Pilny komunikat Lekarzy bez Granic. Medyczka zatrzymana w Afganistanie za „zły ubiór”
Pracownica medyczna szpitala w Heracie została zatrzymana przez afgańskie Ministerstwo Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom za „nieodpowiedni ubiór”. Choć po dwóch dniach odzyskała wolność, organizacja Lekarze bez Granic bije na alarm. To kolejne wydarzenie, które obnaża bieżącą sytuację w Afganistanie – rygorystyczne przepisy uderzają bezpośrednio w afgański system ochrony zdrowia, odcinając kobiety i dzieci od podstawowej opieki medycznej.
6 czerwca przedstawiciele Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom zatrzymali w Heracie (miasto w zachodnim Afganistanie) pracowniczkę oddziału pediatrycznego Szpitala Regionalnego. Kobieta, której towarzyszył mąż, zmierzała do pracy w placówce wspieranej przez Lekarzy bez Granic. Powodem interwencji służb było rzekome nieprzestrzeganie zasad ubioru narzuconych kobietom przez lokalne władze. Choć zatrzymana została zwolniona po dwóch dniach, warunkiem wolności było podpisanie przez nią i jej rodzinę pisemnego zobowiązania do bezwzględnego przestrzegania wytycznych dotyczących stroju. Organizacja Lekarze bez Granic wyraziła stanowczy protest przeciwko tym działaniom. Zdarzenie to zbiegło się w czasie z falą masowych zatrzymań kobiet w prowincji Herat oraz brutalnym stłumieniem publicznych demonstracji przez policję, która 9 czerwca użyła broni palnej, pałek i biczów wobec protestujących. Kim są Lekarze bez Granic? Lekarze bez Granic (fr. Médecins Sans Frontières, MSF) to międzynarodowa, niezależna organizacja medyczno-humanitarna, założona w 1971 roku we Francji. Za swoją działalność na rzecz niesienia pomocy w rejonach konfliktów zbrojnych, epidemii i katastrof naturalnych organizacja została uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla w 1999 roku. W Afganistanie MSF działa od 1980 roku, utrzymując neutralność i niezależność finansową (projekty są finansowane głównie z prywatnych darowizn). Obecnie organizacja prowadzi w tym kraju siedem projektów w siedmiu prowincjach, koncentrując się na opiece położniczej, pediatrycznej, traumatologii oraz leczeniu gruźlicy. Jak wygląda sytuacja kobiet w Afganistanie Sytuacja praw kobiet w Afganistanie na przestrzeni ostatnich dekad ulegała drastycznym zmianom, determinowanym przez sytuację polityczną kraju: Lata 1996–2001 (Pierwsze rządy talibów) – Wprowadzono skrajną interpretację prawa szariatu. Kobiety zostały całkowicie pozbawione prawa do edukacji, pracy i poruszania się bez męskiego opiekuna (mahrama). Lata 2001–2021 (Republika) – Po obaleniu reżimu talibów nowa konstytucja zagwarantowała równouprawnienie płci. Kobiety wróciły do szkół, na uniwersytety, do parlamentu oraz do pracy w sektorze medycznym i publicznym. Powrót do władzy w sierpniu 2021 roku – Mimo początkowych zapowiedzi o łagodniejszym kursie, nowe władze systematycznie odbierały kobietom wywalczone prawa. Wprowadzono zakaz edukacji dla dziewcząt powyżej 6. klasy szkoły podstawowej oraz zakaz studiowania na uniwersytecie. Kobiety zostały wykluczone z większości zawodów w sektorze publicznym i organizacjach pozarządowych. Kryzys humanitarny i bariery w medycynie Obecne restrykcje, takie jak obowiązkowe <a href="https://www.google.com/search?q=site%3Anational-geographic.pl+burki&sca_esv=a2c167858aedc03d&sxsrf=ANbL-n4d49M9r5qfBZHeyBnNpcc1YBoArw%3A1781248628915&ei=dLIraum7N4nMwPAPu-WJ0Ak&biw=1512&bih=828&ved=0ahUKEwjpxaGelIGVAxUJJhAIHbtyApoQ4dUDCBI&uact=5&oq=site%3Anational-geographic.pl+burki&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiIXNpdGU6bmF0aW9uYWwtZ2VvZ3JhcGhpYy5wbCBidXJraUjLBVAAWJgEcAB4AJABAJgBlwGgAZAEqgEDMy4yuAEDyAEA-AEBmAIAoAIAmAMAkgcAoAc8sgcAuAcAwgcAyAcAgAgB&sclient=gws-wiz-serp">noszenie burki oraz wymóg przebywania poza domem wyłącznie w towarzystwie męskiego opiekuna, generują katastrofalne skutki dla zdrowia publicznego. Koszty podróży z opiekunem oraz strach przed zatrzymaniem paraliżują dostęp pacjentek do placówek medycznych. Zasady segregacji płciowej sprawiają, że kobiety i dzieci w celach medycznych mogą i chcą zwracać się niemal wyłącznie do personelu żeńskiego. Tymczasem restrykcje uderzają w same pracowniczki ochrony zdrowia. W strukturach Lekarzy bez Granic w Afganistanie kobiety stanowią aż 45% personelu pielęgniarskiego, a w projektach położniczych odpowiadają za ponad połowę składu personelu. Utrudnianie im wykonywania obowiązków bezpośrednio zagraża życiu tysięcy pacjentek w całym kraju. Źródła: Raport Lekarzy bez Granic – Oficjalny komunikat prasowy i oświadczenie organizacji dotyczące zatrzymania pracownicy w Heracie z czerwca 2024 r. Raporty ONZ (UNAMA – United Nations Assistance Mission in Afghanistan) – Dokumentacja dotycząca dekretów Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom oraz praw człowieka w Afganistanie (2021–2024). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – Dane statystyczne dotyczące stanu afgańskiej opieki medycznej, śmiertelności okołoporodowej oraz wpływu braku personelu żeńskiego na zdrowie kobiet i dzieci. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Straszliwe trzęsienie ziemi w Afganistanie. Setki zabitych i tysiące rannych
Wciąż trwają poszukiwania zaginionych po niedzielnym trzęsieniu ziemi we wschodnim Afganistanie. Rośnie straszliwy bilans, a wiele rodzin rozpoczyna akcje ratunkowe na własną rękę.
Rząd talibów przekazuje przerażające statystyki: do tej pory mówi się o co najmniej 800 zabitych i niemal 3000 rannych. Trzęsienie ziemi o magnitudzie 6,0 w skali Richtera spustoszyło miasta w afgańskiej prowincji Kunar. Trzęsienie ziemi pustoszy Afganistan Wszystko zaczęło się w niedzielę późnym wieczorem. Epicentrum trzęsienia ziemi znajdowało się 27 kilometrów na wschód od miasta Dżalalabad w prowincji Nangahar. Jak donosi USGS – amerykańska agencja naukowo-badawcza zajmująca się badaniami w dziedzinie geologii, hydrologii, biologii i geografii – głębokość epicentrum wynosiła 8 kilometrów. Wiele wiosek w prowincji Kunar zostało doszczętnie zniszczonych. Mieszkańcy donoszą, że pod gruzami znajdują się tysiące ludzi – dzieci, młodzież, osoby dorosłe i starsze. Apelują o pomoc, bo sami nie są w stanie uratować swoich bliskich lub chociaż wyciągnąć zwłok. – Niestety, dzisiejsze trzęsienie ziemi spowodowało ofiary śmiertelne i zniszczenia mienia w niektórych naszych wschodnich prowincjach. Lokalni urzędnicy i mieszkańcy są obecnie zaangażowani w akcję ratunkową dla osób dotkniętych katastrofą. Zespoły wsparcia z centrum i pobliskich prowincji są również w drodze – poinformował w poniedziałek Zabihullah Mujahid, rzecznik Islamskiego Emiratu Afganistanu. Tymczasem mieszkańcy wiosek samodzielnie walczą o życie swoich bliskich. Nietrwała zabudowa przyczyną tragedii Niestety, przyczyną tragedii może być powszechny rodzaj zabudowy w biednym regionie Kunaru. Lokalni mieszkańcy stawiają na niskie konstrukcje z betonu i cegły, a w mniejszych wioskach jako budulec wykorzystuje się także błoto i drewno. Wiele chat wykonanych jest chałupniczo. Tego rodzaju zabudowa nie miała szans wytrzymać bliskiego, płytkiego trzęsienia ziemi. A to właśnie lokalizacja najbliżej powierzchni ziemi powoduje zwykle największe straty. Czy to koniec tragicznego bilansu? Niestety, liczba ofiar wciąż wzrasta. Od trzęsienia nie minęło jeszcze wiele czasu, a do niektórych regionów wciąż nie udało się dotrzeć służbom. Rzecznik rządu donosi, że dostęp do wielu wiosek jest utrudniony z powodu uszkodzonych dróg. Na miejsca tragedii docierają helikoptery z pomocą. Wiele społeczności jest odciętych od miast i szpitali. Eksperci z wielu organizacji pomocowych obawiają się dalszego pogłębienia już istniejącego w Afganistanie kryzysu humanitarnego. – To dodaje śmierć i zniszczenie do już istniejących wyzwań: pustoszącej suszy i przymusowego powrotu milionów Afgańczyków z sąsiednich krajów. Mam nadzieję, że społeczność darczyńców nie zawaha się wesprzeć działań pomocowych – apeluje na platformie X Filippo Grandi, Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Co najmniej 1,2 miliona Afgańczyków zostało zmuszonych do powrotu z Iranu i Pakistanu w tym roku. Drugie trzęsienie ziemi w Afganistanie Niedzielny wstrząs to drugie katastrofalne trzęsienie ziemi w Afganistanie w ciągu ostatnich dwóch lat. 7 października 2023 kraj spustoszyły drgania o magnitudzie 6,3, po których nastąpiło wiele wstrząsów wtórnych. ONZ podaje, że zginęło wtedy około 1500 osób, czyniąc je najtragiczniejszą katastrofą naturalną dotykającą Afganistan w ostatnich latach. Niestety, Międzynarodowy Komitet Ratowniczy podaje, że tegoroczny wstrząs może wywołać jeszcze większą lawinę potrzeb humanitarnych, niż miało to miejsce dwa lata temu. Źródło: UNHCR, phys.org, USGS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak wygląda dzisiaj Afganistan? To kraj na styku wielu kultur, religii i wpływów
Afganistan to kraj z niezwykle długą, ale i trudną historią. Tożsamość narodowa opiera się na oporze wobec okupantów i konfliktach, które w przeszłości nawiedziły kraj.
W tym artykule: Trudna historia Afganistanu Tożsamość Afgańczyków opiera się na oporze i obronie swojego terytorium Afganistan jest dziś zarządzany przez talibów Jest pewna afgańska anegdota, która wiele mówi o historii tego kraju. Gdyby zapytać mieszkańca wsi lub prowincji, co jest za widocznym tuż obok wzgórzem, ten odpowie: „Za tym wzgórzem mój dziadek walczył z Aleksandrem Wielkim”. W tym niewinnym żarcie kryje się jednak ziarno prawdy. W 329 r. p.n.e. Aleksander Macedoński dotarł do Afganistanu ze swoją armią i podbił ten kraj. Za jego panowania powstało wiele miast, do których sprowadzali się hellenistyczni koloniści. Jednak grecka okupacja spotkała się buntami miejscowej ludności. Wydarzenia te, i dalsza walka o niepodległość kraju położonego na niezwykle surowym terytorium, kształtowały narodową tożsamość Afgańczyków. Trudna historia Afganistanu Gościem najnowszej odsłony cyklu „Kawa z ambasadorem” był dr Piotr Łukasiewicz, politolog, dyplomata, pułkownik rezerwy Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej i były ambasador RP w Afganistanie w latach 2012–2014. Rozmowę o historii i społeczeństwie Afganistanu prowadziła dr Małgorzata Bonikowska, prezeska Centrum Stosunków Międzynarodowych i THINKTANK. Afganistan to kraj z niezwykle długą, ale i trudną historią. Najwcześniejsze osady miejskie pojawiły się w Afganistanie już w III tysiącleciu p.n.e. Po 2000 roku p.n.e. region ten zamieszkali Ariowie, którzy należeli do indoirańskiego odłamu ludów indoeuropejskich. To za ich czasów powstało miasto, które dało początek Kabulowi. – Historia Afganistanu jest bardzo skomplikowana. To kraj leżący na styku Azji Centralnej, Subkontynentu Indyjskiego i rozszerzającego się Bliskiego Wschodu. Historycznie był miejscem styku dwóch religii: islamu i hinduizmu – mówi dr Piotr Łukasiewicz. Po śmierci Aleksandra Wielkiego tereny Afganistanu przejęli Seleucydzi, a później znaczną część kraju opanowali Partowie. W 50 r. n.e. Afganistan został zaatakowany i złupiony przez Kuszanów, którzy przybyli ze stepów Azji. Tożsamość Afgańczyków opiera się na oporze i obronie swojego terytorium – Historia tego kraju jest naznaczona wieloma wojnami, konfliktami i konfrontacjami. To sprawiło, że Afgańczycy przyjęli dość wojskowy styl życia. Z drugiej strony to społeczeństwo żyło i żyje w surowych warunkach geograficznych, a jak wszyscy wiemy, górale to specyficzni ludzie. Konsekwencją tych dwóch czynników było stworzenie pewnego rodzaju „wojowniczej” hierarchii społecznej – tłumacz ambasador. Tożsamość Afgańczyków jest oparta przede wszystkim na oporze i obronie swojego terytorium. Z drugiej strony, dr Piotr Łukasiewicz zwraca uwagę na to, że Afganistan nigdy nie był skolonizowany. – Bardzo się starały o to dwa duże mocarstwa. Chociaż zdarzało się, że krajem rządzili (z nadania Brytyjczyków lub Rosjan) królowie lub szachowie. Nigdy jednak w Kabulu nie zasiadywał okupacyjny król lub namiestnik. To odróżniało Afganistan od innych krajów regionu – przyznaje ambasador. To jednak nie oznaczało braku problemów. Bezpieczeństwo, kultura, największe atrakcje. Nasz mini-przewodnik po Afganistanie Afganistan jest jednym z najbiedniejszych krajów na świecie, w którym od lat toczy się tląca wojna domowa między armią a radykalnymi islamistami – talibami. Choć to państwo nie cieszy si... – Przyczyną nieszczęść tego narodu jest po pierwsze to, że dybały na niego potęgi zewnętrzne i ingerowały w ten kraj praktycznie przez cały czas. Po drugie, wewnętrzne problemy Afganistanu. Ten kraj był zawsze rozrywany przez księstwa z prowincji, które mocno sprzeciwiały się silnej władzy w Kabulu. To powodowało niezdolność do stworzenia silnego, scentralizowanego państwa – wyjaśnia dr Łukasiewicz. Afganistan jest dziś zarządzany przez talibów Współcześnie Afganistan zmaga się z nowymi-starymi problemami. W 2021 roku kraj przejęli talibowie. Odtwarzają oparty na prawie szariatu Emirat Afganistanu z lat 90. XX wieku. Odrzucili demokratyczną konstytucję, która zakładała wolność wyznania i języka dla wieloetnicznego narodu. Obecnie najwyższą władzę sprawuje przywódca duchowy emir Hibatullah Achundzada, który przebywa w Kandaharze. Na czele rządu w Kabulu stoi mułła Hasan Achund. To on de facto zarządza krajem. Eksperci wskazują, że nowe struktury władzy marginalizują i dyskryminują afgańskie mniejszości, prawa człowieka są ograniczane. Współczesny Afganistan zmaga się z pogłębiającym się kryzysem humanitarnym. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niesamowite Bałkany Kochaj swoje łóżko jak siebie samego, a jeżeli widzisz kogoś odpoczywającego, pomóż mu – brzmi tutejsze przysłowie. Dlatego mieszkańcy Czarnogóry należą do najbardziej zrelaksowanych w Europie. Ale czy można się temu dziwić, skoro ma się do wyboru 117 plaż i aż prawie 300 km wybrzeża oraz spektakularną naturę, którą można się cieszyć. Wystarczy wymienić najgłębszy kanion w Europie i trzeci na świecie, który wyżłobiła rzeka Tara – ma aż 82 km, a jego ściany wznoszą się na 1,3 tys. m. Do tego najdalej na południe wysunięty fiord, co prawda utworzony przez rzekę, a nie lodowiec, jednak równie piękny – Zatoka Kotorska. Wspaniałe jest też Jezioro Szkoderskie, jedna z największych i najważniejszych ostoi ptactwa na naszym kontynencie, wreszcie Park Narodowy Durmitor z zapierającymi dech w piersiach panoramami. A warto wspomnieć, że 60 proc. powierzchni tego kraju zajmują góry mające ponad 1 tys. m wysokości. Malownicze solniska Ulcinjska Solana, gdzie oprócz flamingów spotkamy tysiące innych ptaków, to raj dla birdwatcherów. Wymieniając te wszystkie atrakcje, już wiem, że mój powrót do Czarnogóry to tylko kwestia najbliższego czasu. Nie mamy wątpliwości, że Bałkany będą hitem tegorocznego lata, dlatego właśnie im poświęcamy to wydanie Travelera. Oprócz Czarnogóry zabieramy Was do wciąż nieodkrytych Albanii, Kosowa i Serbii, ale też Grecji śladami mitycznych bohaterów. Z pewnością nie zabraknie Wam tam miejsc do zrelaksowania się, bo jeżeli się uczyć, to od najlepszych. Agnieszka Franus redaktor naczelna Spis treści 8 – PODRÓŻ ŻYCIA 8 – GRENLANDIA Skuterem śnieżnym przez lodowe bezdroża 16 – PLANETA TRAVELERA 17 – Wieści ze świata 20 – Kierunek kultura 22 – Miejsce miesiąca: Alentejo Poznajcie Portugalię poza utartym szlakiem 28 – TEMAT NUMERU: BAŁKANY 28 – CZARNOGÓRA Mały wielki kraj 34 – BOŚNIA I HERCEGOWINA Skocz z mostu, zobacz dzikie konie 40 – KOSOWO, CZARNOGÓRA, ALBANIA Wędrówka przez góry trasą Peaks of The Balkans 46 – SERBIA W drodze na festiwal trębaczy 52 – ALBANIA Ciepłe morze, widowiskowe góry i miasto tysiąca okien 58 – SŁOWENIA Kulinarnym szlakiem ze wschodu na zachód 64 – BUŁGARIA Perełki wybrzeża Morza Czarnego 70 – GRECJA Arkadia. Mityczna kraina 76 – DOOKOŁA EUROPY 76 – SZWAJCARIA Szlakiem jezior 82 – POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA 82 – POMORZE Odpocznij w sosnowym lesie albo na dzikich plażach 88 – ROZTOCZE Kajakiem i rowerem przez cuda Lubelszczyzny 94 – KAZIMIERZ DOLNY Miasto na cztery pory roku 100 – ADVENTURE 100 – Test Travelera
„Afgańska dziewczyna” Sharbat Gula została ewakuowana z Afganistanu do Włoch
W latach 80. Sharbat Gula stała się symbolem afgańskiego konfliktu i wojen. Dopiero teraz bezpiecznie opuściła ojczyznę.
W tym artykule: Sharbat Gula – „afgańska dziewczyna” z okładki National Geographic Kryzys uchodźczy Sharbat Gulę zna cały świat, choć pewnie mało kto wie, że tak właśnie nazywa się słynna „afgańska dziewczyna” z okładki National Geographic (1985 r.). Jej zielone oczy i przeszywające spojrzenie z miejsca stały się nieoficjalnym symbolem wojen oraz uchodźców. Mimo sławy jej życie nieszczególnie się zmieniło. Sama Sharbat długo nie wiedziała, że jest rozpoznawalna za granicą. Fatima jest pierwszą kobietą-przewodnikiem w Afganistanie. „Wyzwania zawsze były częścią mojego życia” Bycie przewodnikiem, oprowadzanie ludzi po mieście, często wiąże się z koniecznością zejścia z utartych szlaków. Jednak Fatima musiała wręcz wytyczyć swoją drogę na nowo. 22-latka jes... Sharbat Gula – „afgańska dziewczyna” z okładki National Geographic Lata mijają, a „afgańska dziewczyna” nadal nie została zapomniana przez media. Dziś to już dojrzała, blisko 50-letnia kobieta. Do niedawna mieszkała w Afganistanie zajętym przez talibów. To już czas przeszły, bo w obawie o swoje życie, podobnie jak setki afgańskich rodzin, zwróciła się z prośbą o pomoc do włoskiego rządu. Jak poinformowali przedstawiciele biura premiera Mario Draghiego, kobieta została już ewakuowana do Włoch, gdzie umieszczono ją w „bezpiecznym schronieniu”. Nie wiadomo, kiedy dokładnie Afganka przyleciała do Rzymu. Sharbat nie jest wyjątkiem. Jej przeniesienie do Włoch to część większego programu ewakuacji obywateli Afganistanu do Włoch. Na miejscu jest im udzielane wsparcie nie tylko finansowe, ale też pomoc w zintegrowaniu się z nowym, obcym kulturowo społeczeństwem. Historia Sharbat Guli nie jest wesoła. Kobieta straciła oboje rodziców podczas ataku radzieckich wojsk na jej wioskę. Następnie razem z babcią i rodzeństwem trafiła do obozu dla uchodźców w Pakistanie. Właśnie tam powstało słynne zdjęcie. Nastoletnia wówczas Sharbat uczęszczała na zajęcia do nieoficjalnej szkoły. Do 2002 r. nie wiedziała, że jej twarz jest znana na całym świecie. Dopiero po 17 latach fotograf Steve McCurry mógł zidentyfikować dziewczynę ze słynnego zdjęcia. Wcześniej utrudniały to między innymi rządy talibów. W 2002 r. Sharbat miała 3 córki (czwarta zmarła niedługo po porodzie) oraz męża. Razem z rodziną mieszkała w Afganistanie. Od tamtej pory światowe media co jakiś czas interesują się jej życiem. Niestety najczęściej nie są to pozytywne doniesienia. W 2012 r. mąż Afganki zmarł, a w 2016 r. została aresztowana przez pakistańską policję pod zarzutem sfałszowania dokumentu tożsamości. Schronienie we Włoszech jest w pewnym sensie domknięciem klamry w życiu Sharbat. Kobieta od małego uciekała z objętej konfliktami ojczyzny. Tym razem udzielono jej pomocy w legalny i humanitarny sposób. Nie wiadomo, czy Afganka wyjechała do Włoch sama, czy razem z rodziną. Połowa populacji Jemenu cierpi z powodu głodu. Tysiącom dzieci grozi śmierć z niedożywienia Wojna domowa w Jemenie trwa nieprzerywanie od 2015 roku. Ofiarami konfliktu są nie tylko żołnierze, ale również ludność cywilna. Organizacje humanitarne przewidują, że 400 tysiącom jemeń... Kryzys uchodźczy Podobnych historii są tysiące. Ostatni kryzys związany z przejęciem władzy przez talibów wybuchł w Afganistanie w sierpniu 2021 r., ale Afgańczycy podkreślają, że w ich kraju nigdy nie było i nie będzie spokojnie. Całe rodziny od lat uciekają z Afganistanu za granicę. Wśród uchodźców dużą grupę stanowią Hazarowie – prześladowana mniejszość etniczna. Mało komu udaje się bezpośrednio dostać do Europy lub w inne bezpieczne miejsce. Najpierw tysiące emigrantów trafiają do obozów, w których żyją w skrajnych warunkach nawet po kilka lat. Zobacz, jak wygląda życie w obozie dla uchodźców na Lesbos. Najbezpieczniejszym sposobem na dostanie się do Europy są korytarze humanitarne. W ramach inicjatywy uchodźcom gwarantuje się nie tylko podróż, ale również program integracyjny w nowym miejscu zamieszkania. Pomysł od początku jest popierany przez działającą na całym świecie Wspólnotę Sant’Egidio oraz Federację Kościołów Ewangelickich we Włoszech i Konferencję Episkopatu Włoch. Dlaczego to tak ważne? Emigranci uciekający do Europy, są łatwym łupem dla handlarzy ludźmi. Dzięki korytarzom humanitarnym mogą uniknąć ryzyka porwania. Istotnym aspektem jest również wspomniana wcześniej integracja. Ucieczka od wojny i ubóstwa to dopiero początek nowego życia. Źródło: Independent
Tak wygląda życie w obozie dla uchodźców. Reportaż z Lesbos
Jeszcze kilka miesięcy temu moja wiedza o tej greckiej wyspie ograniczała się do znajomości kilku teorii tłumaczących jej nazwę. Dziś kiedyś słyszę Lesbos, myślę o tysiącach uchodźców, którzy utknęli u bram Europy. Latem 2021 r. mogłem poznać ich lepiej.
