Ebola rozprzestrzenia się w zastraszającym tempie. To największa epidemia w historii DRK
W ciągu niespełna trzech miesięcy w Demokratycznej Republice Konga potwierdzono ponad 3,6 tys. przypadków eboli. Zmarło już co najmniej 1587 osób, a wirus dotarł do pięciu prowincji. Lekarze bez Granic ostrzegają, że działania ratunkowe wciąż nie nadążają za rozwojem epidemii. Sytuację utrudniają konflikty zbrojne, przemieszczanie się ludności oraz brak zatwierdzonej szczepionki przeciwko atakującemu wariantowi wirusa.
Epidemia wywołana przez wirusa Bundibugyo stała się największym ogniskiem eboli w historii Demokratycznej Republiki Konga. Tylko w ostatnim tygodniu objętym pełnymi danymi WHO potwierdzono 641 nowych zakażeń i 282 zgony. Organizacje medyczne alarmują, że bez natychmiastowego zwiększenia pomocy liczba ofiar będzie nadal szybko rosła. Największa epidemia eboli w historii DRK. Liczba zakażeń rośnie z tygodnia na tydzień Pierwszy alarm dotyczący skupiska przypadków nieznanej choroby o wysokiej śmiertelności WHO otrzymała 5 maja 2026 roku. Zachorowania wykryto w strefie zdrowia Mongbwalu w prowincji Ituri, na północnym wschodzie Demokratycznej Republiki Konga. W ciągu czterech dni zmarło tam czterech pracowników ochrony zdrowia. Badania laboratoryjne wykazały, że chorobę wywołuje wirus Bundibugyo, jeden z wirusów powodujących ebolę. Władze DRK oficjalnie ogłosiły wybuch epidemii 15 maja, a dwa dni później Światowa Organizacja Zdrowia uznała ją za zagrożenie zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. Skala zakażeń rosła niezwykle szybko. Według najnowszego szczegółowego raportu WHO, obejmującego dane do 30 lipca, w DRK potwierdzono 3605 przypadków i 1587 zgonów. Oznacza to śmiertelność na poziomie około 44 proc. Wyzdrowiało 651 pacjentów. Epidemia przekroczyła już rozmiary największego wcześniejszego ogniska eboli w DRK z lat 2018–2020. Wówczas potwierdzono 3323 zakażenia. Nie jest jednak największą epidemią eboli w skali świata – pozostaje nią katastrofa w Afryce Zachodniej z lat 2013–2016, podczas której odnotowano ponad 28 tys. przypadków. W ciągu siedmiu dni zachorowało ponad 600 osób Dane WHO pokazują, jak gwałtownie rozwija się sytuacja. W ciągu siedmiu dni poprzedzających 30 lipca w DRK potwierdzono 641 nowych zakażeń i 282 zgony. Aktywne ogniska występowały w 33 strefach zdrowia. Od początku epidemii przypadki pojawiły się w 49 strefach położonych w pięciu prowincjach: Ituri, Kiwu Północnym, Kiwu Południowym, Górnym Uele i Tshopo. Zdecydowanie najtrudniejsza sytuacja panuje w Ituri, gdzie odnotowano 88 proc. wszystkich potwierdzonych zakażeń. Najwięcej przypadków wykryto w strefach zdrowia Bunia, Rwampara, Mongbwalu i Nizi. Są to obszary, w których trwające konflikty, słaba infrastruktura oraz duża mobilność mieszkańców poważnie utrudniają prowadzenie badań, izolowanie chorych i monitorowanie osób mających z nimi kontakt. Zakażenia związane z ogniskiem w DRK wykryto również w Ugandzie. Pojedynczych pacjentów ewakuowano i leczono w Niemczech oraz we Francji. WHO podkreśla jednak, że w ostatnim okresie dalszy gwałtowny wzrost liczby przypadków dotyczył przede wszystkim DRK. Chorzy nie trafiają do systemu odpowiednio wcześnie Jednym z największych problemów jest wykrywanie chorych dopiero wtedy, gdy ich stan staje się ciężki. Lekarze bez Granic informują, że 90 proc. pacjentów przyjętych do prowadzonego przez organizację ośrodka leczenia eboli w Bunii nie figurowało wcześniej na liście kontaktów osób zakażonych. Oznacza to, że znaczna część łańcuchów transmisji pozostaje niewidoczna dla służb sanitarnych. Osoby, które miały kontakt z chorymi, powinny być obserwowane przez 21 dni, czyli przez maksymalny okres wylęgania wirusa. Jeżeli nie zostaną odpowiednio wcześnie zidentyfikowane, mogą przemieszczać się między miejscowościami i korzystać z placówek medycznych nieprzygotowanych do przyjmowania pacjentów z ebolą. – Reakcja na sytuację jest coraz szersza, ale nadal nie dociera do społeczności wystarczająco szybko, by przerwać łańcuchy zakażeń – ostrzega dr Philippa Boulle, zastępczyni dyrektora medycznego Lekarzy bez Granic. Jej zdaniem nie wystarczy rozbudowa laboratoriów i punktów przesiewowych. Konieczna jest również ścisła współpraca z lokalnymi społecznościami. Brak zaufania do instytucji i ekip medycznych może prowadzić do ukrywania chorych, unikania testów lub organizowania pogrzebów bez zachowania zasad bezpieczeństwa. Wirus Bundibugyo jest szczególnie trudnym przeciwnikiem Ebola nie przenosi się w taki sposób jak grypa czy COVID-19. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez bezpośredni kontakt z krwią oraz innymi płynami ustrojowymi chorej lub zmarłej osoby, a także z zanieczyszczonymi przedmiotami, takimi jak pościel, ubrania czy sprzęt medyczny. Chory zaczyna zakażać po wystąpieniu objawów. Okres wylęgania trwa od dwóch do 21 dni. Pierwsze symptomy – gorączka, osłabienie, bóle mięśni, głowy i gardła – mogą przypominać malarię, grypę lub inne częste w regionie infekcje. Następnie pojawiają się wymioty, biegunka, wysypka oraz zaburzenia pracy wątroby i nerek. Krwawienia nie występują u wszystkich pacjentów. Problemem jest również brak zatwierdzonej szczepionki i swoistego leczenia przeciwko wirusowi Bundibugyo. Preparaty używane podczas epidemii wywołanych przez wirusa Ebola-Zaire nie mają potwierdzonej skuteczności wobec obecnego patogenu. Trwają badania nad kandydatami na szczepionki, a w DRK rozpoczęto próbę kliniczną dwóch terapii: przeciwciała monoklonalnego MBP134 oraz remdesiwiru. Podstawą leczenia pozostaje intensywna terapia wspomagająca, między innymi nawadnianie, wyrównywanie poziomu elektrolitów i leczenie powikłań. Im wcześniej pacjent trafi pod opiekę lekarzy, tym większe ma szanse na przeżycie. Ebola może też pozostawać w niektórych płynach ustrojowych ozdrowieńców przez długi czas. W przeszłości doprowadziło to do ponownego pojawienia się wirusa po latach. Ebola uderzyła w region wyniszczony przez konflikty i inne epidemie Wschodnia część DRK od lat zmaga się z działalnością grup zbrojnych, przymusowymi przesiedleniami oraz ograniczonym dostępem do opieki medycznej. Ataki i niestabilna sytuacja bezpieczeństwa utrudniają zespołom medycznym docieranie do niektórych miejscowości. Jednocześnie mieszkańcy chorują na malarię, odrę i cholerę, a wiele dzieci cierpi z powodu niedożywienia. Strach przed ebolą może sprawiać, że pacjenci przestają zgłaszać się do placówek medycznych również z innymi chorobami. Prowadzi to do dodatkowych zgonów, których nie uwzględniają statystyki samej epidemii. Lekarze bez Granic skierowali do walki z epidemią ponad 1400 pracowników. Organizacja prowadzi siedem ośrodków leczenia eboli i ponad 15 oddziałów izolacyjnych, dysponujących łącznie przeszło 480 łóżkami. Jej zespoły przyjęły ponad 1300 pacjentów. Nadchodząca pora deszczowa może jeszcze bardziej ograniczyć dostęp do odległych miejscowości. Zalane lub nieprzejezdne drogi utrudnią transport próbek, leków i personelu. Dr Boulle ostrzega, że każdy stracony dzień pozwala wirusowi wyprzedzać działania ratunkowe. Czy epidemia eboli zagraża Polsce i Europie? Mimo dramatycznego rozwoju epidemii w DRK ryzyko dla ogółu mieszkańców Polski i Europy pozostaje bardzo niskie. Taką ocenę podtrzymuje Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób. Ebola nie przenosi się przez zwykłe przebywanie w tym samym pomieszczeniu ani podczas kontaktu z osobą, która nie ma jeszcze objawów. Możliwe są jednak pojedyncze przypadki importowane, zwłaszcza wśród pracowników medycznych i humanitarnych działających bezpośrednio w regionie epidemii. Tak było w przypadku pacjentów przetransportowanych z DRK do Niemiec i Francji. Odpowiednia izolacja, środki ochrony osobistej i śledzenie kontaktów znacznie ograniczają prawdopodobieństwo dalszej transmisji w Europie. CDC odradza obecnie podróże do prowincji Ituri i Kiwu Północne, z wyjątkiem wyjazdów związanych z pomocą humanitarną. W przypadku Górnego Uele i Tshopo zaleca rezygnację z podróży, które nie są konieczne. Wcześniejsze epidemie pokazały, że ebolę można zatrzymać, ale wymaga to szybkiego wykrywania zakażeń, izolowania chorych, bezpiecznych pochówków i współpracy z mieszkańcami. Źródło: WHO; Lekarze bez Granic Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pradawni krewni człowieka byli więksi niż sądzono. Dowodem są skamieniałe ślady
Naukowcy zbadali odciski stóp pozostawione 1,4 mln lat temu przez wymarłego krewnego człowieka. Wyniki sugerują, że Paranthropus boisei był znacznie większy, niż dotąd przypuszczano, a także prawdopodobnie przemieszczał się w grupach.
Przez dziesięciolecia Paranthropus boisei pozostawał jedną z najbardziej zagadkowych postaci spośród ewolucyjnych krewnych człowieka. Wiadomo, że zamieszkiwał wschodnią Afrykę ponad milion lat temu. Wyróżniał się niezwykle potężnymi szczękami oraz zębami, które sugerowały przystosowanie do spożywania twardego pokarmu. Znaleziska kopalne pozwalały jednak stosunkowo dobrze poznać jego czaszkę, podczas gdy reszta ciała oraz sposób poruszania się pozostawały znacznie większą tajemnicą. Najnowsze badania skamieniałych śladów z Kenii rzucają nowe światło na naszego krewnego. Krewni człowieka okazali się więksi niż przypuszczano Wyniki opblikowano w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Międzynarodowy zespół paleoantropologów przeanalizował serię skamieniałych odcisków stóp odkrytych na stanowisku Ileret nad jeziorem Turkana w północnej Kenii. Powstały około 1,4 mln lat temu, gdy miękkie, wilgotne podłoże zachowało ślady pozostawione przez przedstawicieli kilku gatunków wczesnych człowiekowatych. Badacze wykorzystali zależność między długością stopy a wzrostem oraz masą ciała, znaną z badań współczesnych ludzi. Następnie porównali wyniki z zachowanymi szczątkami kopalnymi Paranthropus boisei. Dzięki temu udało się po raz pierwszy z dużą dokładnością oszacować budowę ciała osobników, których szkieletów nigdy nie odnaleziono w całości. Migawka z przeszłości Analiza wykazała, że niektóre osobniki Paranthropus boisei mogły osiągać rozmiary porównywalne ze współczesnymi ludźmi. Zdaniem autorów oznacza to, że dotychczasowe rekonstrukcje budowy ciała tego gatunku, oparte głównie na fragmentarycznych szczątkach kostnych, mogły zaniżać jego rzeczywiste rozmiary. Odciski stóp dostarczyły informacji, których nie sposób odczytać z samych kości, pozwalając dokładniej oszacować zarówno wzrost, jak i masę ciała tych wymarłych człowiekowatych. – Każde stanowisko z zachowanymi śladami to wyjątkowa migawka z naszej przeszłości. Razem tworzą coraz pełniejszy obraz tego, jak wyglądały, poruszały się i żyły wczesne człowiekowate w plejstocenie – mówi prof. Matthew Hatala, współautor badania. Naukowcy podkreślają, że najnowsze odkrycie jest kolejnym dowodem na wyjątkowe znaczenie okolic jeziora Turkana dla badań nad ewolucją człowieka. To właśnie tam od dziesięcioleci odnajdywane są jedne z najważniejszych skamieniałości i śladów pozostawionych przez naszych odległych krewnych. – Odkrycie tych skamieniałych śladów na brzegach jeziora Turkana potwierdza ogromne znaczenie tego regionu dla poznania ewolucji człowieka. Zachowały one niezwykłe świadectwo tego, jak żyli nasi przodkowie i ich krewni 1,4 miliona lat temu. To również przypomnienie, jak ważna jest ochrona tego bezcennego dziedzictwa – podkreśla Purity Kiura z Muzeów Narodowych Kenii, współautorka badania. Długa historia badań okolic jeziora Turkana Historia tych śladów rozpoczęła się pod koniec lat 70. XX wieku. Podczas prac terenowych w 1978 roku zespół naukowców odsłaniał kolejne warstwy osadów nad jeziorem Turkana. W pewnym momencie paleoantropolożka Anna Behrensmeyer zauważyła w skale duże zagłębienie pozostawione niegdyś przez hipopotama. Gdy badacze oczyścili powierzchnię osadów, ich oczom ukazała się para odcisków stóp pozostawionych przez wczesnego człowiekowatego. Zespół zwrócił uwagę również na rozmieszczenie samych tropów. Ślady należące do kilku osobników układały się w równoległe ciągi i wskazywały ten sam kierunek przemieszczania się. Nie jest to bezpośredni dowód na istnienie złożonych struktur społecznych, jednak zdaniem autorów może świadczyć o tym, że przedstawiciele Paranthropus boisei poruszali się wspólnie. To niezwykle rzadka możliwość podglądania codziennego życia naszych odległych krewnych sprzed 1,4 miliona lat. To właśnie dlatego tropy należą do najbardziej wartościowych znalezisk paleoantropologicznych. W przeciwieństwie do kości pokazują nie tylko wygląd dawnych homininów, ale także utrwalają moment ich życia – sposób poruszania się, kierunek marszu, a niekiedy również interakcje z innymi osobnikami. Dzięki temu naukowcy mogą odtwarzać nie tylko anatomię wymarłych gatunków, lecz także ich zachowanie, którego nie da się wyczytać nawet z najlepiej zachowanych szkieletów. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Polscy archeolodzy zbadają początki człowieka. Ruszyła wyprawa do kolebki ludzkości i serca Afryki
W sercu Tanzanii, niedaleko słynnego Wąwozu Olduvai, polska ekspedycja archeologiczna rozpoczyna badania. Cel? Odkrycie, jak sawanna ukształtowała człowieka na przestrzeni setek tysięcy lat. To pierwsza tak szeroko zakrojona misja w historii polskiej archeologii, realizowana w samym sercu „kolebki ludzkości”.
Tanzański Park Narodowy Serengeti to największy chroniony obszar na świecie, sąsiadujący z Wąwozem Olduvai, gdzie odkryto kluczowe szczątki hominidów sprzed kilku milionów lat. Mimo ogromnego znaczenia, samo Serengeti pozostawało archeologiczną białą plamą, gdyż od lat 70. XX wieku nie prowadzono tam systematycznych badań. Polacy pojawili się tam na zaproszenia ze strony tanzańskich władz. Wcześniej działali w Sudanie, ale niestabilna sytuacja polityczna w tamtym rejonie zmusiła ich do zmiany kierunku badań. – To zarówno splot przypadkowych wydarzeń, jak i spełnienie zawodowych i osobistych marzeń – mówi szefowa ekspedycji prof. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsza taka ekspedycja Latem 2026 roku rusza pierwszy pełnowymiarowy sezon polskiej misji w Serengeti, będący efektem współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego, PAN oraz partnerów z Tanzanii. Ekspedycja, licząca 17 osób, musi zmierzyć się z gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Pierwszym zadaniem jest transport do bazy w głębi parku całego wyposażenie, od sprzętu badawczego po zaplecze socjalne. – To pierwsze polskie badania na tak dużą skalę. Celem ekspedycji jest odkrywanie śladów osadnictwa oraz odtworzenie historii wzajemnych relacji ludzi, zwierząt i środowiska w jednym z najcenniejszych krajobrazów Afryki – opowiada prof. Marta Osypińska. W Tanzanii dekadę temu działał też Maciej Grzelczyk, który badał w rejonie Kondoa jej sztukę naskalną. Śladami współczesnego człowieka i jego ewolucji Głównym celem badawczym jest okres środkowej i późnej epoki kamienia, kiedy kształtował się anatomicznie współczesny człowiek. Naukowców szczególnie interesuje ewolucja kognitywna: opanowanie ognia, organizacja obozowisk oraz początki sztuki i zdobnictwa. To właśnie tutaj nasi przodkowie wykształcili cechy, które pozwoliły im zdominować świat. – To na terenie wschodnioafrykańskich sawann, w relacjach z tą przyrodą i zwierzętami, nabywaliśmy cech, które zadecydowały o ostatecznym sukcesie naszego gatunku w ekspansji na cały glob – wyjaśnia ekspertka. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Archeolodzy wykorzystają drony, zdjęcia satelitarne oraz systemy GIS i GPS do mapowania terenu. Multidyscyplinarny zespół dąży do stworzenia pierwszej precyzyjnej mapy archeologicznej parku, testując przy tym przydatność nowoczesnych metod w specyficznych warunkach geologicznych Afryki. – Wykorzystanie jak najpełniejszego spektrum dostępnych obecnie nauce nowoczesnych technik i technologii w badaniach archeologicznych jest jednym z naszych głównych celów – deklaruje prof. Osypińska. Co już udało się odkryć? Wstępne rozpoznanie terenu w 2024 roku przyniosło sensacyjne rezultaty: zidentyfikowano ponad 30 stanowisk, nieznane malowidła naskalne oraz liczne narzędzia kamienne i ceramikę. Szczególnie cenne są znaleziska zmineralizowanych kości zwierzęcych i paciorków ze strusich jaj, które świadczą o bogatej kulturze dawnych mieszkańców sawanny. Badacze liczą na odkrycie pełnej sekwencji prahistorii kontynentu. – Nie jest wykluczone , że trafimy na stanowiska sprzed milionów lat, z dolnego paleolitu. Nie jest wykluczone, że ze szczątkami hominidów – uważa ekspertka. Źródła: Uniwersytet Wrocławski, materiały prasowe UWr Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Błękitne miasto ukryte w górach. Dotarłam tam jedną z najpiękniejszych tras Maroka
W Maroku wystarczy zjechać z głównej drogi, by krajobraz zmienił się niemal bez ostrzeżenia. Atlantyckie światło Tangeru ustępuje zielonym wzgórzom, asfalt zaczyna wić się między górami, a za kolejnym zakrętem pojawia się Szafszawan – miasto pomalowane wszystkimi odcieniami błękitu. Północ kraju najlepiej poznaje się właśnie zza kierownicy.
