Wreszcie wiemy, skąd przybyli pierwsi ludzie. Wędrowali wzdłuż wybrzeża Afryki i... zajadali się owocami morza
Pochodzenie współczesnych ludzi jest przedmiotem zażartej dyskusji. Analizy genetyczne jako kolebkę naszego gatunku wskazują Afrykę, jednak do tej pory nie było jasne, jak rozprzestrzenił ię oni na inne kontynenty. Czy to możliwe, że kluczową rolę odegrały… owoce morza?
Najnowsze hipotezy zakładają, że Homo sapiens opuścił południowe wybrzeże Afryki – skąd szacuje się, że pochodził – 70 000 lat temu, rozpoczynając największą migrację w historii świata. Pomogło mu w tym wyjątkowe wśród hominidów przystosowanie do przybrzeżnego trybu życia i obecność smakowitych skorupiaków. Jakie dowody przemawiają za naszym przedwiecznym związkiem z morzem? Gdzie pojawili się pierwsi ludzie? Aktualne teorie Przez wiele lat dominowała teoria, że człowiek współczesny – czyli Homo sapiens – pojawił się w Afryce Wschodniej około 200 000 lat temu, a następnie zaczął rozprzestrzeniać się na inne kontynenty. Wskazywały na to analizy szczątków kostnych oraz narzędzi znalezionych na terenie Etiopii oraz Tanzanii. Nie było jak jasne, jak tego dokonał. Ostatnie dekady przyniosły jednak fascynujące odkrycia. Badania genetyczne wskazują na to, że w naszej historii kluczowe mogło być południowe wybrzeże Afryki. Najnowsza hipoteza zakłada, że to właśnie tam, na terenie dzisiejszego południowego Kapsztadu, człowiek współczesny rozwinął nie tylko szereg „nadmorskich” umiejętności, które umożliwiły mu przetrwanie, ale i zaawansowaną kulturę związaną z morzem, dzięki której rozprzestrzenił się na inne kontynenty. Kompleksy przybrzeżnych jaskiń Pinnacle Point i inne miejsca w rejonie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, ponieważ stanowią najbardziej zróżnicowany i najlepiej zachowany zapis rozwoju zachowań współczesnego człowieka. Sięga on 162 000 lat wstecz. Wielka wędrówka z południowej Afryki Najnowsza hipoteza podróży z Afryki określana jest mianem „koncepcji migracji przybrzeżnej” i zakłada, że nasi przodkowie opuścili region współczesnego RPA około 70 000 lat temu. Według prof. Alana Whitefielda i jego zespołu badawczego, pierwsi ludzie przez 20 000 lat przemieszczali się wzdłuż wybrzeży wschodniej Afryki, korzystając z bogactw zasobów morskich, i dotarli aż do półwyspu Arabskiego, a stamtąd w dalsze regiony Azji i Europy. Badania genetyczne prowadzone na uniwersytetach w Kapsztadzie, Johannesburgu oraz Oxfordzie wykazały, że to właśnie w południowej Afryce pierwsi ludzie mogli wykształcić umiejętności pozwalające im korzystać z dobrodziejstw morza. Te zaś miały pomóc im w wędrówce wzdłuż wybrzeża. Region dzisiejszego RPA obfitował w schronienia skalne, pożywienie – w szczególności owoce morza i mięczaki, które Homo sapiens musieli nauczyć się zdobywać – a także w surowce (kości) umożliwiające rozwój prymitywnych narzędzi. Analizy genetyczne dowodzą, że korzystanie z zasobów morskich poprawiło dietę pierwszych ludzi i umożliwiło znaczący rozwój ich zdolności poznawczych. Mieli oni przewagę nad tymi hominidami, które polegały wyłącznie na polowaniu i zbieractwie w głębi lądu. Dlaczego pierwsi ludzie opuścili Afrykę? Decyzja o opuszczeniu afrykańskiej kolebki wynikała z wielu czynników, ale dużą rolę odegrały… zmiany klimatyczne. Okresy globalnego ochłodzenia, czyli tzw. epoki lodowcowe, powodowały obniżenie poziomu mórz i umożliwiały odkrywanie nowych terenów. Tak najprawdopodobniej stało się z Morzem Czerwonym, które w wyniku globalnego ochłodzenia drastycznie zmniejszyło swój poziom i umożliwiło przeprawę pierwszym ludziom z Afryki na Półwysep Arabski. Przez pewien czas, po erupcji superwulkanu Toba w Indonezji, na dużych obszarach Ziemi panował także niedobór żywności. Według badaczy to migracje wzdłuż wybrzeża i przystosowanie do życia w sąsiedztwie morza między innymi umożliwiły Homo sapiens przetrwanie. Wygląda na to, że pomogły nam… owoce morza, które do dzisiaj uważamy za luksus. Zdolności adaptacyjne, rozwój skutecznych narzędzi i technologii, a także kultury umożliwiającej tworzenie zaawansowanych struktur społecznych sprawiły, że przedstawiciele naszego gatunku zasiedlili niemal każdy skrawek globu. Warto jednak pamiętać, gdzie ta historia miała swój początek. Źródło: Transactions of the Royal Society of South Africa Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie potrzebuje wody, by żyć. Oto zwierzę, które oszukało prawa natury
Gerenuk, będący wyjątkowym przykładem adaptacji do jednego z najsurowszych klimatów świata, jest prawdziwym cudem natury. Bez zdecydowanych działań ochronnych jego obecność w afrykańskim krajobrazie może jednak stać się jedynie wspomnieniem.
Wydaje się, że o podstawowych potrzebach do życia wiemy już wszystko. Woda – obok powietrza i pożywienia – jest przecież uznawana za absolutny warunek przetrwania, a jej brak szybko prowadzi do odwodnienia i poważnych problemów zdrowotnych. Natura lubi jednak burzyć nasze przekonania. Na afrykańskich równinach żyje bowiem niezwykłe zwierzę, które udowadnia, że można obejść się bez tego, co dla większości gatunków jest niezbędne. Otóż ten gatunek antylopy potrafi przeżyć całe życie bez picia wody, czerpiąc wszystko, czego potrzebuje z zupełnie innych źródeł. Generuk długoszyi – wygląd i występowanie Gerenuk, którego nazwa w języku somalijskim oznacza „żyrafią szyję”, to gatunek antylopy zamieszkujący suche obszary wschodniej Afryki – od Somalii, przez południowe Dżibuti, po północną Kenię i wschodnie Tsavo. Jego charakterystyczna sylwetka jest bezpośrednią odpowiedzią na wymagające warunki środowiskowe. Smukła budowa ciała, mniejsza niż u innych antylop głowa z dużymi oczami i uszami oraz dwubarwne brązowe futro pomagają mu skutecznie maskować się wśród krzewów sawanny. Z kolei długie rzęsy i czuciowe włoski na pysku oraz uszach chronią przed skaleczeniami podczas żerowania w gęstych, ciernistych zaroślach. Wyjątkowa długość szyi, w połączeniu z silnymi tylnymi nogami i wzmocnionymi kręgami lędźwiowymi, pozwala gerenukowi stawać na dwóch nogach i sięgać do liści oraz młodych pędów roślin rosnących nawet na wysokości dwóch metrów. Taka zdolność umożliwia mu korzystanie z zasobów pokarmowych niedostępnych dla wielu innych roślinożerców. Co istotne, badania lotnicze wykazały też, że gerenuki preferują suche rejony oddalone od stałych źródeł wody, dzięki czemu ograniczają konkurencję z innymi roślinożercami bardziej uzależnionymi od jej codziennego picia. To przystosowanie pozwala im przetrwać w środowiskach, gdzie dostęp do zbiorników wodnych jest minimalny, a walka o pożywienie – wyjątkowo zacięta. Mistrz przetrwania w suchym klimacie To właśnie niezwykłe umiejętności adaptacyjne w kwestii odżywiania i nawodnienia wyróżniają generuki. Dieta tych antylop obejmuje bowiem około 80 gatunków roślin, a szczególne miejsce zajmują w niej sukulenty – rośliny gromadzące wodę w mięsistych liściach i łodygach. Dzięki temu gerenuki są w stanie całkowicie zaspokoić swoje zapotrzebowanie na wilgoć bez konieczności picia wody. Taka strategia żywieniowa jest bezpośrednią odpowiedzią na warunki panujące w ich naturalnym środowisku, gdzie stałe źródła wody są rzadkie, a konkurencja o nie – bardzo duża. W jaki sposób gerenuk radzi sobie bez wody? Kluczową rolę w tym przystosowaniu odgrywa również fizjologia. Gerenuki mają unikalnie zbudowane przewody nosowe, które minimalizują utratę wody poprzez parowanie, oraz nerki zdolne do wytwarzania wyjątkowo skoncentrowanego moczu. Ich tryb życia także sprzyja oszczędzaniu płynów – poza krótkimi, gwałtownymi ucieczkami przed drapieżnikami, prowadzą życie osiadłe, spędzając większość dnia na spokojnym żerowaniu lub odpoczynku w cieniu krzewów. Wybierając pożywienie bogate w wodę i ograniczając jej straty, gerenuki „oszukały” system ewolucyjny, zyskując przewagę nad innymi roślinożercami, które muszą regularnie odwiedzać wodopoje. Niestety, ta niezwykła zdolność przetrwania nie chroni ich przed zagrożeniami ze strony człowieka. Postępująca utrata siedlisk i ich fragmentacja, wynikająca z rozwoju osadnictwa i wzrostu populacji ludzkiej, ogranicza dostęp gerenuków do bezpiecznych terenów żerowania i skutecznego ukrycia się przed drapieżnikami. Według danych African Wildlife Foundation, w ciągu ostatnich 14 lat populacja spadła o 25%, a obecnie na wolności żyje mniej niż 100 tysięcy osobników. Jeśli trend ten się utrzyma, gatunek może wkrótce otrzymać status „narażonego na wyginięcie”. Źródła: My Modern Met, Sheldrick Wildlife Trust, Animalia Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pawiany „wskazują”, gdzie położona była legendarna kraina starożytnych Egipcjan. Pomogły analizy DNA
Z legendarnej krainy Punt starożytni Egipcjanie sprowadzali nie tylko kość słoniową i drzewa kadzidlane, ale też pawiany. Naukowcy przebadali DNA zachowane w mumiach tych zwierząt. W ten sposób dowiedzieli się, skąd je sprowadzono.
