Super El Niño przebija wszelkie skale. Jest już największe w historii pomiarów
Zjawiska, które rodzą się na wodach równikowego Pacyfiku, lada moment odczuje cały świat. Prof. James Hansen ostrzega, że choć szczyt anomalii dopiero przed nami, najnowsze odczyty oceaniczne już pobiły historyczne rekordy.
Zmiany klimatyczne to nie tylko fale upałów, ale też potężne zjawiska pogodowe dyktujące warunki na całym globie. Jednym z najbardziej niszczycielskich jest El Niño – anomalia polegająca na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni wód w strefie równikowej Pacyfiku. Wywołuje to łańcuch globalnych katastrof: od gigantycznych susz w Australii i Azji, po niszczycielskie ulewy w obu Amerykach. Biorąc pod uwagę rosnące globalne ocieplenie, tegoroczne zjawisko rozwija się w tak bezprecedensowym tempie, że klimatolodzy musieli bardzo uważnie zweryfikować swoje dane. Ich wnioski nie napawają optymizmem. Ocean mówi wszystko Słynny klimatolog prof. James Hansen z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z ewenementem. – To El Niño wręcz rozkwitło i wykracza poza wszelkie skale. Zwykłe wskaźniki pomiarowe przebiły dotychczasowe, historyczne rekordy, mimo że maksymalne skutki zjawiska są jeszcze oddalone o kilka miesięcy – napisał badacz w swoim biuletynie. Hansen uważa, że najtrafniejszą metodą pomiaru siły tego zjawiska jest badanie tego, jak bardzo nagrzewa się górne 300 metrów wschodniego tropikalnego Pacyfiku. Według tego kluczowego wskaźnika, obecna anomalia cieplna już teraz przewyższa parametry tzw. „super El Niño” z lat 1997–1998. Spór o wskaźniki. Rekord z małym haczykiem Częściej stosowaną przez badaczy miarą jest jednak wskaźnik Niño3.4. Bada on wyłącznie temperaturę powierzchni morza w konkretnym, prostokątnym obszarze Pacyfiku (między 5 stopniem szerokości geograficznej północnej i południowej). I tutaj w świecie nauki wywiązała się ważna merytoryczna dyskusja. – Anomalia w strefie Niño3.4 wynosi obecnie około 2°C powyżej normy, co jest wartością bardzo wysoką jak na tę porę roku, ale nie tak wysoką jak anomalia w szczytowym momencie El Niño z 1997 i 1998 roku, która wynosiła około 2,5°C – uspokaja Adam Scaife z brytyjskiego urzędu meteorologicznego Met Office w rozmowie z magazynem „New Scientist”. Do historycznego szczytu z listopada 2015 roku (niemal 3,1°C) również jeszcze odrobinę brakuje. Nieścisłość wynika z metodyki. Wyniki te zazwyczaj uśrednia się z trzech lub pięciu miesięcy. Daniel Swain z Kalifornijskiego Instytutu Zasobów Wodnych ostrzega jednak i przyznaje rację Hansenowi, twierdząc, że uśrednianie w tak dynamicznej sytuacji jest po prostu mylące. – Wartości dla Niño3.4 są obecnie wyraźnie najwyższe w historii dla tej pory roku i oczekuje się, że takie pozostaną do końca roku kalendarzowego – uściśla. Zeke Hausfather z Berkeley Earth podkreśla kluczowy argument: ogromne ciepło zakumulowane głębiej, na 300 metrach, jest zawsze niezawodnym wyprzedzającym sygnałem tego, co lada moment uderzy w powierzchnię wody. Katastrofa na miarę XIX wieku? Niezależnie od sporów wokół metodologii, skutki zjawiska odczuje każdy. Adam Scaife ostrzega, że jeśli modele się sprawdzą, to światowe wpływy klimatyczne z 2026 roku daleko wykroczą poza nasze niedawne doświadczenia. Dla niektórych badaczy punktem odniesienia nie są już nawet lata 90. Hayley Fowler z Uniwersytetu w Newcastle przewiduje, że zjawisko może osiągnąć lub nawet przekroczyć rozmiary El Niño z lat 1877–1878. Tamta potężna anomalia wywołała klęski głodu, które pochłonęły w Azji i Ameryce Południowej około 50 milionów ofiar, co stanowiło wówczas blisko 4% globalnej populacji. Zagrożenie dla świata, drożyzna w Polsce A co to w praktyce oznacza dla naszej szerokości geograficznej? Bezpośredni wpływ Pacyfiku na polską pogodę nie jest aż tak silne i to nie El Niño – a ogólnie antropogeniczne zmiany klimatu – odpowiadają bezpośrednio za ekstremalne ulewy czy niszczycielskie upały w kraju. Prawdziwe uderzenie odczujemy jednak w sektorze gospodarczym. Ekstremalne zjawiska w strefie tropikalnej (susze, zaburzenia cyrkulacji) drastycznie zmniejszają tamtejsze plony. Oznacza to, że Polacy odczują historyczną anomalię na sklepowych półkach. Z powodu trudności w uprawach odnotujemy odczuwalny wzrost cen towarów z importu, takich jak kawa, kakao, ryż czy olej palmowy. Źródło: New Scientist Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy obserwowali kleszcze przez 35 lat. Odkryli, co naprawdę napędza falę boreliozy
Obfitość żołędzi w lasach zapowiada wzrost zachorowań na boreliozę z dwuletnim wyprzedzeniem, a sroga zima wcale nie ogranicza liczebności kleszczy. Takie są wnioski z trwających ponad trzy dekady badań z USA. To obala dotychczasowe przekonania, opierające się m.in. na liczebności jeleni. Okazuje się, że liczebność niewielkich gryzoni, w tym myszy, jest jeszcze ważniejsza.
Borelioza, wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi, to najczęstsza choroba przenoszona przez kleszcze na półkuli północnej. Każdego roku dotyka około pół miliona mieszkańców USA, ponad 200 tysięcy osób w Europie Zachodniej i około 30 tysięcy osób w Polsce (dane z 2024 roku). Aby zrozumieć skomplikowane zależności między patogenem, kleszczami i innymi gatunkami zwierząt i roślin, badacze z Cary Institute of Ecosystem Studies przez 35 lat badali kleszcze, ich żywicieli oraz zmiany w leśnym ekosystemie. Wnioski opublikowali właśnie w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Nimfy a jelenie: upada wieloletnie przekonanie Przez lata sądzono, że to populacja jeleni decyduje o liczbie kleszczy w danym sezonie. Jelenie są kluczowymi żywicielami dorosłych samic kleszcza, które po żerowaniu na tych ssakach są w stanie złożyć jaja. Nie znalazło to jednak potwierdzenia w badaniu Cary Institute. Naukowcy nie wykryli korelacji między liczebnością jeleni a zagęszczeniem nimf w kolejnych latach. To niezwykle istotny wniosek, bo to właśnie nimfy (stadium pośrednie między larwą a dorosłym kleszczem) najczęściej zarażają ludzi. Są tak małe, że ich ukąszenie trudno zauważyć nawet, gdy opiją się krwi. A to już bezpośrednio prowadzi do większego ryzyka transmisji bakterii Borrelia na człowieka. Myszy i żołędzie jako „napęd” boreliozy To niejedyny niezwykle ważny wynik badania. Okazało się też, że kluczowy wpływ na liczebność nimf mają myszy, których populacja zależy z kolei od dostępności pożywienia. W sezonach z wysoką liczebnością myszy, w kolejnym roku populacja nimf rosła o około 40 procent. Larwy kleszczy najchętniej wybierają właśnie myszy, bo szansa pomyślnego pożywienia się ich krwią jest dwukrotnie wyższa niż na innych ssakach czy ptakach. Większa dostępność myszy pozwala przeżyć większej liczbie larw, które przeobrażają się w nimfy. A liczebność myszy reguluje z kolei urodzaj żołędzi. Przy urodzaju populacja gryzoni gwałtownie rośnie, co pozwala przewidzieć wysyp kleszczy z dwuletnim wyprzedzeniem. Zależność tę wykazywano już we wcześniejszych badaniach w USA, w Polsce potwierdzili ją w 2016 roku Michał Bogdziewicz i Jakub Szymkowiak z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu przy użyciu danych z lat 2005–2013. Jednak nowe badanie wkazuje na coś więcej niż prostą zależność. Bioróżnorodność lasu a odsetek zakażonych kleszczy Początkowo naukowcy zakładali, że większa populacja myszy przekłada się na wyższy odsetek zakażonych kleszczy, ponieważ gryzonie te bardzo skutecznie zarażają larwy bakterią Borrelia burgdorferi. Krótkoterminowe obserwacje potwierdzały tę korelację, lecz w skali 30 lat przestała być ona widoczna. Trzeba było rozwikłać tę zagadkę. Kluczową zmienną okazała się bioróżnorodność środowiska leśnego. Kiedy w lesie żyje dużo innych zwierząt (jak wiewiórki, skunksy czy oposy), część larw żeruje na nich zamiast na myszach. Gatunki te rzadziej zarażają kleszcze bakteriami, co sprawia, że mniejszy odsetek larw ulega infekcji. W efekcie w urozmaiconym środowisku, nawet z dużą ilością myszy, ogólna liczba zakażonych nimf jest wyraźnie niższa. Wpływ anomalii pogodowych i zmian klimatycznych Ponad 30 lat obserwacji zweryfikowało też poglądy na temat wpływu pogody na kleszcze. Choć testy w laboratoriach wskazywały, że upały i mrozy uśmiercają te pajęczaki, badania terenowe dowiodły, że w naturze pojedyncze fale ekstremalnych temperatur wcale ich nie dziesiątkują. Kleszcze potrafią skutecznie się chronić przed niesprzyjającą pogodą, schodząc w głąb gleby i kryjąc się w ściółce. W rezultacie sroga zima wcale nie gwarantuje spadku ich populacji. Zauważono również, że w cieplejszych latach nimf było mniej, co podważa teorię, że ocieplenie klimatu jednoznacznie sprzyja wzrostowi populacji kleszczy. Także z polskich badań prof. dr hab. Joanny N. Izdebskiej z Katedry Zoologii Bezkręgowców i Parazytologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Gdańskiego wynika, że mrozy mają znikomy wpływ na liczebność kleszczy. Jak wskazuje współautor badania, dr Richard Ostfeld, ocieplenie klimatu miało poprawiać warunki życia myszy i tym samym pomagać kleszczom, ale wieloletnie dane terenowe tego nie potwierdziły. Wymaga to dalszych badań. Okazuje się zatem, że leśna sieć powiązań w przypadku szerzenia się boreliozy jest znacznie bardziej skomplikowana, niż myśleliśmy. Jej rozszyfrowanie zbliża nas do skutecznej strategii przewidywania i profilaktyki. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tysiące wielorybów pojawiły się w wodach Grenlandii. Wyjadają kluczową rybę i kryl
Ocieplenie wód i kurczenie się pokrywy lodowej u wschodnich wybrzeży Grenlandii doprowadziły do bezprecedensowej migracji wielorybów. Finwale, humbaki i płetwale karłowate, które rzadko zapuszczały się w te rejony, dziś żerują tam, tworząc olbrzymie stada. Ta zmiana odzwierciedla głęboką przebudowę całego ekosystemu morskiego tego regionu.
W ciągu ostatnich 20 lat warunki w wodach wschodnich wybrzeży Grenlandii zmieniły się diametralnie. Średnia temperatura powierzchni wody w miesiącach letnich i jesiennych wzrosła od końca lat 90. o około 1 stopień Celsjusza, a zasięg paku lodowego w Cieśninie Fram uległ drastycznemu zmniejszeniu. Bariery, które przez całe stulecia blokowały wielorybom dostęp do przybrzeżnych wód, niemal zniknęły. Przed ssakami otworzyły się nowe, niezwykle bogate żerowiska. Gromadzą się na nich tysiącami i wyjadają lokalne ryby, kluczowe dla całego ekosystemu. Wieloryby zmieniają zasięg Badania z powietrza i ze statków świadczą o bezprecedensowej skali tego zjawiska. Pierwsze lotnicze spisy z lat 2015 i 2024, obejmujące pas wód do 50 km. od brzegu, wykazały niemal ciągły zasięg wielorybów wzdłuż wybrzeża. Współczesne szacunki wskazują, że w sezonie letnim przebywa tu około 4000 humbaków, 6000 finwali oraz od 4500–6000 płetwali karłowatych. Przed połową XX wieku wieloryby te były tam widywane sporadycznie. Podczas obserwacji prowadzonych ze statków, w ramach programu NASS, pierwszy raz humbaki dostrzeżono w tym rejonie w 2006 roku. Rok później zaobserwowano siedem osobników. W 2015 roku było to już 26 sztuk, a w 2024 roku – ponad 150. Podobne trendy zaobserwowano dla finwali i płetwali karłowatych. Co przyciąga wieloryby na Grenlandię? Głównym czynnikiem, który przyciąga tysiące gigantów w te wciąż zimne dla nich wody, jest obfitość pożywienia. A konkretnie gromadnika – niewielkiej ryby pelagicznej o kluczowym znaczeniu dla polarnego łańcucha pokarmowego. Pod wpływem ocieplania się oceanu, pod koniec lat 90. gromadnik zaczął masowo żerować na nowych terytoriach. Porzucił rejony na północ od Islandii i pojawił się przy szelfie wschodniej Grenlandii. Wieloryby bezbłędnie to wykorzystały i także się przeprowadziły. Analizy zawartości żołądków płetwali karłowatych odłowionych w fiordzie Kangertittivaq oraz lokalne doniesienia z Tasiilaq jednoznacznie potwierdzają, że gromadnik to główna zdobycz wielorybów. Ryby te z kolei żywią się głównie krylem, który rozmnaża się obficie w fiordach zasilanych przez topniejące lodowce. Szacuje się, że podczas swojego około czteromiesięcznego letniego obżarstwa, te trzy gatunki wielorybów konsumują łącznie od 800 tysięcy do ponad miliona ton ryb i kryla. Konsekwencje kulinarnej podróży wielorybów Tak gwałtowny i masowy napływ dużych drapieżników niesie ze sobą poważne konsekwencje dla ekosystemu. Dochodzi do bezpośredniej konkurencji o przestrzeń i zasoby z lokalnymi gatunkami. Arktyczne zwierzęta, takie jak narwale i białuchy, są zmuszone do dzielenia kurczących się siedlisk z nowymi przybyszami i stopniowo wypierane. Ponadto ogromna konsumpcja gromadnika to zagrożenie dla samej tej ryby, co może pośrednio wpłynąć na komercyjnie łowione gatunki innych ryb, które się nim żywią. Dla wrażliwego ekosystemu Arktyki to wszystko oznacza głęboką transformację o trudnych do przewidzenia skutkach. Źródło: Frontiers in Marine Science Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To najbardziej rockandrollowy wąż świata. Nowo odkryty gatunek nazwano na cześć Slasha z Guns N‘ Roses
Kiedy słyszymy „Welcome To the Jungle”, od razu myślimy o „Gunsach”. Dziś to zdanie głośno rozbrzmiewa w wielu taksonomicznych laboratoriach – w lasach Nowej Gwinei opisano właśnie nowy gatunek węża, nazywając go na cześć słynnego długowłosego rockmana w cylindrze.
W gęstych, równikowych lasach drugiej co do wielkości wyspy świata naukowcy natrafili na niezwykłego drapieżnika. Nowa Gwinea wciąż skrywa niezbadane bogactwo fauny i flory. Rockendrollowi badacze z amerykańskiego Field Museum postanowili ochrzcić nocnego węża imieniem legendy muzyki. Nowy gatunek dostał imię Lielaphis slashi na cześć Slasha (Saula Hudsona) – wirtuoza gitary, a prywatnie wielkiego pasjonata ochrony przyrody i herpetologii. Sam muzyk przyznał, że to dla niego ogromny zaszczyt. Nauka wymaga cierpliwości Weryfikacja nowego gatunku wymagała od badaczy postawy rodem z utworu „Patience” (Cierpliwość). Pierwszy okaz odnalazł w dżungli w 2006 roku prof. Chris Austin z Louisiana State University. Od tego nocnego spotkania do oficjalnego ogłoszenia odkrycia w 2026 roku minęły równe dwie dekady. Naukowcy nie mieli pewności, z czym mają do czynienia – szczególnie opierając się na samym wyglądzie. Dopiero niedawne, zaawansowane analizy DNA, którymi kierowali dr Tianqi Huang i dr Sara Ruane, potwierdziły przełom. Wyjątkowy układ łusek oraz odrębny kod genetyczny udowodniły, że jest to zupełnie nieznany wcześniej gatunek, preferujący inne siedliska niż jego krewniacy. Drapieżnik jak „Nocny pociąg” Lielaphis slashi mierzy około 71 centymetrów długości i wyróżnia się pięknym, czerwonobrązowym ubarwieniem. W świecie nowogwinejskich gadów jest jak „Nightrain” (Nocny pociąg) – za dnia pozostaje w ukryciu, a na łowy wśród korzeni wielkich drzew wyrusza dopiero pod osłoną nocy. Choć zespół Slasha nazywano niegdyś „najbardziej niebezpiecznym zespołem świata”, sam wąż nie jest jadowity. Skrywa jednak inną broń. Gad posiada wydłużone zęby w tylnej części pyska, które pomagają mu pewnie chwytać śliskie jaszczurki i jaja innych gadów bez konieczności duszenia ofiary. „Rajskie miasto” pod presją Wybór rockowego patrona ma głęboki sens. Dr Sara Ruane od dziecka była fanką gitarzysty i doskonale wiedziała o jego miłości do gadów (muzyk wielokrotnie pozował z długimi wężami na okładkach branżowych pism). Opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Zootaxa” badanie to także wołanie o pomoc dla samej wyspy. Dzika Nowa Gwinea to dla biologów prawdziwe „Paradise City” (Rajskie miasto), jednak ten wyjątkowy ekosystem kurczy się w zastraszającym tempie. Siedliska „węża Slasha” są dziś niszczone przez przemysł wydobywczy oraz wielkie plantacje kawy. – Nie możemy skutecznie chronić zwierząt i ekosystemów, o których istnieniu nawet nie wiemy – celnie podsumowuje badaczka. Każdy nowo opisany gatunek dostarcza kolejnych argumentów za tworzeniem rezerwatów. Źródło: Zootaxa Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przyjaźnią się nie tylko ludzie, ale również zwierzęta. Dlaczego ta relacja jest taka ważna?
