstarszy dowód na dwunożność? Naukowcy pewnie nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarsza kremacja w Afryce. Odkrycie z Malawi zmienia spojrzenie na prehistorię
Zespół naukowców z Afryki, Europy i Ameryki Północnej dokonał odkrycia, które może zmienić nasze postrzeganie rytuałów prehistorycznych społeczności Afryki. Szczątki kobiety skremowanej około 9,5 tys. lat temu stanowią nie tylko najstarszy znany przykład takiej formy pochówku na kontynencie, lecz także świadectwo złożonych praktyk rytualnych i siły wspólnotowego działania wśród ówczesnych ludów.
Pierwsze ślady rytuałów kremacyjnych na świecie zostały odnalezione na stanowisku archeologicznym Xaasaa Na’ na Alasce. Tamtejsze wykopaliska ukazały pochówek dziecka w wieku ok. 3 lat, którego szczątki zostały poddane spaleniu mniej więcej 11,5 tys. lat temu. Ze względu na trudności związane z procesem kremacji (pochówek ten wymaga ogromnego nakładu pracy i czasu), rytuał ten nie był nigdy kojarzony z ludami zbieracko-łowieckimi, które w trakcie swojego życia często migrowały z miejsca na miejsce. Najnowsze odkrycie szczątków z Malawi obala jednak dotąd powszechnie powielane sposoby myślenia, ukazując nieznane wcześniej praktyki prehistorycznych ludów. Gdzie doszło do odkrycia? Góra Hora to monumentalne wzniesienie znajdujące się na zachód od brzegów jeziora Malawi. Wzgórze jest granitowym twardzielcem, samotnie wyrastającym ponad równinę. Taki kształt masywu sprawia, że góra mogła przez lata pełnić funkcję punktu orientacyjnego dla wędrujących społeczności zbieracko-łowieckich. U podnóża Hory znajduje się stanowisko archeologiczne, na którym doszło do odkrycia pozostałości rytuału kremacji. Miejsce pracy badaczy ukrywa się pod skalnym nawisem, tworzącym naturalne schronienie zarówno dla naukowców, jak i prehistorycznych społeczności, które pod górą mogły chronić się przed deszczem i słońcem. Prace antropolożki Jessici Thompson ukazują, że afrykańskie ludy użytkowały to miejsce od 21 tys. lat, wykorzystując tereny pod górą do pochówku zmarłych. Mimo to wszystkie wcześniej odnalezione zwłoki zostały pogrzebane w stanie kompletnym, a jedynie nowe odkrycie świadczy o stosowaniu uroczystej formy kremacji. Warstwy popiołu wielkości łóżka dwuosobowego – co zostało odnalezione? Zespół naukowców natrafił pod górą Hora na pozostałości stosu kremacyjnego. Wśród warstw popiołu, którego objętość pozwoliłaby na pokrycie łóżka dwuosobowego typu queen size (160 × 200 cm), badacze odnaleźli 170 fragmentów ludzkich kości. Fragmenty szczątków prehistorycznej kobiety pochodzą głównie z ramion i nóg, co pozwala określić, że zmarła była w wieku od 18 do 60 lat i mierzyła mniej niż 152 centymetry wzrostu. Analiza zmian termicznych kości pozwoliła ustalić, że kobieta została skremowana jeszcze przed rozpoczęciem rozkładu ciała – prawdopodobnie kilka dni po śmierci. Co ciekawe, wśród odnalezionych szczątków naukowcy nie wykryli fragmentów zębów ani kości czaszki. Członkini zespołu, archeolożka Elizabeth Sawchuk, zaznacza, że te elementy szkieletu często zachowują się po kremacji, co może świadczyć o tym, że zmarła przed pogrzebem została pozbawiona głowy. Oznacza to, że prehistoryczne ludy zamieszkujące obszar współczesnego Malawi stosowały złożony zestaw rytualnych zwyczajów związanych z pochówkiem. Techniczne wyzwania prehistorycznej kremacji Pozostałości stosu świadczą o bardzo trudnej i męczącej pracy, jaką ludy zbieracko-łowieckie musiały wykonać w celu przeprowadzenia kremacji. Budowa miejsca obrzędu wymagała zebrania co najmniej 30 kilogramów drewna i trawy, co świadczy o dużej zdolności mobilizacyjnej prehistorycznych ludów. Dodatkowym wyzwaniem było podtrzymywania temperatury ognia, tak by ciało zostało w pełni spalone. Zebrane dowody potwierdzają, że ogień w trakcie rytuały przekraczał 500 °C, a zebrani przy pogrzebie regularnie ingerowali w moc ogniska. Wśród odnalezionych kości spalonej kobiety badacze odkryli również kilka kamiennych narzędzi, które mogą być dowodem kolejnego rytualnego zwyczaju. Góra Hora – świadek rytuałów Wyjątkowa kremacja kobiety nie była jednak pierwszym przypadkiem, gdy góra Hora gościła rytuały związane z ogniem. Naukowcy odkryli, że około 700 lat przed znalezionym pochówkiem u podnóża masywu rozpalano liczne i duże ogniska. Co więcej, ten sam stos kremacyjny przez kolejne 500 lat po tym wydarzeniu pozostawał miejscem dalszych praktyk rozpalania ognia. Mimo że już nigdy później nie dokonano tam kremacji zmarłych, znaczenie góry Hora na stałe wpisało się w wierzenia prehistorycznych ludów. Powtarzające się rozpalanie ognisk stanowi wyraz tradycji związanej z zachowaniami rytualnymi oraz utrwalaniem pamięci wspólnotowej. Pozostaje jednak pytanie, dlaczego akurat ta konkretna kobieta jako jedyna dostąpiła zaszczytu kremacji. Zespół naukowców nie potrafi jeszcze odpowiedzieć na tę zagadkę. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Żmija gabońska jest mistrzynią kamuflażu. To jeden z najjadowitszych węży Afryki
Żmija gabońska to drapieżnik doskonały. W swoim środowisku pozostaje niemal niewidoczna. Natura wyposażyła ją w rozbudowany aparat jadowy, produkujący toksynę, mogącą powalić nawet dorosłego człowieka. Paradoksalnie, ten zabójczo skuteczny łowca okazuje się spokojnym gadem, który atakuje wyłącznie wtedy, gdy nie ma innego wyjścia. Jak wygląda żmija gabońska? Gdzie występuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Drapieżnik ukryty pośród ściółki Królowa tropikalnej Afryki Myśliwy polujący z zasadzki Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? Tajpan pustynny i australijski, kobra królewska, efa piaskowa – właśnie te gatunki najczęściej są wymieniane, gdy mowa o najbardziej jadowitych wężach świata. Żmijowate pojawiają się w takich zestawieniach stosunkowo rzadko. Niesłusznie, bo także w tej rodzinie występują gady dysponujące śmiertelnie niebezpiecznym arsenałem. Jednym z nich jest żmija gabońska. Drapieżnik ukryty pośród ściółki Żmija gabońska (Bitis gabonica) należy do najcharakterystyczniejszych przedstawicieli swojej rodziny. Dorosłe osobniki nie są zbyt okazałe – osiągają od 120 do 150 cm długości. Należy jednak podkreślić, że przy dość skromnych wymiarach gad ten pozostaje jednym z najcięższych jadowitych węży. Wiele okazów osiąga masę przekraczającą 10 kg, czyli mniej więcej tyle, ile waży dorodna kobra królewska. Duża masa przekłada się na charakterystyczny pokrój. Bitis gabonica ma pękatą sylwetkę i przez cały czas wygląda, jakby przed chwilą połknęła sporą ofiarę. Głowa żmii gabońskiej ma trójkątny kształt. Nawet przy potężnej sylwetce wydaje się nienaturalnie duża i pozostaje znacznie szersza od szyi. Może się wydawać, że tak charakterystyczny gad jest łatwy do wypatrzenia. Nic bardziej mylnego. To zasługa niesamowicie skutecznego kamuflażu. Geometryczny kamuflaż Skóra przedstawicieli tego gatunku pokryta jest geometrycznym wzorem, który swoim kształtem i kolorem naśladuje ściółkę leśną. Składa się on ze skomplikowanego układu figur i pasm w odcieniach brązu, kremu, beżu, a niekiedy nawet delikatnego błękitu. Leżąc w bezruchu na warstwie opadłych liści, wąż staje się praktycznie niewidzialny. Śmiercionośne uzbrojenie Wróćmy na chwilę do charakterystycznej głowy. Ta część ciała nie bez powodu jest nienaturalnie duża. Natura wyposażyła żmiję gabońską w uzębienie Solenoglypha. Mówimy tu o najbardziej zaawansowanym i skutecznym typie aparatu jadowego, którego kluczowym elementem są zęby osadzone na ruchomej kości szczękowej. Gdy wąż ma zamknięty pysk, te są skierowane ku tyłowi, przylegając płasko do podniebienia. W momencie otwarcia pyska, natychmiast prostują się do pozycji pionowej, dzięki czemu wąż może wykonać błyskawiczny atak. Tak jak igła lekarska, zęby jadowe żmii gabońskiej są puste w środku. Wewnątrz znajduje się zamknięty kanalik, którym jad pod wysokim ciśnieniem jest aplikowany do ciała ofiary bezpośrednio z gruczołu jadowego. Należy zaznaczyć, że Bitis gabonica dysponuje najdłuższymi zębami jadowymi w królestwie węży. Mierzą do 5 cm długości, dzięki czemu toksyna może być wstrzyknięta głęboko w tkankę mięśniową lub blisko dużych naczyń krwionośnych. Królowa tropikalnej Afryki Wbrew temu, co sugeruje nazwa, zasięg występowania tego gada nie ogranicza się wyłącznie do Gabonu. Bitis gabonica jest szeroko rozpowszechniona w Afryce Subsaharyjskiej. Jej zasięg geograficzny rozciąga się od Nigerii, poprzez centralne regiony, aż do północnej Angoli, i dalej na wschód do zachodniej Kenii oraz na południe do Zambii. Mniejsze, izolowane populacje odnotowano również w Tanzanii i RPA. Zależnie od obszaru występowania i ujęcia taksonomicznego, czasami wyróżnia się dwa podgatunki tego gada – wschodnio- i środkowoafrykańską Bitis gabonica oraz zachodnioafrykańską Bitis rhinoceros, czyli żmiję nosorogą. Należy jednak podkreślić, że pomiędzy tymi gadami występują na tyle duże różnice, że wielu specjalistów klasyfikuje je jako odrębne gatunki. Żmija gabońska jest silnie stenotopowa, co oznacza, że ma specyficzne wymagania siedliskowe. Preferuje gęste, wilgotne lasy tropikalne, niziny i lasy przybrzeżne. Warstwa ściółki leśnej jest dla niej absolutnie niezbędna, ponieważ zapewnia idealne warunki dla jej kamuflażu i strategii łowieckiej. Aktywność tego gada jest głównie nocna, choć warto wspomnieć, że bywa widywany także w ciągu dnia, gdy wygrzewa się na brzegach lasów. Myśliwy polujący z zasadzki Żmija gabońska poluje z zasadzki. Strategia łowiecka tego gada polega na wielogodzinnym (a nawet wielodniowym) oczekiwaniu