Spis treści: Tanger pachnie miętą, solą i przyprawami Samochodem z Tangeru do Szafszawan. Tu zaczyna się prawdziwa podróż Jak jeździ się samochodem po Maroku? Szafszawan nie jest błękitne przez przypadek. Ale nie ma jednego wyjaśnienia Najlepszy sposób na Szafszawan? Wyjść bez planu Co zjeść w północnym Maroku? Maroko samochodem – praktyczne informacje Maroko kojarzy się z Marrakeszem, pustynią i Atlasem. To jednak tylko część miejsc, które warto uwzględnić, planując podróż po Maroku. Tymczasem jego północ oferuje zupełnie inną podróż: bardziej zieloną, chłodniejszą i momentami niemal śródziemnomorską. W ciągu kilku dni przemierzam trasę z Tangeru do Szafszawan, zaglądam do medyn, próbuję lokalnych smaków i sprawdzam, jak w praktyce wygląda podróż samochodem po Maroku. Tanger pachnie miętą, solą i przyprawami Pierwsze wrażenie? Światło jest tu ostrzejsze niż w Europie. Wydobywa z białych fasad każdy szczegół, odbija się od szyb i rozjaśnia wąskie uliczki starego miasta. Tanger leży między Atlantykiem a Morzem Śródziemnym i od dawna żyje na styku światów afrykańskiego, arabskiego i europejskiego. Ta kulturowa różnorodność jest jedną z wielu rzeczy, które wyróżniają Maroko – kraj pełen zaskakujących miejsc i ciekawostek. Wchodzę do medyny i niemal natychmiast tracę orientację. Przejścia zwężają się, schody prowadzą raz w górę, raz w dół, a między ścianami pojawiają się niewielkie piekarnie, sklepy z oliwkami i stragany pełne przypraw. Pachnie świeżym chlebem, kolendrą, skórą i dymem z grilla. Co kilka kroków ktoś nalewa do małych szklanek bardzo słodką herbatę z miętą. Nie próbuję „zaliczać” kolejnych zabytków. To miasto lepiej działa, kiedy pozwalam sobie zwolnić. Nieprzypadkowo Tanger znalazł się wśród najlepszych kierunków National Geographic na 2026 rok. Zaglądam na place, przechodzę przez kasbę i obserwuję codzienne życie. Dopiero później ruszam w stronę wybrzeża. Warto pojechać na przylądek Spartel, gdzie spotykają się wody Atlantyku i Morza Śródziemnego. W pobliżu znajdują się także Groty Herkulesa – jedno z najpopularniejszych miejsc w okolicach miasta. Oba punkty wymienia wśród najważniejszych atrakcji Tangeru marokańska organizacja turystyczna. Samochodem z Tangeru do Szafszawan. Tu zaczyna się prawdziwa podróż Z Tangeru wyjeżdżam rano. Droga N2 którą docieram do Szafszawanu to czteropasmówka z ładnie wyprofilowanymi licznymi zakrętami. Liczne ronda obstawione są policją, bo okolicę odwiedził właśnie król i trzeba jednak zdjąć nogę z gazu. Przede mną około dwóch godzin jazdy, ale w Maroku czas przejazdu należy traktować elastycznie. Nie dlatego, że drogi są złe. Główne trasy na północy mają zazwyczaj przyzwoitą nawierzchnię. Powodem są widoki, miasteczka, przydrożne kawiarnie oraz zakręty, za którymi co chwilę pojawia się coś wartego postoju. Najpierw krajobraz jest szeroki i otwarty. Widać pola, pojedyncze domy i pasące się zwierzęta. Potem droga wspina się coraz wyżej. Ziemia przybiera rdzawy kolor, zbocza stają się bardziej strome, a na horyzoncie wyrastają góry Rif. Poruszam się Volkswagenem Amarokiem, przygotowanym zarówno do jazdy po asfalcie, jak i po trudniejszym terenie. Na zwykłej drodze największe znaczenie ma dla mnie jednak nie moc silnika, lecz wysoka pozycja za kierownicą i dobra widoczność. Na lokalnych trasach trzeba stale obserwować pobocza, motocykle, pieszych i samochody włączające się do ruchu. Sam Amarok ma napęd pozwalający wybierać ustawienia przeznaczone między innymi do zwykłej jazdy, śliskiej nawierzchni, piasku czy stromych podjazdów. W testowanej wersji zastosowano silnik 3.0 V6 TDI, automatyczną skrzynię dziesięciobiegową i napęd 4x4. Nie oznacza to jednak, że każdy podróżnik potrzebuje dużego auta terenowego. Na trasę Tanger–Szafszawan wystarczy zwykły samochód osobowy, o ile nie planujemy opuszczać utwardzonych dróg. Mniejszy model będzie nawet wygodniejszy podczas parkowania w miastach. Tak wyposażone auto świetnie sprawdza się na górskiej drodze, poprzecinanej koleinami powstałymi po gwałtownych acz krótkotrwałych opadach. A warto wybrać się w wyższe partie Atlasu ze wspaniałymi stokami, które porasta makia i lasy dębowe. Jak jeździ się samochodem po Maroku? W Maroku obowiązuje ruch prawostronny. Znaki drogowe są najczęściej zapisane po arabsku i francusku, a wypożyczalnie samochodów działają między innymi przy lotniskach. Sama jazda nie jest szczególnie trudna, ale wymaga większej koncentracji niż w większości państw Europy. Na drodze spotykają się samochody, skutery, rowerzyści, piesi, ciężarówki, a czasem również zwierzęta. Najważniejsza zasada brzmi: nie spiesz się i nie jedź po zmroku, zwłaszcza na mniej uczęszczanych trasach. Kontrole prędkości są częste. Nie warto sugerować się tempem lokalnych kierowców ani zakładać, że brak wyraźnego znaku oznacza możliwość szybkiej jazdy. Ograniczenia mogą zmieniać się przy wjazdach do miejscowości, skrzyżowaniach i posterunkach policji. Zasady bywają podobne jak w innych krajach, dlatego przed podpisaniem umowy warto przypomnieć sobie, na co zwracać uwagę podczas wynajmu samochodu za granicą. Przed odebraniem samochodu sprawdzam: zakres ubezpieczenia i wysokość udziału własnego, stan opon, świateł i koła zapasowego, politykę paliwową, zasady wyjazdu poza drogi utwardzone, numer alarmowy wypożyczalni, sposób dokumentowania ewentualnych uszkodzeń. Fotografuję samochód ze wszystkich stron, także felgi, szyby i wnętrze. To kilka minut, które mogą oszczędzić problemów przy zwrocie. Szafszawan nie jest błękitne przez przypadek. Ale nie ma jednego wyjaśnienia Szafszawan pojawia się między górami niemal nagle. Białe i niebieskie domy wspinają się po zboczu, a nad nimi wyrastają skaliste szczyty. Już z daleka miasto wygląda jak scenografia – tyle że po wejściu do medyny okazuje się żywym, gwarnym organizmem. Po kilku krokach w medynie mam wrażenie, że koty są prawdziwymi gospodarzami miasta: leżą w bramach, na murkach, schodkach a nawet na środku chodnika. A na pewno są elementem lokalnej społeczności i w krótkim czasie stają się częścią krajobrazu – trudno wyobrazić sobie marokańskie ulice bez ich obecności. Błękit nie ma tutaj jednego odcienia. Jedne ściany są turkusowe, inne kobaltowe albo niemal szare. Niebieskie są schody, drzwi, framugi i donice. Na tle murów wiszą dywany, kolorowe tkaniny i skórzane torby. O pochodzeniu błękitnych fasad krąży kilka teorii. Więcej o historii miasta i odpowiedziach na pytanie, dlaczego Szafszawan jest niebieski, pisaliśmy w osobnym przewodniku. Według jednej błękit wprowadzili żydowscy mieszkańcy miasta, dla których kolor miał symbolizować niebo i boskość. Inna mówi o praktycznym znaczeniu farby, która miała odstraszać owady lub chłodzić budynki. Najuczciwiej powiedzieć, że nie istnieje jedno bezsporne wyjaśnienie, a obecny wygląd miasta jest rezultatem wielu lat odnawiania i rozwijania lokalnej tradycji. Marokańska organizacja turystyczna wskazuje w Szafszawan między innymi medynę, muzeum etnograficzne, lokalne rzemiosło oraz źródło Ras El Maa. I prawdą jest, że w Szafszawan nie ma tak uprzykrzających życie komarów. Najlepszy sposób na Szafszawan? Wyjść bez planu Samochód zostawiam poza najgęstszą częścią starego miasta. Do medyny nie warto próbować wjeżdżać. Ulice są wąskie, zatłoczone i często zamieniają się w schody. Najwygodniejsze rozwiązanie to hotel z własnym parkingiem albo strzeżony plac na obrzeżach centrum. Wchodzę między błękitne mury rano, zanim uliczki wypełnią się grupami zwiedzających. Sprzedawcy dopiero otwierają sklepy. Ktoś ustawia przed drzwiami kosze pomarańczy, ktoś inny rozwiesza tkaniny. Z piekarni wychodzi zapach ciepłego placka, a z niewielkiej kawiarni – aromat mocnej kawy z kardamonem. Nie potrzebuję dokładnej trasy. W Szafszawan zgubienie drogi jest częścią zwiedzania. Każdy skręt prowadzi do kolejnego zaułka, małego placu albo punktu widokowego. Trzeba jednak pamiętać, że medyna nie jest dekoracją. Ludzie mieszkają tu na co dzień, dlatego nie należy zaglądać przez otwarte drzwi ani fotografować mieszkańców bez pytania. To jedna z najważniejszych zasad dla osób, które chcą fotografować ludzi w Maroku. Najbardziej znany plac miasta, Outa el-Hammam, otaczają restauracje i kawiarnie. To dobre miejsce na odpoczynek, ale niekoniecznie na najspokojniejszy posiłek. Kilka ulic dalej łatwiej znaleźć niewielki lokal, w którym obiad jedzą również miejscowi. Co zjeść w północnym Maroku? Najczęściej na stołach pojawia się tadżin – danie przygotowywane w glinianym naczyniu ze stożkowatą pokrywą i jedna z potraw najlepiej reprezentujących kuchnię marokańską. Zamawiam wersję z kurczakiem, kiszoną cytryną i oliwkami. Sos jest gęsty, słony, kwaśny i intensywnie ziołowy, a pieczywo zastępuje sztućce. Warto spróbować również: hariry, gęstej zupy z pomidorów, soczewicy i ciecierzycy, marokańskich sałatek podawanych w kilku małych miseczkach, pieczonych mięs i szaszłyków, lokalnego koziego sera, charakterystycznego dla regionu Szafszawan, naleśników msemen, soku z pomarańczy, herbaty miętowej, która bywa bardzo słodka. W turystycznych restauracjach dobrze zapytać wcześniej o cenę zestawu, napojów oraz dodatków. Nie każdy talerzyk postawiony na stole jest bezpłatny. Wodę piję wyłącznie butelkowaną. Wybieram butelki fabrycznie zamknięte, zwłaszcza podczas krótkiej podróży, gdy organizm nie ma czasu przyzwyczaić się do lokalnych warunków. Punkt widokowy nad Szafszawan. Warto zostać do zachodu słońca Późnym popołudniem idę w stronę Hiszpańskiego Meczetu, stojącego na wzgórzu ponad miastem. Podejście nie jest długie, ale w upale lepiej zabrać wodę i nakrycie głowy. Z góry widać, że Szafszawan nie jest po prostu niebieską plamą. Między dachami wyrastają minarety, dalej rozciągają się zielone zbocza, a całe miasto wciska się w dolinę u podnóża gór. Gdy słońce zaczyna opadać, błękitne ściany zmieniają kolor na srebrny i fioletowy. To jeden z tych widoków, dla których warto mieć samochód. Nie muszę dopasowywać dnia do rozkładu autobusu ani wracać przed zachodem. Mogę zostać dłużej, a później spokojnie zjechać do hotelu – choć właśnie po zmroku jadę szczególnie ostrożnie. Czy warto wynająć samochód w Maroku? Na krótki pobyt wyłącznie w Tangerze samochód nie jest potrzebny. Większość miejsc można zobaczyć pieszo lub dojechać taksówką. Auto zaczyna mieć sens, gdy chcemy połączyć kilka miejsc, zatrzymywać się na trasie i docierać do punktów położonych poza centrami miast. Przejazd z Tangeru do Szafszawan jest dobrym początkiem samodzielnej podróży po kraju. Trasa nie jest ekstremalna, odległości pozostają rozsądne, a krajobraz szybko się zmienia. Kilkudniowy program wyjazdu obejmujący Tanger, przejazd do Szafszawan, jazdy po okolicy i powrót do Tangeru pokazuje, że taki odcinek można wygodnie przejechać nawet podczas krótkiego urlopu. Podczas tej podróży Volkswagen Amarok daje mi większą swobodę wyboru dróg i poczucie bezpieczeństwa na nierównej nawierzchni. Jednak największą zaletą samochodu pozostaje coś bardziej uniwersalnego: możliwość zatrzymania się dokładnie tam, gdzie zaczyna się najciekawszy widok. Maroko samochodem – praktyczne informacje Dokumenty: do wynajęcia auta potrzebne są paszport, prawo jazdy i karta płatnicza. Warunki dotyczące wieku kierowcy, stażu oraz depozytu zależą od wypożyczalni. MSZ podaje, że międzynarodowe prawo jazdy jest pożądane, choć nie obowiązkowe; przed wyjazdem należy jednak zweryfikować aktualne wymagania konkretnej firmy. Nawigacja: warto pobrać mapy offline. W medynach nawigacja samochodowa ma ograniczone znaczenie, ponieważ wiele ulic jest niedostępnych dla aut. Paliwo: na północy kraju stacje są łatwo dostępne, ale poza dużymi miastami nie czekam, aż zapali się rezerwa. Parkowanie: wybieram parkingi strzeżone. Niewielka opłata jest zwykle pobierana przez obsługę na miejscu. Cenę najlepiej ustalić przed pozostawieniem auta. Pora jazdy: staram się pokonywać dłuższe odcinki za dnia. Po zmroku piesi, rowerzyści i nieoświetlone pojazdy mogą być słabo widoczni. Ubiór: w czerwcu potrzebne są krem z filtrem, okulary przeciwsłoneczne i nakrycie głowy, ale w górach warto mieć także lekką kurtkę. Organizator opisywanego wyjazdu zalecał przygotowanie się na temperatury od około 18 do 29°C oraz zabranie solidnego obuwia. Bezpieczeństwo: przed podróżą trzeba sprawdzić aktualne komunikaty polskiego MSZ. Resort zaleca obecnie szczególną ostrożność w Maroku i publikuje osobne ostrzeżenia dotyczące wybranych obszarów Sahary Zachodniej. Źródła: Moroccan National Tourist Office – materiały dotyczące Tangeru, Szafszawan oraz podróżowania po Maroku; Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP – informacje dla podróżujących do Maroka. Nasza autorka Joanna Kopka Kartografka magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Od lat związana z tymi dwoma tytułami. Odwiedza miejsca, w których może obserwować zwierzęta w ich naturalnym środowisku. Szczególne miejsce w jej wyborach zajmują kotowate i ptaki. Swoje zainteresowania rozszerza na aktywne uczestniczenie w działaniach na rzecz ich dobrostanu i ochrony, angażując się w wolontariat.
Państwo żydowskie mogło powstać w Afryce. Plan niemal rozbił ruch syjonistyczny
Na początku XX wieku brytyjski rząd zaproponował utworzenie autonomicznej kolonii żydowskiej w Afryce Wschodniej. Theodor Herzl uznał ją za tymczasowe schronienie dla ludzi uciekających przed pogromami. Dla części syjonistów zgoda na ten plan oznaczała jednak zdradę marzenia o powrocie do Ziemi Izraela.
