Budują wieżowce i inspirują sztuczną inteligencję – to jedne z najbardziej niedocenionych owadów
Termity to jedne z najbardziej niedocenianych owadów na świecie. Choć przypisuje się im głównie niszczenie drewna, ich zachowania i struktury społeczne potrafią zadziwić naukowców.
Spis treści: Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Niektóre gatunki potrafią… wybuchać Ich życie społeczne zawstydza ludzi Choć często postrzegane wyłącznie jako szkodniki niszczące drewno, termity to owady, które zasługują na znacznie większe uznanie. Ich niezwykle zaawansowane umiejętności budowlane, skomplikowane struktury społeczne i nieoczywiste mechanizmy obronne zadziwiają naukowców na całym świecie. W świecie termitów nie ma przypadków– wszystko działa według precyzyjnych zasad, których skuteczność inspiruje nie tylko biologów, ale także architektów, inżynierów i specjalistów od nowych technologii. Poznaj zaskakujące fakty o tych fascynujących owadach i zobacz, dlaczego bez nich życie na Ziemi mogłoby wyglądać zupełnie inaczej. Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi W Brazylii odkryto gigantyczne mrowiska termitów, które z lotu ptaka przypominają rozbudowaną sieć dróg, dzielnic i miast. Te struktury mierzą ponad 230 tysięcy kilometrów kwadratowych – to obszar większy niż Francja, a ich objętość sięga miliardów ton ziemi przemieszonej przez owady. Niektóre z kopców mają nawet ponad 4 tysiące lat, co czyni je jednymi z najstarszych znanych struktur biologicznego pochodzenia. System mrowisk został zbudowany przez jeden superorganizm – ogromną kolonię termitów działającą synchronicznie przez wieki. Każde mrowisko ma wysokość nawet do 2,5 metra i znajduje się w regularnej odległości od innych, co świadczy o wyjątkowej precyzji planowania przestrzennego. Struktura ta nie pełni jednak funkcji mieszkalnej – jest to system tuneli wykorzystywanych do transportu i wentylacji, który odciąża właściwe gniazda ukryte pod ziemią. Ich rozmieszczenie wskazuje na złożoną inteligencję zbiorową oraz zdolność owadów do koordynowania działań w skali makroekosystemu. Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Choć wyglądają niepozornie, termity potrafią stworzyć perfekcyjnie wentylowane i stabilne konstrukcje, które od lat inspirują architektów i inżynierów na całym świecie. Ich kopce wyposażone są w naturalne systemy chłodzenia, wentylacji i regulacji wilgotności, które działają bez użycia energii elektrycznej. Wewnątrz takich struktur panuje stała temperatura przez całą dobę, mimo dużych wahań temperatury na zewnątrz – od gorących dni po chłodne noce. Sieć korytarzy, kominów i kanałów powietrznych umożliwia cyrkulację powietrza w taki sposób, by usuwać dwutlenek węgla i nadmiar ciepła, a jednocześnie dostarczać świeże powietrze do wnętrza. Układ kopców przypomina zaawansowany system HVAC (ang. Heating, Ventilation, Air Conditioning), a jego skuteczność dorównuje, a często nawet przewyższa wydajność nowoczesnych systemów klimatyzacyjnych. Ten naturalny mechanizm stał się inspiracją dla biomimetycznego projektowania budynków, w tym m.in. słynnego biurowca Eastgate Centre w Zimbabwe, który wykorzystuje zasady termitier do pasywnej wentylacji. Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Podobnie jak pszczoły, termity posiadają kastowy podział pracy, który obejmuje królowe, króli, robotnice i żołnierzy. To wysoce zorganizowane społeczeństwo funkcjonuje niczym perfekcyjnie działający mechanizm. Królowe są największymi i najbardziej płodnymi osobnikami w kolonii – potrafią żyć nawet 15, a czasem ponad 20 lat, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących owadów. Wbrew powszechnemu przekonaniu, w jednym kopcu może funkcjonować więcej niż jedna królowa, a nawet cały zespół królewskich samic i samców, co pozwala kolonii na jeszcze szybszy rozwój. Głównym zadaniem królowej jest nieprzerwane składanie jaj – nawet 30 tysięcy dziennie, co przekłada się na miliony potomków rocznie. Jej ciało, znacznie powiększone w porównaniu do innych kast, jest przystosowane wyłącznie do rozrodu, a poruszanie się umożliwiają jej tylko robotnice, które opiekują się nią i karmią ją przez całe życie. Obok niej często znajduje się król – stały partner, który także może żyć przez wiele lat i wspomaga proces rozrodczy, co jest wyjątkowe w świecie owadów społecznych. Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Termity odgrywają kluczową rolę w ekosystemach, szczególnie w lasach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie odpowiadają za rozpad martwej materii organicznej, zwłaszcza drewna i liści. Choć znane są głównie z niszczenia mebli i domów, w naturze ich działalność jest niezwykle pożyteczna. Dzięki obecności specjalnych mikroorganizmów w jelitach, termity potrafią trawić celulozę, czyli główny składnik ścian komórkowych roślin – coś, czego większość zwierząt nie potrafi. W ten sposób przyspieszają proces rozkładu drewna, który bez ich udziału trwałby znacznie dłużej. Gdyby nie one, w wielu środowiskach doszłoby do nagromadzenia martwej biomasy, co mogłoby zakłócić naturalny obieg składników odżywczych. Termity działają więc jak naturalne „czyściciele lasów”, rozkładając resztki roślinne i umożliwiając ich ponowne wykorzystanie przez inne organizmy. Ich rola jest tak istotna, że w niektórych badaniach uznaje się je za inżynierów ekosystemów, wpływających na strukturę gleby, dostępność składników mineralnych i wilgotność środowiska. Niektóre gatunki potrafią… wybuchać To nie żart. W naturze istnieją gatunki termitów, które w sytuacji zagrożenia stosują strategię samobójczą w obronie kolonii. Szczególnie spektakularne są termity z Azji Południowo-Wschodniej, takie jak Colobopsis explodens, których żołnierze potrafią… eksplodować. Gdy intruz wtargnie do ich tuneli, termit rozrywa własne ciało, uwalniając lepką, żółtą ciecz o silnym działaniu toksycznym i odstraszającym. Substancja ta skutecznie unieruchamia lub zabija napastnika, a jednocześnie blokuje dostęp do gniazda, tworząc biologiczną „barierę”. Ten biochemiczny mechanizm obronny to przykład tzw. autotyzmu – zachowania, w którym osobnik poświęca swoje życie dla dobra kolonii. Co ciekawe, żołnierze „wybuchowi” mają specjalnie przekształcone gruczoły i mięśnie umożliwiające ten dramatyczny akt, a cały proces przypomina działanie bomby chemicznej w skali mikro. To jedno z najbardziej ekstremalnych i fascynujących zachowań w świecie owadów społecznych. Ich życie społeczne zawstydza ludzi W kopcu termitów panuje doskonała organizacja – nie ma miejsca na chaos ani przypadkowe działania. Każdy osobnik należy do jednej z kast i pełni ściśle określoną rolę, taką jak obrona, karmienie królowej, opieka nad potomstwem, budowa tuneli czy pozyskiwanie pożywienia. Wszystkie działania podporządkowane są dobru wspólnoty, a poszczególne jednostki poświęcają się bezinteresownie dla przetrwania całej kolonii. Termity komunikują się za pomocą feromonów – substancji chemicznych, które przekazują informacje o zagrożeniu, zadaniach czy kierunku ruchu, a także drgań przekazywanych przez ciało i podłoże, co umożliwia szybką koordynację działań w ciemnościach podziemnych korytarzy. Ich społeczna kooperacja i efektywność działania są tak imponujące, że stały się inspiracją dla algorytmów sztucznej inteligencji oraz systemów robotycznych. Modele zachowań termitów wykorzystywane są w badaniach nad inteligencją zbiorową, optymalizacją tras i automatyzacją pracy zespołowej, co pokazuje, że te niewielkie owady mogą mieć ogromny wpływ na rozwój nowoczesnych technologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy kojot zastąpi wilka? Nowe badania ukazują zmiany w amerykańskim ekosystemie
Zwierzęce ekosystemy są w dużym stopniu zależne od działań człowieka, o czym przekonała się populacja wilków zamieszkujących wschodnie tereny Ameryki Północnej. Tamtejsze drapieżniki zostały zastąpione przez inne psowate - kojoty. W jakim stopniu nowy ssak będzie mógł „wejść w buty” dotychczasowego mieszkańca, łatając w tej sposób lukę w tamtejszym ekosystemie?
Alex Jensen z Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej przeprowadził badanie mające na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie: czy kojoty mogą zastąpić wilki na wschodnich terenach Ameryki Północnej? Analizując wiele danych dotyczących m.in. diety obu ssaków, badacz starał się ocenić prawdopodobieństwo i możliwość tego, czy kojoty będą mogły należycie uzupełnić wilczą lukę w tamtejszym ekosystemie. Wyniki prac udowadniają, jak kruchy potrafi być świat przyrody w zetknięciu z bezrefleksyjnym człowiekiem. Wilk na muszce – jak doszło do zmiany populacji w Ameryce Północnej? Wilki przez lata stanowiły istotną część fauny zamieszkującej tereny na wschód od rzeki Missisipi. Swoimi drapieżnymi zwyczajami równoważyły populacje innych, roślinożernych gatunków, takich jak łosie, bobry czy jelenie. Intensywna urbanizacja tamtejszego regionu sprawiła jednak, że mięsożerne ssaki zaczęły prowadzić walkę o terytorium z innym ekspansywnym gatunkiem – człowiekiem. Ludzie postrzegali wilki jako zagrożenie, przez co regularnie prowadzili działania mające na celu zmniejszenie ich populacji. Masowe odstrzały sprawiły, że wielka rodzina tamtejszych psowatych musiała podzielić się na dwie mniejsze: mieszaninę wilka szarego i algonkińskiego, zamieszkującą Kanadę i okolice Wielkich Jezior oraz niewielką grupę wilka rudego, która żyje na wybrzeżu Karoliny Północnej. Na miejsce skurczonej populacji wilków przybyły – lepiej żyjące wśród ludzi – kojoty preriowe. Od około 1900 roku możemy mówić o stopniowym zasiedlaniu wschodnich terenów Ameryki Północnej przez ten gatunek spokrewniony z wilkiem. Czy diety wilka i kojota są podobne? Alex Jensen swoje badanie rozpoczął od analizy dokumentów opisujących dietę zarówno północnoamerykańskich wilków, jak i kojotów. W badanych próbkach kału starał się doszukać proporcji, jakie stanowią konkretne składniki diety: jelenie, króliki, małe gryzonie czy owoce. Pierwszy wniosek – patrząc na rozmiar obu drapieżników – mógł się wydawać oczywisty. Wilki zjadają zdecydowanie więcej ssaków o średniej wielkości, takich jak bobry czy nutrie. Warto wspomnieć, że naturalna regulacja populacji (poprzez wilcze polowania) akurat tych stworzeń jest bardzo istotna, gdyż zarówno bobry, jak i nutrie bardzo mocno wpływają na ekosystem. Bobry przykładowo budują tamy, które zmieniają sposób przepływu wody w rzekach. Drugim wnioskiem płynącym z analizy diety obu gatunków było stwierdzenie, że kojoty mają szerszy zakres tego, co spożywają. Wilki jedzą mniej owoców i mniej zwierząt wszystkożernych: ptaków, lisów i szopów praczy, które są przysmakami w kojociej diecie. Takie różnice sprawiają, że kojoty mogą pełnić funkcje w ekosystemie kompletnie odmienne od tych wykonywanych przez wilki. Przykładowo trawienie i wydalanie nasion ze zjedzonych owoców może wpływać na proces naturalnego rozsiewania niektórych gatunków roślin. Łowcy łosi – znacząca różnica pomiędzy psowatymi drapieżnikami W diecie kojotów zostało znalezione również mięso jelenia i łosia. Analiza samego składu odchodów nie pozwala jednak określić, czy dany ssak kopytny został przez drapieżnika upolowany, czy też spożyta została jedynie padlina. Aby odpowiedzieć na pytanie o zakres kojocich i wilczych polowań, Jensen przeanalizował badania na temat śmiertelności ssaków takich jak łosie czy jelenie, dzięki którym można ocenić przyczynę śmierci konkretnych osobników. Sposób zdobywania tego rodzaju pokarmu ukazał kolejne, spore różnice pomiędzy psowatymi ssakami. Wilki stoją za zdecydowanie większą częścią zgonów łosi – 19% dorosłych osobników i 40% cieląt. Nie udało się za to udokumentować żadnej śmierci, która byłaby efektem polowania kojota, co oznacza, że łosie mięso znalezione w odchodach pochodziło z padliny. Udało się jednak udokumentować liczne polowania, w których kojoty atakowały jelenie – w szczególności młode jelenie wirginijskie żyjące na wschodnich terenach Ameryki Północnej. Czy kojoty mogą zastąpić wilki? Przytoczone badania udowadniają: kojoty nie mogą w pełni zastąpić wilków. Mimo że oba gatunki spożywają część tych samych pokarmów, to wpływ obu diet na ekosystem jest zupełnie inny. Kojoty, które zwykle nie polują na większe ssaki, nie zadbają należycie o regulację populacji zwierząt takich jak łosie. Niestety, powrót do dawnego stanu i odkręcenie tego, co ponad sto lat temu wyrządził człowiek, jest niemożliwe. Badania nad funkcjonalnym zastępowaniem gatunków są jednak niezwykle potrzebne, ponieważ dzięki nim będziemy w stanie zrozumieć, jak najlepiej zarządzać współczesnymi, zmienionymi ekosystemami. Źródło: The Convesation Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Zimowe kleszcze sieją spustoszenie. Pojawiły się przez łagodniejszy klimat i stanowią wielkie zagrożenie
Chociaż kojarzą nam się głównie z latem, to obecnie zimą kleszcze wcale nie próżnują. Ich podgatunki korzystają z coraz wyższej temperatury i stają się aktywne nawet wtedy, gdy powinny trwać w letargu. Nowe realia wymagają od nas stałej czujności, bo okazuje się, że te pasożyty odpowiadają za lwią część śmierci łosi.
