Grób tego psa otoczony był kultem przez stulecia. Jego kości zdradziły jeszcze inną tajemnicę
W Australii archeolodzy natrafili na niezwykły pochówek. W grobie psa dingo znaleziono dary w postaci muszli, które składano nawet kilkaset lat po śmierci czworonoga. O bliskiej relacji ludzi ze zwierzęciem świadczą też niezwykłe ślady na jego kościach.
Dingo, w języku rdzennej ludności Barkindji nazywany garli, zajmuje w tej kulturze miejsce szczególne. Choć w Europie dingo często postrzega się jako „dzikie psy”, w dawnej Australii były one istotami, które żyły obok ludzi jako członkowie wspólnoty. Te czworonogi z wyglądu są bardzo podobne do psów domowych. Ich sierść koloru brązowego lub żółtawego jest krótka. Ważą około 20 kg. Trwa dyskusja, kiedy pojawiły się w Australii. Z nowych analiz wynika, że już ponad 3300 lat temu. Badania dowodzą, że dingo nie były zwierzętami tolerowanymi w pobliżu obozowisk, ale relacja z ludźmi była od wieków bardzo bliska. Świadczy o tym również nowe znalezisko. Pies na drodze Odkrycia dokonano w zachodniej części stanu Nowa Południowa Walia. Szczątki znajdowały się w wykopie szykowanym na potrzeby budowy drogi na terenie Parku Narodowego Kinchega, w pobliżu jezior Menindee nad rzeką Baaka (Darling). Zlokalizował je członek lokalnej starszyzny. Świadectwo czułości zapisane w kościach Szczegółowa analiza szkieletu psa nazwanego przez badaczy Garli ujawniła poruszającą historię empatii. Zwierzę dożyło zaawansowanego wieku (4–7 lat), mimo że w ciągu życia odniosło poważne obrażenia: miało połamane żebra i nogę, co mogło być wynikiem kopnięcia przez kangura. Fakt, że kości te zrosły się i zagoiły, świadczy o tym, że ludzie musieli opiekować się rannym zwierzęciem. Dostarczali mu pożywienia i chronili je, gdy nie było w stanie samo polować. Dodatkowo jego zęby były mocno starte, co sugeruje długie życie u boku człowieka i spożywanie pokarmów dostarczanych przez opiekunów. Dzięki datowaniu radiowęglowemu ustalono, że dingo został pochowany między 963 a 916 lat temu. Rytuał karmienia przodka Garli po śmierci nie został po prostu zakopany lub porzucony. Jego zwłoki złożono z szacunkiem w specjalnie przygotowanym kopcu wykonanym z licznych muszli. Przez kolejne stulecia lokalna społeczność dodawała do grobu muszle małży rzecznych. Zdaniem współcześnie żyjącej w okolicy rdzennej ludności, są to świadectwa honorowania dingo jako przodka. Praktyka ta była podtrzymywana przez wiele pokoleń, co pokazuje, że więź ze zwierzęciem nie skończyła się wraz z jego zgonem. Tradycja, która przetrwała wieki Najnowsze badania potwierdzają to, co lud Barkindji przekazywał w swoich tradycjach ustnych od tysiącleci: dingo były kochane i cenione. – Wiemy, że dingo były oswajane i żyły u boku ludzi jako część społeczności. Ta analiza szczegółowo ukazuje głębię tej relacji – powiedział główny autor badania i specjalista ds. dingo, dr Loukas Koungoulos z Uniwersytetu Australii Zachodniej. Podczas wykopalisk archeolodzy z Uniwersytetu w Sydney ściśle współpracowali z Radą Starszych z Menindee – pobliskiej miejscowości. Po zakończeniu analiz, zgodnie z tradycją, szczątki dingo ponownie zakopano w czasie uroczystego obrzędu. Źródło: Australian Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zagadkowe kręgi sprzed setek lat. Archeolodzy w końcu poznali ich znaczenie
Archeolodzy podsumowali pierwsze w historii badania przeprowadzone na jednym ze stu zagadkowych kręgów ziemnych w Australii. Dla rdzennej aborygeńskiej ludności były to święte miejsca, w których dochodziło do rytuałów inicjacji.
Spis treści: Australijskie kręgi zdradzają tajemnice Święte miejsca Aborygenów badane przez nich samych Czego dowiedzieliśmy się o ziemnym kręgu? Na pierwszy rzut oka wyglądają niepozornie. Można nawet zastanawiać się, czy nie powstały w sposób naturalny. Jednak nie. Owalne lub koliste w planie założenia wykonane z ziemi lub kamieni są fenomenem znanym z wielu krajów na świecie. Mowa o ziemnych kręgach, które znane są z Anglii, Amazonii czy Kambodży, ale też z Australii. Te monumenty obrosły wieloma mitami. Nadal często niewiele o nich wiadomo. Australijskie kręgi zdradzają tajemnice Badacze szacują, że we wschodniej Australii w stanach Queensland, Nowa Południowa Walia i Wiktoria istniało niegdyś nawet 400 ziemnych kręgów, które powstały przed setkami lub tysiącami lat. Wiele z nich zostało zniszczonych po europejskiej kolonizacji i zagospodarowaniu terenu. Do dziś pozostało ich około stu. Jednak do tej pory archeolodzy nie przeprowadzili badań wykopaliskowych w obrębie żadnego z nich. Teraz się to zmieniło. Na łamach czasopisma naukowego „Australian Archaeology” podsumowali badania jednego z ziemnych kręgów w Wurundjeri Woi-wurrung Country na przedmieściach Sunbury, niedaleko Melbourne. Określono go Sunbury Ring G. Święte miejsca Aborygenów badane przez nich samych We wschodniej Australii ziemne kręgi uważane są za święte miejsca inicjacji i ceremonii dla różnych grup lokalnych społeczności aborygeńskich. Ten właśnie przebadany należy do ludu Wurundjeri Woi-wurrung. Tego typu założenia mają dla niego bardzo duże znaczenie i wartość emocjonalną związaną z historią brutalnej kolonizacji europejskiej i oporu przeciwko przybyszom. To Aborygeni byli inicjatorami nowych badań i je przeprowadzili, aby lepiej poznać swoją przeszłość. Pierwsze, bardzo ograniczone badania kręgu pod Sunbury odbyły się w 1979 roku, kolejne – w 2022 roku. To jedyny obiekt tego typu w Australii zbadany w sposób wykopaliskowy. Czego dowiedzieliśmy się o ziemnym kręgu? W Sunbury Ring G. znaleziono blisko 170 kamiennych artefaktów. Były to między innymi przedmioty służące jako noże. W kręgu namierzono kilka skupisk, w których łupano kamienie i zapewne produkowano narzędzia, bo archeologom udało się zrobić „składanki” – zebrać i dopasować do siebie odpadki, które tworzyły rdzeń bryły kamiennej. Zabytki te poddane były krótkotrwałej obróbce termicznej w paleniskach zlokalizowanych w kręgu. Jedno z narzędzi znaleziono pod kopczykiem kamiennym. Jednak większość ze znalezionych narzędzi pełniła określone praktyczne funkcje. Wykazały to ich badania laboratoryjne. Z ich pomocą obrabiano skóry zwierząt (ale może też ludzi!) i rośliny. Niektóre narzędzia były również używane do cięcia i przekłuwania. W ramach nowego projektu zbadano pierścień tworzący krąg, tak, by poznać jego wiek. Archeolodzy otrzymali dość nieprecyzyjną datę za pomocą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL). Wynik wskazuje na okres między 590 a 1400 lat temu. Mierzono nawarstwienia tworzące krawędź okręgu. Analizy materiałów pozyskanych w czasie wykopalisk sugerują ceremonialny charakter założenia. To twierdzenia wspierają też kultywowane do dziś tradycje ludu Wurundjeri Woi-wurrung i ważne duchowe znaczenie dla tej społeczności miejsca określanego jako Sunbury Ring G. Badacze zwracają uwagę na to, że sam proces budowy takiego założenia mógł być czynnością rytualną, którą wykonywała grupa ludzi. Świadectwo wykorzystania ognia może też być dowodem na odbywające się ceremonie. Z kolei narzędzia, na których zachowały się prawdopodobnie tkanki ludzkie, mogły być wykorzystywane do skaryfikacji ciała, czyli rytualnego nacinania. Niestety, kolonizacja Australii spowodowała, że informacje o funkcji tego typu miejsc w dużym stopniu przepadły na zawsze bez wieści. Metody archeologiczne mogą jednak pomóc w rozwiązaniu tych zagadek. Źródło: Australian Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Uluru to jeden z najcharakterystyczniejszych symboli Australii. Święta góra Aborygenów robi niesamowite wrażenie
Uluru należy do najbardziej znanych atrakcji przyrodniczo-geologicznych Australii. O ile dla turystów ta wielka formacja skalna jest wyłącznie ciekawostką, dla rdzennej ludności, zamieszkującej ten teren od dziesiątek tysięcy lat, stanowi miejsce święte, z którym wiąże się legenda o powstaniu świata. Gdzie znajduje się Uluru? Jakie ma wymiary? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to jest Uluru? Historia Uluru Gdzie znajduje się Uluru? Jak wygląda Uluru? Legenda Uluru Wejście na Uluru Turystyka wokół Uluru Ciekawostki o Uluru Wyrasta z płaskiej pustyni, zaburzając harmonię piaszczystej równiny. Igra ze zmysłem wzroku, co chwilę przybierając inny kolor. Jest dosłownie usiana jaskiniami, a na jej zboczach pojawiają się tymczasowe strumienie i wodospady. Góra Uluru to bez wątpienia jedna z najniezwyklejszych formacji w Australii i jeden z najcharakterystyczniejszych symboli tego kraju. Co to jest Uluru? Uluru (Ayers Rock) to charakterystyczna formacja skalna w centralnej części Australii. Masywna góra, samotnie wznosząca się na płaskim terenie, jest zbudowana z prekambryjskiej arkozy. Przez długi czas sądzono, że Uluru jest największym monolitem świata. Dziś wiemy, że to nieprawda, z dwóch powodów. Po pierwsze, większy (niemal dwukrotnie) jest Mount Augustus, znajdujący się w zachodniej części Australii Zachodniej, a po drugie – Uluru wcale nie jest monolitem. Dziś wiemy, że to twardzielec, który wraz z Kata Tuja i Mount Conner stanowi część większej formacji skalnej. Historia Uluru Niezwykła skała istnieje od około 550 milionów lat. Po raz pierwszy została opisana w 1872 roku, przez Ernesta Gilesa. Brytyjski podróżnik określił ją jako „the remarkable pebble”, czyli „niezwykły kamyk”. Europejscy osadnicy nazwali ją „Ayers Rock”, oddając w ten sposób hołd Henry'emu Ayersowi, premierowi Australii Południowej. W 1958 roku obszar Uluru (i Kata Tjuta) został usunięty z rezerwatu Aborygenów. Powstał wówczas park narodowy, wbrew woli rdzennej ludności, która sprzeciwiała się wykorzystywaniu ich świętego miejsca do celów turystycznych. 25 października 1985 roku australijski rząd przekazał prawo własności ziemi, na której wznosi się Uluru, Aborygenom z plemienia Anangu. Święta góra powróciła wówczas do prawowitych właścicieli. W dowód poszanowania rdzennej tradycji, historii i kultury przywrócono wówczas oryginalną nazwę. Gdzie znajduje się Uluru? Formacja, o której mowa, wznosi się w centralnej części Australii, w pobliżu miasteczka Yulara (ok. 400 km na północny zachód od Alice Springs). Znajduje się na Terytorium Północnym, na obszarze Parku Narodowego Uluru-Kata Tuja, który od 1987 roku figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Nie ulega wątpliwości, że Terytorium Północne należy do najbardziej interesujących obszarów Australii. W okolicach wybrzeża, gdzie panuje klimat tropikalny, porasta je gęsty las eukaliptusowy. Im bliżej wewnętrznej części, tym surowszy staje się krajobraz. Las stopniowo przechodzi w sawannę, która finalnie zmienia się w pustynię. Sam park narodowy, pomimo panującego na jego terenie klimatu pustynnego, charakteryzuje się bogatą florą i fauną. Szatę roślinną tworzą nieliczne drzewa (m.in. eukaliptusy, albicje i dęby pustynne), liczniejsze krzewy, oraz występujące najliczniej trawy. Faunę reprezentują przede wszystkim gryzonie, takie jak pseudomysz delikatna czy skakuszka australijska. Licznie występują tam także ptaki (m.in. kakadu ognistoczuba, sokół brunatny i żołna tęczowa), gady (waran piaskowy, waran wielki, moloch straszliwy, mulga zwyczajna) i kangury. Nie brakuje tam także psów dingo. Jak wygląda Uluru? Na tle równinnego krajobrazu, Uluru jawi się jako odosobnione wzgórze – wysokie, płaskie i szerokie. Czerwony kolor skały wynika z zawartości tlenku żelaza(III). Nietrudno jednak zauważyć, że rozległa formacja niemal co chwilę zmienia odcień, zależnie od pozycji słońca. W jednej chwili Uluru jest czerwone, by za chwilę przybrać barwę pomarańczową lub nawet fioletową. Zjawisko to jest najbardziej widoczne w czasie wschodu i zachodu słońca. Przyglądając się fotografiom niezwykłej formacji, można odnieść wrażenie, że jej powierzchnia jest idealnie gładka. To tylko pozory. W rzeczywistości, Uluru jest niezwykle zróżnicowane. Południowa strona góry jest podziurawiona jaskiniami i szczelinami, a na północnej odznaczają się masywne grzbiety. W niektórych miejscach skała ma łuskowatą fakturę. Podczas rzadkich opadów deszczu, na zboczach powstają tymczasowe strumienie i wodospady. Jakie wymiary ma Uluru? Masywna skała mierzy 348 metrów wysokości. Jej długość to 3,6 km, a szerokość – 1,9 km. Obwód u podstawy to natomiast 9,4 km. Uluru nie jest tak wielką formacją, jak marsjański Olympus Mons, ale jej naziemne wymiary i tak robią niemałe wrażenie. Naziemne, bo należy wspomnieć, że zdaniem naukowców, pod ziemią kryje się druga część skały, sięgająca na głębokość co najmniej 2,5 km. Legenda Uluru W wierzeniach Aborygenów z plemienia Anangu, góra Uluru jest świętym miejscem. Według rdzennych Australijczyków, to właśnie tam rozpoczął się akt stworzenia świata. Miało się to wydarzyć u zarania dziejów, czyli w czasie Wielkiego Snu. Historia świata ma być zawarta w każdym zagłębieniu, każdej jaskini i szczelinie, które z perspektywy turystów są niczym innym, jak tylko ciekawostką geologiczną. Aborygeni widzą w nich jednak pradawne historie, które zawarli w naniesionych na kamień malowidłach. W ich tradycji, Uluru jest domem bóstw i duchów, a wejście na szczyt jest traktowane jako rytuał inicjacji. Wejście na Uluru Masywna skała kusi miłośników wspinaczki i trekkingu, jednak należy podkreślić, że wejście na Uluru jest oficjalnie zabronione. Od 1985 roku zwiedzających upraszano o zaniechanie wchodzenia na świętą górę, jednak wielu turystów ignorowało te prośby. Co więcej, niektórzy nie potrafili lub nie chcieli uszanować powagi miejsca, które dla rdzennej ludności ma wymiar religijny. Przy tym, turystyka na Uluru zwiększyła erozję i przyczyniła się do zanieczyszczenia wód gromadzących się w skalnych zagłębieniach. To wszystko przyczyniło się do zamknięcia wejścia na górę dla turystów. Ostatni przyjezdni zdobyli Uluru 25 października 2019 roku. Następnego dnia zaczął obowiązywać oficjalny zakaz. Takie działanie częściowo było podyktowane także względami bezpieczeństwa. Zbocza Uluru są strome, co sprawia, że bezpiecznie mogą poruszać się po nich wyłącznie doświadczeni wspinacze. Między 1950 a 2017 rokiem zginęło aż 36 osób, próbujących zdobyć świętą górę Aborygenów. Turystyka wokół Uluru Na szczęście nie oznacza to, że to niezwykłe miejsce jest całkowicie niedostępne dla turystów. Uluru można podziwiać z kilku punktów widokowych. Mierzący ponad 9 kilometrów szlak otaczający formację można przejść pieszo, przejechać rowerem lub motocyklem. Nad świętą górą organizowane są przeloty balonem i helikopterem. Można podejść pod skałę, ale należy pamiętać, że ze względu na sakralny charakter tego miejsca, nie wszystkie malowidła można uwiecznić na fotografii. Trzeba pamiętać, że pod Uluru nie dociera transport publiczny. Osoby chcące zobaczyć tę niezwykłą formację i zwiedzić park narodowy na własną rękę, mogą tam dotrzeć wyłącznie samochodem. Podróż z Alice Springs zajmie około 5 godzin, ale z lotniska lotniska Ayers Rock można tam dotrzeć w około 30 minut. Ciekawostki o Uluru Powyżej wymieniliśmy najważniejsze fakty o Uluru. Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek, dotyczących tego niezwykłego miejsca. Rodzina królewska kilkukrotnie wizytowała przy świętej górze. W 1983 roku Uluru zwiedzili książę Karol i księżna Diana. W 2014 roku formację podziwiali książę William i Kate Middelton. Uluru wznosi się na pustyni, ale pada tam częściej niż choćby w Egipcie. Średnia roczna suma opadów wynosi tam 300 mm. Każdy, kto miał okazję zwiedzić to niezwykłe miejsce, słyszał o przeklętych kamieniach z Uluru. Niektórzy turyści, chcąc zabrać do domu niepowtarzalną pamiątkę z wizyty w Australii, zebrali odłamki skalne, które oderwały się od formacji. Mówi się, że niemal każdy odesłał znalezisko, które bezprawnie sobie przywłaszczył. Kamienie miały ściągnąć na nich serię różnorakich nieszczęść. Wszelkie przykre zdarzenia miały ustać od razu po ich zwrocie. W centrum informacyjnym przy górze Uluru do dziś wiszą listy, w których skruszeni turyści opisali swoje doświadczenia. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten rytuał przetrwał kilkanaście tysięcy lat. Archeolodzy odkryli jego ślady w jaskini
Umożliwiał zarówno rzucenie klątwy, ale też cudowne uzdrowienie. Archeolodzy odkryli w australijskiej jaskini ślady po zagadkowym rytuale, który przetrwał wśród Aborygenów przez conajmniej 500 pokoleń.
W tym artykule: Paleniska z patykami. O co tyle krzyku? Rytuał nie taki nieznany Magiczne praktyki o pradziejowych korzeniach Na pierwszy rzut oka to odkrycie nie wygląda na spektakularne. Dokonano go w jaskini Cloggs w południowo-wschodniej części Australii, u podnóża Alp Australijskich. Jednak jest absolutnie unikatowe. Paleniska z patykami. O co tyle krzyku? Co udało się odkryć? W 2020 roku ekipa archeologów pod kierunkiem prof. Bruno Davida z Centrum Studiów nad Społecznościami Rdzennymi na Uniwersytecie Monash powróciła do badań jaskini Cloggs po dłuższej przerwie. Badania prowadzone są wspólnie z Aborygenami z plemienia GunaiKurnai. Wnioski z tych prac opublikowano właśnie na łamach „Nature Human Behaviour”. Uwagę badaczy przykuły dwa niewielkie paleniska usytuowane głęboko w jaskini. W jednym z palenisk odnaleziono osadzony głęboko patyk. Były to nadpalone łodygi rzewni. Ten rodzaj drzew i krzewów początkowo występował wyłącznie w południowo-wschodniej Australii. W drugim znajdowała się łodyga tego samego gatunku, tyle że wyglądała jak przyrząd do ciskania. Tyle archeolodzy dojrzeli podczas wykopalisk. Dalej do działania przystąpili eksperci w laboratorium, chcący rozwikłać zagadkę tajemniczych palenisk. Naukowcy natomiast poszukiwali odpowiedzi archiwach. Rytuał nie taki nieznany Analizy chemiczne ujawniły, że oba patyki posmarowano tłuszczem zwierzęcym lub ludzkim. I stało się to odpowiednio 11 i 12 tysięcy lat temu, czyli pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Wydarzenia te dzieliło zatem od siebie około tysiąca lat. Warto wspomnieć, że najstarsze ślady po obecności ludzi w tej jaskini mają 25 tysięcy lat. Ale jak interpretować takie odkrycie? Niektórzy archeolodzy lubią sięgać w swojej pracy po tak zwane analogie etnograficzne. W skrócie oznacza to, że przyglądają się nowożytnym społecznościom tradycyjnym i swoje obserwacje odnoszą do tych, z czasów pradziejowych. Jednak nie zawsze wnioski poczynione w ten sposób muszą być słuszne. Bywają po prostu naciągane. W przypadku znaleziska z jaskini Cloggs jest trochę inaczej, bo mamy zdecydowanie więcej danych etnograficznych i analiz odnoszących się do odkrycia ze stanowiska archeologicznego. W ten sposób rysuje się bardzo ciekawy obraz tego, co mogło się dziać w tej pieczarze na przestrzeni tysiącleci. Magiczne praktyki o pradziejowych korzeniach Nowożytna historia Australii naznaczona jest krwią i cierpieniem rdzennej ludności aborygeńskiej. Niektórzy Europejczycy próbowali jednak udokumentować lokalne tradycje przed ich zupełnym wyniszczeniem przed kolonizatorów. Najwyższy szczyt Australii. Dlaczego nosi polską nazwę? Najwyższy szczyt Australii od niecałych 200 lat nazywany jest Górą Kościuszki. W ten sposób jego zdobywca uhonorował ważną postać polskiej historii. Wcześniej, przez setki lat, rdzenni m... Wśród takich osób był Alfred Howitt – geolog i etnograf. Jego wydana w 1904 roku książka „The Native Tribes of South East Australia” (ang. „Rdzenne plemiona południowo-wschodniej Australii”) uznawana jest za najważniejsze źródło na temat aborygeńskich tradycji. Społeczność ta nie znała pisma. Dlatego tak ważne jest to, że ich podania spisano chociaż częściowo. W ten sposób uwieczniono je dla przyszłych pokoleń. Pośród opisanych przez badacza zwyczajów jest też rytuał określony jako mulla-mullung wśród społeczności GunaiKurnai. Wykonywali je czarownicy – po angielski określani przez Howitta jako „medicine man”. Cel: rzucenie klątwy na wroga lub uzdrowienie chorego. Rytuał polegał na przymocowaniu przedmiotu należącego do danej osoby do patyka zanurzonego w tłuszczu ludzkim lub kangurzym. Następnie kij wbijano ukośnie w ziemię, po czym rozpalono pod nim ogień. Kolejno czarownik intonował imię swojego „celu”. A gdy kij spalał się i spadał na podłoże – był to znak, że zaklęcie zaczynało działać. Zdaniem archeologów wszystko wskazuje na to, że w jaskini udało im się natknął na ślady po takim rytuale. Być może jest to dowód na najstarszy obrzęd, który ludzie odprawiali nieprzerwanie przez kilkanaście tysięcy lat. Tak silne dowody na podobnie długotrwałe magiczne praktyki nie były to tej pory znane z żadnego innego miejsca na świecie – to sugestia australijskich badaczy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowy rozdział w archeologii Australii. Odkryto zaskakujące artefakty sprzed kilku tysięcy lat
W Australii archeolodzy odkryli fragmenty naczyń ceramicznych sprzed 2–3 tysięcy lat. To całkowite zaskoczenie dla naukowców. Do tej pory sądzono, że znajomość ich wytwarzania pojawiła się dopiero wraz z przybyciem Europejczyków.
W tym artykule: Bardzo głęboki wykop. Okno na pradzieje Australii „Całkowite zaskoczenie” – ceramika sprzed tysięcy lat O czym świadczy odkrycie skorup ceramicznych? Jest to kolejne w ostatnich latach odkrycie archeologiczne w Australii, które zaskoczyło naukowców. Tak było też z bardzo wczesnym pojawieniem się sztuki naskalnej w Australii. Jej wiek jest równy malowidłom, które wykonywali Europejczycy w jaskiniach na pograniczu Francji i Hiszpanii. Oznacza to, że barwne malowidła zdobiły ściany skalne Australii i Europy nawet kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Bardzo głęboki wykop. Okno na pradzieje Australii Międzynarodowy zespół badaczy z Australii, Nowej Zelandii i Niemiec opublikował właśnie na łamach czasopisma naukowego „Quaternary Science Reviews” wyniki wykopalisk prowadzonych na wyspie Jiigurru (Lizard Island) u wybrzeży Australii. Dwa lata archeolodzy spędzili na eksploracji blisko 2,5-metrowego wykopu. Chcieli odkryć ślady po działalności ludzi i stwierdzić między innymi, czym się żywili. W warstwach ziemi znaleziono szczątki skorupiaków i ryb. Ale nie tylko. „Całkowite zaskoczenie” – ceramika sprzed tysięcy lat – Odkrycie ceramiki w tym wykopie było całkowitym zaskoczeniem! – przekazał National Geographic Polska główny autor artykułu, prof. Sean Ulm z Australijskiej Rady ds. Badań Naukowych (ARC) Centrum Doskonałości Australijskiej Różnorodności Biologicznej i Dziedzictwa z Uniwersytetu Jamesa Cooka. Wykopaliska prowadzono we współpracy ze społecznościami aborygeńskimi Dingaal i Ngurrumungu, dla których Jiigurru ma duże znaczenie kulturowe. Naukowiec dodał, że dziesięć lat temu jego zespół odkrył kilka skorup ceramicznych w strefie międzypływowej wysp u wybrzeży Australii. Nie udało się jednak określić ich wieku. Teraz udało się odkryć skorupy ceramiczne w bezpiecznie datowanym kontekście archeologicznym, na głębokości nie większej niż metr. Jest to najstarsza ceramika, jaką kiedykolwiek odkryto w Australii. Z okresu sprzed 2–3 tysięcy lat ceramika znana była do tej pory z miejsca odległego o 600 km, z południowej Papui Nowej Gwinei. Odkrycie najstarszej ceramiki, jaką kiedykolwiek znaleziono w Australii na wyspie Jiigurru u wybrzeży Queensland, podważa pogląd, że aborygeńskie społeczności nie wytwarzały ceramiki przed przybyciem Europejczyków. O czym świadczy odkrycie skorup ceramicznych? Znalezisko w postaci ceramiki oznacza, że ówczesne społeczności w Australii utrzymywały długodystansowe kontakty z zewnętrznymi ludami na długo przed przybyciem Brytyjczyków. – Analiza geologiczna ceramiki wskazuje, że wyprodukowano ją lokalnie przy użyciu glin i domieszek pochodzących z Jiigurru. Wiek ceramiki pokrywa się z okresem, w którym lud Lapita z południowej Papui Nowej Gwinei był znany z produkcji ceramiki – powiedział profesor Ulm. Prawdopodobnie znajomość ceramiki dotarła do Australii z Nowej Gwinei. Nie byłoby to możliwe bez żeglugi i umiejętności nawigacji na otwartym morzu. To ważny wniosek. Zadaje bowiem kłam poglądowi o izolacji rdzennej australijskiej ludności. Według prof. Iana McNivena z Monash University, wyspa Jiigurru wyznacza południową granicę pradziejowych międzynarodowych sieci morskich, które łączyły wschodnio-północne Queensland z południową Nową Gwineą i Cieśniną Torresa, tworząc strefę interakcji kulturowej na Morzu Koralowym. – Odkrycia te nie tylko otwierają nowy rozdział w archeologii Australii, Melanezji i Pacyfiku. Rzucają także wyzwanie kolonialnym stereotypom, podkreślając złożoność i innowacyjność społeczności Aborygenów – powiedział prof. McNiven. Źródło: Quaternary Science Reviews. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki
Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. Śmierć voodoo to nie mit.