w całkowitym bezruchu. Dopiero gdy ofiara podejdzie na wystarczająco bliską odległość, wąż wykonuje błyskawiczne uderzenie. Bitis gabonica atakuje z prędkością około 6 metrów na sekundę. Natychmiast zatapia potężne zęby jadowe w ciele ofiary, po czym wraca do pozycji wyjściowej i cierpliwie czeka. Koktajl toksyn działa szybko. Po uderzeniu zdobycz jest ogłuszona, co uniemożliwia jej oddalenie się na znaczną odległość. Śmierć następuje po około 10 minutach. Dzięki swojej masie i potędze jadu, żmija gabońska może bez trudu połykać stosunkowo duże zwierzęta. Gad ten poluje na gryzonie, ptaki, płazy i gady. To właśnie ze względu na jadłospis wąż ten wykształcił tak długie zęby jadowe. Żeby jad mógł być skutecznie zaaplikowany, myśliwy najpierw musi pokonać znaczną fizyczną barierę – sierść, grubą skórę i warstwę tłuszczu. Śmiercionośny koktajl, czyli jad żmii gabońskiej Przedstawiciele tego gatunku dysponują jedną z najpotężniejszych mieszanin toksyn. Charakterystyka jadu żmii gabońskiej jest dominująco cytotoksyczna. Substancje te wywołują rozległe uszkodzenia komórek i tkanek w miejscu ukąszenia, a także uszkadzają naczynia krwionośne, prowadząc do krwotoków i obrzęków. Objawy ukąszenia rozwijają się błyskawicznie. Syndrom jadowy obejmuje: szybki rozwój wstrząsu, ekstremalny, pulsujący ból, masywny i rozległy obrzęk kończyny, powstawanie pęcherzy wypełnionych krwistą treścią, rozległą martwicę tkanek w miejscu iniekcji. W wyniku uszkodzenia naczyń krwionośnych ofiara zaczyna krwawić z nosa, uszu i oczu. Niebezpieczeństwo wynika nie tylko ze składu chemicznego jadu. W tym miejscu należy przypomnieć o rekordowej długości kłów, które umożliwiają głęboką iniekcję toksyn. Jad dociera bezpośrednio do struktur mięśniowych i powięziowych, co przekłada się na głębokie uszkodzenie tkanek. Dodatkowo Bitis gabonica w trakcie ataku może jednorazowo wstrzyknąć nawet 5 ml jadu. Śmiertelne zagrożenie dla człowieka? W rezultacie ten sprawny drapieżnik może uśmiercić nawet dorosłego mężczyznę. Czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo zgonu jest w tym przypadku także siedlisko gada. Żmija gabońska żyje z dala od dużych ośrodków miejskich, a co się z tym wiąże – ofiara ataku ma niewielką szansę na otrzymanie pomocy medycznej na czas. A ta jest absolutnie niezbędna. Ukąszonej osobie trzeba natychmiast zaaplikować zastrzyk z surowicy lub przetoczyć krew. Na szczęście przypadki ukąszeń zdarzają się niezwykle rzadko. Żmija gabońska jest potężnym, doskonale uzbrojonym drapieżnikiem, ale cechuje ją dość spokojne usposobienie. Jej strategia obronna opiera się na skutecznym kamuflażu. Zamiast uciekać lub atakować, gad woli po prostu przeczekać zagrożenie, tkwiąc w bezruchu wśród ściółki. Gdy potencjalny agresor znajdzie się zbyt blisko, wąż wyda z siebie charakterystyczny syk. To zazwyczaj wystarczy, by zażegnać zagrożenie. Do większości ukąszeń dochodzi w sytuacji, gdy człowiek przypadkowo nadepnie na węża ukrytego w ściółce. Zagrożenia dla żmii gabońskiej Bitis gabonica znajduje się wysoko w łańcuchu pokarmowym, jednak gad ten nie jest wolny od zagrożeń. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ten gatunek jako narażony. Status ten wynika z kilku czynników. Po pierwsze, żmija gabońska jest ściśle zależna od gęstych, nienaruszonych lasów deszczowych i przybrzeżnych. Po drugie, charakteryzuje się powolnym cyklem reprodukcyjnym, rodząc młode rzadko (co 2–3 lata), choć w dużych miotach. Powolny cykl życiowy w połączeniu z całkowitym uzależnieniem od specyficznego siedliska sprawia, że Bitis gabonica jest wyjątkowo wrażliwa na fragmentację i zniszczenie siedlisk, wynikające z działalności człowieka, przede wszystkim wylesiania. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najważniejsza rzeka starożytnego świata – to wąski pas wody, od którego zależało przetrwanie cywilizacji
Nil, rzeka wciąż wzbudzająca fascynację, to coś więcej niż tylko ciek wodny. To życiodajna arteria, która w jałowym sercu pustyni umożliwiła narodziny i rozkwit jednej z najwspanialszych cywilizacji w dziejach ludzkości. Dla starożytnych Egipcjan rzeka była darem bogów – ucieleśnieniem porządku i obfitości. Jej coroczne wylewy nanosiły żyzny muł, gwarantując przetrwanie i dobrobyt. Ta sama rzeka, która niegdyś jednoczyła, dziś dzieli, stając się epicentrum napięć geopolitycznych, gdzie walka o każdą kroplę wody może przerodzić się w otwarty konflikt.
Spis treści: W poszukiwaniu źródeł Nilu Bieg Nilu do morza Dorzecze Nilu, czyli tętniąca życiem arteria Ujarzmić potwora – wpływ człowieka na Nil Choć w wielu popularnych źródłach Nil wciąż funkcjonuje jako najdłuższa rzeka Ziemi, w świecie nauki palma pierwszeństwa należy już do jego południowoamerykańskiego rywala. Najnowsze i najbardziej szczegółowe dane naukowe wskazują, że Amazonka jest o około kilkaset kilometrów dłuższa (choć należy podkreślić, że naukowcy wciąż nie doszli do ostatecznego porozumienia w tej kwestii). Nil spadł z najwyższego stopnia podium, jednak nie oznacza to, że afrykański gigant przestał fascynować i intrygować. Przeciwnie. W pewnym sensie, Nil do dziś pozostaje jedną z największych zagadek geograficznych w historii. W poszukiwaniu źródeł Nilu Przez stulecia kwestia poszukiwań źródeł Nilu inspirowała niezliczone ekspedycje, w tym wyprawy wysyłane przez rzymskich cesarzy. Dziś wiemy, że ustalenie miejsca, w którym ogromna rzeka wydaje pierwsze tchnienie, jest w zasadzie niemożliwe. Wynika to z faktu, że Nil nie ma jednego, konkretnego początku. Jest zasilany przez niezwykle złożony system dopływów i jezior, rozciągający się na ogromnym obszarze Afryki Środkowo-Wschodniej. Oficjalnie przyjmuje się, że ten kolos ma dwa źródła o skrajnie odmiennych charakterach: Nil Biały i Nil Błękitny. Nil Biały Podróż Nilu rozpoczyna się w odległych, górzystych rejonach Rwandy i Burundi. To tam biją źródła rzeki Kagera, uznawanej za najbardziej oddalony od ujścia dopływ systemu rzecznego Nilu. Meandrując przez rozległe sawanny, Kagera wpada do rozległego Jeziora Wiktorii, największego jeziora Afryki. Wypływając z jego północnego krańca, już jako Nil Wiktorii, rozpoczyna swoją długą, północną wędrówkę. Jej bieg jest tu przerywany przez kolejne zbiorniki wodne – najpierw zamulone Jezioro Kioga, a następnie głębokie Jezioro Alberta. Najtrudniejszym etapem tej podróży jest Sudd w Sudanie Południowym. To jeden z największych na świecie obszarów podmokłych, gdzie tworzy się gigantyczny labirynt kanałów, rozlewisk i pływających wysp roślinności. Rzeka rozlewa się tu na ogromnej przestrzeni, tracąc w palącym słońcu nawet połowę swojej wody. Jednocześnie to właśnie na tych bagnach zbiera ogromne ilości materii organicznej, która w dalszym biegu stanie się kluczowym składnikiem życiodajnego mułu. Po pokonaniu tej przeszkody, płynie dalej na północ, by po przebyciu około 3700 km od Jeziora Wiktorii dotrzeć do Chartumu. Nil Błękitny Źródła Nilu Błękitnego są zlokalizowane w Jeziorze Tana, położonym na wysokości 1800 m n.p.m. na Wyżynie Abisyńskiej w Etiopii. W okresie letnich deszczów monsunowych, ciek ten staje się potężną, rwącą rzeką, dostarczającą ponad dwie trzecie całkowitej objętości wody Nilu i większość żyznego mułu, naniesionego z wyżyn Etiopii. Po pokonaniu 1600 km rzeka dociera do Chartumie. Spotkanie w Chartumie W stolicy Sudanu oba ramiona Nilu łączą się w spektakularny sposób. To właśnie tam spokojne, niemal przezroczyste wody Nilu Białego, płynące stałym, miarowym nurtem, spotykają się z ciemnymi, nasyconymi osadami wodami Nilu Błękitnego. Jeden dopływ daje rzece trwałość, z kolei drugi – dobrobyt. Nil Biały zapewnia stały, niezawodny przepływ, który gwarantuje, że rzeka nigdy nie wysycha. Z kolei Nil Błękitny dostarcza sezonowy zastrzyk wody i bezcennych składników odżywczych, który zamienia jałową pustynię w nadającą się do życia przestrzeń. Bieg Nilu do morza Od Chartumu, już jako zjednoczony Nil, rzeka rozpoczyna mierzący blisko 2700 km bieg ku Morzu Śródziemnemu. Na tym etapie przecina monumentalne formacje geologiczne i granice starożytnych imperiów. Wielki łuk Po opuszczeniu Chartumu, Nil wpływa na obszar Pustyni Nubijskiej, gdzie zamiast płynąć prosto na północ, tworzy ogromny zakręt, przypominający literę "S". Tym wielkim łukiem, rzeka podąża najpierw na południowy zachód, by następnie gwałtownie zawrócić na północ w kierunku Egiptu. To właśnie na tym odcinku, przecinając twarde skały tarczy saharyjskiej, rzeka tworzy serię naturalnych barier znanych jako katarakty. Katarakty Nilu Pod tą nazwą kryją się progi skalne – płytkie odcinki rzeki, usiane granitowymi głazami i wysepkami, gdzie nurt staje się rwący i trudny do nawigacji. Istnieje sześć głównych katarakt, numerowanych tradycyjnie w górę rzeki (od północy na południe): pierwsza katarakta – znajduje się w okolicach Asuanu w Egipcie i od czasów faraońskich stanowiła naturalną, południową granicę państwa; druga katarakta (nazywana wielką) – znajdowała się w Nubii. Została zalana wodami Jeziora Nasera po budowie Wysokiej Tamy Asuańskiej; trzecia katarakta – znajduje się w pobliżu Tombos w Sudanie. czwarta katarakta – zlokalizowana w pustynnym regionie Manasir, od 2008 roku również znajduje się pod wodą, zatopiona przez zaporę Merowe; piąta katarakta – jest zlokalizowana między miastami Abu Hamad i Atbara w Sudanie; szósta katarakta – znajduje się na północ od Chartumu, gdzie Nil przecina masyw wulkaniczny Sabaluka. Te geologiczne formacje były czymś więcej niż tylko przeszkodami w żegludze. Przez tysiąclecia determinowały