W tym artykule: Solidarna codzienność Małe wielkie marzenia Uchodźcy podają czas w miesiącach Podziel się wszystkim, co masz Wychowani w obozie Lesbos to nie jest popularny kierunek wakacyjny. Mimo że ta przepiękna wyspa leży zaledwie kilka kilometrów od Turcji, wczasowicze konsekwentnie jej unikają. Kiedy mówię, że te wakacje spędzam razem ze wspólnotą Sant'Egidio w Grecji na Lesbos, moi rozmówcy zazwyczaj dziwią się albo myślą, że sobie z nich żartuję. Ja sam nie wiem jeszcze, co mam myśleć. Lecę do obozu dla uchodźców. Co i kto mnie tam zastanie? Najbardziej boję się tego, że psychicznie nie wytrzymam cierpienia ludzi, zwłaszcza kobiet i dzieci. Z listy książek, które miały mnie do tego wyjazdu przygotować, nie przeczytałem żadnej. Bo czy na takie spotkanie da się w ogóle przygotować? Solidarna codzienność Szybko wchodzę w rytm życia na Lesbos. Każdy dzień ma taki sam rozkład jazdy. Po wspólnym śniadaniu rozjeżdżamy się do Szkoły Pokoju lub Szkoły Angielskiego. Nie mam jeszcze dzieci i nie wiem, jak się z nimi bawić, dlatego wybieram pomoc w nauce dorosłym. Klasa liczy ponad 30 osób, a poziom jest bardzo zróżnicowany. Są uczniowie, którzy znają angielski w stopniu komunikatywnym, ale większość z nich dopiero uczy się przedstawiać i opowiadać o sobie. Największym wyzwaniem dydaktycznym są dla nas osoby, które nie potrafią pisać. Podczas pierwszej lekcji dosiadam się do rodzeństwa z Syrii. Dwie nastoletnie siostry pilnie notują wszystko to, co pojawia się na tablicy. Ich nieco młodszy brat wydaje się zagubiony. Zaglądam mu do zeszytu i widzę, że nie zna alfabetu łacińskiego. Stara się coś pisać, ale litery są koślawe. Mimo bariery językowej udaje nam się dogadać. – Na Lesbos jesteśmy od 18 miesięcy. Nie podoba mi się w obozie. Są szczury i węże – mówi Faris prostymi zdaniami. W trakcie lunchu rozmawiam też z jego siostrami. Są nieufne, ale wcale im się nie dziwię. Jestem nowy, a one w swoim krótkim życiu już wielokrotnie zdążyły zawieść się na innych ludziach. Krótka przerwa na schłodzenie się, a potem jedziemy do Restauracji Solidarności. Tam uchodźcy mogą zjeść w godnych warunkach, ale nie tylko. Jesteśmy tam też po to, żeby ich wysłuchać, poznać nierzadko bardzo trudne historie, zaprzyjaźnić się, dowiedzieć się, jak możemy pomóc. Gratką dla najmłodszych jest plac zabaw. Uśmiechy na twarzach dzieci i wzruszonych rodziców pokazują, jak ważne są dla nich te chwile, kiedy mogą poczuć się normalnie. Małe wielkie marzenia Po kilku dniach pomagania w Szkole Angielskiego uczniowie przyzwyczajają się do mnie. Witają mnie serdecznymi uśmiechami, machają na dzień dobry, niektórzy nawet pamiętają moje imię. Lunch to czas, kiedy możemy porozmawiać ze sobą na tematy niekoniecznie związane z lekcjami. Od tego w końcu są w szkołach przerwy. Rozmawiam z trójką młodych chłopaków z Afganistanu. Są nastolatkami i tak jak ja dziesięć lat temu mają głowy pełne marzeń. – Chcę zostać fotografem. Już teraz oglądam na YouTube filmiki z profesjonalnymi tutorialami – opowiada pełen zapału Abdul-Muhsen. Imponuje mi jego determinacja i to, że jest pełen nadziei, choć na chwilę obecną sam nie wie, czy i kiedy będzie mógł rozwinąć skrzydła jako fotograf. W jego wieku nie miałem tyle wiary w siebie. – Robię zdjęcia tam, gdzie mogę. Lubię fotografować ludzi, ale tęsknię za plenerami na łonie natury. W obozie jak na razie mam ograniczone możliwości – kontynuuje. Marzenia to trudny temat. Rozmawiamy o nich podczas jednej z ostatnich lekcji. Młodsi, mniej doświadczeni przez wojnę uchodźcy z dumą opowiadają o tym, że w przyszłości chcą iść na studia i zostać lekarzami, architektami czy nauczycielami. U niektórych starszych osób nie widzę tego entuzjazmu. – Marzę już tylko o tym, żeby moje dzieci mogły pójść do szkoły, bo ja nie miałem takiej szansy – mówi Taarank po dłużej chwili zastanowienia. Uchodźcy podają czas w miesiącach Spędzam solidarne wakacje z uchodźcami na greckiej wyspie Lesbos, ale w samym obozie dla uchodźców jestem tylko dwa razy. Tyle wystarczy, żeby zobaczyć, w jak trudnych warunkach mieszkają ludzie, którzy w ojczystych krajach zostawili całe swoje życie. Przed czym uciekają? – Nie da się żyć w miejscu, gdzie bombardowania są na porządku dziennym – słyszę od syryjskiej rodziny. – Jesteśmy Hazarami. W Afganistanie groziłaby nam śmierć – mówi mi młody mężczyzna z Kabulu, ojciec trójki dzieci. – Uciekłam z Somalii, bo chcę żyć na własnych zasadach. W moim kraju kobiety nie mogą decydować o tym, kogo poślubią – opowiada 20-letnia Somalijka. Ilu ludzi, tyle historii. W sumie ponad 4 tys. Tyle osób mieszka obecnie w obozie na Lesbos. Wszystkich łączy to, że marzą o bezpiecznym życiu dla siebie i dla rodziny. Kiedy i czy w ogóle się tego doczekają? Nie wiedzą. Życie w obozie to życie w stanie zawieszenia. Teoretycznie czas na przyznanie azylu politycznego to około 6 miesięcy. Nie spotykam jednak nikogo, kto byłby na Lesbos zaledwie od pół roku. 10 miesięcy, 15 miesięcy, 26 miesięcy… Uchodźcy podają czas w miesiącach. Rzeczywiście brzmi to bardziej optymistycznie niż „ponad dwa lata”. Jakie warunki panują w obozie dla uchodźców? Przede wszystkim jest bardzo gorąco. Namioty i baraki stoją na byłym terenie wojskowym. Drzew dających cień jest zatem niewiele. Podczas naszego pobytu na Lesbos temperatury sięgają niemal 40 st. C. To wymarzona pogoda na wczasy w hotelu z dostępem do morza, ale nie na życie w namiocie, gdzie potrafi być jeszcze goręcej. Dostęp do wody jest ograniczony, a na prysznic każdy ma 7 minut. Dla muzułmanek, które muszą zdjąć z siebie wszystkie warstwy ubrań, a potem je założyć to zdecydowanie mało. Podziel się wszystkim, co masz Tego dnia jest wyjątkowo gorąco. Poranek spędzam właśnie w obozie. Jest ciężko. Przy takim upale woda kończy się jeszcze szybciej, a każdy skrawek cienia jest na wagę złota. Niestety tutaj cienia nie znajdę. Obóz został zbudowany na terenie byłego poligonu wojskowego. Z oczywistych przyczyn nie rośnie tu więc zbyt wiele drzew. Naliczyłem ledwie kilka. Kiedy razem z przyjaciółmi z Francji zaglądamy do namiotu młodej pary z Syrii, musimy wyglądać już na bardzo zmęczonych. – Proszę, usiądźcie – zachęca nas Maatuq – Czego się napijecie? Woda, kawa, a może herbata? – dopytuje. Korzystamy z krzeseł i chwytamy niemal oszronione butelki wody. Nasz nowy znajomy tłumaczy, że razem z narzeczoną szukają azylu politycznego, ponieważ w Syrii groziłaby im śmierć. – Nie zgadzamy się z reżimem. Mamy liberalne poglądy – mówi. Tego samego dnia dostajemy też ciepły obiad od rodziny Afgańczyków. Nie mogę wyjść z podziwu, że ludzie, którzy nie mają prawie nic, potrafią się tym dzielić. Podobnie jak mieszkańcy obozu, którzy zgłaszają się do pomocy w prowadzonej przez nas restauracji. Każdego dnia grono wolontariuszy się powiększa. Co dostają w zamian za pomoc nam? Poczucie przynależności do większej grupy ludzi z podobnymi ideami. Wychowani w obozie Moją uwagę zwracają dzieci. Jest ich bardzo dużo. Niektóre z nich urodziły się już w obozie i nie znają innej rzeczywistości niż piach i szare namioty z minimalnym wyposażeniem. W środku nie ma nawet stołów. Do szkoły chodzą tylko nieliczne najzdolniejsze, które są w stanie nauczyć się podstaw języka greckiego. Reszta snuje się między barakami i szuka jakichkolwiek rozrywek. Okazuje się, że zabawą może być kruszenie styropianu lub wbijanie gwoździ w deskę. To bardzo przykry widok. Co będzie z tymi małymi ludźmi, którzy od najmłodszych lat doświadczają beznadziei i niesprawiedliwości? Czy uda im się dostać w bezpieczniejsze miejsce i zacząć życie od nowa? Bardzo bym chciał, żeby tak właśnie było. Niestety rzeczywistość nie wygląda optymistycznie. Już na lotnisku w Atenach czytam, że Grecy budują mur obronny przed uchodźcami. Kilka dni później dowiem się o stanie wyjątkowych na polsko-białoruskiej granicy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wciąż żyją tak, jak sto lat temu. Poznaj niezwykłą codzienność Kirgizów
Narodziny młodego jaka to dla nich ogromne święto. Nic dziwnego, żyją na 4 000 m n.p.m. na północy Afganistanu, gdzie trudno o dobre plony. Miejsce przez stulecia było niedostępne dla podróżników, dziś powoli się to zmienia.
Region Wachan w północnym Afganistanie to jeden z najbardziej niegościnnych zakątków naszej planety. Wąski korytarz wciśnięty między Tadżykistan, Chiny i Pakistan to przede wszystkim mroźne wyżyny i niebotyczne szczyty Pamiru. Właśnie tu, na Bam-e-Dunya – Dachu Świata, na wysokości 4 000 m n.p.m., mieszka w 40 wioskach i obozowiskach około półtora tysiąca Kirgizów. Wszyscy są „pionowymi nomadami” – kilka razy w ciągu roku razem ze swoimi stadami przemieszczają się z niżej położonych hal na letnie pastwiska w wyższych partiach gór. Uprawa zbóż w tym wysokogórskim klimacie jest praktycznie niemożliwa. Każda dziedzina ich życia zależy od hodowanych przez nich zwierząt: kozy, owce i jaki dają im pożywienie, opał, skóry i towar na handel z ich sąsiadami, rolnikami z dolin. Mieszkający tu dziś Kirgizi to potomkowie tych, którzy uciekli w te partie Pamiru z Rosji po rewolucji październikowej i z Chin po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej. Za wszelką cenę postanowili uniknąć wcielenia do kolektywów i chronić swoje nomadyczne tradycje. W 1978 r., po zwycięstwie komunistów w afgańskim Gilgicie, większość Kirgizów mieszkających w Afganistanie uciekła do Turcji. Ci, którzy nie podążyli śladem khana – swojego przywódcy, dołączyli do klanów osiadłych w Wachanie. Kirgistan od czasu do czasu porusza kwestię repatriacji rodaków, ale temat nie wyszedł poza stadium deklaracji i dobrych chęci. Nie jest też tajemnicą, że to jedno z najbiedniejszych państw Azji nie ma na to funduszy. Pamirscy Kirgizi wcale zresztą nie chcą opuszczać gór, bo w ojczyźnie przodków nie tylko musieliby porzucić swoje jurty i stada, ale zawsze uchodziliby za „innych”. Dziś wciąż żyją tak jak sto lat temu, ale płacą za to swoją cenę. W tym trudno dostępnym regionie nie niepokoją ich wojny czy zmiany władzy, ale mają przecież swoje bolączki, dostęp do opieki zdrowotnej jest minimalny, a kirgiskie dzieci chodzą do szkoły rzadko lub wcale. Korytarz Wachański przez stulecia był niedostępny dla podróżników, to się powoli zmienia i daje ludności miejscowej nadzieję na poprawę losów. Surowa to ziemia, ale warto zobaczyć jaka jest piękna.
Afganistan: na skutek wojny ginie tu pięcioro dzieci dziennie. Od 14 lat
Ponad 26 tys. afgańskich dzieci zostało zabitych lub okaleczonych w latach 2005 – 2019, pokazują dane ONZ opracowane przez organizację humanitarną Save the Children.
Doświadczenia każdego dziecka żyjącego na obszarze zagrożonym wojną są inne. Podobnie różnią się sytuacje, w których znajdują się chłopcy i dziewczynki przebywający na terenach działań zbrojnych. Wpływa na to ich wiek, płeć, zamożność, zdrowie psychiczne, także niepełnosprawność fizyczna i dostęp do pomocy z zewnątrz. Do tego dochodzą różnice regionalne, czy między krajami. - Choć obecnie wiemy o 160 mln dzieci żyjących w pobliżu miejsc objętych konfliktem wojennym, jesteśmy w stanie wskazać różnice w poziomie zagrożeń którym podlegają – zauważa Save the Children w swoim najnowszym raporcie ”Killed and maimed: A generation of violations against children in conflict”. Z analizy organizacji wynika, że w strefie bezpośredniego zagrożenia życia znajduje się 9 mln maluchów, a 40 mln żyje w tzw. strefie zagrożenia umiarkowanego. Na liście 11 najbardziej niebezpiecznych krajów dla dzieci znajduje się: Afganistan, Republika Środkowoafrykańska, Demokratyczna Republika Kongo, Irak, Maili, Nigeria, Somalia, Sudan Południowy, Sudan, Syria i Jemen. W przypadku pierwszego na liście (układ alfabetyczny) Afganistanu wiemy, że średnio pięcioro dzieci ginęło tam każdego dnia przez ostatnie 14 lat. Teraz, gdy w Genewie toczą się negocjacje między rządem tego kraju a Talibami, gdy prezydent Ashraf Ghani prosi wspólnotę międzynarodową o wsparcie finansowe, organizacja Save the Children prosi bogate kraje zachodu o szczodrość przede wszystkim dla afgańskich dzieci. Sprawa Afganistanu została wyszczególniona w raporcie, bo też w ubiegłym roku zginęło tam najwięcej (874) dzieci spośród wszystkich krajów objętych konfliktami zbrojnymi. Aż 2275 maluchów zostało z tego powodu okaleczonych. Aż 2/3 ofiar to chłopcy, cierpiący lub umierający na skutek bezpośrednich starć wojsk rządowych z Talibami, albo z powodu zamachów bombowych. Najwięcej też w Afganistanie było ataków na szkoły – między 2017 a 2019 rokiem ponad 300. - Spróbujcie funkcjonować normalnie wiedząc, że każdego dnia wasze dziecko może zginąć w ataku samobójczym albo nalocie. To ponura rzeczywistość dziesiątków tysięcy rodziców w tym kraju – BBC cytuje Chrisa Nyamandi, szefa biura Save the Children w Afganistanie. Konflikt zbrojny w Afganistanie trwa z krótkimi przerwami od kilku dekad. Wojska Stanów Zjednoczonych prowadzą tam operacje przeciw Talibom już od 19 lat. Choć Amerykanie zdołali odsunąć ich od władzy, islamskie oddziały przegrupowały się i umocniły na górskich terenach kontrolując największą od początku tej wojny część terytorium Afganistanu. Gdy żołnierze USA zgodnie z historyczną umową zaczęli wycofywać się z baz i opuszczać Afganistan, poziom przemocy podniósł się. Talibowie chcieli mieć nawet mocniejszą pozycję negocjacyjną przy stole, do którego usiedli z delegacją rządową.
Nie uwierzysz, ale tak kiedyś wyglądał Afganistan [GALERIA]
Afganistan próbował otwierać się na zachodnią kulturę. Za każdym razem kończyło się to wewnętrznymi konfliktami.
Afganistan to miejsce, które od lat budzi mnóstwo emocji. Surowy i górzysty kraj, gdzie zaledwie 12 proc. ziemi wykorzystane jest pod rolnictwo. Choć bogaty w złoża naturalne - jak choćby ropa, gaz, czy kamienie szlachetne - kraj ten jest jednym z najuboższych na świecie, a analfabetyzm przekracza tam 62 proc. ogółu ludności. Historia tego miejsca natomiast poznaczona jest wojnami. Jako ważny strategicznie teren był celem rywalizacji Rosji i Wielkiej Brytanii, a po zamachach z 11 września 2001 - celem inwazji wojsk NATO, które obaliły islamskich fundamentalistów - Talibów. Do dziś sytuacja na miejscu nie jest stabilna, wojska krajów NATO oraz rządowe prowadzą działania fundamentalistom, ci odpowiadają zamachami. Jednak nie zawsze tak było - zobaczcie galerię zdjeć z czasów, gdy Afganistan próbował być otwarty na zachód, a nawet gościł amerykańskiego prezydenta. W latach 20-tych król Amanullah Chan wprowadził wiele reform, co zresztą zakończyło się powstaniem inspirowanym przez islamskich teologów niechętnych zmianom. W latach 50-tych kraj próbował znów zerwać z polityką izolacjonizmu, jednak i tym razem zakończył to wewnętrzny konflikt. Zobaczcie jak wyglądały próby zmian. Autor: Błażej Grygiel
Fatima jest pierwszą kobietą-przewodnikiem w Afganistanie. „Wyzwania zawsze były częścią mojego życia”
Bycie przewodnikiem, oprowadzanie ludzi po mieście, często wiąże się z koniecznością zejścia z utartych szlaków. Jednak Fatima musiała wręcz wytyczyć swoją drogę na nowo. 22-latka jest obecnie jedyną kobietą przewodnikiem w Afganistanie. Dorastała wyprowadzając owce na wsi, a teraz oprowadza turystów ulicami Heratu, trzeciego co do wielkości miasta w Afganistanie.
W tym artykule: Pomysł na siebie Pionierka w każdym calu Pomysł na siebie Fatima (jej nazwisko zostało zastrzeżone przez CNN ze względów bezpieczeństwa), najmłodsza z ośmiorga rodzeństwa, jako jedyna nie wyszła za mąż i zdobyła wykształcenie. Dorastała w Gohr, jednej z najbardziej ubogich prowincji, położonej w środkowym Afganistanie. Jak opowiada w rozmowie z CNN, w regionie dziewczęta były pozbawione dostępu do edukacji. Fatimie udało się jednak przekonać rodzinę, by pozwoliła jej pobierać lekcje - pod warunkiem, że dalej będzie wypasać owiec. W wieku 9 lat Fatima przeniosła się wraz z rodziną do Heratu. Choć udało jej się zdobyć nieformalną edukację, i tak w głównej mierze musiała pomagać matce w domu. I choć z czasem zapisała się do miejscowej szkoły, samo zdobycie wykształcenia nie było proste. Jej rodziny nie było stać na potrzebne książki i zeszyty. Fatima musiała więc często odrabiać zadania pisząc patykiem na piasku. Z kolei język angielski ćwiczyła słuchając brytyjskiego radia BBC, które odbierało sygnał… tylko wysoko na wzgórzach. W przeciwieństwie do innych dzieci, Fatima nigdy nie marzyła o pracy w turystyce. Zresztą, bycie przewodnikiem nie było „tradycyjnym zajęciem dla kobiet”. - Przez te lata dużo myślałam o tym, że siedzenie w domu nie rozwiąże żadnego problemu. Moje rodzeństwo było zmuszane do wychodzenia za mąż. Nie chciałam kontynuować ich tradycji. Dlatego zdecydowałam się na pracę - mówi w rozmowie z CNN Fatima. Fatima postanowiła doskonalić swój angielski. Założyła profil w mediach społecznościowych i zaczęła regularnie pisać posty o ciekawych miejscach w Afganistanie, o których obcokrajowcy mogą nie wiedzieć. W ten sposób chciała pokazać innym, że jej kraj to nie tylko miejsce wojny i konfliktów, ale coś znacznie więcej. W 2020 roku skontaktował się z nią jeden turysta. Podróżował właśnie po Afganistanie i chciał, żeby Fatima oprowadziła go po Heracie. Zgodziła się. Odwiedzili między innymi historyczną cytadelę, Muzeum Narodowe i tradycyjną herbaciarnię. Z czasem Fatima dostawała coraz więcej zleceń. W końcu pracę zaproponowało jej biuro podróży „Untamed Borders”, które specjalizuje się w wycieczkach do bardziej niedostępnych miejsc. I tak pod koniec 2020 roku Fatima stała się pierwszą licencjonowaną kobietą-przewodnikiem po Afganistanie. Jak twierdzi w rozmowie z CNN James Willcox, założyciel biura podróży „Untamed Borders”, Fatima potrafi oprowadzić turystów i opowiedzieć im o Afganistanie z niecodziennej kobiecej perspektywy. - Fatima nie tylko ma dużo wiedzy o swoim kraju, ale potrafi w niezwykły sposób dzielić się swoimi doświadczeniami z życia w Afganistanie. To bardzo cenne. Pionierka w każdym calu Decyzja Fatimy o zostaniu przewodniczką nie spotkała się z poparciem bardzo tradycyjnej rodziny. Przeciwny był zwłaszcza ojciec, który od początku nie wspierał wyborów córki. Na szczęście prawdziwą opoką dla Fatimy była matka. - To ona zawsze dawała mi błogosławieństwo. Jest szczęśliwa i bardzo mnie wspiera - podkreśla Fatima. W Afganistanie kobiety są zniechęcane do podróżowania bez mężczyzny. Dlatego dla wielu osób praca przewodnika jest uznawana za zbyt niebezpieczną dla kobiety. Zwłaszcza jeśli oznacza kontakty z mężczyznami „jeden na jeden”. Fatima pamięta, że nieraz dzieci rzucały w nią kamieniami, gdy oprowadzała turystów po lokalnym rynku, a dorośli wykrzykiwali w jej stronę przekleństwa. Niestety, nie są to odosobnione doświadczenia. Według danych Organizacji Narodów Zjednoczonych, tylko 19% kobiet w Afganistanie pracuje poza domem. Jak wyjaśnia UN Women: „Choć około 64% Afgańczyków zgadza się z tym, że kobiety powinny mieć możliwość pracy poza domem, Afganki nadal napotykają na wiele przeszkód, jak nękanie, dyskryminacja i przemoc. Do tego dochodzą także praktyczne przeszkody, takie jak brak doświadczenia zawodowego, umiejętności zawodowych i wykształcenia”. Jednak pomimo przeciwności, Fatima nie zamierza się poddać. Jak podkreśla portalowi CNN, jej największą motywacją są ludzie, których poznała podczas wycieczek. - Wyzwania zawsze były częścią mojego życia. Jeśli teraz się poddam, to inne kobiety nigdy nie spróbują. Dzięki pracy Fatima może opłacić sobie studia dziennikarskie na Uniwersytecie w Heracie. W wolnym czasie uczy angielskiego dziewczęta w szkole dla uchodźców. Chce promować równość płci w Afganistanie, dlatego zamierza otworzyć szkołę, w której będzie szkolić przewodników turystycznych. Jak mówi, byłaby ona otwarta zarówno dla chłopców, jak i dziewcząt, ale „w pierwszej kolejności dla pań", ponieważ to kobiety mają mniej możliwości pracy. - Jestem pierwszą kobietą w Afganistanie, która oprowadza ludzi, ale nie chcę być ostatnią - podsumowuje Fatima. Źródła: https://edition.cnn.com/travel/article/female-tour-guide-afghanistan-fatima-dst/index.html https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/iwd-2021-three-female-mountain-guides-b1812582.html
Afganistan: 33-letnia policjantka została oślepiona, bo ośmieliła się pracować
Ostatnią rzeczą, którą widziała Khatera był nóż w ręku jednego z napastników. Trzech mężczyzn na motocyklach napadło na 33-letnią afgańską policjantkę chwilę po tym, gdy wyszła z komisariatu w prowincji Ghazini. Kobieta była tam od zatrudniona w wydziale kryminalnym. Gdy obudziła się w szpitalu, wokół była już tylko ciemność.