W tym artykule: Jak działa klątwa rzucona przez szamana Czarna magia Aborygenów Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo Haitańczycy wierzą, że miejscowi szamani mają środki, tzw. „proszek zombie”, przy pomocy którego mogą zamienić człowieka w „żywego trupa”, bezmyślnego niewolnika. Czy to prawda? Okazuje się, że już sam strach przed zombifikacją jest groźny dla ludzkiego organizmu. Samospełniające się przepowiednie mają rację bytu. Jak działa klątwa rzucona przez szamana Mąż specjalistki od religioznawstwa, prof. Elizabeth McAlister, wspominał, że gdy w młodości szedł z kolegami wiejską drogą na Haiti, minął świeżo pogrzebanego mężczyznę z ich wioski w towarzystwie dwóch poganiających go mężczyzn. Niebawem koledzy rozchorowali się, dostali silnej gorączki, trwało to kilka dni. Byli przekonani, że to skutek działania trucizn, które roznosili czarownicy, przechodząc drogą z żywym trupem. Czy tak właśnie było? A może zadziałała na chłopców sama siła sugestii? Wmówili sobie, że mieli do czynienia z zombie i czarownikami, a taka przygoda nigdy nie jest bezpieczna. Zestresowali się, a ich organizmy zaczęły wariować. Czarna magia Aborygenów Czy nauka dopuszcza taką możliwość? Owszem. Tak silną autosugestię związaną z czarami zaobserwowano w innym miejscu – w Australii, wśród Aborygenów. Tam wystarczało, że szaman (kurdaitcha) wskaże delikwenta kością czy strzałą, wypowiadając specjalne zaklęcie, a „naznaczony” faktycznie zaczyna gwałtownie podpadać na zdrowiu. Wierzy, że tylko inny czarownik może zdjąć z niego przekleństwo. Jeśli go nie znajdzie, umiera. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. „Staje oszołomiony, z oczami utkwionymi w zdradziecką strzałę i z wzniesionymi rękami, jak gdyby odpędzał śmiercionośne medium, które – jak sobie wyobraża – wpływa do jego ciała. Jego policzki bledną, oczy staja się szklane, a cała twarz wykrzywia się okropnie (...), próbuje krzyczeć, lecz głos więźnie mu zwykle w krtani i można jedynie ujrzeć pianę na jego ustach. Jego cało zaczyna drżeć, a mięśnie kurczą się mimo jego woli. Pochyla się do przodu i pada n ziemię, zdaje się być w omdleniu, lecz wkrótce potem wije się, jak gdyby w śmiertelnej agonii i zakrywając twarz rękami, zaczyna jęczeć. Po chwili staje się bardziej opanowany i pełznie do swej chaty”. „Od tego czasu choruje i dręczy się, odmawia przyjmowania pokarmu, trzyma się z dala od codziennych spraw swego plemienia. Jeśli nie nadejdzie pomoc w postaci odczynienia czarów rękoma Nangarri, czyli znachora, to jego śmierć jest jedynie sprawą stosunkowo krótkiego czasu” – pisał sto lat temu Herbert Basedow w książce „The Australian Aboriginal”. Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo To jak tragiczna odmiana efektu nocebo, czyli anty-placebo. Nawet przy braku faktycznego szkodliwego działania kogokolwiek i czegokolwiek na organizm, on sam doprowadza się do krytycznego stanu. Jak wskazują naukowcy, już nadmiar adrenaliny może być śmiertelnie niebezpieczny! Pojawił się nawet w nauce termin „śmierć voodoo”. Nie dotyczy on tylko działania na ludzką psychikę zabobonów i klątw, lecz generalnie okoliczności, gdy stres potrafi zabić człowieka w sytuacji całkiem niegroźnej. „Tak określamy zjawisko niezwykłych zachorowań i zgonów, wydawałoby się, że bez żadnych ewidentnych objawów chorobowych i innych przyczyn. Jest to przykład, gdy silne napięcie emocjonalne [stres totalny] wyzwala bardzo rozległe i głębokie zmiany fizjologiczne, które stają się zagrożeniem życia zdrowego organizmu człowieka [lub zwierzęcia]. Syndrom »voodoo« jest dzisiaj masowym i występowanie szeregu chorób odstresowych, lub nawet nagłej psychogennej śmierci, stało się [niestety!] zjawiskiem dnia codziennego. Wywołują je np. bieda, kłopoty osobiste, depresja, zagrożenie i strach...” – pisze podróżnik i przyrodnik Bolesław A. Uryn. O takich zabójczych konsekwencjach stresu, lęku i przekonania, że nie ma się wpływu na to, co z nami się dzieje, wspominał m.in. prekursor medycyny psychosomatycznej Walter Cannon. A także słynny psycholog prof. Philip Zimbardo, autor budzącego kontrowersje tzw. stanfordzkiego eksperymentu więziennego. O konkretnych przykładach z życia współczesnych Amerykanów pisał zaś m.in. lekarz i autor wielu książek Clifton K. Meador. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Herbert Basedow, The Australian Aboriginal, P.W. Preece 1925 Clifton K. Meador, Hex Death: Voodoo Death or Persuasion, w: „Southern Medical Journal”, 3/1992 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Philip G. Zimbardo, Floyd Leon Ruch, Psychologia i życie, PWN 1994 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Najstarszy mit świata był znany na obu półkulach. Może mieć 100 tys. lat
Mit o Plejadach, znany jako opowieść o 7 siostrach, był znany zarówno w starożytnej Grecji, jak i wśród Aborygenów. Jak to możliwe, że tak odległe ludy przekazywały tę samą historię z pokolenia na pokolenie? Astronomowie postanowili zbadać tę kwestię.
W tym artykule: Kim były Plejady? Co łączy wszystkie mity o Plejadach? Jak stary jest mit o Plejadach? Legenda o siedmiu siostrach to jeden z najczęściej wykorzystywanych motywów w kulturze. Do legendy nawiązuje również nazwa najbardziej znanej gromady otwartej gwiazd na niebie. Znajdujące się w Gwiazdozbiorze Byka Plejady można z Ziemi obserwować gołym okiem. Szukając Plejad na niebie, wypatrujcie Gwiazdozbioru Oriona. Jest doskonałym punktem odniesienia do szukania Plejad. Kim były Plejady? Według mitologii greckiej, Plejady były córkami tytana Atlasa i nimfy morskiej Plejone. Siedem sióstr zostało przemienionych w gwiazdy. Zachowało się kilka różnych wersji mitu mówiącego o tym, jak doszło do tego niezwykłego zdarzenia. Jedna z wersji mówi, że siedem Plejad zostało przemienionych w gwiazdy z żalu po śmierci brata, który został ukąszony przez węża. Inna z kolei podaje, że Zeus przemienił siedem sióstr w gwiazdy, aby ochronić je przed myśliwym Orionem, który pragnął uprowadzić Plejady. Siedem Plejad jest znanych pod imionami: Alkione, Elektra, Kelajno, Maja, Merope, Sterope, Tajgete. Inną wersję mitu można znaleźć wśród opowieści przekazywanych ustnie z pokolenia na pokolenie przez rdzenne ludy Australii. W mitologii Aborygenów znana jest historia o siedmiu siostrach, które uciekały przed mężczyznami, którzy chcieli je uprowadzić i wykorzystać. Co łączy wszystkie mity o Plejadach? Obie opowieści zawierają wątek zaginionej siostry. W mitologii greckiej jedna z sióstr zakochała się w śmiertelniku, dzięki czemu udało jej się ukryć na Ziemi, zanim Zeus przemienił ją w gwiazdę. W przypowieści Aborygenów siódma siostra zostaje porwana lub zabita. Tylko w niektórych wersjach legendy udaje jej się ukryć. Historie o siedmiu siostrach można znaleźć również w kulturach europejskich, afrykańskich, azjatyckich, indonezyjskich i rdzennej Ameryce. To wspólne dziedzictwo od lat intryguje historyków i antropologów. Jedna z hipotez mówi, że to starożytni Europejczycy przenieśli grecki mit do Australii, gdzie został on zaadaptowany przez Aborygenów. Taka wersja zdarzeń jest jednak prawie niemożliwa do udowodnienia. Kontakt między rdzennymi ludami Australii a resztą świata przez prawie 50 tys. lat można uznać za znikomy. Niesławny biblijny zdrajca. Kim był Judasz Iskariota? Kim był Judasz Iskariota? Co się z nim stało po zdradzeniu Jezusa Chrystusa? Historycy nie potrafią przedstawić wielu konkretnych faktów dotyczących życia tego apostoła. Zebraliśmy wszyst... Jak stary jest mit o Plejadach? W 2021 roku dr Barnaby Norris i prof. Ray Norris, dwaj uczeni z University of Sydney, przedstawili nową teorię wyjaśniającą wspólne źródło mitu. Zdaniem australijskich naukowców mit o Plejadach pochodzi sprzed co najmniej 100 tys. lat, a więc jeszcze z czasów przed wielką migracją człowieka z Afryki. Astrofizycy opierają swoją hipotezę na badaniu ruchu gwiazd. Jak wspomniano na początku artykułu, mitologiczne siedem sióstr odnosi się bowiem do Plejad – gromady gwiazd znajdującej się w gwiazdozbiorze Byka, którą można zobaczyć nieuzbrojonym okiem. Ponieważ w starożytnych mitach mowa jest o siedmiu siostrach, a gołym okiem można zobaczyć tylko sześć Plejad, naukowcy uznali, że „zaginiona siostra" odpowiada gwieździe, która w jakimś momencie historii musiała zniknąć z nieba. Naukowcy postanowili zbadać ruch gwiazd wstecz, aby odnaleźć brakującą Plejadę, opierając się na przypuszczeniach. Stworzyli model, który pozwolił im uzyskać obraz nieba sprzed 100 tysięcy lat. Okazało się, że jedna z gwiazd – Pleione – przez wieki zbliżała się do innej gwiazdy – Atlasa. Obecnie oba ciała niebieskie obserwowane gołym okiem wyglądają jak jeden obiekt. Jednak gdy cofniemy się o 100 tysięcy lat, Pleione znajdowała się dalej od Atlasa i była łatwo widoczna. Autorzy uważają, że ich odkrycie pozwala wyjaśnić podobieństwo mitów z całego świata oraz zaginięcie jednej z siedmiu sióstr. Niestety, udowodnienie hipotezy jest niemal niemożliwe, ponieważ brak konkretnych dowodów. Źródła: The Conversation, CSIRO Alumni. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Aborygeni australijscy. Kim są rdzenni mieszkańcy Australii?
Aborygeni to rdzenni mieszkańcy Australii. Ich przodkowie przybyli na ten kontynent nawet 65 tysięcy lat temu. Wg badań genetycznych zarówno Aborygeni australijscy, jak i Papuasi są bezpośrednimi potomkami ludzi, którzy jako pierwsi opuścili Afrykę. Co jeszcze wiemy o pierwszych mieszkańcach państwa ze stolicą w Canberze?
W tym artykule: Kim są Aborygeni? Kultura Aborygenów Gdzie żyją Aborygeni? Problemy Aborygenów w Australii Aborygeni – ciekawostki Niezwykłe umiejętności Aborygenów Aborygeni australijscy, czyli „ci, którzy byli tu od początku”. Rdzenni mieszkańcy Australii przybyli bowiem na ten kontynent już nawet między 50 a 65 tys. lat temu. Co więcej, badania genetyczne wykazały, że to właśnie ci ludzie są bezpośrednimi spadkobiercami społeczności, które jako pierwsze opuściły Afrykę. Od zawsze byli koczownikami. Swoją gospodarkę uzależniali od otaczającego ich środowiska, korzystając z bogactwa naturalnych zasobów Australii. Szanowali przyrodę, bo wiedzieli, że jest źródłem życia. Kim są Aborygeni? Aborygeni zajmowali się głównie łowiectwem i zbieractwem. Polowali na zwierzęta, m.in. na kangury. Mięsną dietę uzupełniali wszystkim tym, co zdołali zebrać, np. dzikimi roślinami, orzechami, jagodami. W regionach nad oceanem uprawiali również rybołówstwo. Ponieważ garncarstwo było słabo rozwinięte, wiele potraw spożywano na surowo, a niekiedy pieczono je na otwartym ogniu. Myśliwi używali głównie włóczni z kamiennymi ostrzami, oszczepów, a także drewnianych bumerangów, które stały się znakiem rozpoznawczym Australii. Aborygeni nie znali lądowych środków transportu i komunikacji oraz nie budowali trwałych domostw. Podstawowe przedmioty codzienne wyrabiali z drewna i kamienia. Zajmowali się również obrabianiem kości, muszli i włókien roślinnych, z których tworzyli potrzebne i praktyczne artefakty. Nie znali obróbki gliny i metali. Chodzili nago, a niekiedy nosili opaski biodrowe. Aborygeni od zawsze wierzyli w animizm. Plemiona te uważają, że wszystkie istoty nie-ludzkie, takie jak zwierzęta, rośliny i inne przedmioty nieożywione, posiadają duszę. Kultura Aborygenów Jednym z ważniejszych symboli kultury Aborygenów jest didgeridoo. To instrument dęty, który uważany jest za jeden z najstarszych instrumentów muzycznych na świecie. Eksperci twierdzą, że jego tradycyjny sposób produkcji nie zmienił się od tysięcy lat. Powstaje z wyjedzonych przez termity gałęzi drzew, głównie eukaliptusa. Następnie drąży się w nich odpowiedni otwór. Instrument do dziś jest używany podczas ważnych uroczystości Aborygenów. Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej. Kim są rdzenni mieszkańcy Ameryki? Plemiona Indian w Ameryce Północnej są potomkami pierwszych ludzi, którzy kilkanaście tysięcy lat temu przeszli na ten kontynent z Azji, po wynurzonym w okresie zlodowaceń pasie lądu, zwa... Aborygeni australijscy przekazywali swoje legendy i pieśni z pokolenia na pokolenie. Uważa się, że ich kultura przetrwała dzięki corroborees, czyli specjalnym ceremoniom, które towarzyszyły zgromadzeniom plemiennym. Podczas tych wydarzeń rdzenni mieszkańcy Australii opowiadają sobie opowieści za pomocą pieśni, muzyki i tańca. W ten sposób kultywowali swoje tradycje i pamiętali o swojej przeszłości. Gdzie żyją Aborygeni? Współcześnie społeczność aborygeńską szacuje się na 745 tysięcy osób. Oznacza to, że stanowią ok. 2,8% całkowitej populacji Australii, która wynosi 26,5 mln. Zamieszkują głównie słabo zaludnione i nieurodzajne obszary Australii Zachodniej, Queensland i Terytorium Północnego. Liczna populacja rdzennych mieszkańców kontynentu zamieszkuje również uboższe przedmieścia w wielkich australijskich miastach. Aborygeni, którzy żyją w północnej i środkowej części kontynentu zachowują rodzimy język, znajomość mitologii. Kultywują także niektóre tradycyjne obrzędy i elementy dawnego porządku społecznego, które są dziedzictwem ich przodków. Do połowy XX wieku wobec Aborygenów stosowano metodę przymusowej asymilacji. To drakońskie prawo powodowało jednak stany depresji i wymieranie całych plemion. Problemy Aborygenów w Australii Uważa się, że gdy James Cook dotarł do Australii w 1770 roku, istniało 500–600 plemion Aborygenów, którzy używali ponad 500 języków. Każda z grup miała swoją wyjątkowa nazwę, kulturę, wierzenia i tradycje oraz władała określonym terytorium. Niestety, wraz z pojawieniem się kolonizatorów, Aborygenów spotkał niezwykle smutny los. Bardzo często dochodziło znęcania się, bicia, prześladowania, a nawet do zabójstw i eksterminacji rdzennej ludności. Plemiona były wypierane z żyznych obszarów. Z czasem liczba ludności drastycznie się zmniejszała, a kultura powoli odchodziła w zapomnienie. Na szczęście dzięki odpowiednim organizacjom przetrwała do dziś. W latach 30. ubiegłego wieku powstał ruch polityczny Aborygenów. Jego celem było odzyskanie terytoriów plemiennych. Dopiero w 1992 Sąd Najwyższy w stolicy Australii uznał istnienie tubylczego prawa, czyli tytułu własności ziemi. Rok później potwierdzono to prawo ustawą Parlamentu Federalnego. Eksperci wskazują, że proces odzyskiwania ziemi to nowa szansa dla Aborygenów. Dzięki temu plemiona mogą ponownie integrować rozproszone po całym kontynencie grupy. Aborygeni mają prawa wyborcze od 1984 roku. Oznacza to, że mogą brać udział w wyborach jak pozostali mieszkańcy Australii. Aborygeni – ciekawostki Psychologowie z University Monash w Melbourne zaprosili do badania studentów medycyny, którzy podczas nauki muszą przyswajać ogromne ilości informacji. By temu podołać, studenci stosują różnego rodzaju mnemotechniki, czyli sposoby i sztuczki ułatwiające zapamiętywanie. Badacze porównali ze sobą dwie techniki pamięciowe – popularne pałace pamięci, których tradycja sięga starożytnej Grecji oraz niedawno opisane metody australijskich Aborygenów. Australijscy Aborygeni przez większość swojej historii prowadzili koczowniczy tryb życia. Z pokolenia na pokolenie przekazywali sobie tradycyjne legendy i pieśni. Skuteczne sposoby zapamiętywania były kluczowe dla przetrwania tego ludu. Pomagało im to w nawigacji w terenie, poszukiwaniu pożywanie czy budowaniu relacji plemiennych. Aborygeński sposób na szybkie zapamiętywanie – podobnie jak pałace pamięci – opierają się na pomyśle przypisywania faktów do elementów krajobrazu. Sposoby te są jednak dodatkowo wzmocnione opowieściami i narracją, co jeszcze bardziej pozwala przywoływać fakty w pamięci. Niezwykłe umiejętności Aborygenów – Jednym z głównych czynników stresogennych dla studentów medycyny jest ogromna ilość informacji, które należy wykuć na pamięć. Postanowiliśmy więc sprawdzić, czy można opanować alternatywne i lepsze sposoby zapamiętywania danych – mówi dr David Reser z Monash University School of Rural Health. Zespół badawczy dr. Resera dał 76 studentom medycyny listę 20 nazw pospolitych motyli do zapamiętania. Po jakimś czasie badanie powtórzono z nową listą nazw motyli. Tym razem jednak studenci zostali podzieleni na 3 grupy. Pierwsza grupa przeszła szkolenie z techniki pałacu pamięci. Druga grupa zapoznała się z aborygeńskimi technikami zapamiętywania. Trzecia grupa, jako grupa kontrolna, oglądała telewizję. Po upływie 10 i 30 minut naukowcy sprawdzili, ile słów zapamiętali studenci z każdej z grup. Wyniki zaskoczyły naukowców. Badacze odkryli bowiem, że studenci używający aborygeńskiej techniki zapamiętywania, tj. narracji i lokalizacji elementów w nawiązaniu do okolic uniwersytetu, zapamiętali 3 razy więcej słów niż wcześniej. Studenci stosujący technikę pałacu pamięci zapamiętali 2 razy więcej słów. Grupa kontrolna poprawiła się zaś o około 50 proc. w stosunku do wyników sprzed badania. Co ważne, analiza jakościowa wykazała, że studenci stosujący technikę aborygeńską uznali ją za bardziej przyjazną. Dr David Reser przyznał, że uczelnia rozważa włączenie tych narzędzi pamięciowych do programu nauczania medycyny. Źródło: PLOS One.
Wandale zniszczyli święte rysunki Aborygenów sprzed 20 tysięcy lat. „To jest jaskinia śmierci”
W australijskiej jaskini Koonalda znajdują się najstarsze formy sztuki na kontynencie. Powstały ponad 20 tysięcy lat temu. W ostatnich dniach geometryczne wzory padły ofiarą wandali, którzy zamazali je napisem „Teraz nie patrz, ale to jest jaskinia śmierci”.
W tym artykule: Wandale namalowali graffiti na ścianie jaskini Koonalda Sprawcy nie zostali jeszcze schwytani To nie pierwszy akt wandalizmu w australijskiej jaskini Aborygeni Mirning wielokrotnie prosili o większe zabezpieczenie jaskini Jaskinia Koonalda znajduje się w Australii Południowej na nizinnym obszarze Nullarbor. Archeolodzy po raz pierwszy odkryli ją w latach 30. ubiegłego w wieku. Odnaleziono wówczas geometryczne wzory i malowidła naskalne, które znajdowały się na ścianach i podłodze. Wandale namalowali graffiti na ścianie jaskini Koonalda Badania wykazały, że stworzyła je ponad 20 tysięcy lat temu rdzenna ludność kontynentu. Z nieznanych powodów jaskinia została opuszczona 19 tysięcy lat temu, a do dziś miejsce to jest uważane za święte przez Aborygenów australijskich Mirning. W 2014 roku obiekt został wpisany na listę dziedzictwa narodowego kraju. To jednak nie przeszkodziło nieznanym sprawcom dokonać aktu wandalizmu. Jak informują australijskie media, wandale mieli przedrzeć się przez drut kolczasty i przekopać pod stalową bramą, aby dostać się do jaskini. Australijskie murale na silosach zachwycają nie tylko lokalnych mieszkańców. Gdzie są i dlaczego warto je zobaczyć? Murale na silosach odmieniają oblicze australijskiej prowincji, gdzie mieszkańców można policzyć na palcach jednej ręki. Zobacz, jak powstawały. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/db2c0af6ed9d9f497362da17b697240e89bb4c43-5ac02af.jpeg" width="938" height="545" alt="Artysta z Sydney, Fintan Magee, namalował tego poszukiwacza wody na silosie zbożowym w Barraba, wiejskim miasteczku w australijskim stanie Nowa Południowa Walia. Jest to jeden z wielu projektów w stylu street art, które ostatnio pojawiły się na obszarach" title="Artysta z Sydney, Fintan Magee, namalował tego poszukiwacza wody na silosie zbożowym w Barraba, wiejskim miasteczku w australijskim stanie Nowa Południowa Walia. Jest to jeden z wielu projektów w stylu street art, które ostatnio pojawiły się na obszarach" /> – To jest niewiarygodne. Ta jaskinia jest jednym z najwcześniejszych dowodów życia Aborygenów w tej części Australii – mówił Kyam Maher, prokurator generalny Australii Południowej i minister ds. ludności rdzennej. Sprawcy nie zostali jeszcze schwytani Napis pojawił się na wapiennej ścianie, nad jednym z geometrycznych wzorów. „Teraz nie patrz, ale to jest jaskinia śmierci” – czytamy na graffiti. Władze przyznają, że nie znaleziono jeszcze odpowiedzialnych za wandalizm. Jednak wiadomo, że grozi im 10 tysięcy dolarów grzywny (prawie 45 tysięcy złotych) lub do sześciu miesięcy pozbawienia wolności. – Ci ludzie wyrządzili ogromne szkody. Sztuki nie da się odzyskać – powiedziała w rozmowie z brytyjskim The Guardian Mostafie Rachwani, archeolog, która zajmuje się dawnymi miejscami Aborygenów. – Powierzchnia skały jaskini jest bardzo delikatna. Nie można usunąć graffiti bez zniszczenia wzorów, które 20 tysięcy lat temu stworzyli Aborygeni – tłumaczy Rachwani. To nie pierwszy akt wandalizmu w australijskiej jaskini To nie pierwsze włamanie do jaskini Koonalda w tym roku. Na początku roku odkryto, że ktoś zniszczył delikatne prehistoryczne ślady, które rdzenna ludność nakreśliła palcami na gładkiej powierzchni (tzw. finger fluting). Na razie nie wiadomo, czy za obydwa włamania odpowiadają te same osoby. Jednak w związku z tymi incydentami władze planują zainstalować kamery, które będą monitorowały wszelką aktywność w okolicy. – Wandalizm w jaskini Koonalda jest szokujący i rozdzierający serce. Jaskinia Koonalda ma istotne znaczenie dla ludu Mirning – czytamy w oświadczeniu biura gubernatora Australii Południowej. Aborygeni Mirning wielokrotnie prosili o większe zabezpieczenie jaskini Odkrycie jaskini było przełomowym wydarzeniem dla historii Australii. Wcześniej uważano, że pierwsi ludzie zamieszkali kontynent dopiero ok. 8 tysięcy lat temu. Analiza malowideł wykazała, że rdzenni mieszkańcy kraju żyli tam już 20 tysięcy lat temu. Niektórzy eksperci sugerują, że część stworzonych wzorów może mieć nawet 30 tysięcy lat. Aborygeni udoskonalili sposób na szybkie zapamiętywanie. Jest lepszy niż słynne pałace pamięci Aborygeni to rdzenni mieszkańcy Australii. Ich przodkowie przybyli na ten kontynent nawet 65 tysięcy lat temu. Wg badań genetycznych zarówno Aborygeni australijscy, jak i Papuasi są bezpośred... Głos w sprawie aktów wandalizmu zabrała również społeczność Mirning. Starszyzna Aborygenów przyznała, że wielokrotnie zwracała się z prośbą do władz o lepsze zabezpieczenie jaskini. – To miejsce jest czymś więcej niż tylko cennym dziełem sztuki i obiektem dziedzictwa narodowego. To miejsce duchów naszych przodków, coś, co płynie głęboko w naszej krwi i jest częścią naszej tożsamości – mówił Bunna Lawrie, starszy Mirning, opiekun Koonalda i jedna z nielicznych osób, które mają dostęp do jaskini. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Nowy lek na raka? Naukowcy znaleźli go w ziołowym lekarstwie australijskich Aborygenów
Tradycyjna medycyna od dawna stanowi inspirację dla badaczy. Najnowsze odkrycie może zwiększyć skuteczność terapii onkologicznych.
W tym artykule: Substancja z australijskiej rośliny pomaga przełamać lekooporność raka Nowe odkrycie może pomóc w walce z antybiotykoopornością Medycyna dysponuje lekami onkologicznymi pochodzącymi z roślin Wyniki badań opublikowane w czasopiśmie naukowym „Biomolecules” dają nadzieję chorym na raka. Substancja uzyskana z pustynnej rośliny może znaleźć zastosowanie w leczeniu onkologicznym - twierdzą badacze z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Substancja z australijskiej rośliny pomaga przełamać lekooporność raka Komórki rakowe często nie reagują na chemioterapię, czyli leki stosowane w terapii nowotworów. Jest to możliwe dzięki różnym mechanizmom. Jednym z nich są tzw. pompy effluksowe. To elementy błony komórkowej, które wypompowują leki przeciwnowotworowe z wnętrza komórki rakowej. Komórki rakowe stały się tłuszczem! Fascynujące osiągnięcie naukowców Może nie jest to przemiana wody w wino, ale mówimy o naprawdę imponującym osiągnięciu. Badaczom ze szwajcarskiego Uniwersytetu w Bazylei udało się zmusić komórki nowotworu piersi do przem... Medycyna od dawna szuka sposobu na zablokowanie pomp effluksowych. Pozwoliłoby to na skuteczne zniszczenie raka. Lekooporność odpowiada za aż 90 proc. zgonów u pacjentów onkologicznych. Nową szansę na jej przełamanie daje substancja uzyskana z australijskiej rośliny z gatunku Eremophila galeata. – Rośnie ona w pustynnych ekosystemach Australii. Była też wykorzystywana w tradycyjnym lecznictwie przez Aborygenów – wyjaśnia autorka badań Malene J. Petersen, doktorantka z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Nowe odkrycie może pomóc w walce z antybiotykoopornością Eremophila galeata to pustynny krzew. Należy do rodziny trędownikowatych. Odgrywał ważną rolę w tradycyjnym lecznictwie rdzennych mieszkańców Australii. Dla wielu plemion był podstawową rośliną leczniczą. Duńscy uczeni odkryli, że żywica Eremophila galeata zawiera specyficzny flawonoid. Potrafi on blokować pompy effluksowe w komórkach rakowych. Eksperymenty wykazały, że w ten sposób można pokonać oporność na lek onkologiczny SN-38, czyli irynotekan. Jest on stosowany m.in. w chemioterapii raka płuc i jelita grubego. Takiej metody się nie spodziewaliśmy! Nowy pomysł na walkę z rakiem Zaskakujący pomysł na leczenie niektórych nowotworów. Rozbudzić je i unieszkodliwić zanim same się rozwiną. – Flawonoid z Eremophila galeata został odkryty dzięki współpracy naukowców z Danii i Australii – podkreśla prof. Dan Stærk, który nadzorował badania. Potrzeba ich jednak więcej, aby powstał nowy lek zwiększający skuteczność chemioterapii. Pompy effluksowe podobne do tych z komórek rakowych występują też u bakterii. Służą im do wypompowywania antybiotyków. Możliwe więc, że odkrycia duńskich naukowców pomoże również w walce z antybiotykoopornością. Medycyna dysponuje lekami onkologicznymi pochodzącymi z roślin To nie jedyne odkrycie botaniczne związane z onkologią. Przykładem może być paklitaksel (taksol). To substancja pochodząca z cisu północnoamerykańskiego (Taxus brevifolia). Może też być wyprodukowana ze związku chemicznego występującego w cisie europejskim (Taxus baccata). Powstała pierwsza w historii "mapa" raka Potrzeba było 1000 naukowców z 37 krajów i 10 lat ciężkiej pracy, ale w końcu powstała najdokładniejsza “mapa” raka. Komórki raka dzielą się bardzo szybko. W trakcie podziału powstają tzw. mikrotubule, rodzaj włókien, które rozdzielają od siebie chromosomy. Taksol usztywnia te mikrotubule i w ten sposób zapobiega podziałom komórkowym. Źródło: Biomolecules
Po raz pierwszy odkryto pod wodą starożytne ślady Aborygenów
Dla pierwszych ludzi osiedlających się w Australii 65 tys. lat temu wybrzeże kontynentu wyglądało nieco inaczej. Poziom światowych oceanów znajdował się 80 metrów niżej, więc życie było możliwe na terenach dziś znajdujących się na dnie Pacyfiku. Jak ono wyglądało dokładnie nie wiemy, bo wszystkie te dawne miejsca bytowania przykrywa woda. Choć jedno właśnie udało się odnaleźć.
Archeolodzy morscy m.in. z Flinders University, University of Western Australia oraz James Cook University opisali w magazynie The Conversation swoje odkrycie.W końcu można było wzbogacić dotychczasowe spekulacje Aborygenach żyjących na wybrzeżu Australii przed dziesiątkami tysięcy lat o konkretną wiedzę z wykopalisk. Pełny raport i analiza znalezionych przedmiotów znalazła się w czasopiśmie PLOS ONE.Odkryte stanowiska archeologiczne znajdują się ono u brzegów zachodniej Australii. Zdjęcie: CC BY 4.0 / Jerem Leach, DHSC Project Wody opadały aż do 20 tys. lat temu. W trakcie ostatniej epoki lodowcowej poziom oceanów był 130 metrów niżej niż obecnie. Potem, między 18 a 8 tys. lat temu, zaczęło się ocieplać. Topniejące lodowce przyczyniły się m.in. do odcięcia Tasmanii od stałego lądu (ok. 11 tys. lat temu). Nowa Gwinea oddzieliła się od Australii 8 tys. lat temu. Policzono, że ”wielka powódź” zabrała i już nie oddała 2,12 mln km kwadratowych szelfu kontynentalnego wokół Australii. Ślady życia tysięcy pokoleń znalazły się na dnie oceanu. Cztery lata temu grupa naukowców i członków organizacji plemiennej Aborygenów postanowiła dowiedzieć się czegoś więcej o życiu swoich przodków. View oEmbed on the source website Archeolodzy, specjaliści od sztuki naskalnej, geomorfolodzy, geolodzy, piloci i nurkowie specjalizujący się w podwodnych badaniach wzięli połączyli siły w finansowanym z centralnego budżetu projekcie Deep History of Sea Country. Działając ręka w rękę z Murujuga Aboriginal Corporation poszukiwali archeologicznych śladów na dnie oceanu w pobliżu zamieszkałego przez Aborygenów regionu Pilbara w stanie Australia Zachodnia. - Zanim ruszyliśmy pod wodę skupiliśmy się na badaniach na lądzie. Posłużyliśmy się mapami nawigacyjnymi, geologicznymi i rozłożeniem stanowisk archeologicznych by zawęzić krąg poszukiwań. Potem do wstępnych badań podwodnych wykorzystaliśmy skanery laserowe zamontowane na małych samolotach i dokładne sonary ciągnięte za łodziami. Dopiero w ostatniej fazie posłużyliśmy się nurkami do bezpośredniego przeszukania dna w wybranych lokalizacjach. W ten sposób trafiliśmy na dwa ciekawe miejsca w Archipelagu Dampier – naukowcy piszą w The Conversation. W pierwszym stanowisku położonym koło przylądka Bruguieres odkryto setki kamiennych artefaktów. Na głębokości ok 2,4 m znaleziono m.in. żarna i kamienie do polerowania. Na drugim stanowisku w cieśninie Flying Foam, na głębokości 14 metrów, znaleziono ślady bytowania związane z użytkowaniem źródła świeżej wody oraz szereg kamiennych narzędzi. Posługując się datowaniem izotopowym wiek stanowisk określono na ponad 7 tys. lat. Tyle miały przynajmniej w chwili, gdy obszar pochłonęła woda morska. Zdjęcie: CC BY 4.0 / John McCarthy, Chelsea Wiseman - Nasza wiedza o antycznym okresie istnienia Australii pochodzi z odkryć archeologicznych dokonanych na lądzie oraz ustnym przekazom autochtonicznej ludności. Trzeba jednak pamiętać, że pierwsi mieszkańcy tego kontynentu byli żeglarzami z wysp wschodniej Indonezji osiedlającymi się ostatecznie na brzegach Australii. Zasiedlanie tego kontynentu odbywało się na terenach znajdujących się dziś pod wodą. Żeby w pełni poznać odpowiedzi na pytania o historię człowieka w tym miejscu, trzeba wspomagać się nie tylko archeologią, ale i badaniami morskimi – przekonują naukowcy stojący za opisywanym tu odkryciem. Archeolodzy ścigają się w swojej pracy z czasem, bo to co znaleźli i czego nadal szukają na dnie Pacyfiku zagrożone jest naturalnymi procesjami erozji, ale i działalnością człowieka, jak budowa gazociągów, rozwój portów czy komercyjnego rybołówstwa.