geografię i tożsamości kulturowe. Tworząc naturalne, łatwe do obrony granice, umożliwiły rozwój odrębnych, choć powiązanych ze sobą kultur – egipskiej na północy i nubijskiej (kuszyckiej) na południu. Stanowiły barierę, która hamowała ekspansję imperiów w obu kierunkach, pozwalając Królestwu Kusz zachować swoją unikatową tożsamość. Ku Morzu Śródziemnemu Po pokonaniu ostatniej katarakty w Asuanie, Nil wpływa w głąb Egiptu, gdzie jego dolina staje się wąskim, zielonym pasem, „wciśniętym” między bezkresne pustynie po obu stronach. Na tym ostatnim odcinku, rzeka płynie dość spokojnie, a jej objętość maleje na skutek intensywnego parowania i ogromnego poboru wody na potrzeby rolnictwa. Delta Delta Nilu to rozległy obszar o powierzchni 22 tys. kilometrów kwadratowych, gdzie rzeka wpływa do morza. Zaczyna się już na przedmieściach Kairu. Wzdłuż wybrzeża, osiąga szerokość 220 km. Dorzecze Nilu, czyli tętniąca życiem arteria Nil przecina niemal wszystkie strefy klimatyczne Afryki, a to czyni tę rzekę potężnym „korytarzem ekologicznym”, wzdłuż którego rozwinął się niezwykle zróżnicowany świat roślin i zwierząt. Flora Bieg rzeki jest czymś w rodzaju przeglądu krajobrazów całego kontynentu. W rejonach źródłowych Nilu Białego, dominują tropikalne lasy deszczowe, bogate w heban, bambus i dzikie krzewy kawowe. Dalej na północ, na równinach Sudanu, krajobraz przechodzi w sawannę z charakterystycznymi akacjami. W regionie Sudd rozciągają się wspomniane już ogromne mokradła, porośnięte gęsto papirusem, trzciną i inwazyjnym hiacyntem wodnym. Od Chartumu w kierunku północnym rozciąga się już prawdziwa pustynia, gdzie roślinność ogranicza się do nielicznych, karłowatych krzewów. Wreszcie w Egipcie, w wąskiej dolinie rzeki, flora jest niemal w całości wynikiem działalności człowieka. Fauna Wody Nilu i jego brzegi są domem dla niezliczonych gatunków zwierząt. Wśród ryb króluje olbrzymi okoń nilowy, mogący osiągać wagę ponad 80 kg, a obok niego żyją liczne gatunki sumów, tilapii i drapieżna ryba tygrysia (goliat tygrysi). Najcharakterystyczniejszym przedstawicielem fauny Nilu pozostaje jednak krokodyl nilowy, obecny na większej części biegu rzeki. Oprócz niego spotkać można żółwie miękkoskorupowe, warany i kilkadziesiąt gatunków węży. Niegdyś powszechne w całym systemie rzecznym hipopotamy, dziś można spotkać głównie na odległych, bagnistych terenach Sudd. Ujarzmić potwora – wpływ człowieka na Nil Punktem zwrotnym w historii ekologicznej Nilu była budowa Wysokiej Tamy Asuańskiej w latach 60. XX wieku. Monumentalna konstrukcja, będąca symbolem postępu, zadziałała jak twarda, nieprzepuszczalna bariera, która fundamentalnie przerwała istniejące od tysiącleci cykle życiowe i połączenia ekologiczne. Tama zablokowała coroczną migrację wielu gatunków ryb, prowadząc do załamania się ich populacji w dolnym biegu rzeki. Wstrzymała również spływ bogatych w składniki odżywcze osadów, co miało katastrofalne skutki nie tylko dla rolnictwa w delcie, ale także dla populacji sardeli we wschodniej części Morza Śródziemnego, pozbawionych nagle źródła pokarmu. W ten sposób tama podzieliła rzekę na dwie odrębne strefy ekologiczne: górną i dolną. W 2011 roku Etiopia rozpoczęła budowę Tamy Wielkiego Odrodzenia (GERD) na Nilu Błękitnym, co zapoczątkowało nowy, potencjalnie najbardziej wybuchowy rozdział w historii rzeki. Dla Etiopii, kraju, w którym ponad połowa populacji nie ma dostępu do elektryczności, tama z elektrownią o mocy 6,45 GW jest kluczem do rozwoju gospodarczego i walki z ubóstwem. Jest postrzegana jako suwerenne prawo do wykorzystania własnych zasobów naturalnych. Dla Egiptu, który w ponad 90% jest zależny od wód Nilu, projekt ten stanowi egzystencjalne zagrożenie. Kair obawia się, że Etiopia, kontrolując tamę, będzie w stanie regulować przepływ rzeki, co w okresach suszy może mieć katastrofalne skutki dla egipskiego rolnictwa i dostaw wody pitnej. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzeka, która ginie w piasku. Delta Okawango w Botswanie to ostatni taki fenomen na Ziemi
Delta Okawango to jedno z najbardziej wyjątkowych miejsc na Ziemi – rzeka, która kończy swój bieg w piaskach pustyni, zamiast wpadać do morza. Jej rytm wyznacza życie tysięcy zwierząt i ludzi.
Spis treści: Rzeka bez ujścia: wodny fenomen na skraju pustyni Zwierzęta, które nauczyły się żyć z kaprysami delty Ekskluzywne safari, które nie zostawia śladu Nie cisza luksusu, a luksus ciszy Ten fenomenalny ekosystem rozciąga się na rozległej Pustyni Kalahari, gdzie rzeka Okawango po przebyciu ponad tysiąca kilometrów z deszczowych wyżyn Angoli rozpływa się w bezkresnych mokradłach. Delta nie tylko tworzy gigantyczną oazę życia, ale również przestawia sezonowe cykle – powodzie przypadają tu na środek pory suchej. Co więcej, jej znaczenie wykracza daleko poza biologię – to przestrzeń, gdzie zrównoważona turystyka łączy się z ochroną przyrody i dziedzictwem lokalnych społeczności. Rzeka bez ujścia: wodny fenomen na skraju pustyni Delta Okawango w Botswanie jest fenomenem hydrologicznym – zamiast uchodzić do morza, rzeka, która pokonała ponad tysiąc kilometrów z deszczowych wyżyn Angoli, rozlewa się i ostatecznie znika w piaskach rozległej Pustyni Kalahari. To bezodpływowe ujście tworzy jedno z najbardziej tętniących życiem, choć efemerycznych miejsc na Ziemi. Cały system ukształtował się około 10 000 lat temu, po wyschnięciu prehistorycznego Jeziora Makgadikgadi. Obecnie delta, w szczycie powodzi, zajmuje nawet 20 000 km², stając się gigantyczną oazą. Co najbardziej intrygujące – szczyt fali powodziowej dociera do delty w środku pory suchej, między czerwcem a sierpniem. To odwrócenie naturalnego cyklu zamienia jałową równinę w zielony labirynt kanałów i wysp, do którego migruje nawet 200 tysięcy dużych zwierząt – od słoni, po bawoły i liczne drapieżniki. Zwierzęta, które nauczyły się żyć z kaprysami delty Delta Okawango, wpisana na listę UNESCO, jest uznawana za dowód na ewolucyjną adaptację wielu gatunków zwierząt. Ponieważ jej wody są zmienne, tutejsza fauna musiała przystosować się do życia z jej obecnością i brakiem. Lwy Okawango, w odróżnieniu od większości ich kontynentalnych krewnych, rozwinęły unikatową umiejętność: brodzenia i pływania w płytkiej wodzie podczas polowań. Pozwala im to śledzić zdobycz na zalanych wyspach, gdzie inne drapieżniki się nie zapuszczają. Równie spektakularnym przykładem przystosowania jest antylopa kob moczarowy, której długa, wodoodporna sierść i budowa racic umożliwiają błyskawiczny ruch w wodzie. W obliczu zagrożenia instynktownie ucieka do głębszych kanałów, gdzie jej przewaga nad drapieżnikami rośnie. Najnowsze obserwacje wskazują również na zmianę diety słoni (w delcie żyje jedna z ich największych populacji). Coraz częściej nurkują głową w dół, aby wyciągać bulwy i kłącza roślin z dna. W okresach suszy te podwodne węglowodany stają się kluczowym uzupełnieniem ich jadłospisu, co jest nietypowe dla afrykańskich słoni sawannowych. Ekskluzywne safari, które nie zostawia śladu Ta krucha równowaga i cud natury, jakim jest niewątpliwie Delta Okawango, przyciągają turystów, ale rodzi kluczowe pytanie: jak doświadczać tej intymnej, dzikiej przyrody, nie stając się dla niej ciężarem? Właśnie w tej wrażliwej przestrzeni Botswana i sektor turystyczny postawiły na model „Safari Minimalnego Wpływu”. Zamiast budować monumentalne, stałe hotele, branża kieruje się ku modelowi „zrównoważonej intymności”. Przykładem jest inicjatywa Under Canvas od &Beyond, która jesienią 2025 roku otworzyła dwa nowe, kameralne obozy namiotowe: Sandibe i Nxabega. To esencja safari w najczystszej formie, gdzie zaledwie trzy namioty goszczą maksymalnie sześć osób. Całość infrastruktury jest zasilana energią słoneczną, a do eksploracji wykorzystuje się tradycyjne łodzie mokoro, wykonane dziś z włókna szklanego, by chronić lokalne drzewa. Ten model, choć ekskluzywny (Sandibe – terytorium drapieżników, Nxabega – ciche, wodne drogi), ma głęboki wymiar społeczny i ekologiczny. Inwestycje opierają się na koncesjach i partnerstwach, które bezpośrednio wspierają lokalne społeczności i programy ochrony przyrody, takie jak Wild Impact. Nasze pieniądze finansują strażników, patrole antykłusownicze, badania naukowe i wsparcie mieszkańców żyjących na terenie delty. Nie cisza luksusu, a luksus ciszy Delta Okawango stoi przed ciągłym wyzwaniem, a największym luksusem w tym miejscu nie są super king-size łóżka, ani nawet nowy Starlink Wi-Fi dostępny w namiotach. Jest nim intymny kontakt z naturą, cisza przerywana głosem hipopotama, rykiem lwów, chichotem hien oraz miliony gwiazd nad rozległą, płynącą pustynią. Każdy, kto miał okazję oglądać z bliska kąpiące się w rzece hipopotamy, a nocą zasypiać słuchając ich sapania, wie, że to doświadczenie bezcenne. Delta oferuje mnóstwo takich spotkań, a rola odpowiedzialnej turystyki polega na tym, by ta unikatowa możliwość trwała. Źródło: National Geographic Traveler Nasza autorka Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Ludzie kontra słonie. Czy Afryce Południowej uda się osiągnąć pokojowe współistnienie?
Niektóre tereny Afryki Południowej borykają się z problemami związanymi z ekspansją słoni afrykańskich. Największe żyjące zwierzęta lądowe odpowiadają za destrukcję rolniczych upraw, co powoduje straty dla gospodarstw i zagraża środkom utrzymania społeczności wiejskich. Zniszczenia wpływają na zwiększającą się liczbę odstrzałów słoni, przeciwko czemu protestują ekolodzy alarmując o wdrożenie technik pozwalających żyć słoniom i ludziom w symbiozie.