W tym artykule: Bóg zaklęty w małpie DNA pawianów – klucz do poznania zagadki lokalizacji Puntu Erytrea i sąsiadujące z nią regiony Od dziesiątków lat egiptolodzy dyskutują o tym, gdzie znajdowała się legendarna kraina starożytnych Egipcjan, Punt. To stamtąd sprowadzali cenne dla produkty i zwierzęta: drzewa kadzidlane, heban, kość słoniową, małpy, charty czy skóry lampartów. Bardzo długo naukowcy nie mieli narzędzi, które postawiły by kropkę nad i w kwestii wskazania lokalizacji Puntu. Pomógł postęp w badaniach genetycznych. Bóg zaklęty w małpie Starożytni Egipcjanie sprowadzali do swojego kraju pawiany. Było to związane z ich religią. Boga mądrości, Thota ukazywano między innymi właśnie pod postacią pawiana. Jednak te zwierzęta nie występowały w Egipcie również w czasach starożytnych. Z tego powodu Egipcjanie postanowili je sprowadzać z głębi Afryki. Z zapisków wiadomo, że właśnie z krainy Punt. Z badań szkieletów wynika, że usunięto im niebezpieczne kły. Były one potrzebne Egipcjanom do oddawania czci bogowi egipskiemu, Thotowi. DNA pawianów – klucz do poznania zagadki lokalizacji Puntu Aby określić, skąd Egipcjanie sprowadzali pawiany, dr Gisel Knopp z Uniwersytetu w Konstancji w Niemczech wraz z międzynarodowym zespołem, postanowiła przebadać DNA zachowane w mumiach tych zwierząt. Wyniki analiz opublikowano w czasopiśmie naukowym „eLife”. Obszar, z którego sprowadzono te małpy, można określić na podstawie genomu mitochondrialnego. Pomocne w analizach porównawczych było to, że wcześniej inni badacze dobrze poznali rozmieszczenie pawianów na kontynencie afrykańskim i ich różnorodność genetyczną. – Mamy próbki porównawcze z niemal wszystkich regionów, w których obecnie żyją pawiany – mówi dr Kopp. Tą bazę uzupełniono o okazy ze zbiorów muzealnych. Erytrea i sąsiadujące z nią regiony Na potrzeby najnowszych badań przeanalizowano m.in. mumię pawiana odkrytą w 1905 roku w tzw. Dolinie Małp w Egipcie. Szczątki przechowywane w Musée des Confluences w Lyonie, wydatowano na 800–500 rok p.n.e., a zatem Okres Późny. Kolejno porównano jej materiał genetycznych z pawianami z obszaru Afryki. Okazało się, że „egipski” pawian pochodził z obszaru Erytrei, Etiopii lub wschodniego Sudanu. To wynik zbieżny z poprzednimi badaniami mumii pawianów z XVI–XI wieku p.n.e. Wygląda na to, że kierunek, z którego pozyskiwano mumie nie uległ na przestrzeni stuleci większym zmianom. Zmianie uległa jednak nazwa regionu. W II tysiącleciu mowa była o krainie Punt, ale w Okresie Późnym już o tej krainie nie pisano. Jednak skądś sprowadzano pawiany i inne ważne dla Egipcjan surowce. Badacze przypuszczali, że był to ten sam region, ale nie mieli na to dowodów. Starożytni historycy grecko-rzymscy pisali o tym, że z portu Adulis (obecna Erytrera) sprowadzano pawiany. Jednak mumia przebadana ostatnio była o kilkaset lat starsza od tych doniesień. Okazuje się zatem, że port ten musiał funkcjonować zdecydowanie wcześniej. Świadczą o tym wyniki analiz DNA. Wygląda na to, że Adulis było wrotami do Puntu. Adulis było to ważnym ośrodkiem przeładunkowym, łączącym Egipt, Półwysep Arabski i Indie. Port osiągnął swoje apogeum między IV a VII wiekiem n.e. Jednak jego historia sięga co najmniej pierwszego tysiąclecia p.n.e. Źródła: <a href="http://Od%20dziesi%C4%85tk%C3%B3w%20lat%20egiptolodzy%20dyskutuj%C4%85%20o%20tym,%20gdzie%20znajdowa%C5%82a%20si%C4%99%20legendarna%20kraina%20staro%C5%BCytnych%20Egipcjan,%20Punt.%20To%20stamt%C4%85d%20sprowadzali%20cenne%20dla%20produkty%20i%20zwierz%C4%99ta:%20drzewa%20kadzidlane,%20heban,%20ko%C5%9B%C4%87%20s%C5%82oniowa,%20ma%C5%82py,%20charty%20czy%20sk%C3%B3ry%20lampart%C3%B3w.%20%20Bardzo%20d%C5%82ugo%20naukowcy%20nie%20mieli%20narz%C4%99dzi,%20kt%C3%B3re%20postawi%C5%82y%20by%20kropk%C4%99%20nad%20i%20w%20kwestii%20wskazania%20lokalizacji%20Puntu.%20Pom%C3%B3g%C5%82%20post%C4%99p%20w%20badaniach%20genetycznych.%20B%C3%B3g%20zakl%C4%99ty%20w%20ma%C5%82pie%20Staro%C5%BCytni%20Egipcjanie%20sprowadzali%20%20do%20swojego%20kraju%20pawiany.%20By%C5%82o%20to%20zwi%C4%85zane%20z%20ich%20religi%C4%85.%20Boga%20m%C4%85dro%C5%9Bci,%20Thota%20ukazywano%20mi%C4%99dzy%20innymi%20w%C5%82a%C5%9Bnie%20pod%20postaci%C4%85%20pawiana.%20Jednak%20te%20zwierz%C4%99ta%20nie%20wyst%C4%99powa%C5%82y%20w%20Egipcie%20r%C3%B3wnie%C5%BC%20w%20czasach%20staro%C5%BCytnych.%20Z%20tego%20powodu%20Egipcjanie%20postanowili%20je%20sprowadza%C4%87%20z%20g%C5%82%C4%99bi%20Afryki.%20Z%20zapisk%C3%B3w%20wiadomo,%20%C5%BCe%20w%C5%82a%C5%9Bnie%20z%20krainy%20Punt.%20Z%20bada%C5%84%20szkielet%C3%B3w%20wynika,%20%C5%BCe%20usuni%C4%99to%20im%20niebezpieczne%20k%C5%82y.%20By%C5%82y%20one%20potrzebne%20Egipcjanom%20do%20oddawania%20czci%20bogowi%20Thotowi.%20DNA%20pawian%C3%B3w%20%E2%80%93%20klucz%20to%20zagadki%20lokalizacji%20Puntu%20Aby%20okre%C5%9Bli%C4%87,%20sk%C4%85d%20Egipcjanie%20sprowadzali%20pawiany%20dr%20Gisel%20Knopp%20z%20Uniwersytetu%20w%20Konstancji%20w%20Niemczech%20wraz%20z%20mi%C4%99dzynarodowym%20zespo%C5%82em,%20postanowi%C5%82a%20przebada%C4%87%20DNA%20zachowane%20w%20mumiach%20tych%20zwierz%C4%85t.%20%20Obszar,%20z%20kt%C3%B3rego%20sprowadzono%20te%20ma%C5%82py,%20mo%C5%BCna%20okre%C5%9Bli%C4%87%20na%20podstawie%20genomu%20mitochondrialnego.%20Pomocne%20w%20analizach%20por%C3%B3wnawczych%20by%C5%82o%20to,%20%C5%BCe%20wcze%C5%9Bniej%20inni%20badacze%20dobrze%20poznali%20rozmieszczenie%20pawian%C3%B3w%20na%20kontynencie%20afryka%C5%84skim%20i%20ich%20r%C3%B3%C5%BCnorodno%C5%9B%C4%87%20genetyczn%C4%85.%20%E2%80%93%20Mamy%20pr%C3%B3bki%20por%C3%B3wnawcze%20z%20niemal%20wszystkich%20region%C3%B3w,%20w%20kt%C3%B3rych%20obecnie%20%C5%BCyj%C4%85%20pawiany%20%E2%80%93%20m%C3%B3wi%20dr%20Kopp.%20T%C4%85%20baz%C4%99%20uzupe%C5%82niono%20o%20okazy%20ze%20zbior%C3%B3w%20muzealnych.%20Erytrea%20i%20s%C4%85siaduj%C4%85ce%20z%20ni%C4%85%20regiony%20Na%20potrzeby%20najnowszych%20bada%C5%84%20przeanalizowano%20mumi%C4%99%20pawiana%20odkryt%C4%85%20w%201905%20roku%20w%20tzw.%20Dolinie%20Ma%C5%82p%20w%20Egipcie.%20Szcz%C4%85tki%20przechowywane%20w%20Mus%C3%A9e%20des%20Confluences%20w%20Lyonie,%20wydatowano%20na%20800-500%20rok%20p.n.e.,%20a%20zatem%20Okres%20P%C3%B3%C5%BAny.%20%20Kolejno%20por%C3%B3wnano%20jej%20materia%C5%82%20genetycznych%20z%20pawianami%20z%20obszaru%20Afryki.%20Okaza%C5%82o%20si%C4%99,%20%C5%BCe%20%E2%80%9Eegispki%E2%80%9D%20pawian%20pochodzi%C5%82%20z%20obszaru%20Erytrei,%20Etiopii%20lub%20wschodniego%20Sudanu.%20%20To%20wynik%20zbie%C5%BCny%20z%20poprzednimi%20badaniami%20mumii%20pawian%C3%B3w%20z%20XVI-XI%20wieku%20p.n.e.%20Wygl%C4%85da%20na%20to,%20%C5%BCe%20kierunek,%20z%20kt%C3%B3rego%20pozyskiwano%20mumie%20nie%20uleg%C5%82%20na%20przestrzeni%20stuleci%20wi%C4%99kszym%20zmianom.%20%20Zmianie%20uleg%C5%82a%20jednak%20nazwa%20regionu.%20W%20II%20tysi%C4%85cleciu%20mowa%20by%C5%82a%20o%20krainie%20Punt,%20ale%20w%20Okresie%20P%C3%B3%C5%BAnym%20pisano%20raczej%20o%20porcie%20Adulis,%20z%20kt%C3%B3rego%20sprowadzono%20cenne%20materia%C5%82y.%20Naukowcy%20uwa%C5%BCaj%C4%85,%20%C5%BCe%20by%C5%82%20to%20ten%20sam%20region.%20Adulis%20by%C5%82o%20usytuowane%20nad%20morzem%20w%20Erytrei.%20Adulis%20by%C5%82o%20wa%C5%BCnym%20o%C5%9Brodkiem%20prze%C5%82adunkowym,%20%C5%82%C4%85cz%C4%85cym%20Egipt,%20P%C3%B3%C5%82wysep%20Arabski%20i%20Indie.%20Port%20osi%C4%85gn%C4%85%C5%82%20swoje%20apogeum%20mi%C4%99dzy%20IV%20a%20VII%20wiekiem%20n.e.,%20ale%20jego%20historia%20si%C4%99ga%20co%20najmniej%20pierwszego%20tysi%C4%85clecia%20p.n.e." rel="nofollow noopener" target="_blank">Science Daily, eLife Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ciekawostki o Afryce – 50 niesamowitych faktów. Sprawdź!
Ciekawych informacji na temat Afryki nie można ograniczać wyłącznie do dzikiej fauny i flory. Drugi pod względem wielkości kontynent skrywa znacznie więcej intrygujących tajemnic. Jakich? Poniżej wymieniamy najbardziej interesujące ciekawostki o Afryce.