Ona i lokalne władze tej centralnej prowincji Afganistanu chcą winić Talibów. Islamscy bojownicy twierdzą, że za atakiem na funkcjonariuszkę stoją ludzie działający na polecenie ojca dziewczyny. Mężczyzna nie chciał, by jego córka opuszczała dom, a tym bardziej by miała zawód. Policja już go zatrzymała. Khatera, która w rozmowie z dziennikarzem agencji Reuters posługiwała się jedynie imieniem, straciła nie tylko wzrok, ale i szansę na wymarzoną samodzielność. Policjantką w Ghazini została 3 miesiące przed napaścią. - Chciałabym móc pracować tam choć przez rok. Gdyby to stało się później, nie bolałoby tak bardzo. To było za wcześnie. Pracowałam ciesząc się moim marzeniem tylko trzy miesiące – powiedziała 33-latka. Po latach starań i wbrew woli ojca w końcu udało się jej znaleźć pracę, pomógł mąż. – Ojciec wiele razy śledził mnie, gdy byłam na służbie. Zaczął kontaktować się z lokalnymi oddziałami Talibów i prosił ich, by przeszkodzili mi w dalszej pracy. Dał im nawet kopię mojej legitymacji na dowód. Tego dnia, gdy mnie napadnięto, co chwila dzwonił pytając, gdzie jestem – opowiedziała oślepiona kobieta. Agencja Reuters przekonuje, że cierpienia policjantki to element szerszego trendu społecznego. W katarskim Doha nadal toczą się negocjacje pokojowe z Talibami, więc w tym czasie starają się przestrzegać rozejmu. Niestety, wyjście wojsk amerykańskich z Afganistanu i wzmocnienie pozycji islamskich bojowników zwiększyło przekonanie wielu skrajnych religijnych konserwatystów o bezkarności. Dlatego rośnie liczba ataków na kobiety łamiące tradycyjne normy, łącznie z samodzielnością w podejmowaniu decyzji o własnym życiu. Choć Talibowie obiecują, że nawet po przywróceniu szariatu będą szanować prawa kobiet, Afganki w to nie wierzą. Islamiści byli przeciwni niedawnej reformie prawa dającej matkom prawo umieszczania swoich imion na dokumentach dzieci. Działająca w Afganistanie dla Amnesty International Samira Hamidi obawia się zbyt miękkiego dla Talibów kompromisu w Doha. – Wielkie postępy poczynione dla praw kobiet w ostatniej dekadzie nie mogą stać się ofiarą tej umowy pokojowej – czytamy w ”New York Post”. Tymczasem Khatera i jej rodzina, w tym pięcioro dzieci, ukrywają się w Kabulu. Kobieta cierpi na nerwicę i ma trudności z przespaniem nocy. Musiała zerwać kontakty z matką, bo ta wini ją za aresztowanie ojca. 33-latka liczy, że może gdzieś za granicą znajdą się lekarze zdolni przywrócić jej wzrok i znów będzie mogła być policjantką.
Afganistan nieznany. Zobacz, jak wygląda życie codzienne w kraju trawionym przez wieloletnie wojny [GALERIA]
"W samym środku tej poturbowanej krainy tętni życie" - opowiada fotograf i na swoich zdjęciach ukazuje tę codzienność w niezwykły sposób.
Patchwork Legenda głosi, że gdy Bóg tworzył świat, zostały mu różnorodne, niepasujące do siebie skrawki. Rzucił je więc na ziemię. I tak powstał Afganistan. Ta metafora pasuje też do współczesnego Afganistanu, który przez setki lat stanowił arenę rywalizacji. Był punktem spornym Rosji i Wielkiej Brytanii, głównym ośrodkiem Talibów - islamskich fundamentalistów, celem interwencji NATO. Krajobraz Afganistanu daje dowód toczonym na tych terenach wojnom. Ranieni przez bomby żebrzą dziś na ulicach, przeciętni obywatele walczą o to, by zaspokoić najbardziej podstawowe potrzeby. Sytuacja w kraju nadal jest niestabilna. Jednak... - W samym środku tej poturbowanej krainy tętni życie. Codzienne, zwyczajne, przyziemne – opowiada Moe Zoyari, persko-amerykański fotoreporter-podróżnik i na swoich zdjęciach daje dowód tym słowom. Feniks z popiołu Zoyari spędził w Afganistanie 44 dni. Przebywał tu w towarzystwie amerykańskiej armii latem 2009 roku. Pracował wówczas na zlecenie United Press International, a jego zadaniem było sporządzenie fotograficznej dokumentacji z tutejszych wyborów prezydenckich. W wolnym czasie zapuszczał się jednak w głąb takich miejscowości jak Kabulu, Mezar-e-Sharif czy Herat. Wędrował po ulicach, fotografował napotkanych przypadkowo przechodniów. Sporządził w ten sposób jeden z najwierniejszych portretów codziennego życia współczesnego Afganistanu. Ale jego fotograficzny projekt „The Life After War” (Życie po wojnie) to coś więcej. To opowieść o woli życia. Instagram: @Moe_Zoyari Fb: Moe Zoyari
Imiona afgańskich matek będą umieszczane na dowodach osobistych ich dzieci
Łamiąca kulturowe tabu decyzja władz Afganistanu dopuści możliwość umieszczania imion matek na dokumentach tożsamości ich dzieci. Dla kobiet w tym kraju to przełom, bo za nawet za publiczne wypowiedzenie imienia kobiety można zostać surowo ukaranym.
- Przychodząca na świat dziewczynka długo musi czekać, aż ktoś nada jej imię. Gdy nadchodzi jej ślub, jej imienia nie ma na zaproszeniu. Gdy choruje, jej imienia nie ma na recepcie od lekarza. Gdy umiera, jej imienia nie ma ani na akcie zgonu ani na nagrobku – Mahjooba Nowrouzi, dziennikarka BBC Afghan, tłumaczy wagę podpisu jakim prezydent Ashraf Ghani wprowadził w życie przepis uchwalony przez parlament Afganistanu. View oEmbed on the source website Do tej pory prawo tego kraju dopuszczało jedynie imię ojca na dokumencie tożsamości kobiety. Używanie publiczne imienia kobiety jest bardzo źle odbierane, szczególnie w najbardziej tradycyjnych kręgach tego społeczeństwa. Jest ono wręcz postrzegane jako forma obrazy. Wiele kobiet boleśnie odczuło łamanie tego tabu gdy próbowały np. wykupić receptę w aptece posługując się swoim imieniem. Zmienić tę sytuację próbowali twórcy kampanii społecznej wymierzonej w celebrytów a posługującej się w internecie #WhereIsMyName. Biorąc pod uwagę, że w jedynie ok. 7 proc. społeczeństwa ma stały dostęp do sieci, to potrzeba było przekonać właśnie tych najbardziej znanych by pojawiając się w ogólnodostępnych mediach mogli promować tę kontrowersyjną dla wielu Afgańczyków ideę, że kobieta ma prawo używać własnego imienia. - Nie mamy wątpliwości, że nasze zwycięstwo jest konsekwencją nieprzerwanej i upartej akcji promowania konieczności wprowadzenia tych zmian. Rząd stanął przy kobietach, podobnie prezydent. I za to należą się im podziękowania – powiedziała BBC twórczyni kampanii, Laleh Osmany. W komunikacie dla prasy, dział prawny gabinetu prezydenta określił decyzję o włączeniu imienia matki do dokumentu tożsamości dziecka jako ”wielki krok naprzód w kierunku równouprawnienia kobiet i sposób na realizację ich praw”. Maryam Sama, posłanka z Kabulu wspierająca społeczną inicjatywę prowadzoną przez Laleh Osmany oddała na Twitterze hołd jej jak i innym afgańskim aktywistkom. – Nasz wysiłek opłacił się – napisała. View oEmbed on the source website Naturalnie decyzja władz kraju spotkała się z krytyką ze strony konserwatywnej części społeczeństwa. Pojawiły się też obawy, że sukces może być krótkotrwały i wkrótce zatwierdzona przez prezydenta decyzja może zostać wycofana jako element ugodowy w ramach prowadzonych właśnie rozmów pokojowych z Talibami.
Bezpieczeństwo, kultura, największe atrakcje. Nasz mini-przewodnik po Afganistanie
Afganistan jest jednym z najbiedniejszych krajów na świecie, w którym od lat toczy się tląca wojna domowa między armią a radykalnymi islamistami – talibami. Choć to państwo nie cieszy się popularnością wśród turystów, to ci, którzy się tam wybierają, powinni wpierw uzyskać niezbędne informacje.
Afganistan: gdzie leży? Gdzie jest Afganistan? Państwo leży w południowo-zachodniej Azji Środkowej. Nazwa „Afganistan” pojawiła się stosunkowo niedawno. Do początku XIX wieku kraj ten był znany jako Khorasan, co jest tłumaczone z języka środkowo-perskiego jako „wschód słońca”, „wschód” lub „ziemia wschodnia” Afganistan graniczy z Pakistanem na południu i wschodzie, z Iranem na zachodzie, z Turkmenistanem, Uzbekistanem i Tadżykistanem na północy, z Chinami i Indiami na dalekim północnym wschodzie. Północno-wschodnia część Wyżyny Iranu, w tym wysokie pasma i doliny międzygórskie, to główny obszar, na jakim leży Afganistan. Historia tego państwa jest bardzo skomplikowana i ściśle związana ze strategicznym położeniem regionu. Wschodnie regiony kraju obejmują wysokie masywne grzbiety Hindukuszu o wysokości ponad 4000–5000 m n.p.m. Tutaj, na granicy z Pakistanem, znajduje się najwyższy punkt kraju, góra Naushak (7485 m n.p.m.). W górnej warstwie gór, zwłaszcza na północnym wschodzie, występują zlodowacenia z różnymi rodzajami lodowców. Afganistan: co warto wiedzieć? Afganistan kojarzy nam się jedynie z wojną. Jednak rzeczywistość jest bardziej skomplikowana, a kraj ciekawszy niż mogłoby się nam wydawać. Szacuje się, że w Afganistanie istnieje ponad 20 języków i 200 różnych dialektów. Zgodnie z obecną konstytucją językami urzędowymi w Afganistanie są paszto (afgański) i dari (perski-kabulski, dialekt afgański języka perskiego). Oprócz tego pięć innych języków (uzbecki, tadżycki, baluchi, nuristani i pasza) ma oficjalny status, ale tylko na tych obszarach, gdzie korzysta z nich większość ludności. Ludność Afganistanu mieszka głównie na wsi. Do 2003 roku na wsi mieszkało ok. 77% populacji. W kraju jest ponad 22 tys. osad wiejskich („kari”). Według różnych szacunków od 2,6 miliona do 5 milionów Afgańczyków prowadzi koczowniczy i pół-nomadyczny tryb życia. W stolicy Afganistanu mieszka około 3 mln ludzi. Zdecydowana większość ludności Afganistanu (80%) wyznaje islam. Sunnici to Pasztunowie i Uzbekowie, Turkmeni, Bałochowie, a także część Charaimaków i Tadżyków. Szyizm wyznaje ok. 19% mieszkańców kraju, w tym Hazaras, Kyzylbashi i Persowie, a także niektóre górzyste plemiona Pasztunów (Afghans-zazis) i część Teymurs. Po wyeliminowaniu reżimu talibskiego rola islamu została zminimalizowana, ale religia jest obecna w edukacji, sądownictwie oraz w dziedzinie stosunków rodzinnych i małżeńskich. Afgańskie tradycje ograniczają rolę kobiet w życiu społeczno-politycznym społeczeństwa. Próby ich emancypacji w latach 20., 60. i 80. XX wieku okazały się nieskuteczne. Obecnie dziewczęta uczą się w szkołach i innych instytucjach edukacyjnych, kobiety pracują w różnych dziedzinach gospodarki, uczestniczą w życiu politycznym i tworzą organizacje publiczne. Jednak ogłoszona równość praw płci pozostaje w dużej mierze deklaracją. Tradycyjne potrawy obejmują pilaw z mięsem lub warzywami, smażone mięso (kebab), produkty mączne (ashak lub manti) i świeże ciasta pieczone w tradycyjnych piecach tandoori. Znaczna część diety składa się z warzyw (pomidory, ziemniaki, groszek, marchew i ogórki). Większość populacji nie może sobie pozwolić na regularne spożywanie mięsa. Zielona lub czarna herbata, sfermentowane produkty mleczne, świeże i suszone owoce oraz orzechy są również częścią codziennej diety. Chociaż społeczeństwo afgańskie składa się z wielu różnych grup etnicznych, niektóre elementy ich stylu życia mają wspólne cechy. Tak więc wśród Afgańczyków (Pasztunów) i innych ludów, zwłaszcza wśród mieszkańców obszarów wiejskich i górskich, powszechne są duże rodziny patriarchalne. Wśród zamożnych Afgańczyków poligamia nie jest niczym niezwykłym. Afganistan: co zobaczyć? Jak pojechać do Afganistanu? Co warto tam zobaczyć i jakie punkty powinny znaleźć się na naszej liście wycieczki do Afganistanu? Choć Afganistan to niebezpieczny kraj, to jest atrakcyjny ze względu na swoje piękno, gdzie wysokie górskie szczyty na horyzoncie sąsiadują z pustyniami, zalanymi słońcem niezliczonymi odcieniami czerwieni. Oto miejsce narodzin Zaratustry, starożytnych fortec i cytadeli. Niestety część z nich nie przetrwało 30 lat wojny domowej, w wyniku czego wiele miast i wsi jest w ruinie. Aby dostać się do Afganistanu, musisz mieć wizę. Pojęcie „wizy turystycznej” nie istnieje. Do Afganistanu można przyjechać podczas podróży służbowych lub jako członkowie misji humanitarnych. Jednak jeśli już tam będziecie, to przede wszystkim należy obejrzeć posągi Buddy Bamyana. To olbrzymie wizerunki bóstwa. Zostały wzniesione około VI wieku. W 2001 roku decyzją talibów posągi zostały zniszczone. Co jeszcze jest warte uwagi w Afganistanie? Błękitny Meczet (Mazar-e-Sharif) - Malowniczy meczet w prowincji Balkh, gdzie rzekomo pochowany został kalif Ali, kuzyn samego proroka Mahometa. Grobowiec kalifa istnieje od XII wieku, zaś meczet wzniesiono w XV wieku. Meczet jest najlepiej zachowanym starożytnym zabytkiem Afganistanu. Meczet Juma w Heracie - Wspaniała świątynia, w której tworzeniu uczestniczył filozof i poeta Alisher Navoi. Z powodu licznych wojen w ciągu ostatnich 30 lat meczet został całkowicie zniszczony, ale w tej chwili został odrestaurowany, a sam budynek pokryty jest bogatymi obrazami. Meczet Eid Gah - Największy meczet w Kabulu. Tutaj Emir Amanullah Khan w 1919 roku ogłosił niepodległość Afganistanu. Eid Gah (tłumaczony jako „świąteczny”) jest jednym z centrów życia religijnego w Kabulu. Odbywają się tutaj wielkie festiwale muzułmańskie na wielką skalę, podczas których tysiące Afgańczyków przyjeżdżają modlić się przy ścianach i na placu przed meczetem. Kompleks parkowy Ogrody Babur Kabul Park, w którym znajduje się grób założyciela dynastii Mogołów. Jest to seria 15 kaskadowych tarasów, wykonanych w typowym stylu architektury mongolskiej. Grób cesarza znajduje się na środku parku. Podczas wojny domowej większość budynków została zniszczona, a drzewa wycięte, ale w 2011 roku park został całkowicie odrestaurowany. Muzeum Kabulu - Zbiór starożytnych artefaktów różnych kultur, które istniały w różnych czasach w Afganistanie. Herat Citadel - Znana również jako Cytadela Aleksandra, ponieważ został zbudowany podczas podboju tego obszaru przez Aleksandra Wielkiego. Pod przewodnictwem UNESCO przeprowadzono tu wykopaliska i odkryto wiele interesujących artefaktów, które są prezentowane w zbiorach muzeum cytadeli. Cytadela przeżywała oblężenie wielu armii w średniowieczu. Przejście Khybera - Przejazd górski na granicy Pakistanu i Afganistanu. Piękna górska droga o długości 53 km, stanowiąca przełęcz głębokich i wąskich wąwozów. Wzdłuż korytarza położono linię kolejową i autostradę Kabul-Peszawar. To miejsce strategiczne, wzmocnione punktami ostrzału, kordonami wojskowymi i posterunkami straży granicznej. Wąwóz Panjshir - Malownicza dolina w prowincji Panjshir. The Blue Lakes of Bande Amir - Sieć stawów w sercu Afganistanu. Jeziora są otoczone górami i stepami. Przebijający kolor wody od niebieskiego do ciemnoniebieskiego wygląda bardzo malowniczo w przeciwieństwie do białego i różowego wapienia otaczających skał. Bande Amir znajduje się na liście najpiękniejszych kolorowych jezior na świecie oraz na liście dziedzictwa przyrodniczego UNESCO. Afganistan: kiedy jechać? Afganistan ma klimat subtropikalny, suchy, z gorącymi latami i mroźnymi zimami. Na obszarach górskich śnieg jest powszechny. Na północy kraju temperatury często spadają poniżej zera, a na południu kraju słupki termometrów mogą latem osiągnąć 60 stopni. Najkorzystniejsza pogoda przypada na kwiecień-maj i wrzesień. Afganistan: bezpieczeństwo Głównym niebezpieczeństwem są miny i niewybuchy na lokalnym terenie. Miasta i duże osady są dokładnie sprawdzane przez saperów, a wiele odwiedzanych miejsc jest oczyszczonych, ale ruiny i ich okolice są często dosłownie wypełnione „cichą śmiercią”. Oczyszczone obszary są zwykle oznaczone rzędami białych kamieni lub flag, niebezpieczne - czerwonymi. Jednak wiele, wiele setek kilometrów poboczy, pól, wąwozów i przełęczy wciąż jest wypełnionych tonami materiałów wybuchowych. Szczególną uwagę należy zwrócić na bezpieczeństwo kobiet. Zaleca się, aby pojawiały się na ulicy tylko w towarzystwie mężczyzny. Nie powinieneś wsiadać do nieznanych samochodów (nawet do Organizacji Narodów Zjednoczonych!) i akceptować oferty nieznajomych, aby odwiedzić sklep. Osobnym problemem jest próba wielu lokalnych mieszkańców, aby szczerze „zarobić dodatkowe pieniądze” na cudzoziemcach, podnosząc cenę. Zwykle dotyczy to dziennikarzy i przedstawicieli międzynarodowych organizacji humanitarnych. Nie zaleca się zbliżania się do baz wojskowych i ich granic, a tym bardziej - fotografowania obiektów wojskowych i przedstawicieli organów ścigania. Nie wyjmuj także aparatu w meczetach, w obszarach dużych obiektów strategicznych (lotniska, mosty itp.). Nie próbuj fotografować lokalnych kobiet. Dostęp do meczetów jest zamknięty dla kobiet, ale zawsze możesz poprosić mieszkańców o poradę na temat zasadności odwiedzania takich miejsc - w niektórych regionach północnych nie jest to zabronione, zwłaszcza w towarzystwie mężczyzny. Orientacja w afgańskich osadach jest niezwykle trudna - nawet w Kabulu praktycznie nigdzie nie ma numeracji domów i znaków drogowych. Dość dużo zamieszania wprowadza orientacja w lokalnych nazwach miejsc. Wiele nazw znanych naszym uszom może brzmieć zupełnie inaczej. Afganistan: ciekawostki Afganistan jest jednym z najstarszych krajów na świecie. Ludzie zamieszkiwali współczesne ziemie afgańskie co najmniej 5 tysięcy lat temu. Społeczności wiejskie, które powstały na tym obszarze, były pierwszymi na planecie. Co jeszcze warto wiedzieć o tym państwie? Afganistan jest uważany za jeden z najniebezpieczniejszych krajów na świecie wraz z Somalią. Około 330 r. p.n.e. Afganistan został podbity przez Aleksandra Wielkiego. Po śmierci Aleksandra krajami rządzili greccy, indyjscy, irańscy, arabscy i mongolscy władcy, a następnie powstało pierwsze państwo afgańskie, kierowane przez emira Ahmada Szaha. W Afganistanie jest tylko jedna świnia i trzymają ją w zoo w Kabulu. Naukowcy uważają, że jedna ze starożytnych religii, zaratusztrianizm, powstała w Afganistanie kilka tysięcy lat przed naszą erą, a sam Zaratustra rzekomo mieszkał i umarł w lokalnym mieście Balkh. Kuchnia afgańska jest jedną z najstarszych na świecie. Chart afgański to pełne wdzięku psy myśliwskie pochodzące z Afganistanu. Naukowcy odkryli, że są to jedne z najtrudniejszych psów pod względem tresury. Tańcem narodowym Afgańczyków jest attan, z reguły wykonywany przez mężczyzn. To taniec okrężny, w którym uczestniczy od dwóch do kilkuset osób. Wirowanie pod huczącymi bębnami i fletem trwa średnio od 5 do 30 minut, ale może trwać nawet 5 godzin. Ten kraj jest największym producentem opiatów na naszej planecie. Według statystyk ONZ około 90% narkotyków sprzedawanych do Europy przekracza granicę afgańską.
Afganistan: Wyprawa przez Korytarz Wachański
Podczas wyprawy zdobyliśmy osiem dziewiczych szczytów w górach Aksu. Tym samym okazało się, że mimo doświadczanych przez Afganistan problemów z talibami, w Korytarzu Wachańskim uprawianie alpinizmu znów jest możliwe i bezpieczne.