Świat, w którym wszystko jest inne. Zanurzyć się w Australię
Pieśń ledwie osłoniętego Aborygena w outbacku, bliskie spotkanie z niebezpiecznym pająkiem w prowizorycznej toalecie, kończący się zapas paliwa w odległym interiorze i zachwycające widoki. Taka jest Australia.
Śniadanie z kangurem Szukamy wielorybów, delfinów i koala. Kangury przychodzą same Wychodzę z lotniska z ciężkim plecakiem i potarganymi włosami po 24-godzinnej podróży. Sydney wita mnie przyjemną, orzeźwiającą bryzą znad oceanu. Rozglądam się – większość Aussies ( jak o sobie mawiają Australijczycy) w japonkach, luźnych spodenkach i T-shirtach, niektórzy z deskami surfingowymi pod pachą... Tutaj, po drugiej stronie globu, panuje absolutny luz! Z moim mężem Norbertem z jednej z tańszych wypożyczalni kamperów TravelVans wyjeżdżamy domkiem na kółkach. Co do tej formy podróżowania jesteśmy przekonani w stu procentach. Gwarantuje pełną niezależność oraz niezapomniane noce w pustych, dzikich zakątkach. Co prawda nie da się nim wszędzie wjechać (daleko mu do samochodu terenowego), ale idealnie nadaje się na eskapadę po wschodnim wybrzeżu, aż do Port Douglas. Potem przesiadamy się w auto z napędem na cztery koła. W Sydney zwiedzamy słynne miejskie ikony. Z perspektywy promu poznaję Port Jackson, czyli zatokę ciągnącą się przez 20 km w głąb lądu do ujścia rzeki Parramatta. Imponujący most Portowy pokonuję spacerem, trochę żałując, że nie mam czasu na bardziej ekscytującą, prowadzoną przez przewodnika trzygodzinną wspinaczkę po przęsłach budowli. Na plaży Bondi delektujemy się smakiem świeżych krewetek z warzywami. Radości nie ma końca, gdy zakładamy pianki i wtapiamy się w tłumek czarnych punkcików na oceanie. Znaleźliśmy się w krainie miłośników sportu – dobrze zbudowanych wielbicieli surfingu, amatorów jogi, joggingu i gry w siatkówkę można tu spotkać już od świtu. Nocne uroki Sydney odsłania przed nami wieczorny spacer na wschodni cypel Circular Quay do słynnej opery. Jako zwolennicy dzikich i otwartych przestrzeni szybko uciekamy z miasta. Spieszymy się też na K’Ozzie Fest w Jindabyne – polonijny festiwal promujący dokonania Tadeusza Kościuszki oraz Pawła Edmunda Strzeleckiego, dalekiego przodka mojego męża. Mamy dostarczyć im kopię filmu 'Śladami P.E. Strzeleckiego', w którym zagraliśmy główne role. Po uroczystościach wybieramy się – oczywiście – na Górę Kościuszki (zwaną tu Mt. Kozzie). Na szczycie widzimy... Aussiego, który w stroju Adama pozuje do zdjęcia! Może niezupełnie nago, ubrany jest w brokatową kamizelkę i kapelusz. Australijczycy mają specyficzne poczucie humoru. Po weekendzie w Górach Śnieżnych ruszamy wybrzeżem. 25 km na północ od Entrance w kierunku Frazer Park docieramy w piękne kempingowe miejsca, które trudno znaleźć w przewodniku – to Laguna Bongon oraz pobliski Snapper Point. Wspaniała zatoczka z pustą plażą, klifowe wybrzeże oraz jaskinia, w której ocean tworzy fascynującą, nieokiełznaną kipiel. W PORT STEPHENS w nasze ręce wpada folder wycieczkowy. Na zdjęciach uśmiechnięci i zaaferowani turyści przyglądają się ogromnemu wielorybowi wyskakującemu z wody tuż przed ich nosami. My też tak chcemy! Szybko kupujemy bilet. W trzygodzinnym rejsie towarzyszy nam niestety tylko gromada wesołych delfinów, a mianem wieloryba zostaje określony malutki punkcik w oddali. No cóż, nie trafiliśmy na sezon obserwacyjny, który trwa w Australii od czerwca do października – wtedy rzeczywiście spotkać można w oceanie około 40 gatunków wielorybów i delfinów. Na wschodnim wybrzeżu najpopularniejszymi miejscami ich migracji są Cape Byron, Stradbroke Island oraz Hervey Bay. Uda się następnym razem. Rozczarowanie rekompensujemy sobie w punkcie widokowym Birubi Point w Anna Bay, oglądając spektakularny zachód słońca. Ocean kontrastuje z rozległymi, oświetlonymi na czerwono piaskami sięgającymi aż po horyzont. To doskonałe miejsce na nocleg, wolimy jechać jednak do Lemon Tree, żeby od rana przespacerować się po rezerwacie koali. I znowu niepowodzenie. Po godzinnym zadzieraniu w górę głowy i wypatrywaniu tych torbaczy wśród eukaliptusów nie znajduję ani jednego! Czyżby wszystkie zwierzęta w Australii bawiły się ze mną w ciuciubabkę?! A podobno w tym parku mieszka aż 150 osobników! Jeszcze tego samego dnia zatrzymujemy się w Billabong Koala Breeding Centre, żeby odreagować zoologiczne niepowodzenie. Nareszcie mogę dokładnie przyjrzeć się z bliska koali. Okazuje się sympatycznym leniuchem, który przesypia około 20 godzin dziennie. Takiemu to dobrze!Kierujemy się do Ellenborough Falls. Po 10 km nierównego traktu – wszystkie sprzęty ulokowane w kamperze trzęsą się rozpaczliwie. Nagrodą jest wspaniały widok na jeden z najwyższych wodospadów o pojedynczym strumieniu spadającym z 200 m do wąwozu lasu deszczowego. Prawdziwie australijski klimat odkrywamy w Diamond Head. Przy śniadaniu towarzyszą nam sympatyczne kangury i krążące wszędzie warany. Surfujemy na wysokiej fali, przyglądamy się paralotniarzom, przechadzamy się klifowym wybrzeżem i relaksujemy na pięknej plaży. Z zachwytem przyglądam się, jak w odległości kilku metrów od kampera kangurzyce karmią swoje maleństwa. OPŁATA SPECJALNA W AUSTRALII Z POLICJĄ SIĘ NIE DYSKUTUJE Zatrzymujemy się na odpoczynek przy Big Banana: kicz nad kicze, gigantyczny plastikowy banan. Ale skoro tu jesteśmy, można go obejrzeć, przecież to symbol miasta COFFS HARBOUR i okolicy słynącej z plantacji bananowców. Australijczycy mają wyjątkowe upodobanie do Big Things. W każdym regionie umieszczają jakiś wielki charakterystyczny symbol. Mogą to być: krewetka, kalosz, kula bilardowa, ananas, butelka czy inne osobliwości. Słynne BYRON BAY, ulubiona przez młodych ludzi baza wakacyjna, w sezonie bywa tak zapchane kamperami, że trudno znaleźć wolne miejsce parkingowe. Wieczorami z setek domków na kółkach rozbrzmiewa muzyka w klimatach Hendrixa i Marleya, unosi się zapach kadzidełek, potraw i przeróżnych używek, kwitnie życie towarzyskie. Nikt nie przejmuje się zakazem nocowania na parkingach, bo starzy wyjadacze wiedzą, że policja szykuje nalot na kampery tuż przed 5.00 rano. Trzeba wtedy wyskoczyć z łóżka w samych majtkach, zrobić autem kilka rundek przyległymi uliczkami i wrócić na miejsce. Niestety, doświadczenie to zdobywamy dopiero po pierwszym mandacie. Niby jeden z solidarnych kamperowiczów zapukał znacząco w nasz samochód przed „godziną zero”, ale znak rozumiemy dopiero po pięciu minutach, gdy policja wlepia nam mandat. W Australii z władzą się nie dyskutuje. Obeznany z tutejszymi zwyczajami Holender, widząc Norberta wpatrującego się w kwitek na 80 dolarów, mówi: – No worries mate! Nie przejmuj się... Jest wspaniały poranek, nocowałeś tuż nad oceanem i wszystko tylko za 80 dolarów! Trudno o tańszy nocleg w tym mieście. Życzliwi ludzie i piękna pogoda witają nas w QUEENSLAND. Notuje się tu aż 340 słonecznych dni w roku! Klimat wiecznie panujących wakacji, świetne warunki na uprawianie sportów wodnych, Wielka Rafa Koralowa i białe piaski wysp Withsundays. W Brisbane wrażenie robi fantazja planistów przestrzeni miejskiej: w ścisłym centrum pośród egzotycznej roślinności ulokowane są kąpieliska z wodą tak czystą, że bez obawy można w nich popływać. Przechodzimy przez słynny Story Bridge, spacerujemy po ogrodzie botanicznym i Queen Elizabeth St. Mimo że nie przepadamy za miejską dżunglą, tu czujemy się naprawdę dobrze. W Australia zoo oddalonym „zaledwie” 76 km od miasta (na tym kontynencie odległości ocenia się według innej skali niż w Polsce) oglądamy pokaz karmienia krokodyli, wysłuchujemy niezwykłych i zabawnych opowieści o koalach, przytulamy się do aksamitnego w dotyku pytona i dostajemy porcję ciekawostek z życia Steve’a Irwina, legendarnego łowcy krokodyli i jego żony Terri. Wehikuł czasu EPOKA WIKTORIAŃSKA KONTRA DZIKI ZACHÓD I WIELKI BŁĘKIT W Maryborough – miejscowości, która zachowała czar epoki wiktoriańskiej – kluczymy opustoszałymi uliczkami między XIX-wiecznymi budynkami. Panuje tu klimat jak z powieści Marka Twaina. Przypadkiem trafiamy do zapomnianego atelier Missing Link, specjalizującego się w fotografii sprzed epoki. Dziwne miejsce, jak i to całe miasteczko. Czas się tutaj zatrzymał. Sympatyczna posthipiska ustawia nas do zdjęcia w strojach z epoki wiktoriańskiej. Po dwóch godzinach odbieramy fotografię w sepii. Nie pozostawia złudzeń – wehikuł czasu zabrał nas do 1850 r.! Pani fotograf zdradza, że przed nami ostatni klient korzystał z takiej usługi lata temu. Od przechodnia dowiadujemy się, że zaraz ruszy wyścig rowerów skonstruowanych przez uczniów z tutejszych szkół. Gospodynie przynoszą placki, są loteria z fantami, piknik z wyśmienitymi kiełbaskami i zaangażowanie mieszkańców! Fiesta jak z filmów o Dzikim Zachodzie... Nocą w Town of 1770 mam wrażenie, że wszystkie gwiazdy z całego nieba zebrały się tuż nad moją głową. Jest tu kameralnie, urzekają lazurowe wybrzeże, skaczące swobodnie kangury, stada białych papug i mnóstwo pięknych dzikich zakątków. Plaże w centrum okupowane są przez rybaków i właścicieli jachtów. W Airlie znajduje się baza wypadowa na wyspy Withsunday. Korzystając z oferty firmy Ocean Rafting, zabieramy się na wyspy szybką łodzią motorową. Przybijamy do pięknej zatoczki przy plaży Whitehaven. To trzeba zobaczyć! Lazur, dziesiątki odcieni błękitu nieba i oceanu kontrastują z niewiarygodnie białymi plażami. W wodzie widać nawet płaszczki manta zwane diabłami morskimi – są naprawdę ogromne, mają do 7 m szerokości. Przesypuję piasek przez palce. Jest tak drobny, że można nim polerować biżuterię. Przysłużył się też nauce – około 40 ton tego białego pyłu przetopiono na soczewki do teleskopu Hubble’a! W Townsville ładujemy manatki na statek z kursem na Magnetic Island. 25 minut bujania i jesteśmy na miejscu. Ruszamy szlakiem do zatoczki, której nazwa mówi sama za siebie – Arcadia. Piękna plaża, palmy kokosowe nad głową, bliskość rafy koralowej, koale przytulone do eukaliptusów i walabie przemykające drogą... W dalszej podróży na północ krajobraz Queenslandu wypełniają wagoniki z trzciną cukrową, przetaczane z pól uprawnych, drzewka mandarynkowe i plantacje bananowców. W jednej z farm chcemy kupić banany – a jakże! – prosto z drzewa. Przy straganie nikogo nie ma, a obok ułożonej sterty owoców stoi waga i puszka z pieniędzmi z napisem: Help yourself – obsłuż się. Ważymy banany, wrzucamy do puszki cztery dolary i stwierdzamy z żalem, że u nas taki system raczej by się nie sprawdził. Kolejnym punktem na naszej trasie jest Mission Beach. Mimo że po Australii nie powinno jeździć się po zmroku ze względu na ryzyko zderzenia ze zwierzętami, sytuacja zmusza nas do nocnego pokonywania kilometrów. Suniemy z prędkością 20 km/godz. Z ciemności wynurzają się stojące obok drogi krowy i... kazuary. Trzeba uważać, bo te ptaki mają do 2 m wzrostu i mogą być niebezpieczne. Naprawdę warto tu zajrzeć! Nigdzie na wybrzeżu wschodnim nie natknęliśmy się na tak szeroką plażę, przy której rozciąga się pas egzotycznej zieleni z palmami daktylowymi. Korale czerwone W CIENIU ŻARŁACZA PŁYWAM MIĘDZY BARWNYMI ROZGWIAZDAMI W drodze do CAIRNS , gdzie chcemy skonfrontować z rzeczywistością swoje wyobrażenia o Wielkiej Rafie Koralowej, zatrzymujemy się w Boulders, kilka kilometrów za Babindą. W gęstym lesie deszczowym kryje się wartka rzeka wijąca się między ogromnymi skałami. Spędzamy nad nią noc, żeby rankiem popływać z żółwiami, krabami i innymi żyjątkami w spokojnym, lazurowym basenie, a śniadanie zjeść w towarzystwie całkiem sympatycznych dzikich indyków. Nareszcie Cairns i rafa koralowa. Na 2 tys. km zamieszkuje ją niewiarygodna liczba gatunków koralowców, ryb, barwnych mięczaków, szkarłupni oraz skorupiaków, gąbek i innych kolorowych stworzeń. Wyrywamy się z Norbertem z kampera, wpadamy na Reef Fleet Terminal, wskakujemy na statek i już po dwóch godzinach jesteśmy w wymarzonym miejscu! Wbijamy się w ławice kolorowych rybek, mijamy urwiska koralowe, rozgwiazdy, niemal ocierając się o węże wodne, kolorowe ślimaki. Pochłania mnie gonitwa za wielkim wargaczem, przeciskam się między koralowcami... Najpierw przypomina mi się Wielki błękit Luca Bessona, a zaraz potem Szczęki z żarłaczem białym w roli głównej. Jednak najniebezpieczniejsze są tu osobniki wyglądające całkiem niewinnie, jak wątłusz motyli, piękna ryba-skorpion z kolorowymi łuskami, lub ukryta na dnie ryba-kamień. Z fascynacją przyglądam się bogactwu życia podwodnego, za każdym machnięciem płetwą przed oczami pojawiają mi się fenomenalne niespodzianki. W niektóre żyjątka mogłabym wpatrywać się godzinami... Wieczorem pozwalamy sobie na kulinarne szaleństwo. Zamawiamy tzw. zestaw buszmeński. Na talerzach lądują symboliczne porcje krokodyla, emu i kangura. Dopadają mnie lekkie wyrzuty sumienia, zwłaszcza przy kangurzych kęsach, ale ciekawość zwycięża. Najbardziej smakuje nam białe, soczyste mięso krokodyla! Kangurzyna niczym szczególnym nie zachwyca. Na dokładkę proszę o homara, kraby, krewetki, ostrygi i ślimaki – na wspomnienie podwodnej przygody. W Port Douglas podziwiamy zęby wielkiego żarłacza białego. Ile kosztują? Bagatela 400 dolarów (te mniejsze można kupić za jedyne 260 dolarów). Przesiadamy się w terenówkę. Spotkanie ze snem outback – odludna czerwona ziemia spalona słońcem Kto nie prześpi się pod gołym niebem w outbacku, nie posłucha, jakim rytmem bije serce Australii, ten nie pozna w pełni jej tajemnic. Terytorium Północne, zamieszkiwane przez plemiona Aborygenów, to dla mnie ta najprawdziwsza Australia. Z krokodylami, najbardziej niezwykłymi parkami narodowymi, surrealistycznymi krajobrazami, czerwoną ziemią spaloną słońcem, ze świętymi miejscami z Czasu Snu... Podróżujemy przez tereny porośnięte eukaliptusami, wyglądającym jak kępy trawy spinifeksem i gigantycznymi kopcami termitów. Kamper na pewno poległby na tutejszych fatalnych drogach. Park Narodowy Kakadu zajmuje prawie 20 tys. km2. Pośród eukaliptusów i traw wielu z tutejszych roślin i zwierząt nie można zobaczyć nigdzie indziej na świecie. W jeziorze Gunlom, gdzie kręcono zdjęcia do filmu Krokodyl Dundee, słyszałam o zagrożeniu obecnością krokodyli słodkowodnych. Kąpielisko jednak jest czynne. Nie mogę się oprzeć pokusie i płynę (najszybciej jak potrafię) 100 m do wodospadu Waterfall Creek, starając się nie patrzeć w czarną toń. Odświeżeni jedziemy do Nourlangie Rock – niesamowitej samotnej skały w masywie Ziemi Arnhema. Tuż pod nią znajduje się kolekcja malowideł naskalnych. Widok na rozległą panoramę terenów zamieszkiwanych przez lud Namarrgon z gęstą koroną eukaliptusów sięga aż po horyzont. Najpiękniejszy w Kakadu zachód słońca oglądamy nad mokradłami w punkcie widokowym Nadab w Ubirr. W tej miejscowości też odnajdujemy niezwykłe malowidła naskalne – najstarsze liczą 20 tys. lat i według aborygeńskich wierzeń są dziełem duchów przodków. Opowiadają o stworzeniu świata i ustanowieniu Praw. Przedstawiają walabie, żółwie, ryby, warany, oposy i ludzi. Wśród nich jest także wizerunek Tęczowego Węża – najważniejszego przodka w tradycji aborygeńskiej. Adrenalina wstrzymuję oddech i zaglądam krokodylowi w paszczę Postanawiamy zostać w Kakadu dłużej. Z samego rana wybieramy się na dwugodzinną przeprawę przez rozlewiska Yellow Water. Na rzece otacza nas niewiarygodne nagromadzenie skrzydlatych gatunków: czaple, ibisy, kormorany, orły, rzadkie gatunki kaczek i gęsi, bociany Jabiru oraz charakterystyczne papugi kakadu. W wodzie srebrzą się barramundy – ryby numer jeden w Australii. Patrzymy na wygrzewające się w słońcu krokodyle i ptaki przechadzające się stadami. Nagle środkiem rzeki z rykiem przepływa motorówka z uśmiechniętym od ucha do ucha elegancko ubranym starszym panem, który w dłoni dzierży wędkę. Scena jak z Monty Pythona! Nawet w tak niezwykłym rezerwacie przyrody można spotkać bogatego emeryta wynajmującego prywatną łódkę z pomocnikiem do łowienia ryb! Moje oburzenie schodzi na dalszy plan, gdy odwracam głowę i... widzę bacznie wpatrującego się we mnie krokodyla! Ba, przepływamy obok niego łodzią tak blisko, że mogę mu policzyć zęby w otwartej paszczy! Jego koledzy przemykają w wodzie lub wylegują się ostentacyjnie z otwartymi złowrogo pyskami, chłodząc w ten sposób swoje cielska. Przewodnik opowiada mi, jak uniknąć bliskiego, będącego zapewne ostatnim, spotkania z gadem. Ponoć Aborygenki płoszą krokodyle, stukając pod wodą dwoma kamieniami. Nie jestem w stu procentach przekonana co do skuteczności tej metody, ale obiecuję sobie, że w sytuacji kryzysowej będę o niej pamiętać. Podwyższony poziom adrenaliny odczuwamy na rzece Mary, słynącej z największego skupiska krokodyli słonowodnych na świecie. To naprawdę niebezpieczne zwierzęta. Ciarki przechodzą mi po plecach, gdy z odmętów rzeki w kolorze kawy z mlekiem wynurzają się ogromne paszcze zwabione zapachem porządnego kawałka mięsiwa. Wstrzymuję oddech, gdy jeden z nich tuż obok mnie wyskakuje z wody, prezentując się niemal w całej okazałości. Park Narodowy Litchfield – położony 140 km od DARWIN – nie jest tak popularny jak Kakadu, ale tu możemy spokojnie odpocząć po silnych wrażeniach. Okazałe baseny skalne, liczne wodospady pośród lasów deszczowych dostarczają nam przyjemności w upalne dni. Przy granicy parku od strony Batchelor odkrywamy gigantyczne „magnetyczne” termitiery. Termity to sprytne stworzenia – budują wąskie kopce na osi północ–południe, dzięki czemu korzystają z ciepła zarówno wschodzącego, jak i zachodzącego słońca. Kierując się dalej na południe, docieramy do Parku Narodowego Nitmiluk (Katherine Gorge). Wypożyczamy kajak i przepływamy fragment 12-kilometrowego kanionu wyrzeźbionego przez wody rzeki Katherine. W przenikliwej ciszy mijamy tzw. krokodyle skały, gąszcze egzotycznej roślinności, docieramy do malowideł naskalnych. W miejscowości Mataranka zatrzymujemy się na kąpiel w naturalnym basenie termalnym w lesie deszczowym. Lazur, szum wody z kaskady, a dookoła zieleń wielkich juk! Zrelaksowana i wyciszona wracam ścieżką prowadzącą na kemping... i nagle słyszę pod stopami szuranie w liściach. Z przerażenia nieruchomieję. Dwa metry ode mnie wije się wielki pyton. Na szczęście chwilę potem zjawia się ranger. Bierze wężysko na ręce i daje mi pogłaskać jego aksamitną, opalizującą skórę. Jedziemy dalej, do pierwszego z dwóch najbardziej kosmicznych miejsc w Australii, do Devil’s Marbles, Diabelskich Kulek. Aborygeni z plemienia Warumungu nazywają je Karlwe Karlwe. Jest to rezerwat z ogromnymi pomarańczowymi głazami rozrzuconymi niczym magiczne kule na czerwonej ziemi outbacku. Całość tworzy surrealistyczny pejzaż. Gdzie ten czarodziej, który je rozrzucił? Cisza. Słychać tylko bzyczenie setek natrętnych much. Według legendy aborygeńskiej głazy zostały poukładane przez Tęczowego Węża. Zdaniem naukowców kamienie są pozostałością po zastygłej lawie poddanej przez miliony lat działaniu erozji. Zaskoczenie staję na krawędzi kanionu i w miasteczku podziemnych domów W okolicach Alice Springs warto zobaczyć najpiękniejsze zakątki środkowej Australii. Królewski Kanion (Kings Canyon) w Parku Narodowym Watarrka najlepiej zwiedzić sześciokilometrowym szlakiem (pokonanie go zajmuje 3–4 godziny) prowadzącym tuż nad przepaścią. Po stromym 100-metrowym podejściu klifem wkraczam na brzeg kanionu. Ale widok! Na trasie odnajduję w skałach odciski skamieniałych meduz. Część ścieżki wije się między labiryntem olbrzymich kopulastych uli i jeśli ktoś ma lęk wysokości, niech lepiej trzyma się z daleka od nieogrodzonej krawędzi. Na końcu drogi czeka przysłowiowa wisienka na torcie. Trafiamy prosto do rajskiego ogrodu Garden of Eden, bujnego lasu sagowcowego, w sercu którego znajduje się naturalny basen skalny z wodospadem. Mimo że nie trzymam w dłoni schłodzonego drinka z parasolką i tak czuję się jak w raju. Terytorium Północne opuszczamy po „namagnetyzowaniu się” energią świętej góry Aborygenów Uluru (Ayers Rock) oraz wędrówce po inspirujących monolitach Kata Tjuta (Olgas). Zmierzamy do wielokulturowego Coober Pedy w Australii Południowej. To drugie po Devil’s Marbles miejsce, które wygląda niczym z innej planety. Miasteczko zamieszkują pozytywni szaleńcy z całego świata, ogarnięci gorączką opalową. Szukanie tych rzadkich, pięknych i niezwykłych kamieni to esencja ich życia. Każdy tutaj ma swoją „działkę” i prawie każdy mieszka w domu pod ziemią powstałym podczas odwiertów, większość prowadzi sklepiki z kamienną biżuterią. Zwiedzamy przyjemny, chłodny podziemny dom pani Fayne, która z dwiema przyjaciółkami przez 10 lat drążyła go kilofem i łopatą. Patrzymy na zapałki powtykane w pęknięcia w suficie. Gdy konstrukcja drgnie i pojawi się zagrożenie zawaleniem, zapałka spadnie. Od tego momentu zostaje tylko chwila na opuszczenie domu. W miasteczku zagadujemy o kręcone tu filmy, bo jest ono rajem dla reżyserów. Powstały tutaj m.in. Mad Max, Priscilla – królowa pustyni, Pitch Black. Zachód słońca również jest w tym miejscu nieziemski! Dzisiaj towarzyszy mu wielka tęcza, która niespodziewanie wyrasta z szyldu sklepu opalowego... Monika Oksza-Strzelecka
Aborygeni: Święte kolory i tajemniczy Strażnicy
Najdłużej nietkniętą i niezbadaną wielką kulturę stworzyli australijscy Aborygeni. Gdy w końcu XVIII w. rdzenni mieszkańcy kontynentu zetknęli się z Europejczykami, ich sztuka i technologia wciąż pozostawały na etapie neolitu.