W tym artykule: Ciekawostki o zwierzętach Afryki Ciekawostki o roślinach Afryki Ciekawostki geograficzne o Afryce Ciekawostki o zwiedzaniu Afryki Inne ciekawostki o Afryce Afryka od zawsze wzbudza ciekawość, a u wielu osób – nawet fascynację. Nic dziwnego, bo odległy Czarny Ląd to miejsce niezwykłe właściwie pod każdym względem. Tamtejsza przyroda zachwyca swoim unikatowym pięknem i wspaniałą różnorodnością, ale to nie wszystko. Ciekawostki o Europie okazują się niezwykle interesujące, podobnie zresztą jak ciekawostki o Azji. Trzeba jednak wiedzieć, że Afryka jest jeszcze bardziej zróżnicowanym miejscem. Naturalne jest więc, że szukając najbardziej intrygujących faktów ze świata, większość odnalezionych informacji będzie dotyczyła właśnie Czarnego Lądu. Oto ciekawostki o Afryce. Ciekawostki o zwierzętach Afryki Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać? Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno si... Największe gatunki roślinożerne, najbardziej niebezpieczne drapieżniki i niezliczone owady – oto najkrótsza charakterystyka afrykańskiej fauny. W Afryce żyje ok. 25 proc. wszystkich ptaków. Tanzania jest krajem z największym nagromadzeniem dzikich zwierząt. Żyje tam ok. 20 proc. wszystkich afrykańskich gatunków ssaków. Pingwiny kojarzą się przede wszystkim z Antarktydą, ale mało kto pamięta, że występują także w Afryce. Okazuje się, że afrykańska populacja tych niezwykłych ptaków przekracza 50 tysięcy osobników. Wiele osób spoza Afryki jest zdania, że największym zagrożeniem są tam krokodyle, lwy i rekiny. Nic bardziej mylnego. Najgroźniejszym zwierzęciem Afryki jest hipopotam nilowy. Ten kolos zabija rocznie więcej osób niż wymienione wcześniej gatunki razem wzięte. Jezioro Malawi jest domem dla ok. 500 gatunków ryb. To czyni je najbardziej zróżnicowanym zbiornikiem słodkowodnym na świecie. Dorosły słoń afrykański każdego dnia pożera ok. 200 kg materiału roślinnego. Bawół afrykański jest jednym z nielicznych rogaczy, których człowiek nie zdołał udomowić. Wynika to z faktu, że to potężne zwierzę jest wyjątkowo agresywne i nieprzewidywalne. W Afryce pawiany są uważane za szkodniki. W sprzyjających warunkach, ryk lwa afrykańskiego rozchodzi się na ok. 8 km. Podczas polowania gepard w ok. 2 sekundy osiąga prędkość 70 km/godz. Ciekawostki o roślinach Afryki Rośliny w Afryce - jaka roślinność występuje w Afryce? Jakie gatunki spotkamy na Czarnym Lądzie? Poniżej wymieniamy i opisujemy najciekawsze rośliny w Afryce. Charakterystyczne położenie Afryki, którą przedziela równik, decyduje o strefowości geograficznej tamtejszej flory. To przekłada się na niezwykłe zróżnicowanie gatunkowe. Przez długi czas Madagaskar pozostawał w całkowitej izolacji. Takie warunki sprawiły, że rozwinęło się tam wiele gatunków, które nie występują nigdzie indziej. Zdaniem naukowców ponad 80 proc. organizmów żywych na Madagaskarze (roślin i zwierząt) to endemity. Baobab jest największym drzewem w Afryce. Średnica pnia dużego okazu może przekraczać 30 metrów! W Afryce rosną tzw. żywe kamienie. Mowa o litopsach, których liście przybierają walcowatą formę, przypominającą kamień. To specyficzny mechanizm obronny – rodzaj kamuflażu, chroniący roślinę przed pożarciem. W południowej Angoli i Namibii występuje jedna z najdziwniejszych roślin świata. Mowa o welwiczji przedziwnej, która w całym swoim życiu wykształca tylko 2 liście i nigdy ich nie zrzuca. Sawanna pokrywa prawie 1/3 powierzchni Afryki. Afrykańskie lasy deszczowe są domem dla połowy żyjących tam gatunków zwierząt. Pozbawiona liści i chlorofilu hydra afrykańska jest jedną z najdziwniejszych roślin na świecie. We wschodniej Afryce rosną kwiaty nazywane tancerkami. Swoją osobliwą nazwę zawdzięczają podobieństwu do sylwetki tańczącej baletnicy. Pachypodium rosulatum, endemiczna roślina Madagaskaru, często bywa nazywana minibaobabem. W rzeczywistości obie rośliny nie mają ze sobą nic wspólnego. Daktyle zawierają tak mało wody, że proces suszenia niemal nie zmienia ich właściwości. Ciekawostki geograficzne o Afryce Wulkany w Afryce – rodzaje, ciekawe fakty i legendy Monumentalne góry tworzą niesamowity krajobraz, a związane z nimi legendy potęgują otaczającą je aurę tajemniczości. Poniżej opisujemy najciekawsze wulkany w Afryce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wulkany-w-afryce-rodzaje-ciekawe-fakty-i-legendy-fot-universal-images-group-via-getty-images-040d5ad.jpeg" width="938" height="626" alt="Wulkany w Afryce - rodzaje, ciekawe fakty i legendy (fot. Universal Images Group via Getty Images)" title="Wulkany w Afryce - rodzaje, ciekawe fakty i legendy (fot. Universal Images Group via Getty Images)" /> Afryka to jedno z najbardziej zróżnicowanych miejsc na Ziemi, nie tylko pod względem występującej tam flory i fauny. Różnorodność afrykańska dotyczy także form ukształtowania terenu i tamtejszego klimatu. Afryka dzieli się na osiem regionów geograficznych. Należą do nich: Sahara, Sahel, sawanna, Wielkie Jeziora Afrykańskie, Wybrzeże Suahili, las deszczowy i RPA. Każdy z nich charakteryzuje się całkowicie odmiennym krajobrazem. Afryka wydaje się być odległa względem Europy. Warto jednak wiedzieć, że w obszarze Cieśniny Gibraltarskiej oba kontynenty dzieli dystans kilkunastu kilometrów. Afryka to drugi największy kontynent świata, ale ma najkrótszą linię brzegową. Ta zaskakująca cecha wynika z jej niewielkiego zróżnicowania. Mówi się, że najwięcej piramid jest w Egipcie. Nic bardziej mylnego. W Sudanie piramid jest ponad 220! Podczas gdy polskie pustynie powoli zanikają, Sahara staje się coraz większa. Każdego miesiąca jej obszar rozrasta się średnio o 500 metrów. Jedną z konsekwencji postępującej ekspansji Sahary jest stopniowe zanikanie jeziora Czad. RPA ma nie jedną, a trzy stolice. Pretoria jest siedzibą prezydenta i rządu, w Kapsztadzie mieści się parlament, z kolei Bloemfontein jest miejscem urzędowania władzy sądowniczej. W Tanzanii wznosi się jedyny aktywny wulkan karbonatytowy, czyli wyrzucający lawę, która w ponad 50 proc. składa się z węglanów. Naukowcy długo sądzili, że skamieniałe szczątki gatunku Australopithecus africanus, odkryte w jaskiniach Sterkfontien, mają 2,1-2,6 mln lat. Nowe metody datowania węglowego udowadniają jednak, że są o ok. milion lat starsze. Kilkanaście afrykańskich terytoriów wciąż jeszcze ma nieustalony status. Ciekawostki o zwiedzaniu Afryki Afryka: 10 porywających książek, dzięki którym zanurzysz się w afrykańskiej kulturze i klimacie Książki o Afryce cieszą się coraz większą popularnością, o czym świadczą uginające się pod ciężarem olbrzymiej ilości tytułów półki w księgarniach. Oto 10 z nich, które przynos... Co warto wiedzieć przed dokonaniem rezerwacji biletu do Afryki? Poniżej wymieniamy najbardziej interesujące ciekawostki podróżnicze. Planując wakacje w Afryce, warto zabrać ze sobą gotówkę. W wielu tamtejszych krajach trudno o bankomat czy terminal w sklepie. Jeszcze przed zaplanowaniem podróży należy upewnić się, czy region będący celem wyprawy jest bezpieczny. Niestety, wojny nie są jedynym czyhającym tam zagrożeniem. W wielu miejscach kradzieże, napady z bronią i porwania dla okupu są smutną codziennością. Jedną z najbezpieczniejszych afrykańskich destynacji jest Zanzibar. Zła sława najniebezpieczniejszej przylgnęła do Republiki Środkowoafrykańskiej. Niebezpieczna jest też Somalia i Mali. W większości afrykańskich państw Polaków dotyczy obowiązek wizowy. Wielu turystów wymienia Wodospady Wiktorii na pierwszym miejscu listy największych atrakcji Afryki. Ten niezwykły twór natury ma 108 metrów wysokości i ponad 1500 metrów szerokości. Kilimandżaro (5900 m n.p.m.) jest najwyższą górą Afryki, ale wbrew pozorom, jej zdobycie nie jest dużym wyzwaniem. Rocznie na szczyt wyrusza kilkanaście tysięcy turystów. Na Kilimandżaro jest nawet bezprzewodowy internet. Egipt wciąż pozostaje najpopularniejszą afrykańską destynacją, ale coraz więcej osób decyduje się na wczasy w bardziej egzotycznych krajach, np. w Kenii. Safari jest jednym z najpopularniejszych sposobów zwiedzania Afryki. Osoby chcące zwiedzić Madagaskar muszą pamiętać, że tamtejsza służba zdrowia nie spełnia właściwie żadnych standardów. Inne ciekawostki o Afryce Plemiona Afryki. Które z nich wciąż istnieją i jak wygląda ich życie? Dzikie plemiona Afryki to zjawisko, które zdaje się przepadać w odmętach przeszłości. Do dziś mieszkają tam społeczności mocno odizolowane od reszty świata i od wielu setek, jeśli nie t... Przedstawione wyżej fakty to zaledwie mała cześć bogatego zbioru informacji na temat tego niezwykłego miejsca. Poniżej prezentujemy kolejne interesujące ciekawostki o kontynencie afrykańskim. W Afryce używa się ponad tysiąca języków. Niektórzy badacze są zdania, że ta liczba może być nawet dwukrotnie większa. Niemal połowa wszystkich diamentów na świecie pochodzi ze środkowej i południowej części Afryki. W 2021 roku w RPA na świat przyszły dziesięcioraczki. Deficyt wody jest jednym z najpoważniejszych problemów trapiących Afrykę. Każdego dnia afrykańskie kobiety i dzieci pokonują średnio 5 km pieszo, by zdobyć wodę. W czasach przed kolonizacją w Afryce istniało ok. 10 tys. niepodległych plemion i państw. Uniwersytet Timbuktu jest jednym z najstarszych na świecie. Istniał już w XII wieku. W Afryce językiem francuskim posługuje się prawie 2 razy więcej osób niż we Francji. Najbogatszym afrykańskim krajem jest Gwinea Równikowa. Etiopia tylko raz znajdowała się pod okupacją. Miało to miejsce w latach 1936–1941, kiedy do kraju wkroczyli Włosi. Na fladze Mozambiku znajduje się karabin AK-47 (tzw. kałasznikow). Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
O tym miejscu mówi się „najpiękniejsze na Ziemi”. Zanzibar to nie tylko piękne widoki
Wielu podróżników rozmawia z dziennikarzami naszej redakcji, a i my sami chętnie dzielimy się ulubionymi destynacjami. Niektóre nazwy pojawiają się częściej niż inne, a tej zawsze towarzyszy westchnienie zachwytu. Czym zachwyca Zanzibar?