Transgraniczny Obszar Ochrony Kaza-Zambezi (KAZA) to fragment obejmujący tereny pięciu krajów Afryki Południowej: Zimbabwe, Angoli, Namibii, Zambii i Botswany. Na terenie KAZA wspólnie żyją ponad połowa światowej populacji słonia afrykańskiego oraz około 3 miliony ludzi, głównie rolników. Taka demografia zmusza obie grupy do wzajemnego dostosowywania się, co często prowadzi do realnych, a niekiedy śmiertelnych konfliktów. Obrońcy przyrody apelują, by spory między ludźmi a zwierzętami rozwiązywać za pomocą innowacyjnych projektów, a nie działań uśmiercających. Szkodliwy totem – narastające napięcia w afrykańskich społecznościach W wierzeniach ludów zamieszkujących północno-zachodnie Zimbabwe słonie uchodzą za święty obiekt, stanowiący część tamtejszych tradycji religijnych. Mimo to regularne niszczenie upraw przez te ssaki sprawia, że postawa mieszkańców wobec słoni stopniowo odchodzi od tradycyjnego uwielbienia. Ekolog Agripa Ngorima z Uniwersytetu Rhodes w RPA przeprowadził badanie mające na celu określenie postaw lokalnych społeczności wobec ochrony słoni. Według niego aż 92% respondentów nie chce angażować się w ochronę słoni bez gratyfikacji finansowej, co oznacza, że gotowość do współpracy ludzi ze słoniami zależy od wpływu obecności tych zwierząt na środki do życia. Badania ukazały nie tylko rosnącą niechęć mieszkańców wobec słoni, lecz także znaczenie kosztów ekonomicznych w kształtowaniu tej postawy. Tolerancja wobec słoni w regionie drastycznie spada. Dodatkowo najpopularniejsze rozwiązania chroniące ludzi przed dużymi ssakami wymagają znacznych nakładów finansowych, którymi nie dysponują małe afrykańskie gospodarstwa. Naprzeciw kosztownym metodom wychodzą jednak działacze na rzecz ochrony przyrody, proponując rewolucyjne rozwiązania. Geopłoty – możliwa ochrona przed słoniami Park Narodowy Hwange zamieszkuje ponad 61 tysięcy słoni afrykańskich. Tamtejszy region wdraża rozwiązania zaproponowane przez Międzynarodowy Fundusz na rzecz Dobrostanu Zwierząt (IFAW), dzięki którym władze parku mogą monitorować zachowanie tych zwierząt. Zespół założył specjalne obroże satelitarne 16 dorosłym słoniom z grup regularnie pojawiających się na terenach rolniczych. Menedżer programu, Henry Ndaimani, zaznacza, że taka liczba oznakowanych osobników pozwala monitorować około 200 słoni, ponieważ każdy z nich żyje w rodzinie liczącej 8–15 zwierząt. Dzięki ustanowieniu tzw. geopłotów – wirtualnych barier ulokowanych pomiędzy terenami zamieszkałymi przez ludzi a obszarami bytowania słoni – władze parku mogą precyzyjnie śledzić wędrówki ssaków. Gdy zaobrączkowany słoń przekroczy wirtualny płot, centrum dowodzenia w głównym obozie Hwange otrzymuje sygnał, który następnie jest przesyłany zespołom terenowym w formie alertu SMS lub wiadomości WhatsApp. Pracownicy informują lokalne społeczności o potencjalnym zagrożeniu, co daje rolnikom czas na reakcję. Przygotowani mieszkańcy mogą wówczas zastosować szereg technik odstraszania, takich jak rozpalanie ognisk, bicie w bębny czy oddawanie strzałów ostrzegawczych. Interesującą metodą jest też imitowanie dźwięków rojów pszczół, których słonie instynktownie się boją. Ograniczenia systemu Choć rewolucyjna, technika geopłotów wciąż jest na wczesnym etapie wdrażania. System w wielu przypadkach wymaga dostosowania do lokalnych warunków, takich jak zmieniająca się rzeźba terenu czy migracje innych dzikich zwierząt. Dodatkowo opiera się całkowicie na niestabilnej lokalnej sieci komórkowej. Słaby zasięg lub przeciążenie sieci mogą opóźniać przesyłanie ostrzeżeń do rolników, co zwiększa ryzyko nieoczekiwanych spotkań ludzi ze słoniami. Czy możliwe jest pokojowe współistnienie? Działacze ekologiczni podkreślają, że PN Hwange jest miejscem bytowania jednej z największych populacji słoni w Afryce. Ponad 60 tysięcy osobników przekracza naturalną zdolność parku do utrzymania tak licznej populacji. Naukowcy sugerują więc, by zamiast odstrzałów wprowadzić kontrolowaną migrację. Słonie monitorowane przez system mogłyby przenosić się na tereny o niższej gęstości populacji, jak np. region Sebungwe, zamieszkiwany przez około 3500 słoni. Migracja miałaby przebiegać w sposób naturalny, a obroże satelitarne pozwoliłyby odpowiednio wcześnie ostrzec rolników, których gospodarstwa znalazłyby się na trasie wędrówki. Dzięki takim rozwiązaniom – opartym na innowacyjnych technologiach i współpracy z lokalnymi społecznościami – możliwe jest ograniczenie szkód wyrządzanych przez słonie bez konieczności ich zabijania, a tym samym stworzenie warunków do pokojowego współistnienia ludzi i dzikiej przyrody w południowej Afryce. Źródło: Mongabay Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Zielone płuca” Afryki nie działają – lasy deszczowe Konga zaczęły emitować dwutlenek węgla. Jak to możliwe?
Nowe analizy satelitarne i terenowe ujawniają, że lasy deszczowe w Afryce – szczególnie te w dorzeczu Konga – nie pełnią już roli „zielonych płuc” świata. Utrata biomasy, wypalanie gruntów i działalność przemysłowa sprawiają, że zamiast pochłaniać dwutlenek węgla, stają się jego źródłem.
Masowe wylesianie oraz szkody powodowane m.in. przez działalność górniczą sprawiły, że w latach 2010–2017 lasy deszczowe w dorzeczu Konga przestały pełnić funkcję kluczowego pochłaniacza dwutlenku węgla. Teraz emitują go więcej, niż pochłaniają – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „Scientific Reports”. Lasy i sawanny Afryki odpowiadały za około 20% globalnego pochłaniania CO2 przez roślinność. Lasy Afryki: od pochłaniania do emisji CO₂ Zespół prof. Heiko Balztera z Uniwersytetu w Leicester (Wielka Brytania) oszacował zmiany biomasy dzięki satelitarnym pomiarom koloru, wilgotności i wysokości koron drzew, zestawiając je z pomiarami terenowymi. Badacze wykazali, że po okresie wzrostu biomasy w latach 2007–2010, w kolejnych siedmiu latach (2011–2017) afrykańskie lasy – w tym kluczowe obszary Madagaskaru i Afryki Zachodniej – traciły średnio 106 mln ton biomasy rocznie. Odpowiada to emisji około 200 mln ton CO2 każdego roku. Niewielki wzrost biomasy na sawannach nie był w stanie zrównoważyć tych strat. Rola dorzecza Konga Największą rolę odgrywały lasy Konga, które co roku absorbowały blisko 600 mln ton CO2, ustępując skalą jedynie Amazonii. Postępujące wycinki, nielegalne pozyskiwanie drewna oraz degradacja środowiska przez przemysł wydobywczy doprowadziły do dramatycznego spadku tej zdolności. Badanie nie uwzględniło jednak rozległych, wciąż słabo zbadanych torfowisk pod lasami Konga, które pochłaniają niewielkie ilości CO2, lecz przechowują aż 30 mld ton węgla. Ich rola wciąż wymaga zbadania. Jak działa cykl węglowy? Ekosystemy Afryki odgrywają kluczową rolę w globalnym cyklu węglowym. Biorąc pod uwagę całą roślinność świata, lasy w Afryce pochłaniają około 20% obecnego w atmosferze Ziemi węgla. Ale odpowiadają już za 40% światowych emisji węgla ze spalania biomasy oraz 20% emisji wynikających z wylesiania i degradacji lasów. Jak to możliwe? Pochłanianie węgla w lasach i na sawannach zachodzi poprzez fotosyntezę, a jego emisja – przez pożary, których przyczyn jest wiele. Mogą występować naturalnie, ale w większości są wywołane m.in. wypalaniem gruntów pod rolnictwo i przemysł oraz spalaniem drewna na opał. I to między innymi spalanie biomasy sprawiło, że afrykańskie lasy (i w mniejszym stopniu sawanny) emitują więcej CO2, niż pochłaniają. Co można zrobić, by zatrzymać leśną emisję CO₂? Przede wszystkim – przestać wycinać. Na tegorocznym szczycie klimatycznym COP30 w Amazonii Brazylia ogłosiła powstanie funduszu Tropical Forests Forever, który ma wypłacać krajom tropikalnym 4 dolary za każdy hektar zachowanego lasu. Dotychczas zgromadzono jednak jedynie 6,6 mld dolarów wobec docelowych 25 mld, co stawia pod znakiem zapytania skuteczność inicjatywy. Warto przypomnieć, że w ostatnich latach także las deszczowy Amazonii emitował więcej dwutlenku węgla, niż pochłaniał. Tam jednak wylesianie zostało objęte rządowymi ograniczeniami. Naukowcy podkreślają, że utrata zdolności pochłaniania CO2 przez lasy oznacza konieczność jeszcze większego ograniczenia emisji z paliw kopalnych, jeśli świat ma osiągnąć neutralność klimatyczną. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W Afryce zaczyna się okres harmattanu. Niewiele osób wie, czym jest to niezwykłe zjawisko
Harmattan od wieków budzi respekt wśród mieszkańców Afryki Zachodniej. To zjawisko, które potrafi zmienić rytm dnia, wpłynąć na zdrowie i sparaliżować całe miasta, a jednocześnie pozostaje mało znane poza regionem. Co kryje się za zjawiskiem, którego nadejście budzi jednocześnie niepokój i fascynację?