Hadza to dziś około tysiąca osób, z których koczowniczy tryb życia prowadzi zaledwie około 400. Nie mają szans zachować ciągłości kulturowej w ucywilizowanym otoczeniu. W lepszej sytuacji są australijscy Aborygeni – najstarsza na świecie grupa etniczna. W 1770 r., gdy do Australii dotarł James Cook, zbieracko-łowieckich aborygeńskich plemion było ponad 500. Kontakt z Europejczykami dla wielu z nich skończył się fatalnie. Niektóre grupy całkowicie wyginęły z powodu przywleczonych chorób lub ludobójstwa. Inne zatraciły odrębność, gdy zostały przymusowo osiedlone i wymieszane z innymi plemionami. Ale w kilku rejonach Australii – na obszarach, które z powodu braku surowców lub warunków do hodowli nie budziły zainteresowania białych – udało się zachować kulturową ciągłość do dziś. W Australii mamy do czynienia z najstarszymi zachowanymi zjawiskami kultury i sztuki pierwotnej. Malowidła naskalne w Parku Narodowym Uluru-Kata Tjuta mogą liczyć blisko 30 tys. lat! Przedstawiają one mity opisujące wydarzenia z Czasu Snu. W mitologii Aborygenów jest to epoka, w której boskie istoty stworzyły ziemię, człowieka, rośliny, zwierzęta i ustanowiły naturalny i prawny porządek świata. Wszelkie wydarzenia z Czasu Snu trwają niejako w równoległym świecie – w przeszłości, teraźniejszości i spełnią się ponownie w nieokreślonej przyszłości. Właśnie śniąc, można się do niego przedostać i porozumieć z przebywającymi tam mitycznymi przodkami – Tęczowym Wężem, Człowiekiem Gromem, Wandjiną, Siostrą Wagilak i innymi. Aborygeńscy strażnicy – bo nie było u nich pojęcia artysty – mieli obowiązek dbać o ich wizerunek – wierzono, że oni sami odcisnęli go na skałach w określonych kolorach i kształcie. A potem odeszli, przykazując ludziom, by tę ciągłość świata odtwarzali. Strażnicy nie mogli zmieniać tych wizerunków. Co kilka sezonów przywracali jedynie świeżość barw. Malowali pędzelkiem, ściętym patykiem, pękiem włosów albo palcami. Używali tylko czterech kolorów: czerni, bieli, żółtego i brunatnego. Czerń otrzymywali z sadzy i węgla drzewnego, biel – z wapna i glinki kaolinowej. Źródłem barwy żółtej była glinka hematytowa, która występuje tylko w kilku miejscach w Australii. Brunatny kolor dawała powszechna na kontynencie ochra. Aborygeni uzyskiwali ok. 30 jej odcieni, mieszając z różnymi rodzajami soku lub wypalając w określony sposób. Kolory te były święte i każdy miał inne znaczenie. Z tego powodu plamy barw tylko się dotykały – nie można ich było mieszać. Aborygeńscy artyści nie robią tego do dziś. Czasami w ramach inicjacji chłopcy musieli kilka tygodni, a nawet miesięcy przemierzać kontynent w poszukiwaniu glinki o określonym kolorze, bo gdzieś w odległym miejscu żyło plemię, z którym przodkowie wymieniali ów rodzaj surowca do malowania rysunków naskalnych. Kultura materialna pierwotnych ludów Australii była uboga, bo determinowały ją surowe warunki życia w buszu i na pustyni. Wieczne przenoszenie się wymuszało minimalizowanie obciążenia. Za to ich duchowość jest niezwykle rozbudowana. Tworzyli historie, które tłumaczyły zjawiska i znaki, a pewne miejsca były dla nich święte, tak jak Uluru. Najwyżej w hierarchii stali mężczyźni, którzy dostąpili zaszczytu zostania strażnikami świętych miejsc. Musieli oni wykazać się wiedzą, umiejętnością interpretacji zjawisk, niezwykłą pamięcią i charyzmą. Niektórzy członkowie starszyzny potrafili wymienić imiona przodków do kilkudziesięciu pokoleń wstecz. Egzystencja plemienia opierała się na tym, co zdobyły kobiety. Na duże zwierzęta mogli polować tylko mężczyźni. Nie wolno było zabijać i jeść zwierząt totemicznych, czyli przodków-opiekunów klanu (np. emu czy kangura). Wyjątkiem była inicjacja, specjalne zjednoczenie się z totemem, i to dopiero po odbyciu rytualnego oczyszczenia. Zjedzenie totemu było drogą do odkrycia jakiejś prawdy – kto spowodował nieszczęście, kto na kogoś rzucił urok. Co jakiś czas organizowano tańce rytualne tylko dla mężczyzn, z dala od kobiet i dzieci. Kobiety przez tę noc musiały zakrywać uszy, by nie słyszeć nawet odgłosu pieśni – dla nich tabu. Były to bowiem głosy przodków i mogły spowodować śmierć. W wielu mitach kobiety, które ich słuchały, sprowadzały na klan nieszczęście. Tylko mężczyźni, jako bezpośredni dziedzice przodków, mogli mieć z nimi bezpośredni kontakt. Do dziś Aborygeni przechowują pamięć o nich, mimo że nie praktykują już wielu rytuałów i nomadycznego trybu życia. W 1971 r. do osady Papunya, w której przymusowo osadzono Aborygenów z terenów Australii Zachodniej, przybył nauczyciel plastyki Geoff Bardon. Jego uwagę zwróciły tradycyjne wzory kreślone przez dzieci na piasku. Zaproponował, żeby przenieść je na papier i płótno. Ponieważ było to naruszenie tabu, postarał się o zgodę miejscowej starszyzny. W tym samym roku siedmiu dorosłych mężczyzn na ścianie szkoły namalowało mural pt. Sen miodowej mrówki. To był zaczątek nowego ruchu artystycznego, tzw. malarstwa kropkowego, który z osady Papunya rozprzestrzenił się na całą Australię Zachodnią, budząc uznanie i zainteresowanie na świecie. Danuta Śmierzchalska
Mroczna strona Australii: dramaty wśród Aborygenów
Rzadko się zdarza, aby poszkodowanymi we wspólnotach Aborygenów byli biali, w szczególności białe kobiety. Społeczeństwa aborygeńskie wbijają ostrze przemocy w samych siebie.
Fragment książki Marka Tomalika „U ludzi”: Życie tam Izolowane wspólnoty aborygeńskie mają różną wielkość – zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby mieszkańców. I są zawsze otwarte – przynajmniej dla Aborygenów. W każdej chwili mogą sobie pójść na rytualną pielgrzymkę walkabout i wrócić, kiedy im się spodoba. W najmniejszych osadach mieszka do stu osób, w największych ponad tysiąc. Liczba białych zasilających wspólnoty jest zwykle proporcjonalna. Są to nauczyciele, lekarze, pracownicy administracyjni i rodziny zatrudnionych – żony, mężowie i dzieci. Lokalizacja wspólnot ma swój korzeń w przeszłości. Leżą w pobliżu farmy (tam była praca, a więc możliwość zdobycia pożywienia), wokół misji chrześcijańskich albo przy jakimś szlaku komunikacyjnym, wygodnym dla białego człowieka, na przykład w pobliżu kopalń. Wewnątrz wspólnot istnieją tak zwane sekretne strefy, damskie i męskie, gdzie jedni są niemile widziani przez drugich lub wcale nie mają tam wstępu. Większość wspólnot ma sklep, biuro, ośrodek zdrowia, szkołę, stację benzynową, punkt pocztowy i telefon. W kilku jest nawet bankomat i pub, ale większość tych mocno izolowanych na pustyni osad jest „sucha” (dry) alkoholowo i próba wwiezienia tam trunku może być potraktowana jak przestępstwo. Wysokie grzywny – od dwóch tysięcy do pięciuset tysięcy dolarów – odstraszają potencjalnych handlarzy z sąsiednich wiosek, każą też się zastanowić turyście. Wjazd białego do odludnej osady jest najczęściej limitowany pozwoleniem, o który trzeba się ubiegać w aborygeńskich urzędach w stolicach stanowych. Trwa to długo i często kończy odmową. Do wielu osad biały nie ma wstępu nawet z pozwoleniem. Sklepy zaopatrzone są bardzo skromnie – można tam jednak upolować tańsze (i autentyczne!) rękodzieło. Artykuły spożywcze są zwykle przeterminowane i w ograniczonym asortymencie: mrożony chleb tostowy, cukier, cola i konserwy, rzadko coś więcej. Po solidnej powodzi, która odcina wspólnotę od cywilizacji na kilka tygodni, może i tego zabraknąć. Tam gdzie jest ośrodek zdrowia, można prosić o nocleg. Łóżek jest na ogół trochę więcej niż personelu, więc przybysze mogą z nich skorzystać. Lekarze w osadach mają pełne ręce roboty. W porównaniu z białymi Australijczykami Aborygeni więcej palą i piją, częściej mają problemy z nadciśnieniem, otyłością i innymi schorzeniami związanymi z siedzącym (!) trybem życia, a także z cukrzycą (około trzydziestu procent Aborygenów jest w grupie potencjalnego ryzyka). Ich sposób odżywiania jest daleki od „białego” ideału, jeszcze dalszy od niewątpliwie zdrowej diety przodków. To skutek gwałtownego odejścia od tradycyjnego trybu życia. Świeże warzywa i owoce, a wraz z nimi witaminy, trafiają do odległych pustynnych wspólnot niezwykle rzadko. Czasem nigdy. Mieszkańcy osad sporadycznie i niechętnie polują. Nie mają też specjalnego nabożeństwa do swej odwiecznej naturalnej śpiżarni znanej pod nazwą bush tucker. Kilka lat temu powstał rządowy projekt filmowy „Catch & Cook” – audiowizualny podręcznik uczący, jak upolować i przyrządzić zdobycz. Są też inne programy mobilizujące ciało i ducha krajowców, próbujące przywrócić ich matce naturze. Brakuje jednak badań nad holistycznie rozumianym rdzennym Australijczykiem. Biały człowiek – kolejny raz – próbuje rozdzielić duszę i ciało. I popełnia wielki błąd. Krzyk rozpaczy Cisza, a może wręcz zmowa milczenia wokół Aborygenów została przerwana pod koniec XX wieku. Głównie za sprawą rdzennych Australijek. To one od początku lat dziewięćdziesiątych krzyczały, by rząd przestał przymykać oko na rosnącą przemoc. Przemoc, której ofiarami padają najczęściej właśnie one. Dwunastokrotnie częściej niż białe Australijki w swym „białym” środowisku. W siedemdziesięciu procentach osądzonych spraw agresorem był mąż lub partner ofiary. Rzadko się zdarza, aby poszkodowanymi we wspólnotach byli biali, w szczególności białe kobiety, doświadczające przemocy czterdzieści pięć razy rzadziej niż rdzenne Australijki. Społeczeństwa aborygeńskie wbijają ostrze przemocy w samych siebie. Są spore różnice dotyczące poziomu przestępczości w zależności od osady. Najwięcej przestępstw na tle seksualnym w stanie Queensland doświadczają kobiety w najbardziej izolowanych od „cywilizacji” północnych wspólnotach. Od początku XXI wieku nawet oficjalne źródła rządowe podają, że przemoc w rodzinie i przestępstwa na tle seksualnym osiągnęły w wielu osadach aborygeńskich alarmująco wysoki poziom. Już wiele lat temu uruchomiono odpowiednie narzędzia (Task Forces) mające zapobiegać eskalacji przemocy. Dewiacje i okrucieństwo stały się powszechnie akceptowalne jako integralna część życia w osadach aborygeńskich. Raport Edie Carter (Aboriginal Women Speak Out) opracowany na podstawie dziesiątków wywiadów przeprowadzonych we wspólnotach wokół Adelaide poruszył opinię publiczną. Przywołuje on gwałty zbiorowe z udziałem prawie pięćdziesięciu gwałcicieli. Siedem procent objętych wywiadami kobiet było gwałconych regularnie, pięćdziesiąt procent z nich należało do przedziału wiekowego 21–28 lat. Sprawcami byli rdzenni Australijczycy (czterdzieści jeden procent) i biali (czterdzieści dwa procent). Połowa przestępstw wydarzyła się w domach, a prawie dziewięćdziesiąt procent spośród nich nie została nigdy zgłoszona. Ze wstydu i lęku przed zemstą, ale także z obawy przed umieszczeniem partnera, męża czy ojca w więzieniu. Najbardziej ukryte – dla statystyk i świata zewnętrznego – pozostają przestępstwa, których ofiarami są dzieci. Biały człowiek próbuje znaleźć przyczyny takiego stanu rzeczy i przeciwdziałać. Przyczyny wydają się oczywiste: totalna marginalizacja Aborygenów, pozbawienie ich prawa do ziemi, co w konsekwencji doprowadziło do degradacji tradycji kulturowej, zanikania więzi plemiennych, które wcześniej – w oparciu o własne prawo krajowców – działały fantastycznie. Obiecanki niedotrzymanki kolejnych rządów. Zakorzeniona nędza, rasizm, alkohol i narkotyki, a na tym tle męskie ego – i tak bardzo silne w tradycji – które pod wpływem używek stało się jeszcze „silniejsze”, beznadziejnie okrutne, a w stosunku do kobiet i dzieci pozbawione kontroli. Wielu białych sądzi, że za przemoc odpowiada alkohol. Aborygen jest zły, bo nie pracuje (lub pracuje źle) i nie ceni dóbr doczesnych. Jest prymitywny, więc pije, gwałci i bije. Nikogo chyba nie trzeba przekonywać, że nie wszyscy sprawcy przemocy piją i wielu rdzennych Australijczyków, którzy piją – nie są agresywni. Biali tak chcą widzieć sprawy, bo kiedyś alkohol był wprowadzoną przez nich walutą. Dziś jest źródłem zysku dla… Rad Aborygenów, które prowadzą system barów. Znacznie zdrowiej byłoby przekazać je w ręce prywatne. Zyski z barów zasilają programy charytatywne dla dzieci i… fundusze zdrowia. Jakkolwiek i gdziekolwiek funkcjonują te programy, łatwo przewidzieć, że korzyści, jakie przynoszą, są niewspółmierne do spustoszeń wywoływanych przez skutki alkoholizmu. Marek Tomalik „U ludzi” Zebrane w książce reportaże, wywiady i opowiadania dotyczą ludów i ludzi wyjątkowych, tych, którzy mnie poruszyli, zafascynowali. Pisząc książkę, miałem na uwadze zachowanie jak największej autentyczności. Nie ma tu czarujących zmyśleń. To wszystko wydarzyło się naprawdę, wszyscy bohaterzy są z krwi i kości. Marek Tomalik Podróżnik, publicysta, pisarz z wykształcenia geolog. Pasjonat i znawca Australii, do której jeździ systematycznie od 1989 roku. Organizuje wyprawy duchowo-przygodowe, nie tylko w australijski Outback. Twórca i organizator 23 edycji Festiwalu Podróżników „Trzy żywioły” oraz wielu innych imprez artystycznych. Menadżer zespołów rockowych. Pisze o podróżach i muzyce. Stały współpracownik National Geographic i Jazz Forum. Autor książek o podróżach, w tym trzech o Australii. Dziennikarz radiowy, przez 15 lat prowadził w Radiu Kraków program podróżników „Globtroter”, przez kilka miał stałą rubrykę w Przekroju . Zasiadał w jury Travelerów – prestiżowych nagród przyznawanych przez National Geographic, prowadził obrady kapituły Trzech Żywiołów. Dwukrotny laureat Kolosów. Znawca rynku nieruchomości. Australia to jego „miejsce na ziemi”, zawsze jednak wraca w Karpaty. Skąd? Z Australii, Singapuru, Malezji, Tajlandii, Birmy, Laosu, Indonezji, Indii, Nepalu, Sikkimu, Syberii (J. Bajkał), Laponii, Egiptu, Syrii, Libanu, Algierii, Brazylii, Meksyku, Peru, Boliwii i krajów Europy.
"Wystarczy spojrzeć ludziom w oczy, gdy rozpala się ogień." Pierwsi Australijczycy [REPORTAŻ]
Przez 50 tys. lat Aborygeni niepodzielnie panowali nad kontynentem. Dziś stanowią niewiele ponad 2 proc. jego populacji, a ich tradycje zanikają. Na szczęście nie wszędzie
Dwaj mężczyźni sięgają po włócznie wykonane z eukaliptusa i boso ruszają po czerwonej ziemi w stronę brzegu. Wskakują do aluminiowej łódki, odpalają silnik i wypływają na płytkie wody Morza Arafura. Na dziobie Terrence Gaypalwani lustruje wodę i włócznią wskazuje kierunek. Ma 29 lat i jest średnio zaawansowanym myśliwym. Silnik obsługuje doświadczony czterdziestolatek Peter Yiliyarr. Brzeg porastają gęste namorzyny, z nieba leje się żar. W zasięgu wzroku nie ma żywej duszy. Minęło pół godziny, a mężczyźni nie zamienili ani słowa. Członkowie ludu Yolngu często porozumiewają się na migi, nawet gdy nie polują. Nagle Gaypalwani unosi włócznię i napręża ramię. Za burtą dostrzegam jakiś wielki ciemny kształt i włócznię mknącą w jego kierunku. Trafiony żółw natychmiast nurkuje. Ma ponad metr długości i pewnie jest starszy od obydwu myśliwych. Metalowy grot utknął w jego ciele i oddzielił się od drzewca, który teraz dryfuje. Wrócą po niego później. Do grotu przymocowana jest natomiast lina, która hałaśliwie rozwija się z kołowrotka pod kontrolą Yiliyarra. Ciała obydwu mężczyzn pokryte są długimi, cienkimi bliznami – lina zakończona jest co prawda białą bojką wielkości piłki, ale zanim się napręży, śmiga na wszystkie strony. Wreszcie cała znika pod wodą. Mężczyźni lustrują powierzchnię. Po chwili boja wypływa. Yiliyarr znów ciska włócznię. Kolejny grot utknął w ciele żółwia i druga lina zaczyna się rozwijać. Gaypalwani chwyta pierwszą. Mężczyźni powoli przyciągają żółwia do łódki. Chwytają go za kończyny, zapierają się stopami o burtę i odchylają. Żółw zwala się na łódkę, a mężczyźni upadają na pokład. Wizyta w Matamacie – zagubionej w buszu osadzie zamieszkanej przez mniej więcej 25 osób – wymaga zgody matki Gaypalwaniego, Phyllis Batumbil. To ona dowodzi całą Matamatą – ma wyrobioną opinię na każdy temat, donośny śmiech i przeszywający krzyk. W osadzie są dwa telefony: jeden należy do Batumbil, drugim dzielą się pozostali mieszkańcy. Udało mi się do niej dodzwonić. Posługuje się kilkoma dialektami yolngu matha, języka ludów Yolngu, i płynnym angielskim. Zgodnie z powszechnym wśród Yolngu zwyczajem ma dwa imiona – angielskie i aborygeńskie – ale woli posługiwać się tym drugim. Batumbil jest artystką. Pędzlem wykonanym z własnych włosów na korze i pniach maluje przesycone symbolizmem płaszczki, jaszczurki i inne zwierzęta. Spytałem, czy mógłbym spędzić w Matamacie dwa tygodnie. Zgodziła się. Czy mam przywieźć coś konkretnego? – Kolację dla 25 osób – rzuciła moja rozmówczyni. Pilot wynajętej Cessny leciał nisko, więc mogłem z bliska podziwiać busz – ogromne połacie lądu upstrzone cherlawymi i prostymi drzewami, co przypominało mocno przerzedzoną czuprynę. W końcu dolecieliśmy do prostokątnego prześwitu. Pilot wylądował wzdłuż kilku domów przypominających pudełka. Otoczona pięcioma psami Batumbil siedziała pod starym mangowcem i tkała torebkę. Miała na sobie hipnotyzująco purpurowy sarong, okulary w grubej oprawce, a na paznokciach czerwony lakier. Burzę czarnych kręconych włosów spięła żółtą wstążką. Wyładowałem dwie moje walizki i kilkanaście siatek z zakupami spożywczymi. Kolacja dla 25 osób – zauważyłem – trochę waży. Batumbil przytaknęła, a potem spytała, czy wyobrażam sobie upolować tyle jedzenia w ciągu jednego dnia za pomocą włóczni. Odpowiedziałem, że to raczej niemożliwe. A ona na to, że Aborygeni dokonują tego od co najmniej 50 tys. lat. Przez 49 800 lat mieli kontynent wyłącznie dla siebie. Choć swego czasu istniało około 250 aborygeńskich języków, wszyscy czują ogromną więź duchową i kulturową. W ciągu tysiącleci żyli w małych koczowniczych grupach, wiodąc typowe życie myśliwych-zbieraczy, przemieszczając się we własnym rytmie wzdłuż i wszerz kontynentu. Aż do 29 kwietnia 1770 r., gdy brytyjski odkrywca James Cook zacumował na statku Endeavour na południowym wschodzie Australii. Następne 200 lat upłynęło pod znakiem kulturowego unicestwienia – masakr, chorób, alkoholizmu, narzuconej asymilacji. Dzisiejszą Australię zamieszkuje ponad 0,5 mln Aborygenów stanowiących mniej niż 3 proc. populacji. Niewielu zna tradycyjne tańce i potrafi polować z włócznią. Zdaniem antropologów wierzenia rdzennych mieszkańców Australii to najstarsza na świecie religia, do tego najdłuższa nieprzerwana forma sztuki – mowa o malowidłach pełnych kropek i kresek zdobiących jaskinie i skały. To jedna z najtrwalszych społeczności na ziemi. Tradycyjnego aborygeńskiego stylu życia prawie nikt już jednak nie kultywuje. Prawie, bo są jeszcze miejsca, gdzie sytuacja wygląda inaczej. Przede wszystkim na Ziemi Arnhema, na której znajduje się Matamata oraz kilkanaście innych społeczności. Ziemia Arnhema nie jest odcięta od świata w sposób absolutny. Mają tu panele słoneczne, telefony satelitarne, łodzie z aluminium, a nawet telewizory plazmowe. Znajduje się jednak za granicą wyznaczoną przez chaszcze, a bronioną przez węże, insekty i krokodyle. Jeśli nowe pokolenie postanowi zaopatrywać się w supermarkecie, a nie w buszu, będzie to oznaczać prawdziwy koniec tradycyjnego stylu życia. Zastanawiałem się, jakie jest prawdopodobieństwo, że sprawy potoczą się inaczej, dlatego zgłosiłem się do Batumbil. Spojrzała na siaty, które przytaszczyłem, i upewniła się, że to dla wszystkich. Chwilę potem wokół zakupów krążyli już ludzie. Przywiozłem steki, warzywa, makarony i soki. Wystarczył im moment na opróżnienie siatek; zabrali nawet przekąski, które nabyłem dla siebie. Tak naprawdę Matamatę zamieszkuje jedna wielka rodzina – dzieci, wnuki, siostrzeńcy i bracia Batumbil. Wyraz mojej twarzy był najwyraźniej jednoznaczny, bo Batumbil spytała, czy zgłodniałem. Owszem. – W takim razie popłyniesz z chłopakami po żółwia – zadecydowała. Przygotowanie żółwia morskiego – instrukcja dla początkujących. Wykop duże palenisko. Zbierz opał i rozpal ognisko. Wrzuć w nie kilka średniej wielkości kamieni. Przyciągnij żółwia i zatkaj gałązkami dziury w skorupie po grocie, aby krew nie ulała się w trakcie pieczenia. Odetnij głowę, która będzie przygotowana osobno – policzki gada to rarytas. Wypatrosz, wnętrzności oczyść i ugotuj. Za pomocą dwóch patyków wyjmij rozgrzane kamienie z paleniska i wrzuć do żółwia przez otwór szyjny (dzięki temu mięso ugotuje się od środka). Zatkaj otwór szyjny świeżymi liśćmi. Umieść gada w palenisku skorupą w dół i przykryj węglem. Po 10 minutach pieczenia, nie odwracając, wyjmij żółwia z paleniska. Rozetnij podbrzusze, a potem odcinaj kawałki jasnego mięsa i skrawki jaskrawozielonego tłuszczu. Krew przelej do naczynia. Częstuj wszystkich mieszkańców. Psom rzuć płetwy. Moskity ruszają do walki po zachodzie słońca. Z ganków dobiegają odgłosy uderzeń dłoni o gołą skórę wybijających swoisty rytm. Matamata obejmuje pięć domów ustawionych w szeregu prostopadle do brzegu i frontem do szutrowego pasa startowego. Sponsorowane przez rząd konstrukcje wykonano z gotowych elementów. Ich zewnętrzne warstwy są metalowe, aby nie padły ofiarą termitów. Wszyscy gotują na zewnętrznych paleniskach, ale w każdym domu jest zlew, lodówka i bieżąca woda. Yolngu malują, na czym się da – na kamieniach, drzewach, ścianach domu. Najczęściej zdobią je szkicami lub petroglificznymi rysunkami postaci ludzkich albo zwierzęcych. Między domami rosną mangowce, bananowce i nerkowce. Smaczna przekąska jest dosłownie w zasięgu ręki. Nawet tak mała osada ma swoje dzielnice: dwa kawalerskie domy, dwa domy rodzin z dziećmi oraz, najdalej od morza, domostwo Batumbil. Batumbil dzieli swój pokój z 90-letnią siostrą matki, a pozostałe pomieszczenia zajmują jeden z jej synów oraz jeden z wnuków, który sam jest już ojcem. Pod wspólnym dachem mieszka więc aż pięć pokoleń. Generalnie w Matamacie wszyscy się dogadują, ale nie należy zapominać, że to jednak rodzina. Za każdym razem mówiąc o pewnym mieszkańcu, Batumbil nie omieszkała dodać, że jest leniem. Gdy kiedyś jej dwóch wnuków nie mogło dojść do porozumienia, różnica zdań zakończyła się bójką na noże. Upalne dni upływają w niespiesznym tempie, najczęściej pod znakiem prac domowych – ostrzenia grotów, prania – albo połowu, jeśli akurat jest przypływ. W menu króluje żółw, choć figurują w nim też płaszczki, seriole i piersiopławki – duże roślinożerne ssaki morskie. Batumbil najlepiej pracuje się po południu, więc często maluje lub tka do późna i długo śpi. – Rano nie mam nastroju – wyjaśnia. Batumbil urodziła się w 1956 r. w małej społeczności zarządzanej przez misjonarzy metodystów na wyspie Elcho, u północnych wybrzeży Ziemi Arnhema. Jej ojciec miał osiem żon. Ją samą zaraz po urodzeniu – zgodnie z tradycją Yolngu – przyrzeczono mężczyźnie, którego poślubiła w wieku 15 lat. Mąż był o ponad 20 lat starszy. Zmarł w 2000 r. W 1976 r. uchwalono ustawę, na mocy której ponad 90 tys. km2 Ziemi Arnhema zwrócono pierwotnym właścicielom. Wtedy jednak społeczności Aborygenów powszechnie cierpiały już z powodu alkoholizmu i innych plag, co nie zmieniło się do dziś. W końcu w kulturze zbieracko-łowieckiej brakuje dłuższej perspektywy – zdobyte pożywienie natychmiast się rozdziela i konsumuje. 