W tym artykule: Co zjeść na Zanzibarze? Kiedy jechać na Zanzibar? Ile trwa lot na Zanzibar? Gdzie leży Zanzibar? Zanzibar – przydatne słówka w języku suahili „Nigdy nie widziałam piękniejszych plaż, co potwierdzają międzynarodowe rankingi, w których przoduje Zanzibar” – napisała niegdyś o tym miejscu nasza redaktor naczelna Agnieszka Franus. Turkusowa woda, błękitne niebo, złoto promieni słonecznych i zieleń palm to podstawowa paleta Zanzibaru. Nie brakuje tu jednak i innych odcieni. Żółtawy kwiat ylang-ylang, czyli jagodlin wonny (Cananga odorata) swoim zapachem natchnął twórców słynnych perfum Channel nr 5. Białe goździki to jeden z głównych produktów eksportowych wyspy, wraz z kilkoma odmianami pieprzu, cynamonem, kardamonem, imbirem, kurkumą i gałką muszkatołową. Bogactwo przypraw oczywiście przekłada się na setki smakowych odcieni lokalnej kuchni. Co zjeść na Zanzibarze? Kulinarny krajobraz Zanzibaru związany jest z jego historią. Wyspa była popularnym miejscem wśród kupców arabskich i perskich. Stacjonowali tu Portugalczycy, przegonieni następnie przez wojska sułtanatu Omanu. W XIX wyspę podzielili między siebie Brytyjczycy, Francuzi i Niemcy. Dzisiejsza kulinarna panorama wysypy jest pokłosiem tych zmian, znajdziecie w niej ślady grup, które zamieszkiwały wyspę. Tradycyjna afrykańska kuchnia? To na kontynencie. Ze względu na słońce warzywa i owoce mają tu wyjątkowy smak, a podróżnicy doradzają spróbować na przykład dojrzałej papai prosto z drzewa, podobnie jak mango czy bananów. Tego smaku nie da się porównać z konserwowanymi chemicznie produktami na naszych półkach sklepowych. Kiedy jechać na Zanzibar? Najlepszy czas, aby odwiedzić Zanzibar, przyda na sezon suchy, który przypada na cztery miesiące od czerwca do września. Zanzibar nadaje się jednak do wizyty właściwie przez cały rok. Temperatura w ciągu dnia raczej nie spada na wyspie do 28°C, a średnio sięga nawet 34°C. Szukający ciszy i spokoju powinni rezerwować bilety na listopad i grudzień. Na Zanzibarze jest wtedy stosunkowo mniej turystów, co przekłada się również na bardziej atrakcyjne ceny. Jest to sezon krótkich przelotnych deszczy, które nie są szczególnie uporczywe. Przeciwnie: dają miłe wytchnienie od codziennego upału. Pogoda jest wtedy i tak o wiele przyjemniejsza niż w Polsce. Największych opadów na Zanzibarze można spodziewać się w kwietniu i w maju. Najmniej pada w sierpniu i we wrześniu. Ile trwa lot na Zanzibar? Port lotniczy Zanzibar to jeden z największych portów lotniczych w Tanzanii. Zlokalizowane na Wyspie Unguja lotnisko jest oddalone od centrum miasta Zanzibar jakieś 5 kilometrów. Z Polski najłatwiej dolecieć na Zanzibar bezpośrednio samolotami czarterowymi. Taki lot będzie trwał do 8 godzin. Połączenia rejsowe wymagają przynajmniej jednej przesiadki. Regularnie z Warszawy można polecieć na Zanzibar liniami Kenya Airways przez Amsterdam i Nairobi. Lufthansa lata przez Frankfurt i Mombasę. Niestety obydwa połączenia trwają przynajmniej 15 godzin. Ceny lotów w dwie strony wahają się od 4000 zł do 6000 zł. Przez cały rok warto jednak promować na specjalne promocje. Sezonowych ofert szczególnie warto wyglądać u operatorów linii czarterowych. Gdzie leży Zanzibar? Zanzibar to archipelag 47 wysp na Oceanie Indyjskim u wybrzeży Tanzanii. Największa z wysp Unguja, na której zlokalizowane jest lotnisko, jest powszechnie nazywana Zanzibarem. Druga co do wielkości wyspa to Punba. Odwiedzając Zanzibar, warto skorzystać z okazji i wybrać się również na jedną z pobliskich wysp. Wyspa Changuu, zwana również Wyspą Więzienną, jest położona 6 km na zachód od Stone Town na Unguja. Dziś popularna atrakcja turystyczna, dawniej stanowiła więzienie dla zbuntowanych niewolników. Zanzibar – przydatne słówka w języku suahili Na Zanzibarze raczej bez większych problemów porozumiemy się po angielsku. Językiem urzędowym jest tu również suahili. Mieszkańcy wysp docenią, jeśli do codziennej komunikacji z lokalsami wpleciemy kilka słów w tym języku. Oto kilka podstawowych zwrotów rekomendowanych przez Katedrę Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego: Powitania i pozdrowienia: Jambo – Cześć Karibu – Zapraszam, proszę wejdź. Hujambo?– Jak się masz? Shikamoo – Przywitanie/pozdrowienie starszej osoby Mambo– Jak sprawy?’(trochę żargonowe – jak polskie „siema”) W suahili nie występuje klasyczne dzień dobry – zamiast tego można użyć: Habari za leo – Co dzisiaj słychać? Habari za asubuhi – Jak się masz z rana? Habari za jioni – Jak się masz wieczorem? Pożegnania: Kwa heri – Do widzenia Tutakutana kesho – Do jutra Usiku mwema – Dobrej nocy Madagaskar. Wyprawa na ósmy kontynent Madagaskar to największa wyspa Afryki, a zarazem czwarta co do wielkości na świecie. Potrafi zachwycić nie tylko malowniczymi krajobrazami, ale także niezwykłą florą i fauną. Nic więc dzi...
"Zobaczyłem państwo, które tak naprawdę nie istnieje". Wyprawa do stolicy piratów
Nie ma własnej waluty, tylko SMS-y. Nie ma bieżącej wody, ale ma fontanny.
Codziennie o jedenastej rano ciężarówka wypełniona khatem – lekkim narkotykiem, który w Somalii żują wszyscy, od prezydenta po sprzątacza – przyjeżdża do Garoowe z odległego o 150 km Gaalkacyo. Stolice dwóch powstałych na gruzach Somalii minipaństewek: Puntlandu i Galmudugu, łączy kawałek jedynej asfaltowej drogi w kraju. Do Gaalkacyo khat przywozi się samolotami z Kenii i Etiopii. Ciężarówka – nazywana chew car, „samochód do żucia” – zajeżdża na senny główny plac miasteczka, pod nieczynną od lat fontannę. Błyskawicznie, jak na komendę, zjawia się tłum. Kobiety, ktore handlują khatem na ulicach, wybierają najlepsze wiązki na sprzedaż. Standardowa cena za pakiet, który wystarczy dorosłemu mężczyźnie na całe popołudnie, to 20 amerykańskich dolarów. Khat po zerwaniu szybko traci swoje właściwości: handlarki zawijają go w mokre szmaty, żeby dłużej był świeży. We wczesne popołudnie ruch w mieście słabnie. Jest upał – temperatury w Somalii często przekraczają 40 stopni – i nikt nie wychodzi z cienia, jeśli absolutnie nie musi. Mężczyźni dyskutują leniwie, popijając słodką colę albo fantę (khat jest bardzo gorzki). Czas płynie powoli aż do zmierzchu. Żuje prezydent za ufortyfikowanymi murami swojego pałacu. Żują ministrowie w dużych willach, które służą im za biura. Żują kupcy na zapleczu sklepów i żołnierze przesiadujący pod drzewami. Innych rozrywek tu praktycznie nie ma. Można pić kawę lub herbatę w paru restauracjach na otwartym powietrzu albo oglądać telewizję satelitarną w domowym zaciszu. Unosząca się nad miastem nuda pozwala zapomnieć, że w tym kraju od 20 lat toczy się wojna. Życie w butelce Mały biały samolot ONZ kołuje po miękkim czerwonym gruncie: właśnie spadł deszcz i przez chwilę nie było w ogóle wiadomo, czy da się wylądować. Lotnisko międzynarodowe w Garoowe nie ma nawet pasa startowego z prawdziwego zdarzenia. Przestrzeń wokół jest zupełnie płaska i pusta, jak okiem sięgnąć nie ma nic oprócz jakichś małych krzaków i dwóch budyneczków 200 m dalej. Schodzę po chwiejnych blaszanych schodkach: jestem w Somalii. Parę kilometrów za lotniskiem jest Garoowe, stolica Puntlandu, państewka położonego w samym rogu Afryki. Puntland ma własne: rząd, prezydenta, wojsko i flagę, chociaż formalnie nie jest niepodległym państwem i za takie się nie uważa. Jest autonomiczną częścią Somalii czekającą na możliwość podporządkowania się centralnemu rządowi – kiedy ten zdobędzie realną władzę w większej części kraju. A na to się szybko nie zanosi. W odróżnieniu od południa Somalii, czyli stolicy Mogadiszu i jej okolic, po Puntlandzie można się względnie bezpiecznie poruszać. Kluczowe dla każdego podróżnika jest tu słówko „względnie”. W Somalii od 20 lat trwa wojna domowa, a porwania i morderstwa zdarzają się codziennie. Nie ma policji i wymiaru sprawiedliwości w europejskim rozumieniu tego słowa. Nie ma ambasady, która mogłaby pomoc turyście w kłopotach. Na dodatek rząd nie kontroluje całego terytorium. W portach na wybrzeżu mieszkają rybacy, którzy w sprzyjających okolicznościach stają się piratami. Władza oczekuje od każdego cudzoziemca, że wynajmie ochronę – co najmniej dwóch ludzi z bronią na osobę w Garoowe i czterech–sześciu poza miastem. Moich ochroniarzy zapewnił rząd (chociaż trzeba było za nich zapłacić, a także wynająć im samochody). W praktyce umundurowani faceci z kałasznikowami nie odstępowali mnie nawet na krok, starając się robić bardzo profesjonalne wrażenie. Ola, pracowniczka Polskiej Akcji Humanitarnej, która nadzoruje kopanie w Puntlandzie studni, żyje w Garoowe jak w butelce. Nawet od hotelu do biura, które dzieli może 200 m, przeprowadza ja uzbrojona eskorta. Największy budynek w mieście, siedziba agend ONZ, wygląda jak skrzyżowanie wiezienia z fortecą, z budkami strażniczymi, drutem kolczastym i zaporami przed zamachowcami samobójcami. Ekipa ONZ jest jednak miejscowa: biali pracownicy przyjeżdżają na dzień czy dwa, załatwiają swoje sprawy i odjeżdżają w konwoju na lotnisko. Portfel w komórce Na lotnisku w Garowe lądują różne lokalne linie lotnicze – które nie figurują nawet