Zespół badaczy Université Laval odkrył, że kleszcze zimowe odpowiadają za śmierć większości młodych łosi we wschodniej Kanadzie. Pasożyt, który rozprzestrzenia się przez zmiany klimatyczne, powoduje ogromne straty wśród 8–13 miesięcznych łoszaków. Czym jest kleszcz zimowy? Kleszcz zimowy (Dermacentor albipictus) różni się od pospolitych kleszczy znanych w Europie. Przede wszystkim cały swój cykl życiowy – od larwy do postaci dorosłej – realizuje na jednym żywicielu. Pasożyt najczęściej wybiera łosie, rzadziej inne duże ssaki (np. jelenie, karibu). Latem larwy czekają w ściółce, jesienią wspinają się na przechodzące zwierzę i tam rozpoczynają żerowanie. Zimą kleszcze osiągają dorosłość, kopulują, a samice pod jej koniec wysysają ogromne ilości krwi, co umożliwia im złożenie tysięcy jaj po odpadnięciu na ziemię. Jak zmiany klimatu pomagają kleszczom? Przebieg zimy ma kluczowe znaczenie dla przeżywalności kleszczy zimowych. Długie, mroźne zimy skutecznie ograniczały ich liczebność. Ich stopniowe łagodzenie, obserwowane od dekad – zarówno w Kanadzie, jak i w Skandynawii – przedłuża sezon aktywności pasożytów, umożliwiając gwałtowny wzrost populacji. Kleszcze mają więcej czasu na znalezienie żywiciela i rozmnażanie, co zwiększa ryzyko masowej infestacji. Skąd pewność, że to kleszcze zabijają łosie? W ramach trzyletnich badań prowadzonych na kanadyjskim uniwersytecie odłowiono 280 młodych łosi z pięciu populacji rozciągających się od południowego Nowego Brunszwiku aż po obszary na północ od Rzeki Świętego Wawrzyńca. Każde zwierzę otrzymało obrożę GPS, a połowa z nich została poddana leczeniu akarycydem, specjalistycznym środkiem przeciwko kleszczom. Celem eksperymentu było porównanie zachowań i przeżywalności osobników w tych samych warunkach środowiskowych, ale o różnym poziomie inwazji pasożytniczej. Szczególną uwagę zwrócono na koniec zimy, kiedy samice kleszczy pobierają największe ilości krwi do rozmnażania, co najbardziej osłabia gospodarza. 94% – o tyle wzrosła przeżywalność dzięki leczeniu Wyniki okazały się alarmujące. Spośród 145 łosi nieleczonych zmarło 58 osobników. Natomiast wśród 135 łosi, którym podano akarycyd, zmarło tylko 9. Oznacza to, że ryzyko śmiertelności było aż o 94 procent niższe u leczonych łosi. To jednoznacznie wskazuje na to, że kleszcze zimowe były główną przyczyną śmierci młodych osobników. Zespół badaczy stwierdził, że większość z 67 zgonów zarejestrowanych w okresie zimowym nie nastąpiłaby, gdyby nie obecność pasożyta. Dlaczego łosie umierają, a jelenie nie? Jelenie wirginijskie mają dłuższą historię współistnienia z kleszczami zimowymi. Dzięki temu wykształciły mechanizmy obronne, takie jak intensywne tarzanie się czy zrzucanie sierści, co pozwala im ograniczyć liczbę pasożytów. Łosie, które dopiero niedawno zaczęły współistnieć z tym pasożytem w tej części Kanady, nie zdążyły się zaadaptować. Ich szybki metabolizm, niskie rezerwy tłuszczowe i wysoka liczba kleszczy sprawiają, że młode łosie są szczególnie podatne na skutki inwazji. W połączeniu z warunkami środowiskowymi sprzyjającymi pasożytowi, powstaje tragiczna w skutkach sytuacja. Jak bronić się przed kleszczem zimowym? Możliwości zarządzania liczebnością kleszczy zimowych są ograniczone. Pasożyt do rozmnażania potrzebuje żywiciela, więc jednym z rozważanych działań jest redukcja zagęszczenia populacji łosi na terenach szczególnie narażonych. Innym podejściem może być zarządzanie lasami w sposób, który zmienia temperaturę i wilgotność gleby, co wpływa na przeżywalność kleszczy. Zespół badawczy z Université Laval prowadzi dalsze badania nad wpływem struktury lasu na obecność pasożytów. Opracowywany jest także model prognostyczny, który ma pomóc przewidzieć poziom infestacji na podstawie czynników środowiskowych. Dzięki temu możliwe będzie lepsze planowanie działań ochronnych dla łosi i zarządzanie zasobami leśnymi. Czy kleszcz zimowy skolonizuje także Europę? Zwiększająca się temperatura zdaje się potwierdzać, że ciężko nam będzie się przed nim obronić. Źródło: Université Laval, The Conversation, Ticks and Tick-borne Diseases, Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie nie są jedynymi zwierzętami, które gromadzą się na Boże Narodzenie. Kto jeszcze jest natchnięty magią Świąt?
Tradycja spotkań bożonarodzeniowych nie jest domeną wyłącznie ludzi. Zimą wiele zwierząt porzuca samotność i spotyka się… cóż, może nie przy wigilijnym stole, ale także w mniejszych lub większych grupach. Dlaczego to robią i co ma to wspólnego z naszym świętowaniem? Mamy ze sobą zaskakująco dużo wspólnego.
W świecie przyrody wiele gatunków instynktownie łączy siły zimą, tworząc grupy lub korzystając ze zbiorowych schronień – od norników gromadzących zapasy, przez stada jeleni, aż po niezwykłe zbiorowiska węży. Mechanizmy te zwiększają szanse na przetrwania w niesprzyjających warunkach i mają wiele wspólnego z tym, jak my świętujemy Boże Narodzenie. Czemu zwierzęta grupują się na Boże Narodzenie? Zwierzęta spotykają się w wigilijny wieczór wbrew pozorom nie dlatego, żeby „nagadać” się na cały rok. Zimą muszą radzić sobie z wieloma wyzwaniami: niskimi temperaturami, brakiem pożywienia czy większym zagrożeniem ze strony drapieżników. Dlatego w tym okresie zmieniają swoje strategie przetrwania, często polegając na wspólnocie. Badania Uniwersytetu w Nottingham potwierdzają, że czynią to nawet osobniki prowadzące samotny tryb życia. I dla nich naszykowane jest dodatkowe nakrycie. Norniki Brandta spędzają Wigilię przy minus 30°C Sympatyczne małe ssaki żyjące na stepach Mongolii muszą radzić sobie z ekstremalnymi temperaturami: zimą temperatura spada tam nawet poniżej minus 30°C. Wtedy norniki zmieniają swoje letnie, samotnicze zwyczaje i skupiają się w małych grupach liczących około czterech osobników, które wspólnie zamieszkują podziemne nory. Taka strategia grupowania się zimą pozwala im na dzielenie się ciepłem i ograniczenie utraty energii. Dzięki hibernacyjnemu przytulaniu, ich spoczynkowa przemiana materii może spaść nawet o 37%, co znacząco zwiększa ich szanse na przetrwanie w ekstremalnych warunkach. Zające polarne wiedzą, że w kupie siła W północnej Kanadzie, w jednym z najbardziej surowych środowisk na Ziemi, kończy się także samotność zajęcy polarnych. Zimą, gdy okres chłodu trwa nawet dziewięć miesięcy i temperatury sięgają minus 40°C, zbierają się w grupy liczące do stu osobników. Choć nie zbliżają się do siebie fizycznie, zyskują dzięki temu większe bezpieczeństwo – większa liczba oczu oznacza skuteczniejsze wypatrywanie drapieżników, takich jak lisy czy wilki. Grupowanie się obniża ryzyko schwytania przez nieprzyjaciela i zwiększa czas dostępny na poszukiwanie jedzenia, którego w zimie drastycznie brakuje. Gawrony organizują sobie ferie w Norfolk W Wielkiej Brytanii, w Buckenham Carrs w hrabstwie Norfolk, co roku odbywa się spektakularne zjawisko przyrodnicze. To tam zbiera się największa w kraju kolonia gawronów, której liczebność szacuje się na około 50 tys. ptaków. Zimą mniejsze stada łączą się w gigantyczne grupy, a ptaki nocują wspólnie na drzewach, a w ciągu dnia wyruszając na poszukiwanie pożywienia. Takie zimowe zachowania zwierząt pełnią wiele funkcji: ograniczają utratę ciepła, zwiększają szanse na znalezienie pokarmu oraz umożliwiają wymianę informacji między członkami kolonii. Ptaki obserwują siebie nawzajem i na podstawie wyglądu czy kierunku lotu innych podejmują decyzje, dokąd się udać. Wężowa orgia zimową porą Na kanadyjskich preriach Manitoby, czerwono-prążkowane węże zbożowe gromadzą się masowo w podziemnych norach, by przetrwać zimę. Korzystają z opuszczonych jam wiewiórek, nieczynnych studni czy rozpadlin w wapiennych skałach. Tysiące osobników podążają za chemicznymi śladami feromonów pozostawianymi przez inne węże, co prowadzi je do wspólnych zimowisk. Ta strategia nie tylko zwiększa ich szanse na przeżycie mroźnych miesięcy, ale też daje im przewagę reprodukcyjną. Na wiosnę, gdy węże wychodzą z nor, natychmiast rozpoczynają zaloty. Samce oplatają samice w tzw. kule godowe, co zapewnia szybkie zapłodnienie jeszcze przed rozproszeniem się osobników. Zimowe zwyczaje zwierząt nie są tak bardzo różne od ludzi Strategie zbiorowego przetrwania zwierząt są efektem tysięcy lat ewolucji i dostosowania do zmiennych warunków klimatycznych. To doskonały przykład, jak świat przyrody radzi sobie w okresie, który dla ludzi stał się czasem rodzinnych spotkań i świątecznego ciepła. Obserwowanie tych zachowań u zwierząt powinno być inspiracją do dbania o własne relacje społeczne oraz lepszego zrozumienia procesów zachodzących w naturze. Źródła: Journal of Arid Environments, The Conversation, International Journal of Avian Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Biegun Północny stale się przemieszcza. Jak Święty Mikołaj trafia do domu?
Czy wiesz, że są… dwa bieguny północne? Chociaż geograficzny stoi w miejscu, to magnetyczny – od którego zależne są między innymi kompasy – stale się przemieszcza. Jakie są przyczyny jego ruchu oraz jakie ma to znaczenie dla przyrody… i Świętego Mikołaja?
Kiedy w Wigilię Święty Mikołaj kończy dostarczanie prezentów, musi jakoś wrócić na Biegun Północny. Nawet, gdy pada silny śnieg, a renifery nie widzą drogi. Okazuje się, że to nie takie proste – magnetyczny biegun Ziemi stale się przemieszcza, wpływając na precyzję nawigacji i oddziałując na środowisko naturalne. Przyczyna jego ruchu leży w jądrze Ziemi. Dlaczego mamy dwa bieguny północne? Geograficzny biegun północny – stały punkt na mapie Geograficzny biegun północny, określany także jako prawdziwa północ, to miejsce, w którym oś obrotu Ziemi przecina jej powierzchnię na półkuli północnej. Współrzędne tego punktu są niezmienne i stanowią podstawę dla map, systemów geodezyjnych oraz nawigacyjnych. Jest to punkt odniesienia przy wyznaczaniu kierunków świata oraz tworzeniu układów współrzędnych. Magnetyczny biegun północny – punkt, który stale się przemieszcza Zupełnie inaczej wygląda sytuacja z magnetycznym biegunem. Jest on definiowany przez lokację, w której linie pola magnetycznego Ziemi są skierowane pionowo w dół. Magnetyczny biegun północny jest wykorzystywany przez kompasy oraz wszelkie urządzenia nawigacyjne korzystające z właściwości pola magnetycznego – w tym systemy GPS czy smartfony. W odróżnieniu od geograficznego bieguna, jego położenie stale się zmienia. W ciągu ostatnich dekad odnotowano przyspieszenie jego ruchu. Co powoduje ruch bieguna magnetycznego? Przemieszczanie się bieguna magnetycznego jest wynikiem aktywności wnętrza Ziemi. 5000 km pod naszymi stopami znajduje się zewnętrzne jądro Ziemi – płynna warstwa, złożona głównie z żelazu i niklu. Pod wpływem ciepła generowanego przez stałe, wewnętrzne jądro, płynny metal przemieszcza się, tworząc dynamiczne prądy. Te ruchy generują pole magnetyczne, które otula Ziemię. W wyniku tego pola powstaje magnetyczny biegun, który nie jest stały, lecz podlega nieustannym przesunięciom – zmiany w przepływie metali zmieniają także jego położenie. To zjawisko obserwujemy od setek lat. Jak szybko biegun „ucieka”? W ciągu ostatnich 600 lat biegun magnetyczny przemieszczał się nie nad Laponią, a nad północną Kanadą. Przez długi czas jego ruch był względnie powolny – wynosił do 14 km rocznie. Jednak od około 1990 roku tempo to uległo znacznemu przyspieszeniu i biegun przemieszcza się nawet 50 km każdego roku. Około wieku temu biegun magnetyczny zaczął przesuwać się w kierunku bieguna geograficznego. Naukowcy nie są w stanie dokładnie wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje, ale przypuszczają, że przyczyną są zmiany w przepływie płynnego żelaza w zewnętrznym jądrze Ziemi. Jakie są skutki zmiany położenia bieguna dla nawigacji? Przesuwanie się bieguna magnetycznego ma istotne znaczenie dla funkcjonowania systemów nawigacyjnych. Tradycyjne kompasy, które opierają się na magnetyzmie Ziemi, wymagają korekty związanej z deklinacją: różnicą kątową pomiędzy biegunem geograficznym a magnetycznym. Bez tej korekty nawigacja może prowadzić na manowce. Na szczęście dostępne są narzędzia – specjalne kalkulatory deklinacji oferowane przez National Oceanic and Atmospheric Administration – które pozwalają użytkownikom kompasów na dokładne dostosowywanie swoich urządzeń. Nowoczesne smartfony wyposażone są zaś w magnetometry – czujniki, które mierzą pole magnetyczne w danym miejscu i automatycznie uwzględniają korektę. Korzystają przy tym z tzw. Światowego Modelu Magnetycznego, co zapewnia dokładność nawigacji. Jak Święty Mikołaj trafia do domu? Skoro biegun geograficzny, na którym według legend znajduje się siedziba Mikołaja, i biegun magnetyczny są w różnych miejscach, jak ma on trafić z powrotem do swoich elfów? Bez względu na to, czy Mikołaj używa tradycyjnego kompasu czy nowoczesnego smartfona, jego urządzenie bazuje na położeniu bieguna magnetycznego. Jeśli korzysta z kompasu, musi znać deklinację w swojej lokalizacji i odpowiednio skorygować odczyt. Najprawdopodobniej jednak – tak jak i my – korzysta on ze smartfona. Dzięki temu Mikołaj nie musi martwić się o precyzyjne ustawienia: może po prostu podążać za wskazówkami. A może renifery po prostu znają drogę? Źródła: NOAA, The Conversation, GIS Geography Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że osoby utrzymujące silne więzi społeczne żyją dłużej i są mniej narażone na choroby przewlekłe. Uważa się, że pozytywne interakcje społeczne są ewolucyjnie ukształtowanym mechanizmem ochronnym, który zapewnia zdrowie całej grupie. Źródło: Communications Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niedźwiedzie z Apeninów stały się mniejsze i mniej agresywne. To „zasługa” człowieka
Najnowsze badania wykazały, że rzadkie apenińskie niedźwiedzie brunatne zmieniły się znacznie na skutek bliskiego kontaktu z ludźmi. Zwierzęta te żyją głównie w środkowej części Włoch.