Przełęcz jest ogromna niczym boisko. Tuż za nią grań zwęża się w upstrzone nawisami turnie. Tu kończy się nasza droga. Po chwili uczucie zawodu łagodnieje pod wpływem scenerii – otacza nas morze szczytów. Budzą one nieokreśloną tęsknotę za wolnością, która przygnała nas w te góry na krańcach Afganistanu. O tym, że innym zespołom poszło lepiej, dowiaduję się, jeszcze nim docieramy do bazy. Przez trzeszczące krótkofalówki sypią się gratulacje i skąpe szczegóły dotyczące pierwszego wejścia: krótko po dwunastej Tomek Klimczak i Jacek Kierzkowski znaleźli się na śnieżnej kulminacji wieńczącej odnogę jednej z grani otaczających naszą dolinę. Według GPS znajdują się na wysokości 5321 m. Zgodnie z alpinistyczną tradycją przysługuje im przywilej nadania szczytowi nazwy. – Kohe Atram, Góra Atram – oznajmia Jacek przez radio – dla mojej dziewczyny Marty. To pierwszy od ponad 30 lat szczyt w Afganistanie zdobyty przez Polaków. W czasach poprzedzających sowiecką inwazję spiętrzenia Hindukuszu przyciągały najlepszych taterników. Stanowiły poligon przygotowujący ich do pod jęcia największych górskich wyzwań – zdobywania zimą ośmiotysięczników. Lodowi Wojownicy pojawili się po raz pierwszy właśnie tu. W 1973 r. Tadeusz Piotrowski i Andrzej Zawada stanęli na Noszaku (7492 m) – najwyższym szczycie kraju – dokonując tym samym pierwszego w historii wejścia na siedmiotysięcznik zimą. Ważnych sukcesów było jednak więcej. W stylu alpejskim pokonano choćby ogromne spiętrzenia Akher Chagh, Koh-e Bandaka czy Koh-e Uparisina. Trudno powiedzieć, ile polskich wypraw odwiedziło Afganistan w tym okresie, ale było ich pewnie kilkadziesiąt. Nasze cele są znacznie skromniejsze. Po samotnym pobycie w 2009 r. na leżącym w północno-wschodnim Afganistanie płaskowyżu Pamiru postanowiłem zorganizować wyprawę eksploracyjną w pobliskie góry Aksu. Gorączkowe przygotowania, dobieranie ludzi i poszukiwanie sponsorów zajęło kilka miesięcy. 1 lipca 2010 r. byliśmy gotowi do drogi. POLSKA BASZTA – Mamy mały problem – oznajmia mi Sławek, kiedy wreszcie docieram do bazy – „Kłosu” i „Precel” wyszli rano tam – tu wskazuje na wznoszącą się nieopodal turnię. – Mieli wrócić po pięciu godzinach. Od tego czasu nie było z nimi kontaktu. Dochodzi 17. Od ich wyjścia minęło więc ok. 11 godz. Komunikację udaje się przywrócić dopiero późnym wieczorem. Ze strzępów słów dowiadujemy się, że Piotrek i Tomek muszą zanocować pod granią. Nie mają sprzętu biwakowego ani jedzenia. Czują się jednak dobrze. Mimo obaw postanawiamy, że z decyzją o ewentualnej akcji ratunkowej poczekamy do rana. Następnego dnia dopiero koło południa udaje się nam skontaktować. Są na szczycie. Ich GPS wskazuje wysokość 5566 m. Licząca 700 m przewyższenia droga wejścia jest jednak zbyt stroma i narażona na lawiny, by nią wracać. Jedyną opcją zostaje zejście do sąsiedniej doliny. Po debacie decydujemy się wysłać im na spotkanie Tomka Klimczaka, który najlepiej z nas wszystkich jeździ konno. Przy okazji ma zawitać do osady Uczdżilga, gdzie od dwóch dni z zadaniem zakupienia baraniny przebywają Kuba i Ela. Oprócz nas jedynymi ludźmi zapuszczającymi się w pobliże gór Aksu są lokalni koczownicy. Kirgizi przybyli do północno-wschodniego Afganistanu w latach 20. XX w. Początkowo traktowali te tereny jako letnie pastwiska, ale w kolejnej dekadzie ZSRR uszczelnił swoje południowe granice, a 20 lat później w jego ślady poszły ludowe Chiny. Kirgizi zostali uwięzieni na terenach leżących powyżej 4000 m n.p.m., na których zimą temperatura spada do –50°C. Mimo to zdołali się przystosować. Cena jednak jest wysoka. Co trzecie dziecko nie dożywa wieku pięciu lat. Opieka medyczna praktycznie nie istnieje, a pierwsze placówki edukacyjne pojawiły się dopiero w 2010 r. Ponadto wszelkie dobra są dostarczane przez wędrownych kupców, których wyrafinowany system kredytowania i monopolistyczna pozycja sprawiają, że większość koczowników wiecznie pozostaje ich dłużnikami. Co jest dla mnie szczególnie zaskakujące, Kirgizi twierdzą, że lepiej żyło im się pod sowiecką okupacją w latach 80. Komuniści rozdawali jedzenie, lekarstwa i odzież, za które teraz koczownicy muszą płacić. Wieczorem do bazy wraca brakująca piątka. Wprawdzie baranina okazuje się twarda i częściowo zepsuta, ale bilans dnia jest dodatni. „Kłosu” i „Precel”, mimo że zmęczeni, są cali i zdrowi, zaś Bordże Polandi – Polska Baszta – została zdobyta. Sześć tysięcy kilometrów lądem Dwa tygodnie eksploracji w górach Ak Su stanowiło zwieńczenie znacznie większej przygody, jaką było dotarcie na wschodnie rubieże Korytarza Wachańskiego. Tym bardziej że postanowiliśmy dostać się do Afganistanu lądem. Po długich dwunastu dniach jazdy terenówkami przekroczyliśmy niewielki posterunek graniczny na rzece Pandż i wjechaliśmy do afgańskiego miasteczka Iszkaszim. Wrażenia były przygnębiające. Ubóstwo, śmieci i bylejakość. Solidnością i świeżymi kolorami wyróżniała się jedynie baza wojskowa, co stanowiło wyraźny sygnał, kto włada okolicą. Szybko przekonaliśmy się o tym na własnej skórze. Nasze przybycie zgromadziło na głównym skrzyżowaniu tłum mieszkańców, a jeden z nich, imieniem Szanbi, podał się za pracownika tajnej policji. – Lepiej będzie, jeśli schronicie się w guesthousie. Tu nie jest bezpiecznie – poinformował Kubę, który jako absolwent iranistyki pełnił funkcję wyprawowego tłumacza. Szpicel kłamał. Korytarz Wachański stanowi jedyny, obok doliny Pandższiru, nigdy niespenetrowany przez talibów obszar kraju. Dodatkowo zamieszkująca go ludność – Wachowie – kulturowo i religijnie ma więcej wspólnego z tadżyckim Pamirem niż z Afganistanem. Jako ismailici, wierzący w ezoteryczne przesłanie Koranu i posłuszni naukom mieszkającego w Europie imama, pozostają ludźmi otwartymi na kulturę i przybyszów z Zachodu. Jeśli talibowie kiedykolwiek zdobędą Korytarz Wachański, swoje panowanie niechybnie zaczną od prześladowań jego przyjaznych mieszkańców. Iszkaszim opuściliśmy po dwóch dniach i po kolejnych dwóch dojechaliśmy do wioski Sarhad-e Broghil. Tam samochody zastąpiliśmy zwierzętami jucznymi. Na ich grzbiety załadowaliśmy ok. 800 kg bagażu. Wcześniej Kuba musiał włożyć wiele trudu i nerwów, żeby namówić Wachów, by za 17 dol. dziennie poszli ze swoimi zwierzętami w stronę złowrogiego masywu Koh-e Aksu. Nasza karawana składała się z 11 poganiaczy, 13 osób ekipy (jedna z powodu poważnych problemów zdrowotnych pozostała w wiosce; gościnę zaoferowali żołnierze strzegący granicy) oraz 13 koni i osła. Wędrowaliśmy ścieżkami wijącymi się wzdłuż rzeki Wakhan, forsując kilkanaście jej rwących dopływów. Czwartego dnia dotarliśmy do bram płaskowyżu Pamiru. Teren wypłaszczył się, a góry tworzące dotychczas wąski korytarz rozsunęły się na boki. Otwarta przestrzeń dodała wszystkim skrzydeł. Oto zaczynała się najciekawsza część wyprawy. – Musimy odwiedzić Hadżiego Osmana – oznajmił tego wieczoru Szanbi, który stał się nieformalnym przywódcą naszych poganiaczy – inaczej Kirgizi mogą obrazić się, że bez poinformowania ich wchodzimy na podległe im ziemie. Hadżi Osman przyjął nas życzliwie. Dyskusji towarzyszył poczęstunek złożony z lokalnych specjałów – solonej herbaty z mlekiem jaka oraz smażonych w głębokim tłuszczu placuszków. Hadżi, pełniący funkcję znawcy prawa zwyczajowego i będący dobrym przyjacielem wojskowego komendanta rejonu, obiecał nam pomoc: – Wszystkie doliny górskie stoją dla was otworem. Gdyby zaszła taka potrzeba, nie wahajcie się zwrócić do moich braci po wsparcie. Dwa dni później w pobliżu osady Uczdżilga stanęliśmy u stóp nienazwanego lodowca. Bazę rozłożyliśmy na wysokości ok. 4425 m. Od opuszczenia Polski minęły trzy tygodnie. Szczyt 5625 – Stare lisy kity nie moczą – kwituje swój nagły powrót do bazy Jacek. – Jak tylko spadła pierwsza kropla, wziąłem nogi za pas. Maciek i Tomek zostali. Rano będą potrzebować dużo szczęścia. Kilka dni wcześniej, podczas wejścia na Koh-e Atram, „Klimas” i Jacek wypatrzyli w pobliżu interesującą ścianę, która według radzieckich map wojskowych ma ok. 700 m przewyższenia. Najwyższy punkt tego skalnego bastionu, główny cel chłopaków, wznosi się na 5625 m. Przez noc widoczność spada do kilkuset metrów. Jakby na złość łączność znów szwankuje. Nie mamy kontaktu z Maćkiem i Tomkiem. Nie wiemy, że chłopaki i tak nie mają czasu zaprzątać sobie głowy komunikacją. Póki pogoda się utrzymuje, poruszają się do góry tak szybko, jak to możliwe. Krótko po osiągnięciu przez nich grani śnieg uderza na dobre. Mimo że do szczytu brakuje im 60 m w pionie, muszą zawrócić. Załamanie pogody trwa cztery dni. Muszę przyznać, że nie takiej aury się spodziewaliśmy. Podczas mojego pobytu w 2009 r. niebo całymi tygodniami pozostawało błękitne. Taka pogoda panowała w Korytarzu Wachańskim również w latach 60. i 70., zapewniając dobre warunki do wspinaczki nawet pod koniec września. Pasma Himalajów, Karakorum i Koh-e Hindu Radźu tworzyły barierę nie do przebycia dla deszczowych chmur. W ostatnim czasie coś się jednak zmieniło. Letnie opady stały się częstsze i obfitsze. Teraz lodowce pozostają przykryte śniegiem nawet pod koniec sierpnia. Chodzenie po nich za dnia jest prawdziwym koszmarem. Co kilka kroków nogi zapadają się po kolana albo głębiej. A jeśli ma się pecha, buty zatrzymują się w strumieniu płynącym pod białą pokrywą. WESELE Z BUZKASZI Zbliża się koniec lipca. Razem z Justyną i Kubą od dwóch dni przebywamy wśród Kirgizów. Chcemy doświadczyć odrobiny życia koczowników, zamiast nudzić się w namiocie podczas załamania pogody. Po zejściu z gór trafiliśmy na wesele i towarzyszącą mu rozgrywkę w buzkaszi. Oglądamy ją z ciekawością, choć reguły tej gry trudno zrozumieć, może dlatego, że nie są wyraźnie określone. Wygląda na to, że każdy jeździec stara się pochwycić z ziemi bezgłowe truchło kozy lub cielaka, a następnie obwieźć je wokół pola gry, które nie ma jasno określonych granic. Wobec tego przyznanie punktu ma charakter uznaniowy. Zwycięża ten, kto zgromadzi najwięcej punktów do czasu, gdy „piłka” nie nadaje się już do dalszej gry. Teoretycznie zawodnicy nie mogą używać przemocy ani odciągać za uzdę konia przeciwnika. W praktyce świst nahajek co chwila przecina powietrze. – Wygrywają Kuładbeg, Butuboj i Kyzyłchan – po trzech godzinach oznajmiają zliczający punkty starcy i wręczają im fioletowe chusty. Pora na dalszy ciąg wesela. – A ty nie zamierzasz się żenić? – pytam Kuładbega, z którym zaprzyjaźniłem się jeszcze podczas pobytu w 2009 r. Siedzimy w przeznaczonej dla gości jurcie i pożywiamy się po skończonej rozgrywce. – W żadnym wypadku. Ja lubię wolność – mruga okiem i uśmiecha się szeroko. – Na co mi jurta i żona? Chcę korzystać z życia, póki zdrowie i wiek pozwalają. Zaskakuje mnie to „nowoczesne” podejście, na które – wydawałoby się – nie ma miejsca w jednak dość konserwatywnym społeczeństwie. Inne priorytety ma 20-letni Ismail, który dziś się żeni. Dwaj „drużbowie” ubierają go w nowe, odświętne ubrania. To najważniejszy moment ceremonii. Kiedy skończą, cały orszak z panem młodym na czele i panną młodą podążającą kilka kroków za nim ruszy w kierunku namiociku przeznaczonego dla nowożeńców. Tam posilą się, a następnie każdy wróci do swoich gości. Spotkają się ponownie dopiero po zmroku, podczas pierwszej wspólnej nocy. Tego jednak nie będzie nam dane zobaczyć, gdyż jeszcze przed zapadnięciem ciemności opuszczamy osadę. Pora wracać w góry. Kilka bezładnie rozrzuconych jurt, składających się na osadę Irghail, zatraca się w cieniu bezimiennych szczytów. Milkną odgłosy życia Kirgizów. Gdy zostajemy sami, pochłania nas złowrogi, jałowy płaskowyż. ŚLADAMI MARCO POLO „Kłosu” i „Precel” stawiają przed sobą ambitne zadanie. Na lekko, w stylu alpejskim, chcą przejść liczącą 4 km grań dzielącą na pół Lodowiec Polaków – jak nazwaliśmy główny lodowiec doliny. Tym razem nie ma żadnych problemów z łącznością i baza może na bieżąco śledzić postępy zespołu. A te są piorunujące. Cały zaplanowany odcinek udaje się im przejść w 15 godz. I to od wyjścia aż do powrotu do namiotu. Piotrek i Tomek osiągają w ten sposób trzy kolejne wierzchołki: stanowiący najwyższą kulminację Smoczej Grani szczyt Koh-e Wawel (5211 m), Koh-e Ikiv East (5551 m) oraz Koh-e Ikiv West (5560 m). Tym samym na ich „konto” trafi a połowa ze zdobytych przez wyprawę gór. Bazę zwijamy 5 sierpnia. Większość uczestników ekspedycji stara się jak najszybciej dostać do aut pozostawionych w Sarhad-e Broghil. Korytarz Wachański opuszczają w ostatniej chwili, zanim rzeka Pandż, wezbrana z powodu silnego monsunu, zniszczy jedyną drogę i zabierze kilka mostków. Moje plany nie przewidują takiego pośpiechu. Odkupuję od kolegów konia i pozostaję wśród Kirgizów do końca sierpnia. Wędruję śladami Marco Polo, który w XII w. przeprawił się przez Korytarz Wachański do Chin, i eksploruję płaskowyż Pamiru, dokąd nie udało mi się dotrzeć podczas mojej wcześniejszej wyprawy. AFGANISTAN - NO TO W DROGĘ INFO Powierzchnia: 652 tys. km2 (ponad dwukrotnie więcej niż Polska). Ludność: 30 mln, z czego Pasztuni to 42 proc., Tadżycy 27 proc., Hazarowie i Uzbecy po 9 proc. Języki: dari i paszto (oficjalne). Religia: islam (80 proc. sunnici). Waluta: afgani (AFN); 1 USD = ok. 50 afgani. Najlepiej przybyć do Korytarza Wachańskiego z początkiem lipca. Wcześniej poziom wód po roztopach jest zbyt wysoki, by bezpiecznie przekraczać brody, poza tym może być problem ze znalezieniem chętnych do karawany. Wyjechać z Korytarza Wachańskiego najlepiej przed końcem września. Śnieg może spaść nawet w środku lata. Mając na uwadze anomalie pogodowe, jakich jesteśmy świadkami, powyższe terminy trzeba traktować orientacyjnie (np. długa zima równa się późne lato, więc brody będą przekraczalne później; silny monsun w Indiach to wysoki poziom wód w ciągu całego lata). Wizę tadżycką najlepiej załatwić w Berlinie lub Wiedniu. Teoretycznie nie potrzeba zezwoleń na poruszanie się po GBAO (Górno-badachszańskim Okręgu Autonomicznym graniczącym z Korytarzem Wachańskim), ale lepiej je mieć, by nie dawać policji pretekstu do wymuszania łapówek (pozwolenia najlepiej brać przy załatwianiu wizy). Wizę afgańską (miesięczna, jednokrotnego wjazdu – 75 euro) dostaniemy bez problemów w ambasadzie w Warszawie (ul. Goplańska 1, tel. +48 22 885 54 10, sekcja wizowa: numer wewnętrzny 26; www.afghanembassy.com.pl). Trzy razy taniej jest jednak załatwić ją w Berlinie lub w Tadżykistanie. W Duszanbe, stolicy Tadżykistanu, na wizę afgańską czeka się ok. 3 dni, podobnie jak w Warsza-wie. Według niepotwierdzonej informacji w Chorogu (stolica GBAO, leży na trasie do Iszkaszim) wizę można dostać bez problemu w ciągu 2–3 godz. Najszybciej samolotem (i prawdopodobnie najtaniej, bo odpadają koszty wiz). Szczęściarz może trafi ć na bilet na trasie Warszawa–Duszanbe–Warszawa za blisko 380 euro. Dojazd do granicy z Afganistanem to minimum 60 dol. (lokalnymi środkami transportu). Dalsza podróż jest kosztowna. Wynajem dżipa między Iszkaszimem a Sarhade Broghil to wydatek rzędu nawet 450 dol. Istnieje też możliwość wyjazdu do Korytarza Wachańskiego z biurem podróży. Wyprawy organizuje m.in. BluEmu (www.bluemu.pl). Należy śledzić sytuację polityczną przed wyjazdem, bo Afganistan to „gorący” rejon i lepiej wiedzieć, co się dzieje. Idealnie byłoby mieć telefon satelitarny i kogoś, kto w razie czego mógłby przysłać informacje o pogarszającym się poziomie bezpieczeństwa (zawsze można wtedy uciec do Tadżykistanu przez rzekę). Można też pomyśleć o poinformowaniu polskiej ambasady o tym, że się jedzie do Wachanu (i o tym, że się już z niego wyjechało, też!). W Iszkaszim czy Khandud koszt jednego posiłku to 2–3 dol. (ryż z mięsem, chleb, herbata). Na bazarze w Iszkaszim można zakupić dosyć dużo prostych produktów. W głębi Korytarza Wachańskiego ceny jedzenia są różne: od bezpłatnego (wtedy warto zostawić coś ze swoich zapasów) do 5–10 dol. za posiłek. Od Iszkaszim aż po Sarhade Broghil napotkamy sporo guest-house’ów. Ceny noclegu (bez jedzenia) to ok. 20–25 dol. za noc. O coś tańszego jest ciężko – pozostaje biwakowanie na dziko albo poproszenie o gościnę (tu może, ale nie musi wystąpić konieczność uiszczenia jakiejś zapłaty). Warunki w guesthouse’ach są podstawowe. Prąd można uzyskać w zasadzie tylko w Iszkaszim (agregat). Ciepła woda dostępna „na zamówienie”, i to też nie wszędzie ze względu na brak opału. Zwierzęta juczne Wynajem jest możliwy w zasadzie w całym Korytarzu Wachańskim. Ceny są ustalone przez Aga Khan Foundation. Wynajęcie osła to koszt 8–10 dol./dzień, konia, jaka albo wielbłąda – 16 dol./dzień. Podane ceny zawierają towarzystwo człowieka opiekującego się zwierzętami. Osioł jest w stanie udźwignąć 40–50 kg, pozostałe zwierzęta 60–80 kg, a nawet więcej. W praktyce ich właściciele niechętnie widzą ładunki cięższe niż 50–55 kg. Zwierzę można kupić. Osioł to wydatek rzędu 200–300 dol. Ceny koni (często z siodłem) i jaków zaczynają się od 700 dol. Przy sprzedaży nie należy liczyć na zwrot większy niż połowa ceny kupna. Pozwolenia Teoretycznie trzeba mieć zezwolenie na wjazd własnym autem do Afganistanu uzyskane w ambasadzie. W praktyce nie ma sensu wydawać na nie 100 dol., bo niezależnie od tego, czy się je ma, czy nie, i tak trzeba będzie zapłacić kolejne 100 dol. na granicy. Carnet du passage (międzynarodowy dokument celny wystawiany osobom wyjeżdżającym samochodem do niektórych krajów) nie jest wymagany. Na pobyt w Korytarzu Wachańskim wymagane jest pozwolenie (sprawdzane na dwóch checkpointach). Wydają je władze wojskowe. Gdy wszystko załatwia się samemu, co oznacza sporo bieganiny, koszty są rzędu 10 dol. Jeżeli korzysta się z usług afgańskiej agencji turystycznej (można się skontaktować przez internet; polecam Wakhan Tourism), wydatki wyniosą 40 dol. Pozwolenie ważne jest tak długo jak wiza. Istotne jest to, by były w nim wymienione wszystkie rejony Korytarza Wachańskiego, które chcemy odwiedzić. Osobne pozwolenia na zdobywanie szczytów nie są wymagane. Waluta Polecam dolary, a nie euro, gdyż na tym końcu świata kursy wymiany euro są niekorzystne. Ważne, by mieć nowe banknoty, które nie będą wzbudzały niczyich podejrzeń, w przeciwnym wypadku pieniądz nie zostanie wymieniony. Nie ma bankomatów i banków. W Iszkaszim znajduje się kilka punktów wymiany pieniędzy (należy szukać przy skrzyżowaniu na bazarze). W Khandud można wymienić walutę praktycznie u każdego kupca z bazaru. W Iszkaszim za pozwolenie i za wynajem auta można płacić dolarami. Dalej lepiej mieć miejscową walutę, gdyż mieszkańcy są w dużej mierze analfabetami i nie znają się na pieniądzach (nie umieją czytać cyfr, nie znają się na kursach). Wiedzą za to, jak wyglądają banknoty afgani, znają ich nominały na pamięć. Dolarów nie, dlatego czasem nie chcą ich przyjmować. Mapy W Afganistanie niczego dobrego nie dostaniemy. Najlepsza opcja to mapy sztabu generalnego Armii Czerwonej, które tanio można kupić np. na mapstore.com (do grudnia 2011 r. można je było ściągnąć za darmo z poehali.org). Języki Najlepiej znać dari lub farsi. Angielski pomoże tylko w Iszkaszim, pobieżnie zna go kilka osób. W głębi Korytarza Wachańskiego na nic się nie zda. Rosyjski znają niektórzy inżynierowie pracujący przy budowie mostów i mikrohy-droelektrowni. Wystarczającego do komunikacji dari można nauczyć się z publikacji MON dla żołnierzy wylatujących do Afganistanu lub z „phrase booków”, np. Lonely Planet. Etyka Należy brać pod uwagę fakt, że mieszkańcom Korytarza Wachańskiego żyje się ciężko. W zimie ta trudność przeżycia sięga niekiedy granic śmierci głodowej. Dlatego gdy ktoś zaoferuje gościnę, warto się odwdzięczyć. Niekoniecznie finansowo, bo dosyć jest już rejonów, w których każdy wyciąga rękę po banknot. Równie dobrze można zrewanżować się jedzeniem, ale prostym, które ci ludzie będą wiedzieli, jak wykorzystać, takim jak ryż, mąka, herbata, olej do gotowania, a szczególnie – cebula (jest źródłem witaminy C, dla Kirgizów to skarb). Można też dać jakiś mały (ale przydatny!) prezent. Nie ma sensu wręczać analfabecie długopisu. Lepiej podarować mu nóż, nożyczki, dobry kawałek liny czy ciepły sweter – coś, co będzie mógł wykorzystać. Bartek Tofel, 2012
Afganistan - kraj wiecznego konfliktu [REPORTAŻ]
Przez stulecia był areną rywalizacji mocarstw. Anglicy nazwali go cmentarzem imperiów. Dziś Afganistan próbuje się podnieść po trzech dekadach komunizmu, wojen i islamskiego ekstremizmu. W historię tego fascynującego kraju zaplątali się po raz kolejny także Polacy…