w światowych spisach przewoźników. Można tam dolecieć z Mogadiszu i z Dżibuti; ja leciałem z Nairobi turbośmigłowym, głośnym i niewygodnym samolotem pasażerskim World Food Programme. Lot trwał cały dzień: samolot był bardzo powolny i lądował w kilku somalijskich miastach, trochę jak obwoźny autobusik. Przelot Nairobi–Garoowe kosztował tysiąc dolarów. Puntland jest płaski i piaszczysty: to pustynia, która ciągnie się po horyzont, upstrzona gdzieniegdzie wioskami, namiotami koczowników i stadami wielbłądów. Jedynym śladem nowoczesnej cywilizacji – obok kałasznikowów – są anteny telefonii komórkowej. Komórki działają wszędzie, nawet w najdalszym zakątku pustyni. To imponujące osiągniecie, zwłaszcza biorąc pod uwagę to, że poza miastami nie ma prądu – i paliwo do generatorów zasilających stacje przekaźnikowe trzeba regularnie dowozić, co w kraju bez dróg nie jest łatwe. W Puntlandzie płaci się także za wszystko – nawet w małych wioskach – telefonem, bo kraj własnej waluty nie ma, i w obiegu są tylko somalijskie szylingi sprzed 20 lat (systematycznie przez kogoś dodrukowywane) oraz studolarowe banknoty (ale nie niższe nominały i tylko wydrukowane po 2006 r.). Nie działaja żadne karty płatnicze, nie ma bankomatów. Trzeba wpłacić dolary na konto w biurze firmy Golis, która kontroluje właściwie cały rynek płatności w Puntlandzie. Za pomocą prostego menu w telefonie można przelać każdą kwotę – od paru centów – na konto innego telefonu. W ten sposób płaci się za kawę, za obiad, za mieszkanie. Garoowe nie wygląda jak miasto, które widziało wojnę. Jeszcze kilkanaście lat temu było mała wioska przy drodze, która prowadzi z południa na północ Somalii. Teraz liczy pewnie dobrze ponad 100 tys. mieszkańców. I rośnie jak na drożdżach, bo w ślad za rządem Puntlandu płyną tam pieniądze. Miasto wygląda na pół po afrykańsku, na pół po arabsku: jest zdecydowanie porządniejsze i schludniejsze od większości miast w Kenii, nie mówiąc już o Etiopii czy Sudanie Południowym. Na jasnobłękitnych ścianach domów lokalni twórcy malują pomysłowe reklamy: np. widać, jak zielone banknoty z Franklinem przelatują w powietrzu od jednego telefonu firmy Golis do drugiego. Nie ma – co uderzające dla każdego Europejczyka – żadnych korporacyjnych sieci handlowych czy usługowych. Każda stacja benzynowa to małe prywatne przedsiębiorstwo, z dystrybutorami stojącymi na ulicy i zabezpieczonymi zespawanymi z potężnych żelaznych sztab kratami. Znalazłem szyld „Pizza Hut”, ale krył się za nim sklep, który w Polsce nazwalibyśmy pewnie wielobranżowym. W mieście czuje się bezpiecznie: rządowi udało się zakażać noszenia broni w miejscach publicznych. Ludzie podobno nadal maja kałasznikowy, ale trzymają je w domach i nie wychodzą z nimi na ulice. Stolica piratów Po Somalii jeździłem w konwoju wynajętych samochodów terenowych i z wynajętą eskorta SPU (Special Protection Unit), oddziału wojskowego, który zabezpiecza m.in. prezydenta Puntlandu. Ale transport publiczny istnieje: zdezelowane autobusy i minibusy jeżdżą po jedynej asfaltowej drodze i można nimi dojechać np. do portu w Boosaaso na północy, który jest większym i bogatszym miastem od Garoowe. Można tez nimi się wybrać na południe, ale tam, kilkadziesiąt kilometrów dalej, zaczynają się tereny, których nikt do końca nie kontroluje: ani rząd Galmudugu, ze stolicą w Gaalkacyo, ani rząd centralny, ani islamiści. Uzbrojeni ludzie zatrzymują autobusy i sprawdzają pasażerów: łatwo przy takiej okazji stracić pieniądze, wolność, życie. Widziałem w Puntlandzie tylko jedno miejsce, które przy pewnej wyobraźni można byłoby uznać za atrakcję turystyczną. To Eyl, położony na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego port rybacki, który w latach 80. XIX w. był baza Hassana Hassana, pirata i bojownika walki z włoskimi najeźdźcami. Po Hassanie Hassanie została część fortecy, kilkupiętrowa, prostokątna wieża przypominającą donżon średniowiecznego zamku. Jest tam także parę kolonialnych budynków, w większości zniszczonych przez tsunami. Eyl było jeszcze parę lat temu główna baza somalijskich piratów: w ogromnej pięknej zatoce cumowały porwane statki. W wakacyjnej willi prezydenta – słowo „willa” oznacza tu mały, otoczony murem domek – stacjonuje dziś finansowany przez Zachód oddział wojsk Puntlandu przeznaczony do walk z piratami. Widziałem ich dowódcę i instruktora, potężnego, łysego białego po czterdziestce, najemnika z RPA. W Eyl można się wykąpać i przepłynąć się na łódce z rybakami. Jest mały hotelik z podstawowymi wygodami, bez bieżącej wody, i jedna restauracja, w której można zjeść źle przyrządzoną rybę. Łowią ich tam bardzo dużo, ale zrobić nie potrafi a. Krajobraz przypomina juz pobliski Jemen: pustynia ustępuje miejsca czerwonawym, spalonym słońcem kanionom, w których głęboko – gdzieś na dole – płynęły kiedyś rzeki. Będę szczery: żadnemu podróżnikowi, nawet ekstremalnemu, nie poleciłbym wizyty w Puntlandzie, a przynajmniej jeszcze nie teraz. To prawda, ze wyjazd jest wykonalny, i to najważniejsza wiadomość. Atrakcji dla turystów jednak nie ma, infrastruktura nie istnieje. Rachunki za samochody, ochronę, paliwo, jedzenie czy noclegi (i to w takim standardzie, że gdzie indziej nie zapłacilibyśmy za nie więcej niż 5 dol.) sięgać mogą setek dolarów dziennie. Jest tylko kilka trudniejszych i bardziej niebezpiecznych miejsc dla podróżnika na świecie – takich jak pobliski Mogadiszu. Co dostajemy w zamian? Widoki pięknej pustyni oraz, oczywiście, złotą odznakę skauta: „byłem w Somalii”. Pytanie, czy warto.
"Ludziom do życia potrzebna jest ziemia." Pęknięte serce Afryki [REPORTAŻ]
W tym pięknym zakątku Afryki nie brakuje opadów, jezior, żyznych wulkanicznych gleb, bujnej przyrody. Ale równocześnie jest to jeden z najgęściej zaludnionych obszarów naszej planety. Rozpaczliwa konkurencja o ziemię i inne zasoby naturalne – między różnymi grupami ludzi, a także między ludźmi a dzikimi zwierzętami – stała się zarzewiem niesłychanych gwałtów i przemocy. Jak rozwiązać te konflikty? Czy jest szansa na ocalenie przyrody?
Mwami był kiedyś kimś w rodzaju króla. Jego władza była niekwestionowana. Od 1954 r., tak jak ojciec i dziad, przewodził plemieniu Bashali zasiedlającemu pagórkowatą okolicę na wschodzie Demokratycznej Republiki Konga (DRK). Nazywa się Sylvestre Bashali Mokoto, ale inni wodzowie zwracali się do niego zwyczajnie, per doyen, czyli senior. Przez większą część dorosłego życia Mwami przyjmował wszystkich, którzy przybywali do dystryktu. Przybysze przynosili mu w darze bydło i inne prezenty, zaś on w zamian, według swego uznania, nadawał im działki ziemi. Dziś wódz siedzi na zakurzonej kanapie w jakiejś budzie w Gomie. Region znalazł się w samym środku katastrofy humanitarnej, która trwa już ponad dekadę. Wschodnie Kongo zaludniają tysiące przedstawicieli ludów Tutsi, Hutu i Hunde rywalizujących o tę samą ziemię, którą uważają za własną. Różne grupy zbrojne próbują opanować tereny siłą, wędrowni pasterze szukają wolnych pastwisk dla swoich trzód, tłumy uchodźców starają się znaleźć dla siebie miejsce do jakiegokolwiek życia. Parę lat temu przedstawiciel zbuntowanej armii zagarnął 80-hektarowy majątek mwami i zmusił go, by przeniósł się do tej nędznej nory w Gomie. Goma jest jak mrowisko, w które ktoś wetknął kij. Jeszcze dwie dekady temu miasto liczyło 50 tys. mieszkańców. Dziś ludzi jest tu 20 razy więcej. Uzbrojeni mężczyźni w mundurach wałęsają się po nędznych, nieoświetlonych ulicach. Nikt nie odważy się im sprzeciwić. Z otaczających lasów płynie do miasta strumień ludzi wiozących ogromne paki z węglem drzewnym na rowerach lub chukudu, czymś w rodzaju drewnianej bagażowej hulajnogi. Na północy dymi wulkan Nyiragongo. W 2002 r. posłał na Gomę potoki lawy, które zalały handlową dzielnicę miasta. Na południu wrze srebrny kocioł jeziora Kiwu. Jego wody są tak nasycone dwutlenkiem węgla i metanem, że zdaniem niektórych naukowców istnieje groźba erupcji gazów, której skutkiem byłaby zagłada całej ludności Gomy i okolic. Mwami, podobnie jak wielu innych, mniej uprzywilejowanych, nie widzi wyjścia. Nie utracił jednak monarszej wyniosłości w spojrzeniu. Mimo to, i mimo błyszczących spinek w mankietach oraz wypielęgnowanej szpakowatej brody, nie jest tu, w Gomie, żadnym wodzem. Jest Sylvestrem Mokoto, człowiekiem, którego fala rzuciła w to rozwścieczone mrowisko i który nie ma już żadnej ziemi do nadawania komukolwiek. A ja, jego gość, nie przynoszę mu żadnych darów, mam tylko kłopotliwe pytania. – Oczywiście, że moja władza uległa znacznemu ograniczeniu – prycha mwami. – Jak się można sprzeciwiać ludziom z karabinami? W tym zakątku Afryki Wschodniej skończyło się panowanie tradycyjnych mwami. Od kilkudziesięciu lat rządzi tu przemoc. Przyniosła dziesiątki tysięcy zabójstw i uprowadzeń w północnej Ugandzie, zagładę miliona ludzi w Rwandzie i Burundi, lata chaosu we wschodnim Kongu. Ostatnią z tych wojen zaczęto nazywać wielką wojną afrykańską, ponieważ zaangażowało się w nią wiele państw ościennych, a liczbę ofiar (przyczyną śmierci były głównie choroby i