Ewolucja biologiczna to zazwyczaj niezwykle długi, niekiedy trwający nawet miliony lat proces zmian dziedzicznych w populacjach organizmów z biegiem pokoleń. Zmiany te wynikają z dziedzicznych różnic między osobnikami oraz działania czynników takich jak dobór naturalny, mutacje, czy migracje. Dzięki ewolucji organizmy stopniowo przystosowują się do warunków środowiska, a w długiej perspektywie mogą powstawać nawet nowe gatunki. Włoskie niedźwiedzie ewoluowały Najnowsze badanie włoskich naukowców potwierdza, że ewolucję można wykryć we współczesnych populacjach i nie zawsze potrzeba kilku epok, żeby zaobserwować pewne zmiany. Na łamach czasopisma naukowego „Molecular Biology and Evolution” badacze opisują, że żyjące we Włoszech endemiczne niedźwiedzie brunatne (Ursus arctos marsicanus) znacząco odróżniły się od innych przedstawicieli tego samego gatunku żyjących w innych częściach świata. – Zmiany klimatu i użytkowania gruntów nasiliły interakcje między człowiekiem a dziką przyrodą, potencjalnie zmniejszając zagęszczenie dzikich gatunków i prowadząc do adaptacji behawioralnych zwierząt do środowisk zurbanizowanych – zauważają w swojej pracy autorzy. W badaniu włoscy uczeni scharakteryzowali różnorodność genomową apenińskich niedźwiedzi brunatnych i zidentyfikowali sygnały adaptacyjne charakterystyczne dla tej populacji, porównując nowo wygenerowane dane z genomem niedźwiedzi brunatnych z Apeninów, Europy Środkowej i Ameryki Północnej. Wszystko przez działalność człowieka – Niedźwiedzie brunatne z Apeninów charakteryzowały się zmniejszoną różnorodnością genomową, wyższym wskaźnikiem kojarzenia krewniaczego i większym zrealizowanym obciążeniem genetycznym w porównaniu z innymi niedźwiedziami brunatnymi – wskazują badacze. Oznacza to, że niedźwiedzie te są genetycznie „uboższe”, co jest skutkiem długotrwałej izolacji i małej liczebności. Bo rzeczywiście, populacja ta oddzieliła się od innych europejskich niedźwiedzi brunatnych ok. 2000–3000 lat temu i pozostaje całkowicie odizolowana już od czasów rzymskich. – Jedną z głównych przyczyn tej izolacji było prawdopodobnie wylesianie związane z rozprzestrzenianiem się rolnictwa i rosnącą gęstością zaludnienia w środkowych Włoszech – powiedział Andrea Benazzo, główny autor artykułu. Współcześnie różnice pomiędzy niedźwiedziami z Apeninów a innymi przedstawicielami gatunku brunatnych objawiają się przede wszystkim tym, że są one mniejsze, mają unikatowe cechy głowy i pyska oraz są mniej agresywne niż populacje z innych części Europy, Ameryki Północnej i Azji. Do dziś nie wiadomo było jednak, dlaczego tak jest. Ewolucja skutkiem ubocznym działalności ludzi – Udało nam się wykazać, że niedźwiedzie brunatne z Apeninów posiadają również selektywne sygnatury w genach związanych ze zmniejszoną agresywnością – powiedziała Giulia Fabbri, jedna z autorek pracy. Odkrycie wskazuje, że selekcja wariantów genetycznych, które związane są z zachowaniem, była prawdopodobnie spowodowana przez działanie człowieka, który na tym terenie eliminował bardziej agresywne niedźwiedzie. Autorzy podkreślają, że nie wszystkie obserwowane różnice w zachowaniu muszą mieć wyłącznie podłoże genetyczne, jednak analizy genomowe wskazują na istotną rolę doboru naturalnego. Odkrycie sugeruje jednak, w jaki sposób ingerencja człowieka w przyrodę doprowadziła nie tylko do zwiększenia ryzyka wyginięcia danego gatunku, ale także nieumyślnego napędzenia procesu ewolucyjnego. Tutaj na szczęście skutkiem ubocznym było „tylko” stworzenie łagodnego niedźwiedzia, który żyje w towarzystwie ludzi. – Interakcje między ludźmi a dzikimi zwierzętami często stanowią zagrożenie dla przetrwania gatunku, ale mogą również sprzyjać ewolucji cech redukujących konflikty – podsumowali włoscy badacze. Źródło: Molecular Biology and Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tego wielkiego jaszczura nie powinno tam być. „Mógł czasami żywić się utopionymi dinozaurami”
Mozazaury zaskoczyły naukowców. Te – jak się wydawało – morskie jaszczury żyjące 66 milionów lat temu, pływały nie tylko w morzach. Okazuje się, że mozazaury, wielkości dzisiejszych autobusów, żerowały też w rzekach.
Mozazaury były imponującymi stworzeniami, które mogły osiągnąć do 11 metrów długości. Naukowcy znajdują je w osadach morskich w Ameryce Północnej, Europie i Afryce. Swoim wyglądem przypominały nieco legendarnego potwora z Loch Ness. Uważano je za drapieżniki, które mogły rywalizować z największymi orkami. Ich głowy były masywne, a szczęki i zęby bardzo solidne, co czyniło je groźnymi przeciwnikami. Ich skamieniałości są datowane na 98–66 milionów lat. Żyły więc wspólnie z dinozaurami. Tego zęba tam nie powinno być W 2022 roku w Dakocie Północnej w USA znaleziono ząb takiego olbrzyma. Odkrycia dokonano w osadach, które pozostawiła rzeka. To było ogromne zaskoczenie, ponieważ uważa się, że mozazaury żyły tylko i wyłącznie w morzu. Ząb ten spoczywał w tym samym miejscu, co szczątki innych zwierząt. Wśród nich był ząb słynnego tyranozaura (Tyrannosaurus rex) oraz szczęka krokodyla. To kazało zadać sobie naukowcom ważne pytanie: jak ząb gigantycznego gada morskiego znalazł się w rzece, razem ze zwierzętami lądowymi i rzecznymi? Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „BMC Zoology”. Chemiczne ślady słodkiej wody Aby rozwiązać tę zagadkę, międzynarodowy zespół badaczy użył specjalnej metody. Wykonano analizy izotopów. Izotopy to różne odmiany tych samych pierwiastków. Zbadano chemiczny skład szkliwa zęba mozazaura. Porównano go ze szczątkami T. reksa i krokodyla, które miały podobny wiek – około 66 milionów lat. Kluczowe były proporcje izotopów tlenu i strontu. Okazało się, że ząb mozazaura zawierał więcej lżejszego izotopu tlenu. A to jest typowe dla zwierząt żyjących w wodzie słodkiej. Wskazywał na to również wynik pomiaru strontu. Dieta jaszczura to również dinozaury Badacze przeanalizowali też izotopy węgla. Zazwyczaj pokazują one to, co jadło zwierzę. U tego mozazaura poziom tego składnika był wyższy niż u wszystkich znanych mozazaurów, dinozaurów i krokodyli. Sugeruje to, że ten gad nie nurkował głęboko. – Mógł czasami żywić się utopionymi dinozaurami – mówi dr Melanie During, jedna z autorek badania z Uniwersytetu w Uppsali Adaptacja do nowych warunków Odkrycie to jest ważne, bo rzuca światło na historię Ziemi. Mozazaury zasiedliły rzeki, ponieważ w Morzu Śródkowo-Zachodnim doszło do dużych zmian środowiskowych. Do tego wewnętrznego morza napływało coraz więcej słodkiej wody, zmieniając je ze słonego na głównie słodkowodne. Spowodowało to powstanie „warstw”, gdzie lżejsza słodka woda znajdowała się bliżej powierzchni. Miejsce dla każdego, według „warstwy” Ponieważ mozazaury oddychały płucami, musiały wynurzać się, by zaczerpnąć powietrza. W rezultacie naturalnie zamieszkiwały tę górną, słodkowodną „warstwę”. To przystosowanie do słodkiej wody ułatwiło im przetrwanie w środowiskach rzecznych. Naukowcy wskazują, że przejście ze środowiska morskiego do słodkowodnego jest zazwyczaj prostsze dla drapieżników, a więc również i mozazaura. Zwierzęta oddychające skrzelami, w tym ryby, pozostawały w głębszej, słonej wodzie. Taka adaptacja znana jest ze współczesności. Wśród zwierząt zmieniających morza na cieki słodkowodne są delfiny rzeczne lub krokodyle różańcowe. To pokazuje, że mozazaury mogły przetrwać w rzekach w ostatnim milionie lat, zanim całkowicie wyginęły. Zagłada nadeszła z nieba 66 milionów lat temu i zmiotła z powierzchni ziemi dinozaury. Źródło: BMC Zoology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Alpy mogą stracić niemal wszystkie lodowce do końca stulecia. Naukowcy biją na alarm
Nowe badanie ETH Zurich ujawnia niepokojące prognozy: przy ociepleniu o 4°C w Alpach może pozostać jedynie 20 lodowców do końca wieku. Apogeum rocznej utraty może nastąpić już w latach 2033–2041.
Międzynarodowy zespół naukowców, kierowany przez badaczy z ETH Zurich, opublikował 15 grudnia 2025 roku w czasopiśmie „Nature Climate Change” przełomowe badanie dotyczące przyszłości lodowców na świecie. Główny autor, Lander Van Tricht z ETH Zurich, wraz z zespołem obliczył, ile lodowców może przetrwać do końca XXI wieku w zależności od scenariuszy ocieplenia klimatu. Wyniki są alarmujące. Przy globalnym wzroście temperatury o 4°C do 2100 roku, na całym świecie przetrwa jedynie około 18 tys. lodowców. Dla porównania, scenariusz ograniczający ocieplenie do 1,5°C przewiduje pozostanie około 100 tys.lodowców. Szczególnie niepokojące są dane dla Alp, gdzie liczba lodowców może zmniejszyć się drastycznie już w ciągu nadchodzących dwóch dekad. Ile lodowców przetrwa w Alpach do 2100 roku? Badacze wykorzystali trzy globalne modele lodowcowe oraz kilka scenariuszy klimatycznych, aby prognozować przyszłość lodowców w Alpach. W 2025 roku w tych górach znajduje się około 3 tys. lodowców. W zależności od scenariusza ocieplenia: przy +1,5°C do 2100 roku przetrwa około 430 lodowców (12%), przy +2,0°C – około 270 lodowców (8%), przy +2,7°C – około 110 lodowców (3%), przy +4,0°C – zaledwie około 20 lodowców (1%). Tak dramatyczna redukcja liczby lodowców oznacza niemal całkowity zanik tych formacji w Alpach. Znane lodowce, takie jak Rhône czy Aletsch, mogą zredukować się do niewielkich fragmentów lub zniknąć całkowicie. Kiedy tempo zaniku lodowców osiągnie apogeum? Naukowcy z ETH Zurich wprowadzili nowy termin – „Peak Glacier Extinction” – oznaczający moment, w którym w ciągu jednego roku zniknie największa liczba lodowców. Zgodnie z badaniem: przy ociepleniu o +1,5°C, apogeum nastąpi około 2041 roku – zniknie wtedy około 2 tys. lodowców; w scenariuszu +4,0°C, szczyt nastąpi około 2055 roku – zniknie aż 4 tys. lodowców. W przypadku Alp szczyt rocznej utraty lodowców może wystąpić jeszcze wcześniej – między 2033 a 2041 rokiem. Tempo zaniku jest tak intensywne, że większość małych lodowców może zniknąć w ciągu najbliższych 10–20 lat. Co oznacza zanik lodowców dla Europy Środkowej, turystyki i gospodarki? Zanik lodowców to nie tylko problem środowiskowy, ale również kulturowy i ekonomiczny. Lodowce są kluczowe dla turystyki w regionach alpejskich, a ich zniknięcie wpłynie bezpośrednio na dochody z tego sektora. Mniejsze lodowce, choć nie wpływają znacząco na poziom mórz, pełnią ważną rolę w lokalnym zaopatrzeniu w wodę oraz przyciągają turystów. W Europie Środkowej, gdzie obecnie znajduje się około 3 tys. lodowców, ich liczba może spaść do zaledwie 110 w scenariuszu +2,7°C – co stanowi jedynie 3% obecnej liczby. Taki ubytek może prowadzić do znaczących zmian w gospodarce regionu i sposobie życia lokalnych społeczności. Jak globalne ocieplenie wpłynie na lodowce na całym świecie? Badanie objęło nie tylko Alpy, ale również inne regiony świata, w tym Kaukaz, Góry Skaliste, Andy, Azję Centralną oraz góry Afryki. Wyniki pokazują, że: w Górach Skalistych: przy +1,5°C przetrwa około 4 400 lodowców (25%), przy +4,0°C – tylko 101; w Andach: przy +1,5°C przetrwa 43% lodowców, przy +4,0°C – tylko 950; w Azji Centralnej: przy +1,5°C przetrwa 43%, przy +4,0°C – około 2 500 lodowców (spadek o 96%). Każdy dodatkowy stopień ocieplenia przyczynia się do utraty tysięcy lodowców. Co więcej, nawet regiony wcześniej uznawane za względnie stabilne – jak Karakorum – są obecnie zagrożone zanikiem lodowców. Badanie zostało przeprowadzone przez naukowców z ETH Zurich, Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Landscape Research (WSL) oraz Vrije Universiteit Brussel. Współautorem jest profesor Daniel Farinotti z ETH Zurich. Badanie powstało dzięki modelowaniu komputerowemu i wsparciu m.in. Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych oraz NASA. Źródło: ETH Zurich
Najrzadsza papuga świata powraca. Tylu piskląt nie było od pół wieku
Krytycznie zagrożona, nielotna papuga kakapo z Nowej Zelandii, zbliża się do najlepszego sezonu lęgowego od 1977 roku. Naukowcy nie kryją ekscytacji – to największy sukces w historii ochrony tego gatunku.
Kakapo – jedyna na świecie nielotna papuga i jeden z najrzadszych gatunków ptaków na świecie – będzie miała najlepszy sezon lęgowy od 1977 roku. Według szacunków Nowozelandzkiego Departamentu Ochrony Przyrody (DOC) oraz Programu Odbudowy Kakapo, aż 84 samice w wieku rozrodczym mogą przystąpić do lęgów w tym sezonie. Jego początek rozpoczyna się w grudniu. Byłby to bezprecedensowy wynik, najlepszy w całej historii monitoringu tego krytycznie zagrożonego gatunku. Co sprawiło, że kakapo wraca do lęgów? Kakapo są niezwykłe nie tylko dlatego, że należą do najrzadszych zwierząt świata. Są też nielotami, najcięższymi papugami na świecie i prowadzą nocny tryb życia. Dlaczego ich najlepsze lęgi szykują się właśnie teraz? Kluczowym czynnikiem jest wyjątkowy urodzaj owocóq drzew rimu (Dacrydium cupressinum). To gatunek iglastego drzewa, należący do rodzaju obłuszynów. Rośnie tylko w Nowej Zelandii. Owoce te są podstawą diety kakapo w okresie lęgowym. Są też naturalnym sygnałem inicjującym okres godowy papug. A w tym roku zaobserwowano wyjątkowo dużo zawiązków owoców. W 2026 wykluje się najwięcej piskląt Ostatni udany sezon lęgowy miał miejsce w 2022 roku, kiedy wykluło się 57 piskląt. Na początku programu ochrony, w 1995 roku, kakapo były na skraju wyginięcia. Żyło wtedy tylko 51 osobników, w tym zaledwie 20 samic. Dziś globalna populacja liczy około 237–240 ptaków. To wielki sukces, ale nie można jeszcze ogłosić pełnego zwycięstwa: gatunkowi nadal zagraża niska różnorodność genetyczna, podatność na choroby oraz nieregularny cykl rozrodczy. Wciąż znaczenie ma dosłownie każde pisklę. Sezon godowy kakapo Kakapo rozpoczynają gody w okolicach Bożego Narodzenia, z kulminacją w styczniu. Samce zbierają się na tokowiskach i wydają charakterystyczne, niskie buczące dźwięki, które przyciągają samice. Po wyborze partnera samice samodzielnie wysiadują jaja i wychowują młode. Jaja składane są w lutym i marcu, a pisklęta wykluwają się po około miesiącu. Kakapo dożywają sędziwego wieku, nawet 60 lat. To najwięcej wśród wszystkich papug. Wyzwania dla dalszej ochrony Równolegle do programu ochrony, prowadzone są intensywne badania naukowe nad kakapo. Naukowcy chcą poznać m.in. skład ich mikrobioty jelitowej, wpływ diety i antybiotyków na ich zdrowie, a także wpływ zmian klimatycznych na owocowanie rimu. Dużym wyzwaniem będzie znalezienie dla rosnącej populacji papug nowych siedlisk. Wolne od drapieżników wyspy, na których żyją, zbliżają się do granic pojemności. Mimo to eksperci podkreślają, że kakapo są jednym z nielicznych krytycznie zagrożonych gatunków, których los udało się odwrócić. A sezon 2025/26 daje wyjątkową nadzieję na dalszą odbudowę populacji. Źródła: Bird Guides, University of Auckland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zaskakujący sekret rajskich Malediwów. Biały piasek zawdzięczają papugorybom. Jak to możliwe?