Afgańczycy opowiadają, że gdy Bóg tworzył świat, zostały mu w ręku różne pomieszane skrawki. Rzucił je więc na ziemię i tak powstał Afganistan. Naprawdę jednak państwo to utworzono dopiero w XIX w. Kiedy Polacy wzniecali powstania przeciw zaborcom, cała rozkwitająca niegdyś Azja Środkowa, przez którą wiódł Jedwabny Szlak, była zapomnianym, archaicznym regionem. Plemionami despotycznie rządzili chanowie, emirowie, a na zupełnych odludziach władza pozostawała w rękach zwykłych watażków, starszyzny plemiennej oraz mułłów i świętych mężów – pirów. Dopiero kiedy do rywalizacji w grze o Azję Środkową i Afganistan stanęły naprzeciw siebie wielkie imperia – Brytyjskie i Romanowów – administratorzy mocarstw wytyczyli granice kraju tak, by obaj hegemoni się nie stykali. Chodziło o stworzenie bufora, który amortyzowałby styk imperialnych płyt tektonicznych. W tym sensie sytuacja Afganistanu się nie zmieniła. Zawsze był on tylko czymś w rodzaju korytarza. Dla Rosji carskiej – do kontynentu subindyjskiego, dla Anglików – bramą do Kokandu, Samarkandy, Buchary i Chiwy, dla ZSRR – etapem w ekspansji do ciepłych wód Oceanu Indyjskiego. Sztuczne wytyczenie granic w XIX w. do dziś kładzie się cieniem na całym regionie. Ziemie zamieszkane przez Uzbeków, Turkmenów, Tadżyków zostały podzielone między mocarstwa i Afganistan. Szczególnie dotknęło to Pasztunów, największy z miejscowych narodów, który lord Curzon podzielił na pół. Na dodatek na terytorium powstałego później Pakistanu wyznaczył Północno-Zachodnią Prowincję Pograniczną, gdzie do dziś istnieje tak silna autonomia, że władze w Islamabadzie pozostają praktycznie bez wpływu na Pasztunów. To dlatego Armii Czerwonej trudno było ujarzmić afgańskich mudżahedinów, a dziś ciężko jest opanować przelewanie się przez tę granicę talibskich oddziałów, karawan broni i narkotyków. To nieprawda, że zamieszkany przez wojownicze i kochające wolność plemiona Afganistan nigdy nie został podbity. Najechał go i zdobył Aleksander Wielki, którego wojska zostawiły tu ponoć helleńskie geny. Do dziś w górzystym Nuristanie spotyka się płowych, niekiedy piegowatych autochtonów – potomków żołnierzy Aleksandra. Najeżdżali Afganistan Persowie i Arabowie, Uzbecy, Tadżycy, a wreszcie Mongołowie z Dżyngis-chanem i Timurem na czele – jednak nikomu z najeźdźców nie udało się w pełni spacyfikować górzystego kraju. Wojska rujnowały miasta, niszczyły oazy, uprawy i systemy irygacyjne. Tak jak dziś, władza najeźdźców, okupantów czy interwentów kontrolowała miasta – Kabul, Herat, Kandahar, prowincja zaś – góry, doliny i pustynie – pozostawała w rękach nieujarzmionych, kryjących się w pieczarach wojowników. Imperialne wojska wcześniej czy później wykrwawiały się lub przymierały głodem, kiedy do garnizonów nie docierało zaopatrzenie łupione w nocnych zasadzkach na ich kolumny aprowizacyjne. Anglicy podsumowując w XIX w. historię tego kraju, nazwali go „cmentarzem imperiów”. Tylko w tym stuleciu sami przegrali tam trzy wojny. Kiedy w popłochu opuszczali Kabul po klęsce poniesionej w 1842 r., Afgańczycy wyrżnęli 12 tys. żołnierzy i personelu brytyjskiego. Zdołał się uratować tylko jeden lekarz, dr William Brydon, którego puszczono wolno, aby ku przestrodze opowiedział o rzezi w brytyjskim garnizonie w Dżalalabadzie. W ten pejzaż Wielkiej Gry rodem z przygodowych powieści Kiplinga wpisuje się postać Jana Witkiewicza, z tych samych Witkiewiczów, co późniejszy Witkacy. Urodzony w 1808 r. młody szlachcic został karnie wcielony do armii carskiej za gimnazjalny spisek. W drodze łaski karę śmierci zamieniono mu na dożywotnią służbę w batalionie liniowym w Orsku, na kresach Rosji, u wrót stepów turkiestańskich, jak wtedy nazywało się Azję Środkową. Wydawało się, że Polak ugrzęźnie w prowincjonalnej jednostce, ale błyskotliwość, spryt i inteligencja zaczęły mu otwierać drzwi kariery w rosyjskiej armii. Szybko opanował języki perski i uzbecki, stając się przydatny dla Petersburga, łakomie spoglądającego w stronę południowych chanatów. Witkiewicz został wysłany z misją do Afganistanu. Miał tam szpiegować Anglików i paktować przeciwko nim z Afgańczykami. W 1839 r., czyli w czasie trwania I wojny afgańsko-angielskiej, Witkiewicz wrócił do Petersburga z zebranymi dokumentami i mapami topograficznymi tego kraju. W maju znaleziono go martwego w hotelu. Dokumenty zaginęły. Oficjalnie ogłoszono, że popełnił samobójstwo, ale mało kto wątpił, że za jego śmiercią stała ochrana bądź Anglicy. Władysław Jewsiewicki w książce Batyr: o Janie Witkiewiczu 1808–1839 ocenił, że Polak przyczynił się do klęski Wielkiej Brytanii w Afganistanie, otwierającej drogę rosyjskim wpływom. Kolejni Polacy przybyli do Afganistanu sto lat po Witkiewiczu, w końcu lat 30. XX w. Inżynierowie, geolodzy i meteorolodzy – budowali drogi (Kabul-Dżalalabad), mosty, tunele, prowadzili badania klimatu, wykładali na uniwersytecie. Doktorzy Jan Drath i Edward Stenz oraz Bolesław Chwaściński to tylko niektórzy z nich. Chwaściński zresztą wrócił tam po wielu latach, jako kierownik pierwszej powojennej wyprawy w Hindukusz. W 1960 r. zdobyła ona najwyższy szczyt kraju, Noszak (7 485 m n.p.m.). Nie wiadomo, ilu naszych rodaków, obywateli ZSRR, wysłano do Afganistanu w ramach „internacjonalistycznego obowiązku” z lat 1979–1989. Trafiali tam Polacy z: Litwy, Białorusi, Ukrainy, może z Kazachstanu. Nie wiadomo, ilu wróciło na pokładzie „Czarnego Tulipana” – specjalnego samolotu służącego do przewozu cynkowych trumien. W czasach moich pobytów w Afganistanie znajdowało się tam co najmniej pięcioro Polaków. Byli to śmiałkowie, którzy rzucali wszystko i jechali pomagać mudżahedinom. Lech Zondek wyemigrował z Polski specjalnie po to, by walczyć z Sowietami. Nadawał też korespondencje dla Głosu Ameryki. Zginął przypadkowo, odpadając w czasie wspinaczki od skały. Koledzy znaleźli jego ciało 5 lipca 1985 r. Andy Skrzypkowiak, który wtajemniczał mnie w świat afgańskiej Świętej Wojny, był operatorem filmowym z brytyjskim paszportem. Syn żołnierza spod Monte Cassino, były komandos jednostek SAS, został w 1987 r. zamordowany przez partyzantów z fanatycznej partii Hezb-e-Islami w Nuristanie. Kolejnym polskim mudżahedinem był Jacek Winkler, który na emigracji w Paryżu nawiązał kontakty z partyzantami i podobno dzięki fałszywemu paszportowi wyjechał do Afganistanu. W latach 1985–87 jako Adam Khan towarzyszył oddziałom komendanta Ahmada Szacha Massuda w dolinie Pandższeru. Winkler zginął tragicznie sześć lat temu w czasie wspinaczki na Mont Maudit w masywie Mont Blanc. Pozostali Polacy aktywni w Afganistanie to Stasia Zedziełko z USA opiekująca się rannymi partyzantami i socjolog Marek Śliwiński. Jego raport o stratach ludności cywilnej podczas interwencji sowieckiej w Afganistanie, przyjęty następnie przez ONZ, był niewątpliwie najlepszą formą pomocy dla Afgańczyków. Na początku lat 70. susze wywołały poważny kryzys gospodarczy w Afganistanie. Król Muhammad Zahir Chan nie potrafił mu sprostać. W lipcu 1973 r. obalili go młodzi oficerowie, którzy proklamowali republikę. Prezydentem został kuzyn króla Muhammad Daud Chan, w zimnowojennych czasach lawirujący między Wschodem a Zachodem i przyjmujący pomoc od obu stron. Do kraju przybywało coraz więcej rosyjskich doradców wojskowych, inżynierów, specjalistów. W latach 60. wykuli oni ogromny tunel Salang łączący Kabul z północą kraju. Żołnierze afgańskiej armii plotkowali, że Rosjanie każą robotnikom budować na lotniskach długie pasy startowe, do których prowadzą z północy szerokie drogi. Czy to aby nie dla sowieckich czołgów i transportowców? W kraju rośli w siłę wyedukowani w ZSRR marksiści. W 1978 r. przewodzący komunistom Nur Mohammed Taraki wyprowadził wojsko na ulice i utworzył satelicką w stosunku do Sowietów Demokratyczną Republikę Afganistanu. Służba bezpieczeństwa, CHAD, siała bolszewicki terror, a jej machina wymordowała dziesiątki tysięcy ludzi. We wrześniu 1979 r. inny komunista Hafizullah Amin zabił Tarakiego (podobno udusił go poduszką), a trzy miesiące później rosyjski specnaz Alfa wylądował w Kabulu pod pałacem Amina, pozbawiając go życia. Jego miejsce zajął lojalny wobec Moskwy Babrak Karmal, agent KGB. O inwazji usłyszałem tak jak wszyscy w Polsce i tak jak wszyscy wiedziałem o tym kraju tyle co nic. Budził naszą instynktowną sympatię, bo walczył z tym samym wrogiem – międzynarodowym komunizmem. Oznaki tej sympatii można było zauważyć od pierwszych dni inwazji. Ponoć ktoś dał ogłoszenie w Życiu Warszawy: Skóry Afganów sprzedam, i podał numer telefoniczny ambasady sowieckiej. Poźniej podziemna poczta Solidarności drukowała znaczki upamiętniające wojnę w Afganistanie. W 1986 r. pojechałem jako reporter na rozgrzewkę do Nangarharu i przywiozłem pierwsze zdjęcia stingerów z pola bitwy. Partyzanci nabrali do mnie zaufania, a sprawa odbiła się sporym echem. Herat, do którego wybrałem się rok później, był uważany za jedno z najniebezpieczniejszych miejsc w Afganistanie. Afgańczycy słuchali serwisów BBC i wiedzieli, że Polska też jest sowieckim satelitą, znali nazwiska Wałęsy, Jaruzelskiego. Pytali zresztą często, czemu ten Wałęsa mówi, że nie trzeba walczyć. Uparcie tłumaczyłem więc – wiecie, u nas nie ma gór, jest płasko. A oni na to: bzdura – na płaskim też można walczyć. Wojna o kontrolę nad Ich Heratem trwała 13 lat! Robert Byron, brytyjski podróżnik z lat 30 XX w. powiedział, że Afganistan to Azja bez kompleksu niższości. Ci ludzie nie uważali się za Trzeci Świat, mierzyli mnie swoimi kategoriami. I byli zdania, że to ja powinienem się do nich dostosować, przejść na islam i zostać wojownikiem Świętej Wojny – co byłoby dla mnie awansem. To mi imponowało. Wydawało się, że to ostatnie takie miejsce na Ziemi, gdzie nadal obowiązywały zasady tradycyjnego kodeksu honorowego – Pasztunwali, gdzie mężczyzna musi się sprawdzać jako rycerz, który na śmierć odpowiadał śmiercią, a gość w tej tradycji był i jest święty. To dlatego później talibowie nie mogli się ot tak pozbyć Osamy bin Ladena – był ich gościem, wobec którego mieli na dodatek dług wdzięczności za wsparcie finansowe i logistyczne przeciw Sowietom. Sowieci, których wielka armia najechała Afganistan (przez ten kraj przewinęło się ponad milion żołnierzy), nie byli przygotowani na skalę oporu, którą zgotowali im mudżahedini. Ogromnego wsparcia antysowieckiemu ruchowi udzieliły też: USA i Wielka Brytania, ale przede wszystkim: Pakistan, Arabia Saudyjska, Iran i Chiny. Poza pieniędzmi i bronią do Afganistanu płynęli ochotnicy Świętej Wojny. Mimo niepokojących objawów rosnącego radykalizmu islamskiego, np. w postaci rewolucji irańskiej 1979 r., trudno było przewidzieć, w jaką siłę mogą się w przyszłości przerodzić tysiące radykalnych wyznawców proroka. Mimo ogromnej przewagi sił i najnowocześniejszej broni wojska radzieckie wspierane przez afgańskie wojska rządowe nie były w stanie pokonać mudżahedinów. Stosowany przez nie terror, taktyka spalonej ziemi, miny-zabawki i naloty dywanowe, w których najbardziej cierpiała ludność cywilna, zraziły społeczeństwo. Ikoną tego konfliktu stał się nazywany Lwem Pandższeru Ahmed Szah Masud, Tadżyk odpierający kolejne ofensywy Armii Czerwonej na dolinę Pandższeru, która potem stała się ostatnim bastionem antytalibańskiego Sojuszu Północnego. Przełomowy okazał się rok 1987. Rok wcześniej Afgańczycy dostali od USA stingery – rakiety samonaprowadzające się na ciepło silników odrzutowych. Dzięki tej miniwunderwaffe wraki radzieckich Migów i Su pokryły cały kraj. W 1986 r. Babraka Karmala zastąpił Mohammad Nadżibullah, który dostał od Rosjan szansę opanowania konfliktu. Nie dał jednak rady. Dwa lata później Afganistan, ZSRR, USA i Pakistan podpisały porozumienie pokojowe i Sowieci zaczęli się wycofywać. Gen. Borys Gromow jako ostatni radziecki żołnierz 15 lutego 1989 r. przekroczył granicę z ZSRR na „Moście Przyjaźni” na granicznej rzece Amu-darii. Część kraju nadal pozostawała w rękach armii rządowej, ale w 1992 r. Masud zdobył Kabul. Zwycięzcy utworzyli nowy rząd, prezydentem kraju został Tadżyk Barhanuddin Rabbani. Rychło doszło jednak do rozbicia obozu zwycięzców. Walki o Kabul zrujnowały wcześniej prawie nietknięte miasto. W dekadzie lat 90. Afganistan stawał się „czarną dziurą”. Kompletnie zniszczony kraj przerodził się w bandyckie „dzikie pola”, gdzie władzę dzierżyli skłóceni dowódcy polowi i bandy opryszków. Ogromną rolę zaczął odgrywać narkobiznes – głodni afgańscy rolnicy wytwarzają prawie 90 proc. światowej produkcji opiatów. Po kraju chodziły słuchy o tym, że byli komendanci piją na umór i oddają się cielesnym uciechom z porywanymi dla nich dziewczętami, a nawet chłopcami. Tragiczny obraz Afganistanu dopełniały liczby: dwa miliony ofiar, pięć milionów uchodźców w Iranie i Pakistanie, miliony kalek i sierot żebrzących na ulicach. Zmęczenie wojną i jej fatalnymi skutkami, a także przejęcie afgańskich sterów przez Tadżyków, stworzyło idealne podłoże dla nowego fenomenu zrodzonego na pograniczu afgańsko-pakistańskim: ruchu talibów. Powstał on w 1994 r. w przymeczetowych szkołach koranicznych – talib oznacza ucznia, studenta. Rekrutujący się często z uchodźców afgańskich w Pakistanie bądź wojennych sierot talibowie są w większości Pasztunami. Wychowani w obozach dla uchodźców bądź w wojennej zawierusze ogłosili światu swój cel: odnowę moralną Afganistanu i stworzenie państwa islamskiego na kształt tego z czasów proroka Mahometa. Matecznikiem talibów było południe kraju, z Kandaharem. Ugrupowanie, rozprawiając się z powojenną anarchią, szybko zdobywało poparcie na ziemiach zamieszkanych przez Pasztunów, nieufnym wobec dominacji Tadżyków skupionych wokół prezydenta Rabbaniego I Masuda. Niewątpliwie ogromną rolę w rozwoju tej siły odegrały pakistańskie służby specjalne. Tradycyjnie Islamabad dążył do zdobycia wpływu i obsadzenia swoimi ludźmi kabulskiego ośrodka władzy. Talibom od początku pomagały też fundamentalistyczne monarchie znad Zatoki Perskiej – stamtąd też w większości rekrutowali się zagraniczni bojownicy, którzy po wygranej wojnie z Sowietami pozakładali w Afganistanie ośrodki szkoleniowe dla wszelkiego rodzaju dżihadystów. We wrześniu 1996 r. talibowie, kontrolujący 30 proc. powierzchni Afganistanu, zajęli Kabul i ogłosili powstanie rządu Islamskiego Emiratu. Na jego czele stanął jednooki mułła Omar. Rząd ten uznały tylko Pakistan, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie i separatystyczne władze Czeczenii Dżohara Dudajewa. Reszta świata za legalną władzę uznawała wypędzonego z Kabulu prezydenta Rabaniego. Pod koniec lat 90. talibom, dysponującym 110 tys. fanatyków, opór stawiał już tylko wspierany przez Iran i Rosję Sojusz Północny Masuda. Fundamentaliści błyskawicznie podbijali resztę kraju i wprowadzali prawo koraniczne. Kobiety zasłonili burkami, za używanie internetu, puszczanie latawców czy słuchanie muzyki groziły surowe kary. Cudzołóstwo, homoseksualizm oraz handel narkotykami karano śmiercią. Równocześnie talibowie tolerowali na kontrolowanym przez siebie terytorium produkcję heroiny, która szła w świat. Prześladowania etnicznych i religijnych mniejszości sięgnęły zenitu. W zamieszkanej przez mniejszość chazarską prownicji Chazaradżat talibowie wywołali sztuczny głód. Ich minister kultury Kwadratullah Dżamal osobiści rozbijał młotem figurki przedstawiające Buddę w kabulskim Muzeum Narodowym. W 2001 r. „rozstrzelali” z czołgów dwa gigantyczne starożytne posągi Buddy w Bamjanie. Jednocześnie talibowie eksportowali swoją rewolucję – szkoleni przez nich fundamentaliści siali zamęt w poradzieckiej Azji Środkowej, muzułmańskiej części Chin, Pakistanie i indyjskim Kaszmirze. Docierali także do Czeczenii, Afryki Północnej, a nawet na Filipiny – wszędzie tam, gdzie islamiści chcieli obalać rządy i budować muzułmański kalifat. Wreszcie największe zaniepokojenie społeczności międzynarodowej budziło tolerowanie przez talibów na swoim terytorium obozów szkoleniowych Al-Kaidy Osamy bin Ladena – weterana wojny afgańsko-sowieckiej. 9 września dwóch terrorystów przysłanych przez bin Ladena przybyło do doliny Pandższeru. Podając się za algierskich dziennikarzy, dotarli do kwatery Ahmeda Szaha Masuda. Gdy zdetonowali ładunek ukryty w kamerze, eksplozja śmiertelnie raniła Lwa Pandższeru. Dwa dni później 19 zamachowców samobójców zaatakowało Amerykę. Zginęło 3 tys. niewinnych ludzi. Do zamachu z nieskrywaną satysfakcją przyznał się Osama bin Laden, niegdyś wspierany przez USA, a teraz walczący z obecnością wojskową Amerykanów w krajach Zatoki Perskiej. Mułła Omar postawił na szali autorytet talibów i odmówił wydania banity, który był jego gościem i sponsorem. Zraniona Ameryka postanowiła dać talibom nauczkę. Siły lądowe Sojuszu Północnego wraz z lotnictwem amerykańskim rozgromiły talibów. Jak za dawnych czasów zebrała się Loja Dżirga – rada delegatów wszystkich prowincji. Po opanowaniu Kabulu na tymczasowego prezydenta wybrano Pasztuna Hamida Karzaja, a do kraju przybyło kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy sił NATO. Członkowie koalicji zajęli się odbudową kraju. Polowanie na bin Ladena i Omara trwa. Wojska armii rządowej i koalicji kontrolują miasta. Na prowincji wciąż ogromnym problemem pozostają jednak talibowie przenikający afgańsko-pakistańską granicę. Dzisiejszy Afganistan mimo waśni zmienia się dynamicznie. Najprężniej rozwija się stolica, do której prowadzą nowe drogi. Kabul powstaje z gruzów. Przybysze z Pandższeru wznoszą osiedla na malowniczych wzgórzach wokół miasta. Centrum – tzw. Shahrenau – tętni życiem, buduje się centra handlowe, aluminiowo-szklane domy weselne. Chicken Street zaczyna przypominać inne krzykliwe, spowite dymem kebabów targowe dzielnice Azji Środkowej. Wieczorami coraz więcej neonów rozjaśnia ulice. Gdzieniegdzie w podwórkach parkują toyoty land cruisery i nissany pajero – znak, że obok jest bar dla obcokrajowców, gdzie można wypić szklankę whiskey czy piwo – nie do pomyślenia w czasach talibów. Jednocześnie podczas ostatniego pobytu miałem wrażenie, że to tak charakterystyczne poczucie własnej wartości zaczyna się zmieniać. Tak jak Afgańczycy 20 lat temu gotowi byli oddać gościowi ostatnią miskę ryżu, tak teraz, kiedy w kraju działają setki pozarządowych organizacji charytatywnych, nauczyli się nie dawać, ale brać. Wydaje się, że pomoc „przemysłu charytatywnego” wywołuje szkodliwą psychologię uzależnienia, psychologię Trzeciego Świata, której wcześniej nie było. Andrzej Meller, Pierwsza wersja artykułu została opublikowana w 2009 r.
Samotna podróż po Afganistanie. Rozmowa z Moniką Bułaj, autorką książki "Nur"
Z napotkanymi Afgańczykami dzieliła głód, sen, zmęczenie, modlitwy, łzy i śmiech. Podróżowała autobusem i taksówką, na piechotę i ciężarówką, konno, jakiem i osiołkiem. Jak po kraju tak nieprzyjaznym kobietom podróżuje się w pojedynkę? Opowiada Monika Bułaj, fotografka, pisarka, reporterka, autorka książki "Nur. Zapiski Afgańskie".
Co zabrała Pani ze sobą w podróż do Afganistanu? Bardziej niż aparat w takich miejscach liczą się odpowiednie buty. Chodzi o to, by móc codziennie przejść 50 km w czymś, co przypomina obuwie afgańskie. By jak najbardziej zmieszać się z ulicznym tłumem i opóźnić tę chwilę,gdy cię w nim zauważą i wyłuskają wzrokiem. Fotografuję leicą, bo jest mała, ma piękną optykę i mogę na niej w miarę polegać. Używam maleńkiego obiektywu 35 mm, który rysuje kreską światło w ciemności, nie noszę torby fotograficznej. Podróżuję lekko. By wejść wszędzie, podjechać koniem lub osłem, wskoczyć do ciężarówki czy do bagażnika kolektywnej taksówki, w każdej chwili móc zniknąć lub zmienić drogę. Tak samo zresztą przemieszczają się Afgańczycy. Efektem Pani podróży jest album Nur. Zapiski Afgańskie. Zdjęcia łączą się w nim z tekstem. Skąd pomysł na tę formę. Zdecydowałam się pomieszać tekst ze zdjęciami, bo tak wiele jest tam do opowiedzenia! Fotografia, reportaż literacki oraz trzeci poziom narracji, czyli podpisy, to jest inny gatunek literacko- wizualny, który uprawiam od lat. Te poziomy narracji są tak samo ważne. Fotografie nie są ilustracjami do tekstu, a tekst tłumaczeniem tego, co na zdjęciu. Spotkanie dwóch fotografii na rozkładówce jest owocem długiej pracy. I właśnie z tych spotkań wyłania się treść i sens: opowieść o mieszkańcach Afganistanu żyjących w cieniu chronicznej wojny, historia kraju, kody zachowań, kultura, strategie przeżycia, wiara. To jest technika montażu filmowego, praca z kształtem, czasem znaczeniem, muzycznym rytmem obrazu. Tak by zostawić czytelnikowi przestrzeń dla wyobraźni i pytań, prowadząc go delikatnie, czasem podsuwając mu nowy wątek, czasem przypominając, gdzie już był. Jak się podróżuje po kraju tak nieprzyjaznym kobietom? W takich krajach dla każdego przybysza, niezależnie od płci, wszystko staje się wyzwaniem. W Afganistanie zmieniają się kody, wyostrza uwaga. Również wyobraźnia pracuje inaczej, bo trzeba wejść w rytm miasta, drogi, ludzi. Jako kobieta miałam dostęp do świata niewidzialnego dla reportera mężczyzny. Staram się zawsze obracać słabość w korzyść, kłopoty – w nowe okazje spotkania. Zdarzały się sytuacje trudne właśnie dlatego, że byłam kobietą, ale były tak nieistotne wobec tego, co wokół, że o nich szybko zapomniałam. Rozmawiała Julia Lachowicz
Mimo zagrożenia atakami talibów archeolodzy prowadzą wykopaliska w kompleksie Mes Aynak w Afganistanie, zanim zostanie unicestwiony przez ogromną kopalnię miedzi.