Spis treści: Państwo żydowskie w Afryce? Plan ugandyjski podzielił syjonistów „Spisek ugandyjski” i polityczny pakt Herzla z antysemitą Plan ugandyjski wygrał głosowanie, ale osłabił Herzla Na początku XX wieku przyszłość ruchu syjonistycznego wcale nie wydawała się przesądzona. Jedna z najgłośniejszych propozycji zakładała utworzenie autonomicznego terytorium żydowskiego nie w Palestynie, lecz w brytyjskiej Afryce Wschodniej. Pomysł przedstawiony przez Theodora Herzla wywołał gwałtowny spór i niemal doprowadził do rozłamu w ruchu. Poniższy fragment pochodzi z książki Michaela Stanislawskiego „Syjonizm”, wydanej w Polsce w serii „Krótkie Wprowadzenie”. Państwo żydowskie w Afryce? Plan ugandyjski podzielił syjonistów Paradoksalnie, to właśnie ortodoksyjni syjoniści sprzymierzyli się z Herzlem w wielu sprawach kluczowych dla ruchu. Za znacznie większe zagrożenie uważali bowiem heretycki, w ich pojęciu, program społeczny i kulturowy socjalistów i syjonistów „duchowych”. Uwidoczniło się to szczególnie podczas awantury, do której doszło w trakcie VI Kongresu Syjonistycznego w Bazylei w 1903 roku, gdy Herzl przedstawił propozycję, jaką otrzymał niedawno od rządu brytyjskiego. Dotyczyła ona utworzenia autonomicznej kolonii żydowskiej w Ugandzie w Brytyjskiej Afryce Wschodniej — na obszarze niepokrywającym się z obecnym terytorium Ugandy. Herzl odnosił się do tego pomysłu z wielkim entuzjazmem, uważając go za olbrzymi sukces dyplomatyczny: oto jedno z mocarstw uznaje w istocie ideę Judenstaat. Podczas obrad podkreślał wielokrotnie, że projekt ten jest w pełni zgodny z Programem Bazylejskim i wskazaniem tam Palestyny jako jedynej ojczyzny dla Żydów — postulatem, który sam też gorąco popierał. Kolonia w Ugandzie miałaby służyć jedynie jako tymczasowe schronienie dla prześladowanych Żydów, zwłaszcza z Cesarstwa Rosyjskiego. W tamtym czasie padli oni ofiarą największego pogromu od początku lat 80. XIX wieku — pogromu w Kiszyniowie w kwietniu 1903 roku. Według często przytaczanego sformułowania Nordaua Uganda miała być jedynie Nachtasyl — „noclegownią” dla Żydów zmuszonych do ucieczki przed oprawcami. „Spisek ugandyjski” i polityczny pakt Herzla z antysemitą Przytłaczająca większość delegatów z Europy Wschodniej — a także inni, w tym z Ameryki — widziała jednak w tym „spisku ugandyjskim” ostateczny dowód, jak dalece Herzl i Nordau są w istocie obojętni na to, co stanowi sedno sprawy żydowskiej. Ziemia Izraela była, jak wywodzili, jedyną możliwą lokalizacją historycznej i duchowej ojczyzny Żydów. Zgoda na Ugandę, nawet jako rozwiązanie tymczasowe, oznaczała wkroczenie na równię pochyłą i w konsekwencji samounicestwienie marzenia o Syjonie. Na domiar złego, kilka miesięcy wcześniej Herzl spotkał się w Petersburgu z rosyjskim ministrem spraw wewnętrznych Wiaczesławem von Plehve, osławionym antysemitą, uosobieniem — w oczach rosyjskich syjonistów — znienawidzonego reżimu carskiego, który był odpowiedzialny, jak sądzili, za niedawną masakrę kiszyniowską. Sam Herzl uważał swoje działanie za przejaw realizmu politycznego. Jeśli nawet rząd rosyjski popierałby syjonizm tylko po to, by pozbyć się Żydów, których nienawidzi, to takie wsparcie mogłoby się tak czy inaczej okazać korzystne. Szczególne znaczenie miała tu historyczna rywalizacja między imperiami rosyjskim a osmańskim na Bliskim Wschodzie, w tym zwłaszcza o kontrolę nad „miejscami świętymi” w Palestynie. Dla rosyjskich syjonistów realpolitik Herzla była jednak paktem z diabłem i to nie w interesie narodu żydowskiego, a dla własnej chwały. Kiedy więc projekt w sprawie Ugandy został formalnie poddany pod obrady VI Kongresu, demonstracyjnie opuścili salę, wywołując olbrzymi konflikt i narażając na niebezpieczeństwo los całego ruchu syjonistycznego. Po gorących pertraktacjach zgodzili się wrócić i poddać projekt pod głosowanie. Plan ugandyjski wygrał głosowanie, ale osłabił Herzla Co niezwykle istotne — i nie zawsze przedstawiane zgodnie z prawdą — przedstawiciele ortodoksyjnego ruchu Mizrachi zagłosowali za planem ugandyjskim. Choć codziennie modlili się o powrót Żydów do Ziemi Świętej i, jak można by sądzić, powinni najzacieklej sprzeciwiać się tej propozycji, uczynili to w geście lojalności wobec Herzla, a zarazem sprzeciwu — i lęku — wobec stronników Achada ha-Ama, socjalistów i innych świeckich syjonistów. Ostatecznie Herzl wygrał głosowanie stosunkiem 295 do 178 głosów, choć uchwała nie dotyczyła bezpośredniego poparcia propozycji, a jedynie wysłania do Afryki Wschodniej „komisji badawczej”. Jej zadaniem było ocenienie panujących tam warunków i przedstawienie sprawozdania podczas następnego kongresu. Mimo że propozycja przeszła, projekt ugandyjski znacznie osłabił pozycję Herzla w ruchu syjonistycznym, a na dodatek poważnie odbił się na jego zdrowiu. Theodor Herzl zmarł w Wiedniu niespełna rok później, 3 lipca 1904 roku, w wieku 44 lat. Nawet jego najzagorzalsi syjonistyczni przeciwnicy opłakiwali przedwczesne zakończenie tak niezwykłego życia. Bo jeśli nawet Herzl w Bazylei nie „stworzył państwa żydowskiego”, to właśnie on na idei odrzucanej przez innych jako naiwne marzenie zbudował wiarygodny i silny ruch polityczny. Żydzi znaleźli się od tej chwili w zupełnie innej rzeczywistości. Fragment pochodzi z książki Michaela Stanislawskiego, „Syjonizm”, tłum. Maciej Potz, redakcja naukowa Katarzyna Czerwonogóra, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2025. Opublikowano za zgodą wydawcy. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.
„Namibia jest w moim top 3”. Justyna Świetlicka o najpiękniejszych miejscach na świecie
Safari bez przewodnika, noclegi na pustyni i krajobrazy przypominające inną planetę. W podcaście „Solo przez świat” Justyna Świetlicka opowiada, dlaczego Afryka okazała się jednym z najbardziej zaskakujących kierunków, jakie odwiedziła, i zdradza, które miejsca do dziś uważa za najpiękniejsze na świecie.
Choć Justyna Świetlicka najczęściej kojarzona jest z podróżami po Azji, równie mocne wspomnienia przywiozła z Afryki. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiada o sześciotygodniowej wyprawie przez Republikę Południowej Afryki, Eswatini, Namibię i Mauritius, zdradzając, dlaczego właśnie safari organizowane na własną rękę okazało się jednym z największych podróżniczych przeżyć w jej życiu. Safari na własną rękę w Afryce. „Nie wiedziałam, że można podróżować w ten sposób” Jednym z największych zaskoczeń podczas afrykańskiej wyprawy okazało się safari organizowane bez udziału biura podróży. Do takiego sposobu podróżowania zainspirowała ją relacja zaprzyjaźnionej podróżniczki, która pokazała, że Park Krugera można zwiedzać samodzielnie wynajętym samochodem. Razem z przyjacielem zdecydowała się więc przemierzać park własnym autem od wschodu aż do zachodu słońca, zatrzymując się wszędzie tam, gdzie pojawiały się dzikie zwierzęta. Jak przyznaje, przed wyjazdem wydawało jej się, że wielogodzinne jeżdżenie po parku i wypatrywanie zwierząt może okazać się monotonne. Rzeczywistość szybko zweryfikowała te wyobrażenia. – Nie wiesz, gdzie będą zwierzęta, nie wiesz, jakie spotkasz i czy za następnym zakrętem będzie lew albo lampart – wspomina. Właśnie ta nieprzewidywalność sprawiła, że safari stało się jednym z najbardziej emocjonujących doświadczeń całej podróży. Po odwiedzeniu Parku Krugera para przekroczyła granicę z Eswatini, niewielkim państwem położonym między RPA a Mozambikiem. Tam spędzili dwie noce w miejscu, z którego mogli obserwować nosorożce niemal spod własnego domku. Justyna podkreśla, że podobną wyprawę można zorganizować samodzielnie również wypożyczonym samochodem, wcześniej uzyskując zgodę na przekroczenie granicy. Jej zdaniem właśnie takie podróże, pozostawiające przestrzeń na spontaniczne odkrycia i kontakt z naturą, zapadają w pamięć na najdłużej. Namibia zachwyciła ją bardziej niż Mauritius. Ten kraj trafił do jej podróżniczego top 3 Po safari przyszedł czas na kolejną część afrykańskiej wyprawy – Namibię, która do dziś pozostaje jednym z trzech najpiękniejszych miejsc odwiedzonych przez Justynę Świetlicką. Razem z towarzyszem podróży przemierzała kraj samochodem 4x4 z namiotem na dachu, nocując w otoczeniu pustyni i rozległych, niemal bezludnych krajobrazów. To właśnie tam, jak przyznaje, najmocniej odczuła potęgę natury. – Stajesz i przypominasz sobie, że jesteś tylko małym człowiekiem, małym pyłem na tej planecie – mówi. Zachwyciły ją rozległe pustkowia, surowe krajobrazy i poczucie przestrzeni, którego nie doświadczyła nigdzie indziej. W rozmowie zdradza również, że obok Namibii w jej osobistym zestawieniu najpiękniejszych miejsc znajdują się Islandia i Peru. Islandię odwiedzała już kilkukrotnie o różnych porach roku i za każdym razem odkrywała ją na nowo, natomiast Peru zapamiętała nie tylko dzięki Machu Picchu czy Kolorowym Górom, ale również z powodu możliwości połączenia surfingu z nauką kitesurfingu. W podcaście opowiada także o swoich mieszanych odczuciach po wizycie na Mauritiusie, który – mimo rajskich plaż – nie zrobił na niej tak dużego wrażenia jak Madera czy Hawaje. Przyznaje również, że coraz bardziej ciągnie ją do miejsc mniej oczywistych, gdzie podróż wciąż wiąże się z wyzwaniem, a nie tylko z odhaczaniem najpopularniejszych atrakcji. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Justyny Świetlickiej Safari na własną rękę w Afryce to tylko jeden z wielu tematów poruszonych w najnowszym odcinku podcastu „Solo przez świat”. W rozmowie z Sabiną Ziębą Justyna Świetlicka opowiada również o rowerowych wyprawach przez Azję i Indie, życiu cyfrowej nomadki, najciekawszych kuchniach świata, surfingu, randkowaniu w różnych częściach świata, oraz kierunkach, które wciąż znajdują się na jej podróżniczej liście marzeń. Cały odcinek podcastu „Solo przez świat” z Justyną Świetlicką jest dostępny na kanale YouTube National Geographic Polska i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ten gatunek antylopy potrafi przetrwać całe życie bez picia wody. To prawdziwy cud natury
Nie odwiedza wodopojów i nie musi szukać rzek ani jezior. Gerenuk radzi sobie bez picia wody dzięki niezwykłym przystosowaniom, które czynią go jednym z najbardziej fascynujących mieszkańców afrykańskiej sawanny.
Wydaje się, że o podstawowych potrzebach do życia wiemy już wszystko. Woda – obok powietrza i pożywienia – jest przecież uznawana za absolutny warunek przetrwania, a jej brak szybko prowadzi do odwodnienia i poważnych problemów zdrowotnych. Natura lubi jednak burzyć nasze przekonania. Na afrykańskich równinach żyje bowiem niezwykłe zwierzę, które udowadnia, że można obejść się bez tego, co dla większości gatunków jest niezbędne. Otóż ten gatunek antylopy potrafi przeżyć całe życie bez picia wody, czerpiąc wszystko, czego potrzebuje z zupełnie innych źródeł. Gerenuk długoszyi – wygląd i występowani Gerenuk, którego nazwa w języku somalijskim oznacza „żyrafią szyję”, to gatunek antylopy zamieszkujący suche obszary wschodniej Afryki – od Somalii, przez południowe Dżibuti, po północną Kenię i wschodnie Tsavo. Jego charakterystyczna sylwetka jest bezpośrednią odpowiedzią na wymagające warunki środowiskowe. Smukła budowa ciała, mniejsza niż u innych antylop głowa z dużymi oczami i uszami oraz dwubarwne brązowe futro pomagają mu skutecznie maskować się wśród krzewów sawanny. Z kolei długie rzęsy i czuciowe włoski na pysku oraz uszach chronią przed skaleczeniami podczas żerowania w gęstych, ciernistych zaroślach. Wyjątkowa długość szyi, w połączeniu z silnymi tylnymi nogami i wzmocnionymi kręgami lędźwiowymi, pozwala gerenukowi stawać na dwóch nogach i sięgać do liści oraz młodych pędów roślin rosnących nawet na wysokości dwóch metrów. Taka zdolność umożliwia mu korzystanie z zasobów pokarmowych niedostępnych dla wielu innych roślinożerców. Co istotne, badania lotnicze wykazały też, że gerenuki preferują suche rejony oddalone od stałych źródeł wody, dzięki czemu ograniczają konkurencję z innymi roślinożercami bardziej uzależnionymi od jej codziennego picia. To przystosowanie pozwala im przetrwać w środowiskach, gdzie dostęp do zbiorników wodnych jest minimalny, a walka o pożywienie – wyjątkowo zacięta. Mistrz przetrwania w suchym klimacie To właśnie niezwykłe umiejętności adaptacyjne w kwestii odżywiania i nawodnienia wyróżniają generuki. Dieta tych antylop obejmuje bowiem około 80 gatunków roślin, a szczególne miejsce zajmują w niej sukulenty – rośliny gromadzące wodę w mięsistych liściach i łodygach. Dzięki temu gerenuki są w stanie całkowicie zaspokoić swoje zapotrzebowanie na wilgoć bez konieczności picia wody. Taka strategia żywieniowa jest bezpośrednią odpowiedzią na warunki panujące w ich naturalnym środowisku, gdzie stałe źródła wody są rzadkie, a konkurencja o nie – bardzo duża. W jaki sposób gerenuk radzi sobie bez wody? Kluczową rolę w tym przystosowaniu odgrywa również fizjologia. Gerenuki mają unikalnie zbudowane przewody nosowe, które minimalizują utratę wody poprzez parowanie, oraz nerki zdolne do wytwarzania wyjątkowo skoncentrowanego moczu. Ich tryb życia także sprzyja oszczędzaniu płynów – poza krótkimi, gwałtownymi ucieczkami przed drapieżnikami, prowadzą życie osiadłe, spędzając większość dnia na spokojnym żerowaniu lub odpoczynku w cieniu krzewów. Wybierając pożywienie bogate w wodę i ograniczając jej straty, gerenuki „oszukały” system ewolucyjny, zyskując przewagę nad innymi roślinożercami, które muszą regularnie odwiedzać wodopoje. Niestety, ta niezwykła zdolność przetrwania nie chroni ich przed zagrożeniami ze strony człowieka. Postępująca utrata siedlisk i ich fragmentacja, wynikająca z rozwoju osadnictwa i wzrostu populacji ludzkiej, ogranicza dostęp gerenuków do bezpiecznych terenów żerowania i skutecznego ukrycia się przed drapieżnikami. Według danych African Wildlife Foundation, w ciągu ostatnich 14 lat populacja spadła o 25%, a obecnie na wolności żyje mniej niż 100 tysięcy osobników. Jeśli trend ten się utrzyma, gatunek może wkrótce otrzymać status „narażonego na wyginięcie”. Źródła: My Modern Met, Sheldrick Wildlife Trust, Animalia
Afryka walczy ze śmiertelnymi wirusami. Marburg w Ugandzie, ebola w już w dwóch państwach
Sytuacja w Afryce jest alarmująca. Śmiertelnie groźne wirusy Marburg i Ebola uderzyły jednocześnie w Ugandzie oraz Kongu. Bilans ofiar przekroczył 430 osób, a sytuację pogarsza fakt, że ebolę wywołał rzadki szczep Bundibugyo, na który wciąż nie ma zarejestrowanej szczepionki.
W Ugandzie oraz Demokratycznej Republice Konga doszło do nagłego pogorszenia sytuacji epidemiologicznej, w związku z nowymi ogniskami wirusów Marburg i Ebola. W Kongu bilans ofiar eboli przekroczył już 430 osób przy ponad 1400 zakażeniach. W Ugandzie ebola wywołała 20 potwierdzonych zakażeń i dwa przypadki śmiertelne. Teraz, w Ugandzie potwierdzono także izolowany przypadek wirusa Marburg u dziecka. Sytuacja jest alarmująca – w obu krajach ebolę wywołał rzadki szczep Bundibugyo, na który brak zatwierdzonej szczepionki. Pojawienie się obu patogenów jednocześnie to ogromne zagrożenie. Gorączka Marburg w Ugandzie W Ugandzie oficjalnie potwierdzono przypadek gorączki Marburg w zachodniej części kraju, w dystrykcie Kyegegwa. Zakażenie zdiagnozowano u półtorarocznego dziecka, które zmarło, a wirusa wykryto dzięki rutynowym pracom nadzorczym prowadzonym w związku z trwającą równolegle w tym regionie epidemią eboli. Chociaż Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) została poinformowana o jednym przypadku, pojawiają się doniesienia o drugim, co skłoniło między innymi ambasadę USA w Kampali do wydania ostrzeżeń dla podróżnych. Władze Ugandy deklarują, że sytuacja jest opanowana, a osoby, które miały kontakt z zakażonym dzieckiem są pod obserwacją i nie wykazują objawów. Historia występowania tego wirusa w Ugandzie jest długa – od momentu jego identyfikacji w 1967 roku odnotowano tam już pięć większych ognisk choroby. Mimo dużego doświadczenia lokalnych służb w opanowywaniu epidemii, wyzwaniem pozostaje fakt, że wirus Marburg pojawił się w tym samym czasie, gdy kraj walczy z ebolą. Ebola i trudna sytuacja w Kongu Sytuacja epidemiologiczna jest znacznie trudniejsza w sąsiedniej Demokratycznej Republice Konga, która zmaga się ze znacznie większą falą zachorowań na ebolę, wywołaną rzadkim szczepem Bundibugyo. Najnowsze dane mówią o 1406 zakażeń i 438 ofiarach śmiertelnych. Wskaźnik śmiertelności przekracza 31%. Epidemia najgorzej wygląda w prowincji Ituri i Kiwu Północne, ale rozprzestrzenia się na nowe obszary, docierając nawet do Kisangani, położonego setki kilometrów od początkowych ognisk. Ze względu na brak zarejestrowanej szczepionki na ten konkretny szczep wirusa, lekarze wspólnie z WHO rozpoczęli badania kliniczne nad nowymi formami terapii. Testowo podaje się pacjentom przeciwciała monoklonalne MBP134 oraz lek przeciwwirusowy remdesivir. Marburg i ebola: jedne z najgroźniejszych wirusów na Ziemi Wirusy Marburg i Ebola należą do tej samej rodziny Filoviridae i pod mikroskopem wyglądają podobnie – jak poskręcane pałeczki. Rezerwuar tych wirusów w przyrodzie pozostaje nieznany, jednak dominująca hipoteza wskazuje na nietoperze owocożerne, a także niektóre gatunki małp i gryzoni. Przenoszenie na ludzi następuje poprzez bezpośredni kontakt z krwią, wydzielinami, czy wydalinami zakażonych osób lub zwierząt. Choroby szerzą się nie tylko przez kontakt z chorymi, ale i podczas tradycyjnych obrzędów pogrzebowych. Po okresie inkubacji, trwającym od 2 do 21 dni dla eboli i od 4 do 16 dni dla gorączki Marburg, u pacjentów pojawiają się gwałtowne objawy grypopodobne: wysoka gorączka, dreszcze oraz silne bóle mięśni i stawów. Bardzo szybko dochodzi do pogorszenia stanu zdrowia, pojawiają się wymioty, krwawa biegunka oraz rozległe objawy krwotoczne, prowadzące do zgonu. Śmiertelność jest bardzo wysoka – w przypadku gorączki Marburg wynosi ona do 80%, natomiast gorączka Ebola zabija od 25% do nawet 90% zakażonych osób. Źródła: Interia, Główny Inspektorat Sanitarny, CNBC Africa Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ceuta – hiszpańskie miasto w Afryce i jedna z najbardziej niezwykłych granic Europy
Ceuta jest jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie Europy i Afryki. To niewielkie hiszpańskie miasto położone na północnym wybrzeżu kontynentu afrykańskiego, otoczone terytorium Maroka. Choć geograficznie znajduje się w Afryce, formalnie należy do Hiszpanii i jednocześnie pozostaje częścią Unii Europejskiej. Właśnie tutaj przebiega jedna z najbardziej nietypowych granic współczesnego świata.