głód) szacuje się na 5 mln z górą, co czyni konflikt najkrwawszym od czasów II wojny światowej. Jeśli wymaże się z mapy granice Ugandy, Demokratycznej Republiki Konga, Rwandy, Burundi i Tanzanii, widać, że te odrębne organizmy polityczne łączy krajobraz ukształtowany przez siły tektoniczne. Układ Wielkich Rowów Afrykańskich odcina róg Afryki od reszty kontynentu – po zachodniej stronie pęknięcia zostaje nubijska płyta tektoniczna, która oddala się od leżącej po stronie wschodniej płyty somalijskiej; rów rozwidla się w północnej części, obejmując odgałęzieniami z dwóch stron Ugandę. Jedno z tych odgałęzień to Wielki Rów Zachodni. Stoją nad nim góry Wirunga i masyw Ruwenzori, a na dnie leży łańcuch wielkich jezior. Jednym z nich jest Jezioro Alberta. To geologiczne pęknięcie ma długość blisko 1500 km. Jest to obszar wyżynnych lasów, gór, sawann, jezior i mokradeł, a jego przyroda odznacza się wyjątkową bujnością i ogromnym bogactwem gatunkowym. Żyją tu goryle, okapi, lwy, hipopotamy, słonie, dziesiątki gatunków rzadkich ryb i ptaków. Nie można też nie wspomnieć o obfitości surowców mineralnych, począwszy od złota i cyny, a na rudach tantalu i niobu, metali niezbędnych do produkcji m.in. mikroprocesorów, kończąc. W XIX stuleciu dotarli tu w poszukiwaniu źródeł Nilu odkrywcy europejscy, m.in. David Livingstone i John Hanning Speke. Bogactwo roślinności i dostatek wody wzbudzały zachwyt. Jak pisze francuski historyk Afryki Jean-Pierre Chrétien, wielkie jeziora w sercu czarnej Afryki wprost olśniły białych. Paradoksem jest to, że obfitość bogactw Wielkiego Rowu Zachodniego stała się przyczyną ich względnego niedostatku. Żyzna wulkaniczna gleba, dostatek opadów, bogactwo przyrodnicze i brak komarów oraz much tse-tse (ze względu na wyniesienie nad poziom morza), a co za tym idzie brak przenoszonych przez te owady chorób, przyciągały ludzi od dawna. W miarę jak gęstość zaludnienia rosła, trzebiono kolejne obszary puszcz, aby zapewnić ziemię uprawną i pastwiska dla bydła. Już w XIX w. ten raj, który ukazał się oczom odkrywców, nękała jedna wątpliwość: czy ziemi wystarczy dla wszystkich? Człowiek podejrzewany o to, że zabił lwy, siedzi na brzegu Jeziora Jerzego pogrążony wraz z innymi hodowcami bydła w partii gry planszowej omweso. Na mój widok przerywa, przedstawia się jako Eirfazi Wanama i tłumaczy, że nie może mi podać swego wieku ani liczby dzieci. – My, Afrykanie, nie liczymy swego potomstwa, bo wy, muzungu, nie chcecie, byśmy się tak rozmnażali – oświadcza. Muzungu to w tej części świata slangowe określenie białego człowieka. Wanama uśmiecha się chytrze i mówi: – Może pan pytać bez ogródek. Zabito tu jakieś lwy, a strażnicy parkowi wyciągnęli mnie w nocy z łóżka i aresztowali. Pod koniec maja 2010 r. dwaj strażnicy ugandyjskiego Parku Narodowego Królowej Elżbiety zobaczyli krążące sępy mniej więcej pół kilometra od wioski Hamukungu (w której mieszka Wanama). Jak się okazało, ptaki wypatrzyły pięć martwych lwów. W pobliżu leżały dwie krowy nafaszerowane izocyjanianem metylu – niebieskawą trującą substancją stosowaną jako środek owadobójczy. Śledztwo wskazało na Wanamę jako sprawcę. Drugi podejrzany ulotnił się. – Przetrzymali mnie dobę, a potem puścili. Ja stąd nie uciekam – deklaruje Wanama. Wioska Hamukungu leży na terenie parku narodowego, a lwy są jego główną atrakcją turystyczną. Liczebność tutejszej populacji zmniejszyła się o 40 proc. w ciągu ostatnich 10 lat. – W wiosce przybywa ludzi, a także bydła – tłumaczy Wilson Kagoro, społeczny strażnik parku. – Gdy nocą ludzie zapuszczają się na teren parku (nielegalnie), by wypasać bydło, zdarza się, że lwy pożerają krowy. A to wywołuje kroki odwetowe. Na moje pytanie, jak to możliwe, że tylu ludzi utrzymuje się na takim skrawku ziemi, Wanama mówi: – Tylko dzięki bożej pomocy. Ustanowienie tu parku narodowego uczyniło z nas nędzarzy. Ludziom do życia potrzebna jest ziemia. Park Królowej Elżbiety utworzono w 1952 r. dla ochrony obszarów o największej na ziemi biomasie dużych ssaków na jednostkę powierzchni, co podkreśla Andrew Plumptre, który w ramach organizacji Wildlife Conservation Society kieruje programem ochrony Wielkiego Rowu Zachodniego. Niepokoje polityczne i społeczne w regionie utrudniają jednak ochronę przyrody. Zarówno kłusownicy, jak i zdesperowani wieśniacy dziesiątkują populacje słoni, hipopotamów czy lwów. Od założenia Parku Królowej Elżbiety do roku 1980 liczebność słoni na jego terenie spadła z 3 tys. do 150 sztuk. Park Narodowy Wirunga we wschodnim Kongu, najstarszy w Afryce, założony w 1925 r., należy do najbardziej zagrożonych. Na jego terenie osiedliło się już mnóstwo ludzi. Pejzaż, w którym niegdyś dominowały wielkie ssaki, dziś robi wrażenie opustoszałego. Domki dla turystów są zrujnowane. Po rwandyjskiej masakrze w 1994 r. większa część terytorium parku jest zamknięta dla ruchu turystycznego. Toczy się tu wojna. Rodrigue Mugaruka jest naczelnikiem straży parkowej rejonu Rwindi, środkowego sektora Wirungi. W 1997 r., jako dziecko, walczył w powstaniu, które obaliło wieloletniego prezydenta Konga (kraj nosił wówczas nazwę Zair) Mobutu Sese Seko. W próżni politycznej, która powstała po obaleniu Mobutu, we wschodniej części kraju doszło do rywalizacji różnych ugrupowań zbrojnych o tutejsze zasoby: złoto, węgiel drzewny, cynę, tantal i niob. Dziś Mugaruka walczy z partyzantami, tzw. Mai-Mai, kontrolującymi nielegalne rybołówstwo i produkcję węgla drzewnego w wioskach na obszarze parku. Kontrolę nad swoim sektorem przejął od żołnierzy kongijskich, którzy mieli walczyć z partyzantami. Ponieważ rząd zalegał z wypłatą żołdu, głodni żołnierze zabijali dzikie zwierzęta na mięso. Wysiłki Mugaruki na rzecz wymuszenia przestrzegania prawa są niezbyt mile widziane przez tysiące uchodźców z terenów ogarniętych wojną, którzy osiedlili się na terenie parku. W rybackiej wiosce Vitshumbi strażnik rozkazał zniszczyć sieci, porąbać, polać naftą i podpalić kilkanaście łodzi, z których prowadzono połowy, a także spalić wiele worków nielegalnie pozyskanego węgla drzewnego. Wszystko to na oczach rozżalonych mieszkańców. Kutrem, na którym widać ślady kul, przewozi nas do wioski Lulimbi, skąd samochodami wyruszamy nad rzekę Ishasha na granicy z Ugandą. Od 1976 r. wybito tu na mięso 96 proc. populacji hipopotamów. Później udajemy się do oddziału parku Mount Tshiaberimu, gdzie uzbrojone patrole chronią non stop 15 goryli wschodnich nizinnych. Pilnują ich przed partyzantami i wieśniakami, których dodatkowo buntują niektórzy politycy głoszący, że teren parku należy zagospodarować rolniczo. Rodrique Mugaruka wie, że znalazł się na celowniku. Na muszkę wzięli go partyzanci Mai-Mai i kongijscy biznesmeni, którzy ich finansują. – Chcą nas przepędzić z parku – mówi naczelnik straży. – Gdy konfiskujemy jakąś łódź i sieci, biznesmeni mówią partyzantom: „zanim następny raz zarzucimy sieci, musicie zabić strażnika”. Trzech moich ludzi zginęło na jeziorze. A jeśli wziąć pod uwagę cały region, śmierć poniosło ponad 20 strażników. W styczniu ludzie Mugaruki wpadli w zasadzkę bojówkarzy na drodze wiodącej przez środek parku. Dostali się w ogień granatników. Zginęło trzech strażników i pięciu żołnierzy kongijskich. A do władz wkrótce dotarła petycja z podpisami 100 tys. wieśniaków domagających się zmniejszenia powierzchni Parku Narodowego Wirunga o blisko 90 proc. Wnioskodawcy dali rządowi trzy miesiące na oddanie im ziemi, która – jak twierdzą – prawnie im się należy. Jeśli to nie nastanie, zagrozili, że wkroczą i zagarną ziemię siłą. Chcemy ziemi! Mój rozmówca przedstawia się jako Charles. Ma 24 lata i siedzi z maczetą w dłoni na świeżo ściętym pniu. Nie jest stąd, czyli z Rezerwatu Leśnego Kagombe w Ugandzie. A może i stąd? Przecież dekretem prezydenckim wstrzymano eksmisję tych, którzy nielegalnie osiedlili się w rezerwatach. Charles twierdzi, że mieszkańców Kagombe odwiedził minister. – Powiedział nam, że możemy tu nadal żyć – mówi z uśmiechem. Zbliżają się wybory, minister i jego kolesie muszą dbać od przychylność wyborców, a tym najlepiej obiecać ziemię. Charles i paru innych młodych ludzi zamieszkali w lesie w 2006 r. – Żyliśmy w gospodarstwie moich dziadków, ale tam było za dużo ludzi. Usłyszeliśmy, że tu można dostać ziemię za darmo – opowiada. W Kagombe osiedliło się już wcześniej napływowe plemię Bakiga. Gdy przedstawiciele władz próbowali ich usunąć, prezydent Ugandy Yoweri Museveni przed wyborami wydał dekret zakazujący eksmisji. Następnie kilku polityków lokalnych zaczęło zachęcać przedstawicieli miejscowego plemienia Banyoro, do którego należy Charles, by zajęli fragment lasu, bo inaczej jedynymi mieszkańcami Kagombe staną się ludzie napływowi. Charles i jego znajomi zajęli więc mniej więcej trzy hektary lasu i zaczęli go rąbać. Zbudowali chaty kryte, drogę i kaplicę. Posadzili kukurydzę, banany, maniok i ziemniaki. Sprowadzili żony i zaczęli się rozmnażać. Dzisiaj Charles jest jednym z 3 tys. mieszkańców rezerwatu. Nikt z nich nie ma zamiaru się stąd wyprowadzać. – Jest tu nam bardzo dobrze – mówi. A tymczasem las