Tekst Hannah Bloch Zdjęcia Simon Norfolk O jakąś godzinę jazdy szosą na Gardez na południe od Kabulu, minąwszy ruchliwe sklepiki, ciężarówki buchające chmurami spalin i wózki ciągnięte przez osiołki, dociera się do ostrego skrętu w lewo, na gruntową drogę. Tym rejonem prowincji Logar, przyjaznym talibom, wstrząsały wybuchy bomb pułapek, ataki rakietowe, porwania i mordy. Droga biegnie wzdłuż wyschniętego koryta rzeki, przez małe wioski i paramilitarne blokady drogowe, obok wież strażniczych i budynku o niebieskim dachu ogrodzonego drutem kolczastym. Nieco dalej otwiera się widok na bezdrzewną dolinę pociętą rowami i prastarymi murami. Przez ostatnie siedem lat zespół archeologów z Afganistanu i innych państw, wspierany przez 650 miejscowych robotników, odnalazł tu tysiące posągów Buddy, manuskryptów, monet i świętych pomników. Odsłonięto klasztory i fortyfikacje sięgające III w. n.e. Stanowisko otoczone przez ponad sto punktów kontrolnych patrolowane jest dniem i nocą przez 1700 policjantów. Te wykopaliska są najambitniejszym przedsięwzięciem archeologicznym w afgańskiej historii. Tak się jednak składa, że pod starożytnymi ruinami zalega pokład rudy miedzi szeroki na 4 km i sięgający 1,5 km lub więcej w głąb góry Baba Wali. To jedno z największych niewykorzystanych złóż świata, szacowane na 12,5 mln ton surowca. W starożytności na tym metalu bogacili się buddyjscy mnisi. Ogromne złogi fioletowego żużlu, zestalonego odpadu pozostającego po wytopie miedzi, spływają po zboczach Baba Wali, świadcząc o produkcji na skalę niemal przemysłową. Afgański rząd liczy na to, że miedź sprawi, iż kraj podniesie się gospodarczo, a przynajmniej stanie samowystarczalny. „Mała studnia z miedzią” – nazwa tego miejsca jest powściągliwa. W 2007 r. chińska firma China Metallurgical Group Corporation (MCC) uzyskała prawa do wydobycia tutejszej miedzi w ramach 30-letniej dzierżawy. MCC zaoferowała ponad 3 mld dolarów i obiecała, że w tym zacofanym regionie zbuduje infrastrukturę – drogi, kolej oraz elektrownię o mocy 400 MW. Byłby to ogromny zastrzyk finansowy dla wątłej gospodarki kraju, uzależnionej od zagranicznej pomocy i borykającej się obecnie z rocznym deficytem w wysokości 7 mld dolarów. Potencjał archeologiczny Mes Aynak był znany od dziesięcioleci. Gdy umowa z Chińczykami dotarła do opinii publicznej, orędownicy afgańskiego dziedzictwa kulturowego zażądali odkopania i odpowiedniego udokumentowania prastarych skarbów, nim pochłonie je czeluść odkrywki. Jednak tamtejsze artefakty już wcześniej były zagrożone – przez szabrowników. – Jeśli nie zniszczy ich kopalnia, zostaną splądrowane – mówi Philippe Marquis, francuski archeolog, który kierował wykopaliskami od 2009 do 2014 r. Jego zdaniem lepiej jest sporządzić już teraz możliwie najobszerniejszą dokumentację. Współczesne zagrożenia opóźniły budowę kopalni. Budynek z niebieskim dachem, wzniesiony przez chińskich inżynierów, opustoszał po szeregu ataków rakietowych w latach 2012 i 2013. Innym niebezpieczeństwem są miny rozmieszczone przez armię radziecką w latach 80. XX w. oraz materiały wybuchowe pozostawione w bliższych nam czasach przez talibów i Al-Kaidę. W 2014 r. talibowie zabili ośmiu specjalistów górniczych. Jeśli do wspomnianych wyzwań związanych z bezpieczeństwem dodamy komplikacje logistyczne – brak kolei do transportu urobku oraz poważne niedobory wody – trudno się dziwić, że dotąd nie podjęto wydobycia, choć według pierwotnych planów miało to nastąpić w 2012 roku. W 2013 r. MCC zaczęła wycofywać się z niektórych warunków kontraktu i dziś obie strony muszą renegocjować porozumienie. Mało prawdopodobne, by jakiekolwiek prace wydobywcze ruszyły przed rokiem 2018. Te opóźnienia dały archeologom znacznie więcej czasu, niż pierwotnie zakładano. Przeszłość, jaka wyłania się z wykopalisk, ostro kontrastuje ze współczesną biedą, przemocą i nieładem. Od III do VIII w. n.e. Mes Aynak było duchowym ośrodkiem rozkwitającym we względnym spokoju. Co najmniej siedem wielopiętrowych kompleksów buddyjskich klasztorów tworzy łuk otaczający to miejsce. Każdego bronią prastare baszty i mury. W obrębie tych warowni i rezydencji archeolodzy odkopali prawie sto łupkowych i glinianych stup, czyli buddyjskich relikwiarzy. Ich rozmiary są różne, od monumentalnych po niewielkie, dające się łatwo przenosić. Mes Aynak było też ważnym centrum ekonomicznym Gandhary – regionu obejmującego dzisiejszy wschodni Afganistan i północno-zachodni Pakistan. Na tym cywilizacyjnym rozdrożu spotykały się wielkie religie – hinduizm, buddyzm i zaratustryzm. Tu łączyły się prastare kultury – greckie, perskie, środkowoazjatyckie oraz indyjskie. Mówiąc słowami Abdula Qadira Temory’ego, czołowego afgańskiego archeologa, było to „centrum świata”. W pierwszych wiekach naszej ery gandharscy buddyści zrewolucjonizowali sztukę regionu, doskonaląc wrażliwość estetyczną syntetyzującą pozostałości po wcześniejszych stuleciach podboju. Jako jedni z pierwszych artystów świata przedstawiali Buddę w realistycznej, ludzkiej postaci. Była to hellenistyczna innowacja z czasów Aleksandra Wielkiego, który przemaszerował przez Afganistan w 330 r. p.n.e. W Mes Aynak odkryto kaplice z posągami Buddy nadnaturalnej wielkości, wciąż noszącymi ślady czerwonej, niebieskiej, żółtej i pomarańczowej farby na szatach, a ponadto składy złotej biżuterii, fragmenty starożytnych manuskryptów i ściany zdobione freskami. Jedna z nisz skrywała łupkową rzeźbę prezentującą rzadkie wyobrażenie Siddharthy Gautamy z czasów, zanim został Buddą. Znajdowano też mnóstwo miedzianych monet z III–VII w. n.e. Leżały na posadzkach domostw lub spoczywały setkami w kryjówkach. Na wielu widnieje podobizna Kaniszki Wielkiego, władcy Kuszanów z II w. Nie wiadomo, czy był on wyznawcą buddyzmu, ale w swoim imperium sprzyjał tej i innym religiom, zwłaszcza związanemu z kultem ognia zaratustryzmowi, który powstał w starożytnej Persji. Wiele z monet znalezionych w Mes Aynak przedstawia z jednej strony Kaniszkę, a z drugiej siedzącego Buddę bądź któreś z perskich bóstw, np. Ardokszę, boginię losu. – Monety z Kaniszką były cenione od Rzymu po Chiny – mówi Nancy Hatch Dupree, lat 87, mieszkająca w Kabulu Amerykanka, nestorka badań nad afgańskim dziedzictwem. – Na kuszańskich monetach pojawia się 23 bogów i bogiń, co świadczy o tolerancji religijnej. To był okres, gdy ludzie poszerzali swe horyzonty. Choć o powiązaniach antycznego buddyzmu z handlem wiadomo wiele, jego związki z produkcją przemysłową nie są szerzej znane. Mes Aynak może wypełnić tę ważną lukę, wskazując na to, że buddyjski system ekonomiczny był bardziej złożony, niż pierwotnie sądzono. Jak się wydaje, rozkwitał głównie z uwagi na wydobycie i wytop miedzi, w przeciwieństwie do znacznie szerzej znanego Bamian, leżącego 200 km na północny zachód celu buddyjskich pielgrzymek i przystanku karawan z Jedwabnego Szlaku. Bamian słynęło dawniej z dwóch ogromnych posągów Buddy wykutych w skale w VI w., które w 2001 r. wysadzili talibowie.Mes Aynak było dla niego tym, czym znany ze swych stalowni Pittsburgh dla Nowego Jorku. Święty kompleks monastyczny stoi bowiem bezpośrednio na złożu rudy miedzi. Odczytanie pełnego znaczenia Mes Aynak wymaga dekad – i nowego pokolenia archeologów. Po uzyskaniu tytułu naukowego na Uniwersytecie Kabulskim Sultan Masoud Muradi, lat 24, wystartował w konkursie dającym możliwość wzięcia udziału w tutejszych wykopaliskach. Jest dumny z tego, że choć on sam i jego koledzy należą do różnych grup etnicznych, współpracują ze sobą bez problemów. To niemała sprawa w kraju, który w latach 90. XX w. rozorała przerażająca wojna domowa między mudżahedinami należącymi do różnych klanów. – Mamy za sobą 5 tys. lat historii i nowe pokolenie Afgańczyków musi o tym wiedzieć – mówi Muradi. – W przeciwnym razie będziemy znani tylko z terroryzmu i uprawy maku. Krajobraz Mes Aynak jest dziś kompletnie pozbawiony lasów. Niewykluczone, że kluczową rolę w ogołoceniu tego obszaru odegrało starożytne hutnictwo miedzi. Produkcja węgla drzewnego wymagała ogromnych ilości drewna. Do wytopienia z rudy pół kilograma metalu mogło być potrzeba aż 10 kg węgla drzewnego. To ilość niezbędna, by rozgrzać mały piec do temperatury 1093oC i utrzymywać ją przez kilka dni. Thomas Eley, brytyjski specjalista od archeometalurgii odkrył w tutejszym procesie produkcyjnym zmiany od dość wydajnych metod wytopu do wolniejszych i bardziej pracochłonnych, choć można by się spodziewać kierunku odwrotnego. Rzecz w tym, że ów wydajniejszy proces jest też bardziej paliwożerny. Być może, w miarę jak zasoby drzew do produkcji węgla drzewnego malały, hutnicy sięgali po wolniejszą metodę. Przetwarzanie tak dużych ilości miedzi wymagało też niezawodnego zaopatrzenia w wodę do przepłukiwania rudy i chłodzenia rozpalonych do białości sztabek. Pochodziła ona zapewne z górskich źródeł, płytkich strumieni i podziemnych kanałów nawadniających zwanych karez, które do dziś są wykorzystywane w niektórych częściach Afganistanu. Jeden 9-metrowy karez odkopano w północnej części stanowiska. Stanowił najpewniej fragment sieci takich tuneli. Wylesienie mogło ograniczyć ilość opadów na tym obszarze, jeszcze bardziej zmniejszając zasoby wody. W podatnym na suszę regionie niedostatek wody pozostaje poważną przeszkodą dla wydobycia. Kabulski zespół ekspertów o nazwie Integrity Watch Afghanistan donosił w 2013 r., iż wieśniacy z okolic Mes Aynak skarżyli się, że po wstępnych wierceniach poziom wody spadł o ponad 2 m. – Gdy produkcja miedzi ruszy, potrzeba będzie 7 tys. m3 na każdą ośmiogodzinną zmianę – mówi Javed Noorani, autor raportu Integrity Watch. – A na tym obszarze już teraz brakuje wody. Archeolodzy nie zmagają się z problemem braku, tylko nadmiaru. Tempo prac może być szybsze niż możliwości zabezpieczenia i ochrony tego, co wykopią. – Wykopać jest łatwo – mówi Omar Sultan, były wiceminister kultury Afganistanu, wykształcony w Grecji archeolog. – Trudniej upilnować. Ponad tysiąc najważniejszych znalezisk trafiło do Narodowego Muzeum Afganistanu w Kabulu. – Niestety, nie możemy przyjmować wszystkich artefaktów – wyjaśnia Omara Khan Massoudi, dyrektor tej placówki. – Nie ma na nie miejsca. Na razie tysiące obiektów z Mes Aynak, które nie trafiły do muzeum, pozostają w tymczasowych magazynach na terenie stanowiska. Większość nie została zbadana czy przeanalizowana. Massoudi i Sultan mówią o zbudowaniu tu lokalnego muzeum, lecz bardziej prawdopodobne jest stworzenie wirtualnego muzeum oraz cyfrowej rekonstrukcji Mes Aynak, aby zachować pamięć tego miejsca po rozpoczęciu działalności kopalni. Wcześniej jednak trzeba rozwiązać kwestie bezpieczeństwa Afganistanu. W dłuższej perspektywie dalsze odwlekanie wydobycia może stwarzać poważniejsze zagrożenia. Bezpieczeństwo Mes Aynak zależy w znacznym stopniu od zapewnienia miejscowym mężczyznom zatrudnienia. W przeciwnym razie ulegną urokowi lub groźbom talibów. Wielu z nich nie chce opuszczać wiosek, które ma wchłonąć kopalnia. Bank Światowy szacuje, że zapewni ona ponad 4,5 tys. miejsc pracy. Przez lata kilkuset mężczyzn otrzymywało wysokie (jak na lokalne warunki) wynagrodzenie za to, że wymachiwali kilofami i łopatami oraz wykonywali inne niewdzięczne prace. Ale: – …jeśli nie masz jedzenia ani zarobku, a jesteś głodny, zrobisz wszystko – mówi Habib Rahman. – Może przystąpisz do talibów. Oni płacą. W 2001 r. ten 42-latek ze szpakowatą brodą, pasąc kozy, stracił nogę na minie. Chodzi teraz o kulach, dwie godziny w jedną stronę, ze swojej górskiej wioski do Mes Aynak, aby myć tam ceramiczne skorupy. To ubogie życie miejscowych raczej nie zmieni się znacząco w najbliższej przyszłości. Wielu ma ambiwalentny stosunek do barwnej historii, którą pomagają odsłaniać. Nie czują osobistego związku z przedislamską przeszłością. Sprawę komplikuje fakt, że talibowie grozili niektórym robotnikom, oskarżając ich o propagowanie buddyzmu. Mimo wszystko osiągnięcia przeszłości budzą podziw. – Moi przodkowie byli muzułmanami – mówi 36-letni robotnik Javed, weteran afgańskiej armii. – Ale my wiemy, że przez te tereny przeszło wiele pokoleń. Gdy pracuję, myślę o tym, że była tu cywilizacja, hutnictwo, miasto, królowie. Tak, to też jest Afganistan.
Polski artysta przerobił Afgankę na trójkąty
Malarz Robert Jabłoński zaprezentuje swoją wariację na temat słynnego zdjęcia Steve'a McCurry'ego na festiwalu sztuki w Nowym Jorku
Robert Jabłoński pochodzi z Częstochowy. Zasłynął tam kontrowersyjnym obrazem Matki Boskiej, który namalował w garażu na Osiedlu Tysiąclecia. Jego Matka Boska Garażowa podzieliła miasto – jednym przypadła do gustu, inni oskarżali go o szarganie świętości. Nie zmienia to jednak faktu, że Jabłoński jest uważany przez znawców tematu za jednego z ciekawszych kubistów młodego pokolenia w Polsce. Jego znakiem rozpoznawczym są wszechobecne trójkąty, którymi wypełnia zarówno swoje obrazy, jak i własną garderobę. Afganka, obraz na podstawie słynnego zdjęcia z okładki "National Geographic" z czerwca 1985 roku, początkowo miała być pokazana na wystawie w Katmandu w Nepalu. Ta nie doszła jednak do skutku. Malowana trójkątami wariacja na temat zdjęcia Steve'a McCurrego wykonanego w obozie dla uchodźców pojechała zamiast tego do Nowego Jorku. Zostanie zaprezentowana na jednym z ważniejszych festiwali sztuki w tym mieście DUMBO Arts Festival, który rozpoczyna się dziś na Brooklynie. Obraz zawisł tam dzięki pomocy polskiego konsulatu w Nowym Jorku, który jest organizatorem sekcji Little Poland, prezentującej prace polskich twórców. Afganka Roberta Jabłońskiego powstała w 2014 roku, jak tłumaczy artysta, z potrzeby serca. – Bardzo lubię podróże, od lat czytuję "National Georaphic". Coś mnie zawsze do was zbliża. Może dlatego, że moim ulubionym przedmiotem w szkole była geografia? – mówi Jabłoński. Obraz oglądać będzie można w dniach 26-28 września na 160 Water Street, DUMBO Spot, Brooklyn, NY 11201. Wstęp na festiwalowe imprezy jest bezpłatny. Więcej prac polskiego kubisty na stronie http://www.jablonskirobert.com. Informacje o innych polskich artystach, których prace będą prezentowane podczas DUMBO Arts Festival na stronie http://little-poland-gallery.myshopify.com/
Historia jednej okładki: Afganka odnaleziona
Kiedy pewnego poranka 1984 r. Steve McCurry fotografował obóz dla afgańskich uchodźców w Pakistanie, nie mógł się spodziewać, że jedno ze zdjęć z tej kliszy stanie się najsłynniejszą okładką w historii National Geographic.
Zielonooka dziewczyna trafiła na nią w czerwcu rok później, jednak musiało minąć całe 17 lat, by zarówno fotograf, jak i czytelnicy poznali tożsamość bohaterki. Ekipa telewizji National Geographic odnalazła Sharbat Gulę w Pakistanie. McCurry twierdzi, że gdy tylko stanął z nią twarzą w twarz, wiedział, że to jego modelka sprzed lat. Redakcja potrzebowała jednak konkretnych dowodów, a tych dostarczyli eksperci z Federalnego Biura Śledczego i Uniwersytetu w Cambridge, którzy porównali tęczówki na obu zdjęciach. W kwietniu 2002 r. magazyn otrąbił sukces: Afganka odnaleziona. Przybliżył też losy Pasztunki, która zawładnęła wyobraźnią jego czytelników. Kobieta miała niecałe 30 lat (choć ile dokładnie, nie wiadomo), męża i trzy córki. Astma nie pozwalała jej na życie w zanieczyszczonym Peszawarze, dlatego większość roku spędzała z dziećmi w wiosce w górach. Nie umiała czytać, a swoje zdjęcie widziała po raz pierwszy w życiu. Jej ponowne spotkanie z McCurrym było zresztą krótkie i raczej pozbawione emocji. Jako muzułmanka Sharbat nie mogła spojrzeć fotografowi w oczy, nie mówiąc już o uśmiechnięciu się. Słynne zdjęcie nic dla niej nie znaczyło. Tak naprawdę chciała tylko zapewnić swoim dzieciom wykształcenie, na które sama nie miała szansy. Warto wiedzieć: Pamiętam hałas i zamieszanie, jakie panowały w obozie dla uchodźców 17 lat temu. Wiedziałem, że afgańskie dziewczyny, które za kilka lat miały zniknąć za tradycyjną zasłoną, mogą być niechętne mężczyźnie z Zachodu, który ma zrobić im zdjęcie. Postępowałem więc ostrożnie. Zwróciłem się do nauczyciela z prośbą o pozwolenie na wejście do namiotu uczennic i zrobienie kilku zdjęć. Zgodziła się najbardziej nieśmiała z nich wszystkich, Sharbat. Kiedy zobaczyłem gotową kliszę, byłem zaskoczony ciszą i spokojem, które uwieczniłem. Sowieci już od pięciu lat byli w Afganistanie. Zarejestrowałem konkretny moment w historii, a jednak ta chwila okazała się ponadczasowa. Dla wielu zdjęcie stało się symbolem wydarzeń w Afganistanie. Inni jednak nie wiedzieli, że ma ono jakikolwiek związek z tym krajem, a mimo to wciąż byli pod jego wrażeniem. Odczułem ulgę, wiedząc, że młoda dziewczyna przeżyła i była w stanie ułożyć sobie życie. —Steve McCurry
Polscy archeolodzy walczą z czasem, by uratować cenne zabytki, zanim firma wydobywcza zamieni miedzianą górę w ogromny krater.
Ta drobna niebieska linia to granica Czerwonej Strefy. Wszystko co wewnątrz, zniknie w kraterze głębokim na 200 m. Z samą górą Mes Aynak włącznie – archeolog Marek Lemiesz pokazuje palcem na ekran komputera. Mówiąc „wszystko”, ma na myśli rozległe stanowisko archeologiczne o ponadtysiącletniej historii, na którym zabytki buddyjskie sąsiadują z zoroastryjskimi, a budowle sakralne i kompleks miejski z prastarymi kopalniami rudy miedzi, tutejszym skarbem i przekleństwem zarazem. Najnowsze kłopoty rozpoczęły się w 2008 r., kiedy to konsorcjum Metallurgical Corporation of China (MCC) podpisało z rządem afgańskim 30-letnią umowę na pozyskiwanie miedzi. Bank Światowy pożyczył Chińczykom 3 mld dolarów na inwestycję, ale zmusił rząd afgański do przeprowadzenia kompleksowych badań archeologicznych. To był warunek rozpoczęcia wydobycia, które ma dać afgańskiej gospodarce 1,2 mld dol. rocznie i zwiększyć PKB nawet o 5 proc. Odkrywka oznacza bowiem koniec wszystkiego, co znajduje się na powierzchni. Znikną zabytki i ślady osadnictwa sprzed setek, a nawet niemal dwóch tysięcy lat. – Wyrok zapadł, wiemy, że prawie nic stąd nie wywieziemy. Przy dużych pieniądzach dobra kultury schodzą na dalszy plan – Marek Lemiesz nie ma złudzeń. – Mamy tylko nadzieję, że nim wjadą buldożery, uda nam się jak najwięcej zinwentaryzować. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. (Fot. Michał Przedlacki) Kulturowy przekładaniec Historia Mes Aynak (w języku dari „mała studnia z miedzią”) to zawiła opowieść o korzeniach jeszcze w starożytności. W 329 r. p.n.e. dotarł tu Aleksander Wielki w pogoni za królem Dariuszem III zbiegłym z podbitego Persepolis. W kolejnych wiekach Afganistan wpadł w ręce Seleucydów, potem na fundamentach kultury hellenistycznej powstało państwo baktryjskie. Przez ponad sto lat wyrosło na lokalną potęgę, aż padło ofiarą najeźdźców z północy – Kuszanów. Ci rządzili dzisiejszym Afganistanem przełomu IV i V w. n.e., gdy w środkowej Azji pojawiła się ludność heftalicka. Region podzielony był wówczas na małe księstwa. Mes Aynak musiało już wtedy pełnić ważną funkcję, o czym świadczą ślady osadnictwa związane z eksploatacją złóż miedzi. W wiekach VII i VIII Afganistan był podbijany przez islam. Ale nie tutaj – między Kabulem a Gardez wciąż istniało królestwo buddyjskie, nawet jeśli z czasem władzę przejęli w nim hinduiści. Potem ziemie wpadły w ręce Ghaznawidów. Ghazni, gdzie dziś stacjonują polscy żołnierze, leży w prostej linii przez góry tylko 75 km od Mes Aynak. Imperium, którego częścią wówczas się stało, było jedną z sześciu największych monarchii na świecie. Wreszcie w XIII w. weszły wojska Czyngis-chana, wyrżnęły mieszkańców, zniszczyły system irygacyjny, zrujnowały miasta. Ślady wszystkich wspomnianych etapów osadnictwa w Mes Aynak wkrótce mają zniknąć z powierzchni ziemi. Do wydobycia rudy miedzi w Mes Aynak przymierzali się już Rosjanie. Na przełomie lat 70. i 80. XX w., po tym jak radzieccy komandosi zrobili porządek w Kabulu, geolodzy oszacowali, że na wydobycie czeka 230–250 mln ton rudy miedzi w trzech dużych depozytach. Po triumfie talibów o złożach zapomniano. Choć w większości popierają rebeliantów, mieszkańcy Logaru bez oporów pracują dla afgańskiego rządu. Polscy archeolodzy przekonują, że mają z nimi doskonałe relacje. (Fot. Michał Przedlacki) Archeologiczny sprint Żeby trafić do Mes Aynak, trzeba jechać 70 km drogą na południe z Kabulu do Gardez. Potem skręca się w teren górzysty, by po 15 km bitej drogi dotrzeć do celu położonego 2500 m n.p.m. Dawniej było tu kilka wniosek, w tym Baba Wali. Mieszkańców wysiedlono jednak na początku miedziowej gorączki. Do góry przyległy za to chińska baza i międzynarodowy obóz archeologów. Na początku rząd afgański, realizując zalecenie Banku Światowego, prowadził wykopaliska z francuskim instytutem DAFA, ale że prace postępowały zbyt wolno, sięgnięto po pomoc z zagranicy. – Ja przyjechałem we wrześniu 2011 r. Jest nas tu niespełna 30, w tym specjaliści z Turcji, Francji, Niemiec, Włoch, Danii, Węgier, USA, Tadżykistanu. I Polski – opowiada Lemiesz, pokazując wizytówkę z logo afgańskiego Ministerstwa Kopalń. Do jego obowiązków należy nadzór nad tą międzynarodową ekipą. Oprócz niego są tu jeszcze Agnieszka Dolatowska i rysownik Damian Podliński. Ten ostatni przenosi zabytki na papier: – Poczynając od małych artefaktów, takich jak gliniane zabawki, przez rysunki rzeźb Buddy i fragmenty ceramiki, a na stupach buddyjskich skończywszy – wylicza. Większość Europejczyków kieruje 20-osobowymi grupami robotników. Każdej towarzyszy jeden lokalny archeolog. – W pierwszym etapie prac nasi afgańscy koledzy skupili się na jak najszybszym rozkopywaniu stanowisk. Teraz musimy uzupełnić dokumentację. Upraszczając można powiedzieć, że staramy się zrozumieć i opisać etapy funkcjonowania stanowiska, mając nadzieję, że wyniki naszych prac staną się podstawą dalszych analiz. Także już po zakończeniu wykopalisk – tłumaczy Dolatowska. Ale to tylko jeden z dwóch zespołów, bo w Mes Aynak wciąż kopią też Afgańczycy. Ich finansuje Ministerstwo Kultury, co rodzi pytania o zbieżność celów. – Afganistan ma ustawę o zabytkach z 2004 r. Na jej mocy wszelkie prace archeologiczne są domeną tego resortu – mówi Lemiesz. – To dobra ustawa, ale tu nie ma żadnej prywatnej firmy, która mogłaby te przepisy realizować. Na ponad 30 archeologów, jacy są w całym kraju, prawie 20 siedzi w Mes Aynak. Są kiepsko opłacani, pieniądze dla nich często giną w drodze między resortami finansów i kultury. Zresztą ten ostatni chciałby prace przeciągać, co zrozumiałe, bo w normalnych warunkach trwałyby i 30 lat. Ile czasu my mamy, nie wie nikt. Archeolodzy Agnieszka Dolatowska i Marek Lemiesz (na pierwszym planie) w Logarze spędzają większą część roku. (Fot. Michał Przedlacki) Pakistański rynek zbytu Pogoda nie sprzyja tu archeologom nigdy. Wiosną i w lecie temperatura sięga 40–45OC, jesienią i zimą we znaki dają się mrozy. Wykopaliskami objęty jest obszar 1,5 na 1,5 km, a na nim zespół miejski z trzema kompleksami mieszkalnymi otoczony siedmioma klasztorami buddyjskimi. Wszystkie oparte są na podobnym schemacie, z częścią dla wiernych, dziedzińcem i stupami i wiharą, czyli właściwym klasztorem mnichów buddyjskich. Ale to nie jedyne budowle sakralne wewnątrz czerwonej strefy, która jako pierwsza ma zostać zrównana z ziemią. Lemiesz opisuje dziwny obiekt na wzniesieniu zwanym Wzgórzem Króla. Wyglądem przypomina fortecę, ale wiele wskazuje, że to zoroastryjska świątynia ognia. Wszystkie zabytki powstały z mało trwałej cegły mułowej. Może udać się przenieść kilka stup, ale na pewno nie cały zespół. Żużel z wytopu miedzi pokrywa całe wschodnie zbocze, w którym znajdują się też ślady kompleksu górniczego. Miejscami depozyt żużlu ma 7 m wysokości – wymowny dowód na to, jak intensywnie wydobywano tu rudę. Ale skarby to nie tylko ruiny, a także to, co znajdywane jest wewnątrz. Od 2009 r. odkopano setki rzeźb, statuetek i ich fragmentów, głównie z gliny, często malowanych lub złoconych. Samych głów Buddy, bodhisattw i portretów ich czcicieli jest ponad 300 – to więcej, niż w kolekcjach wielu światowych muzeów ze zbiorami sztuki buddyjskiej. Cenne z naukowego punktu widzenia są też znajdowane tu monety, które pomagają datować ramy chronologiczne osadnictwa. Tak jak 865 monet kuszańskich, zakopanych przy stupie jako wota. Nie wszystko uda się znaleźć i odkopać. Oprócz presji czasu problemem są rabusie, a bywa, że i władza. Poprzedni gubernator prowincji Logar namiętnie kolekcjonował zabytki. – Po odnalezieniu jednego ze skarbów na stanowisku momentalnie pojawili się jego ludzie. Pod pretekstem zabezpieczenia monet chcieli je zabrać. Zdołaliśmy przetrzymać znalezisko kilka dni, obfotografować i opisać. Potem trafiły do Muzeum Narodowego w Kabulu. Dużym rynkiem zbytu tutejszych zabytków są też bazary w pakistańskich Peszawarze i Kwecie czy słynna Chicken Street w Kabulu. Wykopaliska w Mes Aynak chronione są przez kilka posterunków policji. (Fot. Michał Przedlacki) Tańczący na linie Nad stanowiskiem w Mes Aynak codziennie przelatują amerykańskie śmigłowce. – Za każdym razem nasi robotnicy celują do nich z niewidzialnych karabinów, oddając całe serie w niebo – mówi Lemiesz. Bezpieczeństwo to siłą rzeczy temat, jaki często wraca w rozmowie na temat pracy w Afganistanie. Kilkadziesiąt kilometrów na wschód, za górami, jest już Pakistan. W czasie wojny afgańsko-radzieckiej ta część Logaru nazywana była Bab al-Dżihad, Bramą Świętej Wojny. W latach 90. pojawiła się Al-Kaida. Nim wybudowano kompleks w Kandaharze, to właśnie w Mes Aynak w 1999 r. ukrywali się jej członkowie. W tym Osama bin Laden, który – jak przekonują tubylcy – dwukrotnie nocował tu ze swą żoną. Talibowie mieli korzystać z kompleksu jaskiń i korytarzy, które w Mes Aynak wydrążyli dawni górnicy. Kilka lat później Amerykanie niektóre z nich powysadzali, część istnieje do dziś. Praca w Mes Aynak przypomina stąpanie po cienkiej linie, nawet gdy człowiek trzyma się z dala od tuneli Al-Kaidy. I nie chodzi tylko o skorpiony i jadowite pająki. Teoretycznie teren jest rozminowany. Ale pewności nie ma. W 2011 r. dwóch robotników zostało rannych po tym, jak jeden z nich uderzył kilofem w kamień, pod którym znajdowała się mina przeciwpiechotna. Zanim o godz. 7 rano trafią na stanowisko, afgańscy robotnicy – na zdjęciu w czasie przerwy na herbatę – przejdą sześć kontroli osobistych. Po pracy cała kontrolna procedura zostanie powtórzona. (Fot. Michał Przedlacki) Pasztuńska ruletka Ale jeszcze większym zagrożeniem są ludzie. Prowincję Logar zamieszkują Pasztuni, którzy nie kryją poparcia dla rebeliantów. W 2010 r. pociski spadły w sam środek stanowiska archeologicznego. Na szczęście nikt nie zginął. – Jesteśmy chronieni, dokoła znajdują się posterunki policji, ale dla mnie gwarancją bezpieczeństwa są dobre relacje z pracownikami, a nie kilku facetów w mundurach, z których tylko jeden ma kałasznikowa – mówi Lemiesz. I dodaje, że dopóki 700 robotników dostaje pieniądze, dopóty jest w miarę spokojny o własną skórę. Wśród nich są ludzie, którzy byli członkami milicji talibskiej, wykonywali wyroki w okolicznych wsiach. Są też niepisane reguły, których obcokrajowcy przestrzegają. Nie wolno sprowadzać Afganek archeologów, a Europejki zatrudnione w Mes Aynak muszą zakrywać włosy i stosować się do innych norm kulturowych. W czwartki i piątki lepiej nie zbliżać się do wioski, która leży na drodze z Kabulu. – Wtedy na modły przyjeżdżają tam rebelianci. To dziwne uczucie wiedzieć, że od ludzi, którzy chcieliby nas zabić, dzielą nas tylko trzy posterunki policji – mówi Lemiesz. Przyszłość projektu widzi czarno. Obawia się, że w 2014 r., gdy Afganistan opuszczą Amerykanie, kraj może pogrążyć się w chaosie. Biorąc pod uwagę sympatie polityczne mieszkańców Logaru, eksploatacja może stać się mrzonką, a mała studnia z miedzią znów zamienić się w arenę walk. Tak czy inaczej tutejsze zabytki przeżyją tylko na papierze i dyskach komputerów. Afganistan - góra Mes Aynak. (Mapa: NG Maps)
National Geographic ogłasza odnalezienie „Afganki”, czyli Sharbat Gula, której zdjęcie trafiło na okładkę magazynu National Geographic w czerwcu 1985 r. Jej portret jest najbardziej rozpoznawalnym zdjęciem w historii magazynu.