Spis treści: Gdzie leży Ceuta? Miasto starsze niż wiele europejskich państw Dlaczego Ceuta należy do Hiszpanii? Miasto wielu kultur i religii Fortyfikacje, zabytki i przyroda Ceuty Ceuta przyciąga uwagę nie tylko geopolitycznym położeniem. Jej historia obejmuje ponad dwa i pół tysiąca lat, a przez miasto przewinęli się Fenicjanie, Rzymianie, Arabowie, Portugalczycy i Hiszpanie. W efekcie miasto zachowało wyraźnie wielowarstwowy charakter, widoczny zarówno w strukturze kulturowej, jak i religijnej oraz w architekturze, która łączy różne epoki i tradycje basenu Morza Śródziemnego. Gdzie leży Ceuta? Ceuta znajduje się na północnym krańcu Afryki, przy Cieśninie Gibraltarskiej. Od hiszpańskiego wybrzeża dzieli ją zaledwie około 22 km, natomiast od strony lądowej graniczy z Marokiem. Powierzchnia miasta wynosi niespełna 20 kilometrów kwadratowych, co czyni ją jednym z najmniejszych terytoriów administracyjnych Hiszpanii. Mimo niewielkich rozmiarów położenie Ceuty miało od wieków ogromne znaczenie strategiczne. Kto kontrolował Ceutę, ten zyskiwał wpływ na ruch morski pomiędzy Morzem Śródziemnym a Oceanem Atlantyckim. Miasto zajmuje skalisty półwysep wysunięty w stronę cieśniny. Na zachodzie teren staje się bardziej górzysty i przechodzi w pasmo Rif, natomiast od strony morza dominują strome zbocza i naturalne punkty obserwacyjne. Miasto starsze niż wiele europejskich państw Początki osadnictwa w tym miejscu sięgają pierwszego tysiąclecia p.n.e. Feniccy kupcy założyli tu ważny punkt handlowy, korzystając z dogodnego położenia między Afryką a Europą. Kartagińczycy nazywali miejscowość Abyla (Abila). Później obszar znalazł się pod wpływem Imperium Rzymskiego, które nadało mu nazwę na Ad Septem Fratres, czyli „Siedmiu Braci”. Nazwa odnosiła się do wzgórz dominujących nad okolicą. W okresie rzymskim Ceuta była dobrze rozwiniętym ośrodkiem handlowym, utrzymującym intensywne kontakty z Półwyspem Iberyjskim. Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego miasto przechodziło kolejno pod panowanie Wandalów, Bizancjum i Wizygotów. Na początku VIII wieku zostało włączone do świata islamu i przez stulecia pozostawało ważnym portem arabskim. W średniowieczu Ceuta była jednym z kluczowych punktów kontrolujących ruch statków przez Cieśninę Gibraltarską. O wpływy w mieście rywalizowały zarówno państwa północnoafrykańskie, jak i potęgi chrześcijańskie po drugiej stronie morza. Dlaczego Ceuta należy do Hiszpanii? Historia przynależności państwowej miasta jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. W 1415 roku Ceutę zdobyli Portugalczycy. Wydarzenie to uznawane jest przez wielu historyków za symboliczny początek portugalskiej ekspansji zamorskiej i epoki wielkich odkryć geograficznych. Gdy pod koniec XVI wieku doszło do unii personalnej Portugalii i Hiszpanii, Ceuta znalazła się pod wspólnym panowaniem obu koron. Kiedy w 1640 roku Portugalia odzyskała niepodległość, mieszkańcy miasta opowiedzieli się za pozostaniem przy Hiszpanii. Ostatecznie status Ceuty jako terytorium hiszpańskiego został potwierdzony traktatem lizbońskim z 1668 roku. Od tego czasu pozostaje ona częścią Hiszpanii, choć jej położenie geograficzne nieustannie budzi zainteresowanie i kontrowersje. Czy Ceuta należy do Unii Europejskiej? Tak. Ceuta jest częścią Hiszpanii, a więc również częścią Unii Europejskiej. Oznacza to, że obowiązuje tam prawo unijne, mieszkańcy są obywatelami UE, a euro pełni funkcję oficjalnej waluty. Jednocześnie miasto posiada pewne szczególne rozwiązania gospodarcze i podatkowe wynikające z jego wyjątkowego położenia. Granica między Ceutą a Marokiem jest jedną z zewnętrznych granic Unii Europejskiej. W ostatnich dekadach stała się ona symbolem współczesnych wyzwań migracyjnych, szczególnie w kontekście presji migracyjnej z Afryki. Ceuta i Maroko – źródło wieloletniego sporu Mimo że Ceuta znajduje się pod hiszpańską administracją od kilku stuleci, jej status pozostaje przedmiotem sporów dyplomatycznych. Maroko uważa miasto za obszar, który powinien zostać włączony do terytorium państwa marokańskiego. Hiszpania konsekwentnie odrzuca te roszczenia, argumentując, że Ceuta stanowi integralną część kraju od setek lat i nie jest kolonią w rozumieniu współczesnego prawa międzynarodowego. Dla większości mieszkańców miasta kwestia przynależności państwowej nie budzi większych wątpliwości. Badania opinii publicznej regularnie pokazują, że dominują zwolennicy utrzymania obecnego statusu. Miasto wielu kultur i religii Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów Ceuty jest jej różnorodność kulturowa. W mieście żyją obok siebie społeczności chrześcijańskie i muzułmańskie, a także mniejsze grupy Żydów sefardyjskich oraz Hindusów. Taki układ jest rezultatem wielowiekowej historii handlu i migracji. Na ulicach można dostrzec zarówno kościoły, jak i meczety. W lokalnej kulturze widoczne są wpływy hiszpańskie, arabskie i północnoafrykańskie. To właśnie ta mieszanka sprawia, że Ceuta różni się od większości hiszpańskich miast. Fortyfikacje, zabytki i przyroda Ceuty Przez stulecia Ceuta była przede wszystkim twierdzą. Nic więc dziwnego, że najcenniejsze zabytki miasta związane są z wojskową przeszłością. Szczególne wrażenie robią monumentalne mury obronne otaczające historyczne centrum. Ich najstarsze fragmenty powstały jeszcze w okresie arabskim, natomiast obecny wygląd jest efektem zmian przeprowadzonych przez Portugalczyków i Hiszpanów. Wśród najciekawszych obiektów znajdują się: Królewskie Mury Obronne z fosą przecinającą przesmyk półwyspu, katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z niewielkim muzeum katedralnym, zabytkowe łaźnie arabskie, góra Monte Hacho z rozległą panoramą cieśniny. Ceuta i legendarne Słupy Heraklesa Położenie miasta od wieków pobudzało wyobraźnię żeglarzy i geografów. W starożytności okolice Cieśniny Gibraltarskiej utożsamiano z legendarnymi Słupami Heraklesa, które wyznaczały granicę znanego świata. Jednym z kandydatów do miana południowego filaru jest właśnie wzgórze Monte Hacho górujące nad Ceutą. Niezależnie od historycznej prawdziwości tej teorii, miejsce rzeczywiście robi imponujące wrażenie. Przy dobrej pogodzie można stąd obserwować zarówno wybrzeże Hiszpanii, jak i znaczną część północnego Maroka. Przyroda na styku Europy i Afryki Choć Ceuta kojarzy się przede wszystkim z historią i polityką, jej walory przyrodnicze są równie interesujące. Położenie przy zachodnim krańcu Morza Śródziemnego sprawia, że przez okolicę przebiega jeden z najważniejszych szlaków migracji ptaków między Europą a Afryką. Każdej wiosny i jesieni można obserwować tysiące bocianów oraz licznych gatunków ptaków drapieżnych, które regularnie pokonują cieśninę. Klimat jest typowo śródziemnomorski. Lata są ciepłe i suche, natomiast zimy łagodne. Dzięki bliskości morza amplitudy temperatur pozostają stosunkowo niewielkie przez cały rok. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Bongo leśne należy do najrzadszych antylop. Jego przyszłość jest niepewna
Bongo leśne jest jednym z najbardziej enigmatycznych zwierząt. Gatunek znany ze swojego spektakularnego umaszczenia i nieuchwytności należy do największych i najcięższych afrykańskich antylop. Jak wygląda bongo leśne? Jakie obszary zamieszkuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Trochę kozioł, a trochę jeleń Okazały mistrz kamuflażu Zasięg występowania i siedlisko Jadłospis leśnego kolosa Na krawędzi wymarcia Nie ulega wątpliwości, że bongo leśne (Tragelaphus eurycerus) jest jedną z najpiękniejszych antylop. Najpiękniejszych, ale i najrzadszych. Gatunek ten jest krytycznie zagrożony wyginięciem, a jego przetrwanie zależy od precyzyjnego zarządzania pulą genetyczną, międzynarodowej dyplomacji konserwatorskiej i, co najważniejsze, od ochrony ostatnich fragmentów nienaruszonego lasu tropikalnego. Trochę kozioł, a trochę jeleń Pierwszy człon naukowej nazwy tego zwierzęcia jest zlepkiem dwóch greckich słów – tragos i elaphos. Pierwsze oznacza „koza”, natomiast drugie – „jeleń”. Z kolei epitet gatunkowy eurycerus pochodzi od fuzji słów eurus (szeroki, rozłożysty) oraz keras (róg), co bezpośrednio odnosi się do imponującego oręża zdobiącego głowy obu płci. Sama nazwa „bongo” najprawdopodobniej ma swoje korzenie w języku Kele używanym w Gabonie, a jej pierwsze odnotowane użycie w języku angielskim datuje się na 1861 rok. W systematyce bongo zajmuje miejsce w rodzinie wołowatych (Bovidae) i plemieniu Strepsicerotini (antylopy o spiralnych rogach), co czyni je bliskim krewnym kudu, niali, sitatungi oraz elanda. Co ciekawe, mimo swojego „antylopiego” wyglądu, badania genetyczne wskazują, że przedstawiciele tego gatunku i ich krewniacy są bliżej spokrewnieni z bydłem domowym i bawołami niż z właściwymi antylopami z podrodziny Antilopinae. Okazały mistrz kamuflażu Spektakularny wygląd tego zwierzęcia nie jest dziełem przypadku. Bongo doskonale kamufluje się w gęstym lesie, gdzie specyficzne umaszczenie czyni go niemal niewidocznym. Sierść bonga ma kasztanowo-brązowy lub rdzawy kolor, który u samców ciemnieje wraz z wiekiem, osiągając u starych byków odcień ciemnego mahoniu, a u populacji górskich w Kenii nawet niemal czarny. Najcharakterystyczniejszym elementem są pionowe pasy – białe lub żółtawe. Ich liczba waha się od 10 do 15 na każdym boku. Ten charakterystyczny wzór ma za zadanie „rozbijać” zarys sylwetki zwierzęcia w leśnym gąszczu, gdzie filtrowane przez warstwy liści światło tworzy mozaikę jasnych plam i głębokich cieni. Inne charakterystyczne cechy ubarwienia to: biały wzór w kształcie litery V pod oczami, białe plamy na policzkach, biały półksiężyc na klatce piersiowej, ciemne nogi z białymi pasami lub plamami i białymi „obrączkami” nad racicami. Morfologia Sylwetka zwierzęcia jest masywna. Zad jest nieco wyższy od części grzbietowej. Ta cecha ułatwia mu poruszanie się w gęstym podszycie. Ich nogi są stosunkowo krótkie, ale mocne, co pozwala na generowanie dużej siły przy gwałtownych zrywach. Samce są wyraźnie większe i cięższe. Mają też masywniejsze, szerzej rozstawione rogi. U obu płci układają się one w kształt liry, wykonując jeden pełny obrót. Dojrzały osobnik osiąga od 1,1 do 1,3 m w kłębie i od 1,7 do 2,5 m długości. Samice ważą do 235 kg, natomiast byki – do 405 kg. Zasięg występowania i siedlisko Bongo jest gatunkiem typowo leśnym. Należy jednak podkreślić, że jego wymagania siedliskowe są złożone. Lepiej niż w pierwotnym lesie o gęstym baldachimie zwierzęta te czują się na terenach przejściowych i mozaikowych. Dwa podgatunki bonga zajmują odizolowane od siebie regiony Afryki: bongo nizinne – zamieszkuje pas lasów równikowych od Afryki Zachodniej (Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej), przez Afrykę Środkową (Kamerun, Gabon, Republika Środkowoafrykańska, Kongo), aż po Sudan Południowy i zachodnią Kenię; bongo górskie – występuje wyłącznie w kilku izolowanych masywach górskich w centralnej Kenii, takich jak Aberdares, Mount Kenya, kompleks leśny Mau i lasy Eburu. Siedlisko Bongo najlepiej czuje się na obszarach tzw. zaburzeń leśnych. Miejsca, gdzie upadły stare drzewa, przeszły pożary lub działalność słoni przerzedziła korony drzew, pozwalają promieniom słońca dotrzeć do ziemi. Stymuluje to wzrost soczystego podszytu, młodych pędów i ziół, które stanowią podstawę diety bonga. Populacje górskie spędzają sezon suchy w lasach bambusowych i wrzosowiskach na wysokościach 2000–3000 m n.p.m., schodząc niżej do lasów mglistych w porze deszczowej. Jadłospis leśnego kolosa Bongo jest oportunistycznym roślinożercą, który w swoim ekosystemie pełni rolę regulatora rozrostu roślinności i uczestniczy w obiegu materii. Zwierzęta te są klasyfikowane jako przeżuwacze, żerujące zarówno na pędach drzew, jak i okazjonalnie na trawach. Dieta bonga jest niezwykle bogata. Do głównych komponentów należą: liście i pędy krzewów i niskich drzew, pnącza, liany i rośliny zielone, pędy bambusa (szczególnie istotne dla podgatunku górskiego), owoce leśne, kwiaty i niektóre korzenie, które zwierzę wykopuje rogami, rośliny strączkowe, które preferują ze względu na wysoką podaż białka. Istotnym zachowaniem tego zwierzęcia jest zjadanie spalonego drewna po burzach z piorunami. Węgiel drzewny i popiół dostarczają mu niezbędnych minerałów, a przy okazji pomagają w neutralizacji toksyn zawartych w niektórych liściach. Na krawędzi wymarcia Bongo leśne stoi w obliczu największego kryzysu w swojej historii ewolucyjnej. O ile populacje nizinne są wciąż relatywnie liczne (choć należy zaznaczyć, że w wielu miejscach zwierzęta te są mocno przetrzebione), o tyle bongo górskie balansuje na skraju całkowitego wymarcia. W Czerwonej księdze IUCN gatunek ten ma status bliski zagrożenia z trendem spadkowym, przy czym podgatunek górski figuruje jako krytycznie zagrożony. Wpływa na to kilka czynników: kłusownictwo i polowania, utrata i fragmentacja siedlisk, drapieżnictwo i konkurencja, choroby (zwłaszcza wywołane patogenami przenoszonymi przez bydło domowe, nielegalnie wypasane w rezerwatach). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
„Galamsey” Mariusza Śmiejka — opowieść o złocie, pracy i przetrwaniu w Ghanie
Fotografia dokumentalna od lat pełni rolę świadectwa — pokazuje miejsca, ludzi i procesy, które często pozostają niewidoczne dla globalnej opinii publicznej. Fotoksiążka „Galamsey” autorstwa Mariusza Śmiejka jest właśnie takim świadectwem. To przejmująca opowieść o nielegalnym wydobyciu złota w Ghanie oraz o społecznych i ekologicznych konsekwencjach wydobycia surowców naturalnych. Zdjęcia zawarte w albumie powstawały przez siedem lat w ramach projektu badawczego „Unearthing Her Crown”. Autor podkreśla, że fotografie są efektem długotrwałej obecności wśród lokalnych społeczności oraz budowania zaufania z bohaterami projektu. „Galamsey” nie ogranicza się do dokumentacji katastrofy ekologicznej czy warunków pracy w nielegalnych kopalniach. To także zapis codzienności ludzi funkcjonujących w systemie, który dla wielu z nich pozostaje jedyną możliwością przetrwania.
Złoto i jego konsekwencje Tytułowe „galamsey” pochodzi od angielskiego zwrotu „gather them and sell” — „zbierz i sprzedaj”. W Ghanie termin ten oznacza nielegalne, niekontrolowane wydobycie złota prowadzone poza systemem licencji, regulacji środowiskowych i prawa pracy. Ghana pozostaje największym producentem złota w Afryce i jednym z największych na świecie, jednak bogactwo naturalne kraju nie przekłada się na poprawę warunków życia znacznej części społeczeństwa. Fotografie Śmiejka pokazują rzeczywistość, w której wydobycie złota staje się dla wielu ludzi jedyną możliwością utrzymania. Nielegalne kopalnie niszczą lasy, zatruwają rzeki rtęcią, arsenem i cyjankiem, a lokalne społeczności tracą dostęp do ziemi, wody i możliwości rozwoju. Melani Mennella we wstępie zwraca uwagę na to, że złoto, wbrew naszej woli, łączy nas wszystkich, a wartość całego łańcucha dostaw opiera się na wzajemnych zależnościach. Problem galamsey nie jest przedstawiony wyłącznie jako lokalny kryzys, lecz jako część globalnego systemu ekonomicznego, którego konsekwencje rozciągają się daleko poza granice Ghany. Od Sycylii do Ghany Historia projektu zaczęła się jednak nie w Afryce, lecz na Sycylii. Mariusz Śmiejek wcześniej dokumentował losy migrantów z Ghany, którzy przez Saharę, Libię i Morze Śródziemne próbowali dotrzeć do Europy. Rozmowy z migrantami pozwoliły mu zrozumieć skalę przemocy ekonomicznej i społecznej, która zmusza ludzi do opuszczania własnego kraju. Po latach obserwacji i dokumentowania życia migrantów z Afryki w Europie, poczułem potrzebę poznania i zrozumienia miejsca, z którego wyruszają — pisze autor w słowie wstępnym. W latach 2019–2026 Mariusz Śmiejek wielokrotnie wracał do Ghany. Dokumentował skutki zalewu kraju elektrośmieciami i używaną odzieżą z Zachodu, degradację wybrzeża spowodowaną przemysłowymi połowami oraz rozrastające się slumsy będące efektem wewnętrznych migracji. Ostatecznie to właśnie galamsey stało się jednym z głównych obszarów jego dokumentacji. Mariusz Śmiejek zwraca też uwagę, że historia Ghany od wieków związana jest ze złotem — od średniowiecznych szlaków handlowych, przez okres kolonialny, aż po współczesny rynek surowców. Dziś, mimo ogromnych zasobów naturalnych, znaczna część społeczeństwa nadal żyje w ubóstwie, a duże kopalnie należą głównie do zagranicznych korporacji. Obserwując współczesny system wydobycia i jego konsekwencje społeczne, autor zdjęć pisze, że zrozumiał, iż niewolnictwo nie zniknęło. Zmieniło formę, stało się mniej widoczne, bardziej „legalne”. Ludzie żyjący w cieniu wydobycia Najważniejszą częścią fotoksiążki są portrety ludzi pracujących w samym centrum tego systemu. Śmiejek pokazuje osoby pracujące przy wydobyciu złota w skrajnie niebezpiecznych warunkach, a także kobiety wychowujące dzieci w pobliżu toksycznych terenów wydobywczych. Opisując kobiety pracujące przy wydobyciu, autor podkreśla ich codzienny wysiłek i determinację. Pisze o kobietach, które z niemowlętami na plecach wydobywają własnymi rękami surowiec, mimo że same często żyją w skrajnym ubóstwie i pozbawione są realnych perspektyw na zmianę swojej sytuacji. W fotoksiążce powraca również kontrast pomiędzy wartością wydobywanego złota, a codziennością ludzi zaangażowanych w jego pozyskiwanie. Śmiejek zauważa, że wiele kobiet pracujących przy wydobyciu może pozwolić sobie jedynie na plastikową biżuterię pomalowaną na złoto — symboliczne nawiązanie do surowca, który wydobywają każdego dnia. Pytanie, które pozostaje Fotoksiążka „Galamsey” stawia czytelnikowi niewygodne pytanie: skąd pochodzi nasze złoto? To pytanie dotyczy nie tylko biżuterii, lecz także telefonów, elektroniki, systemów finansowych i całego świata współczesnej konsumpcji. Fotografie Mariusza Śmiejka nie oferują prostych odpowiedzi, ale kierują uwagę na ludzi i miejsca znajdujące się na początku globalnego łańcucha dostaw. Dzięki temu „Galamsey” staje się czymś więcej niż reportażem — jest ważnym dokumentem naszych czasów oraz mocnym głosem w dyskusji o odpowiedzialności, nierównościach i współczesnych formach eksploatacji. Fotografie zawarte w fotoksiążce Galamsey powstały podczas siedmioletniego projektu badawczego Unearthing Her Crown, dokumentującego życie, ludzi i krajobrazy na styku złota, gender i walki o przetrwanie. Zdjęcia odzwierciedlają zaufanie, obecność i przeżyte doświadczenia fotografa wśród społeczności ukształtowanych przez wydobycie złota. Stanowią bezkompromisowe świadectwo wytrwałości, godności i człowieczeństwa wpisanych w ghańską gospodarkę złota.