10 tys. lat zajęło światu stopniowe przejście do gospodarki rolniczej – osiadłej, wymagającej cierpliwego planowania i gromadzenia. Tymczasem od Aborygenów oczekiwano natychmiastowego przejścia na nowy tryb. Niepohamowana konsumpcja w połączeniu z łatwym dostępem do dóbr przyniosła więc katastrofę. I nie chodzi tylko o alkohol, bo Aborygeni – zjadając na potęgę cukry przetworzone – cierpią też na otyłość i cukrzycę. A są jeszcze tytoń oraz inne używki. Plagą jest wąchanie oparów benzyny – do tego stopnia, że na części ziem zamieszkanych przez Aborygenów sprzedaje się wyłącznie specjalne paliwo marki Opal – prawie bezzapachowe i nieuzależniające. W miasteczku na wyspie Elcho, w którym Batumbil mieszkała z mężem (on pracował jako malarz, ona jako szwaczka), ciężko było odciąć się od lejącego się strumieniami alkoholu i przemocy. Postanowili więc zamieszkać w buszu. – Wróciliśmy do domu – kwituje Batumbil. Była to decyzja zbawienna w skutkach. Okazuje się bowiem, że w porównaniu z ziomkami z miast Aborygeni z buszu jedzą zdrowiej, żyją dłużej i rzadko padają ofiarami przemocy. Główną metropolią na Terytorium Północnym jest Darwin. Właśnie tam w styczniu 2012 r. od ciosów nożem zginął jeden z braci Batumbil. Ciało spoczywa w Matamacie. Już w buszu Batumbil dała mężowi dwóch synów i córkę. Ta urodziła trzech synów i zmarła na serce. Chłopcy są teraz nastolatkami i mieszkają w Matamacie. Formalna edukacja w wiosce nie jest ani regularna, ani zinstytucjonalizowana. Nauczycielką jest Batumbil. W trakcie mojego pobytu nie odbyły się jednak żadne zajęcia. Nie widziałem też ani jednej książki. Świetnie za to działa szkoła życia. Gaypalwani z żoną mają dziewięcioletnich bliźniaków. Kudłaci chłopcy często towarzyszą ojcu na łódce, gdzie podpatrują techniki polowania. Codziennie ćwiczą kroki tradycyjnego tańca Yolngu, którego rytm wyklaskują rodzice. Batumbil opowiada, że prawie nikt już nie aranżuje małżeństw i mało kto ma kilka żon. Szukanie drugiej połówki wygląda tak jak gdzie indziej. W Matamacie nie ma alkoholu. Taką zasadę wprowadziła Batumbil, a jej przestrzeganie wzmacniają przepisy prawa. W 2007 r. władze zainicjowały akcję pomocową skierowaną do mieszkańców Terytorium Północnego. Określana mianem „interwencyjnej” była reakcją na rzekomo wysoki odsetek przemocy wobec dzieci w społeczności Aborygenów. Kontrowersyjne i nacechowane rasowo rozwiązanie przewidywało m.in. wzmocnienie sił policyjnych na terenach Aborygenów oraz zaostrzenie przepisów dotyczących alkoholu. Część Aborygenów niechętnie przyznaje, że inicjatywa poprawiła sytuację, jednak wielu Australijczyków krytykuje ją za naruszenie granic wolności osobistej. W miejscach takich jak Matamata – gdzie władza w zasadzie nie dociera – prawo można by łatwo zignorować. Całkowita abstynencja jest jednak faktem – ani razu nie spotkałem się tu z piciem alkoholu. Co innego tytoń – Batumbil, jak wielu innych dorosłych, pali bez umiaru. O jakości życia w Matamacie decydują bowiem dwa elementy ze świata zewnętrznego – tytoń i benzyna. Bez benzyny nie da się uruchomić łodzi, nie można upolować żółwia i wszyscy chodzą głodni. Gorzej jest tylko, gdy zabraknie tytoniu. Sam widziałem, jak w takiej sytuacji Batumbil roztrzaskała ulubioną fajkę, by wydłubać z niej zaschnięte resztki tytoniu i przełożyć do drugiej fajki. Fundusze na zakup tytoniu, benzyny i pozostałych artykułów pierwszej potrzeby pochodzą z kilku źródeł. Yolngu dorywczo najmują się do prac fizycznych (widziałem grupę mężczyzn, którzy pracowali przy umieszczaniu zbiornika wodnego na wieży), za które rząd wypłaca im tygodniowo maksymalnie równowartość 900 zł. Wielu niepracujących dostaje natomiast pieniądze w ramach rządowych dodatków dla najmniej zarabiających obywateli. Część społeczności Aborygenów może też liczyć na wysokie opłaty licencyjne od spółek górniczych. Ziemia Arnhema kryje bowiem bogate złoża boksytów, surowca do produkcji aluminium. Wizja bogactwa nie przekonuje jednak Batumbil, która odsyła z kwitkiem kopalnie zainteresowane ulokowaniem się na jej ziemi. – Po moim trupie – ucina zdecydowanie. Obrazy, które Batumbil maluje na korze – intrygująco kreskowane z zastosowaniem barwników na bazie białej gliny – osiągają ceny do 4500 zł. Udekorowane barwnymi piórami tkane torby sprzedaje po 1600 zł. Bardzo pragnie mieć wreszcie dostęp do internetu przez satelitę (niedługo będzie to możliwe), aby sprzedawać swoje dzieła bez pośrednictwa galerii. W Matamacie jest nawet samochód. Chętnych do jazdy zardzewiałą terenową toyotą nie brakuje pewnie dlatego, że ma klimatyzację, a temperatura dochodzi tu do 40°C niemal w każdym miesiącu. Kilkukrotnie w ciągu dnia ładują się więc do samochodu, by podjechać kilkaset metrów nad morze i sprawdzić, czy można już rozpocząć połów żółwi. Najbliższy przyzwoicie zaopatrzony sklep znajduje się w Nhulunbuy, górniczym miasteczku odległym o cztery godziny jazdy po gruntowych drogach. Generalnie panują tu dwie pory roku: deszczowa – od grudnia do marca – i sucha. W porze deszczowej drogi stają się nieprzejezdne, ale do miasta można się dostać łodzią, płynąc pół dnia wzdłuż wybrzeża. Przynajmniej raz w tygodniu przylatuje też pracownik służby zdrowia – w samolocie są wolne miejsca, więc mieszkańcy korzystają z okazji i lecą odwiedzić znajomych i krewnych z innych wiosek. Yolngu lubią być w ruchu. W Matamacie rzadko skład osobowy jest taki sam każdego dnia. Batumbil nie lubi moskitów (nie jest wyjątkiem) i nie widzi niczego złego w unicestwianiu ich. Głęboko natomiast wierzy w swoisty związek z nimi i nazywa je dziadkami. – Chciałam się zdrzemnąć – opowiadała mi kiedyś – ale dziadkowie nie odstępowali mnie na krok. Mówiła półżartem, ale podchodziła do sprawy poważnie. Moskity uprzykrzają jej co prawda życie, ale są nieodłączną częścią ziemi – niosą ze sobą znaczenie i realizują cel. Tego konkretnego dnia miały na celu nie dopuścić do drzemki, aby Batumbil zrozumiała, że w życiu nie jest łatwo. Zgodnie z mitologią aborygeńską na samym początku Ziemia była bezkresem pokrytym połaciami gliny lub błota. Spod ziemi albo z nieba przybyli praprzodkowie – przyjęli postaci zwierząt, roślin i ludzi, a następnie ruszyli wzdłuż i wszerz lądu, dokonując aktów stwórczych: z błota formowali rzeki, wzgórza, wyspy i jaskinie. Okres ten nosi nazwę Czasu Snu. Natomiast ścieżki obrane przez poszczególnych praprzodków i topografia ukształtowana przez nich, zanim opuścili Ziemię, noszą miano Ścieżek Śpiewu. Praprzodkowie dali też początek wszystkim stworzeniom. Przynieśli język, wiedzę, rytuały oraz wiarę. Każdy Aborygen ma swój Sen – praprzodka, który dał mu początek: może to być np. wąż, żółw albo pochrzyn. Jednym ze Snów dla rodziny Batumbil jest dingo, co tłumaczy jej słabość do psów. Przekonuje mnie, jak ważna jest znajomość Ścieżek Śpiewu swojego Snu. Opowiada, że należy iść śladem praprzodka, nauczyć się go rozumieć. Wszechobecna wydawałoby się duchowość wcale nie jest szeroko manifestowana. Tak naprawdę codzienność wyzuta jest z rytuałów, ale nie z przesądów. Panuje przekonanie, że samotny wędrowiec naraża się na czary, tak więc drogę do wychodka mieszkańcy Matamaty pokonują w towarzystwie. Na miejscowym cmentarzu wśród grobów upstrzonych plastikowymi kwiatkami jedynym religijnym symbolem jest krzyż – ślad misjonarzy metodystów. Wierzenia Aborygenów objawiają się w pełni tak naprawdę tylko przy dwóch okazjach: obrzędach inicjacji chłopców (zwykle dziesięciolatków) i pogrzebach. Mam zaproszenie do uczestnictwa w pochówku szanowanego przedstawiciela starszyzny Yolngu. Wszystko odbędzie się na przedmieściu miasteczka Yirrkala. Mężczyźni smarują twarze i ciała białą gliną. W dłoniach dzierżą specjalne włócznie. Gromadzą się przed namiotem, w którym złożono ciało. Oprawę muzyczną zapewniają starsi mężczyźni – rytmiczne uderzenia pałeczek, przeszywająca pieśń, dudnienie didgeridoo. Pojawiają się tancerze, którzy przypominają praprzodków z czasów Wielkiego Snu. Mam wrażenie, że na moich oczach zmieniają kształty – prężą ciała, wydłużają szyje, tupią i ciskają włócznie. Wszyscy razem są niczym stworzenie o szeregu odnóży – spocone i falujące nad piaszczystym podłożem. Tańce są krótkie i intensywne – każdy naśladuje ruchy konkretnego zwierzęcia albo przedstawia zdarzenie z przeszłości. Jest więc taniec mewy, ośmiornicy, północnego wiatru, kakadu. Niektóre są domeną kobiet. Ludzie tańczą przez cały dzień. A potem jeszcze jeden. I następny. Pogrzeb trwa bowiem 10 dni, w trakcie których docierają przedstawiciele społeczności z całego buszu – oddać hołd i wyprawić duszę w ostatnią drogę. Pytam kilka osób o to, co będzie po śmierci. – Nie wiadomo – słyszę najczęściej. Yolngu to ludzie ognia – opowiada Batumil. Bardzo często rozpalają w buszu ogień – nawet dzieci, również te najmłodsze, mogą robić to samodzielnie. W ten sposób oczyszczają teren ze starych drzew i wypalają wysokie trawy, by ułatwić sobie poruszanie się po buszu i użyźnić ziemię. Wystarczy spojrzeć ludziom w oczy, gdy rozpala się ogień – widać od razu, że chodzi o coś więcej niż dbanie o las. Przyłóż płomień do czubka liścia palmowego. Trwa pora sucha, więc błyskawicznie pochłania go żar. Ogień natychmiast zajmuje całe drzewo, przechodzi na kolejne, a następnie zsuwa się na ziemię. Powietrze nabiera pomarańczowego koloru, robi się gorąco jak w piecu, a płomienie podążają za podmuchami wiatru. Cały busz się tli i dymi – lepiej schodzić żywiołowi z drogi! Teraz nie można go już zatrzymać, bo ogień zrobi, co zechce. Dogłębne opanowanie tajników świata Aborygenów zajmuje przeciętnemu Yolngu 30 do 40 lat. Wtedy – jak mawia Batumbil – staje się chodzącą encyklopedią. Obawia się, że wkrótce takich encyklopedii zabraknie, bo wiele aborygeńskich społeczności pochowało już ostatnich przedstawicieli godnych tego miana. – Martwię się o następne pokolenie – żali się Batumbil. Młody Marvin Ganyin przekonuje mnie, że jej obawy są nieuzasadnione. Ma 23 lata i wraz z żoną mieszka w pokoju obok Batumbil. Jego matka była córką Batumbil (zmarła na serce). Ojca też stracił. Sam ma dwuletniego syna. Z początku nie wiem, co o nim myśleć. Opowiada o miłościach swojego życia: bójkach i futbolu australijskim. No i nie rozumie, po co komu książki. – Co ci po nich, gdy jesteś głodny? Jednak pewnego dnia Ganyin zagadnął mnie, wręczył włócznię i kazał iść za nim do buszu – płaskiego jak stół i upstrzonego mrowiskami. Zatrzymał się pod drzewem, potrząsnął nim i pod nogi spadło nam kilka dzikich jabłek jaskrawoczerwonego koloru papryki. – Jedz – poinstruował mnie – a starczy ci sił na długi marsz. Czasami miałem wrażenie, że wszystkie napotkane w Australii stworzenia czyhają na moje życie. Lepiej unikać spotkania z agami, jadowitymi pająkami, mulgami i tajpanami. W morzu czają się kostkowce, ciapkowane płaszczki, ośmiorniczki z gatunku Hapalochlaena oraz kilkanaście gatunków rekinów. No i są jeszcze krokodyle różańcowe osiągające długość do 6 m. W trakcie mojego dwutygodniowego pobytu w buszu ich ofiarą padła dwójka dzieci. Poruszyła mnie ta wiadomość, ale nie Batumbil. W tych stronach to się po prostu zdarza. Docieramy z Ganyinem na święte wzgórze. Tutaj rosną drzewa, z których wykonuje się trąby didgeridoo. Puka w pień eukaliptusa. Pusty. Ganyin to wirtuoz tego instrumentu. Z buszu wychodzimy wprost na kawałek piaszczystego wybrzeża. Ani śladu człowieka. Kierujemy się w stronę mola uformowanego z czarnych skał, oblepionego przez małże. Ganyin otwiera kilka z nich – siorbiemy zawartość. Potem ciska włócznię i wyciąga z wody ogromnego kraba. Przenosimy się do lasu namorzynowego. Mój przewodnik łamie korzeń i palcem wierci w miękkim drewnie. Wyciąga świdraka okrętowca – 30-centymetrowej długości grubego białego robaka. Podnosi i zaczyna wyciskać z niego brązową maź. Podaje mi oczyszczonego. – Jedz – mówi zadowolony z siebie. Tak robię. Niezłe. W smaku przypomina lekko przesolone kalmary. – Ruszajmy, nim wyczują nas dingo – rzuca Ganyin. Rozpoczynamy powrót. W trakcie marszu pokazuje mi roślinę, której zakwitnięcie wyznacza początek sezonu polowania na płaszczki. Wymienia swoich bohaterów: Bruce Lee i Muhammad Ali. Zarzeka się, że w mieście nie potrafiłby zamieszkać („nuda i kiepskie jedzenie”). Przekonuje, że najlepiej jest samemu upolować posiłek. – Nawet jak będę już siwy – ciągnie – nie przestanę polować. Swojego syna już zaczął uczyć tej sztuki. Sam twierdzi, że pozna wszystkie sekrety Yolngu i będzie chodzącą encyklopedią. I że żałobnicy będą na jego pogrzebie tańczyć przez 10 dni. W latach 70. XX w. Aborygeni zaczęli porzucać miasta i przenosić się na zwrócone przez rząd ziemie przodków. (Jerome N. Cookson, Personel NGM; Shelley Sperry. Źródła: Jon Altman i Francis Markham, Australian National University; Australijskie Ministerstwo Komunikacji, Technologii Informacyjnej i Sztuki) Warto wiedzieć: W aborygeńskiej kulturze zbieracko-łowieckiej brakuje dłuższej perspektywy – zdobyte pożywienie natychmiast się rozdziela i konsumuje. Plagą jest wąchanie oparów benzyny, na części ziem Aborygenów dostępne jest więc tylko specjalne paliwo – niemal bezzapachowe, nieuzależniające. W trakcie mojego pobytu w buszu ofiarą krokodyli padła dwójka dzieci. Poruszyła mnie ta wiadomość, ale nie Batumbil. Tutaj to się po prostu zdarza. W latach 70. XX w. Aborygeni zaczęli porzucać miasta i przenosić się na zwrócone przez rząd ziemie przodków. Okazało się, że ich nowe społeczności mają się lepiej: ograniczono otyłość, cukrzycę i alkoholizm. Około 20 proc. z obecnej populacji 670 tys. Aborygenów mieszka w odizolowanych społecznościach. Michael Finkel, 2013
Góra która uczy milczeć. Na Uluru wchodzę wyłącznie w towarzystwie Aborygenów
Taka wyprawa staje się wówczas prawdziwym misterium, bardziej duchową podróżą „w górę” niż wejściem „na górę”.
Na początku ziemia była zygotą. Bezkształtną, galaretowatą masą, w której uśpione były różne stworzenia. W tym Czasie Świętego Snu (Dreamtime) człowiek trwał w zespoleniu z innymi zwierzętami, miał też bezpośrednią łączność z duchami. Wszyscy żyli razem w świecie nieposiadającym materialnego kształtu. Było to życie beztroskie, ale niedojrzałe. Trochę jak dzieciństwo, które musi się skończyć. To Pramatka wybudziła swoje dzieci z błogiego snu. Wyprowadzając je z wnętrza ziemi, sama poprowadziła na wędrówkę, wytyczając im szlak. Idąc przez całą Australię, nadawała ziemi realny kształt. Tam, gdzie się położyła, powstawała góra. Tam, gdzie oddała mocz, wytryskało źródło. Kiedy nacięła sobie skórę, a kropla purpurowej krwi upadła na ziemię, powstawała ochra, czerwony pigment skalny niezbędny do świętych ceremonii. Posadziła drzewa, wytyczyła granice zamieszkiwania poszczególnych plemion, nauczyła je pieśni i tańców. Nie ma miejsca, w pobliżu którego nie uczyniłaby czegoś świętego. Uluru (zwane Ayers Rock) też jest dziełem Pramatki. Wykopała ją ona z wnętrza ziemi i dała ludziom jako znak. Zgodnie z wierzeniami rdzennych Australijczyków każdy dorosły mężczyzna, który przejdzie inicjację, powinien udać się na walkabout, rytualną, trwająca czasem kilka miesięcy samotną wędrówkę śladami Pramatki. Góra od wieków wskazuje wędrowcom drogę, dziś przy niej rozchodzą się drogi na Adelaide i Perth. Z tą aborygeńską opowieścią powinien się zapoznać każdy, kto przybywa do Uluru, najbardziej znanej atrakcji turystycznej Australii. Może wtedy ze znacznie powagą traktowano by treść tablicy, którą tubylcza ludność umieściła w pobliżu tego niezwykłego monolitu. Prosimy się nie wspinać. To miejsce jest dla nas święte. Niestety przytłaczająca część gości nic sobie z tej prośby nie robi. Większość przybywających do Australii chce nie tylko zobaczyć na własne oczy „świętą górę”, ale też na nią wejść. „Mamy prawo, bo zapłaciliśmy” – często słyszę z ust turystów, którzy tu przyjeżdżają. Niestety także w języku polskim. Do Australii pojechałem po raz pierwszy w 1975 r. i wtedy po raz pierwszy zobaczyłem Uluru. Choć jestem księdzem, jechałem tam nie jako nawracający innych misjonarz, lecz antropolog badający ludy tubylcze. Od tej pory regularnie przebywam wśród nich kilka miesięcy w roku. Oprócz Australii badam rdzennych mieszkańców Papui-Nowej Gwinei, Vanuatu, Nowej Zelandii, Polinezji i Mikronezji. Kiedyś w okolicach Uluru spędziłem około półtora miesiąca. Czy mogę jednak powiedzieć, że rozumiem fenomen tej góry? „To są czarne mrówki!” – powiedział mi kiedyś pewien Aborygen, pokazując objuczonych plecakami i sprzętem fotograficznym, wspinających się na świętą górę turystów z Japonii. Gdy nie rozumiałem, o co mu chodzi, zaprowadził mnie do mrowiska. Tysiące owadów biegało w nim bezładnie, dźwigając różnej wielkości patyczki i inne niezidentyfikowane drobne przedmioty. Oczywiście naiwnością byłoby sądzić, że te słowa dotyczą tylko Japończyków. Postanowiłem sobie wtedy, że nigdy nie zostanę „mrówką”. Że nigdy nie zapomnę, kto tu jest gościem, a kto gospodarzem. I że bez pozwolenia nie wejdę na Uluru. Moja cierpliwość się opłaciła. Kiedy z grupą znajomych uprzejmie zapytaliśmy miejscowych, czy nie wprowadziliby nas na górę, z blisko 20 osób wybrali kilkoro. Kobietom kazano zostać, bo jak powiedzieli, mogłyby one dostać menstruacji, a to naruszyłoby świętość miejsca. Poproszono też, byśmy zachowali milczenie i broń Boże się nie kłócili. Szliśmy w kompletnej ciszy. Aborygen, który nas prowadził, rozpalił ognisko, za pomocą gałęzi długo nas okadzał. Zanim weszliśmy w miejsce święte, musieliśmy przejść oczyszczenie. Słyszeliśmy, jak nasz przewodnik rozmawia z górą, widzieliśmy, z jaką czułością jej dotyka, jak namacalnie odczuwa obecność sacrum. To było misterium. Czuliśmy, że nie tyle wprowadza nas na górę, ale „w” górę. Kiedy stanął na szczycie, zaczął płakać. Nikt z nas nie śmiał spytać dlaczego. Mnie przypomniała się biblijna scena, w której Chrystus płakał, spoglądając z góry Moria na bezbożnych ludzi idących do świątyni. Miałem wrażenie, że my, przybysze z zewnątrz, często też nie jesteśmy godni, by stąpać po Uluru. Po zejściu ze szczytu długo rozmawialiśmy z naszym przewodnikiem i jego bliskimi. Pokazywał nam tradycyjny taniec, opowiadał o kulturze, śpiewał. Owszem, zapłaciliśmy mu jakieś pieniądze, ale nie było to kupowanie usługi turystycznej. Raczej spotkanie z drugim człowiekiem, jego kulturą. Wzajemna wymiana, w wyniku której obie strony coś otrzymują. Dziś prawdziwych Aborygenów już nie ma – można by sparafrazować starą piosenkę. To oczywiście przesada, ale faktem jest, że wielu rdzennych mieszkańców Australii zostało odciętych przez białych od rodzimej historii i kultury. Kiedy w XVIII w. na kontynent przybył kapitan James Cook, uznał, że to ziemia niczyja. Ludzie, którzy mieszkali na niej 80 tys. lat, zostali pozbawieni nie tylko prawa do ojczyzny, ale też swojej tożsamości i godności. Kobiety były masowo gwałcone przez osadników z Europy, często zbiegłych z więzień kryminalistów. Do 1967 r. Aborygeni nie mieli praw wyborczych. Aż do lat 70. XX w. dzieci tubylców odbierano rodzicom i umieszczano w sierocińcach, gdzie miały przechodzić proces przymusowej asymilacji. Dziś ludzi tych określa się mianem „skradzionych pokoleń” (stolen generations). Dzieje barbarzyństwa, jakie ich dotknęło, we wstrząsający sposób pokazuje australijski dramat Polowanie na króliki w reżyserii Phillipa Noyce’a. Nic dziwnego, że duża część potomków ludów tubylczych nie do końca czuje swoją tożsamość. Często nie znają oni rodzimego języka, nie rozumieją kultury, nieraz nie wiedzą nawet, skąd wywodzą się ich przodkowie. Z powodu wykorzenienia i braku perspektyw popadają w alkoholizm i apatię. Wprawdzie w 1985 r. ziemie, na których znajduje się Uluru, rząd Australii przekazał formalnie miejscowemu plemieniu Anangu, ale władze państwowe wciąż władają terenem w ramach 99-letniej dzierżawy. Trudno więc mówić, że Aborygeni są ich faktycznymi gospodarzami. Nadal mogą jedynie apelować, by turyści szanowali ich świętość. I nadal ich prośby są przez niemal wszystkich ignorowane. Wszystkich bowiem przyciąga sława „najświętszego miejsca Aborygenów”. Jako antropolog muszę w tym miejscu obalić pewien mit – nie ma naukowych przesłanek, by twierdzić, że w historii Uluru odgrywało centralne znaczenie w religijnym życiu tradycyjnych ludów Australii. Na kontynencie tym mieszkało ok. 270 plemion i każde z nich miało swoje własne miejsca kultu. W dodatku, choć w tutejszych jaskiniach można znaleźć święte malowidła naskalne, znacznie więcej jest ich w innych rejonach, chociażby w rezerwacie Red Rock. Było to zatem miejsce ważne, ale jedno z wielu. Dopiero waga, jaką do tej góry zaczęli przywiązywać zachwyceni jej urokiem biali, w znacznej mierze zmieniła jej postrzeganie przez Aborygenów. Dla niektórych współczesnych góra jest święta, bo przynosi pieniądz. Daje szansę do tego, by przynajmniej w minimalnym stopniu wyrównać historyczne rachunki strat. „Kiedyś biali zabrali nam ojczyznę i wolność. Teraz zostawiają nam dolary” – myślą miejscowi. Bo Uluru to jedno z najbardziej skomercjalizowanych miejsc w Australii. Przeciętny turysta przyjeżdża tu koło południa, zatrzymuje się w drogim hotelu, by przed zachodem słońca wyruszyć na specjalną fotograficzną wycieczkę. W zależności od ekspozycji światła góra zmienia bowiem swoją barwę – od mocno czerwonego do brązowego. Kiedyś naliczyłem ponad 30 różnych kolorów! Potem obowiązkowa krótka wizyta w aborygeńskim sklepie, kupno suwenirów, czasem obejrzenie pokazu tradycyjnego tańca (żeby nie naruszać tabu i nie „sprzedawać” swoich obrzędów, na potrzeby przedstawienia Aborygeni „kupują” tańce od sąsiednich plemion). Na koniec: obserwacja wschodu słońca i powrót do domu. Całe szczęście, że jakiś czas temu ludność Anangu wywalczyła sobie monopol na produkcję pamiątek, dzięki czemu w tym turystycznym przemyśle mają przynajmniej jakiś udział. A na kupionych pod Uluru ozdobach i bumerangach nie widnieje napis Made in China. Po latach świat odkrywa, że Aborygeni nie są ludźmi bez historii i kultury. Także ja, choć jestem księdzem, od ponad 30 lat nieustannie od rdzennych mieszkańców Australii uczę się rozumienia świata i sacrum. Cała natura jest dla nich wspomnieniem Pramatki, mają więc do niej głęboki szacunek. W chrześcijańskiej percepcji Bóg jest często bardzo odległy, zbyt święty, by towarzyszyć ludziom w drobnych, przyziemnych sprawach. U Aborygenów świętość przenika codzienność. Aborygeni uczą mnie też wędrowania w samotności. To wielka sztuka, której my, Europejczycy, nie posiadamy. Nieprzypadkowo wybitny antropolog kultury Claude Lévi-Strauss nazwał Aborygenów „arystokracją duchową świata”. NO TO W DROGĘ: Uluru-Kata Tjuta (Australia) - czas: 3 tyg, koszt: 1 2 tys. zł (w tym bilet lotniczy) INFO ■ Położenie: Park Narodowy Uluru-Kata Tjuta znajduje się 440 km na południowy zachód od Alice Springs. ■ Powierzchnia: 1326 km². ■ Języki: angielski (urzędowy), aborygeński. ■ Waluta: dolar australijski; 1 AUD KIEDY ■ Do Uluru najlepiej wybrać się między marcem a lipcem, kiedy jest sucho i chłodno. ■ W grudniu oraz styczniu może być niezwykle gorąco oraz niektóre atrakcje mogą być niedostępne dla zwiedzających ze względów bezpieczeństwa. WIZA ■ Wymagana wiza turystyczna (wydawane są na okresy 3, 6 i 12 miesięcy). DOJAZD ■ Samolotem do Uluru (Ayers Rock) np. liniami lotniczymi Qatar z War­szawy z przesiadkami w Londynie i Sydney) – bilet kosztuje ok. 6,4 tys. zł. Z lotniska darmowym transportem wahadłowym do Yulary. ■ Można też wykupić wycieczkę do parku w Alice Springs lub innych większych australijskich miast (Adelaide, Sydney, Mel­bourne). KOMUNIKACJA ■ Na terenie parku działa kilku operatorów wycieczkowych i najprostszym sposobem na poruszanie się po Uluru jest skorzystanie z usług jednego z nich. ■ Można wybrać pomiędzy wycieczkami: m.in. autobusowymi, samochodowymi, a nawet lotniczymi (ceny od 210 zł do ok. 1200 zł). Koszta mogą nie obejmować opłaty za wstęp do parku wynoszącej ok. 80 zł, w zależności od wykupionego pakietu. Na terenie kurortu działa darmowy transport wahadłowy. ZAKUPY ■ W centrum kulturalnym znajduje się centrum handlowe z supermarketem, restauracje z możliwością zamówienia posiłku na wynos, sklepem pamiątkowym, bankiem, kioskiem oraz pocztą. BEZPIECZEŃSTWO ■ Zawsze noś ze sobą dużo wody pitnej, zwłaszcza w gorących okresach pogodowych. ■ Wielkość populacji uciążliwych much zależy od pory roku, jednak mogą one występować w naprawdę bardzo dużych ilościach. W takim przypadku niezbędne jest nakrycie głowy oraz coś do zasłonięcia twarzy dla własnego komfortu. ZDROWIE ■ Zalecane są szczepienia przeciwko tężcowi, błonicy oraz polio. NIEPEŁNOSPRAWNI ■ Praktycznie wszystkie restauracje, hotele, sklepy i rynek są przystosowane do przyjmowania ludzi niepełnosprawnych. ■ Transport wahadłowy w kurorcie, autobusy opiekuna wycieczkowego AAT Kings base walkingu są przystosowane do wózków inwalidzkich. Podobnie trasy. WARTO WIEDZIEĆ ■ Nie wolno zwiedzać osady Mutitjulu ani innych świętych miejsc bez przewodnika. Nie wypada również robić ludziom zdjęć bez ich zgody. ■ Kontrowersyjna jest również wspinaczka na Uluru jako że jest to święte miejsce dla rdzennych mieszkańców. Nie jest ona zabroniona, ale nie decydując się na ten krok, okazujemy szacunek tubylcom. ■ Zdarzały się przypadki śmiertelne w wyniku niedostatecznego przygotowania się do wyprawy (m.in. upadki z wysokości).
Parki narodowe Fiordland, Tasman, Mungo, Kakadu
Lawina drzew - PN Fiordland Najdziksza, najwilgotniejsza i najbardziej odludna część Nowej Zelandii, uznawane za królestwo gór i wody. Większość turystów trafia do Parku Narodowego Fiord­land z powodu uroków słynnej Zatoki Milforda. Park stanowi ostoję zagrożonych wyginięciem ptaków, w tym nielota takahe, którego w 1990 r. uznano za wymarłego, a później po latach odnaleziono na nowo. W obrębie parku wytyczono aż trzy z dziewięciu tras tzw. Wielkich Wędrówek. Są to wytyczone przez nowozelandzki resort ochrony przyrody najpiękniejsze szlaki piesze tego kraju. Okolice słyną z tzw. lawin drzewnych. Strome skaliste stoki porosły lasem, ale ze względu na cienką warstwę gleby drzewa nie ukorzeniły się dostatecznie głęboko. W efekcie zsuwają się one z gór pod wpływem warunków atmosferycznych. Gdzie diabeł nie mówi dobranoc - PN Tasman Park Narodowy Tasman ma opinię najbardziej widowiskowego miejsca Australii. A wszystko dzięki spektakularnym klifom sprawiającym wrażenie, jakby ktoś posiekał tutejszy krajobraz tasakiem. Obok kangurów, wielorybów, delfinów i słoni morskich można tu spotkać (a raczej usłyszeć nocą) diabła tasmańskiego. Okolice stanowią mekkę nurków i surferów. Miłośników historii przyciąga natomiast pobliski Port Arthur – była kolonia karna, na terenie której utworzono skansen będący najpopularniejszą atrakcją turystyczną wyspy. PN Tasman gdzie: Australia (Tasmania) kiedy: cały rok więcej: www.parks.tas.gov.au (Fot. FPM) Na dnie - PN Mungo Najbardziej aborygeńskie miejsce w Australii. Główną atrakcją Parku Narodowego Mungo jest wyschnięte jezioro (które dało nazwę parkowi). To tu znaleziono najstarsze ludzkie szczątki w Australii (tzw. Człowiek z Mungo), w okolicach dokonywano też najprawdopodobniej pierwszych kremacji zwłok w historii ludzkości. Ciągle znajdowane są też skamieniałości wymarłych gatunków zwierząt. Pomimo surowego klimatu w regionie występują kangury, jeżozwierze i inne małe zwierzęta. PN Mungo gdzie: Australia kiedy: najlepiej od marca do października więcej: www.visitmungo.com.au (Fot. BEW) U Tęczowego Węża - PN Kakadu To tu, według Aborygenów, spoczywa Tęczowy Wąż będący źródłem wszelkiego życia. Nic dziwnego, że w Parku Narodowym Kakadu można znaleźć wiele malowideł naskalnych wykonanych przez rdzenną ludność Australii. Najważniejsze z nich znajdują się w Nourlangie Rock oraz Obiri Rock. Z bardziej współczesnych atrakcji wymienić warto kopalnie uranu (od czasu do czasu odbywają się tu protesty ekologów). Do tego niezliczone węże, jaszczurki, lasy palmowe i eukaliptusy. PN Kakadu gdzie: Australia kiedy: najlepiej od maja do września więcej: www.kakadu.com.au (Fot. FPM)
Wojny Aborygenów były wyjątkowo krwawe. Zaostrzone bumerangi
Odnaleziony w Australii szkielet pokazał badaczom ślady po brutalnych walkach między plemionami Aborygenów.
Z początku wszystko wydawało się jasne. Dwa lata temu odnaleziono szkielet przy jednej z australijskich rzek. W czaszce znajdowało się pęknięcie, spodziewano się zatem, że człowiek zmarł od ciosu kordelasem lub szablą, prawdopodobnie zabity przez europejskich kolonistów. Jednak niedługo potem narracja się zmieniła. Testy laboratoryjne pokazały, że odnaleziony mężczyzna zmarł około XIII wieku, setki lat zanim europejscy żeglarze przywieźli na kontynent metalowe narzędzia. Najnowsze badania pokazały, że rany pochodzą od słynnej lokalnej broni: bumerangu. Tylko jeden inny odnaleziony w Australii szkielet pochodzący sprzed kolonizacji ma podobne rany. Pochodzi z XVII wieku i nosi liczne ślady ran zadanych włócznią. Prawdopodobnie to ślad po rytualnej karze plemiennej. - Nie wiem czy było to zjawisko na skalę kontynentu, ale mamy dowody na istnienie wewnątrzplemiennych konfliktów w tej części Australii – mówi Michael Westaway, antropolog z Griffith University. W 2014 roku William Bates odkrył czaszkę należącą do człowieka z plemienia Baakantji. Członkowie plemienia nazwali zmarłego Kaakutja, co oznacza “starszy brat”. Kaakutja miał długą ranę ciętą na twarzy. Pochodziła od ostrej broni. Do tego miał złamanych kilka żeber i odcięty fragment kości ramienia. Badania Kaakutji, który w chwili śmierci był pod koniec drugiej, lub na początku trzeciej dekady życia, pokazały, że przemoc nie była dla niego niczym nowym. Na głowie miał starsze ślady po ranach zadanych ostrym przedmiotem. Jedna z wersji, którą rozważali naukowcy, mówiła o tym, że mężczyznę zabiła milicja utworzona z Australijczyków. Tego typu grupy powoływali Brytyjczycy by kontrolować sytuację na podbitym kontynencie. Jednak pochówek wskazuje na to, że był grzebany z czcią, a w jego brzychu znaleziono ślady ostatniego posiłku. Skoro nie zabito go z użyciem metalowego narzędzia pojawił się kłopot z ustaleniem co doprowadziło do takich ran u Kaakutji. Opisy bumerangów z początku XX wieku wskazują, że bywały one ostrzone i używane jako broń. Znalezisko nie tylko sporo mówi o roli bumerangu, ale wskazuje także na burzliwe konflikty wśród plemion australijskich. Źródło: National Geographic News, pełen tekst znajduje się tutaj. Tekst: Traci Watson
Aborygeńscy bogowie chcieli mieć raj na Ziemi. Stworzyli więc Wielką Wyspę Piaszczystą.