Prawdopodobnie przyjaźnie zawiązują ze sobą ptaki. A na pewno zawiązują je bliższe nam ewolucyjnie konie – te żyjące dziko i przyjaźniące się ze sobą razem się pasą i śpią. Badania żyjących w Ameryce nietoperzy wampirów pokazały, że zawiązują one przyjaźnie na całe życie. Dokarmiają się nawzajem krwią, jeśli któryś z przyjaciół jest głodny (z dzióbka do dzióbka), a także wyruszają razem na nocne, krwawe łowy. Dlaczego przyjaźń jest taka ważna?
Szczególnie dobrze naukowcy przebadali przyjaźń u małp. Samice pawiana zawiązujące głębsze przyjaźnie z innymi samicami wydają na świat i odchowują więcej potomstwa – osiągają, jak mówią ewolucjoniści, większy sukces reprodukcyjny. Co więcej, same dłużej żyją. Między innymi dlatego, że są bardziej zrelaksowane – co wiadomo dzięki pomiarom poziomu hormonów stresu. Z kolei makaki królewskie pozbawione w tragicznych okolicznościach dotychczasowych przyjaciół natychmiast rzucają się w ramiona innych małp ze swojego stada i nawiązują nowe przyjaźnie. Samotność wśród makaków Co charakterystyczne także dla nas, u makaków – z którymi mieliśmy wspólnego przodka blisko 25 milionów lat temu – jedna trzecia stada jest zwykle bardzo przyjacielska i prospołeczna. Taka sama część jest przeciętnie społeczna. A kolejne 33 procent – żyje osobno, trochę jak u nas single. Przy czym tylko połowa tej ostatniej podgrupy to makaki introwertyczne. Druga połowa – czyli jedna szósta całego stada – cierpi z powodu swojej samotności. Haremowa bliskość Przyjaźnie zawiązują też żyjące w haremach samice goryla. Wśród szympansów sztamę trzymają zarówno samice, jak i samce. U szympansów zwyczajnych skomplikowane koalicje pozwalają niektórym samcom utrzymywać się u władzy, a niektórym samicom – sprawować rząd dusz. U bonobo twardą sztamę trzymają samice i dzięki swojemu siostrzeństwu (oraz swobodnemu podejściu do seksu) trzymają samców w szachu. A na starość szympansy zawężają znajomości, ograniczając je do sprawdzonych przyjaciół i przyjaciółek. Luźniejszymi związkami nie zawracają już sobie głowy. Jak ludzie, prawda? Zmienne losy przyjaźni Zgodnie z teorią socjoemocjonalnej selektywności, którą opracowała profesor Laura Carstensen, psycholożka ze Stanfordu i założycielka tamtejszego Centrum Długowieczności, kiedy jesteśmy młodzi i mamy w życiu czas, inwestujemy w więcej płytszych i instrumentalnych relacji. A gdy zostaje nam już czasu niewiele, kiedy horyzont zdarzeń nieuchronnie się skraca, dokonujemy socjoemocjonalnej selektywności i zawężamy liczbę relacji do tych głębokich i naprawdę ważnych. I wiemy, co robimy! Choć, nawiasem mówiąc, według badania, którego wyniki ukazały się w maju 2025 roku w piśmie „PLOS ONE”, przyczyna może być bardziej fundamentalna i prozaiczna (z neurobiologicznego punktu widzenia). Z wiekiem w mózgu degraduje się łączność między neuronami, co upośledza naszą zdolność zawierania i podtrzymywania znajomości. Ale, rzecz jasna, jedno nie wyklucza drugiego. Tym bardziej że – jak zauważa profesor Bogusław Pawłowski z Zakładu Biologii Człowieka na Uniwersytecie Wrocławskim – krąg przyjaźni zmniejsza się nie tylko na starość, ale także w innych stresujących sytuacjach. – Przechodzi z ilości na jakość – mówi uczony. – Zdrowi i silni ludzie utrzymują szerokie grono luźnych znajomości. Z kolei ci natykający się na przeszkody życiowe i problemy czy wyzwania, na przykład kobiety po porodzie, zawężają swoje znajomości do kilku oddanych osób. Podobnie jest u innych małp. Bo ludzie to też małpy, choć człekokształtne. Przetrwają tylko najżyczliwsi? Ludzki mózg jest jednak wybitnie społeczny i bije w tej kwestii mózgi wszystkich innych małp. Jak pisze profesor Herman Pontzer, „bycie Hadza oznacza dawanie”. Społeczności zbieracko-łowieckie utrzymują się nie tylko ze zbieractwa i łowiectwa, ale także z dzielenia się zebranym pożywieniem. Dzielenie się pozwoliło pierwszym ludziom jeść więcej i kleiło ich społeczności. Z kolei szympansy zwyczajne niechętnie się dzielą. Lepsze w tym są bonobo, które potrafią podzielić się nawet z obcym stadem, i to drogocennym mięsem, a także, oczywiście, seksem. Ale i one pod tym względem nam nie dorównują (za to w tym drugim to my chyba im nie dorównujemy). Stąd hipoteza amerykańskiego antropologa Briana Hare’a o przetrwaniu ludzi najżyczliwszych, czy też raczej tych umiejących najlepiej współpracować. Zresztą już Karol Darwin zauważył w wydanej w 1871 roku książce „The Descent of Man” („O pochodzeniu człowieka”), że „te społeczności, które składają się z największej liczby przyjaźnie nastawionych członków, będą najlepiej funkcjonować i doczekają się najwięcej potomstwa”. Jak zawalczyć o bliskość? Porady Skoro już wiemy, że bliskość z innymi ludźmi jest krytycznie ważna dla zdrowia, życia i dobrego starzenia się (jeśli nie należycie do garstki głębokich introwertyków!), to czas na praktyczne rady. Jak nawiązać i utrzymać przyjaźń? Oto przydatne triki moich rozmówców. Szukaj ludzi podobnych do siebie. Podobieństwo – w różnych sferach, nie tylko osobowości, ale także zbliżony wygląd czy choćby… wspólne wdowieństwo – zwiększa prawdopodobieństwo zadzierzgnięcia więzi. Nie bój się spontaniczności, w tym spontanicznych kontaktów. Nie izoluj się. Wychodź do ludzi. Może warto poprowadzić dom otwarty? Kiedy już się zaprzyjaźnisz, pielęgnuj bliskość. Bliskość buduje się warstwami – dzięki kolejnym kontaktom i wzajemnym przysługom. Grono bliskich nie musi być duże, ale powinno być wartościowe, a relacje w nim – głębokie. Nie bój się prosić bliskich o pomoc. Dbaj o swój związek, na przykład małżeństwo. Ale nie ograniczaj grona bliskich tylko do współmałżonka i najbliższej rodziny. Pamiętaj o łagodzeniu konfliktów i zabliźnianiu ran. Przepraszaj i wybaczaj. W każdym wieku staraj się nawiązywać nowe znajomości. Odmłodzisz sobie mózg. Small talk i ludzie toksyczni Od siebie dodam, że zaskakująco przyjemny bywa zwykły small talk – niezobowiązujące pogawędki na niby nudne tematy, których wartość dla dobrego samopoczucia została w 2026 roku potwierdzona naukowo. No i że warto unikać ludzi toksycznych. Przebywanie z nimi postarza jak inne czynniki przewlekłego stresu. To spostrzeżenie również zostało potwierdzone przez naukowców, którzy wskazali na szczególnie negatywną rolę toksycznych członków rodziny. – Czy od przyjaźni można się uzależnić? – wracam na chwilę do profesora Bogusława Pawłowskiego. – Pewnie, że można – żartuje biolog człowieka. – W końcu przyjaźń przynajmniej częściowo rodzi się i wzmacnia w ośrodku nagrody w mózgu. Te uzależnienia da się dostrzec we wspólnych rytuałach. Niedawno naukowcy po raz pierwszy sfilmowali szympansy, które choć rzadko dzielą się jedzeniem, to dzieliły się… sfermentowanymi owocami. Stawiam zakład, że nie używały sobie z małpami, z którymi nie było im po drodze. To jest przedruk z książki „Homo longevus. Dlaczego możemy zestarzeć się lepiej niż nasi rodzice” autorstwa Tomasza Ulanowskiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Agora. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska. Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
W Polsce żyje 10 gatunków dzięciołów. Czy potrafisz je rozpoznać?
Dzięcioły to jedni z najważniejszych mieszkańców naszych lasów, parków i ogrodów. Jako architekci leśnego ekosystemu wykuwają dziuple, które dają schronienie nie tylko im samym, lecz także dziesiątkom innym gatunkom zwierząt. Poznaj historię, różnorodność oraz sekrety wszystkich dzięciołów występujących w Polsce.
Spis treści: 60 milionów lat historii dzięciołów Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły nieliczne i średnio liczne Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Najliczniejszy dzięcioł Polski Przegląd polskich dzięciołów wyraźnie pokazuje, że kluczem do ich przetrwania są stare, obumierające i martwe drzewa. Usuwanie takich drzew pozbawia te ptaki miejsc do gniazdowania oraz naturalnej spiżarni pełnej owadów. Dziuple wykute przez dzięcioły stają się schronieniem dla wielu innych gatunków zwierząt. Korzystają z nich m.in. szpaki, gągoły, sowy, kowaliki i sikory, a także nietoperze i gryzonie. Ochrona dzięciołów w Polsce nie wymaga skomplikowanych zabiegów – sprowadza się przede wszystkim do zostawiania sędziwych, martwych i zamierających drzew w naszym krajobrazie. Od gatunków związanych ze starymi lasami po dzięcioły świetnie przystosowane do życia w pobliżu człowieka – poznaj wszystkie gatunki występujące w Polsce. 60 milionów lat historii dzięciołów Na początku XXI wieku w Jaskini Komarowej koło Częstochowy w Polsce w pracach wykopaliskowych odkryto szczątki dzięcioła dużego. Pochodziły z okresu sprzed około 100–120 tys. lat, z przełomu interglacjału eemskiego i początku ostatniego zlodowacenia. Jak podkreślają badacze, w tej okolicy występowały siedliska leśne z dojrzałymi drzewami liściastymi, w których te ptaki wykuwały dziuple lęgowe. Z kolei w badaniach opublikowanych na łamach „Biological Conservation” z 2026 r. Szymon Czyżewski wraz z zespołem dokumentuje występowanie dzięcioła czarnego (Dryocopus martius) w wyższym glacjale zlodowacenia Wisły (59–17 tys. lat temu). Także w jego najzimniejszej fazie – podczas Ostatniego Maksimum Glacjalnego (ok. 27,5–19 tys. lat temu). Historia dzięciołów sięga ok. 60 milionów lat, kiedy ich przodkowie pojawili się we wczesnym paleogenie (erze kenozoicznej). Szacuje się, że ok. 50 mln lat temu wyodrębnili się jako odrębna linia ewolucyjna spośród pozostałych gatunków ptaków. Obecnie dzięcioły zamieszkują niemal wszystkie zalesione obszary świata. Wyjątek stanowią jedynie Madagaskar i Australazja (Australia, Nowa Gwinea, Nowa Zelandia), gdzie naturalnie nie występują. Na świecie cała rodzina dzięciołowatych (Picidae) obejmuje 236 poszczególnych gatunków, które zostały pogrupowane i sklasyfikowane w 36 rodzajach. W Europie występuje tylko 11 z nich, z czego 10 w Polsce. Najrzadsze dzięcioły w Polsce Dzięcioły występują na terenie całego naszego kraju, zamieszkując zarówno rozległe kompleksy leśne (np. puszcze), jak i niewielkie, izolowane obszary z martwymi lub zamierającymi drzewami. Ptaki te zasiedlają również wiejskie sady oraz miejskie parki. Jednak ich populacja jest mocno zróżnicowana pod względem liczebności i rozmieszczenia. Do najrzadszych krajowych gatunków dzięciołów należą: dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus), dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) oraz dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos). Dzięcioł trójpalczasty i dzięcioł białogrzbiety to specjaliści wymagający starych, naturalnych lasów z dużą liczbą martwych i zamierających drzew. Natomiast dzięcioł białoszyi jest silnie związany z zielenią wiejską (starymi sadami owocowymi) i miejską (zadrzewienia parków, cmentarze i aleje). Najliczniejsza populacja dzięcioła trójpalczastego występuje w Karpatach (550–890 par) oraz w Puszczy Białowieskiej (310–328 par). Jego całkowitą populację w Polsce szacuje się na zaledwie 1–1,4 tys. par. Dzięcioł białogrzbiety to największy przedstawiciel dzięciołów „pstrych” w naszym kraju, ale jest też jednym z najrzadszych krajowych i europejskich dzięciołów – obok trójpalczastego. Najliczniej gnieździ się w Karpatach i na Podlasiu, a jego krajowa populacja wynosi około 1,5–2 tys. par. Dzięcioł białoszyi (nazywany także dzięciołem syryjskim) wyróżnia się na ich tle – to jedyny w Europie synantropijny gatunek dzięcioła, który nauczył się żyć w bliskim sąsiedztwie człowieka. Ptak ten przywędrował do nas z Bliskiego Wschodu w drugiej połowie XX w. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano go w 1978 r. pod Rzeszowem, a pierwszy udokumentowany lęg odnotowano w 1980 r. w Przemyślu. Pod względem biologii lęgowej dzięcioł białoszyi nie różni się zbytnio od dzięcioła dużego – co ciekawe, oba te gatunki potrafią się ze sobą krzyżować (hybrydyzować). Dzięcioł ten jest silnie związany z krajobrazem przekształconym przez człowieka: starymi sadami owocowymi, parkami miejskimi, cmentarzami oraz alejami drzew. Krajową populację tego gatunku ocenia się obecnie na około 1–2 tys. par. Nieliczne i średnio liczne dzięcioły w Polsce Nielicznym gatunkiem z rodziny dzięciołowatych jest dzięcioł zielonosiwy (Picus canus), którego populację w naszym kraju oceniano na 3–5 tys. par lęgowych. Zasiedla on lasy łęgowe nad rzekami i jeziorami, obfitujące w próchniejące drzewa liściaste. Wyglądem przypomina dzięcioła zielonego – wyróżnia się jednak szarą głową oraz charakterystycznym głosem w postaci stopniowo opadających gwizdów. Według autorów książki „Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły”, pierwotnie gatunek ten był związany z bukiem, a jego oliwkowozielone ubarwienie pomaga mu maskować się na pniach tych drzew. Do średnio licznych dzięciołów w naszym kraju zaliczają się: krętogłów (Jynx torquilla), dzięcioł czarny (Dryocopus martius), dzięciołek (Dryobates minor), dzięcioł zielony (Picus viridis) oraz dzięcioł średni (Dendrocoptes medius). Krętogłów Krętogłów to jedyny dzięcioł w Polsce, który nie kuje własnych dziupli i jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje do Afryki. Badania pokazują, że populacje zachodnioeuropejskie migrują na okres pozalęgowy na południe od Sahary. Jest tzw. dziuplakiem wtórnym, co oznacza, że gniazduje w dziuplach wykutych przez inne dzięcioły lub w budkach lęgowych. Doskonałe, maskujące upierzenie pozwala mu niemal całkowicie zniknąć na tle kory drzew. Stan jego krajowej populacji szacuje się na 38–64 tys. par. Dzięcioł czarny Dzięcioł czarny to największy przedstawiciel dzięciołów w Polsce – długością ciała dorównuje gawronowi (Corvus frugilegus) lub wronie siwej (Corvus cornix), choć jest od nich zauważalnie smuklejszy. Jego upierzenie jest całkowicie czarne, a płeć można łatwo rozpoznać po czerwonym akcencie na głowie: u samca czerwień pokrywa całą czapeczkę, natomiast u samicy ogranicza się do niewielkiej plamki na potylicy. Dzięcioł czarny występuje we wszystkich typach lasów, preferując jednak drzewa sędziwe (powyżej 100 lat). Dziuple wykuwa najchętniej w sośnie i buku. Jako „architektoniczny inżynier lasu” stwarza miejsca lęgowe dla wielu innych gatunków, takich jak gołąb siniak (Columba oenas), gągoł (Bucephala clangula) czy włochatka (Aegolius funereus). Krajową populację lęgową szacuje się na 31–42 tys. par. Dzięcioł zielony Dzięcioł zielony zamieszkuje lasy liściaste i mieszane, ale pojawia się też w starych zadrzewieniach wiejskich, parkach i ogrodach. Jego cechą charakterystyczną jest donośny głos przypominający złośliwy chichot lub szalony śmiech czarownicy z bajki. Na głowie ma czarną maskę oraz wąs, który definiuje płeć – u samicy jest całkowicie czarny, u samca czarno-czerwony. Żywi się mrówkami. Populację lęgową w Polsce ocenia się na ok. 15–26 tys. par. Dzięciołek i dzięcioł średni Dzięciołek i dzięcioł średni to mieszkańcy lasów liściastych. Dzięciołek zasiedla ponadto stare sady i nadrzeczne łęgi, natomiast dzięcioł średni preferuje stare dęby, graby i wiązy. Oba gatunki wykuwają dziuple w martwych lub zamierających drzewach liściastych – dzięciołek m.in. w wierzbach i osikach, a dzięcioł średni w dębach. Ich okres lęgowy przypada na kwiecień i maj, a po ok. 2 tygodniach wysiadywaniu jaj i 3 tygodniach opieki w gnieździe młode usamodzielniają się i opuszczają gniazdo. Wielkość populacji dzięciołka w naszym kraju szacuje się na 18–32 tys. par, a dzięcioła średniego na 18–23 tys. par. Jak rozpoznawać polskie dzięcioły pstre? Dzięciołowe (Piciformes) to specyficzny rząd ptaków, który przez miliony lat wykształcił unikatowy sposób funkcjonowania w naturalnym środowisku. Charakterystyczny styl wspinania się po pniach, wykuwanie dziupli, specyficzny sposób zdobywania pokarmu, liczne przystosowania anatomiczne oraz wydawane odgłosy wyraźnie odróżniają je od innych gatunków ptaków, zwłaszcza śpiewających. Dzięciołek (Dryobates minor) to najmniejszy przedstawiciel dzięciołów nie tylko w Polsce, ale i w całej Europie. Ptak ten to prawdziwy karzełek – wielkością dorównuje wróblowi (Passer domesticus). Ma czarno-białe, prążkowane na grzbiecie upierzenie oraz pulchną sylwetkę. W przeciwieństwie do większych krewnych, dzięciołek nie posiada czerwonych akcentów na brzuchu i podbrzuszu. Dzięcioł duży (Dendrocopos major) wyróżnia się intensywnie czerwoną plamą podogonową i czystym, białym lub lekko kremowym brzuchem bez kreskowania. Jego cechą charakterystyczną jest czarna pręga na policzku, która sięga aż do karku, tworząc zamkniętą „ramkę” pod białą plamą policzkową (pokrywami usznymi). Dzięcioł białoszyi (Dendrocopos syriacus) różni się od dzięcioła dużego brakiem czarnej poprzecznej pręgi dochodzącej do karku. Dzięki temu biała plama na policzku łączy się z bielą na boku szyi. Na brzegach sterówek (piórach ogona) ma znacznie mniej bieli niż dzięcioł duży, a na bokach jego ciała widoczne jest delikatne, ciemne kreskowanie (wyraźniejsze u młodych ptaków). Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos) natomiast wyróżnia się dużą, białą plamą na dolnej części grzbietu oraz wyraźnym, podłużnym kreskowaniem na piersi i brzuchu. Podbrzusze ma odcień bardziej różowy niż intensywnie czerwony. Dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) wyróżnia się na tle pozostałych dzięciołów czerwoną czapeczką na głowie, występującą u obu płci (u samicy jest ona mniej kontrastowa). Jego spód ciała jest żółtawy z ciemnym kreskowaniem na bokach piersi i brzucha, a podbrzusze ma odcień różowawoczerwony. Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych jest czarny pasek na policzku (tzw. wąs), który – w przeciwieństwie do dzięcioła dużego – jest wąski i nie dochodzi do nasady dzioba. Przedstawione gatunki określa się mianem „dzięciołów pstrych”, ponieważ łączą podobne zestawienie barw: czerni, bieli i czerwieni. Wykazują one również zauważalny dymorfizm płciowy. Z wyjątkiem dzięcioła średniego, u samców innych pstrych dzięciołów czerwień pojawia się na potylicy (np. u dzięcioła dużego) lub na całej powierzchni głowy (u dzięciołka), podczas gdy głowa samic jest pozbawiona czerwonych akcentów. Gatunki te różnią się również rozmiarem ciała, tempem i rytmem werblowania oraz wydawanymi głosami. Dzięcioł duży, białoszyi oraz białogrzbiety osiągają wielkość zbliżoną do kosa (Turdus merula). Natomiast dzięcioł średni jest od nich mniejszy – wielkością odpowiada szpakowi (Sturnus vulgaris). Najliczniejszy dzięcioł Polski Spośród wszystkich dzięciołów występujących w Polsce najliczniejszy (także w skali Europy) jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), którego krajową populację ocenia się na 600–900 tys. par. Gatunek ten zasiedla różnorodne siedliska – od lasów mieszanych (łączących drzewa iglaste i liściaste) oraz liściastych, po podmokłe i stricte iglaste. Badania pokazują, że ponad 80% jego dziupli powstaje w pniach martwych i obumierających drzew. Jego dziuple znajdowano również w parkach, sadach czy alejach. Dzięcioł duży na swoje gniazda najczęściej wybiera dęby, brzozy, olchy i sosny. Corocznie wykuwa nową dziuplę, choć zdarza się, że w tym samym drzewie. Dziuplę lęgową wykuwa samiec, a kucie rozpoczyna zazwyczaj już w lutym lub marcu. Głębokość takiej dziupli wewnątrz drzewa może sięgać nawet pół metra. Z jego starych i porzuconych dziupli później korzystają wiele innych gatunków zwierząt – m.in. pszczoły, nietoperze, drobne ssaki czy inne gatunki ptaków, takie jak szpaki czy pleszki. Dzięcioł duży należy do typowych oportunistów pokarmowych, co oznacza, że sprawnie dostosowuje dietę do pory roku i dostępności pożywienia. Zjada zarówno pokarm zwierzęcy, jak i roślinny. Żywi się owadami i ich larwami ukrytymi pod korą drzew, a w sezonie lęgowym sięga także po jaja i pisklęta innych ptaków (np. sikor bogatek czy rudzików). Aby się do nich dostać, potrafi rozkuć ściankę budki lęgowej lub powiększyć jej otwór wlotowy. Z kolei w skład jego diety roślinnej wchodzą owoce (np. jabłka) oraz nasiona drzew iglastych (sosny i świerka). Do ich zdobywania tworzy tzw. kuźnię – wciska szyszkę w szczelinę kory, pnia drzewa lub w załom gałęzi, po czym uderzeniami dzioba rozłupuje łuski, by sprawnie wydobyć nasiona. Zimą często zagląda do przydomowych lub parkowych karmników, gdzie delektuje się wysokoenergetycznym pokarmem, takim jak łuskany słonecznik, słonina lub kule tłuszczowe. Różnorodność dzięciołów pokazuje, jak fascynujący i bogaty jest świat ptaków – wystarczy wytężyć wzrok i słuch, by odkryć go w najbliższym otoczeniu. Dbając o ich siedliska w lasach i parkach, dajemy im przestrzeń do życia, a sobie – szansę na spotkanie z jednymi z najbardziej fascynujących ptaków naszej przyrody. Źródła: Przewodnik Collinsa. Ptaki, wyd. II; Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny, 2015; Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, 2019; birdsoftheworld.org Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Nie tylko ludzie kochają czworonogi. Opieka nad pupilami jest powszechna także u tych zwierząt
Nowe badania nad relacjami międzygatunkowymi naczelnych przyniosły zaskakujące wyniki. Okazuje się, że u małp i ich krewniaków potrzeba opieki nad innymi zwierzętami jest powszechna. Naukowcy odkryli setki przypadków czułości, troski, zabawy i niezwykłej więzi między małpami a innymi gatunkami. Rzucają one nowe światło na ewolucyjne korzenie ludzkiej potrzeby posiadania zwierząt.
Wszystko zaczęło się od zaskakującej obserwacji w szanghajskim Zoo, gdzie samica gibbona białolicego, zamiast odpędzić mysz, która wbiegła na jej wybieg, delikatnie ją podniosła i zaczęła głaskać. To skłoniło biologów ewolucyjnych pod kierownictwem Cyrila Gruetera z Uniwersytetu Oksfordzkiego do przeanalizowania podobnych zachowań u naczelnych. Wyniki ich pracy, opublikowane w czasopiśmie „Primates”, dowodzą, że bliskie kontakty małp z innymi stworzeniami są znacznie powszechniejsze, niż dotychczas sądzono. Zebrane przez nich bardzo liczne przykłady pokazują, że ludzka miłość do czworonogów pochodzi prawdopodobnie od naszych zwierzęcych kuzynów. Naukowcy gromadzą setki przykładów Naukowcy przeanalizowali artykuły naukowe, doniesienia medialne oraz przeprowadzili globalną ankietę wśród 37 prymatologów. Zgromadzili 427 udokumentowanych przypadków bliskich interakcji międzygatunkowych. Zachowania te przejawiało 88 gatunków naczelnych oraz 127 innych gatunków zwierząt, zarówno w niewoli, jak i na wolności. Zebrała się z tego wszystkiego pokaźna i spójna baza danych, z których można już było wyciągać naukowe wnioski. Przykłady zaskakują różnorodnością. W Sri Lance hulman delikatnie głaskał wiewiórkę, młody samiec bonobo czule opiekował się młodą mangustą, w Tajlandii grupa makaków czyściła futro bezpańskiemu psu. Jednym z najciekawszych zachowań są relacje makaków japońskich z wyspy Yakushima z jeleniami wschodnimi. Choć zaczynają się od zjadania przez jelenie owoców zrzucanych z drzew przez małpy, przeradzają się w coś głębszego. Makaki nie tylko iskają jelenie i usuwają ich pasożyty, ale bawią się z nimi, jeżdżą na nich, a nawet podejmują próby kopulacji. Niektóre zebrane przez naukowców przykłady można zobaczyć na tym zdjęciu, dołączonym do artykułu naukowego (szczegółowe opisy pod zdjęciem): A: Samica kapucynki panamskiej (Cebus imitator) iska czepiaka czarnorękiego (Ateles geoffroyi) w Santa Rosa, Kostaryka; fot. Nicholas Chapoy. B: Langur ciemnogłowy (Trachypithecus pileatus) iska langura Phayre’a (Trachypithecus phayrei) w Parku Narodowym Satchari, Bangladesz; fot. Sabit Hasan. C: Hulman Semnopithecus priam głaszcze wiewiórkę cejlońską (Ratufa macroura) w Parku Narodowym Yala, Sri Lanka; fot. Senthi Aathavan Senthilverl, via Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0. D: Makaki niedźwiedzie (Macaca arctoides) iskają psa w świątyni Khao Tao Mo, Tajlandia; fot. Neil Challis. E: Samica gibońca białolicego (Nomascus leucogenys) trzyma mysz w zoo w Szanghaju, Chiny; fot. Cyril Grueter. F: Makak japoński (Macaca fuscata) na grzbiecie jelenia wschodniego (Cervus nippon) na Yakushimie, Japonia; fot. Alexandre Bonnefoy i Cédric Sueur. G: Młody osobnik rokselany czarnej (Rhinopithecus bieti) bawi się na świni domowej w Xiangguqing, Narodowym Parku Złotej Małpy. Yunnan, Chiny; fot. Yanpeng Li. H: Lemur katta (Lemur catta) liże maki szarego (Hapalemur meridionalis) w Mandenie, Madagaskar; fot. Timothy Eppley. Opieka czy adopcja? Większość opisywanych interakcji ma charakter krótkotrwały, ale nie wszystkie. W 2004 roku w Brazylii grupa kapucynek czarno-białych adoptowała niemowlę uistiti białouchej. Małpka spędziła w stadzie co najmniej dziesięć miesięcy, będąc pod opieką dwóch przybranych matek. Podobny instynkt opiekuńczy wykazywała słynna gorylica Koko, która tuliła i chroniła swojego kotka All Ball. Z kolei w izraelskim zoo makak opiekował się zbłąkaną kurą, regularnie czyszcząc jej pióra, tuląc i bawiąc się z nią. Nie wszystko kończy się dobrze Niestety, nie wszystkie takie kontakty kończyły się szczęśliwie. Badacze zaobserwowali 26 przypadków „nadużyć”. W Arabii Saudyjskiej samiec pawiana porwał i przez długi czas nosił ze sobą szczeniaka. Odnotowano 13 przypadków, w których inne zwierzęta – w tym ptaki, łuskowce czy domowy kot – poniosły śmierć w wyniku zbyt gwałtownego traktowania. Naukowcy podkreślają jednak, że rzadko wynikało to z agresji naczelnych. Często były to po prostu niefortunne, niezdarne próby podjęcia opieki nad delikatniejszym stworzeniem przez niedoświadczoną małpę. W National Geographic opisywaliśmy także przypadki „kradzieży” młodych przez kapucynki biało-czarne w Panamie. Ewolucyjne źródła ludzkiej empatii Analiza ujawniła różne wzorce zachowań, w zależności od płci i wieku małp. Młode osobniki najczęściej inicjowały zabawy, podczas gdy dorosłe samice skupiały się na iskaniu i pielęgnacji. Choć większość tych interakcji jest inicjowana przez naczelne, prof. Cédric Sueur z Uniwersytetu w Strasburgu w rozmowie ze Smithsonian Magazine zwraca uwagę na potrzebę zbadania ich także z perspektywy drugiej strony. Jelenie, psy czy świnie nie są przecież bezwolnymi przedmiotami – także godzą się na udział w tych relacjach. Wszystkie te obserwacje pomagają zrozumieć również ludzką potrzebę posiadania zwierząt domowych. Udomowienie zwierząt przez ludzi sięga co najmniej 12 tysięcy lat wstecz, ale wygląda na to, że predyspozycje do takich więzi są o wiele starsze. Ciekawość, tolerancja, empatia oraz instynkt opiekuńczy nie pojawiły się u człowieka nagle. Jak podsumowuje dr Grueter, zachowania naczelnych to ewolucyjne klocki, z których po milionach lat powstała nasza więź ze zwierzętami domowymi. Źródło: Primates Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W naturze niemal wyginęły, w stawach Tajów są świętością. Niezwykła historia megaryb z Tajlandii
Pangaz, uznawany za jedną z największych słodkowodnych ryb na świecie, w naturze stoi na skraju wyginięcia. W Tajlandii stał się jednak obiektem kultu, symbolem statusu i niespodziewaną nadzieją na ratunek.