Jest żywą legendą Afryki. Odporny na jad węży i skorpionów, potrafi przegonić lwy i stado szakali
Używa narzędzi, bez trudu rozwiązuje łamigłówki, niestraszny mu ul pełen zdenerwowanych pszczół a nawet czarna mamba. Ratel miodożerny jest jednym z najmądrzejszych zwierząt na świecie i największym twardzielem Afryki i Bliskiego Wschodu.
Spis treści: Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Silny, inteligentny i bezczelny Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Niezwykłe legendy o ratelu Ratel miodożerny to zwierzę owiane legendami i czasem uważane za nieśmiertelne. Chociaż biologia mówi co innego, nietrudno zrozumieć skąd te opowieści się wzięły. Gruba skóra, inteligencja i niezwykła odwaga sprawiają że ratel potrafi wyjść niemal z każdej opresji i upolować niemal każdą ofiarę. Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel miodożerny (Mellivora capensis), znany również jako miodożer, a dawniej pszczoło-jamnik, to jedno z najbardziej fascynujących zwierząt zamieszkujących naszą planetę. Należy do rodziny łasicowatych (Mustelidae), co czyni go krewnym m.in. łasic, gronostajów, soboli, wydr i norek. Nie przypomina jednak małej i delikatnej łasicy – fizycznie jest raczej podobny do rosomaka, z krótkimi szeroko rozstawionymi łapami i chwiejnym chodem, nadającym mu łobuzerski charakter. Jego angielska nazwa „honey badger” (borsuk miodowy) nawiązuje do słabości do miodu i pewnego podobieństwa do borsuków, szczególnie do borsucznika amerykańskiego. Ratel zamieszkuje rozległe tereny Afryki, Bliskiego Wschodu i południowej Azji, aż po Półwysep Indyjski. Preferuje obszary suche, takie jak sawanny, półpustynie i stepy, ale można go spotkać również w lasach i na terenach górskich. Ratela wyróżnia jego krępa budowa ciała, czarna sierść na spodzie ciała oraz biała lub szarawa pręga biegnąca od głowy do ogona. Dorosły osobnik osiąga długość od 60 do 80 cm, a jego waga waha się od 9 do 16 kg. Ratele doskonale kopią w podłożu. Umiejętność tę wykorzystują zarówno do tworzenia głębokich, bezpiecznych nor, jak i tymczasowych legowisk w których mogą m.in. nieco się ochłodzić. Oraz oczywiście także do poszukiwania jedzenia, zarówno małych zwierząt jak i różnych części roślin. Potrafią także świetnie się wspinać i np. plądrować pszczele gniazda czy poszukiwać larw owadów pod korą drzew. Prowadzą przeważnie nocny i samotniczy tryb życia. Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Charakterystyczną cechą ratela jest jego gruba, luźna skóra, pod którą znajduje się wydatna podściółka tłuszczowa, która zapewnia mu ochronę przed ugryzieniami i ukłuciami. Zanim odczuje np. użądlenia pszczół, ma wystarczająco dużo czasu by splądrować ul i najeść się miodu. Nie robią na nim wrażenia także długie kolce jeżozwierzy. Jak przystało na zwierzę o wysokiej inteligencji, jego dieta jest bardzo zróżnicowana – od owadów, płazów, gadów, ptaków i drobnych ssaków, po miód i jaja. Nie pogardzi także bulwami, korzonkami i owocami. Stwierdzono, że ratele polują też na skorpiony i mogą przetrwać ich ukłucia. To nie wszystko – polują także na jedne z najbardziej jadowitych węży świata – czarne mamby. Prawdopodobnie jady jego ofiar tylko w małych ilościach przenikają do krwiobiegu przez grubą skórę i tłuszcz. Czasem ofiarą ratela bywają żółwie – dostanie się do ich skorup zwierzak traktuje jak kolejną łamigłówkę do rozwiązania. Bywa, że poluje na zwierzęta gospodarskie np. drób, owce lub kozy. Swoje ofiary ratel miodożerny zjada w całości – ze skórą, futrem, piórami i kośćmi. Silny, inteligentny i bezczelny Odwaga i determinacja ratela są legendarne, co także wielokrotnie udokumentowano. Kiedy ucieczka jest niemożliwa, potrafi stawić czoła dużo większym przeciwnikom, broniąc swojego terytorium, młodych lub pożywienia. Bez trudu można znaleźć filmy, na których ratele przeganiają dwa lwy, stado szakali, czy wydostają się bez uszczerbku z uścisku szczęk lamparta. W sytuacji bez wyjścia ratel podnosi wysoko ogon, by wydawać się większy, syczy i warczy oraz aktywnie, twarzą w twarz, odgania przeciwnika. Nie waha się, nawet kiedy zwierzęta tak duże jak bydło lub bawoły pojawią się w pobliżu jego nory, szczególnie kiedy znajdują się w niej młode. Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Ratel miodożerny jest także internetową gwiazdą. Film o ratelu o imieniu Stoffel, żyjącym w centrum rehabilitacji dzikich zwierząt Moholoholo w RPA ma już ponad 34 miliony wyświetleń na YouTube. Sława Stoffela ciągle rośnie i nic w tym dziwnego. Na filmie, fragmencie programu BBC o ssakach łasicowatych sprzed 10 lat, Stoffel pokonuje wszystkie możliwe przeszkody by wydostać się ze swojego wybiegu. Otwiera zabezpieczone skoblem i drutem drzwi, używa gałęzi jako drabiny, a gdy te się kończą – wykopuje z ziemi kamienie, układa je w stos i po nich wydostaje się za ogrodzenie. Kiedy opiekunowie postanawiają dać Stoffelowi towarzystwo drugiego ratela – zwierzaki natychmiast zaczynają współdziałać i uciekać razem. To, co wyczynia Stoffel w produkcji BBC to jednak tylko ułamek możliwości, jakie ratel miodożerny pokazuje w naturze. View oEmbed on the source website Sława Stoffela skłoniła opiekunów z Moholoholo do sprawdzenia jak zwierzak poradzi sobie z rozwiązywaniem trudniejszych zadań. W przezroczystym pojemniku wiszącym wysoko na drzewie umieszczono jedzenie. Po chwili namysłu Stoffel wykorzystał leżącą w pobliżu oponę i bez trudu dostał się do smakołyków. Równie szybko domyślił się jak odblokować długi i wąski pojemnik, w którym jedzenie było umieszczone za przeszkodą. Stoffel wciąż żyje w rezerwacie Moholoholo – skończył 26 lat, dorobił się syna imieniem Stompy i podobno złagodniał na starość. Niezwykłe legendy o ratelu Ze względu na jego niezwykły charakter, o ratelu miodożernym nie brakuje mniej lub bardziej zmyślonych opowieści, które należy jednak traktować z dużą rezerwą. Podobno potrafi on przetrwać ukąszenie jadowitego węża zapadając w letarg na kilka godzin. Inna opowieść mówi że ratel odgryza dużo większym od siebie ofiarom genitalia, a potem czeka aż się wykrwawią. Obalony już popularny mit mówił także o tym, że ratele współpracują z miodowodami – niewielkimi afrykańskimi ptakami, żywiącymi się m.in. pszczołami i woskiem pszczelim. Nie brakuje też legend makabrycznych – w Indiach a także podczas wojny w Zatoce Perskiej pojawiały się plotki że ratele wykopują ludzkie zwłoki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Morderstwo w Parku Narodowym Krugera: para zniknęła na safari, ciała znaleziono w rzece
Park Narodowy Krugera, jeden z najsłynniejszych rezerwatów przyrody na świecie, stał się areną zbrodni. W przygranicznym rejonie Crook's Corner odnaleziono ciała starszego małżeństwa z RPA. Brutalne morderstwo turystów wstrząsnęło opinią publiczną i wywołało natychmiastową reakcję władz, które zapowiedziały radykalne zaostrzenie środków bezpieczeństwa.
W środę, 20 maja 2026 roku, zgłoszono zaginięcie 71-letniego Ernsta Marais oraz jego 73-letniej żony Diny – doświadczonych miłośników afrykańskiej przyrody, mieszkańców prowincji Western Cape w RPA. Para po raz ostatni była widziana żywa w środowy poranek na terenie punktu piknikowego Pafuri. Gdy nie powrócili do miejsca zakwaterowania, rozpoczęto akcję poszukiwawczą. Jej finał okazał się tragiczny: grupa turystów obserwujących stado słoni dostrzegła dryfujące w rzece ludzkie ciała. Należały do państwa Marais. Co wydarzyło się w Crook’s Corner? Zwłoki odnaleziono w korycie rzeki Levubu, tuż przy jej ujściu do rzeki Limpopo. Znajduje się tam słynny punkt widokowy Crook’s Corner – miejsce, w którym zbiegają się granice 3 państw Afryki: RPA, Zimbabwe i Mozambiku. Choć dziś chętnie odwiedzają je turyści, historycznie rejon ten cieszył się złą sławą. W XIX wieku był to teren określany jako "ziemia niczyja", z którym wiązano ucieczki przestępców, kłusowników i handlarzy niewolników. Obrażenia na ciałach państwa Marais – liczne rany kłute zadane ostrym narzędziem – jednoznacznie wskazały na brutalne morderstwo. Sprawcy wrzucili ciała do wody z pełną świadomością, że w rzece żyją stada krokodyli, co miało zapewne pomóc w zatarciu śladów zbrodni. Kłusownicy czy napad rabunkowy? Południowoafrykańska policja (SAPS) z prowincji Limpopo natychmiast wszczęła śledztwo w sprawie morderstwa oraz kradzieży pojazdu. Małżeństwo poruszało się zielonym Fordem Rangerem, który do tej pory nie został odnaleziony. Służby początkowo sądziły, że silne opady deszczu mogły utrudnić małżeństwu powrót do miejsca noclegu. Niestety, prawda okazała się znacznie mroczniejsza. Służby rozważają dwa scenariusze. Według pierwszego turyści mogli przypadkowo natknąć się na uzbrojonych kłusowników. Drugi zakłada napad na tle rabunkowym, ponieważ samochodu ofiar nie odnaleziono. W jego poszukiwania zaangażowano jednostki naziemne oraz śmigłowce, jednak zadanie mocno utrudnia trudna pogoda i podtopienia dróg w północnej części rezerwatu. Park Krugera musi wzmocnić bezpieczeństwo Dla Parku Narodowego Krugera, który rocznie odwiedza niemal milion turystów z całego świata, to bezprecedensowy kryzys. Dotychczas na jego obszarze nie doszło do tak drastycznego aktu przemocy. Władze parku zapowiedziały pilną modernizację systemów monitoringu oraz wysłanie dodatkowych, uzbrojonych patroli strażników w najbardziej odizolowane i dzikie rejony. Tragedia ta stawia jednak przed międzynarodową turystyką trudne pytania o poziom bezpieczeństwa na rozległych, dzikich terenach afrykańskich rezerwatów. Źródła: Wirtualna Polska, Cape Argus, Daily News
Uznany reżyser Werner Herzog rusza na koniec świata. „Sny o słoniach” zabierają w podróż do krainy mitycznych stworzeń
Szaleni podróżnicy są częstymi bohaterami filmów Wernera Herzoga. Tym razem wizjoner kina połączył siły z National Geographic, aby zabrać widzów w poruszającą ekspedycję do serca Afryki. Efektem tej podróży jest dokument „Sny o słoniach” – głęboka opowieść o pasji, która ociera się o obsesję, oraz o cenie, którą płacimy za próbę oswojenia tego, co nieokiełznane. Tajemnicze wielkie słonie-duchy są tylko pretekstem do refleksji nad człowieczeństwem.
Oficjalna premiera kinowa „Snów o słoniach” zaplanowana jest na 12 czerwca, ale obraz już można było obejrzeć w ramach 23. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. A zdecydowanie warto to zrobić, bo Herzog jak zwykle – choćby poprzez tajemnicze słonie-duchy – rozpościera opowieść o nas samych. Słonie-duchy i wyprawa na koniec świata W filmie „Sny o słoniach” Herzog podąża śladami dr. Steve’a Boyesa. Ten uznany biolog i naukowiec spędził lata na tropieniu gigantycznych słoni, nazywanych przez lokalne społeczności duchami. Impulsem do rozpoczęcia tej niebezpiecznej misji stał się widok dalekiego krewniaka tych zwierząt, którego ciało zostało wystawione jako myśliwskie trofeum w jednym z muzeów w Waszyngtonie. Kamera towarzyszy Boyesowi podczas ekspedycji do Angoli, na dziewicze, niezamieszkane tereny o powierzchni porównywalnej do obszaru całej Anglii. Miejscowi nazywają te rejony „końcem świata” – to jedno z ostatnich miejsc na Ziemi, w którym przyroda nie została skażona ludzką działalnością. – Świat objawia się tym, którzy podróżują pieszo – mówi w wywiadzie z National Geographic Werner Herzog. Ekosystem Angoli odcięty przez pola minowe Region ten, obejmujący dorzecze Okawango, przez dekady krwawej wojny domowej w Angoli był odcięty od świata przez pola minowe. Paradoksalnie to właśnie ta izolacja uchroniła unikalny ekosystem i pozwoliła przetrwać populacjom migrujących słoni, które nauczyły się omijać niebezpieczeństwa, stając się dla ludzi niemal nieuchwytnymi zjawami. Herzog nie tylko rejestruje trudy wyprawy naukowej, ale przede wszystkim dokumentuje ludzkie marzenia i obsesje. Zadaje przy tym fundamentalne pytanie: czy dla dobra planety nie byłoby lepiej, gdyby te majestatyczne stworzenia pozostały poza zasięgiem człowieka, egzystując wyłącznie jako tytułowe duchy w naszych snach? View oEmbed on the source website Werner Herzog i jego bohaterowie o krok od szaleństwa Wybór tematu nie jest zaskoczeniem dla nikogo, kto zna dotychczasową twórczość legendarnego niemieckiego reżysera (nagrodzonego między innymi Złotym Lwem za całokształt twórczości). Werner Herzog od dekad fascynuje się postaciami, które rzucają wyzwanie siłom natury lub zatracają się w swoich wizjach. Jego filmowi bohaterowie – od szalonych konkwistadorów po wizjonerskich naukowców i samotnych podróżników – zawsze balansują na granicy normy i całkowitego oddania pasji. W „Snach o słoniach” reżyser odnajduje w osobie dr. Boyesa idealne odzwierciedlenie tego archetypu. Herzog rezygnuje z klasycznego, chłodnego reportażu przyrodniczego. Zamiast tego, przy użyciu charakterystycznych dla siebie hipnotyzujących kadrów i filozoficznego komentarza, tworzy głęboką opowieść psychologiczną o ludzkiej potrzebie obcowania z absolutną dzikością oraz o wewnętrznym przymusie eksploracji, który potrafi całkowicie zdominować życie. Święto kina dokumentalnego pod znakiem „poszukiwań” Zanim film trafi do szerokiej dystrybucji kinowej, polscy widzowie mieli niepowtarzalną okazję zobaczyć go podczas 23. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Tegoroczne hasło imprezy – „Poszukiwania” – idealnie współgra z najnowszym dziełem Herzoga. MDAG to obecnie największy festiwal filmowy w Polsce i druga najważniejsza impreza poświęcona kinu dokumentalnemu w Europie (w poprzednim roku zgromadziła rekordową liczbę ponad 181 tysięcy widzów). Po zakończeniu seansów na dużym ekranie (stacjonarna edycja festiwalu zakończyła się 17 maja 2026 roku), festiwal przeniósł się do przestrzeni wirtualnej. Od 19 maja do 1 czerwca trwa część online na platformie mdag.pl, gdzie po zakupieniu e-biletu można obejrzeć wybrane tytuły. Na „Sny o słoniach” trzeba jednak poczekać na premierę kinową, która odbędzie się 12 czerwca 2026 roku. Patronem medialnym festiwalu jest National Geographic Polska, z czego jesteśmy niezwykle dumni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielkie pęknięcie w sercu Afryki. W Zambii rodzi się jeszcze jedna płyta tektoniczna
Pod malowniczymi krajobrazami Zambii budzi się siła zdolna rozerwać kontynent na pół. Zespół międzynarodowych naukowców odkrył w gorących źródłach Ryftu Kafue gazy pochodzące bezpośrednio z płaszcza Ziemi. Podążając za nimi badacze stwierdzili, że kontynent afrykański może właśnie przechodzić proces powolnego rozpadu, dając początek zupełnie nowej płycie tektonicznej.