Nie wystarczyło po prostu stworzyć świat. Aborygeński bóg Beeral chciał, żeby był on też piękny. Skierował więc dwoje zaufanych posłańców, Yindingiego i K’gari, żeby z ziemskiej materii zrobili raj. Pracę wykonali tak wspaniale, że K’gari zapragnęła zostać w tym cudownym miejscu na zawsze. Ułożyła się w ciepłej wodzie szczególnie pięknej zatoki i zasnęła. Gdy spała, Yindingie przekształcił jej ciało w długą, smukłą kosę krystalicznego piasku, największą taką wyspę na świecie. Ubrał ją w najbujniejsze z deszczowych lasów, tęczą kolorów pomalował miękką, piaskową skórę, a ze sznura jezior jak klejnoty zrobił jej oczy, by mogła widzieć niebo. Przestwór wypełnił kolorowymi ptakami, a następnie, żeby nigdy nie była samotna, osadził na wyspie aborygeńskie plemię Butchulla, które z pokolenia na pokolenie przekazywało tę opowieść o jej stworzeniu i w którego języku k’gari stało się słowem oznaczającym raj. Wielką Wyspę Piaszczystą trudno zaklasyfikować. Raz idzie się przez las deszczowy jak przez katedrę – wśród gigantycznych paproci i palm. Potem znów w aromacie eukaliptusowego gaju, gdzie ściana drzew otwiera się, ukazując morze złotych wydm. Poza nimi – przez delikatną letnią mgiełkę łagodnie falujące nadbrzeżne pagórki jasne od polnych kwiatów. Różne krajobrazy, które, jak podpowiadałaby logika, powinny być oddalone o setki kilometrów, tutaj pojawiają się jedne po drugich, zmieniając się jak za obrotem lunety kalejdoskopu. Największy w tym dziw, być może, iż niemal wszystko rośnie tu wyłącznie na piasku utrzymywanym w miejscu przez grzyby. Żaden baśniowy świat nie mógłby być utkany z cieńszej nitki. – Najchętniej myślę o tej wyspie jak o swego rodzaju żywym organizmie podobnym do Wielkiej Rafy Koralowej – mówi Peter Meyer, który od 15 lat żyje tu i pracuje jako przewodnik. – Tutaj jednak zamiast koralowych polipów podstawą wszystkiego są grzyby i ich symbiotyczne relacje z roślinami. Uwalniając z piasku składniki odżywcze, grzyby sprawiają, że te wszystkie zdumiewające rzeczy mogą rosnąć. Bez grzybów byłaby to tylko kolejna piaszczysta łacha. Bardzo wielka piaszczysta łacha – ponad 120 km długości, ok. 25 km szerokości, z wydmami osiągającymi 240 m. Piasek gromadzi się wzdłuż wybrzeża Queenslandu od 750 tys. lat, ponieważ wulkaniczne podłoże skalne zatrzymuje osady niesione po wschodniej stronie kontynentu przez potężny prąd przybrzeżny. Angielski żeglarz James Cook, płynący wzdłuż tego wybrzeża w roku 1770, był pierwszym Europejczykiem, o którym wiadomo, że widział Wielką Wyspę Piaszczystą. Globtroter nie poświęcił jej wiele uwagi – ot, parę linijek w dzienniku podróży. Podobnie badacz Matthew Flinders, który wylądował tam jakieś 30 lat później. Dzika przyroda w owych czasach była dobrem, które należy ujarzmić i zmusić, by przynosiło zyski, a nie zachwycać się jego pięknem. Z tego punktu widzenia interior Fraser Island upodobał sobie Edward Armitage, kupiec handlujący drewnem na początku XX w. To spod jego pióra wyszły pierwsze opisy tutejszych wspaniałych lasów deszczowych, w których narzekał, że wielu „potężnych królów puszczy” było za dużych dla ówczesnych tartaków. Przyszłość przyniosła jednak większe maszyny i przez sto lat szedł w lasach intensywny wyrąb. Twarde drewno posłużyło m.in. do wykładania Kanału Sueskiego czy odbudowy londyńskich doków Tilbury po II wojnie światowej. Pierwsi turyści pojawili się tu pod koniec lat 40. XX w. Sidney Nolan, jeden z największych australijskich malarzy tego stulecia, podróżował przez Queensland, wypatrując natchnienia w krajobrazie. Znalazł je w na pół zapomnianej opowieści o wraku i rozbitkach, z której wzięła swoją nazwę Wyspa Frasera. W 1836 r. „Stirling Castle” pod dowództwem Jamesa Frasera wypłynął z Sydney do Singapuru z 18 członkami załogi i pasażerami, wśród których była żona kapitana Eliza. Parę dni później żaglowiec, klucząc w labiryncie Wielkiej Rafy Koralowej, przedziurawił kadłub i zaczął tonąć. Pasażerowie i załoga, stłoczeni w dwóch szalupach, płynęli wzdłuż wybrzeża, kierując się ku osadzie Moreton Bay (dziś Brisbane), kilkaset kilometrów na południe. Była to straszna podróż, zwłaszcza dla Elizy, która była w zaawansowanej ciąży i urodziła dziecko w przeciekającej łodzi. Niemowlę zmarło. Marna łódź państwa Fraserów radziła sobie coraz gorzej, druga szalupa zostawiła ich więc i odpłynęła. Po ponad miesiącu od zatonięcia statku musieli zejść na plażę lądu znanego wówczas pod nazwą Wielkiej Wyspy Piaszczystej. Nie jest jasne, co zdarzyło się później. Jedne relacje mówią, że w zamian za ubrania rozbitkowie dostali jedzenie od członków plemienia Butchulla. Według innych Aborygeni obdarli ich do naga i traktowali jak niewolników. W każdym razie wydaje się prawdopodobne, że głód, choroby i wycieńczenie zabiły większość rozbitków, w tym kapitana Frasera. Eliza utrzymywała później, że zmuszono ją do harówki przy obozowisku Aborygenów – zbierania gałęzi na ogień i kopania korzeni. Wieści o jej doli dotarły wreszcie do władz w Moreton Bay. Wysłano ekspedycję ratunkową, a irlandzki skazaniec John Graham, wcześniej uciekinier ukrywający się w buszu, który znał język tubylców, wynegocjował jej uwolnienie. Dalej akcja rozwijała się jak w tabloidach. W ciągu paru miesięcy po uratowaniu Eliza poznała i poślubiła następnego kapitana, przeniosła się do Anglii i zaczęła występować jako atrakcja rozmaitych show w londyńskim Hyde Parku. Urzeczonemu audytorium za sześciopensówkę od łebka opowiadała tam coraz bardziej przerażające historie o mordach, torturach, białych niewolnikach i kanibalizmie. W 1992 r. wyspa trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dziś przyciąga statki pełne entuzjastów. Może na to liczył stary mądry Beeral, wysyłając Yindingiego i K’gari z misją upiększenia świata przed milionami lat?
Zobacz kilka przydatnych porad dla podążających szlakiem kangura.
■ Powierzchnia: ok. 7,7 mln km2, ponad 22 mln ludzi. Co czwarty mieszkaniec Australii urodził się za granicą (dane z 2009 r.). ■ Religie: chrześcijanie – ponad 63 proc., buddyści – ok. 2 proc., muzułmanie – ok. 1,7 proc. Natomiast ponad 30 proc. mieszkańców przyznaje, że nie identyfikuje się z żadną religią. ■ Strefy czasowe: w czasie letnim dodajemy do UTC od +8 do +12 godz. ■ Języki: angielski ■ Waluta: dolar australijski (AUD), 1 AUD = ok. 2,7 PLN ■ Od października 2008 r. wprowadzono eVisitor – elektroniczny system wizowy. Mając taki dokument, można przez 12 miesięcy wielokrotnie przekraczać granicę, a jednorazowy pobyt (w celach turystycznych lub biznesowych) nie może trwać dłużej niż trzy miesiące. Z systemu eVisitor mogą korzystać posiadacze paszportów krajów Unii Europejskich oraz innych krajów europejskich (obywatelom UE wizy przyznawane są bezpłatnie). ■ Ambasada Australii ul. Nowogrodzka 11 00-513 Warszawa tel. 22 521 34 44 ambasada.australia@dfat.gov.au www.australia.pl ■ Samolotem do Sydney można dolecieć m.in. z Warszawy, Krakowa, Gdańska i Poznania z przesiadką (we Frankfurcie, w Monachium, Paryżu, Szanghaju). Korzystne ceny ma Singapore Airlines. Cena biletu na trasie Warszawa–Frankfurt– Singapur–Sydney: ok. 5,5 tys. zł za os. ■ Kamperem. Najtańsza wypożyczalnia to Wicked Camper (cena od 39 dol. za dzień). Atrakcyjne ceny i dobre warunki ubezpieczenia ma firma TravelVans (cena 52–66 dol. za dzień). Na drogach obowiązuje ruch lewostronny. Wymagane jest międzynarodowe prawo jazdy. ■ W Sydney bardzo dobrze rozwinięta jest sieć schronisk, hosteli i hoteli. Ceny hosteli: 16–50 dol., najwięcej jest takich za 22 dol. ■ Hotel Oak Maestri Towers tuż przy nim Darlig Harbour, Queen Victoria Building oraz Town Hall. Ceny pokoi od ok. 102 dol. za noc. www.booking.com ■ W tradycyjnej kuchni australijskiej jest wiele wpływów kuchni angielskiej: pieczenie, kotlety z rusztu oraz inne potrawy mięsne, podawane najczęściej z ziemniakami, marchewką i groszkiem. ■ Współczesna kuchnia australijska bazuje na tradycjach z wielu krajów. Szczególnie widoczne są wpływy południowej Europy oraz południowo-wschodniej Azji. Coraz bardziej w Australii docenia się kuchnię polską (zwłaszcza pierogi i słodycze). ■ Uwielbiana przez dzieci pasta vegemite zrobiona z wyciągu z drożdży jest potrawą niespotykaną nigdzie indziej na świecie. Równie dużym uznaniem cieszą się czekoladowe biszkopty Tim Tam. ■ Chleb kosztuje ok. 2 dol., wędlina – od 10 AUD za 1 kg, a śniadanie w restauracji – od 5 AUD. ■ Nazwa kontynentu sięga połowy XVI w. i związana jest z terminem Terra Australis, używanym przez Europejczyków (łac. terra – ziemia, australis – południowa). ■ Planując zwiedzanie Opery w Sydney większą grupą, dobrze jest dokonać internetowej rezerwacji. www.sydneyoperahouse.com ■ Od turystów, którzy sześć dni przed przyjazdem do Australii przebywali na terenie Afryki lub Ameryki Południowej, wymaga się zaświadczenia o szczepieniu na żółtą febrę. www.szczepienia.pl ■ Australia. Cuda świata (New Media Concept Australia) ■ Najmniejszy kontynent. Tajemnicza ziemia Aborygenów (DeAgostini) ■ Roff Smith, Zimne piwo i krokodyle. Rowerem dookoła Australii (wyd. National Geographic) ■ Peter Carey, Prawdziwa historia Neda Kelly’ego (Prószyński i S-ka) ■ Bruce Chatwin, Pieśni stworzenia (Świat Książki) ■ Estetyka Aborygenów. Antologia, pod redakcją M. Bakke
Kraina kangurów nie jest dla niecierpliwych. Aby ją poznać, trzeba spędzić co najmniej miesiąc w jej miastach, górach, lasach, na plażach i pustyniach. Przedstawiamy niestandardową trasę prowadząca do mniej znanej turystom Australii zachodniej.
W Australii zakochałem się 20 lat temu. Ostatnio podróżuję po niej starym, ale znakomicie przygotowanym do trasy terenowym nissanem. Śpię na bagażniku dachowym – w wielogwiazdkowym hotelu – lub wewnątrz samochodu – z ograniczoną możliwością obserwacji nieba. Mam swój zestaw do gotowania: kociołek na herbatę, łopatę (do smażenia steków), silny palnik gazowy, ogniskowy toster oraz prysznic i spory zapas wody. Będąc w drodze, w wykopanej jamie ziemnej piekę chleb, a w aluminiowej folii – kangurze ogony kupione od zaprzyjaźnionych Aborygenów. Bywa, że przez kilka dni nie spotykam nikogo i mimo to zawsze czuję się tu gościem, nie gospodarzem. Ląduję w kolorowym Sydney, które kusi zabawą i urokami lata. Zanim oswoję się z Australią i kolejny raz zrozumiem jej całkowitą odmienność, Grzeszne Miasto (Sin City) zadowala moje europejskie gusta. To największy w Australii tygiel artystyczny, kulturalny i kosmopolityczny. Dopiero odkrywanie nieznanych smaków tzw. nowej kuchni australijskiej powoli uświadamia, że jednak jest tu inaczej niż w domu. W dzielnicy Kings Cross, kiedyś znanej z rozpusty i awanturników, a dziś przyjaznej turystom i względnie spokojnej, znajduję nocleg. Stąd na piechotę mam blisko do Królewskich Ogrodów Botanicznych i do słynnej 300-metrowej wieży widokowej Sydney Tower. Spaceruję do gmachu opery, pod przęsło Mostu Portowego zwanego przez sydnejczyków wieszakiem na płaszcze. Żądni przygód za sporą opłatą mogą się nań wspiąć pod okiem instruktora-przewodnika i podziwiać panoramę miasta. Zaglądam też do zabytkowej dzielnicy The Rocks z klimatycznym labiryntem uliczek między starymi, odrestaurowanymi domami. W głowie mi się kręci od upału, zmiany czasu i niewyspania. Z Circular Quay co chwilę odpływają promy do Manly – z wody wspaniale widać operę i most. Jeszcze przed zachodem wsiadam do jeżdżącej ponad ulicami kolejki Monorail i objeżdżam nią City, podziwiając z góry jego uroki. Następny dzień postanawiam spędzić na rowerze. Najpierw wycieczka po centrum – do muzeów Australii (ze znakomitą kolekcją minerałów) i sztuki współczesnej – a potem za miasto do Parku Przyrody Waratah. To dobre miejsce, by pierwszy raz zobaczyć dzikie kangury, koala, emu i walabi. 26-kilometrowy szlak Coast Track wiedzie wybrzeżem przez urozmaicony teren z plażami do surfowania. Lubię ten przedsmak prawdziwej Australii. Kilka lat temu wybrałem się w podróż rzeką Hawkesbury – jedną z najbardziej malowniczych na kontynencie, która przepływa przez pięć parków narodowych i wpada do morza 30 km za Sydney. Teraz jednak plan mojej wyprawy jest inny. Samochód czeka na mnie w oddalonych stąd o 100 km Górach Błękitnych, potem jadę nim w Góry Śnieżne. Pierwsze swą nazwę zawdzięczają gęstym lasom eukaliptusowym, nad którymi unosi się niebieskawa mgiełka olejków eterycznych, a drugie – wysokości – wszak to dach Australii. Na Górę Kościuszki (2 228 m n.p.m.), najwyższy szczyt kraju, Australijczycy mówią Mt Kozzie lub Koziosko. To najsilniejszy polski akcent na Antypodach. Zdobywcą, eksploratorem i pomysłodawcą nazwania jej imieniem naszego generała był podróżnik i geolog sir Paweł Edmund Strzelecki. Ostatnio toczą się głośne spory o przemianowanie góry, jednak dzięki skutecznym działaniom Polonii Park Narodowy Kościuszki został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO, co w zasadzie wykluczyło manipulacje przy nazwie. Od trzech lat odbywa się tu Mound and Mt Kosciuszko Festival (Festiwal Kopiec i Góra Kościuszki), impreza polonijna wspierana przez miejscowe władze. Na wierzchołek prowadzi kilka tras, wybieram jedną z łatwiejszych: z kurortu Thredbo wyciąg krzesełkowy Kościuszko Express wiezie mnie na Mt Crackenback, skąd od szczytu dzieli mnie 7 km nieforsownego marszu. Latem na zboczach pojawia się mnóstwo kwiatów, w tym słynny kwiat Adyny, który Strzelecki wysyłał w listach do ukochanej w Małopolsce. Zimą doskonale szusuje się tu na nartach – górę otaczają najbardziej znane kurorty narciarskie na kontynencie. Z Jindabyne objeżdżam Góry Śnieżne od zachodniej strony niezwykle widokową Alpinie Way – droga bywa trudna, czasami muszę włączać napęd na cztery koła – przez Khancoban i Corryong. Dalej prowadzi ona wśród wyniosłych starych paproci drogą Great Alpinie Road do Lak es Entra nce, nad morzem Tasmana. W tym największym porcie rybackim w stanie Wiktoria próbuję owoców morza. Z przyjaciółmi z pobliskiego Melbourne wynajmujemy na dwa dni jacht. Żeglujemy po przymorskich jeziorach ze słoną wodą, jest prawie jak na Mazurach. Prawie, bo w polskich jeziorach nie ma meduz i woda smakuje inaczej. Melbourne wydaje się bardziej przyjazne turystom i lepiej zorganizowane niż Sydney. By się o tym przekonać, warto spędzić tu jeden dzień dłużej. Plac Federacji to epicentrum kulturalne stolicy stanu Wiktoria. Główna ulica, Swanston St, ze wspaniałą architekturą kolonialną, pozwala się przenieść w czasy wiktoriańskie. Zachwycają tu Town Hall (ratusz) – wielokrotnie replikowany klasyk z epoki gorączki złota, Royal Arcade – pasaż handlowy z 1869 r. oraz Manchester Unity Building – unikat neogotyku z lat 30. XX w. Największy targ w Australii, Queen Victoria Market, działa nieprzerwanie od 100 lat i jest tak popularny, że organizuje się do niego wycieczki. Tymczasem zbudowane na planie lotniska Muzeum Melbourne należy do największych i najnowocześniejszych na świecie, podobnie jak inne tutejsze centra wystawiennicze i rozrywkowe. Można zajrzeć na słynne korty, gdzie w styczniu odbywają się rozgrywki wielkiego szlema Australian Open, na tor wyścigów Formuły 1, wybrać się na spacer nad rzeką Yarra czy spędzić kilka godzin w Królewskim Ogrodzie Botanicznym. W Australii odległości mierzy się w godzinach jazdy samochodem. W 2,5 godziny (co na tutejsze standardy oznacza dystans bardzo niewielki) dojeżdżam do Wilsons Promontory, najbardziej wysuniętego na południe skrawka kontynentu. Mieści się tu urokliwy park narodowy z ponad 80 km szlaków do pieszych wędrówek i spacerów. Stąd już tylko chwila dzieli mnie od Tasmanii. Największa wyspa Australii jest stosunkowo rzadko odwiedzana przez Europejczyków. To duży błąd, ponieważ w sensie przyrodniczym stanowi odrębny byt, fascynujący i na wpół dziki. Zaryzykuję nawet stwierdzenie, że warto wybrać samą Tasmanię jako cel przyjazdu z Polski. Można spędzić tu w sposób zajmujący nawet trzy tygodnie i wyjechać z niedosytem. Na powierzchni niemal dwukrotnie większej od województwa mazowieckiego mieszka niespełna pół miliona ludzi. Gdy ktoś się uprze, okrąży Tasmanię samochodem w jeden dzień, jednak nie radziłbym tego robić, bo w ten sposób ominie nas wiele atrakcji. Nie brakuje tu ponurych śladów przeszłości. W pierwszej połowie XIX w. Brytyjczycy założyli w Port Arthur kolonię karną, w której więźniowie traktowani byli w bestialski sposób. Najpierw postępowano w myśl zasady, że skazańców trzeba intensywnie eksploatować i pilnować, by nie uciekli; po latach zaostrzono rygor i zaczęto ich trzymać w izolowanych ciemnych celach. Wspaniałe mosty drogowe i gregoriańskie budowle z piaskowca, które można podziwiać m.in. w Launceston, Hobart i Devonport, zostały zbudowane właśnie przez zesłańców. Wielkim bogactwem wyspy jest niemal nietknięta przez człowieka przyroda. Znajduje się tu aż 19 parków narodowych. Trzy największe, Franklin-Gordon Wild Rivers, Cradle Mountain-Lake St. Clair oraz Southwest, obejmują aż 20 proc. powierzchni Tasmanii i zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Biosfery. Tym razem ciągnie mnie na Overland Track, jeden z najpiękniejszych trekkingów świata. 65-kilometrowa trasa wiedzie z dala od cywilizacji, z północy na południe. Zaczyna się w osadzie Cradle Valley i kończy u stóp jeziora Saint Claire. Chęć wejścia na szlak należy zgłosić wcześniej na stronie internetowej parku, by zarezerwować noclegi w spartańskich, ale pełnych uroku chatkach (mimo to dla pewności zabieram ze sobą namiot). Na pokonanie go powinno wystarczyć pięć dni, jednak zaplanowałem jeszcze zejście do kilku wodospadów poza główną trasą i wspięcie się na najwyższy szczyt Tasmanii Ossa (1 614 m n.p.m.), co wydłuży trochę mój pobyt na wyspie. Overland Track jest niezwykle urozmaicony. Polodowcowe kotły przypominające tatrzańskie Morskie Oko, gołoborza, bagniste łąki ciągnące się kilometrami – pijawek wystarczy w nich dla każdego – i tysiącletnie lasy przywołują w pamięci krajobrazy z baśni, a czasem z horroru. Adrenalina mi skacze, gdy na ścieżce dostrzegam węża tygrysiego, największego i najbardziej niebezpiecznego ze wszystkich żyjących na Tasmanii. Omijam go z daleka, bo gad może zaatakować. Bardziej przyjazne są spotkania z kangurami i innymi torbaczami, m.in. pałankami, wombatami i diabłami tasmańskimi. Te ostatnie urządzają mi nocny koncert – ich piskliwe wrzaski mogłyby zostać wykorzystane jako ścieżka dźwiękowa najstraszliwszych filmów grozy. Wracam na stały ląd, by pojechać Great Ocean Road. Jednym z najpiękniejszych odcinków drogi oceanicznej jest 80-kilometrowy fragment między Anglesea a Apollo Bay. Szosa wije się nad klifowym wybrzeżem i wspaniałymi piaszczystymi plażami. Mam dylemat, czy zatrzymać się na jednej z nich, czy też wybrać się w pobliskie góry Otway słynące z najlepszych trekkingów w stanie Wiktoria, kuszących możliwością spotkań z misiami koala. W końcu stwierdzam, że najlepiej pojechać i tu, i tu. Wzdłuż Great Ocean Road leżą najpopularniejsze australijskie kurorty, więc w sezonie letnim, a tym bardziej w czasie świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy, trudno tu o wolne pokoje na nocleg. Mnie to na szczęście nie dotyczy, wszak mam swoją luksusową sypialnię na dachu samochodu. Po wypadzie w góry i plażowaniu wracam na oceaniczną trasę, mijam 12 Apostołów w Parku Narodowym Port Campbell. To podmywane przez fale wapienne skałki sterczące z dna oceanicznego nad klifowym wybrzeżem. Do dziś nierówną walkę z żywiołem przetrwało ich zaledwie siedem. Z samego rana wsiadam za kółko. Mam do pokonania 700 km, w Australii to nieco ponad dziewięć godzin bezstresowej jazdy. Nie zamierzam wstępować do Adelajdy, stanowej stolicy Australii Południowej, bo to mało ciekawe miejsce – mijam je od południa i szukam noclegu w mieścinie Goolwa , nad przybrzeżnym jeziorem Alexandrina, do którego wpada rzeka Murray, druga najdłuższa na kontynencie (2,5 tys. km). Tym razem funduję sobie odrobinę romantycznego luksusu z epoki XIX-wiecznych parostatków. Za 85 zł wykupuję nocleg w marynarskiej koi w starym, doskonale utrzymanym P.S. Murray River Queen przycumowanym do miejskiego nabrzeża. Następnego dnia z Cape Jervis odpływam promem na Wyspę Kangura. Spodziewałem się, że skrawek ziemi położony zaledwie kilkanaście kilometrów od stałego lądu i tylko 120 km od Adelajdy, będzie skomercjalizowanym ogrodem zoologicznym. Z przyjemnością stwierdzam, że byłem w błędzie. Co najmniej jedna trzecia obszaru jest parkami narodowymi lub rezerwatami i są tu tylko dwa niewielkie miasteczka Penneshaw oraz Kingscote, w których kupuję fantastyczne lokalne wino i sery. Życie płynie sennie, latem można plażować i surfować na przepięknej Vivonne Bay, a także nurkować do licznych wraków. Kangury dają się we znaki dopiero po zmierzchu, łatwo wtedy o przykrą w skutkach kolizję samochodową lub nieoczekiwane odwiedziny – w nocy nagle dwa torbacze wpadają do pokoju, który wynająłem na farmie Flinders Chase. Ranne kangury, ofi ary wypadków drogowych, trafiają do założonego na wyspie szpitala dla zwierząt. Od lat prowadzi go Shirley Ross, która w chuście na piersiach mającej imitować torbę kangura hołubi młode i ratuje je od śmierci. Kolejne miejsce w mojej przygodzie ze zwierzętami to zatoka Fok, schronienie australijskich lwów morskich. Dyrekcja parku przyjęła zasadę nieingerowania w życie zwierząt, więc przyglądam się ze smutkiem, jak mały lew, pewnie sierota, bezradnie próbuje skubnąć pokarmu od innych samic, a one i ich dzieci go przepędzają. Przyroda jest bezlitosna, los młodego został przesądzony. Pierwsze koala sprowadzono na Wyspę Kangura w latach 20. XX w., by ochronić ich populację przed lisami, królikami i ludźmi. Nie miały tu naturalnych wrogów i konkurencji do lekko odurzających liści eukaliptusa, nic więc dziwnego, że z początkowej liczby 18 rozmnożyły się do 15 tys. Zjadły już niemal wszystko i teraz część z nich głoduje. Rozważa się wysiedlenie 2,5 tys. koala z wyspy lub ich sterylizację. Choć śpią ponad 20 godzin na dobę, zadanie jest trudne do wykonania: trzeba się do nich wspinać wysoko na drzewa. Pojawiają się głosy, że najprościej byłoby pewną ich liczbę odstrzelić, jednak takie drastyczne zapędy hamuje obawa, że zostałoby to źle przyjęte na świecie. Oswojone koala mieszkają m.in. w Parku Natury Parndana, można podejść do nich bardzo blisko, a nawet próbować się zaprzyjaźnić, ale zwykle są senne. Jednak przestrzegam, by uważać, bo rozzłoszczone potrafi ą dotkliwie podrapać. Gdy o zmroku opuszczam wyspę, tuż przy przystani promowej parada pingwinów wypada z wrzaskiem na przyległą plażę. Doprawdy, jak można się tak krzykliwie zachowywać w tym nastrojowym miejscu! Pora ruszyć na zachód. Odcinek 2 300 km rozkładam na dwa dni jazdy. Droga Eyre Highway jest prosta, może wydać się monotonna, niektórzy nawet mówią, że to najnudniejsza droga w Australii. Ja się z tym nie zgadzam. To jedyna trasa prowadząca przez olbrzymią Nizina Nullarbor, która, jak sama nazwa wskazuje, jest krainą bezdrzewną i po horyzont niemal zupełnie płaską. Eyre Highway przejeżdża się przez Morski Park Wielkiej Zatoki Australijskiej, drugi po Wielkiej Rafi e Koralowej największy na świecie rezerwat morskiej biosfery, gdzie między lipcem a wrześniem goszczą wieloryby biskajskie. Można je obserwować przez lornetkę z punktów widokowych Head Bight. Tuż przed granicą ze stanem Australia Zachodnia droga przytula się do wysokiego na blisko 70 m nijak niezabezpieczonego klifowego wybrzeża zatoki. Wokół pustka. Za plecami bezkresny interior, przed oczami masa wody sięgająca lądu wokół bieguna południowego. Potężny klif wygląda jak złamane na pół kruche ciastko. Tutaj 100 mln lat temu Australia oddzieliła się od Antarktydy (rozpadła się część ówczesnego prakontynentu Gondwany) i ruszyła w do dziś nieprzerwany dryf na północ. To niejedyne w Australii pobudzające wyobraźnię miejsce ze śladami wędrówki kontynentów, jakie zamierzam odwiedzić. Noc spędzam w spartańskiej osadzie Eucla, tuż za granicą stanową, wśród wydm i zasypanych piaskiem stacji telegraficznej i meteorologicznej. Kładę cegłę na gaz – szykuje się jazda przez jeden z najdłuższych na świecie idealnie prostych odcinków drogi (145 km) zwany 90-mile Straight. Przez niewielkie Norseman, w którym znajdują się kopalnie złota, docieram do idyllicznego Esperance z najpiękniejszymi plażami świata! Nie, nie zdradzę swojej ulubionej, ale podpowiem, że każdy znajdzie tu swój raj, a przy odrobinie szczęścia może na chwilową wyłączność. Nie szkodzi, że jest tutaj zlokalizowany największy w Australii port rud żelaza na eksport. Jego infrastruktura została skrzętnie ukryta i turystom pozostają tylko błękitne laguny, szafi rowe zatoczki oraz piasek biały i sypki jak mąka wrocławska. Nocleg na plaży nie jest w Australii przestępstwem, a pewnie dlatego że plaż jest tu w nadmiarze, można po niektórych jeździć samochodem. Trudno mi opuszczać to miejsce. Od Albany dzieli mnie dzień leniwej jazdy. To najstarsze miasto w stanie Australia Zachodnia słynie z muzeum Wielorybniczego. Eksponowany w nim m.in. szkielet płetwala błękitnego o długości prawie 30 m naprawę robi wrażenie. Samo serce potężnego ssaka waży 600 kg. Nieopodal muzeum natrafi am na nadbrzeżne skały o fantasmagorycznych kształtach. Noszą nazwy Naturalny Most, Megaszpara, Ziejące Fontanny. Albany to także dobre miejsce na zakupy wisiorków, pocztówek