Już za kilka dni do polskich kin trafi dokument „Gdy powieje harmattan” – poruszająca opowieść o 25-letniej Barbarze mieszkającej w Akrze, stolicy Ghany. Jako ośmioletnie dziecko została oddana do pracy, tak jak tysiące dzieci w tej części świata. Dziś jest pewna siebie i silna, ale jej odwaga znika w jednej chwili, gdy nad horyzontem pojawia się harmattan. Tytułowy wiatr staje się w filmie zarówno symbolem, jak i realnym zagrożeniem. Czym właściwie jest i dlaczego jego nadejście budzi tak silne emocje? Gdzie i kiedy pojawia się harmattan? Charakterystyczny wiatr Afryki Zachodniej Harmattan pojawia się każdego roku w Afryce Zachodniej między końcem listopada a połową marca, kiedy nad centralną Saharą umacnia się rozległy obszar wysokiego ciśnienia, a strefa międzyzwrotnikowej konwergencji przesuwa się nad Zatokę Gwinejską. Różnica ciśnień sprawia, że z północnego wschodu zaczyna napływać wyjątkowo suchy, chłodny wiatr niosący ogromne ilości pyłu – to właśnie on nadaje nazwę całej porze roku. Przemieszczając się przez Saharę, harmattan unosi drobne cząstki piasku i pyłu o średnicy często zaledwie kilku mikrometrów, tworząc mętne, jednolite niebo i sprawiając, że zjawisko obejmuje setki kilometrów. W regionach takich jak Ghana, Nigeria, Burkina Faso czy Wybrzeże Kości Słoniowej niebo w tym okresie traci wyraziste barwy: słońce świeci przez mleczną, gęstą zawiesinę, a horyzont wydaje się zamglony nawet przy bezchmurnej pogodzie. Dni bywają gorące – temperatury sięgają 30-35°C, ale wraz z zachodem słońca powietrze gwałtownie się wychładza, a w niektórych częściach Sahelu (strefy przejściowej między Saharą a sawanną) temperatura potrafi spaść do 9°C. Jednocześnie wilgotność powietrza obniża się do poziomu niespotykanego w innych porach roku, nierzadko spadając poniżej 5%. To właśnie ta ekstremalna suchość sprawia, że harmattan określa się czasem mianem „wiatru doktora”: jego chłodny i pozbawiony wilgoci charakter wyraźnie odróżnia go od gorącego, dusznego powietrza monsunowego. Co istotne, w najintensywniejszych dniach harmattan może prowadzić do formowania rozległych chmur pyłu i znacznych fal piasku, które nadciągają nad miasta niczym pustynna mgła, zmieniając krajobraz i rytm dnia całych społeczności. Wpływ harmattanu na ludzi, miasta i klimat Gdy harmattan osiąga pełną siłę, jego skutki odczuwalne są w całej Afryce Zachodniej – od zdrowia mieszkańców, przez funkcjonowanie miast, po sytuację gospodarczą regionu. Pył unoszony przez wiatr potrafi obniżyć widoczność do kilkudziesięciu metrów, co regularnie paraliżuje transport lotniczy. Linie lotnicze w Nigerii, Ghanie czy Burkina Faso odwołują i przekierowują loty, generując straty liczone w milionach dolarów rocznie, a komunikaty służb meteorologicznych stają się w tym okresie integralną częścią świątecznego i noworocznego kalendarza. Pył zawieszony w powietrzu wpływa jednak przede wszystkim na zdrowie. Badania z 2024 roku wskazują, że ekspozycja na drobne cząstki saharyjskiego pyłu zwiększa śmiertelność niemowląt i małych dzieci, a u tych, które przeżyją, pozostawia długotrwałe konsekwencje dla układu oddechowego. U dorosłych harmattan prowadzi do zaostrzeń astmy, nawracających infekcji górnych dróg oddechowych, podrażnienia oczu i skóry, a wyjątkowo niska wilgotność powoduje krwawienia z nosa, pękanie naskórka oraz odwodnienie. Skutki środowiskowe również są dotkliwe. Suche powietrze wysusza roślinność, prowadząc do obumierania gałęzi drzew, zwiększonego ryzyka pożarów buszu i degradacji gleby. Jednocześnie chmury pyłu rozpraszają promieniowanie słoneczne, wywołując charakterystyczną mgłę, która potrafi utrzymywać się przez wiele dni, ograniczając produkcję rolną i zagrażając zwierzętom hodowlanym. Naukowcy zwracają uwagę, że przyszłość zjawiska może przynieść kolejną zmianę: prognozy wskazują na spadek emisji pyłu znad Sahary w nadchodzących dekadach. Choć będzie to oznaczać mniejsze obciążenie dla zdrowia mieszkańców, paradoksalnie może doprowadzić do ocieplenia tropikalnego Atlantyku, a w konsekwencji – sprzyjać częstszemu powstawaniu silnych huraganów. Harmattan pozostaje więc zjawiskiem, którego wpływ wymyka się prostym ocenom, bo choć wpływa na codzienne życie mieszkańców regionu, to jednocześnie współtworzy procesy zachodzące w globalnym klimacie. Źródła: World Meteorological Organization, Dateline Health Africa Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Afryka wciąż „ucieka” Azji, chociaż proces ten miał się zatrzymać miliony lat temu. Co przegapiliśmy?
Płyty tektoniczne afrykańska i arabska 28 milionów lat temu nie rozstąpiły się. Choć wiele wskazywało na to, że się rozstąpią. Nie nastąpiło oderwanie dawno związanych ze sobą lądów, a Afryka nie powędrowała na środek oceanu. I chociaż myśleliśmy, że ich rozstanie się zatrzymało, to nie mieliśmy racji: ono po prostu spowolniło. I trwa dalej.
Granica między Afryką a Azją od milionów lat pozostaje areną nieustających zmian geologicznych. Najbardziej interesującym regionem jest Zatoka Sueska, którą do tej pory uważano za przykład zatrzymanego riftingu. Najnowsze analizy pokazują jednak, że wciąż się rozszerza – my to po prostu przegapiliśmy. To rzuca nowe światło na przyszłość Ziemi. Zatoka Sueska do dziś się rozszerza, pogłębiając różnice między kontynentami Przez lata uważano, że Zatoka Sueska – łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym – stanowiąca granicę pomiędzy Afryką a Azją jest przykładem tzw. nieudanego riftingu, który przestał ją rozszerzać około. 5 mln lat temu. Wyniki najnowszego badania opublikowanego w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” przeczą jednak tej tezie: rifting, chociaż znacząco spowolniony, trwa nadal. Rozciąganie skorupy ziemskiej w tym miejscu postępuje w tempie ok. 0,5 mm rocznie. Kropla drąży skałę Chociaż może się wydawać, że pół milimetra to niewiele, ale w skali geologicznej ma to ogromne znacznie. To właśnie takie procesy odpowiadają za powstawanie nowych oceanów, prowadzą do trzęsień ziemi czy deformacji powierzchni kontynentów. Jak naukowcy odkryli, że Afryka jednak „ucieka”? Nie da się po prostu zbadać dna. Naukowcy musieli połączyć kilka niezależnych metod badawczych. Przede wszystkim konieczny był szczegółowy pomiar topografii i wysokości raf koralowych, który pozwolił stwierdzić, że są one obecnie wyniesione nawet 18 metrów nad zatokę, pomimo swojego powstania na poziomie morza podczas okresów cieplejszego klimatu. Przeanalizowano także przebieg rzek regionu i ich nietypowe profile – wykraczające poza naturalne kształtowanie przez erozję i wskazujące na wpływ ruchów tektonicznych. Kluczowe okazało się również rejestrowanie niewielkich, ale powtarzających się trzęsień ziemi w głębinach. To wszystko pozwoliło ustalić, że ruchy tektoniczne nadal trwają. Dlaczego Azja i Afryka oddalają się od siebie? Rozdzielanie się kontynentów to skutek złożonej gry sił wewnętrznych planety. W regionie Wielkich Rowów Afrykańskich i Zatoki Sueskiej główną rolę odgrywa tzw. pióropusz płaszcza – pionowy strumień gorącej magmy, który podnosi, rozgrzewa i rozrywa skorupę ziemską od spodu. Takie pióropusze są w stanie deformować litosferę na ogromnych obszarach. Magma nie tylko wpływa na skorupę w sposób ciągły, ale także okresowo pulsuje, przypominając bicie serca planety. Każda taka „pulsacja” powoduje mikrorozciąganie skorupy ziemskiej, co w długiej perspektywie prowadzi do jej pęknięć i rozdzielenia. Proces ten, nazywany riftingiem właśnie, w przyszłości może skutkować powstaniem nowego oceanu. Tak działo się już wcześniej w historii geologicznej Ziemi – właśnie w ten sposób powstało Morze Czerwone. Czemu warto obserwować rifting? To ważny sygnał, że Ziemia pozostaje dynamiczna i zmienna. Powolne oddalanie się kontynentów wpływa na krajobraz, różnorodność biologiczną oraz potencjalne zagrożenia sejsmiczne. Najnowsze metody badawcze pozwalają monitorować te zmiany i przewidywać ich skutki dla ludzi i środowiska. To także klucz do lepszego zrozumienia przeszłości naszej planety. Źródło: Geophysical Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pingwinom grozi wyginięcie. Największym zagrożeniem są kutry rybackie i rybołówstwo
Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu St. Andrews wykazały, że pingwiny przylądkowe żerują na tych samych obszarach, po których pływają kutry rybackie. Rybołówstwo przemysłowe na dużą skalę sprawia, że zwierzęta te coraz częściej muszą walczyć o przetrwanie.
Pingwin przylądkowy lub pingwin toniec (Spheniscus demersus) to samotnik. Zamieszkuje wybrzeża Afryki Południowej i wyspy od Namibii do południowego Mozambiku. Żeruje na morzu polując na małe ryby. Osobniki dorosłe prowadzą osiadły tryb życia. Młode, po uzyskaniu samodzielności, oddalają się od stada. Dopiero po okresie pierzenia wracają i rozmnażają się w kolonii rodzimej. Jest krytycznie zagrożony wyginięciem. Pingwinom przylądkowym grozi wyginięcie Szkoccy naukowcy z Uniwersytetu St. Andrews na łamach czasopisma „Journal of Applied Ecology” opublikowali właśnie niepokojącą pracę. W artykule po raz pierwszy opisali, jak gospodarka rybacka w bezpośredni sposób stwarza konkurencję i zagrożenie dla konkretnego gatunku, w tym przypadku właśnie pingwina przylądkowego. Badacze przypominają, że populacja tego gatunku spadła o prawie 80% w ciągu ostatnich trzydziestu lat. – Również z powodu konkurowania z lokalnymi rybakami, którzy poławiają sardynki i sardele (ryby szerzej znane jako anchois). To kluczowe pożywienie pingwinów przylądkowych – podkreślają autorzy badania w oświadczeniu. Pingwiny muszą konkurować z kutrami rybackimi o pożywienie Naukowcy w swoim badaniu po raz pierwszy wprowadzili nową miarę w analizie wpływu działalności człowieka na ekosystemy. Nazwali ją „intensywnością nakładania się”. Mierzy ona nie tylko wielkość wspólnej przestrzeni między pingwinami a kutrami rybackimi, ale także liczbę zwierząt faktycznie dotkniętych tym współwystępowaniem. – Chcieliśmy znaleźć lepszy sposób oceny, jak wiele pingwinów jest potencjalnie dotkniętych działalnością rybacką w pobliżu, a nie tylko miejsca, w którym występuje nakładanie się – powiedziała dr Jacqueline Glencross, główna autorka badania ze Szkockiego Instytutu Oceanicznego na Uniwersytecie St. Andrews. Zespół korzystał z danych zebranych na podstawie śledzenia pingwinów na wyspach Robbeneiland i Dassen. Okazało się, że w 2016 roku, czyli w okresie, gdy łączna masa populacji ryb w tamtejszym akwenie była wyraźnie niższa niż zwykle, ok. 20% pingwinów żerowało na tych samych obszarach, na których aktywne były kutry rybackie. Natomiast w latach, gdy populacja ryb była większa, konkurencja spadała do zaledwie 4%. Jak przemysł rybny powoli zabijają zwierzęta? Jest to poważny problem, ponieważ pingwinom bardzo trudno jest konkurować z przemysłem, który bardzo często odławia dużą część biomasy. W wodzie zostaje wówczas mniej ryb, więc ptaki te muszą dłużej szukać jedzenia i zużywają na to więcej energii. – To wszystko zwiększa presję na gatunek, który i tak już znajduje się w kryzysie – podkreślają uczeni. Z drugiej strony aktywność kutrów rybackich powodują znaczny hałas, a ruch statków może rozpraszać ławice i przepędzać ryby w głębsze lub dalsze rejony, które są mniej dostępne dla nurkujących pingwinów. – Odkrycia te sugerują, że konkurencja między rybakami a pingwinami może się nasilać, gdy brakuje ryb, co stanowi największe ryzyko w newralgicznych okresach, takich jak wychowywanie piskląt. Wtedyy dorosłe pingwiny muszą efektywnie żerować, aby wyżywić swoje młode – napisali badacze. Pingwiny kontra rząd RPA Autorzy podkreślają, że badanie to stanowi nowe narzędzie do oceny ryzyka ekologicznego i wspierania zarządzania zrównoważonym rybołówstwem. – Ma ono również praktyczne implikacje dla projektowania dynamicznych morskich obszarów chronionych i zamykania niektórych przestrzeni dla rybołówstwa – twierdzą naukowcy ze szkockiego uniwersytetu. Co ciekawe, sprawa pingwinów przylądkowych trafiła nawet do sądu najwyższego Republiki Południowej Afryki. Na początku tego roku działacze ochrony przyrody doszli do ugody z sektorem rybackim w sprawie konieczności zamknięcia łowisk w pobliżu kolonii pingwinów. Po tym wyroku rząd RPA przywrócił więcej biologicznie istotnych stref zakazu połowów wokół wyspy Robbeneiland, czyli jednej z tych, które były objęte badaniem. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Od złotego wieku do odrodzenia. Historia Timbuktu
Timbuktu dziś jest miastem kontrastów, w którym wspaniała przeszłość nieustannie zderza się z trudną teraźniejszością. Mimo dramatycznych wydarzeń „złote miasto” Afryki podniosło się z gruzów i, mimo wielu trudności, nie straciło swojego symbolicznego znaczenia. Historia tego niezwykłego miejsca, które „wyrosło” na piaskach pustyni, udowadnia, że dzięki wspólnemu wysiłkowi dziedzictwo może przetrwać, nawet gdy staje w obliczu ogromnych zagrożeń.