Choć rzadko o tym myślimy, lądy, po których stąpamy, są w nieustannym ruchu. Miliony lat temu Ziemia wyglądała zupełnie inaczej – wszystkie dzisiejsze kontynenty tworzyły jeden superkontynent, Pangeę. Z czasem potężne siły drzemiące pod skorupą ziemską rozerwały tę jedność, rozrzucając fragmenty lądu po oceanach. Trwa to do dziś, a najnowsze badania sugerują, że właśnie obserwujemy narodziny kolejnego podziału. Na jakich fundamentach opiera się świat? Aby zrozumieć znaczenie odkrycia w Zambii, musimy spojrzeć głębiej. Skorupa ziemska nie jest jednolitym pancerzem, lecz układanką złożoną z płyt tektonicznych, które unoszą się na plastycznej warstwie płaszcza Ziemi (astenosferze). Płyty te nieustannie na siebie napierają, ocierają się lub – co najważniejsze w przypadku Afryki – oddalają się od siebie. Proces ten nazywamy ryftowaniem. To właśnie on odpowiada za recykling minerałów, powstawanie oceanów i regulację cyklu węglowego, który czyni naszą planetę zdatną do życia. Gorący posłaniec z głębin Naukowcy od dawna przyglądali się afrykańskiej strefie ryftów i zachodzących tam anomaliach geotermalnych. Uwagę geologów z Uniwersytetu Oksfordzkiego pod wodzą Rūty Karolytė przykuł szczególnie region Ryftu Kafue w Zambii. Jednak to, co tam znaleźli, nie było spektakularnym pęknięciem w ziemi, lecz czymś znacznie subtelniejszym – izotopami helu. Badając gaz bulgoczący w gorących źródłach, naukowcy odkryli sygnatury izotopowe charakterystyczne dla płaszcza Ziemi, który znajduje się na głębokości od 40 do 160 kilometrów pod naszymi stopami. – To bezpośrednie połączenie z wnętrzem planety dowodzi, że system uskoków w Ryfcie Kafue jest aktywny – wyjaśnia Mike Daly, geolog z Oksfordu. To przełomowe odkrycie, ponieważ Ryft Kafue stanowi część potężnej, diagonalnej strefy ryftu ciągnącej się przez 2500 kilometrów w poprzek Afryki. Naukowcy podejrzewają, że ta szczelina może ostatecznie połączyć się z Grzbietem Śródatlantyckim, dzieląc płytę afrykańską na dwie mniejsze części. Dlaczego Afryka rozpada się właśnie teraz? Afryka jest uznawana za geologiczny „plac budowy”. Od lat obserwujemy Wielki Rów Afrykański na wschodzie, gdzie Płyta Somalijska powoli (chociaż szybciej niż sądzono) oddala się od Płyty Nubijskiej. Jednak odkrycie w Ryfcie Kafue sugeruje, że proces ten jest znacznie bardziej skomplikowany i obejmuje również południowo-zachodnią część kontynentu. Obecność helu z płaszcza Ziemi zapowiada zmiany, jednak to dopiero początek. W starszych i bardziej zaawansowanych systemach ryftowych obok helu pojawia się także duża ilość dwutlenku węgla. W Zambii jego sygnatura jest jeszcze słaba, co wskazuje, że jesteśmy świadkami bardzo wczesnego etapu narodzin nowej płyty. Skarby ukryte w szczelinach. Czy można skorzystać na podziale Afryki? Chociaż całkowity rozpad Afryki zajmie miliony lat, dla niektórych to odkrycie ma niebagatelne znaczenie już dzisiaj. Aktywność tektoniczna i połączenie z płaszczem Ziemi oznaczają dostęp do energii geotermalnej, czyli czystej energii z wnętrza planety. To nie wszystko – to także dostęp do rzadkich zasobów wodoru i helu, które są kluczowe dla nowoczesnych technologii. To wyjaśnia przyczynę badań Ryftu Kafue. Te były częściowo finansowane przez firmy poszukujące tych zasobów – geologia teoretyczna idzie więc w parze z rozwojem technologicznym. „Pieniądze leżą na ziemi, wystarczy się po nie schylić” – oby tylko nie sięgano zbyt głęboko i łapczywie. Źródło: Frontiers in Earth Science, ScienceAlert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Afryka rozpada się na pół szybciej, niż sądzono. Między płytami powstanie nowy ocean
Afryka, tak jak inne kontynenty, doświadcza trwających od milionów lat procesów geologicznych. Kiedy będzie można zobaczyć ich efekty? Szybciej niż sądzono, mówią naukowcy z Columbia Climate School.
Podział na Europę, Azję, obie Ameryki, Australię, Antarktydę i Afrykę jest dla nas czymś oczywistym, ale to nie oznacza, że tak już pozostanie na zawsze. W ciągu milionów lat nasza planeta wielokrotnie się zmieniała. Najlepiej widać to na wizualizacjach przedstawiających powstawanie superkontynentów. Naukowcy podkreślają, że procesy ich formowania, choć nie są odczuwalne na co dzień, trwają cały czas. Jak będzie wyglądała Ziemia w przyszłości? Zdaniem naukowców Afryka Wschodnia oderwie się od reszty kontynentu. To z kolei może doprowadzić do powstania nowego oceanu. Proces ten postępuje szybciej, niż wcześniej sądzono. Do takiego wniosku doszedł zespół kierowany przez Christiana Rowana z Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia Climate School). Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications”. Tak zmienia się Afryka Powolne rozpadanie się Afryki na pół wynika z procesów geologicznych. Afrykańska płyta tektoniczna dzieli się na dwie: mniejszą somalijską i większą nubijską. Z badań opublikowanych już w 2004 roku na łamach „Earth and Planetary Science” wynika, że co roku płyty oddalają się od siebie o kilka milimetrów. Najnowsze badania mówią o tempie rzędu około 4,7 mm rocznie. Ten proces rozciąga skorupę ziemską, w konsekwencji ułatwiając wnikanie magmy ku powierzchni. Głównym „winnym” jest tak zwany wschodnioafrykański system szczelinowy. Jeden z największych systemów szczelin tektonicznych na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i kilka afrykańskich krajów, między innymi Etiopię, Kenię, Malawi i Mozambik. Świat usłyszał o postępującym podziale geologicznym Afryki w 2018 roku, po tym, jak w Kenii pojawiło się pęknięcie w ziemi. Zjawisko było powiązane z afrykańskimi szczelinami tektonicznymi. Powstaje nowy ocean W północnej Kenii i południowej Etiopii, w rozległym obniżeniu o szerokości 500 km zwanym Ryftem Turkana, proces ten jest najbardziej widoczny. Wzdłuż osi ryftu skorupa ziemska ma tylko około 13 km grubości, podczas gdy poza centralnym pasem pęknięcia przekracza 35 km. Tak silne różnice badacze wiążą z fazą określaną jako necking, czyli przewężanie. W miarę odsuwania się płyt tektonicznych skorupa ziemska staje się coraz cieńsza i słabsza, co sprzyja dalszemu pękaniu. Te dane wskazują na wejście w krytyczny etap prowadzący do rozdzielania się Afryki. Rozciąganie skorupy ziemskiej w obrębie Ryftu Turkana zaczęło się około 45 mln lat temu. Kluczowe przyspieszenie procesu badacze wiążą z okresem wulkanizmu sprzed około 4 mln lat. To po nim rozpoczęło się zapadanie się wnętrza ryftu, a wraz z nim necking. Kolejnym etapem ma być powstanie nowego morza: wody napływające z rejonu Oceanu Indyjskiego od północy zaczną stopniowo wdzierać się w obniżenie gruntu. Naukowcy uspokajają jednak, że nie ma powodów do obaw. Kontynent nie pęknie na pół jeszcze przez bardzo długi czas. Nowy ocean między płytą somalijską a płytą nubijską ma powstać w ciągu kolejnych kilku milionów lat. Nasza planeta jest w stałym ruchu Ślady ruchów płyt tektonicznych widać gołym okiem nie tylko w Afryce. Innym znanym przykładem jest uskok San Andreas. Formacja rozciąga się w Kalifornii na długości około 1200 kilometrów. To naturalna granica między płytami pacyficzną a północnoamerykańską. Region jest narażony na trzęsienia ziemi. Podobne miejsce znajduje się na Bliskim Wschodzie. To uskok transformacyjny Morza Martwego, biegnący wzdłuż południowo-zachodniej linii brzegowej morza, łączący Dolinę Jordanu z Zatoką Akaba. Jest to jeden z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów na świecie, powodujący każdego roku liczne trzęsienia ziemi o różnej intensywności. Do jednego z najpoważniejszych w historii doszło w 1967 roku. Superkontynenty były i będą Do dzielenia i łączenia się płyt tektonicznych dochodziło wiele razy w historii geologicznej Ziemi. Najbardziej znany superkontynent, Pangea, powstał około 300 milionów lat temu. Pangea miała powstać z połączenia kontynentów Laurazji i Gondwany. Po jej rozpadzie niektóre kontynenty wyglądają na mapie świata jak pasujące do siebie puzzle. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> Badacze twierdzą, że powstawanie superkontynentów zachodzi mniej więcej co 250 milionów lat. Według prognoz następny superkontynent, nazwany Amazją, uformuje się w ciągu następnych 150–200 milionów lat. Biorąc pod uwagę skale czasowe historii geologicznej Ziemi, to wcale nie tak długo. Superkontynenty mają ogromny wpływ na geologię, klimat i środowisko naszej planety. Utworzenie superkontynentu może spowodować, że klimat stanie się ekstremalny. Może więc doprowadzić do tego, że niektóre obszary staną się znacznie cieplejsze lub zimniejsze. Ponadto utworzenie nowego superkontynentu prawdopodobnie spowoduje zmiany w prądach oceanicznych, które mogą drastycznie zmienić środowisko Ziemi. Co to jest dryf kontynentalny? Alfred Wegener jako pierwszy odkrył, że kontynenty tworzyły kiedyś superkontynent. Przeglądając atlas przyjaciela w 1910 roku, uznał, że jakaś siła popycha kontynenty i dlatego oddaliły się od siebie. Jego teoria o dryfie kontynentalnym nie od razu spotkała się ze zrozumieniem. Wielu starszych naukowców wręcz go wyśmiało. Odważny badacz nie mógł uzyskać profesury na żadnej uczelni w Niemczech. Dopiero Uniwersytet w Grazu w Austrii mianował go profesorem meteorologii i geofizyki w 1924 roku. Źródło: Nature Communications
Antylopa gnu – wędrówki, zwyczaje i tajemnice życia w afrykańskiej sawannie
Antylopa gnu to jedno z najbardziej charakterystycznych zwierząt afrykańskich sawann, znana z imponujących migracji i niezwykłej wytrzymałości fizycznej. Gnu fascynuje biologów i miłośników przyrody nie tylko ze względu na swoją masywną sylwetkę i pręgowane ubarwienie, ale także z powodu złożonej struktury społecznej i roli, jaką odgrywa w ekosystemach Afryki.
Spis treści: Wygląd i wymiary Zasięg występowania Czym żywi się gnu? Zagrożenia i ochrona Antylopa gnu (gnu pręgowane) należy do rodziny wołowatych i rodzaju Connochaetes, w którym znajduje się także gnu brunatne. Pierwszy opis gnu pręgowanego pojawił się w 1823 roku i został sporządzony przez brytyjskiego przyrodnika Williama Johna Burchella. Obecnie wyróżnia się pięć głównych podgatunków gnu pręgowanego. Różnią się one ubarwieniem, długością rogów i obszarem występowania, co świadczy o ich zdolności do adaptacji w różnych środowiskach – od wilgotnych sawann po suche równiny Kalahari. Interesującym zjawiskiem jest krzyżowanie się gnu pręgowanego z gnu brunatnym, czego efektem są hybrydy – najczęściej płodne, choć czasami z drobnymi nieprawidłowościami morfologicznymi. Analizy genetyczne antylop gnu wskazują, że gnu pręgowane oddzieliły się od gnu brunatnego około miliona lat temu. Ich ewolucja szła w parze z rozwojem afrykańskich sawann, dzięki czemu te zwierzęta wykształciły liczne cechy umożliwiające przetrwanie w wymagających warunkach – zarówno morfologiczne, jak i behawioralne. Gnu pręgowane to więc nie tylko ikona afrykańskiej przyrody, ale także przykład niezwykłej siły adaptacyjnej i różnorodności biologicznej. Wygląd i wymiary Gnu pręgowane to masywna antylopa o charakterystycznej sylwetce, wyróżniającej się muskularnym tułowiem i mocnym pyskiem. Dorosłe samce osiągają długość ciała od 1,76 do 2,03 m, samice nieco mniejsze – 1,72–1,78 m. Choć do ważących tonę największych antylop wciąż im daleko, to masa ciała gnu pręgowanego jest imponująca. W przypadku samców waha się od 171 do 271 kg, a samic od 141 do 242 kg. Ogon osiąga długość od 55 do 73 cm, a wysokość w kłębie samców wynosi średnio 1,41–1,56 m, u samic 1,29–1,44 m. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/serengeti-co-roku-przyciaga-miliony-turystow-wszyscy-chca-zobaczyc-wielka-migracje-zwierzat-fot-shutterstock-541673e.jpg" width="1000" height="561" alt="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" title="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" /> Ubarwienie gnu pręgowanego jest charakterystyczne – szara sierść z pionowymi brunatnymi pręgami, które biegną od szyi do tylnej części tułowia. Obie płci posiadają parę zakrzywionych rogów, które mają kształt łuków, rozciągających się na boki, następnie wyginających się ku górze i do wewnątrz, co nadaje im charakterystyczny wygląd. Grzywa, ogon i twarz są zazwyczaj ciemne, niemal czarne, u wszystkich podgatunków. Cechą adaptacyjną jest silnie rozwinięta muskulatura kończyn, umożliwiająca szybkie biegi – gnu potrafi osiągać prędkość do 80 km/godz., co jest niezbędne do unikania drapieżników. Zasięg występowania Antylopy gnu występują głównie w południowej i wschodniej Afryce. Podgatunek nominatywny (typowy) zamieszkuje południową Angolę, południowo-zachodnią Zambię, Namibię, Botswanę, Zimbabwe, południowy Mozambik, północną i wschodnią Południową Afrykę oraz Eswatini. Podgatunki wschodnie i zachodnie występują w Kenii, Tanzanii i północnej części Mozambiku. Zwierzęta te preferują otwarte równiny porośnięte krótką trawą, graniczące z krzewiastymi sawannami. Mogą również przystosować się do suchych regionów, takich jak pustynia Kalahari, pod warunkiem dostępu do wody pitnej. Gnu pręgowane uczestniczą w dalekodystansowych migracjach w poszukiwaniu pożywienia i wody, przemierzając nawet setki kilometrów. Migracje te są zsynchronizowane z rocznym cyklem opadów, a ich zachowanie odgrywa istotną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej sawanny, sprzyjając rozprzestrzenianiu się nasion i kontrolowaniu wzrostu roślinności. Czym żywi się gnu? Antylopy gnu to roślinożercy, których dieta opiera się głównie na krótkich trawach. Ich szeroki pysk pozwala efektywnie zbierać dużą ilość trawy w krótkim czasie. Gnu pręgowane są w stanie przystosować się do zmian sezonowych w dostępności pożywienia, korzystając w porze suchej również z liści krzewów i drzew. Współżyją z innymi gatunkami, takimi jak zebry stepowe, które zjadają górną warstwę traw, odsłaniając młodsze i bardziej odżywcze części, preferowane przez gnu. Antylopy piją regularnie – codziennie lub co drugi dzień pobierają około 10 litrów wody. Co ciekawe, potrafią przetrwać kilka dni bez wody, czerpiąc ją z bulw, korzeni i owoców bogatych w płyny. Podczas sezonowych migracji gnu pręgowane przemieszczają się w kierunku terenów bogatszych w trawę, co jest szczególnie istotne w okresie laktacji samic i wzrostu cieląt. Ich dieta obejmuje zarówno gatunki traw typowe dla sawanny, jak i rośliny zielne, które stanowią suplement odżywczy. To przystosowanie pozwala populacjom gnu utrzymać stabilność w zmiennych warunkach klimatycznych. Zagrożenia i ochrona Populacje antylop gnu są zagrożone przede wszystkim przez działalność człowieka. Wylesianie, nadmierny wypas bydła, wysychanie źródeł wody i fragmentacja siedlisk prowadzą do ograniczenia dostępnych terenów i zakłócenia migracji. W niektórych regionach Afryki na gnu pręgowane intensywnie polowano, co w połączeniu z utratą siedlisk skutkowało lokalnym spadkiem liczebności. Mimo tych zagrożeń, gnu pręgowane jest obecnie klasyfikowane przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski, a populacje są w większości stabilne. Ochrona gnu pręgowanego obejmuje tworzenie parków narodowych i rezerwatów przyrody, a także reintrodukcje w regionach, gdzie gatunek wyginął, np. w Namibii. W parkach narodowych, takich jak Serengeti, populacje gnu są monitorowane, co pozwala na obserwację migracji i analizę wpływu czynników środowiskowych na ich zachowanie. Edukacja lokalnych społeczności i działania ochronne, takie jak zabezpieczenie źródeł wody i ochrona przed kłusownictwem, mają kluczowe znaczenie dla utrzymania populacji w długim okresie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To już pewne: afrykańskie kleszcze przenoszą groźną bakterię, której w Polsce nie było
„Narodowe kleszczobranie” ujawniło nowe zagrożenie. Cztery przebadane okazy kleszczy afrykańskich z Polski zawierały egzotyczne bakterie chorobotwórcze. Naukowcy apelują o ostrożność – pogoda tej wiosny sprzyja szybkiemu rozmnażaniu kleszczy.