i bumerangów, które raz wyrzucone nie powrócą do właściciela. Ja też dałem się skusić: ze sklepiku wychodzę z pachnącym, ręcznie robionym mydłem z olejku drzewa herbacianego. Park Narodowy Porongurup leży zaledwie 40 km na północ od Albany. Niewielkie pole kempingowe na jego terenie służy mi jako baza wypadowa na kilka nieforsownych trekkingów w pobliskie granitowe góry. To pasmo mające zaledwie 12 km długości i 670 m wysokości wypiętrzyło się podczas kolizji Australii i Antarktydy 1,4 mld lat temu, gdy tworzyła się Gondwana. Wiosną i wczesnym latem można tu usłyszeć śpiew ponad 70 gatunków ptaków; kwitnie tu ponad tysiąc gatunków zupełnie u nas nieznanych kwiatów. Wydeptane ścieżki pamiętają ostatnich Aborygenów, którzy mieli tu swoje święte miejsca, i ich dramatyczną historię. Widoki ze szczytu są warte wysiłku – podziwiam m.in. wyższe, przedziwnie zabarwione góry Stirling, na które zamierzam wspiąć się jutro. Lasy wokół nich, szczególnie wiosną, we wrześniu lub październiku, są jak pradawny, kwitnący, kolorowy rajski ogród. Pasmo górskie z najwyższym szczytem Australii Południowo- Zachodniej, Bluff Knoll, sięgającym 1 095 m n.p.m., jest dla geologów dowodem na rozpad Gondwany. Tak właśnie na niewielkiej przestrzeni 40 km oglądam początek i koniec historii superkontynentu, który 200 mln lat temu obejmował: Afrykę, Amerykę Południową, Australię, Antarktydę i Dekan czyli dzisiejsze Indie. Bocznymi drogami zmierzam do „lasu babuni” 170 km od Walpole. W Dolinie Gigantów rosną rzadkie i osobliwe gatunki eukaliptusów: karri osiągający 90 m wysokości (trzecie najwyższe drzewo świata), tingle plasujący się w pierwszej dziesiątce najwyższych roślin na Ziemi i niezwykle ceniony w Australii jarrah, który osiąga 40 m i żyje do 400 lat. Miód pozyskiwany z jego kwiatów nie krystalizuje, smakuje przedziwnie i ma silne działanie antyseptyczne, stosuje się go nawet do opatrywania ran. Od dawna jest jednym z najcenniejszych specyfików mojej podróżnej apteczki. Tree Top Walk to nazwa największej atrakcji okolicy – metalowej rampy długości 600 m, zawieszonej na wysokości koron drzew-gigantów. Po tym spacerze nadal mało mi przygód. W pobliskim mieście drwali Pemberton próbuję swoich sił i wspinam się po wbitych spiralnie metalowych prętach na 90-metrowej wysokości karri ochrzczone tu Dave Evans Bicentennial. Kiedyś służyło do obserwacji i wczesnego sygnalizowania o pożarach, dziś wyzwala we mnie dużą porcję adrenaliny. Gdy na szczycie drzewa wchodzę na niewielki podest, wpada mi do głowy szalony pomysł, żeby tu… zanocować. Noc jest bezwietrzna, ale cały czas czuję wyraźne kołysanie – korona drzewa odchyla się o co najmniej pół metra od pionu. Zejście jest zdecydowanie bardziej traumatyczne niż wejście, nogi mam jak z galarety. Kusi mnie kraina Margaret River. Od kilku lat miejscowe winnice skutecznie przebijają się na światowe rynki, także do Polski. Najnowsza moda to wina organiczne, wyprodukowane w całkowicie ekologicznych warunkach. Na peryferiach miasteczka Karridale przez przypadek trafiam na niewielką winiarnię Random Valley, której sympatyczny właściciel sprzedaje najlepszy organiczny shiraz w całej Australii i Nowej Zelandii. Tę butelkę zatrzymam na specjalną okazję! Stąd blisko do przylądka Leeuwin i okazałej latarni morskiej. To, co znajduję w jej środku, pomaga zrozumieć, jak w jeszcze nie tak dawnych czasach radzono sobie na morzu bez GPS-a. Dowiaduję się, że dalej na północ wiedzie widokowa Droga Jaskiń. Cztery z nich udostępniono dla ruchu turystycznego. Geologa nie trzeba namawiać: bez wahania stwierdzam, że szata naciekowa jest najwyższej próby. Jestem już blisko Perth, stolicy Australii Zachodniej, dla mnie dziś najważniejszego miasta w kraju, skąd robię wypady do buszu, na przyległe i odległe pustynie. Mam tu podobnie jak ja zarażonych przygodą wiernych przyjaciół i odkrywam z nimi ten region. Na nocleg w ranczu na peryferiach Parku Narodowego Avon Valley przyjmują mnie Stenia i Adam. Furtka za domem prowadzi w objęcia dzikiego buszu. Na kolację jedziemy harleyem do portowego Fremantle zabudowanego zadbanymi wiktoriańskimi kamienicami. W mieście panuje przyjazna atmosfera, jest wiele znakomitych i niedrogich restauracji. Wybieramy jedną na przystani pod gołym niebem – smakowita duża porcja rekina z frytkami mogłaby wystarczyć dla dwóch, ale pochłaniam całą sam. W sąsiadującym z knajpą pubie-browarze Little Creatures robią, moim zdaniem, najlepsze piwo w Australii. Szklanka bursztynowego specyfiku kosztuje aż 17 zł, ale warto. Niestety, niemal zawsze jest tu pełno ludzi i trzeba chwilę poczekać na stolik. Centrum Perth, szczególnie w obrębie Parku Królewskiego (Kings Park), zachęca do zwiedzania i odpoczynku. Ale my jedziemy z Adamem na północ. Zaledwie 50 km za miastem znajduje się relaksujący Park Narodowy Yanchep, dobre miejsce na lunch i jeszcze jedna na tej wyprawie okazja zawarcia przyjaźni z misiami koala. Nieopodal w nadmorskiej mieścinie Two Rocks mieszkał Jacek Kaczmarski. Ostatnie piosenki śpiewał m.in. o tym miejscu, zimowych ulewach, muszelkach na australijskiej plaży. Nie spieszymy się, do następnego Parku Narodowego Nambung mamy zaledwie trzy godziny jazdy. W Lancelin chwytam mocniej kierownicę, włączam napęd na cztery koła i wjeżdżam na wydmy oraz wąskie dróżki wzdłuż wybrzeża. Najciekawszy fragment tej trasy to przejazd kilkunastu kilometrów zupełnie pustą plażą, zakopać się tu nietrudno. Auto toczy się jednak posłusznie, w kilku miejscach wspina się po skałach jak pająk, centymetr po centymetrze. Tutaj zawsze testujemy samochody i kierowców przed poważnymi wypadami w interior. W opuszczonej osadzie rybackiej Grey mamy własną spartańską chatkę z blachy falistej, w której odpoczywamy przed wyprawami i po nich. Nie ma tu elektryczności i turystów, a lodówka pamięta jeszcze lata 50., jest zasilana gazem i nadal działa. Przemierzamy niewielką pustynię Pinnacles, miejsce gdzie erozja doprowadziła do powstania niezwykłych form krajobrazu. Z żółtego piachu wystają pojedyncze szkielety skalne przypominające iglice i maczugi na prehistorycznym cmentarzu zaginionej cywilizacji. (Niektórym, zwłaszcza kobietom, skałki te kojarzą się zgoła inaczej). Ta marsowa kraina w zachodzącym słońcu wygląda wyjątkowo czarująco. Nie, nie jesteśmy romantyczni, ale bez wątpienia to jedno z najciekawszych miejsc w Australii. Porzucamy je jednak i, zmieniwszy napęd na szosowy, mkniemy 400 km dalej na północ, do Kalbarri. To leżące nad oceanem przy ujściu rzeki Murchison senne miasteczko emerytów tłumnie przyciąga turystów z Perth. Dobra fala oceaniczna sprawia, że jest również mekką surferów – pierwsze kroki stawiało tu wielu australijskich mistrzów deski. Do wycieczek zachęcają malownicze i strome wąwozy rzeki i budzące respekt oceaniczne klify. Skały są wyjątkowo fotogeniczne, regularnie warstwowane, wznoszą się nad wodą nawet na kilkadziesiąt metrów. Na kolację idziemy do byłej owczarni. W niepozornej szopie zdobionej galerią narzędzi do oporządzania trzody mieści się Finlay’s, popularna i niedroga restauracja z zawsze doskonałym jedzeniem. Tym razem próbuję słodkowodnej ryby barramundi, uważanej (słusznie!) za wyjątkowy delikates. Co ciekawe, właściciel knajpy ma rubaszne poczucie humoru i lubi swoich gości obrażać. Tyle że w Australii nikt się tym nie przejmuje. Znamy się kilka lat i nie napiszę, jak mnie ów jegomość pozdrawia… Ruszamy dalej na północ. Zastanawiamy się, czy nie skierować się teraz do Zatoki Rekina. Przyciągają mnie tam bliskie duszy geologa stromatolity, prastare formacje, które uważa się za jedne z najstarszych śladów życia na Ziemi. Kiedyś dominowały w płytkich morzach, a obecnie występują w niewielu miejscach na świecie. Jednak większość turystów przyjeżdża nad zatokę nie dla nich, ale po to, by nurkować na rafie i obserwować delfiny. (Te piękne, oswojone już ssaki podpływają do plaży, bo wiedzą, że dostaną pokarm). Przyglądam się, jak nad hordą ciekawskich ludzi usiłuje zapanować pracownik instytutu ichtiologicznego. Po drodze zatrzymujemy się w Carnarvon na owocowy lunch. Okolica słynie z plantacji warzyw i owoców tropikalnych. Moim ulubionym jest kwaskowata karambola, nie pogardzę też mango. Wyjątkowo soczysty jest tandorin, australijska krzyżówka mandarynki i grapefruita. Nie muszę przekonywać, że mango z polskich sklepów w porównaniu z tymi z Carnarvon przypomina w smaku buraki pastewne. A do domu kupuję pikantny sos mango, doskonały dodatek do dań z kurczaka. Niewielka zatoka Coral Bay jest moim kolejnym przystankiem. To przykład dobrze rozumianego umiaru, rozsądku i konsekwencji. Rafa koralowa z milionami ryb dochodzi tu niemal do samych brzegów. W ciągu ostatnich 10 lat nie zmieniło się w tym miejscu prawie nic. W kurorcie jest jedno duże pole kempingowe i trzy hoteliki. Nie ma tu betonowych pałaców jak nad rafami egipskimi czy nawet tymi na wschodnim wybrzeżu Australii. Idę ponurkować i poszukać żółwi morskich. Panuje taki upał, że wieczorem, by się ochłodzić, jeszcze raz wchodzę do wody, w całej zatoce jestem niemal sam i zostaję tu aż do zmroku. Następnego dnia poznaję przyczynę tej pustki: tabliczka z zakazem wstępu do wody ostrzega przed krokodylami. Pierwszy raz podeszły oceanem aż do Coral Bay w kwietniu 2009 r. i tego samego dnia zostały odstrzelone, było o tym głośno nawet w Polsce. Odebrałem kolejną lekcję pokory. Trzeba było się zastanowić, dlaczego nikt się wieczorem nie kąpał. Jadąc kawałek na północ, dotrzemy do jeszcze ciekawszej rafy w Parku Narodowym Ningaloo Reef, ale nas ciągnie w interior, na wschód. Wnikamy w obszar, w którym czujemy się najlepiej, jakbyśmy byli ulepieni z tej ziemi. Do Tom Price jedziemy po części szlakiem pustynnym, gdzie mieszka wielu Aborygenów. Po latach spędzonych w Australii mamy łatwość nawiązywania kontaktów z rdzennymi obywatelami tej ziemi, ale świadomie tego nie nadużywamy. Oni nas nie chcą i nie potrzebują. Bywaliśmy wielokrotnie w gminach aborygeńskich i nigdy mieszkańcy się nami nie interesowali, dla nich byliśmy białymi, z zewnątrz, nieważne, czy z Sydney, Perth, czy z abstrakcyjnej dla nich Polski. Nie powinno się ich zaczepiać, straszyć aparatami fotografi cznymi, oceniać ich po zachowaniu i próbować mierzyć naszymi kryteriami. Mówienie o Aborygenach – brudasy, pijacy, nieroby, chuligani – świadczy o kompletnym niezrozumieniu ich spraw, jest powierzchowne i bardzo szkodliwe. To są bardzo mądrzy ludzie, wystarczy im jedno spojrzenie, by ocenić charakter i zamiary przybysza. Mają bogate wnętrze, do którego dla własnego bezpieczeństwa nie pozwolą nam dotrzeć. Uszanujmy ich oddalenie i milczenie. Od wielu lat z powodu wtargnięcia białych na kontynent ludzie ci są zagubieni na własnym terytorium i tym, czego potrzebują najbardziej, jest szacunek. Park Narodowy Karijini jest na mojej liście drugim – po parku Kakadu – najciekawszym w całej Australii. Prawowitymi właścicielami tych ziem są ludy Banjima, Yinhawangka i Kurrama. Mieszkają tu od 20 tys. lat. To bardzo rozległy obszar o powierzchni około 8 tys. km2. Krótko mówiąc, park ten słynie z dziur w ziemi. Te bardzo głębokie, zwane kanionami, okresowo wypełnia woda. Najbardziej imponujący jest Hancock Gorge. Najpierw schodzimy 40 m po metalowej drabinie i naiwnie myślimy, że to już koniec. Prawdziwa zabawa zaczyna się 100 m dalej, kiedy kanion raptownie się zwęża i na półtora metra głębokości jest wypełniony wodą. Można płynąć wpław lub ostrożnie brodzić; woda jest ciepła, nawet przyjemna. Widoki przypominają najlepsze sceny z przygód Indiany Jonesa. W środkowej części przejścia przydają się liny – wczepiamy je w przygotowane przez kogoś wcześniej punkty asekuracyjne i opuszczamy się jeszcze niżej, do najciekawszej, mocno meandrującej komory wąskiego kanionu. Jeden odcinek możemy zrobić tylko „na pająka”, zapierając się równocześnie nogami i rękami. Filmowo, odlotowo, woda chłodzi, adrenalina grzeje, słońce tu nie dociera. W Dales Gorge znajdujemy tani kemping. Nie ma na nim pitnej wody (do najbliższego źródła jest prawie 50 km), są za to psy dingo, które w poszukiwaniu resztek jedzenia wielokrotnie podchodzą pod nasze auto, a ja obserwuję je z dachu nissana. Prawo zakazuje dokarmiania ich, dlatego niezadowolone wyją do księżyca. Następnego dnia podejmujemy decyzję o powrocie do Perth buszem. To oznacza wyprawę szlakami pustynnymi i każdą dróżką, w którą się wedrzemy terenowym autem. Kawałek trasy prowadzi wzdłuż torów kolejowych, jest i pociąg. Trąbię radośnie, maszynista odpowiada potężnym gwizdem lokomotywy. Liczę wagony… niemożliwe – już ponad 200. Tutaj jeżdżą najdłuższe składy świata, wiozą rudy żelaza. Rekord został pobity 21 czerwca 2001 r., gdy po trakcji przetoczyły się 682 wagony o łącznej długości ponad 7 km. Ten znikający na horyzoncie ma nie więcej niż 2,5 km. Po drodze chcemy jeszcze odwiedzić Mt Augustus. Przybywamy do krainy, której, podobnie jak rafy koralowej, nie potrafię opisać. Mt Augustus jest świętą górą Aborygenów, dwa razy większą i dwa razy starszą od słynnej i zadeptanej przez turystów Uluru (Ayers Rock). Zachód słońca jest tu równie imponujący co na Uluru, ale z widokowego wzgórza Emu kontempluję go w pełnej samotności! Podczas objazdu góry trafiam m.in. do naskalnych rytów aborygeńskich i szlaku wiodącego na szczyt. Wszystkie skarby chroni Park Narodowy Burringurrah. Dookoła oazy spokoju, tylko raz spotykam trzyosobową grupkę turystów. Dwa lata wcześniej, kiedy spaliśmy na jedynym w tej okolicy kempingu, w środku nocy zastukał do drzwi właściciel i powiedział, że idzie gwałtowny front atmosferyczny. Poradził, abyśmy się spakowali i czym prędzej uciekali na wschód. Posłuchaliśmy. Gdybyśmy zignorowali jego apel, nasz samochód pozostałby uwięziony w błocie na kilka tygodni. I to jest prawdziwa Australia. Wbrew pozorom zasady buszu są proste, czytelne i łatwe do zrozumienia. Złowroga dżungla zaczyna się w mieście. Zobacz także: Australia Marek Tomalik
Aborygeńskie mity zaklęte w prastarych skałach, orgia kolorów rafy koralowej, ciągle ledwie dotknięta natura i przyjazna nowoczesność miast uważanych za najlepsze do życia na świecie.
Oto Australia, Dwie przesiadki i ponad 20 godzin w powietrzu. To Wielki Skok. Trudy podróży zostaną jednak szybko nagrodzone. Nowy Świat od pierwszych chwil porazi nas pięknem, oczaruje i wchłonie. Wystarczy, że zobaczymy Sydney. Jego nazwa będzie brzmiała w głowie niczym mantra. Choć dziś wiem, że nigdy nie mógłbym w tym mieście zamieszkać, wielokrotnie dałem mu się uwieść. Tu szybko zatraca się pamięć, sprawnie i bezstresowo wpada się w australijski rytm. No worries mate! Bracie, nie przejmuj się! W Sydney i jego okolicach jest co robić nawet przez dwa tygodnie. Niemniej na bezbolesne wylądowanie, strzepanie kurzu z Polski, przestawienie spania o 10 godzin do przodu i skuteczny flirt wystarczą dwa, trzy dni. Na nocleg wybieram jeden z hotelików na Kings Cross – kiedyś dzielnicy rozpusty i rozboju, dziś zdecydowanie bardziej turystycznej, zaledwie kwadrans piechotą do City. Po zalogowaniu się w hostelu idę na piwo. Jest dobrze po północy i środek tygodnia, a na głównej ulicy Kings Cross – Darlinghurst Rd – niemal tłok. Z witryny pubu obserwuję mój nowy-stary świat. W połowie piwa dostrzegam bójkę. Po drugiej stronie ulicy kilku wyrostków zgrabnie, ale bez brutalności okłada się wzajemnie ciosami na oślep i chwilę później znikają w ciemnych uliczkach. Mam wrażenie, że to wykreowana atrakcja turystyczna. Stary, dobry Kings Cross, tego już więcej w Australii nie zobaczę. Noc i mocny sen, wczesna samoistna pobudka i zdziwienie. Gdzie ja jestem?! Znakomita kawa po drugiej stronie ulicy, tost z jajkiem i bekonem wystarczą, aby dostarczyć energii i zrozumieć sens kolejnej mantry, którą będę powtarzał co rano, przynajmniej do wylotu z antypodów: Beautiful one day perfect the next. Nogi są najlepszym przyjacielem człowieka – to banalne założenie można wychodzić w kompaktowym centrum Sydney, gdzie wszędzie jest blisko. Wnikam więc do środka imponującej (jak na Australię!) Katedry Najświętszej Marii Panny. Przy wyjściu od strony zachodniej jest pamiątkowa tablica z pobytu Jana Pawła II w 1986 roku. Przez Hyde Park z fantazyjnie oświetlonymi nocą koronami drzew przechodzę do słynnej wieży Sydney Tower. W 40 sekund za 75 zł 300 metrów windą do nieba. A tam, na górze, panorama perły antypodów. Przez 420 okien do wyboru widać obiekty w śródmieściu, kompleks olimpijski, port i dalej Góry Błękitne na zachodzie i ocean na wschodzie. Kolejka Monorail, jak sama nazwa wyjaśnia, sunie po jednej szynie wokół City. Pętla trwa pół godziny i służy pogłębieniu przekonania, że mam do czynienia z naprawdę urodziwym miastem, drażnią tylko porysowane szyby z pleksi. Odkładam aparat na bok i chłonę przyjazną nowoczesność drapaczy chmur. Czas na spacer wielkomiejską, handlową i usługową Pitt St, aż do wody, do The Rocks, kiedyś centrum żeglugi i handlu, ale też prostytucji i rozboju. Dziś leniwy spacer brukowanymi uliczkami z kolonialną architekturą kończę w Lord Nelson Brewery Hotel, najstarszym pubie w Sydney. Mają tu pięć gatunków własnego piwa, niepowtarzalną atmosferę i świetne widoki na The Rocks. Piękny, bezchmurny dzień. Tu leniwe południe, w Polsce środek nocy. Już mi się nie chce chodzić, po kilku łykach piwa czuję senność. Tuż obok nabrzeże portowe Circular Quey i promy odchodzące do wszystkich zakamarków sydnejskich zatok. To tu przybyła w 1788 r. tzw. Pierwsza Flota – zaczyn brytyjskiej kolonii karnej, początek białej historii Australii. Wybieram prom do Manly i siadam na rufie. Chwytam pocztówkową panoramę miasta: Operę i nie mniej słynny Most Zatokowy (Harbour Bridge), zwany tu wieszakiem na płaszcze. Za słoną opłatą (ok. 600 zł) z asekuracją firmy Bridgeclimb można się wspinać po kratownicach konstrukcji lub wyjść na szczyt przęsła. Może spróbuję jutro, jak wyrównam sen. Teraz niemal przysypiam na promie, choć tu takie widoki. Po wyjściu z promu tuż przed promenadą moje nozdrza zaatakowała feeria smakowitych zapachów rodem z Chin, Tajlandii, Malezji, Japonii i Europy. Jest też obecna tzw. nowa kuchnia australijska, fantastyczna mikstura smaków europejskich (głównie kuchni francuskiej i włoskiej) i azjatyckich. Nadmiar kuszących propozycji. Dla mnie jednak od lat wybór jest oczywisty: laksa i tylko laksa. Jest to bardzo pikantna zupa na mleku kokosowym z owocami morza i makaronem. Niewiarygodnie smaczna! Po tym doświadczeniu mogę sobie zacytować pewne przysłowie: „Nie było mi źle, ale jest mi lepiej!” Z tą radosną pieśnią zmierzam na plażę. Czysto, schludnie, woda ma temperaturę w sam raz. Orzeźwiająca kąpiel i kolejna refleksja. Czy ja naprawdę jestem w Australii? A może to ciągle sen? Nie, na plaży nie lubię leżeć, wyprowadzam się piętro wyżej. Tu, na trawniku, przy deptaku nadmorskiej promenady, przytulam się do wyniosłej araukarii. W tym kraju nie przeganiają z trawników. Są przecież po to, by po nich chodzić, siedzieć na nich i leżeć, jeść i pić (byle nie alkohol!). Zawsze i wszędzie są dla ludzi! Plaże jednak nie są moim eldorado, więc szybko się nudzę i łapię powrotny prom do City. Ścieżka spacerowa prowadzi nabrzeżem przez słynną Operę, przypominającą kopulujące żółwie, wprost do Królewskich Ogrodów Botanicznych. A tu można i trzeba zwolnić, nacieszyć oczy zielonym, podziwiać fantazyjne kształty drzew, obfotografować chętne do współpracy papugi i inne ptaszyska. Pamiętam, że park zamykają o 17.30 (tutejszą zimą), więc jednak przyspieszam kroku. Kolacja w promieniach zachodzącego słońca na Kings Cross i mocne postanowienie powrotu do centrum. Bo Sydney trzeba się nasycić, nie można go zaliczyć! Kolejny dzień wypełniają mi wędrówki po centrum, wzdłuż rzędów wiktoriańskich kamienic. Trafiam do Muzeum Australii, ze znakomitymi zbiorami fauny i flory kontynentu, a także historii i sztuki aborygeńskiej. Podziwiam tu słynne czarne opale i największe samorodki złota – wszystko warte majątek, gratka nie tylko dla oka geologa. Korci mnie, tak z czystej ciekawości, najsłynniejsza plaża kraju – Bondi, położona w południowo-wschodniej części miasta, gdzie w każdy pogodny dzień wypoczywa ok. 60 tys. ludzi. Dobre miejsce na brunch (już nie śniadanie, jeszcze nie lunch) w jednym z barów, które zapewnią wyborowy bufet (świeże owoce morza!), ale i świetny widok na całą długość plaży. Nie, nie jestem ani rozczarowany, ani oczarowany. I próbuję popatrzeć na Bondi inaczej: gdyby Warszawa lub Kraków miały taką plażę, zniknęłyby wszystkie moje wątpliwości! Zastanawiam się nad tym w samolocie do Uluru, świętej góry aborygenów, najważniejszej ikony Australii. Ląduję 5 km za wioską Yulara. Stąd jeszcze dziś wyruszę na zachód słońca pod słynny, wyrastający z ziemi na wysokość 350 m, piaskowcowy monolit. Trzeba pogratulować Australijczykom, że mimo najazdu turystów udało im się utrzymać górę i jej najbliższe otoczenie w symbiozie z naturą. Są tu jedynie miejsca parkingowe dla samochodów. A mogły być sklepy z pamiątkami, kramy z jedzeniem itp. I tu, z pozycji parkingu, sprzed własnego samochodu obserwuję zmieniające się kolory skały, wyglądającej jak wyrzucony na plażę wieloryb. Ja i kilkuset innych. Wszystko przypomina oczekiwanie na przyjazd papieża. Lub Bono, jeśli widzieć to mniej sakralnie. Góra zawsze zmienia kolory od czerwonokrwistego do odcieni bardziej pastelowych, przed zmierzchem staje się zupełnie szara. Intensywność barw zależy od pory roku, zachmurzenia, wilgotności. Co dwie minuty zwalniam migawkę. Obok mnie piją na tę okoliczność szampana, zadomowiony tu świecki rytuał. Jest piknikowo, ale zarazem podniośle i uroczyście. Mimo wszystko bardziej sacrum niż profanum. Kiedy 18 lat temu pierwszy raz wspinałem się na tę górę, nosiła ona nazwę Ayers Rock (Uluru). Teraz jest dokładnie odwrotnie: Uluru (Ayers Rock). Zmiana nazw geograficznych objęła całą Australię. Trwa przywracanie nazw pierwotnych, tam gdzie to możliwe – aborygeńskich. Rozgorzała także dyskusja nad tym, czy dopuszczalne jest wchodzenie na świętą Uluru. Póki co aborygeni, do których należy Park Narodowy Uluru-Kata Tjuta, jeszcze tego nie zabronili. Musimy więc tę kwestię rozstrzygnąć we własnym sumieniu. Decyzję na nie możemy przypieczętować zakupem koszulki, dość zresztą popularnej, z napisem Byłem tu i nie wspiąłem się na Uluru. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że nawet jeżeli podejmiemy trud wspinaczki, nie zawsze można wejść na górę. Bywa, że nad ranem bardzo wieje i wówczas ranger zabrania wspinania. Samo podejście wbrew pozorom do łatwych nie należy. Szczególnie pierwszy fragment trasy jest bardzo stromy, a skała śliska, więc warto się złapać łańcucha. Widoki z góry są jednak pyszne i wynagradzają wszelki wysiłek. Widać stąd Kata Tjuta (The Olgas), Mt. Conner i wszechogarniający ocean buszu, serce interioru. Uważny obserwator zobaczy nawet zakrzywienie linii horyzontu – domniemany dowód na kulistość Ziemi. Następnego dnia wstaję przed świtem, odpalam silnik i pędzę do Kata Tjuta – miejsca wielu głów, a dokładnie 36, bowiem tyle głowopodobnych tworów liczy ta formacja skalna położona 50 km od Yulara. Zatrzymuję auto przy tarasie widokowym u stóp Kata Tjuta. Stąd obserwuję, jak urokliwy diament Słońca wyłania się spod ciemnego o tej porze Uluru. Zjadam kanapkę, wypijam kilka łyków wody i zapuszczam się w Dolinę Wiatrów. Ośmiokilometrowy szlak prowadzi wśród większych i mniejszych skał, tworzących bajkowe scenerie niczym z obcej planety. Nie warto się spieszyć – tu trzeba chłonąć setki milionów lat zaklętych w prekambryjskich zlepieńcach. Przy odrobinie szczęścia dostrzeżemy przemykających na tle tego krajobrazu aborygenów, ale trzeba mieć naprawdę dobre oczy, by się to powiodło. W Australii mówi się, że ci ludzie są niewidzialni. Jeśli zobaczymy ich grających na didgeridoo czy tańczących, to znaczy, że mają interes do ubicia i chcą zarobić na turystach. Nie potrzebują interakcji, żadnych romansów z białymi czy kulturowej wymiany. Spotkanie z nimi nie zbliży nas do poznania ich prawdziwej kultury i obrzędowości. Aborygeni bowiem sprzedają turystom pewien zmitologizowany wizerunek, broniąc swoich prawdziwych wartości. Cała nasza wiedza dotycząca chociażby interpretacji malunków czy rytów naskalnych nie jest większa niż ta, jaką czerpiemy z bajek dla dzieci. Zresztą nie jest powiedziane, że nawet gdyby aborygeni zdradzili nam swoje sekrety, coś byśmy z tego zrozumieli. Wrogość rdzennych mieszkańców Australii do obcych nietrudno zrozumieć. Wystarczy, że podam dwie daty. Do 1967 r. aborygeni nie mieli praw obywatelskich, a w 1992 r. Sąd Najwyższy uznał, że Australia przed przybyciem białego człowieka nie była jednak lądem niczyim i należała do rdzennych mieszkańców. Potężne problemy z tożsamością we własnym kraju przekładają się na nieufność i agresję, dlatego nie róbmy im fotografii bez pytania. Można ich łatwo urazić. Jeszcze bardziej spektakularne krajobrazy znajduję w Kings Canyon, 250 km od Yulara, trochę po drodze do Alice Springs. Wśród kanionów, miejscami wysokich na 100 m, biegnie kilka szlaków. Wybieram ten dwudniowy, 22-kilometrowy Giles Track i pamiętam o zabraniu odpowiedniej ilości wody. Pustynia jest bliska memu ciału jak koszula i potrafię nie nudzić się tu tygodniami, a nawet miesiącami, ale zawsze przychodzi taki moment, że ciągnie mnie do wody, i to tej słonej, wielkiej. Aby się w niej zanurzyć, znowu trzeba lecieć. I tak już jest w Australii. Jeśli chcesz zobaczyć ciekawe miejsca, musisz się ciągle przemieszczać, tysiącami kilometrów. Wspomniane wcześniej 250 km to na warunki australijskie kawałek za miastem, 3 godziny drogi. Zresztą Australijczycy odmierzają odległości w godzinach, nie kilometrach. 