Spis treści: Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Gigantyczne ryby znikają z rzek i jezior, ale świetnie odnajdują się w prywatnych stawach i ogrodach. Naukowcy widzą w tym szansę na odbudowę zagrożonych gatunków. Kiedy w zeszłym roku na zalanej stacji kolejowej w Chiang Mai w Tajlandii pojawił się pangaz ważący około 90 kilogramów, ludzie dosłownie stanęli jak wryci. Widok ryby długiej na ponad dwa metry, uwięzionej przy kasie biletowej, wydawał się surrealistyczny. Pojawiło się oczywiste pytanie: jak się tam znalazła? Na pewno nie przybyła ze swojego naturalnego środowiska – rzeki Mekong, która przepływa przez kilka krajów Azji Południowo-Wschodniej. Ten krytycznie zagrożony gatunek należy do największych ryb słodkowodnych na świecie i w Tajlandii stał się już niemal niespotykany. Ryba ze stacji niemal na pewno pochodziła z hodowli – prawdopodobnie uciekła z prywatnego stawu, świątynnej sadzawki albo zarybionego zbiornika, gdy powódź przerwała ogrodzenia. To wydarzenie dało rzadki wgląd w ukryty świat. W całej Tajlandii megaryby, takie jak pangaz (Pangasianodon gigas) oraz równie zagrożony karp syjamski, zwany też karpiem olbrzymim (Catlocarpio siamensis), są masowo rozmnażane w niewoli. Hodują je państwowe wylęgarnie, komercyjne farmy i prywatni właściciele. Ryby trafiają do łowisk wędkarskich, do świątyń jako obiekty kultu, a także do ogrodowych stawów jako egzotyczne ozdoby. W ten sposób powstała ogromna, w dużej mierze nieudokumentowana populacja, która wielokrotnie przewyższa liczebnością to, co pozostało jeszcze w naturze. Dziś naukowcy stawiają pytanie: czy te stada hodowlane mogą pomóc w zatrzymaniu spadku liczebności megaryb w rzekach? – Zasoby hodowlane mogą być czymś więcej niż tylko ostatnim zabezpieczeniem – mówi Zeb Hogan, biolog z Uniwersytetu Nevady w Reno, od lat badający megaryby Mekongu. – Odpowiednio prowadzone hodowle i skuteczna ochrona mogą wzmocnić dzikie populacje i uratować te ikoniczne ryby przed całkowitym wyginięciem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120602-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c544c36.png" width="1125" height="799" alt="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie pangazy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." title="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie sumy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." /> Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Pangaz dorasta do ponad 270 kilogramów. Dawniej jego populacja była liczna, był ceniony zarówno jako źródło mięsa, jak i obiekt kultu ze względu na swoje rozmiary. Na początku XX wieku tajscy rybacy odławiali setki osobników rocznie. Później liczba ta spadła do dziesiątek. – Szedłem nad rzekę się wykąpać i przy okazji łapałem rybę na kolację – wspomina 79-letni Boonrian Jinarat, który przez dziesięciolecia łowił w Chiang Khong. Tamte czasy minęły. Nie ma dokładnych danych o populacji dzikiej, ale od lat w Tajlandii nie odnotowano ani jednego połowu. Dziś w Chiang Khong stoi ogromny, złoty pomnik suma – monument upamiętniający to, co w naturze zostało utracone. Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Świadomy zagrożenia, tajski rząd na początku lat 80. rozpoczął program hodowli ochronnej. Okazało się, że gatunek dobrze znosi techniki stosowane w wylęgarniach i jego liczba w niewoli systematycznie rosła. Z czasem olbrzymy trafiły także w ręce prywatne. Kolekcjonerzy, opiekunowie świątyń i hodowcy zaczęli trzymać je obok innych symbolicznych gatunków, jak karp syjamski.– Ich rozmiar sprawia, że przypisuje się im niemal święty status, często łączony z wierzeniami religijnymi – mówi Chaiwut Grudpan, ichtiolog z Uniwersytetu Ubon Ratchathani. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120908-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-4a97bed.png" width="1122" height="801" alt="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia pangaza z Mekongu." title="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia olbrzymiego suma z Mekongu." /> Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Ryby trafiają też w gusta kolekcjonerów. Sittitam Ruengcharungpong dorastał w Bangkoku, gdzie jego ojciec hodował ryby hobbystycznie. Dziś rozmnaża komercyjnie arowany (zwane smoczymi rybami) i arapaimy, ale w dwóch przydomowych stawach trzyma też kilka tajskich megaryb. – Chcę je odchować do pełnych rozmiarów, takich, jakie pamiętam z dzieciństwa. Chcę też, by moje dzieci mogły zobaczyć, jak ogromne potrafią być – mówi. Dla Jirawata „Organa” Sangphoo fascynacja Tajów dużymi rybami stała się biznesem. Pod Bangkokiem wynajmuje dawną farmę krewetek wielkości boiska piłkarskiego. Trzyma tam setki ryb – od egzotycznych importowanych, po rodzime megaryby. Klientami są prywatni kolekcjonerzy, akwaria i parki wędkarskie. Zainteresowanie stale rośnie. Najcenniejszy jest karp syjamski, czyli karp olbrzymi – gatunek wolno rosnący, występujący w dorzeczach Mekongu i Czao Phrayi, uważany za symbol dostatku i szczęścia. „Organ” sprzedał kiedyś jednego karpia ważącego 121 kilogramów parkowi wędkarskiemu za 1,7 miliona bahtów, czyli około 52 tysiące dolarów. – Przy takiej wartości i krótkim czasie, kiedy mam je w rękach, dbam o nie jak o własne zwierzęta – mówi. Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Aby myśleć o ochronie, trzeba wiedzieć, ile takich ryb jest, gdzie są trzymane i jak wygląda ich różnorodność genetyczna. Analiza DNA obecnego w wodzie może pomóc w wykrywaniu megaryb w prywatnych stawach i hodowlach. Hogan wraz ze współpracownikami chce prześledzić pochodzenie hodowlanych ryb i zebrać próbki do badań genetycznych, zaczynając od pangaza. Dokładne policzenie może się nie udać, ale Hogan, kierujący projektem „Wonders of the Mekong”, szacuje, że w całej Tajlandii żyje w hodowlach ponad milion pangazów – czyli co najmniej tysiąc razy więcej niż w naturze. Ogromna liczba wynika z odporności gatunku na warunki hodowlane. – Wkładasz olbrzymią rybę do małego stawu i ona ma się świetnie – mówi Hogan, który jest także Eksploratorem National Geographic. Dla porównania, inne słodkowodne giganty nie radziły sobie w niewoli. Chińska ryba-miecz z Jangcy – niegdyś jedna z największych ryb świata – nie przetrwała w hodowlach i prawdopodobnie wyginęła w naturze na początku lat 2000. Przy odpowiedniej ilości pożywienia i przestrzeni inne tajskie megaryby mają się lepiej, ale rozmnażanie w niewoli to dodatkowe wyzwanie. Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Sama zdolność do przeżycia w stawach to nie wszystko. Kluczowa jest genetyka. Dziesięciolecia rozmnażania w zamkniętych populacjach prowadzą do wąskich gardeł genetycznych i osłabienia cech niezbędnych w naturze. Ryby takie jak pangaz składają tysiące jaj w jednym tarle. W wylęgarniach para dorosłych może dać dziesiątki tysięcy młodych. Bez ścisłej kontroli szybko zawęża to pulę genetyczną, zwiększa ryzyko chowu wsobnego i osłabia odporność populacji. – Wypuszczanie takich ryb może osłabić genetycznie dzikie populacje, czyniąc je mniej odpornymi na choroby, zmiany środowiska i nowe zagrożenia – mówi Apinun Suvarnaraksha, wykładowca rybactwa z Uniwersytetu Maejo w Chiang Mai. Dochodzi jeszcze brak naturalnej selekcji. W hodowli ryby rozwijają cechy, jak łagodność i zależność od człowieka, które obniżają ich szanse przeżycia w naturze. – Samo posiadanie ryb nie wystarczy – mówi Hogan. – Muszą być genetycznie na tyle silne, by dały sobie radę w rzece. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121305-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-04c99b4.png" width="1064" height="800" alt="Pangazy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." title="Olbrzymie sumy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." /> Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Rola prywatnych kolekcjonerów w ochronie przyrody budzi spory. Krytycy twierdzą, że to normalizuje posiadanie dzikich zwierząt. Inni uważają, że dla niektórych gatunków to jedyna szansa przetrwania. Dla części kolekcjonerów udział w ochronie stanowi powód do dumy. Nantarika Chansue, weterynarz z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku, trzyma około 20 pangazów w stawie z liliami przy domu. Opiekuje się też dwoma tuzinami słodkowodnych płaszczek olbrzymich, odebranych rybakom. – Jestem dumna, że mogę dbać o gatunki tak rzadkie na świecie – mówi. W stolicy sąsiedniego Laosu, Wientianie, pewien przedsiębiorca postanowił działać samodzielnie. Prosi o anonimowość, bo nie chce drażnić władz. Zbudował staw dla krytycznie zagrożonych brzanek Luciocyprinus striolatus, zwanych „rybami zjadającymi małpy”. Odłowił je z dopływu Mekongu, który może być ich ostatnim schronieniem, a który zagrożony jest budową tamy. – Kiedy tama powstanie, wilcza brzanka zniknie z natury – mówi. Patrząc, jak szybkie ryby przecinają wodę, dodaje: – To ostatnia możliwość. Po prostu próbuję ocalić gatunek – podsumowuje. Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Największe wyzwanie zaczyna się poza stawami. Wypuszczanie zwierząt, które świetnie radzą sobie w hodowli, z powrotem do natury jest wyjątkowo trudne, zwłaszcza w przypadku wielkich ryb słodkowodnych. Megarybom Mekongu zagrażają tamy, przełowienie i coraz częściej także zmiany klimatu. Wiele z nich, jak sum olbrzymi, odbywa dalekie wędrówki i potrzebuje drożnych rzek. W Tajlandii próbowano wypuszczać narybek do zbiorników zaporowych, ale nie udało się odtworzyć populacji w samym Mekongu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121543-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c490086.png" width="786" height="797" alt="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają pangazy w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." title="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają olbrzymie sumy z Mekongu w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." /> – Trzeba podejść całościowo: nie tylko rozmnażać i wypuszczać, ale też chronić i odtwarzać siedliska – mówi Suvarnaraksha. – To oznacza walkę z kłusownictwem, ograniczanie skutków budowy tam i współpracę z lokalnymi społecznościami. W Tajlandii od lat nie ma połowów dzikiego pangaza, ale nadzieję daje Kambodża, której system rzeczny zachował się najlepiej. Pod koniec ubiegłego roku rybacy złowili i wypuścili 17 pangazów w Tonle Sap i Mekongu. To największa liczba od ponad dwóch dekad. Kilka ryb przekraczało 90 kilogramów, a ich wiek wskazywał na naturalne rozmnażanie. Jakąkolwiek rolę odegrają prywatne kolekcje megaryb, jedno jest pewne: rzeki muszą ponownie stać się miejscem, w którym te ryby mogą żyć i się rozmnażać. – To nie jest rozwiązanie, ale też nie problem – podsumowuje Hogan. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś uważa, że samo trzymanie ryb w hodowlach wystarczy. To nie wystarczy. Prawdziwa ochrona to oddać im rzekę, do której będą mogły wrócić. Źródło: National Geographic
Groźne opady i burze nadciągają nad Polskę. Wszystko przez anomalię na południu Europy
Przejście aktywnego wtórnego niżu nad Europą Środkową przyniesie do Polski intensywne opady deszczu oraz silny wiatr. Meteorolodzy wskazują, że bezpośrednią przyczyną tych zjawisk jest układ baryczny, którego dynamika jest ściśle powiązana z anomaliami termicznymi na Morzu Śródziemnym.
Potencjalnie groźne zjawiska to sprawa pofalowanego frontu atmosferycznego, rozciągającego się od Rosji po Półwysep Iberyjski. Wzdłuż tej strefy przemieszczają się wtórne ośrodki niżowe, które transportują zróżnicowane masy powietrza. Zderzenie ciepłego powietrza zwrotnikowego z chłodniejszym polarnym sprzyja rozwojowi chmur kłębiastych. W efekcie w najbliższym czasie (21–22 sierpnia) w Polsce można spodziewać się burz z obfitymi opadami deszczu oraz silnymi porywami wiatru. Rozkład opadów dla polskich województw W nocy z piątku na sobotę Polska znajdzie się pod wpływem wtórnego niżu przemieszczającego się z południowego zachodu Europy. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia przed intensywnymi opadami deszczu oraz lokalnymi burzami. W województwie dolnośląskim prognozowana suma opadów wynosi od 40–60 mm, a lokalnie do 70 mm. Zjawiskom tym towarzyszyć mogą porywy wiatru do 80 km/godz. oraz grad. W województwach śląskim i opolskim przewiduje się burze superkomórkowe z gradem do 4–5 cm i porywami wiatru do 80–100 km/godz. Strefa intensywnych opadów przesunie się potem nad województwa wielkopolskie, łódzkie, kujawsko-pomorskie oraz północną część mazowieckiego. Burzom i opadom towarzyszyć będą silne porywy wiatru. Temperatura Morza Śródziemnego a pogoda w Polsce Obserwowane w Europie Środkowej procesy są powiązane z warunkami termicznymi panującymi na południu kontynentu. Według danych programu Copernicus, lipiec 2026 roku był najcieplejszym miesiącem w historii pomiarów powierzchni oceanów (z wyłączeniem rejonów polarnych), osiągając średnią temperaturę wody na poziomie 20,96°C. Poprzedni rekord z 2023 roku wynosił 20,89°C. Szczególnie wysokie odchylenia od normy odnotowano w zachodniej części Morza Śródziemnego, gdzie na Morzu Tyrreńskim woda regularnie osiągała temperaturę 30°C i wyższą. Wysoka temperatura powierzchni mórz oznacza intensywniejsze parowanie i akumulację wilgoci w atmosferze. Wilgotne masy powietrza przemieszczające się na północ stanowią źródło energii dla frontów atmosferycznych. Analizy numeryczne przeprowadzone przez Europejskie Centrum Prognoz Średnioterminowych (ECMWF) po powodziach z września 2024 roku wykazały, że wywołane niżem Boris opady deszczu w Europie Środkowej były o około 10% wyższe właśnie z powodu ponadprzeciętnych temperatur Morza Śródziemnego i Morza Czarnego. Czy powstanie niż genueński? Najgroźniejsze zjawiska pogodowe w Polsce są zazwyczaj konsekwencją specyficznej cyrkulacji na przełomie lata i jesieni. W tym okresie dochodzi do zderzeń chłodnego powietrza polarnego z północy z rozgrzanym powietrzem śródziemnomorskim. Gdy zimne powietrze dociera nad ciepłe wody Morza Śródziemnego, obecność bariery Alp inicjuje proces cyklogenezy, prowadząc do powstania niżu genueńskiego. Układ ten porusza się przeważnie na północny wschód, niosąc ogromne zasoby wilgoci nad terytorium m.in. Austrii, Czech i Polski, co grozi obfitymi opadami. W przypadku tzw. blokady atmosferycznej, układ niżowy może pozostawać nad jednym obszarem przez kilkadziesiąt godzin. Dodatkowy wpływ ma ukształtowanie terenu – wymuszone wznoszenie mas powietrza ponad Sudety i Beskidy potęguje opady. Meteorolodzy podkreślają, że na chwilę obecną nie ma bezpośredniego zagrożenia powodziowego dla Polski. Ale precyzyjne określenie trajektorii niżów jest możliwe na maksimum 12 godzin naprzód. Zatem nadejście niżu genueńskiego na razie jest niewiadomą. Źródła: IMGW, Meteorologix, Onet, Europa.eu Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
„Kinowy” hit z oceanu na Florydzie. Rekin po raz pierwszy sam sfilmował innego rekina
Nowoczesne urządzenia po raz kolejny dostarczyły niezwykłych obserwacji przyrody. Naukowcy z Florydy wyposażyli rekina wąsatego w kamerę, a ten sfilmował swoje długie spotkanie z żarłaczem białym. To pierwsze takie nagranie w historii, wykonane z perspektywy rekina.
Kamery, drony i fotopułapki rewolucjonizują biologię. Dzięki urządzeniom, które w bezinwazyjny sposób obserwują przyrodę, naukowcy reularnie dokonują odkryć, które podważają naszą dotychczasową wiedzę. Fotopułapki odkrywają nowe gatunki, nowe zachowania, umożliwiają zobaczenie tego, co do tej pory było ukryte przed ludzkimi oczami. Pisaliśmy już m.in. o niezwykłym nagraniu polowania wilków na żubry w Puszczy Białowieskiej, nagraniach z kamer na grzbietach bocianów, czy pierwszym filmie z porodu wielorybów. Tym razem oceanografowie z Florida Atlantic University informują o czymś jeszcze dziwniejszym: wyposażony w kamerę na płetwie grzbietowej rekin wąsaty sam sfilmował innego rekina – żarłacza białego, w towarzystwie stadka podążających za nim ryb. Niezwykłe spotkanie drapieżników Według naukowców to pierwsze w historii nagranie rekina wykonane przez innego rekina. 4-minutowe spotkanie rekina wąsatego (ang. Nurse shark, łac. Ginglymostoma cirratum) z żarłaczem białym (ang. Great white shark, łac. Carcharodon carcharias) zostało sfilmowane w 2025 roku. Kamera była przytwierdzona do płetwy grzbietowej rekina wąsatego, który pływał wokół sztucznej rafy Donny Boy Slipe Reef w pobliżu Boynton Beach na Florydzie – popularnego miejsca do nurkowania. Na jego grzbiecie widać remorę – rybę, która traktuje większe ryby, m.in. rekiny, jako darmowy transport i stołówkę, żywiąc się pozostawionymi przez nie resztkami. Oba rekiny nie poprzestały na przepłynięciu obok siebie – aktywnie krążyły przez kilka minut, oceniając sytuację i obserwując się nawzajem. – Kiedy zobaczyliśmy żarłacza, nie mogliśmy w to uwierzyć. Film z punktu widzenia rekina to surrealistyczne doświadczenie – powiedziała Genevieve Sylvester z zespołu badawczego. Sfilmowany przez niego żarłacz biały miał wokół siebie i na sobie aż 6 remor, oraz stadko ciekawskich ryb tuńczykowatych, zapewne liczących na resztki z upolowaniej zdobyczy. Nagranie oraz okoliczności jego powstania naukowcy opublikowali na Youtube: View oEmbed on the source website Rekin gubi kamerę Jednak mało brakowało, a pieczołowicie zbierane dane, wraz z filmem, zostałyby utracone. Kamera, czujnik i lokalizator odpadł od płetwy rekina zbyt wcześnie, a naukowcy utracili z nimi łączność. Po pewnym czasie urządzenie zostało wyrzucone przez fale na brzeg Boynton Beach. Po 4 dniach ciszy wysłało jednak sygnał, naukowcy mogli je odnaleźć i okazało się, że zawiera bezcenny film. Naukowcy z Florida Atlantic University, pod kierunkiem prof. Stephena Kaijury, w podobny sposób obserwują także inne florycdkie rekiny: żarłacze czarnopłetwe, żarłacze żółte i rekiny-młoty. One także mogą dostarczyć nam ciekawych, „wyreżyserowanych” przez siebie filmów. Źródło: IFL Science Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tegoroczne upały były armagedonem dla ptaków w miastach. „Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta”
Jakbyś się czuł, gdyby ktoś zamknął cię w blaszanej puszce wystawionej na 40-stopniowy upał – i nie miałbyś potu, który mógłby cię ochłodzić. Nic przyjemnego, prawda? W takiej właśnie pułapce bez wyjścia znalazły się w tym roku tysiące miejskich ptaków. Zjawisko, które zaobserwowali leśnicy, łamie serce.