Niewystępujące wcześniej w Polsce egzotyczne kleszcze Hyalomma stwierdzono u nas już wiosną 2024 roku. Kluczowa w ich rozpoznaniu okazała się akcja „narodowe kleszczobranie”. Każdy może w niej wziąć udział i przesłać znalezione przez siebie kleszcze do badań w Zakładzie Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Akcja szybko stała się popularna i ułatwia naukowcom oszacowanie „pochodu” kleszczy afrykańskich po Polsce. Właśnie ogłoszono wyniki badań czterech osobników. Okazuje się, że przenoszą groźny patogen. Wyniki badań kleszczy afrykańskich Badacze z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Anny Bajer potwierdzili, że kleszcze z rodzaju Hyalomma regularnie pojawiają się w różnych regionach kraju, w tym w Wielkopolsce i na Śląsku. Przebadano cztery osobniki i we wszystkich wykryto bakterie Rickettsia aeschlimannii. Jest to patogen wywołujący riketsjozy z grupy gorączek plamistych, który wcześniej nie był notowany na terenie naszego kraju. – Zakażenie może objawiać się wysoką gorączką, silnym osłabieniem, bólami mięśni oraz charakterystyczną zmianą skórną w miejscu ukłucia. Ten gatunek bakterii jest ściśle związany z kleszczami z rodzaju Hyalomma, więc jest nowym patogenem, po raz pierwszy zanotowanym na terenie naszego kraju – wyjaśniła w rozmowie z PAP Wiktoria Romanek, doktorantka zajmująca się projektem „narodowe kleszczobranie”. Póki co nie stwierdzono obecności śmiertelnie groźnego wirusa krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej. Jednak potwierdzenie obecności R. aeschlimannii to sygnał do zachowania wyjątkowej ostrożności. Pamiętajmy, że to już kolejna choroba przenoszona przez kleszcze w Polsce, po boreliozie i kleszczowym zapaleniu mózgu. Czym charakteryzują się Hyalomma? Kleszcze z rodzaju Hyalomma są wyjątkowo duże – po napiciu się krwi mogą osiągnąć nawet 2 cm długości. Są też szybsze niż krajowe kleszcze i potrafią podążać za swoją ofiarą na dystansie nawet kilkuset metrów. Ich głównymi żywicielami są konie, bydło, owce i psy, jednak stanowią realne niebezpieczeństwo również dla ludzi. Ciepła i sucha wiosna oraz sezon migracji ptaków to dla tych kleszczy idealne warunki. Jak podkreślają naukowcy, wraz z migrującymi ptakami tysiące ich larw i nimf trafiają corocznie do Europy. Choć sroga zima miała wpływ na kleszcze, to potrafią mnożyć się tak szybko, że nie ma co się łudzić, ze będzie ich mniej. Każdy może pomóc badać kleszcze Naukowcy apelują o przesyłanie znalezionych kleszczy do Zakładu Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych. W przypadku zauważenia nietypowo dużego osobnika, należy go bezpiecznie usunąć pęsetą lub kleszczołapkami, chwytając jak najbliżej skóry, aby uniknąć jego zgniecenia. Przed wysyłką kleszcza należy zamrozić na co najmniej 24 godziny, w temperaturze -20°C. Następnie należy go zapakować wraz z krótką informacją zawierającą datę znalezienia, dokładną lokalizację oraz informację, z jakiego zwierzęcia lub osoby został zdjęty. Kleszcze należy wysłać na adres: Zakład Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Ilji Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Szokujące okrucieństwo w Senegalu: ptaki otruto i pozbawiono głów. To tylko mała część „sępiego kryzysu” w Afryce
W Senegalu doszło do niepotykanego okrucieństwa wobec ptaków, a jego źródłem prawdopodobnie są przesądy. 24 sępy zostały zwabione do zatrutej padliny, a potem pozbawione głów.
Niestety, w skali kontynentu nie był to jednostkowy przypadek. W różnych krajach Afryki od lat dochodzi do tego typu aktów okrucieństwa. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”, a los wielu gatunków tych majestatycznych ptaków jest coraz bardziej zagrożony. Makabra w senegalskiej wiosce O okrutnym incydencie doniosła organizacja Vulture Conservation Foundation, zajmująca się ochroną sępów, głównie w Europie. 8 marca 2026 w wiosce Khaoul Godaguène w Senegalu zaalarmowano żandarmerię. Znaleziono martwego osła otoczonego martwymi sępami. Według wstępnego dochodzenia, osioł należał do lokalnego rolnika i wykazywał oznaki choroby na kilka dni przed makabrycznym odkryciem. Rolnik oświadczył, że gdy został zaalarmowany o śmierci swojego zwierzęcia, padlina zdążyła już przyciągnąć liczne sępy. Te same sępy lokalna policja znalazła martwe i pozbawione głów kilka dni później. Jeden z osobników był zaobrączkowany. Najprawdopodobniej to przypadek rytualnego otrucia i zabicia, praktyki popularnej w niektórych obszarach Afryki. Niektórzy wierzą, że używanie głów sępów w tradycyjnych rytuałach może przynieść szczęście. Praktyki te nasilają się w różnych ważnych społecznie momentach, takich jak wybory czy mecze piłki nożnej. I napędzają nielegalny handel, przez który co roku giną setki zwierząt, w tym sępy. Afrykański „sępi kryzys” przybiera na sile Zjawisko trucia sępów i pozyskiwania ich części ciała niestety przybiera w Afryce na sile. Mówi się wręcz o „sępim kryzysie”. Gwałtowne załamanie populacji sępów trwa od początku XXI wieku. Jego główną przyczyną jest trucie padliny pestycydami przez kłusowników oraz nielegalny handel częściami ciała ptaków, do celów tradycyjnej medycyny i rytuałów. W Afryce Północnej kryzys doprowadził do regionalnego wyginięcia sępa kasztanowatego i uszatego, oszczędzając jedynie nieliczne populacje sępa płowego, egipskiego oraz orłosępa. Afryka Zachodnia odnotowała drastyczne spadki liczebności sięgające 97% w niektórych populacjach, zwłaszcza sępów brunatnych i plamistych. Z kolei Afryka Południowa, charakteryzująca się największą bioróżnorodnością (9 gatunków, w tym endemiczny sęp przylądkowy), boryka się z incydentami masowych otruć, w których nieraz ginie ponad 500 osobników jednocześnie. Do gatunków najbardziej dotkniętych należą krytycznie zagrożone: sęp afrykański (średni spadek o 86%), sęp plamisty (spadek o 97%), sęp brunatny (spadek o 67%) oraz sęp białogłowy (spadek o 85–93%), a także zagrożone wyginięciem sępy uszate (spadek o 88–92%) i sępy egipskie (spadek o 91% na kontynencie). Brak tych ptaków w ekosystemie niesie ze sobą poważne konsekwencje sanitarne, takie jak wzrost ryzyka rozprzestrzeniania się chorób z rozkładającej się padliny oraz skażenie źródeł wody. Źródło: Vulture Conservation Foundation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Taka migracja rekina zdarza się raz na milion. Samica żarłacza tępogłowego pokonała ponad 7 tys. kilometrów
Złowiony u wybrzeży Nigerii żarłacz tępogłowy przepłynął rekordowe 7200 km. To pierwsza udokumentowana migracja między dwoma oceanami w historii tego gatunku.
Spis treści Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samica żarłacza tępogłowego złowiona przez rybaków w Nigerii okazała się największą eksploratorką w historii. Zachęcona prawdopodobnie prze ocieplające się wody, pokonała ponad 7 tysięcy kilometrów. To niezwykłe tym bardziej, że ten gatunek rekinów zwykle żyje w płytkiej strefie przybrzeżnej. Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Kiedy rybak Turawa Hakeem złapał dorodnego żarłacza tępogłowego nie przypuszczał, że połów ten stanie się naukową sensacją. Ten gatunek rekina jest dość powszechnie łowiony komercyjnie i sportowo. Okazało się że rekin jest oznakowany, wyposażony w nadajnik z napisem „Badania naukowe. Za zwrot – nagroda”. Zaciekawiony rybak skontaktował się mailowo z naukowcami. Maila odebrał Ryan Daly, ekolog z z Oceanographic Research Institute w RPA. I początkowo w niego nie uwierzył. Z informacji wynikało, że rekin musiał przebyć nie notowaną nigdy wcześniej odległość po tym, jak został oznakowany przez Daly’ego w 2021 roku. Przez rok po znakowaniu był wielokrotnie rejestrowany wzdłuż wybrzeży RPA i Mozambiku. Następnie zniknął z radarów, aż do lipca 2023 roku, kiedy to został złowiony prze Turawę Hakeena. Prawdopodobieństwo takiej migracji to jak raz na milion - podsumowuje Ryan Daly. Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Oznakowana samica przepłynęła rekordową trasę: około 7 200 km z Kanału Mozambickiego na Oceanie Indyjskim, aż do Lagos w Nigerii nad Oceanem Atlantyckim. To najdłuższa udokumentowana migracja tego gatunku i pierwszy, gdy żarłacz tępogłowy przepłynął między dwoma oceanami. Opis tej migracji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology”. Podróż samicy była wyjątkowa, ponieważ musiała pokonać Prąd Benguelski — jeden z największych na świecie zimnych prądów morskich, który przez co najmniej 55 000 lat stanowił barierę dla migracji żarłaczy tępogłowych wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Naukowcy przypuszczają, że rekin ominął zimne wody płynąc daleko od brzegu lub skorzystał z cieplejszych obszarów wody podczas zjawiska Benguela Niño, podobnego do El Niño. Podobne zachowania obserwowano już u innych ryb, np. makreli i sardynek. Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samice żarłaczy tępogłowych osiągają dojrzałość płciową w wieku 20 lat. Wcześniej są bardziej skłonne do eksploracji. Ta niezwykła podróż samicy sugeruje, że zmiany klimatyczne umożliwiają morskim gatunkom migrowanie na nowe obszary. Daly zauważa, że ocieplenie wód i przesunięcia prądów morskich mogą częściej umożliwiać różnym zwierzętom eksplorację nowych siedlisk. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Twarz „Małej Stopy” po cyfrowej rekonstrukcji. Tak wyglądał nasz przodek sprzed 3,5 mln lat
„Mała Stopa”, jeden z najstarszych i najbardziej kompletnych szkieletów hominina, doczekała się cyfrowej rekonstrukcji twarzy. Dzięki skanom o niezwykle wysokiej rozdzielczości naukowcy odtworzyli jej rysy po ponad 3,5 mln lat. Wyniki analiz sugerują, że historia ewolucyjna tego australopiteka może być bardziej złożona, niż dotąd zakładano. To odkrycie może zmienić sposób patrzenia na początki człowieka.
To skamieniałość jest absolutnie unikatowa. Jest to najpełniejszy szkielet wczesnego hominina, jaki kiedykolwiek znaleziono. Niestety jego twarz została zniekształcona przez miliony lat procesów geologicznych, których nie dało się skorygować metodami rekonstrukcji fizycznej. Dlatego naukowcy musieli wykorzystać w tym celu bardzo zaawansowane metody badawcze. Ich wynik przedstawili na łamach. Okoliczności odkrycia „Małej Stopy” Szkielet odkryto w jednej jaskiń Wits Sterkfontein, położonych około 40 km na północny zachód od Johannesburga w Republice Południowej Afryki, na terenie wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako „Kolebka Ludzkości”. Odkrycie tego szkieletu tak naprawdę dokonało się w momencie analizy kości w magazynie. W 1994 roku Ronald J. Clarke zidentyfikował cztery kości lewej stopy należące do hominida. P.V. Tobiasa okrzyknął znalezisko mianem „Małej Stopy” ze względu na niewielki rozmiar zidentyfikowanej... stopy. Dopiero w kolejnych latach do tych kostek dokooptowano resztę szkieletu, która należała do tej samej istoty, która otrzymała naukową nazwę Australopithecus prometheus. Skanowanie daje twarz homininowi Wykorzystując skanowanie synchrotronowe o wysokiej rozdzielczości w synchrotronie Diamond Light Source w Wielkiej Brytanii oraz zaawansowane techniki rekonstrukcji wirtualnej, międzynarodowy zespół badawczy pod kierownictwem dr Amelie Beaudet z Uniwersytetu w Cambridge oraz francuskiego CNRS i prof. Dominica Stratforda z Uniwersytetu Witwatersrand (RPA) oraz Uniwersytetu Stony Brook (USA) zrekonstruował cyfrowo kości twarzy „Małej Stopy” z rozdzielczości 21 mikronów. Praca nad tym zadaniem trwała 5 lat. Synchrotrony są używane też do analizy fizykochemicznej artefaktów archeologicznych, tak jak to miało miejsce niedawno w przypadku broni z epoki brązu. W ten sposób udało się stworzyć jedną z najpełniejszych znanych rekonstrukcji twarzy australopiteka. Eksperci wskazują, że twarz jest kluczowym obszarem anatomicznym dla zrozumienia, jak homininy adaptowały się do otoczenia. Eksperci przeanalizowali dziewięć liniowych pomiarów twarzy i zastosowali trójwymiarową morfometrię geometryczną, aby porównać „Małą Stopę” z twarzami kilku innych żyjących małp człekokształtnych, a także z trzema innymi skamieniałościami australopiteka. Wśród nich znalazł się młodszy okaz z Republiki Południowej Afryki i dwa okazy etiopskie. Co wynika z tej analizy? Co skany wnoszą do poznania australopiteków? Wyniki pokazują, że ogólny rozmiar twarzy, kształt i wymiary oczodołów oraz ogólna budowa twarzy „Małej Stopy” bardziej przypominają skamieniałości wschodnioafrykańskie (do których należy na przykład słynna Lucy) niż młodsze okazy z RPA. – Ta prawidłowość jest nieoczekiwana, biorąc pod uwagę geograficzne pochodzenie Małej Stopy i sugeruje bardziej dynamiczną historię ewolucyjną niż wcześniej zakładano – mówi dr Beaudet. W czasie badania zidentyfikowano też dowody na presję selekcyjną działającą na okolicę oczu, co może być związane ze zmianami w zdolności widzenia. Wniosek dotyczący „Małej Stopy” jest następujący: może reprezentować linię blisko spokrewnioną z populacjami wschodnioafrykańskimi, podczas gdy późniejsze południowoafrykańskie homininy rozwinęły bardziej charakterystyczne cechy twarzy w wyniku lokalnych procesów ewolucyjnych. Badania kształtu twarzy tego hominina pokazują, że wykazuje ona morfologię pośrednią między wzorcami obserwowanymi u dzisiejszych małp człekokształtnych (goryli i szympansów) a wzorcem ludzkim (Homo). Jej twarz różni się od ludzkiej tym, że jest bardziej masywna i wysunięta do przodu. Twarz to tylko początek Na razie zrekonstruowano tylko twarz, a nie całą czaszkę. W miarę jak będą kontynuowane dalsze wirtualne rekonstrukcje, naukowcy mają nadzieję pogłębić naszą wiedzę na temat tego, jak wczesne homininy poruszały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały w Afryce. – Twarz to tylko część historii. Inne części czaszki, zwłaszcza mózgoczaszka, pozostają zniekształcone przez deformację plastyczną i będą wymagały podobnej cyfrowej rekonstrukcji, aby lepiej zrozumieć rozmiar i organizację mózgu u tego wczesnego hominina – kończy dr Beaudet. Źródło: Comptes Rendus Palevol Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Legendarny król Nubii istniał naprawdę. Potwierdza to dokument z XVII-wiecznego śmietnika
Polscy archeolodzy potwierdzili istnienie króla Qashqasha – postaci dotąd uważanej za półlegendarną. Dokument z XVII wieku znaleziony w Sudanie ujawnia kulisy arabizacji fascynującego królestwa Nubii, które było chrześcijańskim przyczółkiem w Afryce.
Spis treści: Historia Nubii znaleziona w śmietniku Nubia – zaginione królestwo na styku światów Król Qashqash – od legendy do historii Proces arabizacji Nubii Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Dokument znaleziony w pozostałościach śmietnika potwierdza istnienie Qashqasha – władcy Nubii, którego dotąd znaliśmy jedynie z przekazów ustnych i fragmentarycznych wzmianek. Arabskojęzyczny dekret królewski zweryfikowany przez polskich historyków ostatecznie udowadnia realność legendarnej postaci i pozwala lepiej zrozumieć arabizację afrykańskiej enklawy chrześcijaństwa. Historia Nubii znaleziona w śmietniku Wyobraź sobie Starą Gondolę, czyli ruiny dawnej stolicy Makurii położone pośród pustynnego Sudanu. Grupa archeologów trafia na śmieciowisko pełne niepozornych odpadków sprzed wieków. Tam, w stertach potłuczonych naczyń i kurzu, leży fragment papieru. To wyblakłe pismo zawiera arabski tekst, który na zawsze zmienia rozumienie historii regionu. Na tym skrawku pojawia się imię Qashqasha. Dzięki temu bohater znany tylko z legend nagle… staje się faktem. Ten dokument to oficjalny rozkaz: król Nubii nakazuje w nim przekazanie darów swoim poddanym. To niby prosta administracyjna notka, ale na jej podstawie archeolodzy rekonstruują świat, który do tej pory toną w mroku wieków średnich. Nubia – zaginione królestwo na styku światów Aby zrozumieć wagę tego odkrycia, trzeba cofnąć się w czasie. Nubia to starożytna kraina rozciągająca się wzdłuż środkowego Nilu, na południe od Egiptu (obecnie w tym miejscu znajduje się Sudan i południowy Egipt). Przez tysiąclecia była mostem łączącym śródziemnomorskie cywilizacje z Afryką Subsaharyjską. To tutaj ścierały się wpływy faraonów, później cesarzy Bizancjum, arabsko-muzułmańskich dynastii i lokalnych potężnych rodów. Królestwa Nubii – przede wszystkim Makuria, ale także Nobatia i Alodia – słynęły z bogactwa, chrześcijańskiej kultury (nubijskie chrześcijaństwo było jednym z najstarszych na świecie), monumentalnych świątyń i siły militarnej. Upadek Makurii w XIV wieku sprawił, że region popadł w zapomnienie. Przez kilka kolejnych stuleci historia Nubii skrywała się w mroku tzw. „ciemnych wieków”. O dawnych władcach, rytuałach, a nawet o samych mieszkańcach, przez długi czas wiedziano niewiele. Samotna cytadela na pustyni – Stara Dongola była pamiątką po dawnym świecie Stara Dongola, niegdyś stolica Makurii, w okresie postmakurytańskim zredukowała się do cytadeli otoczonej kilkoma dzielnicami. Wtedy to powstały legendy o królach, takich jak Qashqash – postaciach na granicy historii i mitu. Archeolodzy przez lata znajdowali jedynie urywki tej opowieści, aż do dnia, gdy natrafili na królewski rozkaz pośród śmieci sprzed wieków. Król Qashqash – od legendy do historii Przez wieki postać Qashqasha była obecna w sudańskich przekazach ustnych i rzadkich pisanych źródłach (np. Kitāb al-Ṭabaqāt). Uważano go za przodka świętych mężów, którzy mieli wpływ na kształtowanie się późniejszego islamu w regionie. Dopiero odnaleziony rozkaz, badany przez Tomasza Barańskiego z Uniwersytetu Warszawskiego jednoznacznie umieszcza Qashqasha wśród rzeczywistych władców Dongoli. Wspomniany rozkaz nakazuje przekazać konkretne dobra (owce, bawełnę, nakrycie głowy) wybranym osobom – część z nich to przedstawiciele lokalnej administracji i elity, inni to zapewne liderzy plemion. Ta codzienna praktyka wymiany darów była podstawą lojalności, siatki wpływów i pozycji społecznej. W ten sposób władcy Nubii, nawet w późniejszych czasach, mogli kontrolować szerokie obszary zamieszkane przez różnorodne społeczności. Dlaczego dokument był po arabsku? Proces arabizacji Nubii Arabski tekst dokumentu zdradza jednak, że Qashqash i jego dwór byli na etapie przechodzenia od lokalnych tradycji do nowej rzeczywistości językowej. Słaba znajomość klasycznego arabskiego u autora rozkazu wskazuje, że arabizacja Nubii przebiegała stopniowo. W czasach panowania Funjów (XVI–XIX wiek) Nubia była polem ścierania się tradycji chrześcijańskich z narastającym wpływem islamu i arabskości. Elity, takie jak Qashqash, pełniły rolę pośredników między dawną chrześcijańską przeszłością a nową muzułmańską rzeczywistością Sudanu. Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Władcy tacy jak Qashqash, których istnienie potwierdzają teraz źródła pisane, według legend mają być przodkami kluczowych rodzin religijnych Sudanu. Teraz lepiej rozumiemy to, jak lokalne tradycje przenikały się z islamem i jak rodziła się wyjątkowa do dzisiaj lokalna kultura. Przypadkowe znalezisko pokazuje, że historia Nubii i całej Afryki Subsaharyjskiej to nie tylko plamy niewiedzy na mapie. To pełna dynamiki opowieść o ludziach, którzy przez wieki łączyli światy, handlowali, walczyli i budowali mosty między kontynentami. Historia chrześcijaństwa nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Europy. Źródła: Azania: Archaeological Research in Africa, arkeonews.net Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jest wielkości województwa, a skrywa potęgę Afryki. Podróż do Rwandy to przygoda życia
Rwanda zaprasza w podróż przez wulkany, sawanny i gęste lasy deszczowe. Afrykańska „Kraina Tysiąca Wzgórz" to idealny kierunek dla osób szukających autentycznych doznań bez wielogodzinnych przejazdów.