2,5 godziny lotu jest z Yulara do Cairns na wschodnim wybrzeżu. Wielka Rafa Koralowa rozciąga się południkowo na przestrzeni 2000 km, od Cieśniny Torresa na północy, i nieznacznie przekracza zwrotnik Koziorożca na południu. Najpiękniejsza, zewnętrzna rafa leży na południu, 300 km od krawędzi kontynentu, a w północnej części przytula się do lądu na odległość 60 km. Warto wydać 110 dolarów (280 zł), by znaleźć się w jej pobliżu. Zarówno z Cairns, Mossman, Townsville, wyspy Magnetic, jak również z innych miejsc na wschodnim wybrzeżu Australii organizowane są jednodniowe eskapady. Cairns jest najlepiej zorganizowane, jeśli chodzi o wycieczki na rafę. Konkurencja tu największa, a zatem ceny najniższe. Wybrałem mały katamaran i pod żaglem suniemy w kierunku tzw. zewnętrznej rafy, 40 km od wybrzeża. Słońce pali nie na żarty. Wcieram kremy z filtrem (faktor 30), noszę kapelusz i okulary, choć gdy przyjemna bryza owiewa ciało, nie czuję upału. Miejmy się jednak na baczności przed słońcem – ta część Australii prowadzi w statystykach zachorowań na raka skóry. Dopływamy do niewielkich wysepek zwanych tutaj cay. W pobliżu jednej z nich katamaran kotwiczy i ruszamy na zwiedzanie podwodnych ogrodów. Aby chronić przed słońcem plecy, wskakuję do wody w koszulce. Trudno opisać, co się tu dzieje. Piękna tego świata nie sposób oddać jakimkolwiek porównaniem. Kolory ryb, fantasmagoryczne kształty koralowych fortec, ławice w barwach techno. Wpadam w bezczas. Minęły trzy godziny – sam nie wiem kiedy. Wkrótce obieramy azymut na następną piaszczystą wysepkę i znów do wody, gdzie pływają tym razem rekiny rafowe. Podobno są niegroźne dla człowieka, ale mogą przestraszyć! Po całym dniu spędzonym na rafie wciąż czuję jej niedosyt! Rano wsiadam więc do autobusu zmierzającego na południe. Do Townsville jest 340 km, czyli blisko. A stąd promem na pobliską wyspę Magnetic, która jest mekką globtroterów i znakomitym miejscem na dalsze poznanie rafy. To tutaj w zatoce Geoffrey podczas odpływu odsłania się przybrzeżna rafa koralowa, nieco uboższa w gatunki i formy korali niż bardziej odległe jej fragmenty, które nie doświadczają okresowych wynurzeń. Mijam granitowy głaz. Dziwią mnie ostrygi mocno przyczepione do jego powierzchni. Po chwili odnajduję ciemną linię – górną granicę przypływu. Teraz już wiem, organizmy te wytwarzają twarde skorupy, by chronić się przed drapieżnikami i utratą wilgoci w czasie odpływu. Zaopatrzony w obuwie o twardych podeszwach, stąpam po ostrych krawędziach koralowych budowli. Częściowo wynurzone, wydają się martwe. Ale to tylko iluzja. Wkrótce odkrywam prawdę. Część korali tworzy mikroatole, kolonie o sercowatych kształtach, które nawet podczas dużych odpływów gromadzą ilość wody wystarczającą do przeżycia. Nazwane zostały mikroatolami przez swoje zewnętrzne podobieństwo do atoli rafowych opasujących wyspy (w tym także Magnetic). Inne korale, zwane miękkimi, zawierają terpeny – substancje chemiczne chroniące przed agresorami. W czasie odpływu wciągają swoje polipy i wydzielają śluz, który chroni je przed wysychaniem. Rafa koralowa to ekosystem i podobnie jak w lasach panuje tu ścisła strefowość od piaszczystej plaży, płytkiego rowu, poprzez równinę rafową po strome zbocza rafy zewnętrznej opadające do głębin oceanicznych. W każdej strefie żyją przynależne do niej organizmy. Prócz całej gamy korali znajduję tu ogórki morskie (czarne „kiełbasy” o trybie życia podobnym do dżdżownic), jeżowce i inne stwory. Wśród traw morskich wypatrzyłem metrowej długości nieruchomą płaszczkę, która została uwięziona w małym bajorku po odpływie. Ostrożnie podchodzę, by ją obejrzeć z bliska. Ma spłaszczone ciało i długi ogon zaopatrzony w jadowity kolec, którym może zadać głębokie rany szarpane. Wolę jej nie prowokować... To nie koniec zagrożeń – w okresie pojawiania się meduz (październik–maj) konieczne są długie ortalionowe spodnie, chroniące przed ich niebezpiecznymi parzydełkami. Pozornie martwa przybrzeżna rafa śpi, oczekując na przypływ, który przyniesie pokarm koralom. Wystarczy zanurkować, by ocenić zmiany, jakie dokonały się na koralowej łące po przypływie. Woda dodaje blasku szarym szkieletom wapiennych korali, które wysuwają kolorowe polipy niczym ślimak czułki. Tysiące ryb o zwariowanych kształtach i odblaskowych kolorach przemyka i szuka schronienia w koralowych labiryntach. A gdzie są kangury? Prawidłowa odpowiedź na to pytanie zabrzmi w Australii niemal wszędzie. W nazwie Wyspa Kangura wyczuwam prowokację, ale właśnie tam teraz zmierzam. Z Townsville do Adelajdy leci się ponad dwie godziny. Samo miasto nie zachwyca, więc tylko tam nocuję. I skoro świt gnam w kierunku Cape Jervis, skąd odchodzi prom na wyspę. Dobrze, że wcześniej zarezerwowałem bilet z miejscem na samochód, a na dojazd do promu wziąłem dwugodzinny zapas. Droga ruchliwa, prom pływa kilka razy dziennie i zawsze jest pełny. Zakładam, że wyspa, która jest tak blisko lądu (45 minut) i tak blisko dużego miasta (90 minut), będzie skomercjalizowana. No i ta nazwa – ciągle nie daje mi spokoju... Nadspodziewanie dobrze wypada pierwszy kontakt. Łagodne pagórki w nieodległym krajobrazie, leniwe tempo życia portowego Penneshaw zdają się zapraszać. Po paru kilo- metrach przekonuję się, że wyspa jest niemal dzika i właściwie można ją potraktować jak rozległy ogród zoologiczny. Ta trzecia co do wielkości wyspa Australii ma 150 km długości i ok. 50 km szerokości. Została odcięta od głównego lądu ok. 9500 lat temu, kiedy podniósł się poziom oceanów. Pierwszy biały człowiek, który tu dotarł, nie zastał na niej aborygenów, a ci z lądu głównego nazywali ją wyspą śmierci. Nie lepszą reputacją cieszyła się wśród białych – zasiedlili ją bowiem głównie piraci, dezerterzy, przestępcy i wszelkiej maści szumowiny szukające bezpiecznego ukrycia. Przez długi czas Wyspa Kangura była najciemniejszym miejscem Imperium Brytyjskiego. Później władze opanowały sytuację i postawiły na rozwój rolnictwa. Teraz produkuje się tu wino, sery, olejki eukaliptusowe i rozwija turystykę. Mój nos podpowiada, że trzeba tu spędzić przynajmniej trzy dni. W Zatoce Fok (Seal Bay) nie dostrzegam kangurów, są za to liczne australijskie lwy morskie. Żyją tu od setek lat, od kilkunastu, w sile ok. 500 sztuk, pod bacznym okiem rangera. Aby wejść na plażę z fokami, trzeba kupić bilet i słuchać poleceń przewodnika, który nie spuszcza ze mnie wzroku i prosi, aby zachować odległość co najmniej 8 m od zwierząt. Jestem tu w porze, kiedy foki odpoczywają i nie przejawiają zainteresowania przybyszami; zwykle są to samice w towarzystwie swych pociech. Jedna z nich, mocno wychudzona foczka, zdaje się nie trafiać do swej matki, co dziwi nie tylko mnie. Podchodzi do kolejnych samic i próbuje dostawić się do ich sutka. Bez powodzenia. Za każdym razem odprowadzana jest dezaprobatą i syczeniem którejś z nich. W końcu znika za wydmą. Ranger wyjaśnia, że kilka dni wcześniej maluch stracił matkę, prawdopodobnie w potyczce z rekinem. Teraz szuka pożywienia u innych. Dlaczego nie możecie jej pomóc? – pytam. – Takie przyjęliśmy reguły – nie ingerujemy w życie fok na plaży i w wodzie. To jest samoistny ekosystem, nasza praca polega na przeprowadzaniu badań i zapewnieniu maksymalnej ochrony przed człowiekiem. Próbuję to zrozumieć, zbliżając się do Małej Sahary, nieco w głębi wyspy. Wydmy jak z folderu, złoty piasek zachęca do wspinania się na górę i zjazdu na desce po stoku. Powrót nad wodę do Vivonne Bay to kolejne zderzenie wyobrażenia australijskiej plaży z rzeczywistością. Ta uchodzi za jedną z najpiękniejszych na świecie. Teraz rozumiem dlaczego. Moje oczy tym razem naprawdę dały się uwieść turkusowi wody i białemu jak śnieg piaskowi. I tylko parę osób w zasięgu wzroku. Idę się wykąpać, a potem będę uparcie szukał kangurów. Hanson Bay Sanctuary – wreszcie są. Wprawdzie nie tak okazałe jak te czerwone, znane mi z interioru, ale zdają się nieśmiało bronić nazwy wyspy. Na terenie Australii żyje ponad 60 różnych gatunków kangurów. Najmniejsze to walabie (ważą około kilograma), największe kangury rude (ich waga dochodzi do stu kilo). Tutejsze są średniej wielkości i za sprawą koloru sierści nazywane są kangurami szarymi. Prócz nich dostrzegam: walabie tamar, pałanki, iguany, jeżowce i koala, niesłusznie nazywane misiami, bo to przecież torbacze. Koale (i dziobaki) sprowadzono na wyspę wiele lat temu, kiedy sądzono, że na lądzie stałym mogą w ogóle wyginąć. Do niedawna było im tu dobrze i bezpiecznie (brak psów dingo i lisów). W tak sprzyjających warunkach populacja koali przekroczyła wydolność tutejszych lasów eukaliptusowych i pojawił się problem głodu. Trwa akcja przenoszenia misiów z powrotem na ląd stały, co nie jest łatwe. Koale śpią bowiem po 20–22 godziny na dobę i z drzewa schodzą tylko po to, by wejść na następne. Patrzę do góry na wysoki na 20 m eukaliptus, widzę pod szczytem gagatka i próbuję sobie wyobrazić, co trzeba zrobić, by przekonać niemisia do współpracy. Koala w języku aborygenów oznacza „bez wody”. Po polsku mógłby się więc nazywać „bezwodnik”. I jak się rozejrzę dookoła, widzę ich dziesiątki, setki. Ta wyspa powinna nazywać się Koala Island! Hanson Bay sąsiaduje z Parkiem Narodowym Flinders Chase i na farmie pod tą samą nazwą znajduję znakomity nocleg. Są tu globtroterzy i sezonowi pracownicy parku. Słuchając skrzeczenia czarnej płyty gramofonowej, jemy i gadamy. Poranek wiedzie mnie do kolejnych uroczysk Parku Narodowego: Cape Du Couedic and Admirals Arch. Tu wśród jaskiń i nadmorskich głazów znajdują się stanowiska lęgowe czarnych nowozelandzkich fok. Niestety, nie wolno się do nich zbliżać. Ale przy odrobinie szczęścia, a ja właśnie takie miałem, można obserwować nisko szybujące orły morskie. I jeszcze krótka wizyta w niezapomnianych skałach Remarkable Rocks. Oj, fantazja Natury wyrzeźbiła tu niezwykłe formy... Po drodze na prom odwiedzam Park Zoologiczny Pardana. Trafiają tu m.in. potrącone przez samochody zwierzaki. Opiekunka parku przynosi małego kangurka zawiniętego w chustę, czyli torbę. Karmi go jak dziecko z butelki ze smoczkiem i opowiada o swojej pracy. Prócz oswojonych kangurów są tu: orły, zimorodki, emu, walabie i inne zwierzaki. Ostatnim punktem pobytu na wyspie jest udział w paradzie pingwinów. W szyku defiladowym dostojnie kroczą tuż obok przystani, dają nam lekcję dyscypliny i porządku. Chwilę później odpływa prom. Trzy kwadranse do stałego lądu. Powrót do Adelajdy i przez Azję do Europy. Z perspektywy australijskiej przygody i pokonanych tu dystansów lot powrotny wydaje się krótszy, znacznie krótszy. ZAPLANUJ PODRÓŻ TRASA 5 tys. km CENA 14 tys. zł CZAS 2 tygodnie Uluru Ta magiczna góra jest najczęściej opisywana jako największy monolit skalny na świecie (ma 3,6 km długości i 9,5 km obwodu). Ale... – Mt. Augustus w zachodniej Australii jest uznawany za największą skałę świata, dwa razy większą od Uluru i trzy razy starszą. A gdzie w tym wszystkim miejsce na Mt. Everest? Przylądek Tribulation Dotkniecie raju – miejsce, gdzie spotykają się dwa cuda świata: tropikalny las deszczowy i Wielka Rafa Koralowa, od 1988 roku na liście Światowego Dziedzictwa Przyrody, część Parku Narodowego Daintree. Na dokładkę niezwykłej urody plaże, wszystko 200 km od Cairns. Nocleg np. na plantacji owoców: www.capetrib.com.au Coober Pedy W języku aborygenów znaczy „dziura w ziemi białego człowieka”. Z 250 tys. dziur wokół miasteczka na pustyni wydobywa się cenne kamienie. Latem jest tak gorąco, że śpi się… pod ziemią, w mieszkaniach i hotelach wybudowanych w opuszczonych sztolniach (stała temperatura +23OC). www.cooberpedy.sa.gov.au Goolwa Miejsce, gdzie do morza uchodzi Murray, główna rzeka Australii, kiedyś ważny rzeczny i… morski port kraju. Warto pospacerować wśród XIX-wiecznych kamienic, zajrzeć do muzeum pionierów osadnictwa. Nocleg obowiązkowo na przycumowanym od lat statku rzecznym Murray River Queen. www.murrayriverqueen.com.au Farmy Położone w bezkresach interioru, oddalone setki kilometrów od innych osad i ośrodków cywilizacji są niczym wyspy. Anna Creek – największa farma świata – jest wielkości Belgii! Do Evelyn Downs trzeba jechać z Coober Pedy pustynnym traktem około dwóch godzin. To „niewielkie” gospodarstwo liczy 2315 km2. Na niedużej jak na australijskie warunki farmie można przenocować i popracować. Zwierzęta Australii Koala (Phascolarctos cinereus) z rzędu torbaczy występuje głównie we wschodniej Australii. Osiąga 80 cm, waży do 14 kg, żyje do 20 lat. Większość czasu spędza na eukaliptusowych drzewach, śpiąc nawet po 20 godzin na dobę. I nie pije – potrzebną do życia wilgoć pobiera z liści eukaliptusa, które stanowią jego jedyne pożywienie. Zawarte w nich olejki eteryczne sprawiają, że zwierzątko ma spowolnione reakcje i wygląda na nieco „śnięte”. Kangury (Macropus) to ssaki roślinożerne, największe z torbaczy. W Australii można je spotkać niemal wszędzie, nie tylko na Wyspie Kangura. Największe – kangury rude – mogą osiągać 1,60 m wzrostu i ważyć nawet 90 kg. Mięso kangura jest wyjątkowo smaczne, bardzo cenione przez dietetyków. Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) – ziemnowodny stekowiec, osiągający wraz z ogonem 85 cm długości. Jest samotnikiem żyjącym do 20 lat. Doskonale pływa – m.in. dzięki szerokiemu ogonowi oraz błonie między palcami. Mleko u dziobaków wydziela się wprost z nasady włosa, a młode nie ssą, tylko zlizują je z matczynej sierści. Samce jako jedyne ssaki mają kolce jadowe na obu kostkach. Dingo (Canis lupus dingo) do Australii przybył przed tysiącami lat jako pies, towarzysz człowieka. Znany jest także z Papui Nowej Gwinei. Zjada króliki, małe torbacze, kangury, nie gardzi zwierzętami domowymi. Waży do 14 kg, żyje do 14 lat. NO TO W DROGĘ – AUSTRALIA Powierzchnia – 7 686 850 km2 . Liczba ludności – 20 746 tys. Język – angielski, z silnym „akcentem australijskim”. Religie – społeczeństwo wieloreligijne, wielokulturowe z dominacją chrześcijaństwa. Waluta – dolar australijski, 1 A$ = 2,33 zł. Każda pora roku jest dobra. Jeśli jest trochę za zimno na południu i we wnętrzu kontynentu (lipiec–sierpień), na północy jest jak u nas latem. Gdy na północy jest upiornie gorąco i wilgotno (styczeń–luty), na południu temperatury są w sam raz. Wizę turystyczną na 3, 6 lub 12 miesięcy można otrzymać w Ambasadzie Australii w Warszawie lub przez internet. Dość skomplikowane formularze wizowe można pobrać ze strony: www.poland.embassy.gov. au. Wiza kosztuje 170 zł, na jej wydanie czeka się ok. 2 tygodnie. Bilet w dwie strony kosztuje ok. 5000 zł, w promocji 1000 zł taniej; polecam linie azjatyckie: Malasian Airlines, Cathay Pacyfic, Singapore Airlines – wyższy standard usług. • Duże odległości w Australii najlepiej pokonywać samolotem – np. bilet Broome–Darwin (1300 km) kosztuje ok. 750 zł (w jedną stronę). • Autobusy – warto wykupić tzw. buss pass – bilet na określoną trasę z możliwością wielu postojów po drodze, np. buss pass na trasie Cairns–Melbourne (4478 km) kosztuje 850 zł. www.greyhound.com.au. • Wynajęcie samochodu – od 100 zł/dzień). Można też kupić (od 950 zł) kilkunastoletniego holdena lub forda), 1 l benzyny = 2,75 zł. • Najtańsze noclegi oferują campingi – od 16 zł za osobę z namiotem. • Schroniska YHA i sieci backpackers – od 45 do 70 zł za łóżko. • W pensjonacie 270 zł za dwójkę. Porcja chińszczyzny 25 zł, ryba z frytkami 23 zł, stek w restauracji 45 zł, piwo w pubie 12 zł. Warto zaopatrzyć się w kartę telefoniczną do tanich rozmów, np. Day Break – 400 min rozmów z Polską na numer stacjonarny za 47 zł. • Ambasada Australii, ul. Nowogro- dzka 11, W-wa, tel. (0-22) 521 34 44. • Konsulat Generalny RP w Syd-ney 10 Trelawney Str., Woollahra NSW, 2025 Sydney, tel. 0061 2/93639816, 93639817, 9363 9818, e-mail: poland@bigpond.net.au, www.consulate.poland.org.au Polecam książki: Roff Smith Zimne piwo i krokodyle; Robyn Davidson Na zachód od Alice Springs; Marek i Katarzyna Tomalik Australia, moja miłość. Filmy: Polowanie na króliki, (Rabbit Proof Fence), Dziesięć czółen (Ten Canoes). Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny.
Błotni ludzie Papua-Nowa Gwinea Swój wygląd zawdzięczają temu, że nigdy nie opanowali sztuki wojowania, a jako niezbyt rośli, nie wzbudzali też trwogi. Kiedy sąsiedzi uprowadzili z ich wioski kobiety, Błotni Ludzie (na poprzednich stronach) wyruszyli przez rzekę Asaro, aby je odbić. W odmętach pomieszali wojenne szyki, pogubili łuki i dzidy, a w końcu zaskoczyła ich noc. O brzasku zaczęli ostrożnie wychodzić na brzeg. Z błotnistej wody wynurzały się kolejne szare, sztywne z zimna postaci, które znikały w buszu, by zaraz pojawić się w wiosce swych wrogów. Ci zaś widzieli, jak kobiety rozmawiały z duchami i wraz z nimi odchodziły. Od tego czasu Błotni Ludzie zaczęli swoje „duchowe” konszachty wykorzystywać, rabując sąsiednie plemiona. Dziś coraz więcej mieszkańców doliny rzeki Asaro podaje się za Błotnych Ludzi, by przed turystami odegrać scenę sprzed lat. Aborygeni Australia Dopiero w latach 60. XX w. wykreślono ich z Księgi Fauny i Flory, w 1984 r. uzyskali prawa wyborcze, za wieki prześladowań zostali przeproszeni w roku ubiegłym. Stanowią 2 proc. ludności Australii, mówią ok. 200 językami. Wspólna wszystkim aborygenom jest wiara w Czas Snu, który wyjaśnia wszystko: od stworzenia człowieka po pojawienie się samochodów. Jest to wartość intelektualna każdego plemienia, a jego członkowie jako jedyni mają dziedziczne prawo do opowiadania i malowania konkretnego Śnienia. Takiego jak to: „Wszystko spało, nic się nie poruszało. Pewnego dnia tęczowy wąż obudził się i wypełzł na ziemię. Tu błąkał się i żłobił trasę swojej wędrówki. Potem zawołał żaby i zaczął je łaskotać. Gdy żaby się śmiały, z ich brzuchów wylała się woda i wypełniła ślady zostawione przez węża. Tak powstały rzeki, potem wyrosła trawa, a Ziemią zawładnęło życie.”. Wodaabe Niger Jedni z ostatnich nomadów w Afryce i na świecie przemierzają ze swoimi stadami tereny Nigru. – Żyjemy jak ptaki – mówią o sobie Wodaabe, nazywani także Bororo – co znaczy „ci, którzy się nie myją i żyją w buszu”. Swoje podłużne, pozbawione dachu „chaty” budują z kolczastych gałęzi. Kiedy wędrują w poszukiwaniu wody i pastwisk dla bydła, pozostawiają po sobie tylko ulotne ślady na piasku i obozowiska przypominające ptasie gniazda, które szybko pochłania busz.Wodaabe są bardziej tradycyjni niż religijni. Wierzą wprawdzie w siłę wyższą – Allaha, którego imię zapożyczyli od sąsiednich muzułmanów – ale też w złośliwe duchy buszu, dżinni. Jednak prawdziwą wartością jest dla nich tradycja. Dzięki niej istnieją. – Tradycja to szczęście, a potrzeba szczęścia to życie – mówią. We wrześniu, gdy kończy się pora deszczowa, Wodaabe spotykają się na konkursie piękności. Około tysiąca mężczyzn przez kilka dni tańczy, pobrzękując bransoletami kupionymi od Tuaregów, koczowniczego ludu Sahary, śpiewa, prezentuje biel zębów i białka czarnych oczu uwydatnione stosownym makijażem. Jurorki – młode dziewczyny – wybierają przystojniaka roku. Uroda, rzeczywiście niezwykła w tej grupie, jest tu ogromnie ceniona. W czasie uroczystości wiele kobiet znajdzie mężów lub kochanków, bo sferę intymną Wodaabe traktują dość swobodnie. Plemię praktykuje poligamię, a młode kobiety przed ślubem mogą uprawiać seks, kiedy i z kim chcą. Panowie mniej urodziwi też zakładają rodziny, tyle że aby ocalić związki, muszą przymknąć oko i zostać ojcami dzieci przystojniejszych kolegów. Pogodzenie się z tym faktem zapewne ułatwia osobliwy zwyczaj: w czasie dnia mężom nie wolno rozmawiać z żonami. Mursi Etiopia Mieszkają nad dolnym biegiem rzeki Omo. Jej dolina od 200 lat pustynnieje, ale wciąż pozostaje wyjątkowym w skali kontynentu, fantastycznym skupiskiem różnorodnych afrykańskich „niecywilizowanych” plemion, wiodących życie jak ich przodkowie. Mursi, których jest ok. 10 tys., są pasterzami. Bydło jest dla nich pożywieniem, a także środkiem płatniczym, za który na targach nabywają sorgo, fasolę, kukurydzę oraz alkohol. Od niedawna plemię ma też dodatkowe źródło dochodu – turystów. Odwiedziny w ich wioskach stały się bowiem jednym z żelaznych punktów wycieczek po Etiopii. Turyści chcą przecież zobaczyć nie tylko wielkie zwierzęta, ale też półnagich wojowników oraz ich kobiety z wargą rozciągniętą glinianą płytką – ostatnich afrykańskich dzikich. Mursi są jednym z najagresywniejszych plemion Czarnego Lądu. Żyjąc w bardzo niegościnnym środowisku, wszystko podporządkowali przetrwaniu. Podejrzewano ich o kanibalizm. Prawa własności nie uznają – kradną więc wszystko, co należy do obcych, a co wpadnie im w ręce. Chodzą nago, w czasie ceremonii zdobią ciała malunkami, mieszkają zaś w szałasach z gałęzi i trawy przypominających odwrócone ptasie gniazdo. Ci dumni i wyniośli pasterze uważali się niegdyś za panów świata. Jednak wtedy ograniczał się on do doliny rzeki Omo. Dziś Mursi wiedzą już, że żyją na jego obrzeżach – zacofani i biedni. A jak powstaje symbol ich kultury? Otóż matki przecinają córkom dolną wargę, kiedy te mają 15–16 lat. Najpierw w ranę wkładają drewnianą zatyczkę, potem coraz szersze gliniane płytki. To okupiony bólem i niewygodą symbol dorosłości, gotowości do założenia rodziny. Ale też oznaka społecznego statusu. Im bowiem większa jest średnica krążka, tym wiyższej ceny (wyrażonej najczęściej w sztukach bydła) może się spodziewać ojciec dziewczyny od potencjalnego kandydata na męża. Geneza „dziurawych warg” kobiet Mursi nie jest jasna. Według jednej z teorii takie okaleczenie miało czynić je nieatrakcyjnymi dla handlarzy niewolników. Jego ubocznym skutkiem okazała się konieczność... rezygnacji z pocałunków. Yanomami Ameryka Południowa Biały świat dowiedział się o ich istnieniu dopiero w latach 60. XX w, ponieważ mieszkali z dala od szlaków wodnych, w górach Brazylii i Wenezueli, gdzie cieszyli się obfitością zwierzyny łownej i nie kąsały ich insekty gnieżdżące się w dolinach rzek. Szacuje się, że lud ten liczy dziś ok. 20 tys. osób. Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny. Yanomami umieją doskonale imitować odgłosy ptaków i zwierząt. Potrafią zdobywać ryby, zatruwając wodę roślinnymi wyciągami, a polują, używając strzał nasączonych kurarą. A że prowadzą ciągłe puszczańskie wojny podjazdowe, większość mężczyzn ma też na sumieniu ludzkie istnienia. Ciała zmarłych zawieszają nad ogniskiem, a gdy zostaną po nich gołe kości, członkowie rodziny nieboszczyka ścierają je na proszek i zjadają. To pozwala zmarłym przestać błąkać się po lesie i trafić do syna Pioruna. Ci, którzy na to nie zasłużyli, strącani są w przepaść wypełnioną gorącą żywicą. Główną rolę w społeczności odgrywają szamani. Dzięki nim niebo nie spada na ziemię, kontrolują też siłę deszczu, pory wschodu i zachodu słońca, leczą chorych – ofiary ludzkiej i pozaludzkiej złej woli. Siłę do tych zadań czerpią, wdychając yakoanę – halucynogenny proszek z kory, pod wpływem którego „umiera ich wzrok”. Wtedy doznają wizjonerskiego transu. W takim stanie szaman może działać jak duch. Uwolniony od iluzji, w jakiej żyją zwykli ludzie, uzyskuje dostęp do esencji wydarzeń, do ich początku, może więc ingerować w nie i zmieniać ich bieg. Nieńcy Syberia Nieńców jest ok. 41 tys., ale większość mieszka w miastach Kraju Krasnojarskiego, na rzecz którego rok temu zlikwidowano ich autonomię. Niewielu wciąż prowadzi tryb życia pradziadów. – Nieniec rodzi się na skórze renifera i owinięty w skórę umiera – mówią ludzie, którzy uważają się za najlepszych pasterzy tych zwierząt na świecie i z ogromnymi stadami przemierzają Syberię. W brezentowych domkach osadzonych na saniach jadą kobiety z dziećmi. Mężczyźni zajmują się stadem, a raz w roku każda rodzina odwiedza święte miejsce, gdzie składa w ofierze mięso renifera, wódkę i stare sanie. W szczególnie trudnych przypadkach poświęcają rzadkiego, białego renifera, którego nigdy nie używają do pracy. Ofiarne mięso jedzą sami (duchom wystarcza duch zwierzęcia), popijając wódką. Nieńcy, którzy nie ulegli prawosławnej chrystianizacji ani radzieckiej ateizacji, pozostali wyznawcami szamanizmu. Szamani wprowadzają się w trans przy niskich dźwiękach bębnów. Wtedy mogą połączyć się z duchami zaludniającymi trzy światy. Świat wysoki Num to siły jasności, świat środkowy należy do ludzi i zwierząt tundry, zaś w trzecim świecie, podziemnym, rządzi bóg Nga, a tamtejsi ludzie zwani Sichirtja wypasają mamuty. Podobno rosyjscy podróżnicy widzieli, jak szamani przebijali się mieczami, a swoim pomocnikom ucinali głowy, by zaraz przywrócić je na miejsce. Kilkanaście lat temu na nienieckich ziemiach odkryto złoża gazu i ropy naftowej. Szyby zaczęły dziurawić grunt, a ludzie wysysać „czarną krew podziemnego boga”. – Kiedy wypuścicie jego krew, nasz świat się zapadnie – mówią Nieńcy. Dzisiejsza rabunkowa gospodarka prowadzi ku katastrofie ekologicznej kraj, którego mieszkańcy przepraszali niegdyś każde drzewo, zanim odważyli się je wyciąć.