Spis treści: Miasto w miejscu, gdzie pustynia spotyka rzekę Złoty wiek Timbuktu Zmierzch, zniszczenie i ocalenie Odbudowa i dziedzictwo Timbuktu wciąż nie jest bezpieczne Już w XIV wieku Europę obiegły wieści o niesamowitych bogactwach Timbuktu. Arabscy podróżnicy opowiadali o mieście, w którym chodniki i dachy domów są pokryte szczerym złotem, a władcy opływają tam w niewyobrażalne luksusy. Żaden mieszkaniec Starego Kontynentu nie zobaczył jednak tych bogactw na własne oczy. Pierwszy Europejczyk, René-Auguste Caillié, dotarł tam (i nie okupił tego życiem) w 1828 roku, gdy Timbuktu było już cieniem dawnej potęgi. Miasto w miejscu, gdzie pustynia spotyka rzekę O znaczeniu miasta zadecydowała przede wszystkim jego geografia. Timbuktu powstało na terytorium dzisiejszego Mali, na południowym skraju Sahary, około 20 kilometrów na północ od wielkiego łuku rzeki Niger. To właśnie tam spotykały się dwa odmienne światy i dwa systemy transportu – bezkresny ocean piasku, przemierzany przez karawany wielbłądów, oraz potężna rzeka, główna arteria komunikacyjna i handlowa Afryki Zachodniej. Timbuktu nie było więc po prostu przystankiem na szlaku handlowym. Stało się fizycznym i ekonomicznym punktem przeładunkowym, gdzie sól z kopalni na północy wymieniano na złoto, kość słoniową i niewolników z żyznego południa. Początki miasta były dość skromne. Około 1100 roku n.e. koczownicze plemiona Tuaregów założyły tam sezonowy obóz, który służył jako baza wypadowa w porze upałów. Istnieje kilka legend dotyczących pochodzenia nazwy miasta. W jednej z nich jest mowa o starej kobiecie imieniem Buktu, pozostawionej do pilnowania obozu. Inna wskazuje na berberyjski rodowód. W tym języku, „tin bouctou” oznaczają „miejsce pokryte małymi wydmami”. Niezależnie od etymologii, strategiczne położenie szybko przekształciło tymczasowe obozowisko w stałą, tętniącą życiem osadę. Chociaż założone przez Tuaregów, miasto od samego początku miało charakter kosmopolityczny, przyciągając kupców i uczonych arabskich, a także przedstawicieli ludów Soninke i Songhaj. Złoty wiek Timbuktu Czas prawdziwej wielkości nastał dla miasta wraz z włączeniem go w granice wielkich zachodnioafrykańskich imperiów. W XIV wieku Timbuktu zostało pokojowo zaanektowane przez Imperium Mali pod wodzą Mansy Musy. To właśnie z jego inicjatywy wzniesiono tam wspaniały meczet Djingareyber i pałac królewski. Do miasta zaczęli napływać architekci i uczeni z całego islamskiego świata, zapoczątkowując jego intelektualną transformację. Jednak apogeum rozwoju Timbuktu przypadło na XV i XVI stulecie, kiedy miasto stanowiło część państwa Songhaj. Władcy zachodnioafrykańskiej potęgi byli wielkimi mecenasami nauki. Otaczali się uczonymi i ochoczo korzystali z ich rad. W tym okresie bogactwo materialne miasta, pochodzące z handlu, było systematycznie inwestowane w kapitał intelektualny. To stworzyło samonapędzający się cykl. Zyski z handlu przyciągały najlepsze umysły, które tworzyły i kopiowały książki, co z kolei podnosiło prestiż miasta, napędzając dalszy rozwój handlu i nauki. Ukoronowaniem intelektualnej rewolucji było powołanie uniwersytetu. W szczytowym okresie, do prestiżowej szkoły uczęszczało nawet 25 tys. studentów. W Timbuktu rozwinęła się prawdziwa kultura książki. Manuskrypty, często sprowadzane z Kairu czy Maroka, były na miejscu skrupulatnie kopiowane i sprzedawane, nierzadko osiągając ceny wyższe niż inne luksusowe towary. Najwybitniejsi uczeni posiadali ogromne prywatne biblioteki. Słynny Ahmed Baba, deportowany do Maroka po inwazji w 1591 roku, ubolewał nad utratą swojej kolekcji liczącej 1600 woluminów, którą sam uważał za jedną ze skromniejszych w mieście. Zmierzch, zniszczenie i ocalenie Czas świetności miasta zakończył się gwałtownie w 1591 roku, wraz z inwazją marokańską. Dobrze uzbrojone wojska sułtana Ahmada al-Mansura pokonały armię Songhaj w bitwie pod Tondibi. Dla miasta rozpoczęła się długa epoka schyłku. Wielu uczonych, w tym Ahmed Baba, zostało uprowadzonych do Maroka, a centrum handlowe i intelektualne zaczęło tracić na znaczeniu. W kolejnych wiekach miasto przechodziło z rąk do rąk, aż w 1894 roku zostało zajęte przez Francuzów i włączone do ich kolonialnego imperium. Najnowszy i najbardziej dramatyczny rozdział w historii Timbuktu rozegrał się w 2012 roku. Północne Mali zostało wówczas zajęte przez grupy islamistycznych ekstremistów. To, co nastąpiło, było celowym atakiem na tożsamość miasta. Kierując się radykalną ideologią, która uznaje kult sufickich świętych za bałwochwalstwo, bojownicy metodycznie, za pomocą kilofów i młotów, zniszczyli 14 z 16 zabytkowych, wpisanych na listę UNESCO mauzoleów. Zdewastowali również świętą bramę meczetu Sidi Yahia, która według lokalnej tradycji miała pozostać zamknięta aż do końca czasów. Celem ataku stały się też bezcenne manuskrypty. Ekstremiści podpalili nowo wybudowany budynek Instytutu Ahmeda Baby. Jednak w cieniu tej tragedii rozgrywał się akt niezwykłego bohaterstwa. Zwykli mieszkańcy Timbuktu – bibliotekarze, kustosze i całe rodziny – w tajemnicy i z narażeniem życia, przemycili ogromną większość manuskryptów z miasta. Dzieła spakowane w metalowe skrzynie były transportowane na osłach, wozach i łodziach do bezpiecznych kryjówek w Bamako, stolicy kraju. Dzięki tej niezwykłej operacji ocalono większość zbiorów. Bitwa o Timbuktu była w istocie bitwą o idee, w której przywiązanie lokalnej społeczności do dziedzictwa opartego na wiedzy i tolerancji okazało się silniejsze niż niszczycielska ideologia najeźdźców. Odbudowa i dziedzictwo Po wyzwoleniu miasta w 2013 roku, rozpoczęto bezprecedensowy projekt odbudowy zniszczonego dziedzictwa. Inicjatywa, koordynowana przez UNESCO we współpracy z rządem Mali, była czymś więcej niż tylko techniczną renowacją. Stała się świadomym aktem restauracji kulturowej i symbolem oporu wobec ekstremizmu. Kluczową rolę w procesie odegrali sami mieszkańcy Timbuktu. Odbudowę zniszczonych czternastu mauzoleów powierzono lokalnym murarzom, którzy od pokoleń przekazywali sobie wiedzę na temat budownictwa z gliny. Pracując pod nadzorem starszyzny i zarządców grobowców, rzemieślnicy skrupulatnie odtworzyli zniszczone budowle, posługując się starymi fotografiami i stosując tradycyjne materiały, takie jak banco – mieszanka gliny, słomy i łajna. Sam proces odbudowy był równie ważny, jak jej efekt. Stał się okazją do udokumentowania unikatowych technik budowlanych i przekazania ich młodszemu pokoleniu. Timbuktu wciąż nie jest bezpieczne Choć mauzolea zostały odbudowane, a większość manuskryptów – ocalona, miasto wciąż zmaga się z poważnymi wyzwaniami. Postępujące pustynnienie stanowi realne zagrożenie dla kruchych glinianych budowli, które są nieustannie zasypywane przez piasek Sahary. Niestabilna sytuacja polityczna w regionie Sahelu, bieda i groźba ponownych ataków terrorystycznych niemal całkowicie zatrzymały ruch turystyczny, który niegdyś stanowił ważne źródło dochodu dla mieszkańców. Z tego powodu, Timbuktu od 2012 roku nieprzerwanie znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu, co ma na celu mobilizację międzynarodowej pomocy dla ochrony jego bezcennych zabytków. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pozbawiony jednego oka i tylnej nogi lew z Ugandy znalazł zaskakujący sposób na przeżycie
Żyjące dziko ranne zwierzęta mają niewielką szansę na przeżycie. Niezdolne do polowania drapieżniki żywią się padliną lub resztkami pozostawionymi przez ich stado. Jednak 11-letni Jakub, niepełnosprawny lew z Parku Narodowego Królowej Elżbiety w Ugandzie opracował pomysłowy sposób na polowanie. Pozwala mu to na znaczną samodzielność i przede na wszystkim przeżycie.