Betonoza, „wyspy ciepła” i nagrzewające się do czerwoności dachy – nasze miasta podczas letnich fal upałów zamieniają się w wielkie piekarniki. Gdy my ratujemy się klimatyzacją, miejskie zwierzęta muszą walczyć o przetrwanie. Tegoroczne lato dobitnie pokazało, jak bardzo nieprzystosowane do rosnących temperatur jest polskie środowisko zurbanizowane. Dramat rozegrał się tuż nad naszymi głowami, w rynnach, szczelinach budynków i pod blaszanymi dachami, gdzie z braku laku ptaki – zwłaszcza jerzyki – najchętniej zakładają swoje gniazda. „Armagedon dla ptaków” Dla leśników i wolontariuszy z ośrodków rehabilitacji dzikich zwierząt ostatnie miesiące były prawdziwym koszmarem i walką z czasem. – W tym roku przyjęliśmy ponad 400 piskląt jerzyków. To 9–10 razy więcej niż w poprzednich latach w tym samym okresie. Do większych ośrodków trafiało ich jeszcze więcej. Tegoroczne upały to był armagedon dla tych ptaków – mówi PAP Paweł Kowalski, kierownik Leśnego Ośrodka Rehabilitacji Dzikich Zwierząt Nadleśnictwa Piotrków. Mechanizm tej tragedii był bardzo brutalny. Nagrzane od słońca blachy i wyloty wentylacyjne zamieniały się w śmiertelne pułapki cieplne. Ponieważ ptaki nie pocą się jak ssaki (regulują temperaturę jedynie poprzez otwieranie dziobów, szybkie oddychanie czy stroszenie piór), a pisklęta były ślepe i pozbawione izolujących piór, ich ciała błyskawicznie się przegrzewały. Jedyny ratunek to desperacki skok Aby nie usmażyć się żywcem w rozgrzanych gniazdach, maluchy, które nie potrafiły jeszcze latać, masowo, instynktownie wyskakiwały w przepaść. Wiele z nich zginęło na miejscu po uderzeniu w beton. Część na szczęście uratowali mieszkańcy. – Ludzie chodzili po osiedlach z pudełkami i zbierali pisklęta jerzyków. Do naszego ośrodka przywozili po kilkanaście–kilkadziesiąt maluchów naraz; były kolejki – relacjonuje dla PAP Kowalski. Nawet budka lęgowa może stać się piekarnikiem Choć w lasach i dziuplach drzew panuje naturalny chłód, w miastach infrastruktura często tworzy tzw. pułapki ekologiczne. Ignacy Stadnicki z Laboratorium Biologii Antropocenu Uniwersytetu Warszawskiego (UW) w rozmowie z PAP ostrzega, że gniazdowanie w metalowych elementach (np. w słupkach, za rynnami) przy 40-stopniowych upałach kończy się tragicznie. Co szokujące, problemem bywają także tradycyjne, drewniane budki lęgowe. – W budkach w ciągu dnia może być nawet goręcej, a w nocy chłodniej niż na zewnątrz – tłumaczy Stadnicki. Zbyt wysoka temperatura zabija pisklęta, ale też zaburza inkubację jaj. Dlatego polscy naukowcy wspólnie z Akademią Sztuk Pięknych (ASP) pracują nad nowymi generacjami domków dla ptaków. Testowane są budki izolowane materiałem z grzybni, modele ceramiczne z warstwą powietrza, a nawet domki zrobione z recyklingowych materiałów namiotowych, które mają odbijać ciepło i naśladować naturalne warunki z dziupli. Bo tych, przez wycinkę drzew, jest coraz mniej. Zieleń zamiast betonu Eksperci podkreślają, że żadne technologiczne rozwiązania nie zastąpią mądrego planowania przestrzennego. Z badań prof. Marty Szulkin (UW) wynika jasno: jeśli zabetonujemy w mieście połowę terenów zielonych, to liczba młodych, zdrowych ptaków wyfruwających z budek spadnie o połowę. To proste wyliczenia. Prawdziwą tarczą przed morderczymi skutkami fal upałów pozostają dla ptaków po prostu stare drzewa, rozległe parki i rygorystyczne przestrzeganie prawa chroniącego miejsca lęgowe przed termomodernizacją budynków. W tym roku przyroda wystawiła nam wysoki rachunek za miejską betonozę. Pozostaje mieć nadzieję, że z tego bolesnego „armagedonu” wyciągniemy wnioski przed kolejnym latem. Bo fale upałów będę nam towarzyszyć w kolejnych latach. Źródło:naukawpolsce.pl Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Afrykański nietoperz w Europie. Sycylijska legenda sprzed 200 lat okazała się prawdą
Przez niemal 200 lat był uznawany za zoologiczną legendę, o której wspominano w sycylijskich kronikach. Teraz naukowcy potwierdzili: afrykański nietoperz – bruzdonos egipski – faktycznie zamieszkuje Europę. To odkrycie na nowo definiuje bioróżnorodność naszego kontynentu.
Bruzdonos egipski (Nycteris thebaica) jest szeroko rozpowszechniony w całej Afryce Subsaharyjskiej i na Bliskim Wschodzie – stąd jego sugestywna nazwa. W jego diecie trafiają się nawet żaby i ryby, ale skupia się na konsumpcji drobniejszych bezkręgowców. Uwielbia ćmy, chrząszcze czy pasikoniki. Uznawany jest za „szepczącego” nietoperze, bo emituje sygnały echolokacyjne o bardzo niskim natężeniu, czyli ciche. I z tego powodu naukowcy nie byli w stanie go do tej pory wykryć w Europie, bo zwierzę jest trudne do wykrycia przez standardowe urządzenia monitorujące Zagadkowy nietoperz na Sycylii W XIX-wiecznej literaturze sycylijskiej pojawiały się wzmianki o tajemniczym nietoperzu, jednak nikt się na niego nie natknął: brakowało konkretnych okazów, lokalizacji czy opisów diagnostycznych. Przez niemal dwa stulecia zoolodzy nie byli w stanie ani potwierdzić, ani ostatecznie odrzucić tych historycznych zapisów. Dopiero teraz międzynarodowemu zespołowi badaczy udało się potwierdzić obecność bruzdonosa egipskiego w Europie. Nowoczesna technologia kontra „szepczące” nietoporze Badacze skupili się na badaniach wulkanicznej wyspy Pantelleria położonej w kanale sycylijskim. Jest to naturalny pomost między Tunezją a Sycylią. Zastosowali innowacyjną metodę: rejestratory dźwięku o maksymalnej czułości ustawiono zaledwie pół metra nad ziemią, bo zwierzęta te lubią latać na takich wysokościach. Dzięki temu udało się przechwycić słabe sygnały echolokacyjne nietoperza latającego tuż przy podłożu. Po ich analizie naukowcy nie mieli najmniejszych wątpliwości – jest to bruzdonos egipski. – Te nagrania wskazują, że Pantelleria nie jest po prostu domem przypadkowego osobnika. Obecność dwóch nietoperzy lecących razem, wraz z wokalizacjami społecznymi, wskazuje na niewielką, wcześniej niewykrytą populację na wyspie – wyjaśnia Mirjam Knörnschild z Museum für Naturkunde Berlin i Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, która jest współautorką badania. Ani widu, ale słychu Co ciekawe, w publikacji naukowej na temat wykrycia nietoperza w Europie „Global Ecology and Conservation” naukowcy piszą, że mają jedynie dowody dźwiękowe dotyczące bruzdonosa egipskiego. Zatem naukowcom nie udało się go do tej pory zobaczyć w tej lokalizacji. Z uwagi na to, że gatunek ten lata bardzo nisko, naukowcy planują w przyszłości przeprowadzić odłowy z pomocą sieci, aby móc zobaczyć i fizycznie zbadać te zwierzęta. Dzięki temu uda się im znaleźć kryjówki enigmatycznego nietoperza. W ruch mają pójść też mniej inwazyjne fotopułapki. – Choć Nycteris thebaica przez długi czas trwał niezauważony na Pantellerii, musimy teraz określić wielkość tej populacji, zidentyfikować jej kryjówki, ocenić, czy występuje również w innych miejscach na Sycylii lub wyspach Cieśniny Sycylijskiej, a także ustalić, jak należy go chronić – podsumowuje główny autor badania, Danilo Russo z Uniwersytetu w Neapolu Federico II i Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie. Źródło: Global Ecology and Conservation Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wygląda jak puszysta maskotka. Naukowcy odkryli, że to jeden z najmłodszych ssaków świata
Leming norweski, żyjący na Półwyspie Fennoskandzkim, okazał się prawdziwym ewolucyjnym młodzikiem. Analizy genetyczne wykazały, że jako odrębny gatunek pojawił się zaledwie 35 tys. lat temu.
Spis treści Naukowcy poznali przeszłość leminga norweskiego Nietypowe mutacje i brak krzyżowania z bliskim krewnym Zaskakujące zachowania lemingów – mit o „samobójstwach” Badacze z Uniwersytetu Sztokholmskiego, wykorzystując sekwencjonowanie i zaawansowane analizy genetyczne, odkryli zaskakującą historię ewolucyjną leminga norweskiego (Lemmus lemmus). Wyniki ich pracy, opublikowane w czasopiśmie "Proceedings of the National Academy of Sciences" wskazują że jest to jeden z ewolucyjnie najmłodszych gatunków ssaków. Naukowcy poznali przeszłość leminga norweskiego Leming norweski oddzielił się od swojego najbliższego krewnego – leminga zachodniosyberyjskiego – około 35 000 lat temu, czyli podczas ostatniego zlodowacenia. Odgrywa on kluczową rolę ekologiczną w tundrze Półwyspu Fennoskandzkiego, obejmującego Norwegię, Szwecję, Finlandię i część Rosji. Zwierzak ten jest podstawowym źródłem pożywienia dla wielu drapieżników, w tym zagrożonego lisa polarnego. Dotychczas jednak nie był szczegółowo zbadany genetycznie. Szwedzkie badanie porównało genomy dziewięciu współczesnych oraz dwóch kopalnych osobników lemingów. Wyniki wykazały, że leming norweski i zachodniosyberyjski stanowią odrębne linie ewolucyjne. Co ciekawe, nie znaleziono dowodów na krzyżowanie się tych dwóch gatunków, mimo że ich zasięgi prawie się pokrywają, a rozdzieliły się stosunkowo niedawno. To przypadek dość nietypowy wśród blisko spokrewnionych i żyjących na tym samym terenie ssaków. Nietypowe mutacje i brak krzyżowania z bliskim krewnym Zespół badaczy zidentyfikował setki unikalnych mutacji u leminga norweskiego, szczególnie w genach odpowiadających za kolor sierści, metabolizm tłuszczu i (prawdopodobnie) zachowanie. Te różnice genetyczne tłumaczą charakterystyczne czarno-żółte umaszczenie oraz wyjątkową zdolność do aktywności zimą, co uznawane jest za przystosowanie do surowych warunków klimatycznych i presji drapieżników. Badanie dostarczyło również nowych informacji na temat filogenezy rodzaju Lemmus, potwierdzając przy okazji status leminga wschodniosyberyjskiego jako odrębnego gatunku (Lemmus paulus) oraz porządkując długo niejasną taksonomię tej grupy. Zaskakujące zachowania lemingów – mit o „samobójstwach” Lemingi to niewielkie gryzonie z rodziny chomikowatych, zamieszkujące głównie tundrę Eurazji i Ameryki Północnej. Słyną z cyklicznych wahań liczebności populacji, która co jakiś czas gwałtownie wzrasta. Duże liczby lemingów podejmują wtedy migracje z przegęszczonych terenów, ginąc przy okazji za sprawą drapieżników lub tracąc życie np. płynąc w rzekach, a nawet morzu. To zachowanie zrodziło nieprawdziwe przekonanie, że lemingi popełniają „zbiorowe samobójstwo” i są mało inteligentnymi zwierzętami. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To wydawało się niemożliwe. Kolejna puma w polskim lesie – tym razem pod Wrocławiem
Sądziliśmy, że temat egzotycznych uciekinierów mamy już w tym sezonie zamknięty. Przypomnij: ledwie chwilę temu grasująca na Pomorzu puma została odłowiona – jej domem będzie poznańskie zoo. Jak widać, historia lubi się powtarzać. Doniesienia o wielkim kocie na południu Polski brano początkowo za żart, ale zdjęcia z fotopułapek nie pozostawiają złudzeń. Puma pod Wrocławiem to fakt.
Nadleśnictwo Świdnica potwierdza sensacyjne informacje. Dzięki fotografii przekazanej przez Powiatowy Oddział Straży Ochrony Przyrody w Świdnicy, służby leśne oficjalnie poinformowały, że po okolicznych terenach przemieszcza się puma. Wyraźne zdjęcie sylwetki potężnego kota zostało wykonane 9 sierpnia 2026 roku. Tajemniczy uciekinier zza oceanu. Gdzie przebywa puma? Leśnicy co prawda dysponują dowodem obecności pumy, ale dokładna lokalizacja kryjówki drapieżnika pozostaje tajemnicą. Zgłoszenia od zaniepokojonych świadków koncentrują się w rejonie Zagórza Śląskiego oraz Michałkowej. Sytuacja jest jednak bardzo dynamiczna. Co ciekawe, zaledwie kilka dni później (13 sierpnia) Starostwo Powiatowe w Kłodzku wydało podobne ostrzeżenie, informując o dużym, niezidentyfikowanym kocie widzianym między Szczytną a Polanicą-Zdrojem (Nadleśnictwo Zdroje). – Dla wielu z nas informacja ta początkowo brzmiała jak żart: brakowało bowiem zdjęcia lub nagrania potwierdzającego obecność tego niezwykłego drapieżnika. Teraz mamy jednak konkretny dowód – przekazuje Nadleśnictwo Świdnica. Nie ma się co dziwić, że wieści o pumie pod Wrocławiem potraktowano niezbyt poważnie. Skąd wielki kot wziął się w Polsce? Wielkie koty potrafią pokonywać ogromne dystanse. Jak jednak gatunek występujący naturalnie w obu Amerykach znalazł się na Dolnym Śląsku? Obecność pumy w Europie to wynik nielegalnego lub skrajnie nieodpowiedzialnego handlu dzikimi zwierzętami. Każdy taki osobnik na naszym terytorium to uciekinier z niewoli – prywatnej hodowli lub zoo. Z punktu widzenia ochrony przyrody, polski las to dla pumy środowisko całkowicie obce, stresujące i nienaturalne, co może potęgować jej strach i nieprzewidywalność. Co zrobić, gdy spotkasz pumę? Leśnicy apelują do turystów i mieszkańców o zachowanie najwyższej ostrożności oraz całkowite powstrzymanie się od prób poszukiwania zwierzęcia. Dzikie drapieżniki najczęściej same unikają kontaktu z człowiekiem, jeśli jednak podczas spaceru staniesz oko w oko z pumą, prosimy, pamiętaj o kilku zasadach: Nie panikuj i nie uciekaj. Odruchowy bieg to najgorsze, co możesz zrobić. Gwałtowny ruch wyzwala u wielkich kotów naturalny instynkt pościgu, a w sprincie człowiek nie ma żadnych szans. Zachowaj dystans i powiększaj go. Powoli i spokojnie wycofuj się z miejsca spotkania. Pamiętaj, aby cały czas utrzymywać kontakt wzrokowy ze zwierzęciem. Puma to drapieżnik atakujący z zaskoczenia – jeśli odwrócisz wzrok lub obrócisz się plecami, możesz wyzwolić w niej instynkt łowcy. Patrząc jej w oczy, dajesz sygnał: „widzę cię, nie jestem bezbronną ofiarą”. Nie wyciągaj telefonu. Choć chęć udokumentowania niezwykłego spotkania bywa silna, absolutnie nie rób zdjęć ani nie próbuj podchodzić bliżej. Skup się wyłącznie na własnym bezpieczeństwie. W żadnym wypadku nie zbliżaj się do kota, by uchwycić lepszy kadr! Zawiadom odpowiednie służby. Gdy tylko znajdziesz się w bezpiecznym, oddalonym miejscu, niezwłocznie zadzwoń pod numer alarmowy 112. Przekaż dyspozytorowi jak najdokładniejszą lokalizację spotkania. Służby terenowe robią wszystko, by zlokalizować zwierzę i – podobnie jak miało to miejsce w przypadku pumy na Pomorzu – sprowadzić je bezpiecznie do azylu. Do tego czasu najlepszym rozwiązaniem jest zachowanie zdrowego rozsądku i uważanie w rejonie zgłoszeń. Źródło: Lasy Państwowe Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Aż 94% obszaru Bałtyku ma ten sam problem. Eksperci ostrzegają przed morderczym zjawiskiem
Eutrofizacja, czyli groźny proces przeżyźniania wody, który prowadzi do powstawania tzw. pustyni tlenowych, zachodzi na niemal całym obszarze Morza Bałtyckiego. Zjawisko związane jest z gwałtownym rozwojem przemysłu i rolnictwa. Sytuacja zagraża nie tylko organizmom żyjącym w Bałtyku ale również odwiedzającym wybrzeże turystom.