Rajskie, białe plaże na Malediwach, Karaibach czy w meksykańskim Cancún wyglądają jak prawdziwy raj na Ziemi, a zdjęcia z tropików oglądane w trakcie polskiej szarówki przyprawiają o niemałą zazdrość. Pochodzenie charakterystycznego „piasku” jest jednak dosyć kontrowersyjne, bo to w głównej mierze… ekstrementy papugoryby.
Bajeczne plaże tropików powstają dzięki niestrawionym resztkom koralowców trawionym przez papugoryby. To ich „wyżerka” sprawia, że możemy się cieszyć kolorem piasku idealnym na zdjęcia na Instagrama. Jak to działa? Papugoryby i ich kruszące skałę zęby Papugoryby (Scaridae) to niemal neonowe – wyglądające trochę, jakby zmierzały na imprezę w stylu „disco” – ryby zamieszkujące rafy koralowe w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Ich nazwa pochodzi od wyjątkowego kształtu zębów, który przypomina dziób papugi. Zęby te są niezwykle twarde i umożliwiają papugorybom skrobanie glonów i drobnych organizmów z twardych powierzchni, w tym z koralowców. Dzięki temu ryby te pełnią ważną rolę w ekosystemie morskim: przyczyniają się do utrzymywania czystości rafy i zapobiegają jej zarastaniu. Gdyby nie one, glony szybko przejęłyby niepodzielną władzę nad rafą. Biały piasek jest wydalany przez ryby Jednak papugoryby zjadają nie tylko glony. Podczas żerowania zdarza im się także zeskrobywać i połykać fragmenty martwych koralowców. W ich przewodzie pokarmowym zachodzi proces oddzielania substancji odżywczych od twardych elementów wapiennych. Pozostałość – czyli drobny, miałki piasek – jest wydalana. Ile piasku może wyprodukować jedna papugoryba? Zgodnie z szacunkami badaczy, przeciętna papugoryba produkuje nawet… od 90 do 100 kilogramów piasku rocznie, a w ciągu swojego życia „dostarcza” na brzeg nawet kilkaset kilogramów budulca. W niektórych rejonach to właśnie przemiana materii papugoryb w przeważającej większości odpowiada za biały „piasek” rajskich plaż, wyprzedzając inne naturalne procesy, takie jak rozpad koralowców pod wpływem fal czy erozji chemicznej. Naukowcy z University of Exeter i University of Bangor wykazali, że w rejonie Malediwów aż 85% nowych osadów piaskowych pochodzi z działalności papugoryb. Ich praca nie jest jednak wyłącznie kwestią estetyki – ten proces warunkuje istnienie i stabilność wysp koralowych. Bez stałego dopływu nowego piasku byłyby one zagrożone erozją i podnoszącym się poziomem oceanu. Bez papugoryb znikną rajskie wyspy Malediwy zdały sobie sprawę z wyjątkowej roli papugoryb i objęły je ochroną prawną. W 2020 roku wprowadzono całkowity zakaz połowu na wodach terytorialnych archipelagu. Bez tych zwierząt wyspy zaczęłyby się kurczyć i tracić swój „rajski” charakter. Chociaż dla wielu turystów może się to wydawać szokujące, piasek, po którym chodzą w egzotycznych kurortach, pochodzi z układu pokarmowego ryb. To kolejny dowód na to, jak złożone są powiązania w ekosystemach i jak ważne mogą być pozornie nieistotne ogniwa łańcucha pokarmowego. Los wszystkich instagramerek spoczywa w dziobach barwnych, kolorowych ryb. Źródło: University of Hawai‘i Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niedźwiedzie polarne wreszcie przystosowują się do wyższej temperatury. Zmiana w ich DNA daje nadzieję na przetrwanie
Szacowano, że ponad dwie trzecie niedźwiedzi polarnych wyginie do 2050, a do końca stulecia arktyczni drapieżnicy całkowicie znikną z powierzchni Ziemi. Katastrofalny scenariusz może się jednak nie sprawdzić – niedźwiedzie przechodzą drastyczne przemiany, żeby przystosować się do dramatycznych warunków w Arktyce. Musimy im jednak pomóc.
Niedźwiedzie polarne modyfikują swoje geny, by przystosować się do zmieniającego się klimatu. Zaczynają lepiej znosić ciepło, jeść nowe pokarmy i kontrolować swój metabolizm. Czy to nowa nadzieja dla największego drapieżnego ssaka lądowego świata? Czemu niedźwiedzie polarne giną? Przewiduje się, że niedźwiedzie polarne (Ursus maritimus) ostatecznie wyginą do końca obecnego stulecia. W obecnym stanie nie mogą przetrwać. Ocean Arktyczny jest najcieplejszy w historii, a rosnące temperatury zmniejszają platformy lodowe, z których drapieżniki korzystają do polowania na foki. Z tego powodu przemierzają ogromne odległości, głodują i w efekcie – umierają. Genetyczna rewolucja grenlandzkich misiów Pojawia się jednak iskierka nadziei. Badacze z Uniwersytetu Wschodniej Anglii przeanalizowali próbki krwi pobrane od 17 dorosłych niedźwiedzi polarnych – 12 z północno-wschodniej Grenlandii i 5 z południowo-wschodniej części wyspy. Odkryli, że drapieżniki z południowego wschodu wykazują wyraźne zmiany w aktywności genów związanych z reakcją na stres cieplny, starzeniem się i metabolizmem. Naukowcy odkryli, że w cieplejszych i mniej stabilnych warunkach wyspy niedźwiedzie aktywują specyficzne mechanizmy genetyczne – desperacko próbują zaadaptować się do nowych realiów. Zauważyli, że zmieniają się także u nich części DNA odpowiedzialne za przetwarzanie tłuszczów: niedźwiedzie z południa mają przystosowywać się do bardziej roślinnej diety i rezygnować z wysokotłuszczowego pożywienia, jakim są coraz trudniej dostępne foki. Desperacka walka z ociepleniem klimatu To szokujące odkrycie: nie sądzono, że zmiany mogą dziać się na taką skalę. Szczególnie zaskakująca była zwiększona aktywność tzw. skaczących genów, czyli transpozonów. Te mobilne elementy genomu mogą wpływać na działanie innych genów, prowadząc do zmian w funkcjonowaniu całego organizmu. U niedźwiedzi z południa Grenlandii ich aktywność jest znacznie wyższa niż u północno-wschodnich kuzynów. Dr Alice Godden, główna autorka badania, podkreśla, że świadczy to o desperackiej próbie gatunku przystosowania się do ekstremalnych zmian środowiskowych. Dzięki pracy naukowców po raz pierwszy udokumentowano istotny związek między wzrostem temperatury a zmianami w DNA dzikich ssaków. Analiza DNA sposobem na ratunek niedźwiedzi Niedźwiedzie polarne z południowo-wschodniej Grenlandii są odizolowane od północnej populacji od około 200 lat. Ich wyjątkowe cechy genetyczne mogą stanowić „plan awaryjny” dla przetrwania całego gatunku. Analiza ich DNA i poznanie „schematu działania” próbujących przetrwać drapieżników może pomóc w opracowywaniu bardziej skutecznych strategii ochrony niedźwiedzi. Badacze planują rozszerzyć analizę na inne z około 20 subpopulacji niedźwiedzi polarnych na świecie. Ich celem jest zrozumienie, w jaki sposób różne grupy mogą dostosować się do globalnego ocieplenia i jakie strategie mogą pomóc im przetrwać. Źródło: Mobile DNA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Orki i delfiny organizują wspólne polowania na łososie. Tego naukowcy się nie spodziewali
Orki i delfiny zostały przyłapane na wspólnym polowaniu. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy taki przypadek udokumentowany przez kamery i drony.
Spis treści: Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Nowe spojrzenie dzięki technologii Konieczność ochrony łososia chinook Naukowcy w Kanadzie zamontowali na orkach kamery, by podglądać ich zachowania. To, co zobaczyli, mocno ich zaskoczyło. Przy takim plusku i zamieszaniu trudno było zrozumieć, co dzieje się pod wodą. Gdy orki wynurzały się po oddech, wokół ich głów migały delfiny. Woda była jednak tak mętna, że badacze nie mieli pojęcia, co właściwie robią zwierzęta. Dopiero dzięki dronom i kamerom przymocowanym do orek naukowcy mogli przyjrzeć się interakcjom tych dwóch gatunków. To, co odkryli, ich zdumiało. Północne osiadłe orki, nazywane też orkami, oraz pacyficzne delfiny białobokie wyglądały tak, jakby polowały wspólnie. Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Badacze w Kolumbii Brytyjskiej zarejestrowali 25 sytuacji, w których orki podążały za delfinami nurkującymi w poszukiwaniu pokarmu. Autorzy sądzą, że to pierwsza udokumentowana obserwacja współpracy orek i delfinów białobokich podczas polowania. Opisali te spotkania w nowej pracy opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports”. W jednym z przypadków delfiny dołączyły dopiero po tym, jak orki złowiły łososia. – Kiedy rozszarpywały zdobycz, z pyska orki wypadały kawałki ryby, jak chmura krwi i łusek – mówi Sarah Fortune, współautorka badania i adiunktka w katedrze oceanografii na Uniwersytecie Dalhousie w Nowej Szkocji w Kanadzie. – Wtedy widzieliśmy delfiny krążące przy głowie, które zbierały te fragmenty. Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Nie wiadomo, czy to nowe zachowanie, czy coś, co oba gatunki robiły od dawna. Odkrycie mogło być po prostu efektem lepszej technologii, takiej jak drony i lekkie kamery podwodne, dzięki którym naukowcy widzą więcej. Część ekspertów obawia się jednak, że może to sygnał niedoboru pożywienia. W północno-wschodniej części Pacyfiku występują trzy odrębne populacje orek, nazywane ekotypami. Różnią się wyglądem, środowiskiem życia i dietą. – Są orki wędrowne, które polują na ssaki. Jedzą foki, lwy morskie, delfiny, morświny i duże wieloryby – mówi Josh McInnes, ekolog morski z Oceanic Research Alliance w Kalifornii, który nie brał udziału w badaniu. – Są też orki oceaniczne, znacznie rzadsze. Jedzą rekiny i ryby. W tym badaniu skupiono się na osiadłych orkach, trzecim ekotypie, który żywi się rybami. – Wyewoluowały tak, by niemal wyłącznie odżywiać się jednym gatunkiem łososia: dorosłym łososiem chinook – mówi Fortune. Dodaje, że pełni też funkcję Canadian Wildlife Federation Chair w obszarze ochrony dużych wielorybów. Ten gatunek łososia jest zagrożony wyginięciem. Naukowcy chcieli więc sprawdzić, czy północne osiadłe orki mają dość pożywienia. Badacze przymocowali do osobników w rejonie wyspy Vancouver w Kolumbii Brytyjskiej znaczniki na przyssawkach, które odpadały po kilku godzinach. Znaczniki miały kamery skierowane do przodu, rejestrujące obraz z perspektywy orki. Drony z kolei oceniały z góry kondycję ciała zwierząt. Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Naukowcy zauważyli, że orki ustawiają się w stronę delfinów, które podążały za łososiami. – Te dwa gatunki nie tylko polowały na tę samą zdobycz w tym samym czasie. One współpracowały – mówi Fortune. – W tym chaosie dało się dostrzec pewien porządek. Zwierzęta trzymały się razem nawet na głębokości około 60 metrów, w niemal całkowitej ciemności. – Wciąż dało się czasem dostrzec sylwetki kilku delfinów przy głowie orki – mówi Fortune. Nagrania dźwięków pod wodą pokazały, że oba gatunki używały echolokacji. Na przemian wydawały charakterystyczne kliki, by lokalizować zdobycz. – To może sugerować, że delfiny i orki podsłuchują się nawzajem – mówi Fortune. – Jeśli odbierają kliki drugiej strony, to jakby odczytywały jej sonar – dodaje McInnes. Choć potrzeba więcej badań, by potwierdzić, że to przykład komunikacji międzygatunkowej, McInnes podkreśla: – Jeśli to prawda, byłoby to naprawdę fascynujące. Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Badacze nie wiedzą, dlaczego orki i delfiny białobokie polują razem. Uważają jednak, że obie strony muszą coś na tym zyskiwać. – W naturze mutualizm, czyli układ, w którym obie strony odnoszą korzyści, to najbardziej prawdopodobny powód, dla którego dwie różne grupy łączą siły – mówi Ari Friedlaender, profesor nauk o oceanach na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, który nie uczestniczył w badaniu. Północne osiadłe orki specjalizują się w polowaniu na łososie. Delfiny białobokie jedzą natomiast drobne ryby, na przykład śledzie i sardele. McInnes zastanawia się, czy orkom łatwiej jest namierzać łososie, kiedy polują w towarzystwie licznej grupy delfinów. Jednocześnie łososie są dla delfinów zbyt duże, by mogły je zjadać. Mogą jednak żywić się resztkami pozostawionymi przez orki. Taka współpraca może być szczególnie potrzebna, gdy brakuje pożywienia. – Im więcej oczu wypatruje jedzenia, tym lepiej – mówi Friedlaender. – Pracując razem, można zwiększyć ilość pokarmu, jaka przypada na jednego osobnika. Nowe spojrzenie dzięki technologii Północne osiadłe orki już wcześniej widywano w towarzystwie delfinów pacyficznych białobokich. Z pokładu łodzi trudno było jednak ocenić, na czym polega ich relacja. – Widzisz je przez sekundę. Wynurzają się, nurkują i znikają na kilka minut – mówi McInnes. – Woda jest bardzo zielona. Niewiele da się zobaczyć. Jedna z hipotez zakładała, że delfiny czują się zabezpieczone przed drapieżnikami, na przykład przed wędrownymi orkami polującymi na ssaki, gdy w pobliżu są osiadłe orki żywiące się rybami. McInnes zastanawiał się nawet, czy delfiny nie zachowują się jak natrętne nastolatki, które komuś przeszkadzają. Autorzy badania nie znaleźli jednak dowodów na wrogość, takich jak natarcia, gryzienie czy próby ucieczki. Znaczniki montowane na orkach pokazały teraz, że związek między gatunkami może wynikać z okazji do żerowania. – To zmienia reguły gry – mówi McInnes, wskazując na technologię pozwalającą zajrzeć pod powierzchnię. Dodaje, że ogranicza to też stronniczość, bo badacze nie muszą zgadywać, co dzieje się poza ich polem widzenia. Autorzy badania chcą sprawdzić, jak często dochodzi do takiego zachowania, czy osiadłe orki łowią więcej łososia, gdy polują z delfinami, oraz czy wpływa to na ich zdrowie i rozród. Konieczność ochrony łososia chinook Jeśli takie współdziałanie jest nowe, może być sygnałem ostrzegawczym. – Co dzieje się w środowisku, że to nowe zachowanie staje się konieczne? – pyta Friedlaender. – Czy wynika to z presji wywieranej na te zwierzęta? Łososie chinook są zagrożone przez ocieplenie klimatu i obniżający się poziom wody w rzekach, w których odbywają tarło. Problemem jest też przełowienie. Skutki spadku liczebności odczułaby cała sieć pokarmowa. Jeśli kolejne badania pokażą, że orki i delfiny częściej żerują razem właśnie wtedy, gdy brakuje jedzenia, może to oznaczać potrzebę aktywniejszej ochrony. Chodzi o zabezpieczenie stad łososia i morskich zwierząt, które są od niego zależne. – Już wiemy, że tych łososi jest bardzo mało – mówi Friedlaender. – Jeśli okaże się, że zamiast jednej polegają na nie dwie populacje zwierząt, może to oznaczać konieczność jeszcze bardziej rygorystycznych przepisów albo ograniczeń. Źródło: National Geographic
Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
Międzynarodowy zespół naukowców dokonał odkrycia wcześniej nieznanego gatunku płaza. Niewielka żaba nie tylko zachwyca swoich oryginalnym kolorem, ale również zaskakuje nietypowym sposobem komunikowania się
Przez kilka lat badacze przeczesywali tereny tzw. Atlantyckiego Lasu Deszczowego w poszukiwaniu nieodkrytych dotąd stworzeń. W końcu natrafili na przedstawiciela rodzaju Brachycephalus, który wyraźnie odróżnia się od innych płazów bezogonowych. Autorzy badania apelują po tym znalezisku o podjęcie działań ochronnych mających na celu ocalenie endemicznych gatunków Ameryki Południowej. Jak wygląda nowo odkryta żaba? Odkrywcy nadali nowemu gatunkowi nazwę Brachycephalus lulai. Maleńkie stworzenie wyróżnia się jaskrawo pomarańczowym ubarwieniem z brązowymi plamkami. Żabę bardzo łatwo przeoczyć — samce mierzą jedynie od 8,9 do 11,3 milimetra, a samice od 11,7 do 13,4 milimetra. Filigranowa wielkość sprawia, że gatunek odkryty w górach Serra do Quiriri należy do jednych z najmniejszych kręgowców poruszających się po lądzie. Dzięki swojej charakterystycznej barwie zwierzę zyskało potoczne określenie „żabka dyniowa”. W podobny sposób nazywa się również inne gatunki z rodzaju Brachycephalus, których barwy kojarzą się z halloweenową dynią. Nietypowe głosy żabki dyniowej Pod względem wyglądu Brachycephalus lulai nie różni się znacząco od innych miniaturowych żab zamieszkujących brazylijskie lasy tropikalne. Ich rozmiar jest na tyle niewielki, że łatwo pomylić przedstawicieli różnych gatunków. Jak więc naukowcy zdołali wyróżnić zupełnie nowy? Stało się to możliwe dzięki unikatowemu głosowi godowemu, charakterystycznemu dla nowo opisanej żaby. W przeciwieństwie do większości krewnych, którzy wydają długie, ciągłe dźwięki, Brachycephalus lulai komunikuje się za pomocą dwóch krótkich impulsów dźwiękowych. To właśnie ta cecha okazała się kluczowa przy identyfikacji gatunku. Po zarejestrowaniu różnic w zachowaniu głosowym badacze przeanalizowali budowę szkieletu oraz DNA żaby, korzystając ze specjalistycznych technik obrazowania. Analiza genetyczna wykazała, że nowo opisany gatunek jest najbliżej spokrewniony z dwoma innymi żabami żyjącymi w Serra do Quiriri. W trosce o nowe gatunki Odkrycie kolejnego gatunku wiąże się z ekologicznym apelem zespołu naukowców. Badacze nawołują do wdrożenia pilnych działań ochronnych, aby zabezpieczyć te żaby i ich krewniaków. „Proponujemy utworzenie Refúgio de Vida Silvestre Serra do Quiriri (Rezerwat Dzikiego Życia), aby chronić ten i inne endemiczne gatunki, bez konieczności wykupu prywatnych gruntów przez rząd” — piszą autorzy, podkreślając konieczność rozszerzenia ochrony brazylijskich endemicznych płazów. Brak odpowiedniego nadzoru i monitoringu mógłby doprowadzić do zaniku Brachycephalus lulai, a tym samym do zmniejszenia różnorodności biologicznej w południowoamerykańskich lasach. Odkrycie to należy więc przyjąć z umiarkowanym optymizmem, pamiętając, że w naturze o wiele łatwiej coś stracić, niż odkryć ponownie. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
W jego wymiocinach naukowcy odkryli coś niezwykłego. Tak poznaliśmy nowy gatunek
Nowy gatunek pterozaura znaleziono w skamieniałych wymiocinach dinozaura. To jedno z najbardziej zaskakujących odkryć ostatnich lat. Pokazuje ono, że nawet wydaliny mogą pomóc rozwikłać prehistoryczne tajemnice.