Liczący sobie 11 lat Jakub jest drapieżnikiem z pierwszych stron gazet. I to całkiem dosłownie. W ubiegłym roku serwisy informacyjne całego świata pokazywały film, na którym Jakub i jego brat Tibu przeprawiali się przez rzekę pełną krokodyli. Pokonali dystans około 1,5 kilometra. Jest to najdłuższa wodna wycieczka lwów, jaka kiedykolwiek została zarejestrowana. Obaj lwi bracia są od 2017 roku badani przez Alexandra Braczkowskiego. To naukowiec i filmowiec związany z ugandyjską organizacją zajmującą się ochroną przyrody i rozwojem lokalnych społeczności – Kyambura Lion Monitoring. Najbardziej wytrzymały lew w Afryce – Założyłbym się o cały swój dobytek, że patrzymy na najbardziej wytrzymałego lwa w Afryce. Został przebity rogiem przez bawoła, jego rodzina została otruta przez handlarzy, sam wpadł w sidła kłusowników, a ostatecznie stracił nogę w kolejnym ataku – w stalowej pułapce. Jakub wykorzystał już wiele ze swoich dziewięciu żyć – napisał Alexander Braczkowski w artykule opublikowanym na łamach Griffith University News. View oEmbed on the source website Fakt, że zwierzę przetrwało, naprawdę wydaje się cudem. Choć z drugiej strony jest przykładem niezwykłych zdolności adaptacyjnych Jakuba oraz jego ewidentnej inteligencji. Do wypadku, w którym stracił tylną nogę doszło w 2020 roku. Badacze byli przekonani, że lew nie przeżyje takiego okaleczenia. – A jednak się nie poddał – podkreśla Alexander Braczkowski. Udając lamparta Sekretną metodę polowania niepełnosprawnego lwa ujawniły nagrania z kamery termowizyjnej umieszczonej na dronie. Wynika z nich, że Jakub, jakby na to nie patrzeć lew, nauczył się zachowywać jak lampart. Lwy powalają swoje ofiary podczas frontalnego ataku, natomiast lamparty urządzają zasadzki. Trójnogi Jakub również nauczył się urządzać zasadzki z bliskiej odległości. Kryje się przed swymi ofiarami w gęstych zaroślach i lasach. Czeka w ukryciu, by nagle zaatakować. – Poluje też na ofiary, których lwy zwykle nie wybierają. Podczas nocnych nagrań udało się zarejestrować Jakuba polującego na 200-kilogramowe świnie leśne. Polował samotnie lub w towarzystwie brata – mówi Braczkowski. Naukowiec wyjaśnia, że jest to bardzo nietypowa, choć skuteczna taktyka przetrwania. – To, że skupia się na konkretnym gatunku świń, wskazuje, że zmienił dietę. Dlatego zachowuje się bardziej jak lampart i podejmuje duże ryzyko. Ale musi tak robić, aby przetrwać. I co najważniejsze – to działa – podkreśla badacz. Andrew Loveridge z organizacji Panthera, zajmującej się ochroną dzikich kotów na całym świecie dodaje, że utrata kończyn z powodu sideł jest powszechna wśród kotowatych na całym świecie. – Na szczęście tak samo powszechna jest zdolność adaptacji – dodaje Craig Packer z Uniwersytetu Minnesoty, który od dekad bada zachowanie lwów. – Spodziewałbym się podobnych zachowań u innych grup lwów w tym samym rejonie, które mają wszystkie cztery nogi – mówi Packer. Ratunek dla zagrożonego gatunku Lwy w Parku Królowej Elżbiety polują zazwyczaj na duże i szybko poruszające się zwierzęta, jak antylopy i bawoły. Jednak już od lat 60. ubiegłego wieku pojawiają się informacje, że lwy czasami przejawiają zachowania charakterystyczne dla lampartów. Jednym z nich jest wspinanie się na drzewa. Ale nawet te wspinające się na drzewa lwy zachowują charakterystyczne dla gatunku metody polowania, a lwy niepełnosprawne, tzw. „trójnogi” (tripod lions), zwykle są utrzymywane przy życiu przez stado. Nowa strategia łowiecka trójnogiego Jakuba może być zachowaniem wyuczonym. Jeśli udałoby się nauczyć tego inne niepełnosprawne lwy, mogłoby to pomóc odwrócić spadek liczby tych drapieżników w regionie dotkniętym utratą siedlisk, zmianami klimatu i ekspansją ludzkich społeczności. – Dlatego Jakub jest tak ważny, zarówno symbolicznie, jak i genetycznie – podkreśla Braczkowski. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Afryce żyje jeden z najpiękniejszych owadów świata. Jego pancerz przypomina dzieła Pabla Picassa
Natura potrafi tworzyć nie tylko spektakularne krajobrazy, lecz także organizmy zachwycające precyzją barw i wzorów. Zdarza się, że nawet niewielki pluskwiak może wyglądać jak miniaturowe dzieło sztuki, przyciągając uwagę intensywnością kolorów i misterną geometrią swojego pancerza.
Afryka przyciąga podróżników przede wszystkim obietnicą spotkań ze zwierzętami, które znamy z atlasów i dokumentów przyrodniczych. Lwy, słonie, żyrafy czy gepardy budzą zachwyt i respekt, a safari stało się synonimem kontaktu z naturą w jej najbardziej widowiskowej formie. Tymczasem niezwykłość tego kontynentu objawia się także w skali dużo mniejszej, często niedostrzegalnej na pierwszy rzut oka. Wśród traw, na liściach i pniach roślin żyją organizmy tak drobne, że mogłyby zmieścić się na palcu, a mimo to robią ogromne wrażenie. Owad, który wygląda jak dzieło sztuki Owad potocznie nazywany „robakiem Picassa” to Sphaerocoris annulus, pluskwiak z rodziny tarczówkowatych, który osiąga zwykle około 15 milimetrów długości i występuje przede wszystkim w Afryce Środkowej oraz Wschodniej. Zaobserwowano go m.in. w Etiopii, Kenii, Kamerunie, Namibii, Republice Południowej Afryki, Tanzanii oraz Zimbabwe. Żyje na terenach trawiastych, wśród krzewów oraz niskiej roślinności, gdzie jego barwy szczególnie wyraźnie odcinają się od stonowanego tła sawanny. Jego potoczna nazwa nawiązuje do niezwykłego wyglądu pancerza, pokrytego kontrastowymi plamami w odcieniach czerwieni, żółci, czerni i bieli, które układają się w nieregularne wzory przypominające abstrakcyjne obrazy Pabla Picassa. Wygląd ten wydaje się dekoracyjny, lecz pełni istotną funkcję biologiczną. W świecie zwierząt intensywne barwy najczęściej oznaczają zagrożenie i stanowią sygnał dla drapieżników, że dany organizm może być toksyczny lub niejadalny. U Sphaerocoris annulus ten rodzaj ubarwienia jest więc formą ostrzeżenia, dzięki któremu owad unika bezpośredniej konfrontacji. Nawet tak niewielki organizm może w ten sposób skutecznie odstraszyć ptaki, jaszczurki czy drobne ssaki, które w przeciwnym razie uznałyby go za łatwy i pozbawiony ryzyka pokarm. Mechanizmy przetrwania „robaka Picassa” Choć to wygląd „robaka Picassa” przyciąga największą uwagę, równie istotne są jego zwyczaje i sposoby na obronę. Sphaerocoris annulus żywi się głównie sokami roślinnymi, nakłuwając liście oraz młode pędy, a wśród jego przysmaków znajdują się m.in. gatunki hibiskusa. Z tego powodu owad pojawia się również na plantacjach, gdzie uchodzi za szkodnika, ponieważ osłabia rośliny i spowalnia ich wzrost. W miejscach, gdzie występuje w większej liczbie, bywa odstraszany wyciągami z czosnku i cebuli lub ręcznie zbierany. Co istotne, dieta wpływa na chemiczne właściwości jego ciała, czyniąc je mało atrakcyjnym dla drapieżników. Owady te bowiem posiadają gruczoły wydzielające substancje toksyczne i w chwili zagrożenia uwalniają intensywny, nieprzyjemny oraz drażniący zapach, który wzmacnia przekaz zakodowany w jaskrawych barwach. W rezultacie drapieżnik otrzymuje sygnał ostrzegawczy zanim podejmie próbę ataku, że kontakt z takim owadem może być nieprzyjemny lub szkodliwy. Barwa i zapach „robaka Picassa” tworzą zatem czytelny komunikat, dzięki któremu owad unika konfrontacji z przeciwnikami wielokrotnie większymi od siebie. Źródła: Our Breathing Planet, IFL Science, Hub Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tu kobiety kopią złoto z niemowlętami przy biodrze – dotarliśmy do nielegalnych kopalni złota w Ghanie
Ghana skrywa dramatyczną rzeczywistość nielegalnych kopalń złota, które pochłaniają życie, zdrowie i przyszłość tysięcy kobiet. Ich codzienność to błoto i głód, ale też nadzieja — na godną przyszłość i szacunek. To wszystko oddają niezwykłe fotografie Mariusza Śmiejka opublikowane w październikowym wydaniu magazynu National Geographic Polska.
Spis treści: Ama w sercu galamsey Ciężka praca kobiet w kopalniach Codzienność górniczek Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Ma bose, popękane stopy, nogi poorane starymi bliznami i oblepione zeschniętym pomarańczowym błotem kontrastującym z jej skórą. Owinięta wokół bioder wielokolorowa chusta podtrzymuje śpiące niemowlę, którego głowa ciężko opada na jej plecy. Ze szklanym wzrokiem stoi na krawędzi ogromnego wyrobiska, przygotowując się do zejścia. Na jej głowie spoczywa drewniana misa. Ama w sercu galamsey Poznajcie Amę. Dziesiątki metrów poniżej jej stóp przetrwanie miesza się z destrukcją. To miejsce, w którym z niewyobrażalnych ilości błota, w zaskakująco zorganizowanym chaosie, głównie za pomącą rąk, wydobywa się złoto. W środku tej wyrwy w ziemi pracuje ponad 6o mężczyzn i ok. 30 kobiet, którzy nieustannie kopią i płuczą tony ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek415720210417-57152dc.jpg" width="3000" height="4500" alt="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." title="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." /> Część mężczyzn na różnych wysokościach rozdrapuje kilofami ziemię, która opada pod ich stopy w gumiakach lub plastikowych klapkach. Inna grupa ładuje masę o kolorze rdzy do mis, które przenoszone są na głowie do miejsca płukania. Kolejne stanowisko znajduje się nieopodal zbiornika wodnego. Wypełnia je 12 długich koryt wyłożonych sztuczną trawą, wspartych na chwiejnych drewnianych słupkach. Są ustawione pod kątem w taki sposób, by wykorzystać siłę grawitacji. Przy każdym z koryt pracuje czworo ludzi. Są to głównie kobiety w ubłoconych sukienkach, niedopasowanych spodniach, z chroniącymi włosy plastikowymi torbami na głowach. Dwie z nich wrzucają wiadrami ziemię do koryta, a pozostałe leją wodę, by spłukać błoto. Praca Amy polega na brodzeniu w dziurze w ziemi wypełnionej wodą. Wraz z trzema innymi kobietami zanurza swoją drewnianą misę i delikatnie miesza w niej wodę. – Pył złota zatrzymuje się w rowkach. Od wschodu do zachodu słońca przepłukuję tak kopalniane odpady, przenosząc się z jednego rowu do drugiego, oczywiście za zgodą mężczyzn zarządzających stanowiskami. Bywają takie tygodnie, że udaje mi się coś zarobić, ale w tym nie mam szczęścia. Nie znalazłam nic – mówi. To najniższy szczebel pozyskiwania złota w globalnym łańcuchu dostaw, nazywany przez miejscowych galamsey, tj. „zbierz i sprzedaj”. Te małe, nielegalne kopalnie wykorzystują głównie pracę ludzkich rąk i proste maszyny. Środki do życia zdobywa w nich ponad milion osób, z czego co najmniej jedna trzecia to kobiety. To dla nich jedyna szansa, by wyżywić swoje dzieci. Ale galamsey wywołuje masę konfliktów społeczno-ekonomicznych i degradację środowiska. Ciężka praca kobiet w kopalniach Republika Ghany jest dziś największym producentem złota w Afryce i czwartym na świecie. Rodzime górnictwo, którego historia sięga X w., było podstawą rozwoju transsaharyjskich szlaków handlowych. Jako kolonia brytyjska pod koniec XIX w. Ghana zyskała nazwę Złotego Wybrzeża. Brytyjczycy zorganizowali tu pierwszą dużą kopalnię komercyjną, w mieście Obuasi. Ale kolonialiści stworzyli struktury zależności, które uniemożliwiły Ghanie pełną kontrolę i korzystanie z jej skarbu także po odzyskaniu niepodległości. Obecnie w sektorze złota w Ghanie działa 16 międzynarodowych korporacji. W 2024 r. kraj wyprodukował 136 ton kruszcu, co przyniosło 11,6 mld dol. przychodu z eksportu. Nowo wybrany prezydent John Mahama deklaruje: – Złoto Ghany nie będzie wzbogacać innych, pozostawiając nasz naród w biedzie. Niestety statystyki dowodzą czegoś innego. Prawie 65 proc. ludności wiejskiej Ghany żyje w ubóstwie, a 6,9 mln osób w skrajnym, definiowanym globalnie jako mniej niż 2,15 dol. dziennie na przeżycie. Ubóstwo ma tu wiele wymiarów. Ghańskie wsie są pozbawione dostępu do wody, dróg, podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji. Szybki wzrost cen dóbr konsumpcyjnych w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył i tak już kruchą równowagę społeczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20211202-db38fef.