Wielu turystów planujących wyjazd nad Morze Bałtyckie na pewno spotkało się kiedyś z komunikatem o trujących sinicach. Kąpiel w wodzie bogatej w te organizmy grozi wysypką, swędzeniem skóry czy łzawieniem oczu. Ekspansji bakterii sprzyja zjawisko eutrofizacji, które już teraz dotyczy niemal całego Bałtyku. Eutrofizacja, czyli przeżyźnienie wody Głównym czynnikiem napędzającym eutrofizację Bałtyku jest działalność rolnicza. Nadmierne stosowanie nawozów sztucznych i naturalnych sprawia, że składniki odżywcze (głównie azot i fosfor) przenikają do wód gruntowych, skąd rzekami trafiają wprost do morza. W wodach przepełnionych tymi pierwiastkami dochodzi do masowego zakwitu glonów i sinic, które przy wysokiej temperaturze powodują silne mętnienie wody. Gdy mikroorganizmy obumierają, opadają na dno, a proces ich rozkładu pochłania niemal cały rozpuszczony w wodzie tlen. W warunkach beztlenowych zaczynają namnażać się bakterie wytwarzające trujący siarkowodór. W efekcie na dnie powstają tzw. martwe strefy, czyli całkowicie pozbawione życia obszary, z których uciekają ryby i inne morskie organizmy. Bałtyckie martwe strefy Choć eutrofizacja dotyka niemal całego akwenu, nie wszędzie sytuacja jest na tyle krytyczna, by mówić o beztlenowych pustyniach. Miejsca, gdzie tlenu w wodzie jest za mało, by rozwijało się tam życie, pokrywają ok. 20% głębokiego dna Bałtyku. To obszar większy niż cała Dania. Co istotne, na naszym morzu znajduje się aż 7 z 10 największych tego typu stref na świecie. Oprócz niedotlenienia i zakwitu sinic, eutrofizacja niesie za sobą jeszcze kilka innych szkodliwych skutków. Zdominowana przez glony woda pozbawiona jest bioróżnorodności, co wpływa na utratę siedlisk gatunków wrażliwych. Do takich zalicza się wiele bałtyckich ryb, a wśród nich popularny dorsz, którego populacja od kilku lat jest zagrożona. Zmniejszenie populacji tej ryby to nie tylko wielka strata dla ekosystemu Bałtyku (ryby są elementem diety foki szarej), ale również cios wymierzony w rybołówstwo i turystykę nadmorską. Lepiej to nie wszystko Mimo że całkowity dopływ składników odżywczych z Polski do akwenu uległ odczuwalnej redukcji, ekosystem Bałtyku wciąż pozostaje w bardzo trudnym stanie. Naszemu krajowi udało się zmniejszyć emisję azotu od 9 do 32% i fosforu o 28%. Takie wyniki nie wystarczają jednak ekspertom, którzy podkreślają, że aby całkowicie usunąć ryzyko, należy nie tylko wyławiać szkodliwy nadmiar substancji odżywczych, ale również przeciwdziałać ich dopływowi. Ponad trzy czwarte z polskich rzek i jezior to już wody eutroficzne, które regularnie przedostają się do Morza Bałtyckiego cechującego się niezwykle długą wymianą wody. Wśród projektów realizowanych przez szwedzką fundację Race for the Baltic znajdują się m.in.: działania portowe – ograniczenie wycieków nawozów sztucznych w portach morskich oparte na tworzeniu procedur zabezpieczających; kampania „Widzisz sinice?” – inicjatywa mająca zwrócić uwagę społeczeństwa na szkodliwe rezultaty nieodpowiedniego gospodarowania ściekami; projekt usuwania fosforu zdeponowanego na dnie zamkniętych zatok morskich i wewnętrznych akwenów; tworzenie roślinnych stref buforowych wzdłuż rzek, które mają ograniczyć transport wód gruntowych do zbiorników. Wszystkie te działania mają się przysłużyć realizacji nadrzędnego celu, który polega na redukcji ilości fosforu trafiającego do Bałtyku aż o 500 ton. By takie założenie ziściło się w rzeczywistości, zaangażować będą musieli się mieszkańcy z całego kraju. Nie tylko ci zamieszkujący tereny nadmorskie. Źródła: Polskiemorze24, Race for the Baltic, WWF Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wulkanolodzy walczą z dezinformacją. Eksperci przekonują, że efektowne medialne uproszczenia prowadzą do tragedii
„Pacyficzny Pierścień Ognia”, „superwulkany” czy „megatsunami” to zaledwie kilka spośród wielu niepoprawnie interpretowanych określeń związanych z wulkanizmem. Międzynarodowy zespół wulkanologów, w tym ekspert z Centrum Badań Kosmicznych PAN, opublikował właśnie zestawienie powszechnych błędnych przekonań na temat wulkanów.
Wulkany budzą fascynację i strach. Czasami, niestety, fascynacja jest zbyt duża przy zdecydowanie za niskim poziomie racjonalnego strachu. 8 maja 2026 roku trzech turystów zginęło podczas erupcji indonezyjskiego wulkanu Dukono. Mimo zakazu wspinaczki grupa licząca 20 osób weszła w strefę zagrożenia. Całkowity zakaz wejścia na wulkan obowiązywał od kwietnia 2026 roku, a władze zalecały, by nie zbliżać się do krateru na odległość mniejszą niż cztery kilometry. Turyści zignorowali te ograniczenia. To tylko jeden z wielu przykładów bezrefleksyjnego podejścia do komunikatów służb monitorujących aktywność wulkaniczną. Żywa planeta Wulkany i ich erupcje są symbolem tego, jak dynamiczna jest planeta, na której żyjemy. Mogą jednak stanowić również poważne zagrożenie dla infrastruktury, ruchu lotniczego oraz dla ludzi mieszkających w ich pobliżu. Zdaniem międzynarodowej grupy ekspertów, kierowanej przez dr Janine Krippner oraz dr. Sama Poppe’a (CBK PAN), dostarczanie precyzyjnych informacji opartych na wiedzy naukowej podczas kryzysu wulkanicznego może dosłownie decydować o życiu i śmierci. Jak zauważają, z jednej strony możliwość szybkiego rozpowszechniania wiedzy naukowej na całym świecie nigdy nie była większa niż teraz. Z drugiej jednak plotki i efektowne sformułowania często rozprzestrzeniają się jeszcze szybciej. Popularne błędne przekonania mogą się utrwalać i, jeśli nie zostaną skorygowane, prowadzić do niebezpiecznych sytuacji. Właśnie dlatego eksperci opublikowali na łamach „Journal of Applied Volcanology” artykuł przeglądowy, w którym omawiają 18 często błędnie rozumianych zagadnień dotyczących wulkanów i ich erupcji oraz wyjaśniają stojące za nimi fakty naukowe. Artykuł grupuje te błędne przekonania w sześć obszarów tematycznych: sejsmologię, związki między wulkanami a klimatem, systemy i struktury wulkaniczne, zagrożenia wulkaniczne, skale czasowe, zdjęcia i nagrania. Wulkany nie wybuchają ogniem – Wśród najczęściej występujących błędnych przekonań wskazujemy na przykład, że wbrew pozorom wulkany nie dymią i nie wybuchają ogniem. W rzeczywistości wyrzucają obłoki drobnych cząstek zestalonej magmy, fragmentów skał, gazów wulkanicznych oraz pary wodnej. Takie obłoki niosą ze sobą zupełnie inne zagrożenia niż ogień i dym. Zawierają materiał skalny, który może być bardzo gorący i opadać na ziemię. Zwróciliśmy też uwagę na niepokojące stosowanie określenia „zimne potoki lawy” w odniesieniu do błotnych spływów wulkanicznych, zwanych laharami, co daje fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Właśnie ten błędnie rozumiany termin naraził turystów na realne niebezpieczeństwo podczas erupcji wulkanu Agung w Indonezji w 2017 roku – wyjaśnia dr Sam Poppe z CBK PAN. Wulkan Agung obudził się w sierpniu 2017 roku po 53 latach uśpienia. Choć niepokój sejsmiczny osiągnął szczyt pod koniec września i na początku października, erupcja rozpoczęła się dopiero 21 listopada. Najintensywniejsze erupcje eksplozywne, którym towarzyszył szybki wypływ lawy, miały miejsce między 25 a 29 listopada 2017 roku. Opóźnienie między wystąpieniem oznak niepokoju a faktyczną erupcją stanowiło poważne wyzwanie dla służb ratunkowych, władz i ludności, w tym ponad 140 tys. ewakuowanych osób. Szybkie i niebezpieczne lahary W tym czasie media informowały m.in. o spływach błotnych zwanych laharami, określanych potocznie jako „zimna lawa”. To uśpiło czujność wielu ludzi. Lahary bywają niezwykle szybkie i śmiercionośne. Na stromych zboczach mogą osiągać prędkość przekraczającą 200 km/godz., a największe z nich, ograniczone ścianami dolin w pobliżu wulkanu, mogą mieć głębokość ponad 100 metrów. Niszczą lub zasypują niemal wszystko na swojej drodze. Nazwanie ich „zimnymi potokami lawy” sugeruje, że są powolne i nieszkodliwe, podczas gdy w rzeczywistości są to gwałtowne spływy błota, wody i materiału skalnego, zdolne zaskoczyć i zabić ludzi. Oczywiście takich terminów jest znacznie więcej. Eksperci wyjaśniają m.in., że określenie „Pacyficzny Pierścień Ognia” nie jest terminem naukowym i nie oznacza jednej struktury geologicznej. Wulkanizm wokół Pacyfiku obejmuje 41 odrębnych regionów o różnych uwarunkowaniach tektonicznych. Ponadto wulkany te nie są połączone wspólnym systemem magmowym. Erupcja w Japonii nie uruchamia automatycznie wulkanu w Chile czy na Kamczatce. Superwulkany Z kolei groza związana z określeniem „superwulkan” sugeruje szczególny rodzaj gigantycznego wulkanu, który regularnie wywołuje niewyobrażalnie wielkie erupcje. Tymczasem termin ten odnosi się do systemu wulkanicznego, który w przeszłości spowodował co najmniej jedną erupcję najwyższej, ósmej kategorii wskaźnika eksplozywności wulkanicznej VEI. Nie oznacza to, że taki system wywołuje wyłącznie gigantyczne erupcje. Znacznie częściej jego aktywność ma mniejszą skalę. – Nadużywanie lub nieumiejętne stosowanie terminologii związanej z wulkanizmem może prowadzić do lekceważenia zagrożeń, jakie niosą ze sobą wulkany. W lokalnych społecznościach może to skutkować np. ignorowaniem nakazów ewakuacji. W przypadku polskich turystów odwiedzających aktywne regiony wulkaniczne może to oznaczać brak świadomości realnych zagrożeń dla życia. Co więcej, alarmistyczne i wprowadzające w błąd przekazy w mediach oraz mediach społecznościowych mogą prowadzić albo do niepotrzebnej paniki, albo do długotrwałej nieufności wobec władz. Wszystko to może utrudniać działania ratunkowe podejmowane przez lokalne władze w celu ochrony życia ludzkiego i infrastruktury. Wybierając się w rejony wulkaniczne, warto więc odpowiednio wcześniej się przygotować. Sprawdźmy m.in., który lokalny organ odpowiada za obserwację aktywnych wulkanów w pobliżu celu naszej podróży, kto ostrzega mieszkańców, czy można pobrać odpowiednią aplikację i gdzie znaleźć wiarygodne informacje na temat tych wulkanów. Wyprawa w pobliże wulkanów może być niezapomnianym przeżyciem, trzeba tylko przygotować się do niej tak, by wrócić z niej cało – podsumowuje dr Sam Poppe. Źródło: Journal of Applied Volcanology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Niezwykłe odkrycie dzięki wideo z TikToka. Naukowcy natrafili na nieznany gatunek
Nagranie opublikowane w mediach społecznościowych doprowadziło naukowców do niezwykłego odkrycia. W Bihar w północnych Indiach opisano Gangaichthys indonepalicus – nowy gatunek wodnego kręgowca, który żyje w całkowitej ciemności.
Czy TikTok może przyczynić się do naukowego odkrycia? Okazuje się, że tak. Z pozoru zwykłe nagranie może stać się dla badaczy wskazówką, gdzie warto zatrzymać się na dłużej. Właśnie w taki sposób międzynarodowy zespół naukowców odkrył w Bihar w Indiach Gangaichthys indonepalicus – nowy gatunek węgorza żyjący w podziemnych wodach, będący pierwszym takim w tym regionie. Wideo z TikToka doprowadziło naukowców do granicy Indii z Nepalem Wszystko za sprawą niepozornego nagrania. W 2024 roku zespół badaczy natknął się na krótki film zamieszczony w aplikacji TikTok, który przedstawiał wodne stworzenie wypływające ze studni. Na pierwszy rzut oka wyglądało jak niewielki organizm przystosowany do życia w wodach podziemnych – stygobiont – z małymi oczami oraz słabo zabarwioną skórą. Zaskakujący wygląd, a także fakt, że do tej pory w pobliżu granicy Indii z Nepalem, czyli w regionie, z którego pochodziło nagranie, nie były znane żadne stygobiontyczne organizmy, sprawiły, że badacze postanowili odnaleźć tajemniczego bohatera filmu i ustalić jego tożsamość. Nie było łatwo odnaleźć rybę z TikToka Proces poszukiwań nie był jednak wcale łatwy. Znalezienie organizmu, a co za tym idzie – zdobycie fizycznych próbek, wymagało intensywnych badań terenowych. Badacze musieli prosić właścicieli lokalnych pomp ręcznych i studni wierconych o pozwolenie na pobieranie wody do celów naukowych. Następnie samodzielnie pompowali tysiące litrów wody, wypatrując przedstawiciela nieznanego gatunku. Po wielu próbach pierwszy osobnik pojawił się po wypompowaniu około 2000 litrów wody, ale w niestety nie przeżył tego procesu. Drugi, nienaruszony okaz, znaleziono dopiero po wypompowaniu kolejnych 500 litrów z tej samej pompy. To właśnie on stał się później holotypem, czyli okazem wzorcowym nowo opisanego gatunku. Ma zaledwie 4 cm i żyje w całkowitej ciemności Nowo odkryty gatunek węgorza jest niewielki – mierzy około 4 cm długości. Jego małe, osłonięte skórą oczy i ciało z bardzo małą ilością pigmentu wskazują na dobre przystosowanie do życia w całkowitej ciemności. Zwierzę ma półprzezroczyste, wydłużone ciało, a międzynarodowe czasopismo naukowe ZooKeys określa go po angielsku jako earthworm eel, czyli „węgorza dżdżownicowatego”. Przeprowadzono również zaawansowane badania, w tym mikrotomografię komputerową, która pozwoliła zobrazować wewnętrzną mikrostrukturę organizmu bez niszczenia okazu. Analiza genetyczna potwierdziła, że ryba reprezentuje całkowicie odrębny rodzaj w rodzinie Chaudhuriidae z rzędu szczelinokształtnych. Skąd wzięła się nazwa Gangaichthys indonepalicus? Gatunek otrzymał oficjalną nazwę Gangaichthys indonepalicus. Pierwszy człon, Gangaichthys, odnosi się do systemu rzecznego, w którym został znaleziony. W bezpośrednim tłumaczeniu oznacza „rybę Gangesu”, ponieważ jest to pierwszy znany stygobiontyczny gatunek na terenach otaczających świętą rzekę. Natomiast indonepalicus odnosi się do miejsca, w którym znaleziono zwierzę – rejonu położonego w pobliżu granicy Indii z Nepalem. Odkrycie pokazuje, że nawet pod jednym z najgęściej zaludnionych i najbardziej intensywnie wykorzystywanych krajobrazów Azji mogą kryć się organizmy, których nauka dotąd nie znała. Źródła: Phys.org, ZooKey, Popular Science Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Zmiany klimatu są niepodważalnym faktem naukowym. Co kryje się za tym pojęciem i czy powinniśmy się bać?
Klimat to charakterystyczny dla danego obszaru, wieloletni układ warunków pogodowych. Kształtują go m.in. promieniowanie słoneczne, obieg wody w przyrodzie oraz cyrkulacja atmosferyczna, podczas gdy pogoda określa jedynie chwilowy stan atmosfery. Zmiany klimatu to niepodważalny fakt naukowy, który towarzyszy historii Ziemi od zarania dziejów, po dziś.