Spis treści: Prowincja Kigali (miasto Kigali) Prowincja Północna (Park Narodowy Wulkanów, Musanze) Prowincja Zachodnia (Park Narodowy Gishwati-Mukura, jezioro Kiwu) Prowincja Południowa (Park Narodowy Nyungwe, Nyanza) Prowincja Wschodnia (Park Narodowy Akagera) Afryka rozpala wyobraźnię podróżników. Jej malownicze widoki to feeria barw: od nieprzebytych lasów deszczowych, w których małpy z gracją przemykają w koronach drzew, po porywające safari na rozległych, upalnych sawannach. Rwanda, wielkością zbliżona do województwa lubelskiego, zachwyca krajobrazami i przyjaznym klimatem swoich pięciu urokliwych prowincji. Kraj ten to także poruszająca opowieść o odrodzeniu – od mroków ludobójstwa po obecną pozycję lidera w dziedzinie ochrony dzikiej przyrody. Prowincja Kigali (miasto Kigali) Przemierzając kręte uliczki Kigali – stolicy położonej w sercu prowincji o tej samej nazwie – łatwo zrozumieć, skąd wzięło się określenie Rwandy jako „Kraju Tysiąca Wzgórz”. Relaks na tarasie kawiarni Kivu Noir z aromatyczną lokalną kawą pozwala w pełni docenić malownicze pofałdowanie terenu. Hotele Radisson Blu i Kigali Serena to synonim wygody i pięknych widoków, a ich położenie w centrum prowincji czyni je idealną bazą wypadową w pozostałe zakątki kraju. Nyandungu Eco Park to zielone płuca miasta i doskonały przykład rwandyjskiej dbałości o środowisko. Na miejscu możesz skosztować lokalnej kuchni, zgubić się wśród bambusowych ścieżek, poczuć atmosferę parku podczas przejażdżki rowerowej lub po prostu odpocząć, podziwiając roślinność, która służy jako naturalny system filtracji tutejszych mokradeł. Osoby pragnące poczuć rytm miejskiego życia powinny skierować się na targ Kimironko. Tętniące życiem stoiska, wypełnione gwarem kupujących, oferują niezwykle różnorodny asortyment – od warzyw i owoców po rękodzieło i tkaniny z niemal całej Afryki. Pobyt w Rwandzie nie byłby kompletny bez oddania hołdu ofiarom w Kigali Genocide Memorial. Odwiedzający powinni przygotować się na trudną i drastyczną tematykę wystawy, upamiętniającej tragiczne wydarzenia z 1994 roku, które pochłonęły ponad 800 tysięcy istnień. Po zwiedzaniu warto zarezerwować sobie czas na refleksję i wyciszenie. Trudno w pełni przygotować się na emocjonalny wstrząs, jaki wywołują poruszające wystawy wewnątrz kompleksu. Relacje z ludobójstwa i wydarzeń, które je poprzedziły, ukazują niewyobrażalne okrucieństwo: w ciągu zaledwie 100 dni zgładzono blisko 20 procent populacji – to oznacza śmierć ponad sześciu osób na minutę. Wystawa nie oszczędza widza, uderza w niego całym ciężarem. Miejsce Pamięci pozostawia głębokie poczucie obcowania z historią i zmienia spojrzenie na przeszłość jako lekcję dla przyszłości. Prowincja Północna (Park Narodowy Wulkanów, Musanze) Kierując się na północ, pagórkowaty krajobraz ustępuje miejsca wierzchołkom Parku Narodowego Wulkanów. To właśnie tutaj żyją słynne goryle górskie i tutaj swoje badania prowadziła Dian Fossey – wybitna prymatolożka oraz autorka książki „Goryle we mgle”. Rwanda bardzo poważnie podchodzi do ochrony goryli, czego najlepszym dowodem jest doroczna ceremonia Kwita Izina. Podczas uroczystości młodym osobnikom urodzonym w minionym roku oficjalnie nadaje się imiona, a czynią to zaproszeni goście: wybitni naukowcy, artyści, lekarze i sportowcy z całego świata. Więcej o tych fascynujących zwierzętach, trudzie ich ratowania oraz inspirującej historii Dian Fossey przybliża centrum Ellen DeGeneres Campus, należące do fundacji Dian Fossey Gorilla Fund. W ofercie są także wyprawy śladami goryli. Dochód z tych ekspedycji wspiera ochronę przyrody i lokalne społeczności, a trasy dostosowane są do każdego stopnia trudności – od spokojnych spacerów po lesie po wymagające wspinaczki. Wędrówka przez surowe, wulkaniczne tereny znajduje swój finał w niezapomnianym spotkaniu oko w oko z gorylami w ich naturalnym środowisku. Ale goryle to nie jedyne fascynujące naczelne w Rwandzie: bliźniacze lasy Parku Narodowego Gishwati-Mukura to idealne miejsce na spotkanie z szympansami. Wycieczki trwają od rana do wieczora, więc kluczowy jest prowiant i wygodny strój. W trakcie poszukiwań wypatrujcie też koczkodanów złocistych. Wytchnienie znajdziesz w zacisznych pokojach i kojącej saunie hotelu Five Volcanoes Boutique, a jeśli szukasz głębszych wrażeń, wybierz Red Rocks Rwanda w Musanze. Oba miejsca pomogą w organizacji spotkania z małpami, przy czym Red Rocks oferuje dodatkowo możliwość zanurzenia się w lokalnej kulturze: od błyskawicznego kursu plecenia koszy, przez taniec w rytm bębnów, aż po wspólne warzenie piwa bananowego – popularnego miejscowego przysmaku. Prowincja Zachodnia (Park Narodowy Gishwati-Mukura, jezioro Kiwu) Na zachodzie wzgórza rozstępują się, odsłaniając sielankowy blask jeziora Kiwu, jednego z Wielkich Jezior Afrykańskich. Akwen słynie z nieziemskich widoków – mieniąca się tafla zlewa się z niebem tak idealnie, że trudno odgadnąć, gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie. Nie ma lepszego sposobu, by stać się częścią tego spektaklu, niż wynajęcie kajaka i podziwianie zachodów słońca z poziomu wody. Komfortowy nocleg oraz kajaki zapewniają hotele Lake Kivu Serena, Cleo Lake Kivu i Mantis Kivu Marina Bay. Jezioro Kiwu to kluczowy region uprawy kawy, co zawdzięcza znacznej wysokości nad poziomem morza, tropikalnemu klimatowi i żyznej, wulkanicznej glebie. Miłośnicy „małej czarnej” powinni odwiedzić plantację Kigufi Coffee, gdzie poznają cały proces produkcji – od sadzenia krzewów po zbiory. Prowincja Południowa (Park Narodowy Nyungwe, Nyanza) Równikowe położenie Rwandy sprzyja rozwojowi lasów deszczowych. Na południu, w Parku Narodowym Nyungwe, występuje gęsta roślinność i bogata fauna. Obszar ten, będący źródłem Nilu, można zwiedzać na kilka sposobów: korzystając z tyrolek nad koronami drzew lub wędrując szlakami, na których bytują gerezy czarno-białe. Dostępny jest tu również park linowy Gisakura z przeszkodami o różnym stopniu trudności. Pałac Królewski w Nyanza to kolejne miejsce, które pozwala lepiej poznać przeszłość Rwandy. Wewnątrz wzniesionego w 1932 roku budynku w stylu art déco, dawnej siedziby monarchii, zgromadzono zabytki i pamiątki z okresu kolonialnego. Na zewnątrz znajduje się replika tradycyjnej rezydencji królewskiej w kształcie ula, która zaskakuje przestronnym wnętrzem i kunsztownymi, plecionymi ścianami. Warto odwiedzić także pobliską zagrodę bydła Inyambo o imponująco długich rogach. Do dziś można tam usłyszeć pieśni śpiewane zwierzętom przez opiekunów – to relikt dawnych królewskich rytuałów. Prowincja Wschodnia (Park Narodowy Akagera) Park Narodowy Akagera to miejsce dla osób szukających klasycznych afrykańskich przygód. Na tamtejszych sawannach, pośród akacji i wysokich traw, można spotkać liczne stada dzikich zwierząt. Na zwiedzanie tego rozległego rezerwatu warto zarezerwować kilka dni i zabrać ze sobą dobry aparat. Praktyczną bazą wypadową są hotele Epic Hotel & Suites przy północnej bramie oraz Akagera Game Lodge położony na terenie parku. Tutejsze safari szybko rozbudzają ducha odkrywcy. Po pierwszych spotkaniach z naturą zaczynamy coraz uważniej wypatrywać kolejnych zwierząt, odkrywając, jak bogata jest fauna parku Akagera. Na trasie można spotkać zebry, żyrafy, guźce i babuiny, a także całą Wielką Piątkę Afryki. Dzięki inwestycjom w ochronę przyrody i walce z kłusownictwem, te niezwykłe tereny przetrwają dla przyszłych pokoleń. Podróż wcale nie musi ograniczać się do lądu: rejs po jeziorze Ihema pozwala odkryć wodne oblicze Akagery, równie dzikie jak jej lądowe krajobrazy. Można tu zobaczyć szybujące ibisy, zanurzone stada hipopotamów, spragnione antylopy na brzegu, kąpiące się gruboskórce oraz budzące respekt krokodyle nilowe wylegujące się w słońcu. Źródło: National Geographic
Kapsztad ma własne „państwo” roślin. Wyprzedza całe kraje i największe parki narodowe
Na Półwyspie Przylądkowym w RPA rośnie 2785 gatunków roślin – to więcej niż w wielu europejskich krajach. Po 76 latach botanicy zaktualizowali listę i potwierdzili: Kapsztad to centrum światowej bioróżnorodności. Problem w tym, że to zielone bogactwo szybko znika.
Szata roślinna Ziemi nie jest jednorodna – niektóre regiony aż kipią zielenią, inne są jej prawie całkiem pozbawione. Wynika to z milionów lat ewolucji, zmian klimatycznych oraz barier geograficznych. Aby uporządkować tę mozaikę gatunków, nauka wprowadziła system podziału na obszary o podobnej historii i składzie botanicznym. Najważniejszą jednostką jest tzw. państwo florystyczne. A najciekawsze znajduje się w jednym z najbardziej bioróżnorodnych miejsc na Ziemi: w południowej Afryce. Czym jest państwo roślinne? Państwo florystyczne (lub roślinne) to największa jednostka w systemie podziału roślinności na świecie. Obejmuje ono – zwykle ogromne – obszary o wspólnej szacie roślinnej, wynikającej ze wspólnego pochodzenia i historii rozwoju. Fundamentem wyróżnienia danego państwa jest występowanie endemizmu na poziomie całych rodzin i rodzajów roślin. Oznacza to, że określone grupy roślin powstały i występują naturalnie tylko na danym obszarze. Granice państw florystycznych mają często charakter umowny lub nieostry, bo szata roślinna wykazuje tam cechy mieszane. Przykładem takiej strefy przejściowej jest Obszar Saharo-Sindyjski, który łączy cechy flory holarktycznej oraz paleotropikalnej. Globalny podział świata roślin Nauka wyróżnia sześć państw florystycznych, z których każde dzieli się na mniejsze jednostki: podpaństwa, obszary i prowincje. Największym z nich jest Państwo Holarktyczne, obejmujące większość północnej półkuli. Pozostałe to Państwo Neotropikalne (Ameryka Środkowa i Południowa), Paleotropikalne (Afryka i Azja zwrotnikowa), Australijskie oraz Antarktyczne. Ale najciekawsze jest szóste. To najmniejsze pod względem powierzchni, lecz niezwykle bogate Państwo Przylądkowe, obejmujące tylko sam południowy koniuszek Afryki. Pięcioro botaników bada tysiące gatunków Państwo Przylądkowe (Capensis) w RPA i samo miasto Kapsztad, są uznawane za „hotspot” bioróżnorodności. To region wpisany też na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Grupa pięciorga botaników z uniwersytetów w Pretorii i Stellenbosch oraz Narodowego Instytutu Bioróżnorodności RPA podjęła się niedawno karkołomnego i bardzo pracochłonnego zadania: aktualizacji spisu gatunków roślin Półwyspu Przylądkowego. To pierwsza taka aktualizacja od 76 lat. Botanikom udało się ustalić, że na tym niewielkim obszarze występuje aż 2785 gatunków, podgatunków i odmian roślin. Zagrożone bogactwo To bogactwo przewyższa wiele całych krajów w Europie i największe parki narodowe USA. Dzięki nowoczesnym narzędziom, takim jak cyfrowe bazy danych i nauka obywatelska (np. aplikacja iNaturalist), naukowcy stworzyli fundament dla skuteczniejszego zarządzania ochroną przyrody w tym regionie. Dominującą formacją Państwa Przylądkowego jest tzw. fynbos. To odporna na okresowe pożary i susze, szybko rosnąca szata roślinna. Charakteryzuje się unikalnymi rodzinami roślin, takimi jak Bruniaceae, które nie występują nigdzie indziej. Niestety, to bogactwo jest poważnie zagrożone – Kapsztad uznaje się jednocześnie za… światową stolicę wymierania roślin kwiatowych. Główne zagrożenia to: gatunki inwazyjne, utrata siedlisk oraz gaszenie naturalnych pożarów, które są niezbędne do regeneracji fynbosu. Dlatego inicjatywy takie, jak aktualizacja spisu gatunków, są absolutnie kluczowe dla zachowania bioróżnorodności Kapsztadu i Państwa Przylądkowego. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
High-tech z epoki przed piramidami. Zaskakujące odkrycie w muzealnym magazynie
Niewielki metalowy przedmiot, który przez dekady przeleżał w muzealnym magazynie, okazał się przełomowym odkryciem. Archeolodzy ustalili, że był częścią zaawansowanego narzędzia sprzed około 5300 lat. Znalezisko pochodzi z czasów sprzed pierwszych faraonów. Obiekt zmienia spojrzenie na rozwój technologii w starożytnym Egipcie.
Do tego znaleziska archeologicznego doszło ponad sto lat temu na cmentarzu w Badari w Górnym Egipcie. W grobie oznaczonym numerem 3932 archeolodzy znaleźli szczątki dorosłego mężczyzny. Obok niego leżał drobny przedmiot z metalu. Miał zaledwie 63 milimetry długości i ważył tyle, co dwa małe spinacze biurowe lub moneta jednogroszowa. Opisano go jako „małe miedziane szydło z owiniętym rzemieniem”. I zapomniano o nim na wiele dekad. Małe wielkie odkrycie Zabytek jest przechowywany w Museum of Archaeology and Anthropology (Muzeum Archeologii i Antropologii) na Uniwersytecie w Cambridge. Niedawno badacze z Uniwersytetu w Newcastle i Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu postanowili przyjrzeć mu się raz jeszcze. Opublikowali swoje wnioski na łamach czasopisma „Ägypten und Levante/Egypt and the Levant”. Ich ustalenie zmienia naszą wiedzę o początkach cywilizacji. Okazało się, że ten niepozorny kawałek metalu to fragment najstarszego zidentyfikowanego do tej wiertła łukowego z Egiptu z metalową końcówką. Pochodzi z okresu predynastycznego, czyli sprzed około 5300 lat. To czas, gdy pierwsi faraonowie nie zasiadali jeszcze na tronach. Dotychczas najlepiej zachowane zestawy wierteł tego typu znane były z czasów Nowego Państwa, czyli z II tysiąclecia p.n.e., gdy władał Tutanchamon czy Hatszepsut. Jak działało pradziejowe narzędzie? Jak działało takie wiertło? Metalowa końcówka stanowiła kluczowy element mechanizmu wiertła łukowego. Działała ona w połączeniu z trzonkiem, wokół którego owijano skórzany rzemień, co pozwalało na wprawienie wiertła w szybki ruch obrotowy za pomocą łuku. Części organiczne takie jak trzonek rzadko zachowują się w zapisie archeologicznym. Tak też było i w tym przypadku. Jednak ślady zużycia na zabytku oraz zachowane na nim resztki rzemienia potwierdzają użycie tego systemu. Nie tylko miedź To jednak nie koniec niespodzianek. Naukowcy zbadali skład chemiczny wiertła z wykorzystaniem przenośnej fluorescencji rentgenowskiej (pXRF). ​​Wykonano je z nietypowego stopu miedzi, w którego skład wchodziły też arsen i nikiel, a także znaczne ilości ołowiu i srebra. Taka domieszka powodowała, że wiertło było bardziej wytrzymałe niż typowe – stosowane wówczas – narzędzia miedziane. Pradziejowa „wiertarka”. W jakim celu jej używano? Wiertła łukowe były kluczowymi narzędziami do obróbki drewna, kamienia i paciorków. Ich zastosowanie było niezwykle szerokie i obejmowało procesy od produkcji mebli, po wytwarzanie różnego rodzaju ozdób oraz biżuterii. Dzięki zastosowaniu mechanizmu łukowego rzemieślnicy mogli pracować szybciej i z większą precyzją niż przy użyciu prostych narzędzi ręcznych. To z kolei pozwalało na tworzenie bardziej kunsztownych przedmiotów. – Starożytni Egipcjanie słynęli z kamiennych świątyń, malowanych grobowców i olśniewającej biżuterii, ale za tymi osiągnięciami kryły się praktyczne, codzienne technologie, które rzadko zachowują się w zapisach archeologicznych – komentuje współautor publikacji dr Martin Odler z Uniwersytetu w Newcastle. Malowidła z późniejszych grobowców egipskich potwierdzają, że narzędzia te wykorzystywano w warsztatach stolarskich oraz przy precyzyjnej obróbce materiałów. Źródło: Ägypten und Levante / Egypt and the Levant Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.