Spis treści: Czym są regurgitality i bromality? Niezwykła skamieniałość Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Co dinozaury jadły naprawdę? Około 110 milionów lat temu na terenie dzisiejszej Brazylii pewien dinozaur musiał „pozbyć się ciężaru z żołądka”. W jego przewodzie pokarmowym nagromadziły się małe, ostre kostki. Utrudniały mu połykanie ryb i innych przekąsek. Mięsożerca wyrzucił śmierdzącą kulę z gardła, podobnie jak współczesne sowy pozbywają się zbitych kulek kości i sierści swoich drobnych ofiar. Z czasem bryłkę wymiocin dinozaura przykryły osady. Została zamknięta w kamieniu, aż niedawno odkryli ją paleontolodzy. W środku znajdowały się kości latającego gada, jakiego nikt wcześniej nie znał. Czas spędzony w paszczy i układzie pokarmowym mięsożercy nie był łaskawy dla szkieletu ofiary. Mimo tej wyboistej drogi do zapisu kopalnego kości – głównie fragmenty szczęk i zęby – zachowały się wystarczająco dobrze, by rozpoznać w nich nieoczekiwany gatunek pterozaura. Zwierzę odcedzało drobne organizmy z wody, podobnie jak dzisiejsze flamingi. Paleontolożka Aline Ghilardi z Universidade Federal do Rio Grande do Norte wraz ze współpracownikami nadała mu nazwę Bakiribu waridza, opisując znalezisko na początku tego roku. – To nie była po prostu skamieniała konkrecja zawierająca nowy gatunek rzadkiego pterozaura, lecz wyjątkowy skamieniały ślad – regurgitalit – mówi Ghilardi. Czym są regurgitality i bromality? Regurgitality i inne skamieniałe treści z przewodu pokarmowego należą do szerszej kategorii skamieniałości zwanych bromalitami. Choć mogą brzmieć odpychająco, masy wydalane przez dinozaury i inne prehistoryczne stworzenia dają bezpośredni wgląd w ich dietę. Pokazują, jak działały ich narządy wewnętrzne. Ujawniają też, jak dawno wymarłe gatunki realnie oddziaływały na siebie w pradawnych ekosystemach. Niezwykła skamieniałość W przypadku Bakiribu odkrycie pterozaura było dziełem szczęśliwego zbiegu okoliczności. – Kiedy mój student William po raz pierwszy pokazał mi tę konkrecję i zapytał, co to jest, miałam niezwykłe szczęście – mówi Ghilardi. Chwilę wcześniej czytała o Pterodaustro, pterozaurze znanym ze skał Argentyny i Chile. Zwierzę miało szczęki z cienkimi, gęsto upakowanymi zębami, dzięki którym filtrowało wodę w prehistorycznych zbiornikach. Szczęki w konkrecji wyglądały bardzo podobnie, lecz pochodziły z zupełnie innego miejsca. Dotąd w skałach tego wieku w Brazylii nie znaleziono takiego pterozaura. Ghilardi i jej zespół szybko zorientowali się, że kości reprezentują coś nowego. Ale dlaczego wyglądały tak chaotycznie? – Zażartowałam, że wygląda to tak, jakby ktoś wypluł coś w rodzaju kaszki, i „Mingau” – po portugalsku „kaszka” – bardzo szybko stało się nazwą tych skamieniałości – opowiada Ghilardi. Czasem kości znajdowane są wewnątrz konkrecji, które formują się już po pochówku, gdy kolejne warstwy skał narastają wokół zęba czy kości jako jądra. Mingau było czymś innym. Pokawałkowana natura kości, obecność skamieniałości ryb oraz ciasno upakowane szczątki wskazywały, że masa została wyrzucona przez większe zwierzę. Najprawdopodobniej przez drapieżnego dinozaura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-09-134240-How-dinosaur-vomit-has-solved-these-prehistoric-mysteries--National-Geographic--b56e02a.png" width="1067" height="776" alt="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," title="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," /> – To zdecydowanie nietypowy sposób, by trafić do zapisu kopalnego – mówi paleontolożka Stephanie Drumheller-Horton z University of Tennessee w Knoxville, która nie brała udziału w badaniach. Na szczęście dla Ghilardi i jej zespołu kości pterozaura nie zostały zniszczone doszczętnie przez pobyt w ciele drapieżnika. – Częściowe strawienie i zwrócenie pokarmu może wprowadzić dodatkowe komplikacje, takie jak nadtrawienie kwasem żołądkowym czy uszkodzenia mechaniczne powstałe podczas chwytania i połykania ofiary – dodaje. To właśnie sprawiło, że Bakiribu wyglądał jak kaszka. Gdyby pterozaur nie został zjedzony, a potem zwrócony, paleontolodzy być może nigdy nie dowiedzieliby się o jego istnieniu. Co więcej – jak podkreśla Ghilardi – regurgitality mogą dostarczać unikalnych danych ekologicznych. Skamieniałości takie dokumentują relacje między organizmami. Umieszczają je w tym samym środowisku, w tym samym czasie, podpowiadając powiązania, które w przeciwnym razie pozostałyby niewidoczne. Ponieważ pojedyncze fragmenty skał mogą obejmować nawet 10 milionów lat, fosylia pokazujące organizm i jego pokarm w jednym miejscu i czasie otwierają okno na realne sieci pokarmowe, które łączyły prehistoryczne gatunki. Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Choć naukowcy dopiero niedawno zaczęli ogłaszać spektakularne odkrycia z grud dinozaurzych wymiocin, bromality wyrzucane z drugiej strony ciała prehistorycznych zwierząt mają długą historię badań. Paleontolodzy interesują się wydalinami prehistorycznych gadów już od XIX wieku. Angielski uczony William Buckland był zafascynowany skamieniałościami odchodów, znanymi potocznie jako „kamienie bezoarowe”, a naukowo określanymi jako koprolity. Takie okazy często zawierają zęby, łuski i inne twarde elementy ofiar, którymi żywiły się drapieżniki w danym rejonie. Około 1840 roku Buckland zamówił stolik z blatem wysadzanym koprolitami liczącymi 330 milionów lat. Był to paleontologiczny żart na gości odwiedzających jego dom. Dziś mebel jest znany jako „stolik na kupy doktora Bucklanda” w muzeum Lyme Regis w Wielkiej Brytanii. Pomijając paleontologiczny humor toaletowy, Buckland i inni badacze od razu dostrzegli wagę takich skamieniałości dla odtwarzania życia prehistorycznych zwierząt. Pojedynczy koprolit czy regurgitalit potrafi powiedzieć nam więcej o tym, jak naprawdę żyło dawne zwierzę, niż nawet najbardziej kompletny szkielet. Co dinozaury jadły naprawdę? Same koprolity, regurgitality i inne bromality czasem pozwalają ustalić, czym żywiło się dane zwierzę. Albo jaki gatunek padał jego ofiarą. W miejscach, gdzie takie skamieniałości zachowały się w dużej liczbie, można śledzić rozległe zmiany ekologiczne w skali milionów lat. W triasowych i jurajskich skałach Basenu Polskiego paleontolodzy znaleźli mnóstwo bromalitów pozostawionych przez różne dinozaury 200–230 milionów lat temu. Analizując zawartość tych skamieniałości i inne dane geologiczne, paleontolog Grzegorz Niedźwiedzki z Uniwersytetu w Uppsali wraz ze współpracownikami zrekonstruowali, jak ewoluowały dinozaury i ich zwyczaje żywieniowe. U gadów uważanych za bliskich krewniaków pierwszych dinozaurów, tzw. silezaurów, koprolity zawierały – jak mówi Niedźwiedzki – „prawdziwe bogactwo zagadkowych szczątków organicznych”. Promieniowanie rentgenowskie ujawniło w nich bardzo liczne chrząszcze, a także fragmenty roślin i ryb. – Były gotowe zjadać wszystko, na co się natknęły – wyjaśnia badacz. Taka wszystkożerna dieta mogła pomóc późniejszym dinozaurom odnieść ewolucyjny sukces. Źródło: National Geographic
Ucieczka flaminga z brytyjskiego zoo stała się sensacją. We Francji rozpoczął nowe życie na wolności
Na początku listopada z rezerwatu przyrody w Kornwalii uciekł młody flaming. Mimo że Frankie miała przycięte pióra na jednym skrzydle, co teoretycznie uniemożliwiało jej długi lot, pokonała ponad 200 kilometrów i dotarła aż do Francji, gdzie rozpoczęła życie w nowym środowisku.
Opiekunowie z Paradise Park w Kornwalii nie spodziewali się, że czteromiesięczna Frankie podejmie próbę ucieczki, która wbrew wszelkim przewidywaniom zakończy się sukcesem. Ptaka trzymano w otoczonym murem ogrodzie, a przycięcie piór miało uniemożliwić mu samodzielny lot. Mimo to 2 listopada młody flaming wzbił się w powietrze, przekraczając granice własnych możliwości. Zdumienie pracowników ogrodu szybko przerodziło się w niedowierzanie, gdy kolejne doniesienia o obserwacjach Frankie zaczęły napływać z francuskiej Bretanii. Jej niezwykła podróż stała się jednym z najbardziej zaskakujących i symbolicznych zwierzęcych „ucieczek” ostatnich lat. Ucieczka framinga. Jak Frankie pokonała około 200 km? Frankie opuściła Paradise Park 2 listopada, w chwili gdy wietrzna aura nad Kornwalią sprzyjała niekontrolowanym podmuchom. Zdaniem kuratora ogrodu, Davida Woolcocka, to właśnie wiatr mógł stać się impulsem do ucieczki: „Podejrzewamy, że podczas ćwiczeń została porwana przez podmuch, który wyniósł ją ponad ogrodzenie. A potem ruszyła w drogę”. Młody flaming, mimo przycięcia piór na jednym skrzydle, zdołał wzbić się na tyle wysoko, by kontynuować lot w kierunku otwartego morza. To wyjątkowe zachowanie zaskoczyło opiekunów, ponieważ zabieg przycinania piór zwykle uniemożliwia ptakom dłuższy lot, choć – jak zauważył Woolcock – „nie zawsze uniemożliwia im wzbicie się w powietrze”. Gdy okazało się, że Frankie opuściła teren rezerwatu, rozpoczęto poszukiwania w pobliskich zatokach. Szybko stało się jasne, że flaming nie zatrzymał się w okolicy – kolejne zgłoszenia zaczęły napływać już z północnej Francji. Zaobserwowano ją w Bretanii, co oznacza, że pokonała ponad 160 kilometrów nad morzem, wykorzystując sprzyjające, stabilne wiatry. Pracownicy parku, początkowo zrozpaczeni jej zniknięciem, ostatecznie przyznali, że ulga przeważyła nad obawami. – Wykazała się odpornością i umiejętnościami, które mogą pomóc jej przetrwać w dziczy – mówił Woolcock, podkreślając, że flamingi potrafią pokonywać ogromne dystanse i są znacznie bardziej wytrzymałe, niż przypuszcza wielu opiekunów. Kwestia sprowadzenia Frankie do Kornwalii okazała się problematyczna z powodów weterynaryjnych. Jeśli zostałaby złapana we Francji, musiałaby przejść pełne badania i kwarantannę w lokalnej placówce, co – ze względu na panujące ryzyko ptasiej grypy – mogłoby wykluczyć jej szybki powrót. – Mało prawdopodobne, by ktokolwiek wziął odpowiedzialność za przetrzymywanie flaminga, który miał kontakt z dzikimi ptakami – przyznał Woolcock. Tymczasem obserwacje z Francji dowodzą, że Frankie radzi sobie nadzwyczaj dobrze – żeruje regularnie i zachowuje pełnię sił. Pracownicy parku uznali więc, że najbezpieczniej będzie pozwolić jej pozostać w nowym środowisku, w którym (jak dotąd) świetnie sobie radzi. Czy Bretania to dobre miejsce dla flamingów? Eksperci oceniają szanse Frankie Choć obecność flaminga w północnej Francji może wydawać się zaskakująca, tamtejsze wybrzeże oferuje warunki sprzyjające przetrwaniu nawet w miesiącach zimowych. Bretania należy bowiem do regionów, w których regularnie obserwuje się zimujące populacje ptaków brodzących, a rozległe płycizny Plage de Keremma zapewniają stały dostęp do drobnych bezkręgowców, czyli kluczowego pokarmu flamingów. Łagodniejszy niż w głębi kontynentu klimat Oceanu Atlantyckiego ogranicza ryzyko zamarzania lagun, dzięki czemu ptaki żerują tam przez cały rok. To właśnie specyfika tego środowiska sprawiła, że Frankie mogła szybko odnaleźć się w nowym otoczeniu. Decyzja o pozostawieniu jej na wolności wynikała z oceny, że naturalne warunki w Bretanii mogą zapewnić jej większe bezpieczeństwo niż próby transportu do Kornwalii. Kurator ogrodu, David Woolcock, podkreślił, że przypadki flamingów żyjących przez lata na europejskich wybrzeżach są dobrze udokumentowane, również w okresach zimowych. – Istnieją doniesienia o ptakach, które doskonale adaptowały się do podobnych środowisk i radziły sobie tam przez wiele lat – zaznaczył. W połączeniu z brakiem oznak wyczerpania u Frankie oraz ryzykiem związanym z potencjalną ekspozycją na ptasią grypę, pracownicy uznali, że jej pozostanie w Bretanii jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym zarówno dla niej, jak i dla innych ptaków w Paradise Park. Obserwacje z Francji wskazują, że młoda samica korzysta z zasobnych żerowisk, a jej kondycja sugeruje, że ma realne szanse, by przejść przez zimę bez uszczerbku. Źródła: The Guardian, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rekordowe temperatury wód Amazonii. Badania pokazują dramatyczne skutki suszy
Jeziora w środkowej Amazonii coraz częściej osiągają temperatury, które czynią je skrajnie nieprzyjaznym środowiskiem – nie tylko dla ryb i innych organizmów wodnych, lecz nawet dla człowieka, który po zanurzeniu odczuwa dyskomfort. Postępujące nagrzewanie się wód sygnalizuje nadchodzącą katastrofę ekologiczną. Jak zmieniające się warunki wpłyną na lokalne ekosystemy i życie społeczności zależnych od jezior?