Profesor Jolanta Sierakowska-Dyndo jest orientalistką, znawczynią kultury i nowożytnej historii Iranu i Afganistanu. Pracuje na Uniwersytecie Warszawskim.
Danuta Śmierzchalska: Co na temat pozycji kobiet w społeczeństwie mówi Koran? Prof. Jolanta Sierakowska-Dyndo: Nie ma tu jasnego obrazu, bo Koran jest księgą objawioną i jako taka – niejednoznaczną. Musi podlegać interpretacji. Podobnie jak sunna, czyli tradycja, będąca zapisem zachowań i wypowiedzi Proroka. O ile w pierwszym okresie w rozwoju islamu wszystko było jasne, to później świat muzułmański szybko zaczął się zmieniać. Muzułmanie kontrolowali ogromne obszary i ich religia nałożyła się na rozmaite lokalne tradycje. Rozwijało się prawo muzułmańskie, oparte m.in. na interpretacji Koranu i hadisów. Powstały różne szkoły prawne, tradycjonalistyczne i bardziej otwarte, o charakterze spekulatywnym. Dla ludzi Zachodu wolność i indywidualizm to wartości podstawowe. Na Wschodzie najważniejsza jest grupa, społeczność, której interesy wspiera religia. Liczy się umma, wspólnota, a kobieta i mężczyzna pełnią w niej różne funkcje. Różnią się, ale są komplementarni i równi wobec Boga. Święta księga i tradycja postrzegają człowieka jako część społeczeństwa, a przepisy, nakazy i zakazy w nich zawarte mają chronić to społeczeństwo przed degradacją. D.Ś.: Z czego zatem wynika fakt, że w społecznościach muzułmańskich kobiety są podporządkowane mężczyznom? J. S.-D.: W Koranie i w hadisach jest zapisane, że to mężczyzna ma obowiązek utrzymania rodziny. Aby przetrwała, miała dzieci i dobrze je wychowała. Mężczyźni często pojmują to jako konieczność narzucenia kobietom silnych ograniczeń, tak jak w Arabii Saudyjskiej. Odpowiedzialność za rodzinę jest dużym ciężarem. Afgańczycy, kiedy już nie mogą sobie z tym poradzić, bo jest wojna, głód, nie ma pracy, nierzadko mówią, że w następnym wcieleniu woleliby się urodzić kobietami. D.Ś.: Bo kobieta musi „tylko” urodzić dzieci i tworzyć dom? J. S.-D.: To są wzory, które znajdziemy w każdej kulturze, bo wynikają z biologii. Ciekawie mówił o tym muzułmański filozof Seyyed Hosejn Nasr, że prawo dziecka do pełnoetatowej matki, a nie opiekunki czy żłobka, jest bardziej istotne niż wiele innych uznawanych dzisiaj praw. Rozwój islamu i rozwój historyczny prowadził jednak do tego, że tę zasadę próbowano interpretować również w taki sposób, że kobieta jest zależna od mężczyzny. Tymczasem zawierając małżeństwo, dostaje ona mahr (w Iranie mahrije) – dar od męża. Jest to uznanie jej wartości i roli, jaką będzie spełniać w rodzinie. Ten majątek staje się własnością kobiety, którą sama zarządza. W zamożnych rodzinach oznacza to sporą finansową niezależność. Bywa, że to mężczyźni są w trudnej sytuacji, bo mahr często teraz wypłaca się w złotych monetach i są to sumy dochodzące nawet do 500 tys. dolarów. D.Ś.: Od czego zależy wysokość mahru? J. S.-D.: Bierze się pod uwagę, czy kobieta jest wykształcona, z jakiej rodziny pochodzi, jakie ma zdolności, czy jest piękna, a więc czy jest gwarancja, że jej dzieci też będą piękne. A jeśli ona spełnia te wymogi, jej rodzina może żądać wysokiej kwoty. Teraz w Iranie jest taka moda, że liczy się data urodzenia kobiety – jeśli to na przykład rok 1367 hidżry (kalendarza muzułmańskiego), to tyle się jej należy złotych monet (w przeliczeniu to jest ok. 375 tysięcy dolarów). Jest to problem, o którym rozpisują się tamtejsze gazety. W wielu krajach mahr bywa tak wysoki, że kobiety się rozwodzą, bo jest to dla nich sposób na zarobienie pieniędzy. D.Ś.: Muzułmankom nie jest chyba łatwo dostać rozwód? J. S.-D.: To prawda, bo społeczeństwo chroni rodzinę ze względu na dzieci. Poza tym krzywdzące są dla nich prawa, które mówią, że w przypadku rozwodu do drugiego roku życia chłopiec zostaje z matką, a potem przechodzi pod opiekę ojca. Dziewczynka zostaje z matką do siódmego roku życia. Matki, które się rozwodzą, z inicjatywy własnej lub męża, przeżywają tragedie, bo odbierane są im dzieci. Ale trzeba brać pod uwagę, że za utrzymanie dzieci odpowiada mąż. Czasem mężczyźni zgadzają się oddać dziecko byłej żonie, ale sądy – nie. Dziś Iranki bardzo zabiegają o zmianę tego prawa i sędziowie często wydają decyzje korzystne dla kobiet, jeśli jest gwarancja, że matka zarabia, będzie w stanie utrzymać dziecko. D.Ś.: O prawa kobiet walczy tam Szirin Ebadi, laureatka pokojowej Nagrody Nobla w 2003 r. J. S.-D.: Nie tylko ona. Jest w Iranie ruch kobiet domagających się praw, wynikających z faktu, że społeczeństwo się zmieniło i że trzymanie się starych reguł jest krzywdzące. Dziś w tym kraju kobiety stanowią prawie 60 proc. studentów na uniwersytetach. Nawet propaganda irańska mówi o tym, że kobieta wykształcona jest lepszą matką. To się zaczęło po rewolucji muzułmańskiej, którą kobiety mocno poparły. Trudno je teraz odesłać do domu. D.Ś.: Jak to możliwe, że ruch feministyczny istnieje w kraju, w którym tak silną władzę mają muzułmańscy duchowni? J. S.-D.: Często kobiety w hedżabie (po arabsku – hidżabie), czyli muzułmanki pielęgnujące zasady islamu, publicznie na konferencjach domagają się swoich praw. Iranki nie działają wbrew hedżabowi i w sprawę emancypacji nie mieszają religii. One mają świadomość, że decyzje mężczyzn wynikają nie z zapisów w Koranie, tylko z powoływania się na coś, czego w nim nie ma, czyli na interpretację przyjętą przez muzułmańskich uczonych. Kobiety znalazły jednak rozwiązanie. Otóż do umów obowiązkowych przy zawieraniu małżeństwa wpisuje się różne warunki: na przykład że mąż wyraża zgodę na kształcenie żony, na jej samodzielne wyjazdy, w przypadku rozwodu na opiekę nad dzieckiem. Na to, czego tradycja dotychczas zakazywała. A umowa musi być zrealizowana, i to we wszystkich punktach. Kobieta ma prawo wystąpić o rozwód, jako powód podając na przykład, że mąż obniża jej poziom życia. Bo on ma obowiązek zapewniania jej warunków nie gorszych niż te, które miała w domu. D.Ś.: Wiele Iranek pracuje. Widziałam film dokumentalny, w którym pokazano kobiecy oddział straży pożarnej! J. S.-D.: W Iranie bardzo dużo kobiet ma wykształcenie i piastuje wysokie stanowiska. Jednak celem zawarcia małżeństwa pozostaje potomstwo. Najważniejsze jest jego wychowanie i wykształcenie, a nie samorealizacja matki w innej roli życiowej. Jej praca zawodowa nie może szkodzić wychowaniu dzieci. Z kolei akcent położony na rolę matki sprawia, że w domu kobiety, szczególnie matki, mają bardzo silną pozycję. I swoje prawa. Wizyty u fryzjera, kosmetyczki, wszelkie zabiegi pielęgnacyjne, spotkania z koleżankami są ich przywilejami, zwłaszcza w miastach. Gdy mąż przychodzi do domu, żona opowiada mu, co słychać w świecie, gdzie bywa itd. Czyli kobiety mogą realizować się, ale głównie w swoim środowisku. D.Ś.: Czy to im wystarcza? J. S.-D.: Wszystko zależy od poziomu rozwoju społecznego. Kobiecie żyjącej na wsi musi wystarczać, bo nie ma innych możliwości. Jeśli nie zawarła tego w umowie, nie wolno jej samej podróżować, bo ktoś może ją zaczepić, zobaczyć bez czadoru albo bez chusty, a to przyniesie dyshonor rodzinie. Zwłaszcza w Afganistanie, w tym bardzo tradycyjnym społeczeństwie. Za takie sytuacje jest odpowiedzialny mężczyzna, zła opinia o kobiecie jest złą opinią o nim. Właśnie dlatego zamyka ją w domu, żeby się nie zdarzyło coś, co przyniesie hańbę jemu i rodzinie. Co nie znaczy, że nie można tam mówić o seksualności kobiet, o miłościach, uczestnictwie w świętach. W pasztuńskim systemie wartości kobiety zawsze miały swoje prawa. Podkreśla się w nim szacunek, jaki się należy kobiecie. D.Ś.: Czemu więc Afgańczycy są tak okrutni wobec kobiet? Bibi Aisza, której obcięto nos i uszy za ucieczkę od męża, to przykład. J. S.-D.: Okrucieństwo nie jest cechą Afgańczyków. Owszem, bardzo silne są tam tradycje plemienne, ale one do takich okrucieństw dopuszczały tylko w skrajnych wypadkach. Na Afgańczyków bardzo negatywny wpływ ma 30 lat wojny, która zdemoralizowała społeczeństwo. Poniosło ono straty nie tylko ekonomiczne, ale także psychiczne, emocjonalne. Tkanka społeczna została zrujnowana, a to często rodzi agresywne zachowania mężczyzn. Oni nierzadko całe życie spędzili na wojnie. Jest w nich agresja, która uwalnia się po powrocie do domu. Niepodporządkowanie się ich woli jest karane metodami wojennymi. D.Ś.: A Afganki? Zdejmą burki, które tak bulwersują ludzi Zachodu? J. S.-D.: Noszenie burek przez Afganki nie jest zwyczajem dawnym. Pojawiło się razem z cudzoziemcami, Brytyjczykami, którzy zaczepiali kobiety w miastach. I burki to był ich wybór. Dziś także większość nie zdjęłaby zasłony ze względów obyczajowych, z uwagi na mężów i ich honor. Podobnie było w Iranie w 1936 r., gdy Reza Szah Pahlawi, ojciec ostatniego cesarza, nakazał kobietom zdjąć czadory. Niektóre przez wiele lat nie wychodziły na ulice i nie chodziły do łaźni, bo tam czekali strażnicy, którzy zmuszali je do zdjęcia zasłony albo ją obcinali. A bez czadorów one czuły się nagie. Za panowania Mohammada Rezy Pahlawiego zdejmowały zasłony, ale z kolei przed rewolucją muzułmańską same je zakładały jako symbol, formę protestu. D.Ś.: Dlaczego poparły rewolucję muzułmańską? J. S.-D.: Ta rewolucja miała charakter społeczno-kulturowy, nie tylko polityczny. Wystarczy poczytać pamiętniki cesarzowej Farah Diby, w których opisuje lata 60. w Iranie, gdy zachodnie wzory życia próbowano zbyt szybko zaszczepić w muzułmańskim społeczeństwie. Farah Diba wspomina w swojej książce festiwal teatralny, brała w nim udział m.in. Polska. Rzecz się działa w Szirazie, to jest miasto bardzo tradycyjne, pielęgnujące muzułmański system wartości. Spektakle odbywały się też na ulicach i jedna ze sztuk przedstawiała scenę gwałtu czy przemocy na kobiecie. Taka scena była nie do przyjęcia nawet dla elit irańskich. Zaalarmowano w tej sprawie szacha. Już wtedy zaczął kiełkować sprzeciw duchowieństwa muzułmańskiego między innymi przeciwko prozachodniej polityce Iranu. D.Ś.: Wtedy zderzyły się dwa całkowicie obce sobie światy. J. S.-D.: W latach 60. trwała silna ekspansja kultury zachodniej na wschód. O ile w miastach to jeszcze było akceptowane, o tyle na prowincji tradycyjne środowiska źle przyjmowały nowe wzory i systemy wartości. Na to nałożyły się problemy ekonomiczne, a także arogancja Zachodu wyrażająca się w lekceważeniu społecznej wyobraźni oraz siły w niej zawartej. Za fasadą nowoczesności krył się człowiek wychowywany w innym duchu. D.Ś.: Podobnie jest w Afganistanie? J. S.-D.: Przenoszenie tam wzorów demokratycznych i oczekiwanie od kobiet, że nagle zmieni się ich sposób myślenia o swojej roli, jest nie do zrealizowania. Oglądałam w afgańskiej telewizji program zrobiony na wzór zachodni, rodzaj konkursu. Startowali w nim teoretyczni kandydaci na prezydenta, w tym kobiety, głównie Hazarki. Wygrał chłopiec, przegrała kobieta, która bardzo to przeżywała. Zastanawiałam się wtedy, co będzie, gdy wróci do domu, bo to nie ona poniosła klęskę, ale cała jej rodzina, a nawet grupa etniczna, której jest częścią. Pokazywano też film o prawach człowieka i jeden z Afgańczyków, powiedział w nim: „Mówicie o prawach człowieka, ale kto wam pozwolił sfotografować twarz dziewczynki? Pokazana bez zasłony utraciła cześć. Oglądają ją wszyscy ludzie w Kabulu. Wy to zrobiliście dla pieniędzy, by mieć zdjęcie, a jej złamaliście życie. Jej rodzina też jest w trudnej sytuacji”. Jeśli kobieta jest częścią honoru, to naruszanie tych reguł jest bardzo ryzykowne. D.Ś.: Jednak Afganki mają prawo uczyć się i pracować. Problem w tym, że nie mają gdzie. J. S.-D.: Pewna Niemka zakładała w Afganistanie szpital i poszukiwała do niego wykształconych pielęgniarek. Okazało się, że kobieta, którą chciała zatrudnić, nie może pracować w wiosce, gdzie wybudowano szpital, bo nie ma jak do niej dojechać. Tymczasem dziadek tej pielęgniarki mówił, że nie może jej puścić samej przez wioskę, bo ktoś na nią źle spojrzy, ktoś jej powie złe słowo, jakiś wyrostek rzuci w nią kamieniem, a przecież to jest ogromny dyshonor. On, jako mężczyzna, nie może na to pozwolić. Stanęło na tym, że starzec codziennie ją odprowadzał (a była to daleka droga) i czekał na nią w szpitalu, aż skończy pracę. Gdyby kobieta zlekceważyła jego zdanie, przyniosłaby rodzinie wstyd, a jemu utratę honoru. I takie są dylematy tych ludzi. D.Ś.: Jaki jest stosunek islamu do antykoncepcji? J. S.-D.: Islam dopuszcza antykoncepcję, choć w tej kwestii zdania uczonych muzułmańskich też są rozbieżne. W Iranie jeszcze za czasów szacha, kiedy był gwałtowny przyrost naturalny, zaczęto promować program planowania rodziny. Potem, po rewolucji muzułmańskiej, zwłaszcza w czasie wojny z Irakiem, prowadzono politykę pronatalistyczną. Ze względu jednak na zwiększony przyrost naturalny powrócono do wcześniejszej polityki i dziś każdy student musi zaliczyć jeden semestr planowania rodziny. Stosuje się środki antykoncepcyjne, w ograniczonym stopniu dopuszczalna jest aborcja. Ajatollahowie wypowiadają się też w różny sposób na temat zapłodnienia in vitro. Przedmałżeńskie relacje są według Koranu niedopuszczalne, ale istnieją też chirurgiczne sposoby powrotu do dziewictwa, popularne w całym świecie muzułmańskim. Zawarcie małżeństwa wciąż jest sprawą bardzo ważną nie tylko dla kobiety, ale dla całej rodziny. Kobieta niezamężna to ciężar dla krewnych i jej pozycja nie jest dobra. D.Ś.: Dlatego nie buntują się kobiety w bogatej Arabii Saudyjskiej? J. S.-D.: Pewnie dlatego, że mają coś w zamian. Kraj wzbogacił się tak szybko, że arabskie rodziny w jednym pokoleniu stały się bardzo zamożne, mogą sobie pozwolić na luksus. Kobiety mają tam wygodne życie, więc niby przeciw czemu miałyby się buntować? Sytuacja zmieni się, kiedy poprzez edukację, a tym samym rozwój docenią inne wartości, takie jak swoboda wyboru, niezależność, samodzielność, w końcu wolność. Przecież nigdzie w Koranie nie jest napisane, że kobieta musi zasłaniać twarz. D.Ś.: W Europie powodem buntu bywa chusta, którą jedne muzułmanki chcą nosić wbrew prawu obowiązującemu w danym państwie, a inne przeciwnie – odrzucają wbrew nakazom rodziny. J. S.-D.: Europa dzieli ludzi. Ci, którzy przyjechali tu do pracy, na ogół są obywatelami gorszej kategorii. Dotyczy to także ich dzieci, które urodziły się w nowym kraju. To rodzi bunt przeciwko państwu i powrót do tradycji, w której byli wychowani rodzice, i do religijności. Islam mówi przecież o sprawiedliwości społecznej i równości wobec Boga. Ateistyczny Zachód jest dla muzułmanów niezrozumiały, dekadencki. Izolują się we własnym kręgu. D.Ś.: Czy jest szansa, że kobiety w świecie muzułmańskim wywalczą sobie pozycję równą mężczyznom? J. S.-D.: To nie mężczyzn trzeba zmienić, ale matki, by inaczej wychowywały dzieci. Bo kobiety bywają bardzo ortodoksyjne i wymagające wobec siebie i innych kobiet. I to muzułmańskie matki kształtują mężczyzn. Wystarczy poczytać pamiętniki wielkich postaci, np. irańskiego premiera Mossadeka. To matka bardzo silnie go wspierała, podtrzymywała na duchu w trudnych chwilach. We wspomnieniach wszystkich tych mężczyzn matka jest zawsze najważniejszą osobą. Być może nowe pokolenia kobiet, wykształconych na uniwersytetach, będą motorem zmian społecznych.
Afgańskie kobiety wciąż ponoszą konsekwencje biedy, wojny i prymatu plemienności. Dopiero niedawno stanęły do walki o godne życie.