zamienia się w zgliszcza, bo ludzie wypalają go, by uzyskać ziemię pod uprawę. Szkody są ogromne: Kagombe jest ważnym ogniwem szlaku wędrówek szympansów i innych zwierząt. Sarah Prinsloo z Wildlife Conservation Society podkreśla: – Stan populacji dzikich zwierząt w kilku sąsiednich parkach narodowych zależy od łączących je korytarzy takich jak las Kagombe. Zniszczenie środowiska skutkuje zmniejszeniem się liczebności zwierząt w całym regionie. Jak to się stało, że ta kraina obfitości zamieniła się w dżunglę bezprawia? Jeśli się zagłębić w historię ludów zamieszkujących Wielki Rów Zachodni, okaże się, że panujące tu pojęcia na temat tożsamości etnicznej opierały się na błędnych przesłankach. Dane archeologiczne i językoznawcze wskazują na to, że już w 500 r. n.e. napłynęli tu pierwsi osadnicy z rozmaitych grup i stworzyli heterogeniczną społeczność używającą zbliżonych do siebie języków Bantu, utrzymującą się z uprawy ziemi i hodowli bydła. W XV w. powstały scentralizowane królestwa, jak na przykład Bunyoro i Rwanda, utworzyła się też odrębna klasa pasterzy, którzy odróżniali się od rolników ubiorem oraz sposobem odżywiania opartym na mleku, mięsie i krwi bydlęcej. Z czasem owi pasterze stali się arystokracją. Europejskiego odkrywcę Johna Hanninga Speke’a, który dotarł na te tereny pod koniec XIX w., zdumiała doskonała organizacja tutejszych królestw, które miały swoje dwory i służby dyplomatyczne. Speke założył, że elita pasterska, znana pod nazwami Hima lub Tutsi, to „wyższa rasa”, lud pochodzenia nilotyckiego (z obszarów dzisiejszej Etiopii), który najechał obszar wielkich jezior afrykańskich i podbił miejscowe rolnicze ludy Bantu, jak Iru czy Hutu, które odkrywca uznał za „niższe”. – Wysoko zorganizowane państwa kłóciły się z żywionymi wówczas przez Europejczyków przekonaniami o wrodzonej niższości intelektualnej Afrykanów – mówi archeolog Andrew Reid. Koncepcja inwazji ludów nilotyckich wyjaśniała istnienie cywilizowanych królestw w sercu Afryki. Problem z tą koncepcją był tylko jeden: była fałszywa. Nie powstrzymało to jednak Tutsi i innych klas uprzywilejowanych przed przyjęciem teorii o własnym nilotyckim pochodzeniu za prawdziwą, bo tłumaczyły ich wyższość nad Hutu. Po podziale Afryki Wschodniej między europejskie mocarstwa w końcu XIX w. niemieccy i belgijscy kolonizatorzy gorliwie wykorzystali coś, co uważali za „naturalną” hierarchię społeczną, i wysługiwali się uprzywilejowaną mniejszością Tutsi. Wbrew często przytaczanym różnicom fizycznym między dwiema grupami (Tutsi mają podobno być wyżsi, mieć jaśniejszą skórę i węższe wargi niż Hutu) przedstawicieli obu grup tak trudno od siebie odróżnić, że w 1933 r. Belgowie musieli wprowadzić dowody tożsamości, w których umieszczono informację o przynależności: właścicieli bydła o pewnych cechach fizycznych, w sumie 15 proc. ludności, uznano za Tutsi, a resztę – za Hutu. Zdarzało się, że członków tej samej rodziny kwalifikowano do różnych grup. Owe dowody tożsamości, oficjalne potwierdzenie systemu kastowego, w czasie rwandyjskiego ludobójstwa decydowały o życiu lub śmierci wielu osób. Gdy we wczesnych latach 60. XX w. państwa Afryki Wschodniej uzyskiwały niepodległość, konflikty między Tutsi a Hutu zaogniły się na tyle, że zaczęły się fale mordów. Niemniej jednak ludobójstwo w Rwandzie miało nie tylko etniczne podłoże. Końcowe lata XX stulecia uświadomiły ludziom, że na obszarze Wielkich Rowów Afrykańskich nie wystarczy miejsca dla wszystkich. Alarmujący wzrost liczby ludności zbiegł się ze spadkiem cen kawy i herbaty w latach 80. Bieda wzmagała głód ziemi. Wprawdzie taka na przykład Holandia ma gęstość zaludnienia większą niż Rwanda w tamtym okresie, ale jej ludność karmi zmechanizowane, nowoczesne rolnictwo pozwalające na uzyskiwanie wysokich plonów. Tymczasem Rwanda uzależniona jest od tradycyjnych, ekstensywnych form gospodarowania, które oznaczają, że jeśli chce się mieć więcej żywności, trzeba zwiększyć obszar uprawy. W połowie lat 80. każdy hektar ziemi nadającej się do wykorzystania (poza obszarem parków narodowych) był już uprawiany. Gospodarstwa dzielono między synów na coraz mniejsze działki. Następowało wyjałowienie gleby. Napięcie rosło. Ekonomiści belgijscy Catherine André i Jean-Philippe Platteau prowadzili w Rwandzie, jeszcze przed masakrą, badania dotyczące sporów o ziemię. Wynikało z nich, że coraz więcej gospodarstw nie jest w stanie wyżywić swoich członków. Natomiast prowadząc ankiety już po ludobójstwie, naukowcy często słyszeli Rwandyjczyków twierdzących, że „wojna jest konieczna, aby usunąć nadmiar ludzi i dostosować liczbę ludności do dostępnych zasobów ziemi”. André i Platteau nie sugerują, że ludobójstwo było nieuchronną konsekwencją przyrostu liczby ludności, bo bez wątpienia do zabójstw podjudzali żądni władzy politycy. Niemniej jednak część naukowców jest przekonana, że podłożem masowych zabójstw był niedostatek ziemi. Mówiąc krótko, masakra dała bezrolnym Hutu pretekst potrzebny do zainicjowania wojny klasowej. Za gorliwość, za jaką działali zwykli, przeciętni rolnicy (...) odpowiada, przynajmniej po części, poczucie, że zbyt wielu ludzi żyje na zbyt małej powierzchni, a zmniejszenie liczby ludności da więcej ziemi tym, którzy przeżyją – pisał francuski historyk Gérard Prunier w książce The Rwanda Crisis: History of a Genocide (Kryzys w Rwandzie – historia ludobójstwa). Miejscowość Shasha w kongijskiej prowincji Nord-Kivu to miejsce, gdzie krzyżują się szlaki rozmaitych uzbrojonych grup. Praktycznie wszystkie kopalnie kontrolują tam zbrojne bandy: bojówki Hutu lub Tutsi, oddziały Mai-Mai czy armii kongijskiej. Bandy na zmianę opanowują Shashę, regularnie, jakby w ramach jakiegoś makabrycznego grafiku. Kobieta imieniem Faida płacze bezgłośnie, gdy wspomina, co przydarzyło się jej rok temu. W ręku trzyma list od męża, w którym ten żąda, by wyniosła się z domu, bo obawia się, że mężczyźni, którzy ją zgwałcili, zarazili ją wirusem HIV. Tamtego dnia Faida z plemienia Hunde zmierzała na odległy o półtorej godziny marszu targ w Minova. Na plecach dźwigała orzeszki ziemne. Kobieta miała wtedy 32 lata i sześcioro dzieci. Od 16 lat przemierzała tę drogę codziennie. Nie przyszło jej do głowy, że zostanie napadnięta w biały dzień. Napastników było trzech, z plemienia Hutu. Mężczyźni dali jej do wyboru: śmierć albo życie. Zaciągnęli ją na pastwisko. Straciła przytomność. Dzisiaj mieszka z dziećmi u sąsiadów. Nie może pracować. Mąż wziął sobie drugą żonę. Uszkodzenia cielesne są poważne. – Bardzo mnie boli – mówi. – Załatwcie mi jakieś leki, błagam. Shasha ma jakieś 10 tys. mieszkańców, dwa razy więcej niż w 1994 r. Jej dzieje są w miniaturze historią wschodniego Konga. Od wieków zamieszkiwali tu Hunde. Napływ Hutu nastąpił w latach 30. XX w.; sprowadzili ich kolonizatorzy belgijscy do pracy na plantacjach. Później, po rwandyjskiej masakrze z 1994 r., zjawiły się dodatkowe tysiące uchodźców Hutu. Spory o ziemię stawały się coraz gorętsze i coraz częściej rozstrzygano je z bronią w ręku. Znaczne zasoby bogactw mineralnych tylko pogarszają sytuację. Braki i obfitość występują tu obok siebie, podsycając pretensje i żądzę, rozpętując przemoc. Prawniczka Marie Gorette ocenia, że ponad 800 kobiet z miejscowości zostało zgwałconych. Wiek ofiar: od 9 miesięcy do 80 lat. Pewnego popołudnia usiedliśmy wraz z nią w chacie, do której przychodziły kobiety jedna po drugiej i opowiadały o przejściach. Odette ma silną budowę, ubrana jest w sukienkę drukowaną w niebieski deseń. Ją spotkało to zaledwie 10 dni temu. 12-letni syn znalazł ją nieprzytomną na polu manioku, gdzie pracowała. Justine ma 28 lat. Została zgwałcona, gdy watażka kongijskich Tutsi Laurent Nkunda wysłał w 2008 r. oddziały CNDP do Shashy. Justine nie była jedyna – podobny los spotkał wiele jej krewnych i sąsiadek. Inna kobieta, 42-letnia, opowiada jak cztery lata temu bojówka kongijskich Tutsi wtargnęła do jej domu. Zabrali wszystkie oszczędności, a ją zgwałcili. – Nikt o tym nie wie – mówi. Zdaję sobie sprawę, że opowiada mi o tym, co ją spotkało, tylko dlatego, że liczy na pomoc z mojej strony. W latach 1996–2008 w Kongu zgwałcono ok. 200 tys. kobiet. Tylko w roku 2009 i tylko w prowincjach Nord- i Sud-Kivu ten los spotkał ponad 8 tys. Podobnie jak rwandyjscy Hutu w 1994 r. próbowali ostatecznie wytępić Tutsi, atakując głównie kobiety i dzieci, tak napastnicy w Shashy uczynili swym celem właśnie kobiety. – Shasha leży na szlaku komunikacyjnym i jest najgorszym miejscem w całym regionie. Gwałt stał się rodzajem broni, której celem jest zniszczenie całego pokolenia – mówi Gorette. Gdzieś w Rwandzie psuje mi się samochód. Gdy stoję, medytując nad parującym silnikiem, zatrzymuje się jakiś człowiek i proponuje, że podwiezie mnie te 100 km do Kigali. – Gdyby to było w Kongu, miałby pan duży kłopot – mówi ze śmiechem. Mężczyzna ma na imię Samuel. Pochodzi z rolniczej okolicy Rwamagana, ale zajmuje się stolarstwem. Według tutejszych norm Samuel ma małą rodzinę – tylko czwórkę dzieci. To idealna liczba – twierdzi. Szkoła kosztuje go 650 dol. od