Spis treści: System naczyń połączonych Cykl węglowy Skutki rewolucji przemysłowej Uchodźcy klimatyczni System klimatyczny Ziemi jest jak organizm: aby funkcjonować, opiera się na wielu powiązanych ze sobą i współpracujących elementach. Wszystko zaczyna się od energii słonecznej. Lód odbija promienie słoneczne, jeszcze bardziej ochładzając bieguny. Różnica temperatur powoduje ruch oceanów i atmosfery, które wspólnie rozprowadzają ciepło po całej planecie. System naczyń połączonych Przemieszczanie się ciepła przez atmosferę i oceany powoduje powstawanie klimatu i pogody. W wielkim uproszczeniu wygląda to następująco: kriosfera (śnieg i lód): chłodzi Ziemię, odbijając promienie słoneczne i ograniczając ilość ciepła pochłanianego przez powierzchnię planety; atmosfera (powietrze): zatrzymuje i transportuje ciepło oraz parę wodną; litosfera (stała powierzchnia Ziemi): pochłania energię słoneczną, emituje ciepło i magazynuje węgiel. Kontynenty i ukształtowanie terenu pomagają kierować prądami oceanicznymi i wiatrowymi; biosfera (organizmy żywe): pobierają węgiel i wymieniają go z atmosferą i oceanem; hydrosfera (woda): ocean pochłania ciepło i węgiel, transportuje je po całej planecie i w naturalny sposób kontroluje poziom dwutlenku węgla w atmosferze. Atmosfera reguluje temperaturę Ziemi poprzez gazy cieplarniane zatrzymujące ciepło, głównie dwutlenek węgla (CO2). Jednak ocean ma również kluczowe znaczenie dla klimatu. Działa on jak regulator, pochłaniając lub uwalniając węgiel i ciepło w odpowiedzi na zmiany w atmosferze. Ocean zawiera 50 razy więcej dwutlenku węgla i 1000 razy więcej ciepła niż atmosfera. Ale nie jest w stanie pochłonąć wszystkiego. W związku z tym, że doszło do zachwiania tzw. cyklu węglowego, pochłonięcie nadmiaru CO2 z dzisiejszej atmosfery zajęłoby oceanowi tysiące lat. Cykl węglowy Węgiel nieustannie przemieszcza się między oceanem, atmosferą, biosferą i innymi elementami systemu klimatycznego. Naturalna wymiana węgla między tymi elementami reguluje poziom CO2 w atmosferze, stabilizując w ten sposób temperaturę Ziemi. Jednak spalanie paliw kopalnych uwalnia węgiel do atmosfery szybciej niż procesy naturalne są w stanie go usunąć. To zaburza równowagę cyklu węglowego. Węgiel ten był przez miliony lat magazynowany pod ziemią, przez co nie wpływał na przebieg cyklu węglowego w systemie klimatycznym. Ale spalania paliw kopalnych uwolniło do atmosfery ogromną, dodatkową ilość CO2. A powrót tego węgla do rezerwuaru skalnego w ramach naturalnego cyklu zajmie tysiące lat. W takim razie czym są zmiany klimatu? Zmiana klimatu odnosi się do długotrwałych zmian temperatur i wzorców pogodowych. Takie zmiany mogą być naturalne, spowodowane zmianami aktywności Słońca lub dużymi erupcjami wulkanów. Jednak od XIX wieku głównym motorem zmian klimatu jest działalność człowieka, w dużym stopniu ze względu na spalanie paliw kopalnych, takich jak węgiel, ropa naftowa i gaz. Generuje ono emisję gazów cieplarnianych, które działają jak koc otulający Ziemię, zatrzymując ciepło słoneczne i podnosząc temperaturę. Skutki rewolucji przemysłowej Głównymi gazami cieplarnianymi powodującymi zmiany klimatu są dwutlenek węgla i metan. Energetyka, przemysł, transport, budownictwo, rolnictwo i użytkowanie gruntów to jedne z głównych sektorów generujących gazy cieplarniane. Naukowcy zajmujący się klimatem wykazali, że ludzie odpowiadają za praktycznie całe globalne ocieplenie w ciągu ostatnich 200 lat. Przemysłowa działalność człowieka, transport i konsumpcyjny styl życia powodują emisję gazów cieplarnianych, które ocieplają świat szybciej niż kiedykolwiek w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat. Średnia temperatura powierzchni Ziemi jest obecnie o około 1,2°C wyższa niż pod koniec XIX wieku, czyli przed rewolucją przemysłową. Lata 2011–2020 były najcieplejszą dekadą w historii pomiarów, a każda z ostatnich czterech dekad była cieplejsza niż jakakolwiek poprzednia dekada od 1850 roku. Co więcej, każdy kolejny rok bije pod względem temperatury poprzedni. Wiele osób uważa, że zmiany klimatu oznaczają głównie wyższe temperatury. Ale wzrost temperatury to dopiero początek historii. Ponieważ jak wspomnieliśmy na samym początku, klimat jest systemem, w którym wszystko jest ze sobą powiązane, zmiany w jednym obszarze wpływają na zmiany we wszystkich innych. Konsekwencje zmian klimatu obejmują obecnie między innymi intensywne susze, niedobór wody, poważne pożary, które dodatkowo przyczyniają się do wzrostu poziomu CO2 w atmosferze, podnoszenie się poziomu mórz, powodzie, topnienie lodu polarnego, katastrofalne burze i spadek bioróżnorodności. Uchodźcy klimatyczni Zmiany klimatu mogą wpływać na nasze zdrowie, możliwość uprawy żywności, mieszkania, bezpieczeństwo i pracę. Podnoszenie się poziomu mórz i intruzja wód słonych zaostrzyły się do tego stopnia, że całe społeczności musiały się przesiedlić, a przedłużające się susze narażają ludzi na ryzyko głodu. W przyszłości spodziewany jest wzrost liczby osób przesiedlonych z powodu zjawisk pogodowych. W serii raportów ONZ tysiące naukowców i ekspertów rządowych zgodziło się, że ograniczenie wzrostu temperatury globalnej do nie więcej niż 1,5°C pomoże nam uniknąć najgorszych skutków zmian klimatycznych i utrzymać klimat zdatny do życia. Jednak obecnie obowiązujące strategie wskazują na ocieplenie nawet o 3,1°C do końca stulecia. Przejście systemów energetycznych z paliw kopalnych na odnawialne źródła energii, takie jak energia słoneczna lub wiatrowa, zmniejszy emisje napędzające zmiany klimatu. Musimy jednak działać już teraz. Chociaż coraz więcej krajów zobowiązuje się do osiągnięcia zerowej emisji netto do 2050 r., emisje muszą zostać zmniejszone o połowę do 2030 r., aby utrzymać ocieplenie poniżej 1,5°C. Osiągnięcie tego celu oznacza ogromny spadek zużycia węgla, ropy naftowej i gazu. Produkcja i zużycie wszystkich paliw kopalnych muszą zostać zmniejszone o co najmniej 30% do 2030 r., aby zapobiec katastrofalnemu poziomowi zmian klimatu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielkie europejskie jezioro wysycha. Niektórych miejsc nie widziano od 50 lat
W Konstancji nad Jeziorem Bodeńskim zarejestrowano najniższy w tym roku poziom wody. Utrzymująca się susza oraz niewielka ilość śniegu w Alpach sprawiły, że stan jeziora wynosi jedynie 276 cm. Kryzys wpływa na wygląd największego zbiornika wodnego w Niemczech.
Po największych rzekach Starego Kontynentu przyszedł czas na jedno z największych europejskich jezior. Jezioro Bodeńskie, nad którego brzegami leżą trzy kraje – Niemcy, Szwajcaria i Austria – mierzy się z dramatycznie niskim poziomem wody. Specjaliści alarmują, że taka sytuacja nie powinna mieć miejsca o tej porze roku. Jezioro Bodeńskie wysycha Nieprzyjemną wiadomość przekazał Instytut Środowiska Badenii-Wirtembergii, który podał informacje z punktu pomiarowego w Konstancji. Tamtejszy wodowskaz pokazał najniższy wynik w tym roku – poziom wody spadł do wysokości 275 centymetrów, przebijając o jeden centymetr wynik z początku lutego. Okres końca zimy i początku wiosny jest jednak czasem, kiedy taka wysokość tafli zwykle się utrzymuje. W przypadku sierpnia tak niski poziom wody jest niepokojącą anomalią świadczącą o negatywnych skutkach kryzysu klimatycznego. Ocieplenie klimatu jako główną przyczynę wskazywała ministra środowiska Badenii-Wirtembergii, Thekla Walker. Już przed wakacjami zapowiadała ona, że okres letni przyniesie znacznie mniej opadów niż zwykle. Dramatyczna sytuacja na Jeziorze Bodeńskim nie jest jednak wyłącznie konsekwencją upalnego lata. Czemu poziom jest tak niski? Główną przyczyną, dla której poziom wody w Jeziorze Bodeńskim osiągnął rekordowo niski wynik, są utrzymujące się w Europie upały. Brak regularnych opadów sprawia, że akwen nie jest zasilany, a wysoka temperatura doprowadza do intensywnego parowania wody z powierzchni zbiornika. Na ujemny bilans wodny wpływa również sytuacja mająca miejsce kilkaset metrów nad taflą Bodensee. W wyniku wzrostu średnich temperatur alpejskie lodowce straciły ponad jedną czwartą swojej powierzchni i łącznie ok. miliona metrów sześciennych lodu w latach 2023–2025. Średnie roczne topnienie grubości pokrywy lodowej wyniosło 1,60 metra, co stanowi dwukrotnie szybszy spadek niż w latach 2018–2023. Cieplejsze zimy przekładają się więc na brak lodu i śniegu w górach, które po letnich roztopach zasilały zwykle akweny u podnóży gór. Rezultat ten ukazuje, że problemy ze współczesnym klimatem dotyczą nas nie tylko latem, ale przez cały rok. Oznaki suszy Niski poziom wody widoczny jest nie tylko na specjalnym wodowskazie. W ostatnich tygodniach z Renu i innych europejskich rzek zaczęły się wyłaniać np. kamienie głodowe — skały zapowiadające kiedyś problemy z rolnictwem podczas wyjątkowych upałów. Z Jeziora Bodeńskiego w ostatnich dniach również wynurzyły się dawno niewidziane obiekty. Przy półwyspie Mettnau woda cofnęła się na tyle, że odsłoniła dno łączące ląd z bezludną wyspą Liebesinsel (Wyspą Miłości). Choć dojście do niej pieszo stało się możliwe, wstęp wciąż pozostaje bezwzględnie zabroniony ze względu na znajdujący się tam rezerwat przyrody. Z kolei przy mieście Lindau płytka woda pozwala na spacer do oddalonej o 100 metrów malutkiej wyspy Hoy, co o tej porze roku jest ewenementem, gdyż zjawisko to zdarzało się dotąd niemal wyłącznie zimą. To jednak nie wszystko, co może ujawnić rekordowo niska tafla jeziora. Dalszy spadek poziomu wody (do wartości 270 cm) może doprowadzić do całkowitego wynurzenia się Diabelskiego Stołu, czyli spektakularnej formacji skalnej z płaską płytą o długości około 22 metrów i szerokości 10 metrów. Takie widowisko nie miało miejsca od ponad 50 lat, kiedy to w 1972 roku skała po raz ostatni w całości wyłoniła się z wody. Źródła: DW, SWR.ED Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Dlaczego grzyby rosną w okręgach? Naukowcy rozwiązali zagadkę „czarcich kręgów”
Niemal idealnie równe kręgi grzybów wyrastające na leśnych polanach od wieków pobudzają wyobraźnię, stając się pożywką dla legend o magii i sabatach czarownic. Najnowsze badania szwedzkich mykologów rzucają nowe światło na ten fenomen, sugerując, że za „magicznym” kształtem grzybowych kolonii stoi genialna strategia przetrwania.
To, co widzimy na powierzchni, to jedynie owocniki grzybów – mała część znacznie większego organizmu, który rozrasta się pod ziemią. Przez dziesięciolecia naukowcy zastanawiali się, dlaczego sieć grzybni czasem przybiera formę pierścienia, zamiast rozrastać się jak wypełnione koło. Zespół badaczy z Uniwersytetu w Sztokholmie postanowił sprawdzić, czy grzyby w ten sposób nie próbują uciec przed niekorzystnymi warunkami, które same wytworzyły. Dzięki nowoczesnej analizie DNA i nietypowym eksperymentom, tajemnica czarcich kół staje się coraz bardziej przejrzysta. Sabaty i portale do innego świata, czyli czarcie kręgi w kulturze Nazwa „czarcie koło” (po polsku także czarci krąg, czarodziejski krąg lub krąg czarownic) nie jest przypadkowa – w większości języków europejskich nawiązuje ona do czarów i magii. Przez tysiąclecia ludzie, nie rozumiejąc biologicznych mechanizmów wzrostu grzybów, przypisywali powstawanie tych struktur siłom nadprzyrodzonym. Wierzono, że kręgi pozostają np po tańcach elfów lub innych istot, a wejście do nich może przenieść człowieka do innego świata lub sprowadzić klątwę. Echa tych wierzeń przetrwały w kulturze popularnej do dziś; czarcie koło pojawia się chociażby w twórczości Andrzeja Sapkowskiego, w opowiadaniu „Ziarno prawdy” z sagi o Wiedźminie. Dla dawnych mieszkańców wsi takie kręgi były miejscem magicznym, gdzie natura pokazywała swoją najbardziej zagadkową twarz. Czarcie koła mogą osiągać imponujące rozmiary – nawet do kilkunastu metrów średnicy. Mapa podziemnego królestwa Współczesna nauka dowiodła, że czarcie koło powstaje, gdy pojedynczy zarodnik grzyba inicjuje kolonię rozrastającą się promieniście. Na temat mechanizmów tego wzrostu jest jednak wiele teorii: od wyjaławiania podłoża po interakcje z roślinami. Nowatorskie badania szwedzkich naukowców pozwoliły w końcu dokładnie „zmapować” to zjawisko. Badacze pobrali próbki gleby z dwóch kręgów twardzioszka przydrożnego (Marasmius oreades) rosnących na cmentarzu w Uppsali. Analiza DNA wykazała, że najwyższe stężenie materiału genetycznego grzyba znajduje się na samej krawędzi pierścienia, podczas gdy w jego środku poziomy DNA spadają do wartości tła. Oznacza to, że nie tylko owocniki, ale sama grzybnia przyjmuje architekturę pierścienia, niemal całkowicie zanikając wewnątrz okręgu. To odkrycie postawiło przed naukowcami kluczowe pytanie: dlaczego grzyb ucieka z centrum kręgu? Hipoteza ucieczki przed własnym śladem Zespół pod kierunkiem prof. Hanny Johannesson zaproponował intrygującą odpowiedź na to pytanie: hipotezę przejściowej ucieczki. Według niej grzybnia nieustannie przesuwa się naprzód, ponieważ gleba bezpośrednio za jej frontem staje się niesprzyjająca do życia. Przyczyną może być gwałtowne wyczerpanie składników odżywczych lub kumulacja toksyn wydzielanych przez samą grzybnię podczas wzrostu. Aby zweryfikować tę teorię, naukowcy przeprowadzili bardzo ciekawy eksperyment, polegający na transplantacji fragmentów grzybni lub odwróceniu ich o 180 stopni, żeby sprawdzić w którym kierunku będą rosnąć. Okazało się, że przeszczepiona/odwrócona grzybnia kontynuuje wzrost w pierwotnym kierunku, oddalając się od „skażonego” centrum i zachowując formę kręgu. Co ciekawe, efekt ten nie jest wieczny – po pewnym czasie gleba wewnątrz kręgu odzyskuje żyzność, co pozwala na ponowne zasiedlenie jej przez nowe zarodniki i tworzenie kolejnych kręgów. Nie tylko grzyby. Fenomen kręgów w przyrodzie Zjawisko tworzenia kręgów zaobserwowano u ponad 100 taksonów grzybów, w tym u pieczarek czy muchomorów czerwonych. Czarci krąg często pojawia się jeszcze przed samymi owocnikami – roślinność nad kolonią może rosnąć słabiej, zmieniać kolor lub całkowicie obumierać. Co fascynujące, podobne struktury tworzą również niektóre rośliny, np. widłak goździsty, którego starsze pędy sukcesywnie zamierają w środku, ustępując miejsca nowym na obrzeżach. Źródło: Royal Society Open Science Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nowa groźna choroba odkleszczowa u bram Europy. Wszystkie przypadki w jednym kraju – na razie
Gorączka krwotoczna krymsko-kongijska staje się kolejnym nowym wyzwaniem dla służb medycznych w Europie. Ta wirusowa choroba przenoszona jest głównie przez kleszcze z rodzaju Hyalomma. Trzy tegoroczne przypadki w Hiszpanii budzą uzasadniony niepokój.