Afgańskie kobiety wciąż ponoszą konsekwencje biedy, wojny i prymatu plemienności. Dopiero niedawno stanęły do walki o godne życie. Przed 25 laty dziewczynka ze smutnymi zielonymi oczami patrzyła nieufnie z okładki magazynu National Geographic. Małą uciekinierkę z Afganistanu, która opuściła ojczysty kraj w czasie wojny między komunistami a mudżahedinami, okrzyknięto symbolem dramatycznych losów afgańskich kobiet. Dzisiaj ich ikoną znów została młoda kobieta – Aisza, której mąż odciął nos i uszy. Ten barbarzyński czyn miał być karą za próbę wyzwolenia się od małżeńskiej przemocy fizycznej i psychicznej. Dlaczego mężowie, ojcowie, szwagrowie, a nawet teściowe maltretują kobiety w swoich rodzinach? Czy te akty przemocy są wynikiem trudności, jakie to skrajnie tradycyjne społeczeństwo przeżywa, wchodząc w XXI wiek po latach izolacji i wojen? Czy istnieją znaczące różnice w traktowaniu kobiet między Hazarami, Tadżykami, Uzbekami a Pasztunami, czyli najliczniejszą i najbardziej konserwatywną grupą etniczną, która zdominowała arenę polityczną kraju, dzierżąc władzę nieprzerwanie od lat 80. XIX w.? Na terenach zwanych pasztuńskim półksiężycem, rozciągających się od prowincji Farah na zachodzie po prowincję Konarha na północnym wschodzie, życie od wieków było, a w znacznej mierze jest nadal, podporządkowane przepisom kodeksu Pasztunwali, czyli „zasadom życia Pasztunów”. Podstawową doktryną Pasztunwali jest honor człowieka mierzony posiadaniem trzech dóbr: zar (złoto), zamin (ziemia) oraz zan (kobiety). Dalej kodeks definiuje warunki, jakie spełnić powinien honorowy mężczyzna, by móc cieszyć się szacunkiem. Są to melastia (gościnność), nanawati (obowiązek udzielenia schronienia) oraz badal (sprawiedliwość lub zemsta). Honor Pasztuna rośnie proporcjonalnie do jego gościnności. Gdy w progu domu pojawia się nieznajomy, niezaproszenie go do środka może skutkować plamą na honorze. Jeżeli mężczyzna poniesie straty w ziemi i złocie albo jego kobietę spotka krzywda, kodeks narzuca mu obowiązek zemsty na winowajcy. Mężczyzna bez honoru jest jak człowiek bez cienia, mienia i godności. Mimo to Pasztunki pozbawione są równych praw zarówno w kwestii gościnności, jak i zemsty. Nie mogą aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym, bo przypisano im rolę aktywów, którymi mężczyźni się wymieniają i o które walczą. W kabulskim schronisku dla kobiet, które uciekły przed przemocą domową, opowiedziano mi o dziewczynie pochodzącej z jednej z najbogatszych rodzin pasztuńskich, która zakochała się w niewłaściwym chłopaku. Jej ojciec zabił wybranka i jego czterech braci, a gdy odkrył, że jego własna matka pomogła wnuczce uciec przed gniewem ojca, matkę też zamordował. Dziś oferuje 100 tys. dolarów nagrody za ciało dziewczyny. Można powiedzieć, że to zachowanie ekstremisty. Wielu pasztuńskich mężczyzn uważa jednak, że ich poczuciu męskości oraz sposobowi życia zagrażają zagraniczne wojska, telewizja i międzynarodowe organizacje broniące praw człowieka, podczas gdy oni jedynie pozostają wierni tradycji, która od wieków definiuje tożsamość ich narodu. Zbiór dwuwersowych wierszy recytowanych przez Pasztunów podczas codziennych czynności, takich jak czerpanie wody ze studni, ale też świąt, np. zaślubin, wypatrzyłem w pewnej księgarni w Kabulu. Redaktorem książki zatytułowanej Samobójstwo i pieśni był Said Bahuddin Majrouh, ceniony afgański poeta i pisarz zamordowany podczas zamachu, którego dokonano na wygnaniu w Pakistanie w 1988 r. Początkowo zbierał kobiece dwuwiersze w swoich rodzinnych stronach w dolinie rzeki Kunar. Odnalazł w nich mnóstwo ważkich tematów i odczytał je jako kobiecy krzyk sprzeciwu wobec konwenansów i męskiego sposobu postrzegania honoru. Od kolebki po grób życie pasztuńskich kobiet jest pasmem wstydu i smutku. Wpaja im się, że są niegodne miłości. Nierzadko mężem kobiety zostaje dzieciak lub starzec narzucony jej w wyniku plemiennych ustaleń: Czy nie masz wstydu, starcu o białej brodzie? Głaszczesz moje włosy, a moje serce śmieje ci się w twarz. Tylko w wierszu można ośmieszać męskość: W dzisiejszej walce mój kochanek uciekł przed wrogiem Wstyd mi, że obdarzyłam go wczoraj pocałunkiem. W innej pieśni kobieta wypowiada swoje niespełnione pragnienia: Przyjdź, ukochany, przyjdź prędko i bądź przy mnie! „Mały potwór” zasnął i możesz mnie pocałować. „Małym potworem” z wiersza jest mężczyzna, do którego poślubienia kobietę zmuszono. Po lekturze wierszy i pieśni Majrouh doszedł do wniosku, że kobiety, mimo ekstremalnej uległości, żyją w gotowości do buntu, tłumiąc silne pragnienie korzystania z ziemskich przyjemności. W czasach Majrouh środkami ucieczki od rodzinnej udręki była samobójcza śmierć przez otrucie lub utonięcie. Dzisiaj zdesperowane kobiety sięgają po truciznę lub ogień, dokonując samospalenia. zakaz stosowania przemocy wobec kobiet został niedawno przyjęty przez krajowy parlament. Afganki powoli zbierają się na odwagę, by odrzucić stare zwyczaje i wypracować niezależność w życiu publicznym i prywatnym. Odwiedziłam kabulski dom Sahery Szarif, Pasztunki i pierwszej afgańskiej posłanki pochodzącej z prowincji Chost. – Nikt nie podejrzewał, że kobieta mogłaby porozwieszać swoje plakaty wyborcze na murach miasta Chost, bo tam mężczyźni zabraniali kobietom podejmowania pracy zawodowej – powiedziała mi Sahera. Będąc małą dziewczynką, zamknęła się w szafie i wyszła dopiero wtedy, gdy jej ojciec, konserwatywny mułła, zgodził się wysłać ją do szkoły. W czasie wojny domowej toczonej między konkurującymi grupami mudżahedinów w latach 90. XX w. Sahera była świadkiem wstrząsających aktów okrucieństwa. – Znaczna większość przemocy, jakiej dzisiaj doświadczamy, ma swoje źródło właśnie w tych wojnach, po których ludzie nie są już tacy jak wcześniej – wyjaśnia posłanka. Po obaleniu talibów w grudniu 2001 r. Szarif założyła stację radiową, za pośrednictwem której uczyła kobiety podstawowych zasad dbania o zdrowie i higienę. Potem została wykładowcą na uniwersytecie w Chost (jako pierwsza kobieta). Zdjęła burkę i stanęła przed grupą studentów (samych mężczyzn), ucząc ich psychologii. Ich twarze oblał rumieniec, a Szarif rozpoczęła proces prostowania męskich umysłów. Gdy rozmawiałyśmy, zobaczyłam, jak wielką inspiracją jest Szarif dla 15-letniej córki Szkoli, która przerwała naszą rozmowę, by pokazać mi zdjęcie w periodyku. Kobieta na fotografii leżała na ziemi z podciętym gardłem, zamordowana przez rodzinę męża. – Zamykam oczy i wciąż widzę jej twarz – mówiła mi dziewczyna. Szkola zamierza zostać prawnikiem, by pomagać kobietom bronić się przed przemocą domową i niesprawiedliwością. Ale na razie wertuje książki w poszukiwaniu bajek i opowiadań dla dzieci „takich, jakie macie wy”. – U nas jest ich niewiele. Dlatego tłumaczę wasze bajki na paszto i do tego sama piszę powieść – dodała. W wielu częściach kraju, w Chost i Kandaharze, w Heracie i Kabulu, spotkałam młode kobiety podobne do Szkoli. Oto historie opowiedziane przez kobiety Afganistanu.
Mijamy glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Przed nami punkt kontrolny. Tu nie wiesz, kto kryje się pod mundurem – urzędnik, talib czy rozbójnik. Ubrany w szary uniform dzieciak lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami.
Na początku kwietnia nie mam już wątpliwości, że pusztuńscy urzędnicy wodzą mnie za nos, odsyłając od urzędu do urzędu. – Po co pan jedzie do Afganistanu? – pyta jeden z nich. – A w ogóle to dlaczego ci Jankesi tam siedzą? Sami przeprowadzili zamachy 11 września, a teraz nas zabijają, uważając każdego brodatego mężczyznę za terrorystę i taliba – powtarza codziennie jak mantrę. Pierwszy raz próbuję się dostać do Kabulu w 2009 r. Mam napisać reportaż o naszych żołnierzach służących w prowincji Ghazni. Chcę zobaczyć na własne oczy, co się dzieje, kiedy w górach Afganistanu topnieje śnieg, a talibowie zaczynają dawać do wiwatu. Czekam w Peszawarze w Pakistanie, w sławnym niegdyś mieście, w którym CIA i KGB rywalizowały ze sobą o przebieg sowiecko-afgańskiej wojny. Teraz miasto jest całkowicie opuszczone przez Europejczyków. Od tygodnia dobijam się do Ministerstwa Przełęczy Chajber w Północno- Zachodniej Prowincji Granicznej Pakistanu. Planuję przez przełęcz dojechać autobusem do Kabulu. W okolicy robi się coraz bardziej niebezpiecznie. Na terytoriach plemiennych – gdzie często nie sięga oficjalna władza – trwa akurat kolejna operacja armii pakistańskiej przeciw „rebeliantom”, którzy swobodnie przechodzą granicę afgańsko- pakistańską. Parę dni wcześniej prezydent USA nazwał te tereny „najbardziej niebezpiecznym miejscem na świecie”. Postanawiam dostać się do Kabulu małym samolotem Peshawar International Airways. Lata raz w tygodniu, w sobotę. Jestem wściekły, bo 40-minutowa przeprawa starym wrakiem kosztuje 300 dolarów. Podróż lądem – 20 dolarów. W Kabulu ma na mnie czekać Ahmed Khan, wuj Hamida – chłopaka, którego poznałem w Peszawarze. Prowadzi tam jedną z niewielu kawiarenek internetowych. Samolocik ledwo przelatuje nad ośnieżonymi jeszcze szczytami. – Jak długo jedzie się do Bagramu? – już po wylądowaniu w Kabulu pytam Khana. Mężczyzna prosi, by zwracać się do niego Honoré. Tak ponoć nazwała go w latach 70. Francuzka, z którą jakoby wziął prysznic w kabulskim hotelu dla hipisów. – Jeśli jest duży ruch, to 90 minut – odpowiada, zaciągając się papierosem z haszyszem. – A jak nie ma, to jakieś półtorej godziny – mówi Honoré, afgański Tadżyk, z typową dla miejscowych precyzją dotyczącą czasu i przestrzeni. Czuję podniecenie i niepokój jednocześnie – w kraju trwa wojna i króluje bandytyzm. W drodze do Bagramu, gdzie znajduje się największa w kraju baza wojsk ISAF (International Security Assistance Force), przejeżdżamy przez Kabul. Po Peszawarze stolica Afganistanu wydaje mi się miejscowym Las Vegas. Co drugi mężczyzna nie ma brody, widać też kobiety z makijażem. Na ulicy od czasu do czasu pojawia się jakiś Europejczyk. Poranek pachnie baranim sadłem: przesycony nim tłusty dym unosi się nad szaszłykarniami i czajchanami. Kierowcy zamiatają Chicken Street, gdzie kiedyś sprzedawano kurczaki. Młodzi chłopcy wyładowują bryły lodu przywiezione z gór Hindukuszu. Kobiety, ubrane w czarne bądź błękitne burki, a niekiedy w dżinsy, przechadzają się, omijając z gracją kałuże. Generatory burczą, zasilając telewizory z bollywoodzkimi hitami i afgańskimi telenowelami, a także wyciskarki soku z marchwi i sprzęt muzyczny. Złoci młodzieńcy zaciągają się dymem z przywiezionych z Iranu fajek wodnych. Z palarni dobiegają latynoskie rytmy. Jenifer Lopez śpiewa o miłości. Miasto, w którym prawie nie pojawiają się patrole ISAF, nie przypomina stolicy kraju w czasie wojny. Nikt nie wie, ilu Kabul ma mieszkańców. Jedni mówią, że trzy, inni – że może pięć milionów. Przed wojną liczył półtora miliona ludzi. Od paru lat trwa budowlany boom: uchodźcy z Iranu i Pakistanu nie chcą wracać do prowincji zniszczonych wojną. Na zapylonych ulicach krążą ich wybiedzone dzieci, licząc na zarobek. Tych małych żebraków ma być ponoć w stolicy 60 tys. Machają puszkami z dymem spandi – rodzajem aromatycznych ziół przynoszących szczęście. Kierowcy rzucają im parę groszy i jadą dalej. Kiedy po kilku tygodniach wracam od naszych żołnierzy w Ghazni do Kabulu, czuję nagłą wolność. Nie jestem zamknięty w bazie lub transporterze, nie noszę hełmu i kamizelki kuloodpornej. Postanawiam zobaczyć to, co się uda, w północnej, spokojniejszej części kraju. Wielkiego pola manewru nie mam. Zaczyna się wiosna, a wraz z nią talibowie budzą się z drzemki, bo ciężko mówić o śnie. Mogę dotrzeć tylko do kilku miejsc nie ogarniętych talibską partyzantką. Wybieram Bamian. To ta mieścina przypomniała światu o Afganistanie w 2001 r., kiedy talibowie pakistańscy wysadzili znajdujący się tam największy na świecie posąg Buddy, wykuty w skale w VI w. Do Bamjanu mam jechać z Attayallahem, bratem Ahmeda Khana i ojcem Hamida, tego chłopca z kawiarenki internetowej z Peszawaru. Na samego Ahmeda nie mam co liczyć. Bez przerwy jest upalony haszyszem i opium. Attayallah, mój towarzysz, tłumacz i przewodnik imał się w swoim 58-letnim życiu różnych zajęć (tak naprawdę, jak większość starszych Afgańczyków, nie wie, ile ma lat). Przed sowiecką inwazją prowadził w Kabulu hotel dla hipisów zmierzających do Indii. To w nim nauczył się dobrze angielskiego. Polubił też Anglese – jak określa się wszystkich niewiernych – i zrozumiał, że nie są takim wcieleniem zła, jak to przedstawiał wioskowy mułła. Attayallah handlował też dywanami i woził – jak mówi – setki kilogramów haszyszu do RFN i Szwajcarii. W czasie wojny ukrywał mudżahedinów. Chciał być przewodnikiem dziennikarzy. W latach 80. dowoził ich do doliny Pandższeru, do komendanta Ahmeda Szaha Massuda, który odpierał kolejne ataki Armii Czerwonej. Kiedy Sowieci się wynieśli, a Kabul padł pod naporem talibów, stojący z islamem i mułłami na bakier Attayallah uciekł do pakistańskiego, bratniego Peszawaru. – Komuniści i talibowie pokrzyżowali mi życiowe plany – powtarza przynajmniej raz dziennie. Nie przestaje marzyć o guest housie dla turystów i tabunach dziennikarzy. No i czasem, „już coraz rzadziej”, o kobietach. Attayallah radzi mi włożyć plecak do worka po zbożu i szczelnie go zawiązać. Inaczej utonie w warstwie wiejskiego kurzu. Jest 7.30. Czekamy na postoju minibusów na północy miasta. Już w busie mój tłumacz spotyka znajomego z Bamjanu. Ten błaga nas, byśmy nikomu nie mówili, że go widzieliśmy w Kabulu. Jest nauczycielem w opłacanej przez Duńczyków szkole w Bamianie. Zarabia jak na tutejsze realia sporo, bo 300 dolarów. Zrobił sobie wagary jak uczniak, żeby zobaczyć stolicę. Asfalt kończy się godzinę jazdy za Kabulem, tam też przestaje działać moja komórka. Jak się okazuje, wbrew zapewnieniom Attayallaha, będziemy jechać 12, a nie sześć godzin. Kierowca nie zgadza się na krótszą trasę przez prowincję Wardak, gdzie na przełęczy w górach siedzą talibowie. Poza tym przełęcz zasypał świeży śnieg. Droga fatalna, dziura na dziurze, ogromne kałuże, błoto, a co jakiś czas wezbrany górski potok. Kamienie na zboczach dolin pozaznaczano białą farbą. To znak, że stoki są rozminowane. Saperzy nadal pracują w skwarze. Na zielonych poletkach kobieciny pielą pszenicę. Brodaci starcy siedzą leniwie na przyzbach sklepów i domostw, spoglądając spod turbanów na nasz busik. W środku samochodu trwa gorąca dyskusja. Na przednim siedzeniu spoczywa dwudziestoletni talib. Twierdzi, że Kabul jest zepsutym miastem, gdzie kobiety chodzą z odsłoniętymi twarzami. Że miasto, które nie szanuje Koranu, spotka zasłużona kara Najwyższego. Dziarski Attayallah wierzga nogami i krzyczy do młodzieniaszka, żeby kiedyś poleciał do Indii, to zobaczy prawdziwą wolność i doceni piękno odsłoniętego kobiecego oblicza. Talib wysiada, a kierowca puszcza na cały regulator zawodzącą muzykę. Toniemy w pyle, w zębach trzeszczy piasek, zamykamy okna. Mijamy starą glinianą twierdzę jak z Baśni 1001 i nocy. Pośrodku kolejnej doliny zatrzymuje nas ANP (Afghan National Army). Tu nigdy nie wiadomo, kto kryje się pod mundurem – rządowy funkcjonariusz, talib czy przebrany rozbójnik. Dzieciak w szarym mundurze sprawdza bagaże pasażerów. Długo lustruje mój paszport, trzymając go do góry nogami. Wpatruje się w starą irańską wizę. Nauczyciel puszcza do mnie oko i uśmiecha się pod wąsem. Na polach przed Bamianem straszą wraki rosyjskich bojowych wozów piechoty (BWP), na drodze stoi porzucony przez talibów T-72 z napisem „Omar”. Wjeżdżamy do stolicy szyickich Hazarów, których wyjątkowo tępili zarówno afgańscy komuniści, Rosjanie, jak i talibowie. Ci ostatni – zanim opanowali region w 1998 r. – chcąc zniszczyć sprzeciwiających się im Hazarów, odcięli okolicę od świata i przez dwa lata morzyli ją głodem. Hazarowie uciekli w góry i pochowali się w jaskiniach. Złote posągi spoglądają na wszystkie strony – pisał w VII w. chiński mnich Huan Zang – a ich szlachetne ornamenty zachwycają oczy swą niezwykłą jasnością Zanga pewnie zdruzgotałaby wiadomość, że po gigantycznych posągach Buddy pozostały wklęsłości w skalnym masywie widocznym z każdego miejsca w Bamianie. Mniejszy miał 38 m wysokości, większy – 55. Trwały spokojnie przez 1600 lat. Były perłą Afganistanu i bodaj największą atrakcją turystyczną kraju. Kiedy przywódcą talibów mułła Omar, powołując się na zakaz przedstawiania postaci Boga w Koranie, wydał rozkaz wysadzenia i ostrzelania posągow z czołgów, miał powiedzieć, że jedynie „niszczy kamienie”. – Talibowie, którzy wykonywali rozkaz, przyszli z Pakistanu – mówi mi Gul, młody Hazar z biura informacji turystycznej w Bamianie. – Afgańczycy, nawet talibowie, nie zrobiliby tego. Teraz talibowie rosną w siłę w Pakistanie. Jaką mamy pewność, że znowu nie przyjdą? Jest coraz gorzej: w 2005 r. odwiedziło to miejsce 8 tys. turystów, w ostatnich dwóch latach – stu. Po wygnaniu talibów z okolicy prezydent Afganistanu Hamid Karzaj obiecywał postawić nowe posągi. UNESCO rozważało rekonstrukcję figur z ocalałych fragmentów, co kosztowałoby 30–50 mln dolarów – sporo jak na okolicę pozbawioną elektryczności i bieżącej wody. Na razie w dziurze po wielkim posągu stoją rusztowania, a w budynku pod nim schowano szczątki posągu. Ale Budda będzie musiał jeszcze długo czekać. I nie tyle na pieniądze, ile na czasy, kiedy zniknie zagrożenie ze strony ludzi, dla których afgańska perła jest tylko martwym kamieniem. Każdy obcy wjeżdżający do doliny Pandższeru, musi się zameldować na posterunku. Tadżyccy policjanci zatrzymują samochody. Jeden z nich wychyla się z okienka i pyta kierowcę, skąd jestem. – Franse – odpowiada szofer w dari (pewnie ostatnio wiózł Francuza), a Tadżyk zapisuje numery wozu. Na ścianach posterunku wiszą kilimy z Ahmedem Szahem Massudem. Bohater sowiecko-afgańskiej wojny zginął w 2001 r., zabity przez agentów bin Ladena, ale Afgańczycy wciąż kupują jego fotografie, aby przykleić je na szybie auta lub postawić w oknie. Po obu stronach drogi rdzewieją sowieckie czołgi, BWP i wyrzutnie katiusz. W latach 80. zniszczyli je mudżahedini Massuda, kiedy Armia Czerwona aż sześciokrotnie bezskutecznie szturmowała dolinę. Im głębiej w nią wjeżdżamy, tym robi się bardziej zielono. Za wiszącym mostem, nad tarasowymi polami wyłania się pierwsza tadżycka wioska. Mężczyźni w czapkach pakolkach i tradycyjnym ubraniu szalwari kamiz siedzą przed glinianymi chatami, żując zmielony tytoń nawar. Kobiety znoszą na głowach chrust na opał. Widać podział obowiązków – założenie jest takie, że mężczyzna przestanie się obijać, kiedy przyjdzie mu bronić domu. Robotnicy w odblaskowych kamizelkach kładą nowy asfalt – jedyna w Pandższerze porządna droga prowadzi do budowanego mauzoleum Massuda. Powstaje ono w najwyższym miejscu doliny, na skale otoczonej szczytami Hindukuszu. Co roku 9 września, w rocznicę śmierci partyzanta, zjeżdżają tu tysiące jego wielbicieli i przedstawiciele władz. Na marmurowym grobie leżą świeże kwiaty, przed wejściem stoi jeden z byłych mudżahedinow Lwa Pandższeru – ubrany w wypłowiały kamuflaż, gładzi siwiejącą brodę i z ciekawością mi się przygląda. Kilka miesięcy później wracam do Afganistanu jako korespondent przed wyborami prezydenckimi. W Kabulu zamachy, ofiary śmiertelne i dziesiątki rannych. Codziennie! Rano rozmawiam z rannymi w szpitalu wojskowym, kursuję z amerykańskim lekarzem po obozach uchodźców, a po południu idę do MSW przedłużyć wizę. Pułkownik Faez patrzy na wypełnione dokumenty i zwraca się do mnie czystym rosyjskim i łamanym polskim: Prisażywajties Towariszcz Miellier, Jak się ma Pan? Jest bardzo zadowolony, „bo może porozmawiać po rosyjsku z człowiekiem urodzonym w kraju przyjaznym ZSRR”. Opowiada, jak to Rosjanie dbali o Afganistan, że mieli koncepcję na wyciągnięcie kraju ze średniowiecznego zacofania. Później rozpływa się we wspomnieniach policyjnej szkoły we Lwowie, którą ukończył tuż przed sowiecką inwazją. W jego gabinecie wiszą portrety dwóch osób, którym dziś salutuje, a dekadę temu udusiłby pewnie w kabulskich kazamatach MSW. Jeden przedstawia Hamida Karzaja – obecnego prezydenta, którego większość Afgańczyków uważa za marionetkę Amerykanów. Drugi pokazuje Massuda – afgańskiego bohatera i patriotę. Między portretami zdjęcie Kaaby w Mekce i muzułmańskie oko Proroka, które ma odstraszać demony i czuwać nad szczęściem. To ciekawe elementy w gabinecie człowieka uczonego w komunistycznej szkole milicji, że religia to opium dla ludu. Cała ta sytuacja wydaje mi się absurdalna: w kraju rządzą Amerykanie i ich koalicjanci zamknięci w bazach. „Ich” ludźmi są dziś byli komuniści. Największy sojusznik USA w regionie – Pakistan – przymyka oko na tysiące swoich wychowanków talibów, którzy z obozów szkoleniowych na jego terytorium wędrują przez nieszczelną granicę na wojnę z Waszyngtonem – sojusznikiem Islamabadu. Co więcej, talibowie strzelają do Amerykanów z broni, którą sprzedaje im afgańska policja. Zaczyna się ramadan. Wszyscy są lekko poirytowani postem. Jako przyjaciel, wdzięczny za pomoc „o każdej porze dnia i nocy”, zamawiam w restauracji kolację (to take out) dla wszystkich mężczyzn z rodziny Khan na godz. 18.50, po ostatnim wieczornym wezwaniu muezzina do modlitwy. Poszczę razem z nimi. Ledwo to wytrzymuję. W zapylonym Afganie przez cały dzień nie piję nawet wody. Siedzimy na 300-letnich dywanach i słuchamy pięknej sufickiej muzyki o „miłości do życia i Boga” z telefonu komórkowego. Palimy mazar, najlepszy afgański haszysz. Popiół nie spada, dopóki się nie dopali do samego filtra jointa, którego roluje się, jak mówią Afgańczycy, w „śrubkę” – co może trwać godzinę... – Nie boj się o dywany – śmieją się ze mnie, bo co chwilę patrzę pod nogi – nawet żar im nie straszny, przetrwały 300 lat! – Dobrej nocy, bracia! – mówię i wychodzę po 23.00, czując, że nie mam aż takiej tolerancji na mazara jak „chłopaki”. Docieram do hotelu i włączam czarno-biały telewizor. „Czego się Wasza Miłość napije?” – słyszę słowa z polskiego fi lmu, co mnie zupełnie szokuje. Ku mojemu zdziwieniu giermek Kacper nalewa trunek pułkownikowi Dowgirdowi. Czuję błogość, ale jednocześnie jestem zmęczony zamachami, rakietami, ramadanem. Gapię się w telewizor z myślą, że nieprędko zawitają turyści do kraju, nad którym bezustannie gromadzą się czarne chmury. Po północy na miasto znowu sypią się rakiety. Co 20 minut otwieram okno i patrzę, gdzie spadły. PS Dwa miesiące później sklep Attayallaha z dywanami, gdzie się codziennie spotykaliśmy, położony naprzeciw ambasady Indii, wyleciał w powietrze. Było 88 rannych i około 20 zabitych. Khanowie przebywali w tym czasie na wsi. A.M.