dziecka za semestr. – Uważam, że wykształcenie jest konieczne. Bez tego człowiek nie znajdzie pracy – uśmiecha się i dodaje: – Jestem optymistą. Rwandę czeka dobra przyszłość. To jakiś cud, że kraj, który doświadczył potwornego ludobójstwa, po niecałych 20 latach jest miejscem budzącym nadzieję. Prezydent Rwandy Paul Kagame pokonał należących do Hutu przywódców masakry i stworzył rząd złożony z Tutsi, który jest od tamtej pory u władzy. Kagame zapewnił krajowi stabilizację i rozwój gospodarczy, ale są tacy, którzy uważają jego reżim za represyjną autokrację. Krytykuje się go za faworyzowanie mniejszości Tutsi, nieprzestrzeganie praw człowieka, prześladowanie dysydentów oraz zagarnianie surowców mineralnych ze wschodniego Konga. Niemniej jednak nikt nie może zaprzeczyć, że Kagame legitymuje się długą listą sukcesów. Rwanda jest dziś jednym z najstabilniejszych państw w tej części Afryki. Drogi mają utwardzone nawierzchnie, jest czysto, rząd przedsięwziął ambitną kampanię ochrony resztek lasów. Programy rządowe przewidują kształcenie byłych kłusowników w nowych zawodach i znajdowanie im alternatywnych środków utrzymania. Uchwalono prawo umożliwiające uzyskanie odszkodowania za bydło zranione lub zabite przez dzikie drapieżniki. W ramach reformy rolnej w 2008 r. przekazano biedakom setki tysięcy hektarów należących do obszarników. (Tu warto dodać, że zarówno prezydent, jak i jego wpływowi poplecznicy pozostają właścicielami ogromnych majątków ziemskich). Inaczej niż w Ugandzie, gdzie prezydent Museveni ogłosił wysoki przyrost naturalny narzędziem budowania pozycji kraju, w Rwandzie propaguje się metody planowania rodziny ograniczające przyrost. Ale nawet jeśli stopa dzietności spadnie poniżej poziomu reprodukcji prostej, co ma nastąpić do roku 2050, ludność kraju i tak będzie trzykrotnie liczniejsza niż była przed masakrą 1994 r. 43 proc. Rwandyjczyków nie osiągnęło jeszcze 15. roku życia; 30 proc. to analfabeci; 81 proc. mieszka na wsi. Wykarmienie rosnącej szybko liczby ludności i równoczesna ochrona przyrody będą wymagały wymyślenia sposobu zwiększenia wydajności ziem uprawnych, a w tej części świata to bardzo trudne. – Przeciętna rodzina liczy sześć osób i ma do dyspozycji niewiele ponad pół akra (0,2 ha) ziemi – wyjaśnia Pierre Rwanyindo Ruzirabwoba, dyrektor rwandyjskiego Instytutu Badań i Dialogu dla Pokoju. – A oczywiście dzieci zaraz będą miały swoje dzieci. Gdzie będą uprawiać żywność? Taki mały kawałek ziemi jest zwykle wyeksploatowany i wyjałowiony. Obawiam się, że za rogiem czeka nas następna wojna. Robert Draper, 2012
Kryzys w Rogu Afryki dopiero się zaczyna. PAH apeluje o dalszą pomoc
Polska Akcja Humanitarna dziękuje wszystkim darczyńcom, dzięki którym zgromadziliśmy już 1.697.000 zł na działania pomocowe w Rogu Afryki. Niestety klęska głodu rozprzestrzenia się na kolejne obszary i wszystko wskazuje na to, że jesteśmy dopiero w początkowej fazie największej od dekad katastrofy humanitarnej. PAH dostrzega potrzebę nie tylko pomocy doraźnej, ale także długofalowej i z tego powodu apeluje o dalsze wsparcie dla mieszkańców regionu. Już 19 sierpnia, z okazji Światowego Dnia Pomocy Humanitarnej po raz kolejny będzie można okazać solidarność z mieszkańcami Afryki podczas zbiórki pieniędzy prowadzonej przez 60 najpiękniejszych kobiet z całego świata – finalistek Miss Supranational.
Susza, ogólnoświatowy, jak i lokalny wzrost cen żywności i paliw, konflikt w Somalii oraz niska stopa rozwoju w regionie doprowadziły w Afryce Wschodniej do kryzysu humanitarnego, który objął swym zasięgiem już ponad 12,5 miliona osób. Polska Akcja Humanitarna w ciągu najbliższych miesięcy będzie realizowała projekty pomocy doraźnej skupionej na dostępie do żywności oraz wody. Kolejnym etapem będą projekty długofalowe, mające na celu stworzenie warunków do samodzielnej produkcji żywności. Grupą docelową działań PAH będą w szczególności somalijskie dzieci, kobiety oraz matki karmiące, gdyż to właśnie te grupy są najbardziej poszkodowane z powodu nieodpowiednich warunków wodno-sanitarnych i żywieniowych. Kryzys żywnościowy będzie trwał jeszcze wiele miesięcy, a miejscowa ludność będzie zmagała się z jego konsekwencjami przez wiele lat. Właściwie nikt nie ma już wątpliwości, że kryzys dopiero się rozpoczyna. Pesymiści twierdzą, że niedługo wręcz eksploduje, pociągając za sobą miliony ofiar. Świat musi działać, aby tych ofiar było jak najmniej, jednak tutaj nie wystarczy już kolejny pojedynczy zryw serca. W Rogu Afryki potrzeba jak najszybszych, skoordynowanych i długoterminowych działań całej społeczności międzynarodowej, bo tutaj od lat ludzie umierają z głodu nie tylko kiedy ogłaszana jest klęska, oni umierają z głodu na co dzień – mówi Rafał Hechmann – Koordynator Pomocy Humanitarnej PAH, który obecnie przebywa w regionie dokonując analizy potrzeb. Dzięki hojności Polaków PAH zgromadziła 1.697.000 zł. Ta kwota pozwala rozpocząć działania pomocowe w Somalii, ale do długofalowych działań potrzeba znacznie więcej środków. Afryka wielokrotnie otrzymywała pomoc, która z perspektywy czasu okazała się nieefektywna i krzywdząca dla ludzi. A tymczasem mieszkańcy Afryki Wschodniej potrzebują prostych rzeczy – wody, nasion i narzędzi rolniczych, które pozwolą im na uniezależnienie się od pomocy humanitarnej. Należy więc budować studnie, wspierać rozwój rolnictwa, a co za tym idzie kształcić ludzi. Wymaga to jednak czasu i długoterminowego zaangażowania. Z naszej strony wsparcie dla Somalijczyków na pewno nie będzie pomocą jednorazową – mówi Janina Ochojska – prezes fundacji. PAH apeluje o dalsze wsparcie. Aby prowadzić długofalową, kompleksową pomoc, która obejmie dostęp do wody, dostęp do żywności oraz specjalistyczne dożywianie dzieci w regionie potrzeba 5 mln zł. Każdego roku dochodzi do kryzysów humanitarnych. Obecnie jesteśmy świadkami największej od 60 lat klęski głodu w Afryce Wschodniej. Z tego powodu Polska Akcja Humanitarna zdecydowała poświęcić nadchodzący Światowy Dzień Pomocy Humanitarnej mieszkańcom Rogu Afryki dotkniętym głodem. W ramach tegorocznych obchodów PAH wraz z Festiwalem Piękna i telewizją POLSAT podjęła wspólną inicjatywę na rzecz pomocy ofiarom katastrofy w Afryce Wschodniej. Już 19 sierpnia finalistki Miss Supranational będą zbierać pieniądze do puszek kwestarskich PAH. Zbiórka odbędzie się na ul. Chmielnej i na Nowym Świecie w Warszawie w godzinach 18.00-20.00. Akcja jest elementem Festiwalu Piękna, w ramach którego zostaną wybrane Miss Supranational, Miss Polski oraz Miss Polski Nastolatek. Każdego roku finalistki konkursów angażują się społecznie. PAH apeluje o pomoc dla ofiar kryzysu: • Wpłać dowolną kwotę na konto statutowe BPH 91 1060 0076 0000 3310 0015 4960 z dopiskiem „Głód” • Wpłać dowolną kwotę na konto zbiórkowe BPH 30 1060 0076 0000 3310 0016 1199 • Dołącz do Klubu SOS PAH • Zakup wodę i żywność na www.podarnik.gazeta.pl Więcej informacji na www.pah.org.pl oraz profilu PAH na Facebooku.
Ponad 10 milionów ludzi z Somalii, Kenii, Etiopii i Dżibuti walczy o przetrwanie w związku z największą w historii stulecia klęską żywnościową. W regionie brakuje dwóch podstawowych dla przeżycia dóbr: żywności i wody.
Nie mamy czasu do stracenia. Nie możemy pozwolić na to, aby we współczesnym świecie ludzie umierali z głodu. Najważniejsze jest teraz, abyśmy się zmobilizowali i okazali solidarność z mieszkańcami Afryki Wschodniej. – powiedziała Janina Ochojska Problemy z dostępem do żywności spowodowały ostre niedożywienie u dzieci, głównie w północnej Kenii, południowej Etiopii, południowej Somalii oraz wśród uchodźców przybyłych z Somalii do Kenii i Etiopii. Według szacunków UNICEF-u natychmiastowej interwencji potrzebuje 480 000 dzieci cierpiących na ciężką postać ostrego niedożywienia, które nieleczone prowadzi do śmierci oraz 1 649 000 kobiet i dzieci z łagodniejszą formę ostrego niedożywienia. Trwający w Somalii konflikt utrudnia dotarcie z pomocą humanitarną w głąb kraju. W związku z tym Somalijczycy szukają pomocy zagranicą. Tylko w czerwcu do obozów dla uchodźców w Kenii i Etiopii przybyło z Somalii 50 tys. osób, a w kolejnych dwóch tygodniach lipca około 20 tys. Każdego dnia liczba uchodźców w Kenii wzrasta o około 1,2 tys. osób a w Etiopii o prawie 2 tys. osób. Bezpośrednią konsekwencja suszy w regionie jest wzrost cen żywności, z racji których staje się ona często niedostępna dla najuboższych mieszkańców tych państw. W Somalii zanotowano 200 procentowy wzrost cen w stosunku do analogicznego okresu w roku poprzednim. W całym regionie pomoc żywnościową w postaci dystrybuowanych racji żywności otrzymuje już około 6,7 miliona osób. PAH rozpoczyna pomoc humanitarną w związku z kryzysem. Wstępnie planujemy dotrzeć z pomocą do Etiopii i Somalii. W najbliższych dniach do Afryki Wschodniej wyjedzie nasz koordynator pomocy humanitarnej z PAH. PAH apeluje o pomoc dla ofiar kryzysu: • Wpłać dowolną kwotę na konto BPH 91 1060 0076 0000 3310 0015 4960 z dopiskiem „Głód” • Dołącz do Klubu PAH SOS – informacje na stronie www.pah.org.pl oraz na profilu Facebook