Amazońska susza w 2023 roku przyniosła kolosalne skutki. Wiele tysięcy hektarów lasów tropikalnych zostało zniszczonych przez szalejące pożary, przez co śmierć poniosły setki zwierząt. Jeziora znajdujące się w okolicy Amazonki również doznały poważnych szkód – co opisuje badanie przeprowadzone przez obszerny zespół naukowców. Autorzy alarmują, że tak gwałtowne zmiany mogą być oznaką nadchodzącej katastrofy klimatycznej, która znacząco wpłynie na tamtejsze społeczności. Jeziora za gorące, by się kąpać – jak zmieniła się woda w zbiornikach? Naukowcy w trakcie swoich prac przebadali 10 jezior znajdujących się w regionie środkowej Amazonii. Aż połowa z nich osiągnęła w trakcie ekstremalnej fali upałów temperatury powyżej 37°C. Jezioro Tefé, będące zarówno miejscem hodowli wielu ryb, jak również popularnym ośrodkiem turystycznym, osiągnęło rekord na poziomie 41°C. Zarejestrowana temperatura budzi wrażenie tym bardziej, gdy spojrzymy na fakt, iż została odczytana na dwumetrowej głębokości zbiornika. „Nie można nawet włożyć palca do wody… Jest tak gorąca, że naturalnym odruchem jest natychmiastowe wyciągnięcie ręki” – mówi jeden z autorów badania, hydrolog Ayan Santos Fleischmann, w rozmowie z magazynem „Mongabay”. Tragiczny los zwierząt z Amazonii Człowiek jest organizmem najrzadziej korzystającym ze zbiornika. Los zwierząt, których egzystencja zależy od warunków panujących w jeziorze, okazał się dramatyczny. Około 15% populacji delfinów szarych i inii amazońskich żyjących w Tefé zginęło w wyniku drastycznego wzrostu temperatur. Śmierć poniosło również 3 000 ryb, wśród których znajdowały się m.in. piraniowate paku czarnopłetwe oraz pirapitinga. Naukowcy wykonali również pomiary w Kanale Aramanaí w stanie Pará. Szacunki przeprowadzone na drodze wodnej połączonej z rzeką Amazonką pozwoliły zidentyfikować od 20 do 30 ton martwych ryb, kajmanów, żółwi i płaszczek. Wszystkie te zwierzęta zostały uśmiercone w wyniku drastycznego podwyższenia temperatury. Drastyczne ocieplenie amazońskich jezior – konsekwencje dla społeczności lokalnych Badania prowadzone w środkowej Amazonii pozwoliły wskazać główne czynniki odpowiedzialne za wzrost temperatur wód: intensywne promieniowanie słoneczne, zmniejszoną głębokość jezior, słabszy wiatr oraz większą mętność wody. W wyniku tych zjawisk woda znacząco się ociepliła, co wpisuje się w trend stopniowego zwiększania temperatury w amazońskich jeziorach. Naukowcy rejestrują, że co dekadę wartość ciepła wody wzrasta o 0,6°C. Autorzy badania alarmują: wzrost temperatury wód jest szkodliwy nie tylko dla zwierząt. Śmierć dużej liczby ryb może znacząco wpłynąć choćby na dietę mieszkańców Amazonii. Zdecydowana większość tych zwierząt spożywanych w regionie żyje w jeziorach takich jak Tefé. Fleischmann tłumaczy, że wraz ze spadkiem populacji ryb źródło dochodu może stracić wielu lokalnych rybaków, co znacząco odbije się na tamtejszym rynku pracy. Wysychające jeziora to również czynnik wpływający na transport na wodach śródlądowych. Ten sposób poruszania się jest niezwykle popularny na podmokłych terenach Amazonii, dlatego uniemożliwienie tej formy transportu znacząco wpłynęłoby na mobilność mieszkańców. Wysychająca oraz ekstremalnie ciepła woda wpływa na jakość życia tamtejszych społeczności, których rytm funkcjonowania jest często uzależniony od stanu tej najdłuższej rzeki na świecie. Źródła: Mongabay, Science Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tajemnicza globalna pandemia jeżowców. Ślady prowadzą na Wyspy Kanaryjskie
Jeżowce odgrywają niezwykle istotną rolę w morskich ekosystemach – zjadając i rozdrabniając wodorosty kontrolują ich wzrost, dbają o rafy koralowe czy umożliwiają przeżycie innym, mniejszym organizmom. Zaczęły jednak masowo wymierać, a naukowcy biją na alarm.
Wyspy Kanaryjskie dotknęła nierozpoznana pandemia, która wyniszczyła jeżowce niemal na całym świecie. Konsekwencje dla ekosystemów morskich nie są jeszcze w pełni znane, ale naukowcy ostrzegają, że będą poważne. Musimy się przygotować. Masowe wymieranie jeżowców Od lutego 2022 roku na Wsypach Kanaryjskich rozpoczęła się katastrofalna seria zgonów jeżowców z gatunku Diadema africanum. Naukowcy z Uniwersytetu La Laguna na Teneryfie najpierw zaczęli obserwować wymieranie za zachodnich wyspach – La Palmie i La Gomerze. Choroba szybko rozprzestrzeniła się na wschód, obejmując pozostałe wyspy archipelagu. Do końca 2023 roku populacje jeżowców zostały drastycznie zredukowane. Na co chorują jeżowce? Zwierzęta miały charakterystyczne objawy: spowolnione i nienaturalne ruchy, brak reakcji na bodźce, utratę kolców i tkanek, a ostatecznie śmierć. Zdjęcia wykonane w 2022 roku na Teneryfie przedstawiają martwe i umierające osobniki, wokół których gromadzą się drapieżniki. Drastyczny spadek populacji Szerokie badania terenowe prowadzone w latach 2022–2025 przez zespół pod kierownictwem Ivána Cano wykazały, że w porównaniu do 2021 roku na Teneryfie populacja Diadema africanum zmniejszyła się aż o 99,7%, a na La Palmie o 74%. Łącznie badania objęły 76 lokalizacji na siedmiu głównych wyspach archipelagu. Dane zebrano także dzięki współpracy z zawodowymi nurkami, którzy zgłaszali zmiany w liczebności jeżowców w swoich rejonach nurkowych. Choroba jeżowców może być elementem globalnej pandemii Zgony jeżowców z Wysp Kanaryjskich zbiegały się w czasie z wymieraniem innych gatunków jeżowców w różnych regionach świata: Karaibach, Morzu Śródziemnym, Morzu Czerwonym, Morzu Omańskim czy na Oceanie Indyjskim. Naukowcy podejrzewają, że może to być oznaka globalnej pandemii jeżowców – masowego zjawisko o nieznanym jeszcze zasięgu i skutkach. Zniknięcie Diadema africanum może mieć głębokie konsekwencje dla całego ekosystemu morskiego. Przy tym wszystkim warto jednak pamiętać, że jeżowce mogą być niebezpieczne. Czemu jeżowce umierają? Badacze zidentyfikowali objawy choroby, ale wciąż nie ustalono jej bezpośredniej przyczyny. Wcześniej za wymieranie jeżowców odpowiadaly infekcje wywołane przez ameby, np. Neoparamoeba branchiphilia. Obecnie częściej mówi się o roli orzęsków z rodzaju Philaster czy jednokomórkowych, pasożytniczych pierwotniakach, które mogą prowadzić do szybkiego obumierania jeżowców. Dodatkowo na rozprzestrzenianie się patogenów mogą wpływać nietypowe zjawiska oceanograficzne, takie jak gwałtowne fale oraz zmiany temperatury wody, będące następstwem globalnych zmian klimatu. Nie jest jasne, czy czynnik chorobotwórczy został przywleczony z Karaibów przez prądy oceaniczne lub transport morski, czy też jego źródłem są zmiany klimatyczne. Autorzy badania nie wykluczają żadnej z tych możliwości. Obecnie nie ma także pewności, czy pandemia rozprzestrzeni się dalej – na razie populacje Diadema w Azji Południowo-Wschodniej i Australii nie zostały dotknięte. Badacze apelują o dalsze badania i monitoring sytuacji, by zapobiec możliwej globalnej katastrofie ekologicznej. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy żywe karpie znikną ze sprzedaży? Nowy sondaż ujawnił oczekiwania Polaków
W wielu krajach Europy Środkowej karp pozostaje tradycyjnym daniem wigilijnym, a sprzedaż żywych ryb na ulicznych straganach wciąż jest powszechną praktyką. W tygodniach poprzedzających Boże Narodzenie miliony karpi trafiają do plastikowych wanien i pojemników, skąd część z nich kupowana jest żywa i zabierana do domów. To właśnie ten zwyczaj (uznawany przez organizacje prozwierzęce za szczególnie okrutny) naraża ryby na stres, urazy i długotrwałe cierpienie.
To, że ryby są istotami czującymi, zdolnymi do odczuwania bólu, stresu i strachu, potwierdzają liczne badania oraz unijne regulacje obowiązujące od 2009 roku. Mimo to ryby hodowlane wciąż nie są objęte jasnymi i skutecznymi przepisami chroniącymi ich dobrostan. W całej Unii Europejskiej nawet 1,1 miliarda osobników rocznie doświadcza praktyk, które – jak podkreślają eksperci – stoją w sprzeczności z podstawowymi standardami ochrony zwierząt. Brak szczegółowych regulacji jest szczególnie widoczny w okresie świątecznym, zwłaszcza w krajach, gdzie sprzedaż żywych karpi nadal pozostaje elementem bożonarodzeniowej tradycji. Skala i realia hodowli karpia w UE Karp zwyczajny (Cyprinus carpio) należy dziś do najintensywniej hodowanych gatunków ryb na świecie – globalna produkcja przekracza 4 mln ton rocznie, co oznacza nawet 8,1 miliarda osobników. Choć najwięcej karpi hoduje się w Azji, gatunek ten odgrywa kluczową rolę także w europejskiej akwakulturze. W Unii Europejskiej zajmuje czwarte miejsce pod względem wielkości produkcji, wynoszącej ok. 64 tys. ton rocznie, czyli ponad 26 mln sztuk. Ponad połowę unijnej hodowli zapewniają Polska i Czechy (odpowiednio 17,7 tys. ton i 15,9 tys. ton w 2023 roku). Przekłada się to na 5,3–7,9 mln karpi hodowanych rocznie w Czechach i ponad 8,8 mln w Polsce. Ważnymi producentami pozostają także Węgry i Rumunia, co potwierdza, jak silnie tradycja hodowli karpia zakorzeniona jest w Europie Środkowej. Najnowsze śledztwo Compassion in World Farming, przeprowadzone w 2024 roku na trzech czeskich fermach, ujawniło poważne problemy dobrostanowe na każdym etapie produkcji. Udokumentowano m.in. brutalne metody odłowu, niewłaściwe sortowanie, transport pozbawiony odpowiednich standardów oraz sprzedaż żywych ryb w warunkach narażających je na stres i urazy. Okazuje się, że ryby hodowlane – w tym karpie – przez całe życie mierzą się m.in. z niedotlenieniem, złymi parametrami wody, długimi okresami postu i jałowym środowiskiem. Praktyki te są sprzeczne z oczekiwaniami obywateli UE, gdyż najnowsze badania pokazują, że aż 9 na 10 Europejczyków opowiada się za wprowadzeniem znacznie silniejszej i bardziej szczegółowej ochrony ryb hodowlanych. Rosnące poparcie dla zakazu sprzedaży żywych karpi w Polsce Choć śledztwa organizacji prozwierzęcych od lat wskazują na rażące nieprawidłowości, realna ochrona karpi pozostaje skrajnie ograniczona. Unijne prawo uznaje ryby za istoty czujące, lecz brak szczegółowych regulacji gatunkowych sprawia, że wiele praktyk (takich jak długie przetrzymywanie poza wodą, przenoszenie w ciasnych pojemnikach, nieprawidłowe ogłuszanie czy sprzedaż żywych ryb konsumentom) nadal odbywa się bez skutecznego nadzoru. Skala problemu jest ogromna: w Unii Europejskiej hoduje się rocznie nawet miliard ryb, a w samej Polsce około 52 milionów. Oczekiwania społeczne wyraźnie pokazują jednak, że Polacy chcą zmian. Z badania przeprowadzonego w listopadzie 2025 r. na zlecenie Compassion in World Farming Polska wynika, że 56,4% Polek i Polaków popiera zakaz sprzedaży żywych karpi, o ile dostępna jest możliwość zakupu już przetworzonej ryby – w formie tuszy, płatów lub dzwonków. Przeciwnych zakazowi jest 20,4% ankietowanych, a ponad 23% nie ma zdania. Co istotne, przetworzone produkty z karpia są od lat powszechnie dostępne w handlu detalicznym, co sugeruje, że społeczna akceptacja odejścia od sprzedaży żywych ryb jest dziś znacznie większa niż dekadę temu. Niestety, brak regulacji gatunkowych na poziomie UE oznacza, że cierpienie ryb pozostaje w praktyce niezauważane. Compassion in World Farming apeluje więc zarówno do rządów Polski i Czech, jak i do instytucji unijnych o pilne wprowadzenie przepisów gatunkowych. Organizacja podkreśla, że konieczne jest nie tylko zakazanie sprzedaży żywych ryb konsumentom, ale także ujednolicenie standardów dotyczących transportu, jakości wody, zagęszczenia hodowli i obowiązkowego humanitarnego ogłuszania przed ubojem. Twierdzi, że takie regulacje mogłyby realnie ograniczyć cierpienie milionów zwierząt i dostosować europejski system akwakultury do aktualnej wiedzy naukowej oraz oczekiwań społeczeństwa. A te – jak pokazują najnowsze sondaże – są coraz wyraźniej ukierunkowane na zmianę. Teraz pozostaje pytanie, czy prawo nadąży za tymi oczekiwaniami. Źródło: Compassion in World Farming Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Niesamowity tańczący goryl najzabawniejszym zdjęciem dzikiej przyrody. Znamy wyniki Nikon Comedy Wildlife Awards 2025
Pasja do dzikiej przyrody i humor nie tylko mogą iść w parze, a nawet powinny! Żart jest świetnym, niekiedy jedynym docierającym do szerszej publiki sposobem na opowiedzenie historii otaczającego nas świata. Co roku udowadnia to Nikon Comedy Wildlife Awards, czyli jeden z najbardziej rozpoznawalnych konkursów fotograficznych na świecie. Wreszcie znamy jego wyniki.
Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 ponownie zgromadził tysiące miłośników fotografii przyrodniczej. Rekordowa edycja po raz kolejny zachwyca kreatywnością autorów w pokazywaniu nam nieco bliższego sercu oblicza dzikiej przyrody. Czym jest Comedy Wildlife Awards? Konkurs powstał z inicjatywy dwóch doświadczonych fotografów – Paula Joynsona-Hicksa i Toma Sullama. Ich celem było nie tylko ukazanie piękna natury, ale przede wszystkim zwrócenie uwagi społeczeństwa na jej ochronę poprzez radosne ujęcia dzikich zwierząt. Konkurs szybko zdobył międzynarodową renomę, zyskując miliony odbiorców rocznie. Humor obniża poziom oporu wobec trudnych tematów i sprzyja kształtowaniu postaw proekologicznych. W 2025 roku po raz kolejny udowodniono, że fotografia może nie tylko cieszyć oko, ale także bawić i inspirować do działań na rzecz ochrony przyrody. Najlepsze zdjęcie Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Tegoroczna edycja przyniosła rekordową liczbę zgłoszeń – ponad 10 000 zdjęć ze 109 krajów. Jury wyłoniło 44 finalistów, z których wybrano zwycięzców w kilku kategoriach. Główna nagroda mogła być jednak tylko jedna. Zwycięzcą okazał się Brytyjczyk Mark Meth-Cohn za swoją fotografię „High Five”. Przedstawia ona goryla tańczącego na polanie w Rwandzie. Nie da się ukryć, że wywołuje uśmiech na twarzy i wymagał od autora niebywałego wyczucia chwili. Jak powstała zwycięska fotografia? Sam autor szczegółowo opisuje okoliczności powstania zdjęcia, za którym trzeba się było sporo „nachodzić”. – Spędziliśmy cztery niezapomniane dni, wędrując przez mgliste góry Virunga w poszukiwaniu mieszkających tam rodzin goryli. Tego konkretnego dnia natknęliśmy się na dużą grupę: rodzinę Amahoro. Zebrali się na leśnej polanie, na której dorośli spokojnie żerowali, a młode radośnie się bawiły. Jeden młody samiec szczególnie chciał zaprezentować swoje akrobatyczne umiejętności: piruety, akrobacje i wysokie kopnięcia. […] jestem zachwycony, że udało mi się uchwycić jego figlarnego ducha na tym zdjęciu – opowiada Mark Meth-Cohn. Wystawa finałowa zwycięzców konkursu w Londynie W londyńskiej Oxo Gallery właśnie rozpoczyna się wystawa wszystkich zwycięzców konkursu. Trzeba się spieszyć, bo prestiżowe mury prezentować będą fotografie jedynie w dniach 10–14 grudnia 2025 roku. Co ciekawe, cała ekspozycja została wydrukowana na papierze wykonanym w 90% z szybko rosnącego bambusa i w 10% z bawełny. Wszystko po to, by w jak najmniejszym stopniu przyczyniać się do zanieczyszczenia środowiska. Jeśli nie wybieracie się do Londynu, to zwycięskie fotografie oglądać można także na stronie konkursu: https://www.comedywildlifephoto.com/. Wszystkie prezentują nie tylko najwyższy poziom artystyczny, ale także przynoszą mnóstwo uśmiechu na chłodne, późnojesienne dni. Wystarczy spojrzeć za okno, by przekonać się, że to więcej niż potrzebne. Źródło: Nikon Comedy Wildlife Awards 2025 Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
Jak powszechna w świecie zwierząt jest monogamia? Chociaż w większości ludzkich społeczeństw normą jest posiadanie wyłącznie jednego partnera, to w przyrodzie działa to trochę inaczej. Badacze udowodnili, że ludzkie zachowania monogamiczne są dalekie od innych naczelnych, a bliżej nam do… bobrów i surykatek.
Kwestia ludzkiej monogamii jest przedmiotem zażartej debaty. Już od dawna wysuwano hipotezę, że jest ona fundamentem współpracy społecznej, która pozwoliła ludziom dominować na planecie. Antropolodzy zauważają jednak szeroki zakres norm u ludzi, a najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Cambridge pokazują, że inne naczelne zdecydowanie nie są tak „pruderyjne” jak my. Jak „zmierzyć” monogamię? Badania nad monogamią w świecie przyrody przez lata opierały się na obserwacjach i analizie systemów społecznych zwierząt. Przełom przyniosła jednak genetyka – szczególnie testy na pokrewieństwo potomstwa. Dr Mark Dyble z Uniwersytetu w Cambridge opracował model, który polega na analizie proporcji pełnego i przyrodniego rodzeństwa w populacjach różnych gatunków oraz w społeczeństwach ludzkich na przestrzeni wieków. Wysoki odsetek pełnego rodzeństwa (czyli dzieci tych samych rodziców) świadczy o dużym stopniu monogamii, podczas gdy przewaga rodzeństwa przyrodniego (czyli dzieci jednego rodzica, ale różnych partnerów) wskazuje na poligamiczne lub promiskuitywne systemy rozrodcze. Ludzie na tle innych zwierząt Według badania człowiek plasuje się w „pierwszej lidze” monogamii, wyprzedzając większość innych ssaków, ale ustępując niektórym rekordzistom. W rankingu biorącym pod uwagę odsetek pełnych rodzeństw zajmujemy 7. miejsce z wynikiem 66%. Zwyciężczynią okazała się kalifornijska mysz polna, u której odsetek ten wynosi… 100%. To wyjątkowy gatunek charakteryzujący się absolutną monogamią. Bobry mogą pochwalić się wynikiem 73%, surykatki 60%, likaony 85%, wilki szare 46%, a szympansy… 4%. Które gatunki ssaków są najbardziej monogamiczne? Warto zauważyć, że monogamia u ssaków jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – dotyczy ok. 5% wszystkich gatunków. Często jako jej przykład – udowodniony z resztą przez nowe badanie – podaje się bobry, które trwale łączą się w pary i wspólnie wychowują potomstwo. W opiece nad młodymi współdziałają także rodzice z gatunków norników preriowych czy wilków. U tych ostatnich obserwuje się pewną elastyczność, ale mimo to stopień monogamii przewyższa poziom większości ssaków. Goryle i szympansy wykazują wyjątkowo niski udział pełnych rodzeństw, co wskazuje na powszechne poligamiczne lub poligynandryczne systemy reprodukcyjne. Co oznacza ludzka monogamia i jak to wyglądało w przeszłości? Wynik 66% sugeruje, że w historii ludzkości dominował model rozrodu oparty na trwałych związkach. Chociaż 85% społeczeństw przedprzemysłowych dopuszczało małżeństwa poligyniczne, dane genetyczne pokazują, że dominującym efektem takich układów była i tak relatywnie wysoka liczba dzieci pochodzących od tych samych rodziców. Dr Dyble zaznacza, że ludzie, mimo kulturowej różnorodności, wykazują większą monogamię niż większość ssaków – to z kolei ułatwia tworzenie trwałych społecznych struktur. Jako jeden z nielicznych gatunków konsolidujemy silne grupy społeczne z wieloma reprodukującymi się parami. Czy ludzie są biologicznie monogamiczni? Choć badanie mierzy monogamię rozrodczą, a nie seksualną, to według danych należymy do wąskiej grupy ssaków, u których monogamia przynosi istotne korzyści ewolucyjne. W przeciwieństwie do większości zwierząt, u których reprodukcja i seks są nierozerwalnie związane, u ludzi metody kontroli urodzeń i normy kulturowe rozdzielają te dwa aspekty. Dr Dyble podkreśla, że ludzie tworzą różne typy związków: od seryjnej monogamii, po trwałe układy poligamiczne. Niezależnie jednak od formy, większość systemów opiera się na silnym zaangażowaniu rodzicielskim i względnej stabilności reprodukcyjnej. Wyniki badania sugerują, że monogamia ludzi – choć nie absolutna – jest znacznie wyższa niż u większości ssaków i stanowi kluczowy element naszej ewolucyjnej historii. Źródła: Proceedings of the Royal Society, University of Cambridge Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oto, co kryje się pod powierzchnią Grenlandii. Naukowcy zbadali to po raz pierwszy
Naukowcy z Uniwersytetu w Ottawie przeprowadzili szczegółowe badania geologiczne struktury znajdującej się pod powierzchnią Grenlandii. Ich wyniki dostarczają nowych informacji, które mogą pomóc lepiej prognozować przyszłe zmiany klimatu.
Grenlandia to największa wyspa na świecie, położona między Oceanem Arktycznym a Atlantykiem. Formalnie należy do Królestwa Danii, ale w praktyce posiada szeroką autonomię. Wyróżnia ją surowy, arktyczny klimat oraz fakt, że niemal całą jej powierzchnię pokrywa ogromna pokrywa lodowa, która tworzy jeden z najbardziej spektakularnych krajobrazów na naszej planecie. Co kryje się pod lodem Grenlandii? Lodowa wyspa spoczywa na jednych z najstarszych skał na Ziemi. Ma fragmenty skorupy liczące nawet ponad 3,5 miliarda lat. To część tzw. tarczy kontynentalnej, zwanej również krystaliczną. Ziemia Grenlandii z kolei zawiera złoża m.in. żelaza, niklu, miedzi, uranu czy metali ziem rzadkich, dlatego obszar ten od dawna wzbudza zainteresowanie nie tylko geologów, ale także polityków. Pamiętamy przecież plany Donalda Trumpa, który otwarcie mówił o przejęciu wyspy. W wielu miejscach pod grenlandzkim lodem znajduje się również podwyższony strumień ciepła z wnętrza Ziemi, który wpływa na tempo topnienia lodowca od spodu. Od dłuższego czasu ta aktywność była obiektem zainteresowania części naukowców, którzy w końcu postanowili dokładnie przyjrzeć się tym zjawiskom. Badacze z Uniwersytetu w Ottawie opublikowali właśnie swoje badania na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. „Grenlandia jest interesująca ze względu na jej oddziaływanie z islandzkim punktem aktywnym oraz ze względu na pokrywę lodową, która już teraz i w przyszłości będzie jednym z głównych czynników przyczyniających się do globalnego wzrostu poziomu mórz” – podkreślają autorzy. W badaniu wykorzystano różne zestawy danych satelitarnych i naziemnych oraz przeprowadzono setki tysięcy symulacji na zasobach obliczeniowych o wysokiej wydajności. Boczne wahania w strukturze termicznej Na podstawie analizy wyników tych obliczeń naukowcy doszli do wniosku, że w strukturze termicznej ziemi pod Grenlandią zachodzą znaczące „boczne wahania”. To miejscowe różnice temperatury w skałach na tej samej głębokości, spowodowane różnymi warunkami geologicznymi. „Przejście Grenlandii nad islandzkim punktem aktywnym jest dobrze udokumentowane, choć dokładna trajektoria tej ścieżki wciąż budzi dyskusje. Nasze wyniki wskazują na silną boczną zmienność struktury termicznej, która jest zgodna z rekonstrukcjami sugerującymi migrację punktu aktywnego z zachodu na wschód przez centralną Grenlandię.” – napisali w artykule badacze. Przyspieszenie procesu topnienia lodu – Te zmiany pomagają nam lepiej interpretować historię tektoniczną Grenlandii i jej wpływ na właściwości geofizyczne skał podłoża – powiedział Glenn Milne, główny autor badania i profesor zwyczajny w Katedrze Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu w Ottawie. – Badania pogłębiają naszą wiedzę na temat wewnętrznej struktury Ziemi pod Grenlandią. Wahania temperatury bezpośrednio wpływają na interakcje między pokrywą lodową a podłożem skalnym. Muszą one zostać jednak określone ilościowo, aby zinterpretować obserwacje ruchu lądu i zmian grawitacji – dodaje badacz. Milne twierdzi, że odkrycie to wskazuje, jak pokrywa lodowa reaguje na ocieplenie klimatu. Lokalnie te wahania w strukturze termicznej mogą wpływać na tempo topnienia lodu na Grenlandii, a przez to pośrednio wpływać na podnoszenie poziomu mórz. – Ta praca dobrze ilustruje, jak nasza wiedza o Ziemi zwiększa nasze możliwości zrozumienia systemu klimatycznego” – mówi Milne. – Poprawiając sposób modelowania interakcji lód-ziemia, możemy lepiej prognozować przyszły wzrost poziomu morza i odpowiednio planować działania – podsumowuje badacz. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Rajski ptak pomógł stworzyć najciemniejszą tkaninę świata. Jest dowodem na to, że czarny jest zawsze w modzie
Ozdobnik wspaniały – czy to nie nazwa godna najlepszego projektanta? Ten rajski ptak z terenów Nowej Gwinei pomógł stworzyć najciemniejszą tkaninę świata: a właściwie pomógł sposób, w jaki powstają jego ciemne pióra. Do mody – i przemysłu – przebojem wchodzi wprost inspirowany naturą kolor ultraczarny.