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." title="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." /> W latach 2019–2025 ponad 200 kobiet z regionów Aszanti, Ahafo i Upper East wzięło udział w społecznym projekcie Unearthing Her Crown badającym ich udział w galamsey. W każdym z tych miejsc geologia wpływa na sposób wydobycia złota. Tam, gdzie kruszec jest blisko powierzchni, ludzie płuczą i przesiewają ziemię wzdłuż rzek i w płytkich dołach. Tam, gdzie złoto znajduje się głębiej, w twardych skałach, trzeba je wydobywać za pomocą materiałów wybuchowych, wiercenia i wykuwania podziemnych tuneli. Główną cechą Galamsey jest tymczasowość i nieprzewidywalność. Powroty do miejsc wydobycia podczas badań były kluczowe, by zrozumieć, jak zmienne i elastyczne są te nielegalne struktury funkcjonujące od dekad. W regionach, gdzie łatwiej pozyskiwać kruszec z osadów aluwialnych, 70 proc. wydobywających złoto kobiet jest w wieku od 17 do 25 lat i trafia do pracy sezonowej z północy kraju. Zazwyczaj mieszkają one w zatłoczonych, wilgotnych pokojach, śpiąc na kamiennej podłodze pokrytej matami. Na rzeczy osobiste mają kilka haczyków na ścianach. Cały ich pobyt kontrolowany jest przez zarządców kopalń. Codzienność górniczek Nie mają dostępu do wody i sanitariatów, a ich codzienność naznaczona jest alkoholem, przestępczością i seksualną przemocą. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 nawet do ponad 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły. Rozbijają skalne odpady z kopalni często tylko po to, by zostać oszukanymi przez chłopców obsługujących młyny do kruszenia skał i wyceniających również złoty pył, który zebrały. – Mali chłopcy mielą nasze skały. Zawsze musisz uważnie obserwować to, co przy tym robią – mówi 50-letnia Abigail. Kobiety zatrudnione przy płukaniu i przenoszeniu ziemi pracują po 10 godzin dziennie, 6 dni w tygodniu, zarabiając ok. 9 dol. tygodniowo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210423-65e9261.jpg" width="4500" height="3000" alt="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." title="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." /> Te, które przeszukują odpady skalne i kałuże z wodą wokół galamsey niezależnie, jeśli mają szczęście, zarabiają 6 dol. na tydzień. Wszystkie one cierpią na urazy związane z ich pracą, nieleczone z powodu braku opieki zdrowotnej. Są to głównie zainfekowane rany od odłamków skał oraz silne bóle karku spowodowane noszeniem mis z błotem na głowie. – Niektóre dziewczyny dostają więcej godzin, jeśli są miłe dla szefa… Nie możesz pracować, jak masz miesiączkę. To niedobrze dla złota, krew przynosi klątwę na szyb – mówi Cynthia z niezręcznością nastolatki. Kobiety takie jak Ama, pracujące niezależnie, same amalgamują złoto, używając toksycznej rtęci do oddzielania minerału od rudy. Kontakt ze skórą i wdychanie oparów rtęci atakuje układ nerwowy, trawienny, odpornościowy i rozrodczy, wymaga więc środków ochronnych i wiedzy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210415-701c92d.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." title="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." /> Kucając na pustaku, przed trzema miskami z wodą i gliną u jej stóp, Ama wyciąga z kieszeni fartucha zakraplacz i wyciska na dłoń kilka błyszczących w słońcu srebrnych kropel. – To rtęć, ale używam jej tylko czasami. Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Z punktu widzenia Państwa galamsey to utrata dochodów z wydobycia złota, które trafia nielegalnie na rynek, społeczne i gospodarcze szkody powodowane przez grupy przestępcze oraz degradacja środowiska. Nic więc dziwnego, że od 40 lat rząd walczy z tym procederem. Niestety bez większych efektów. Działania władz koncentrują się na karnych interwencjach. W 2017 r. Ghana uruchomiła operację Vanguard, prowadzoną przez oddziały wojska i policji wspierane przez prywatne firmy ochroniarskie. Aresztowano wówczas tysiące nielegalnych górników, skonfiskowano koparki, spalono schronienia pracowników, rozbito sieci przestępcze. Wszystko jednak z nadużywaniem siły. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek295020210415-b5998dd.jpg" width="4500" height="3000" alt="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." title="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." /> W trakcie tych akcji zginęli ludzie. Pojawiły się relacje o pobiciach, gwałtach, strzelaniu do kobiet z dziećmi na rękach. Operacja Vanguard została zastąpiona przez operację Halt, którą prowadziły Siły Zbrojne Ghany. W 2025 r. zaś przez operacje Narodowego Sekretariatu ds. Walki z Nielegalnym Wydobyciem działającego we współpracy z Ministerstwem Obrony. Aby osiągnąć cel – powstrzymać galamsey – mundurowi nie wahają się strzelać, by zabić. Wartość łańcucha dostaw opiera się na współzależności, która mimowolnie splata nas z losami Amy. Pogodzenie ciężaru historycznych krzywd i wynaturzeń globalizacji z wymiarem człowieczeństwa jest jak błądzenie w mule, z którego wydobywa się złoto. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek824120200929-f749233.jpg" width="4500" height="3000" alt="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." title="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek526020210423-8ce8e86.jpg" width="3000" height="4500" alt="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." title="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek962020201009-ad98342.jpg" width="3000" height="4500" alt="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." title="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek527020210423-d353a91.jpg" width="3000" height="4500" alt="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." title="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek776220200930-e92928b.jpg" width="3000" height="4500" alt="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." title="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek975920201009-515715f.jpg" width="3000" height="4500" alt="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." title="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." /> Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Mariusz Śmiejek Niezależny fotograf dokumentalny. Podejmuje tematy życia codziennego w regionach postkonfliktowych, współczesnych form niewolnictwa, korupcji, handlu ludźmi, wpływu działalności człowieka na degradację środowiska naturalnego. Wielokrotnie nagradzany w Polsce i za granicą za zaangażowanie i konsekwencję w dokumentowaniu rzeczywistości. Publikował m.in. w: The New York Times, National Geographic, Der Spiegel, BBC, Time, Politico.
Wreszcie wiemy, skąd przybyli pierwsi ludzie. Wędrowali wzdłuż wybrzeża Afryki i... zajadali się owocami morza
Pochodzenie współczesnych ludzi jest przedmiotem zażartej dyskusji. Analizy genetyczne jako kolebkę naszego gatunku wskazują Afrykę, jednak do tej pory nie było jasne, jak rozprzestrzenił ię oni na inne kontynenty. Czy to możliwe, że kluczową rolę odegrały… owoce morza?
Najnowsze hipotezy zakładają, że Homo sapiens opuścił południowe wybrzeże Afryki – skąd szacuje się, że pochodził – 70 000 lat temu, rozpoczynając największą migrację w historii świata. Pomogło mu w tym wyjątkowe wśród hominidów przystosowanie do przybrzeżnego trybu życia i obecność smakowitych skorupiaków. Jakie dowody przemawiają za naszym przedwiecznym związkiem z morzem? Gdzie pojawili się pierwsi ludzie? Aktualne teorie Przez wiele lat dominowała teoria, że człowiek współczesny – czyli Homo sapiens – pojawił się w Afryce Wschodniej około 200 000 lat temu, a następnie zaczął rozprzestrzeniać się na inne kontynenty. Wskazywały na to analizy szczątków kostnych oraz narzędzi znalezionych na terenie Etiopii oraz Tanzanii. Nie było jak jasne, jak tego dokonał. Ostatnie dekady przyniosły jednak fascynujące odkrycia. Badania genetyczne wskazują na to, że w naszej historii kluczowe mogło być południowe wybrzeże Afryki. Najnowsza hipoteza zakłada, że to właśnie tam, na terenie dzisiejszego południowego Kapsztadu, człowiek współczesny rozwinął nie tylko szereg „nadmorskich” umiejętności, które umożliwiły mu przetrwanie, ale i zaawansowaną kulturę związaną z morzem, dzięki której rozprzestrzenił się na inne kontynenty. Kompleksy przybrzeżnych jaskiń Pinnacle Point i inne miejsca w rejonie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, ponieważ stanowią najbardziej zróżnicowany i najlepiej zachowany zapis rozwoju zachowań współczesnego człowieka. Sięga on 162 000 lat wstecz. Wielka wędrówka z południowej Afryki Najnowsza hipoteza podróży z Afryki określana jest mianem „koncepcji migracji przybrzeżnej” i zakłada, że nasi przodkowie opuścili region współczesnego RPA około 70 000 lat temu. Według prof. Alana Whitefielda i jego zespołu badawczego, pierwsi ludzie przez 20 000 lat przemieszczali się wzdłuż wybrzeży wschodniej Afryki, korzystając z bogactw zasobów morskich, i dotarli aż do półwyspu Arabskiego, a stamtąd w dalsze regiony Azji i Europy. Badania genetyczne prowadzone na uniwersytetach w Kapsztadzie, Johannesburgu oraz Oxfordzie wykazały, że to właśnie w południowej Afryce pierwsi ludzie mogli wykształcić umiejętności pozwalające im korzystać z dobrodziejstw morza. Te zaś miały pomóc im w wędrówce wzdłuż wybrzeża. Region dzisiejszego RPA obfitował w schronienia skalne, pożywienie – w szczególności owoce morza i mięczaki, które Homo sapiens musieli nauczyć się zdobywać – a także w surowce (kości) umożliwiające rozwój prymitywnych narzędzi. Analizy genetyczne dowodzą, że korzystanie z zasobów morskich poprawiło dietę pierwszych ludzi i umożliwiło znaczący rozwój ich zdolności poznawczych. Mieli oni przewagę nad tymi hominidami, które polegały wyłącznie na polowaniu i zbieractwie w głębi lądu. Dlaczego pierwsi ludzie opuścili Afrykę? Decyzja o opuszczeniu afrykańskiej kolebki wynikała z wielu czynników, ale dużą rolę odegrały… zmiany klimatyczne. Okresy globalnego ochłodzenia, czyli tzw. epoki lodowcowe, powodowały obniżenie poziomu mórz i umożliwiały odkrywanie nowych terenów. Tak najprawdopodobniej stało się z Morzem Czerwonym, które w wyniku globalnego ochłodzenia drastycznie zmniejszyło swój poziom i umożliwiło przeprawę pierwszym ludziom z Afryki na Półwysep Arabski. Przez pewien czas, po erupcji superwulkanu Toba w Indonezji, na dużych obszarach Ziemi panował także niedobór żywności. Według badaczy to migracje wzdłuż wybrzeża i przystosowanie do życia w sąsiedztwie morza między innymi umożliwiły Homo sapiens przetrwanie. Wygląda na to, że pomogły nam… owoce morza, które do dzisiaj uważamy za luksus. Zdolności adaptacyjne, rozwój skutecznych narzędzi i technologii, a także kultury umożliwiającej tworzenie zaawansowanych struktur społecznych sprawiły, że przedstawiciele naszego gatunku zasiedlili niemal każdy skrawek globu. Warto jednak pamiętać, gdzie ta historia miała swój początek. Źródło: Transactions of the Royal Society of South Africa Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.