Odkrycie naukowców z Uniwersytetu Cornella otwiera nowy rozdział w dziedzinie tekstyliów. Dzięki inspiracji wyjątkową strukturą piór ozdobnika wspaniałego opracowali idealnie ultraczarną tkaninę o niespotykanej dotąd głębi i wyjątkowych właściwościach pochłaniania światła. To może zmienić nie tylko modę, ale także technologie solarne czy optykę. A wszystko to przez rajskiego ptaka! Wyjątkowa struktura piór ozdobnika wspaniałego Niektóre rajskie ptaki – a w szczególności ozdobnik wspaniały (Ptiloris magnificus) – stały się przedmiotem intensywnych badań ze względu na swoją intensywną, ekstremalnie rzadką w naturze, absolutnie czarną barwę piór. Wynika ona nie tylko z obecności pigmentu – melaniny – ale przede wszystkim z zaawansowanej, wielopoziomowej struktury mikroskopijnych rozgałęzień na piórach. Ich hierarchiczna budowa pozwala na wielokrotnie odbicia światła wewnątrz pióra i niemal całkowite pochłanianie fotonów. Efekt ten wykorzystują także niektóre gatunki motyli czy ryb głębinowych. Dzięki temu udaje im się uzyskać tzw. „ultraczerń”, która zdaje się pochłaniać wzrok. Jak stworzyć ultraczarną tkaninę? Bez obaw – przy stworzeniu absolutnie czarnego materiału nie ucierpiało żadne zwierzę. Budowa ich piór jedynie zainspirowała naukowców do opracowania procesu uzyskiwania tkaniny. Jak to działa? Na początku białą dzianinę z wełny merynosów barwiono polidopaminą – syntetycznym odpowiednikiem melaniny – która, wnikając głęboko w strukturę włókien, gwarantowała trwałość efektu. Tkanina została następnie poddana obróbce plazmowej w komorze próżniowej, gdzie na powierzchni włókien powstały nanofibryle – mikroskopijne, kolczaste struktury, które znacznie zwiększają powierzchnię zdolną do pochłaniania światła. Zastosowanie najciemniejszej tkaniny świata w modzie i technologii Efekt ultraczerni, uzyskany w wyniku inspiracji rajskim ptakiem, to nowe możliwości nie tylko dla świata mody, ale także branży technologicznej. Jego zastosowanie na wybiegach jest jasne: ultraczarne ubrania, dzięki głębi swojego koloru, przyciągają wzrok. Co więcej, według naukowców ich technologia pozwala zachować wyjątkową barwę nawet po zużyciu materiału, a ultraczarny nie traci na wyjątkowości nawet obserwowany pod kątem (w odwrotności do ozdobnika wspaniałego: ptak ten widziany pod kątem zdaje się być błyszczący). W branżach technologicznych takie materiały mogą znaleźć zastosowanie m.in. w panelach słonecznych (gdzie maksymalne pochłanianie światła przekłada się na większą efektywność), kamerach, teleskopach czy systemach maskujących (takich jak termoregulujące kamuflaże) dla wojska i przemysłu. Ograniczenia ultraczarnych materiałów Osiągnięcie naukowców z Uniwersytetu Cornella otwiera co prawda wiele nowych możliwości – wiedzą to sami badacze, którzy już opatentowali swój wynalazek – ale istnieją także pewne ograniczenia. Proces produkcji wymaga specjalistycznej aparatury do obróbki plazmowej, co na razie ogranicza masową dostępność materiału. Jednak wraz z rozwojem technologii można spodziewać się stopniowego obniżania kosztów i popularyzacji innowacyjnych ultraczarnych tkanin. Podobno czarny jest zawsze w modzie, więc kto wie? Źródła: Nature Communications, Cornell University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od karmnika po spacer – tymi trzema sposobami, pomożesz ptakom przetrwać zimę
Zimowe akcje obywatelskie dla ptaków zyskują w Polsce coraz większą popularność. Sprawdź, gdzie i jak możesz pomóc skrzydlatym sąsiadom – niezależnie od tego, ile masz doświadczenia!
Spis treści: Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Zimowa edukacja przyrodnicza w Polsce zyskuje coraz większą popularność. Coraz częściej pojawiają się inicjatywy związane z ochroną ptaków – od obrączkowania w ramach Akcji Karmnik, po zimowe spacery ornitologiczne. Działania te przyciągają nie tylko młodych ludzi, lecz także wszystkich miłośników ornitologii. Dołącz i odkryj, jakie ptaki możesz spotkać w swojej okolicy właśnie zimą. Akcja Karmnik – zimowe badania ptaków przy karmnikach Akcja Karmnik to ogólnopolski projekt ornitologiczny, którego głównym celem jest naukowe badanie ptaków zimujących w Polsce poprzez ich odławianie i obrączkowanie. W ramach akcji ornitolodzy, wykorzystując specjalistyczne sieci, łapią ptaki przylatujące do karmników. Następnie są one ważone, mierzone i obrączkowane, po czym wypuszczane na wolność. Dzięki temu zbierany jest cenny materiał naukowy pozwalający lepiej poznać biologię migracji, przeżywalność ptaków oraz wpływ warunków atmosferycznych na ich kondycję. Akcja Karmnik to doskonała okazja, by z bliska przyjrzeć się ptakom żyjącym w naszym sąsiedztwie i poszerzyć wiedzę ornitologiczną, np. w zakresie rozpoznawania gatunków czy prawidłowego dokarmiania. Wydarzenie trwa od początku grudnia do marca. Udział jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich chętnych. Można zaprosić znajomych, a nawet całą rodzinę – to świetny sposób na wspólne spędzenie czasu, także przy okazji Mikołajek. Odławianie rozpoczyna się zazwyczaj ok. godziny 7:00–7:30 i trwa do ok. 12:00. Organizatorzy podkreślają, że można dołączyć w dowolnym momencie i zostać tak długo, jak się chce. Szczegóły dotyczące poszczególnych odłowów publikowane są na Facebooku (wystarczy wpisać w wyszukiwarkę nazwę lokalnej organizacji). Przykładowy harmonogram Akcji Karmnik w Szczecinie na sezon 2025/2026 przedstawia się następująco. Akcja jest organizowana przez Stowarzyszenie Wspólnie dla Przyrody oraz Samorząd Studencki Wydziału Nauk Ścisłych i Przyrodniczych US. Odłowy odbywają się co dwa tygodnie w weekendy: odłów II: 20-21.12.2025 odłów III: 03-04.01.2026 odłów IV: 17-18.01.2026 odłów V: 31.01-01.02.2026 odłów VI: 14-15.02.2026 odłów VII: 28.02-01.03.2026 odłów VIII: 14-15.03.2026 Akcja Karmnik odbywa się także w wielu innych miastach Polski, m.in.: Warszawa – Koło Ornitologiczne Jajo we współpracy z Ogrodem Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok – Koło Naukowe Biologów, Kraków – Sekcja Ornitologiczna Koła Przyrodników Studentów UJ, Akcja Carpatica oraz Rakutowskie Stacja Obrączkowania Ptaków, Wrocław – Wrocławska Grupa Obrączkarska ODRA, Gdańsk – Stacja Ornitologiczna w Gdańsku. Jeśli chciałbyś/łabyś dołączyć do Akcji Karmnik w swojej okolicy, skontaktuj się z lokalną organizacją ornitologiczną – wszyscy są mile widziani, niezależnie od doświadczenia! Poznaj ptaki zimą – spacery ornitologiczne z OTOP Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) to jedna z największych organizacji pozarządowych w Polsce. Od 1991 roku działa na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk, prowadząc liczne działania monitoringowe, ochronne i edukacyjne, a także angażując społeczeństwo w różne inicjatywy. W grudniu 2025 roku OTOP zaprasza na zimowe spacery ornitologiczne, które odbędą się w następujących lokalizacjach: 7 grudnia – Warszawa, Wilanów (9:30–11:30) 13 grudnia – Warszawa, Wawer (9:00–11:00) 21 grudnia – Warszawa, Pole Mokotowskie (10:00–12:00) 27 grudnia – Polana Opaleń, Puszcza Kampinoska (8:00–11:00) Podczas spacerów doświadczeni przewodnicy opowiedzą o ptakach zamieszkujących okoliczne tereny. To świetna okazja, by nauczyć się rozpoznawać pospolite gatunki, m.in. wróbla zwyczajnego i mazurka (u którego charakterystyczna jest „czekoladowa” czapeczka na głowie). Udział w tych wydarzeniach jest płatny – koszt udziału w takim spacerze wynosi 45 zł (dla członków OTOP: 36 zł). Szczegółowe informacje oraz możliwość zakupu biletów dostępne są w OTOsklepie (sklep.otop.org.pl). Twój udział pomaga nie tylko OTOP – to także bezpośrednie wsparcie dla ochrony ptaków i ich naturalnych miejsc życia. Ptasia Godzinka – międzynarodowe liczenie ptaków w zimie Akcja „Ptasia Godzinka”, zapoczątkowana przez Czeskie Towarzystwo Ornitologiczne (ČSO) w 2019 roku, po raz pierwszy odbędzie się w Polsce. Jest to międzynarodowe liczenie ptaków, które trwa przez jedną godzinę (60 minut) w wybranym miejscu np. w ogrodzie, na balkonie czy parku. Jak podkreśla Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP), wielką zaletą akcji jest to, że może do niej dołączyć absolutnie każdy – zarówno osoby doświadczone w obserwacji ptaków, jak i te, które dopiero zaczynają swoją przygodę z ornitologią. Nie są potrzebne żadne specjalne umiejętności, sprzęt ani doświadczenie. Wystarczy chęć obserwowania natury. Jak wziąć udział? Termin: 16–18 stycznia 2026 roku Zasady: dla każdego gatunku zapisujemy największą liczbę osobników widzianą jednocześnie. Podajemy tylko jedną liczbę – nie trzeba rozróżniać samców i samic. Informacje: więcej szczegółów dostępnych jest na stronie akcji (ptasiagodzinka.otop.org.pl) Weekend z ptakami – dołącz do spacerów MTO! Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne (MTO) zaprasza wszystkich zainteresowanych na zimowe spacery ornitologiczne w sezonie 2025/2026. Wycieczki odbędą się w następujących terminach: 13 grudnia – zbiorniki wodne Brzegi/Kokotów koło Krakowa, 20 grudnia – zbiornik w Czchowie (gm. Czchów), 4 stycznia – dolina Wisły koło Łączan (gm. Brzeźnica/Czernichów), 10 stycznia – zbiorniki Pogoria III i Pogoria IV (Kuźnica Warężyńska), 17 stycznia – Gorce/Turbacz (gm. Nowy Targ). Jak podkreśla MTO, w wycieczkach może wziąć udział każdy – nie trzeba być zawodowym ornitologiem. Wystarczy pozytywne nastawienie i chęć poznawania przyrody. Spacery są bezpłatne i trwają zazwyczaj 4–5 godzin (najdłuższe do ok. 8 godzin). Zaleca się wygodną odzież terenową i dobre obuwie, a w razie potrzeby także odzież przeciwdeszczową. W miarę możliwości warto zabrać sprzęt optyczny, taki jak lornetka lub aparat fotograficzny. Każdą wycieczkę prowadzi inny ornitolog – zgodnie z regulaminem MTO osoba ta musi mieć co najmniej pięć lat doświadczenia w pracy z ptakami. Podczas spacerów z przewodnikiem można spotkać zimujące ptaki wodne, takie jak płaskonosy (Spatula clypeata), głowienki (Aythya ferina) czy nurogęsi (Mergus merganser), a czasem nawet majestatyczne bieliki (Haliaeetus albicilla) – największe ptaki drapieżne w Polsce. Każda wycieczka to okazja, by poznać różnorodne gatunki ptaków i na chwilę oderwać się od codziennego zgiełku. Kilka słów o MTO Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne powstało w grudniu 1982 roku jako Klub Ornitologów Małopolski. Obecną nazwę i status zarejestrowanego stowarzyszenia nosi od 1992 roku. Obszar jego działalności obejmuje Wyżynę Małopolską, Podkarpacie i Karpaty – łącznie około 60 tys. km², czyli jedną piątą powierzchni kraju. MTO skupia osoby zainteresowane ptakami z województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego oraz wschodniej części województwa śląskiego. Celem działalności stowarzyszenia jest rozwijanie zainteresowań przyrodniczych, ze szczególnym uwzględnieniem ptaków — ich rozmieszczenia, biologii i zmian liczebności. Towarzystwo prowadzi działania na rzecz ochrony ptaków i ich siedlisk oraz realizuje szeroko pojętą edukację ekologiczną. Więcej informacji o zimowych spacerach ornitologicznych znajdziecie na stronie mto-kr.pl, w zakładce Strona główna oraz Program spacerów ornitologicznych MTO. Niech ptaki będą z wami! Źródła: ciee-gda.pl, sklep.otop.org.pl, ptasiagodzinka.otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Te pingwiny masowo umarły z głodu, a my tego nie zauważyliśmy. Zniknęło 95% z nich w ciągu 8 lat
Żyjące u wybrzeży RPA pingwiny przylądkowe masowo wymarły z głodu w okresie linienia – wtedy, kiedy były najbardziej bezbronne. Przyczyną ich tragedii jest długa reakcja łańcuchowa całego ekosystemu, a najbardziej przyłożyły się do tego sardynki.
Szacuje się, że w dwóch najważniejszych koloniach lęgowych pingwinów przylądkowych, czyli na należących do RPA wyspach Dassen i Robben, w ciągu 8 lat wyginęło około 95% ptaków, które w 2004 roku się tam rozmnażały. Drastyczne spadki populacji i masowe przypadki śmierci głodowej pokazują, jak bardzo zwierzęta są wrażliwe na zmiany środowiskowe i działalność człowieka. Czemu umarło tak wiele pingwinów przylądkowych? Pingwiny przylądkowe (Spheniscus demersus) raz do roku przechodzą proces linienia, podczas którego wymieniają wszystkie swoje pióra. W tym okresie, trwającym około 21 dni, ptaki nie mogą polować – utracona warstwa piór pozbawia je izolacji termicznej i charakterystycznej dla tego gatunku wodoodporności. Aby przetrwać ten czas, pingwiny muszą wcześniej zgromadzić zapasy tłuszczu. Od 2004 roku biomasa sardynek (Sardinops sagax) u zachodniego wybrzeża RPA osiągała poniżej 25% swojej maksymalnej obfitości. Tak się składa, że ryby te są głównym pokarmem pingwinów. Brak sardynek równał się braku zapasów tłuszczu nielotów, a to oznaczało niemożliwość regeneracji zmęczonych organizmów i masową śmierć. Czy jest jeszcze szansa na uratowanie pingwinów? W 2024 roku pingwin przylądkowy został oficjalnie sklasyfikowany jako krytycznie zagrożony. Globalny spadek populacji gatunku w ciągu ostatnich 30 lat wyniósł niemal 80%. Chociaż sytuacja zdaje się – i jest! – dramatyczna, naukowcy wskazują, że są jeszcze działania, które mogą pomóc w uratowaniu tych ptaków. Zdaniem ekspertów konieczne jest przede wszystkim odbudowanie zasobów sardynek w kluczowych obszarach żerowania pingwinów. Jednocześnie podkreślają oni, że poprawa rozrodu tych ryb zależy głównie od warunków środowiskowych, takich jak temperatura czy zasolenie wód. Wpływ ma także intensywne rybołówstwo rejonach ich kolonii. Katastrofa ekologiczna u wybrzeży RPA Spadek biomasy sardynek wiąże się z globalnymi zmianami klimatycznymi. Wzrost temperatury i zmiany zasolenia wód u wybrzeży południowej Afryki wpłynęły na przesunięcie obszarów rozrodu sardynek z zachodniego wybrzeża ku południowemu. Jednak ze względu na strukturę przemysłu rybnego, większość połowów wciąż prowadzono na zachód od Przylądka Igielnego, co doprowadziło do wysokiego poziomu eksploatacji w tym regionie. Nic nie zostało dla pingwinów. Już w 2006 roku poziom eksploatacji sardynek osiągnął 80%, co jeszcze bardziej utrudniło życie ptakom. To właśnie wtedy odnotowano znaczne nasilenie spadku przeżywalności dorosłych osobników – zwłaszcza podczas krytycznego okresu linienia. Pingwiny wymierają na całym świecie Nie tylko pingwiny przylądkowe mają problemy – alarmujące dane dotyczą również innych gatunków pingwinów. Według prognoz naukowców światowa populacja pingwinów cesarskich może spaść aż o 90% do końca XXI wieku, co praktycznie oznacza ich wyginięcie. Przytoczyć można także katastrofy o charakterze lokalnym, które doprowadzają do całkowitego wyginięcia kolonii. Tak było w przypadku pingwinów białookich, którym olbrzymia góra lodowa oderwana od lodowca odcięła dostęp do żerowisk. Z liczącej ponad 150 000 osobników kolonii miało przeżyć jedynie 10 000. Obecnie jest ich znacznie mniej. Masowe wymieranie pingwinów oznacza nie tylko utratę ikonicznych zwierząt, ale także poważne zaburzenia w funkcjonowaniu ekosystemów morskich. Pingwiny są ważnym elementem łańcucha pokarmowego – kontrolują populacje ryb i bezkręgowców, a ich wyginięcie grozi zaburzeniem równowagi ekologicznej. Kolejnym. Źródło: Journal of African Ornithology, Antarctic Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.