Pierwsze opisy tej groźnej choroby pochodzą z XII wieku, z terenów dzisiejszego Tadżykistanu. Wywołuje ją wirus RNA, który po raz pierwszy został wyizolowany podczas epidemii wśród żołnierzy na Krymie w 1944 roku, a później w Kongo pod koniec lat 60. XX wieku. Obecnie wirus CCHF (z ang. Crimean–Congo hemorrhagic fever) jest na priorytetowej liście chorób Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), co stawia go w jednym rzędzie z najgroźniejszymi patogenami świata. Ocieplający się klimat oraz zmiany w rolnictwie sprawiają, że zasięg występowania przenoszących go kleszczy niebezpiecznie przesuwa się na północ, do Europy. Wirus CCHF: trudny i zmienny przeciwnik Wirus gorączki krwotocznej krymsko-kongijskiej należy do rodziny Nairoviridae. Jego genom składa się z trzech kolistych segmentów RNA. Wyróżnia się on ogromną różnorodnością genetyczną – naukowcy zidentyfikowali aż siedem jego typów, rozproszonych po Afryce, Azji i ostatnio także Europie, co utrudnia prace nad skuteczną szczepionką. Wirus atakuje ludzki układ odpornościowy, namnażając się w makrofagach i komórkach śródbłonka naczyń krwionośnych. To prowadzi do gwałtownej odpowiedzi organizmu i zaburzeń krzepnięcia krwi. Potrafi szybko ewoluować i tworzyć nowe warianty. Kleszcze Hyalomma: niebezpieczni przybysze do Europy Głównym rezerwuarem i wektorem wirusa są kleszcze z rodzaju Hyalomma. Pajęczaki te różnią się od europejskich gatunków – są większe, bardziej agresywne i aktywnie poszukują żywiciela. Do zarażenia u ludzi najczęściej dochodzi właśnie w wyniku ukąszenia kleszcza, ale wirus CCHF może być również przenoszony poprzez bezpośredni kontakt z krwią lub tkankami zainfekowanych zwierząt gospodarskich, takich jak bydło, owce czy kozy. Dla tych zwierząt infekcja jest zazwyczaj bezobjawowa, co dodatkowo utrudnia śledzenie zasięgu wirusa. Rozprzestrzenianiu się CCHF sprzyjają też migracje ptaków, które przenoszą zakażone kleszcze na ogromne odległości. Nie bez znaczenia jest też międzynarodowy handel inwentarzem. Grupy najwyższego ryzyka to przede wszystkim rolnicy, pracownicy rzeźni oraz personel medyczny narażony na kontakt z płynami ustrojowymi chorych. Objawy i przebieg choroby Przebieg choroby jest gwałtowny, a śmiertelność sięga 40%. Po okresie inkubacji, trwającym 3–9 dni, pojawia się faza przedkrwotoczna z nagłą gorączką, bólami mięśni, sztywnością karku i nadwrażliwością na światło. Pacjenci często skarżą się na nudności, ból brzucha i gwałtowne zmiany nastroju, które mogą przechodzić w dezorientację i agresję. Po około czterech dniach choroba wchodzi w fazę krwotoczną. Na skórze pojawiają się wybroczyny, dochodzi do krwawień z nosa i dziąseł, a także krwotoków wewnętrznych. W najcięższych przypadkach następuje niewydolność wątroby, nerek i płuc, co prowadzi do śmierci zazwyczaj w drugim tygodniu choroby. Obecnie nie istnieje żadna zatwierdzona przez WHO terapia przeciwwirusowa. Leczenie ogranicza się głównie do opieki wspomagającej i wyrównywania zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. Chociaż stosuje się rybawirynę, dowody na jej skuteczność u ludzi pozostają niejednoznaczne. Droga CCHF do Europy Granica występowania kleszczy-wektorów tradycyjnie przebiegała wzdłuż 50. równoleżnika szerokości geograficznej północnej. Jednak dane epidemiologiczne wskazują, że bariera ta staje się coraz bardziej przepuszczalna. W ciągu ostatnich kilkunastu lat choroba zaczęła się regularnie, choć sporadycznie, pojawiać w Europie Zachodniej. W 2016 roku potwierdzono pierwszy przypadek w Hiszpanii, a w 2024 roku Portugalia odnotowała pierwszy zgon. W 2026 roku w hiszpańskiej Kastylii-la Manchy potwierdzono już trzy przypadki, jedna osoba zmarła. Na razie nie potwierdzono, czy do zakażeń doszło na terenie Hiszpanii, czy zakażone osoby zaraziły się w podróży. W latach 1995–2013 aż 228 przypadków stwierdzono w Kosowie. Pojedyncze miały miejsce także w Macedonii Północnej (2023) oraz Grecji (2025). Regularnie pojawiają się też w Turcji, głównie w okolicach wybrzeża Morza Czarnego oraz w Anatolii. Pierwotnie gorączka krwotoczna krymsko-kongijska występowała w Azji Środkowej, Afryce, na Bliskim Wschodzie oraz Subkontynencie Indyjskim i w Chinach. Tam była i jest poważnym zagrożeniem. Czy wirus może dotrzeć do Polski? Prof. dr hab. Joanna Zajkowska z Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku w rozmowie z „Faktem” studzi emocje, ale zaleca czujność. Choć pojedyncze kleszcze z rodzaju Hyalomma były już znajdowane na terenie naszego kraju, dotychczas nie stwierdzono w nich obecności wirusa CCHF. Ryzyko zakażenia w Polsce jest obecnie znikome, jednak zmiany klimatyczne mogą w przyszłości stworzyć warunki sprzyjające liczniejszemu osiedleniu się tych pajęczaków. Należy pamiętać, że w Polsce potwierdzono przenoszenie przez kleszcze z rodzaju Hyalomma innego groźnego patogenu: bakterii Rickettsia aeschlimannii, wywołujących riketszjozę z grupy gorączek plamistych. Tak jak w przypadku wszystkich chorób odkleszczowych, naszą główną bronią pozostaje profilaktyka: stosowanie repelentów na kleszcze oraz zachowanie ostrożności podczas kontaktów ze zwierzętami w rejonach endemicznych. Źródła: PAP, Fakt Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie ma oczu, jest niemal przezroczysty i błękitny. Pod amerykańską bazą wojskową odkryto „demonicznego” Demogorgona
Wydaje się przybyszem z innej planety, choć od milionów lat pływa w ziemskich mrokach. Biolodzy badający zalane jaskinie natrafili na rybę, która przez ponad trzy dekady skutecznie umykała ich uwadze, ukrywając się dosłownie na widoku. Czym tak naprawdę jest „demoniczna” ryba z Alabamy i czemu nazwano ją na cześć Demogorgona?
Tuż pod ściśle strzeżonym terenem Redstone Arsenal – amerykańskiej bazy wojskowej w północnej Alabamie – tętni życie. Jaskinia Bobcat to fascynujący ekosystem spowity wiecznymi ciemnościami. Przez ponad 30 lat naukowcy regularnie przeczesywali jej zalane korytarze, przekonani, że doskonale znają jej mieszkańców. Badania opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” po raz kolejny udowodniły jednak, że – jakkolwiek pyszni byśmy nie byli – podziemny świat wciąż skrywa przed nami tajemnice. W tamtejszych wodach odkryto właśnie zupełnie nowy rodzaj ryby. Stworzenie nie posiada oczu, jest pozbawione pigmentu, a jego ciało wydaje się niemal przezroczyste, przybierając za życia delikatną, elektryzująco błękitną barwę. Budzi piekielne skojarzenia. Ta mistrzyni kamuflażu to znalezisko na miarę wielkiego kota Odkrycie nowego rodzaju w tak dobrze zbadanym środowisku wywołało w świecie nauki spore poruszenie. – To jedno z ostatnich miejsc, na które postawilibyśmy pieniądze. Znalezienie dziś w Ameryce Północnej zupełnie nieznanego, nowego rodzaju ryby słodkowodnej przypomina trochę odkrycie nowego wielkiego kota – obrazowo tłumaczy dr Matthew L. Niemiller z University of Alabama in Huntsville, główny autor badania. – Myśleliśmy, że największe niespodzianki w tej grupie zwierząt mamy już za sobą. Jak to możliwe, że „demoniczna ryba” (bo tak roboczo nazwano zwierzę) ukrywała się tak długo? Jest podobna do innego znanego gatunku – ślepej ryby Typhlichthys subterraneus, która pływa w tych samych wodach. Błąd poznawczy trwałby w najlepsze, gdyby nie zdobycze współczesnej techniki. Dopiero badania DNA i tomografia komputerowa pokazały całkowitą odrębność anatomiczną i genetyczną znaleziska. Dwie podobne ryby nie są w ogóle ze sobą spokrewnione Najbardziej szokujący był moment, w którym biolodzy przeanalizowali drzewa genealogiczne obu gatunków. Choć z pozoru wyglądają niemal identycznie i dzielą ze sobą ten sam skrawek podziemnego basenu, okazało się, że obie ryby nie są ze sobą blisko spokrewnione. Mamy tu do czynienia z ciekawym przykładem ewolucji zbieżnej (konwergencji). Obie linie genealogiczne przez miliony lat rozwijały się oddzielnie i – niezależnie od siebie – utraciły oczy oraz pigment, wyostrzając inne zmysły. Podziemne środowisko ukształtowało z dwóch różnych rodzin niemal identycznie wyglądające organizmy. Demoniczna ryba rodem ze „Stranger Things” Aby uhonorować tajemnicze pochodzenie ryby oraz jej popkulturowe skojarzenia, naukowcy nadali jej nazwę Demogorgonichthys arcanus. Pierwszy człon to nawiązanie do Demogorgona – władcy zaświatów, potwora spopularyzowanego współcześnie przez grę „Dungeons & Dragons” i serial „Stranger Things”. Z kolei słowo arcanus oznacza z łaciny „ukryty” lub „tajemniczy”. Ochrona przed zagrożeniami z powierzchni Obecnie występowanie ryby potwierdzono wyłącznie w obrębie jaskini Bobcat i powiązanej z nią warstwy wodonośnej. Czyni to nowy gatunek ślepej ryby ekstremalnie podatnym na wyginięcie. Choć wojskowy rygor bazy Redstone Arsenal chroni jaskinię przed bezpośrednią ingerencją człowieka z zewnątrz, podziemny ekosystem pozostaje połączony z powierzchnią. Oznacza to, że wszelkie zanieczyszczenia chemiczne, osady czy gwałtowne wahania poziomu wód gruntowych mogą przedostać się do groty i zniszczyć to kruche życie. Ochrona Demogorgona będzie więc wymagała stałego monitorowania i dbania o cały regionalny system wód głębinowych. Źródło: UAH Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Problem suszy w Polsce narasta. To jedno z największych wyzwań przyszłości
Susza w Polsce to znacznie więcej niż wysychające koryta rzek. Jej skutki widać także w zanikających stawach, przesuszonych torfowiskach, coraz niższej wilgotności lasów i rosnącym zagrożeniu pożarowym. To proces rozwijający się stopniowo, ale obejmujący coraz większe obszary i wymagający działań tu i teraz. Jakie są fazy suszy, co ją powoduje i w jaki sposób można ograniczać jej skutki?
Spis treści: Fazy suszy w Polsce Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Susza to długotrwały okres, w którym ilość opadów jest znacznie niższa od średniej wieloletniej, co prowadzi do zaburzenia bilansu wodnego w glebie, rzekach, jeziorach i wodach podziemnych. Choć często mówi się o „typach” suszy, w praktyce można je traktować jako następujące po sobie fazy tego samego zjawiska. Fazy suszy w Polsce Każdy z nich charakteryzuje się innymi objawami i skutkami, ale wszystkie łączy wspólny mechanizm – długotrwały deficyt wody w środowisku. Susza atmosferyczna (meteorologiczna) Susza atmosferyczna to pierwszy etap procesu, w którym spadek opadów poniżej średniej wieloletniej utrzymuje się przez dłuższy czas. Brak deszczu, śniegu i innych opadów atmosferycznych w odpowiednich porach roku powoduje szybkie wysychanie powierzchni terenu i utrudnia gromadzenie wody w glebie. Jest to moment, w którym problem dopiero się zaczyna, a jego skutki nie są jeszcze w pełni odczuwalne w gospodarce czy środowisku. W Polsce susza meteorologiczna często pojawia się wiosną, kiedy długie okresy bezopadowe nakładają się na wzrost temperatury, co przyspiesza parowanie. Susza glebowa (rolnicza) Susza glebowa, nazywana także rolniczą, występuje, gdy gleba traci zdolność do zatrzymywania wilgoci w ilości wystarczającej dla rozwoju roślin. W efekcie uprawy zaczynają więdnąć, spada tempo wzrostu i pogarsza się jakość plonów. Ten etap suszy szczególnie dotyka rolnictwo, ponieważ niedobór wody w glebie często występuje w okresach kluczowych dla wzrostu zbóż, owoców czy warzyw. Susza hydrologiczna Susza hydrologiczna to faza, w której poziom wód w rzekach, jeziorach i zbiornikach retencyjnych spada poniżej wartości średnich wieloletnich. Pojawia się ona z opóźnieniem w stosunku do suszy atmosferycznej i glebowej, ponieważ najpierw brak opadów wysusza glebę, a dopiero później prowadzi do obniżenia zasobów wodnych. Konsekwencje tego etapu są rozległe: w gospodarce wodnej pojawiają się trudności z zaopatrzeniem mieszkańców i przemysłu w wodę, w środowisku następuje degradacja ekosystemów wodnych i wymieranie organizmów zależnych od stałego dopływu wody, w energetyce ograniczona ilość wody zmniejsza wydajność elektrowni wodnych i procesów chłodzenia w elektrowniach konwencjonalnych, rolnictwo odczuwa problem poprzez mniejsze możliwości nawadniania pól. Susza hydrogeologiczna Susza hydrogeologiczna to ostatnia faza procesu, która wiąże się z niedoborem wody w podziemnych zasobach. Jest to szczególnie niebezpieczne, ponieważ zasoby te odbudowują się bardzo wolno, często przez wiele lat. Obniżenie poziomu wód gruntowych utrudnia korzystanie z przydomowych studni, zmniejsza wydajność ujęć wodociągowych i wpływa na zdrowie lasów, które czerpią wodę z głębszych warstw gleby. Ten etap suszy jest trudny do odwrócenia i może utrzymywać się nawet po ustąpieniu problemu w warstwach powierzchniowych. Przyczyny suszy w Polsce – czynniki naturalne i antropogeniczne Przyczyny suszy w Polsce są złożone i wynikają z interakcji czynników naturalnych oraz działań człowieka. Nie wszystkie przyczyny można wyeliminować poprzez rozsądne gospodarowanie i działania prewencyjne. W niektórych aspektach startujemy z nienajlepszej pozycji. Według danych GUS średnia ilość odnawialnych zasobów wody słodkiej przypadająca na mieszkańca Polski to ok. 1600 m³ rocznie, co klasyfikuje nas na 24. miejscu w Unii Europejskiej. Nie bez znaczenia są też znaczne zmiany klimatyczne: coraz cieplejsze zimy z mniejszą ilością śniegu powodują mniejsze wiosenne zasilenie wodą rzek i wód gruntowych. W połączeniu z intensywną urbanizacją, melioracjami i degradacją terenów podmokłych, ryzyko wystąpienia długotrwałej suszy w Polsce rośnie z roku na rok. Czynniki naturalne Zmiany klimatyczne – globalne ocieplenie powoduje zmiany w cyrkulacji atmosferycznej, prowadząc do częstszych fal upałów i dłuższych okresów bezopadowych. Sezonowość opadów – w Polsce występuje ryzyko gwałtownych opadów w okresie letnim, co przy wydłużających się okresach suszy wiosennej utrudnia roślinom prawidłowy rozwój. Geologia i hydrologia – w niektórych regionach gleby mają niską pojemność wodną (np. gleby piaszczyste), a wody podziemne znajdują się głęboko. Czynniki antropogeniczne Urbanizacja – uszczelnianie powierzchni (beton, asfalt) ogranicza wsiąkanie wody opadowej i przyspiesza jej odpływ. Melioracje odwadniające – historyczne przekształcenia rzek i osuszanie mokradeł zmniejszyły zdolność do „naturalnego” magazynowania wody. Intensywne rolnictwo – uprawy wymagające dużych ilości wody i brak systemów retencyjnych zwiększają presję na zasoby wodne. Wycinka lasów – redukcja powierzchni leśnych osłabia naturalną retencję krajobrazową. Wszystkie te czynniki wzajemnie się potęgują, powodując, że susza w Polsce staje się coraz bardziej dotkliwa i długotrwała. Skutki suszy w Polsce – gospodarka, środowisko, życie codzienne Susza w Polsce wpływa nie tylko na rolnictwo, lecz także na ekosystemy i codzienne życie mieszkańców. Jej konsekwencje obejmują zarówno spadki plonów, jak i degradację środowiska naturalnego, straty finansowe oraz rosnące ryzyko pożarów. W efekcie coraz częściej odczuwamy ją także w domach – poprzez ograniczenia w zużyciu wody czy wyższe koszty utrzymania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/az-2-miliardy-ludzi-na-swiecie-nie-maja-dostepu-do-czystej-wody-pitnej-przybywa-obszarow-zagrozonych-susza-fot-wassilios-aswestopoulos-nurphoto-via-getty-images-2e067cc.jpg" width="938" height="627" alt="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" title="Aż 2 miliardy ludzi na świecie nie mają dostępu do czystej wody pitnej. Przybywa obszarów zagrożonych suszą (fot. Wassilios Aswestopoulos/NurPhoto via Getty Images)" /> Skutki gospodarcze Susza w Polsce prowadzi do strat w rolnictwie, które są szacowane na setki milionów złotych rocznie. Spadek plonów zbóż, rzepaku, warzyw i owoców skutkuje wzrostem cen żywności. Przemysł energetyczny odczuwa suszę poprzez ograniczenia w chłodzeniu elektrowni oraz mniejszą produkcję w hydroelektrowniach. Skutki środowiskowe Obniżenie poziomu wód osłabia kondycję lasów, łąk i terenów podmokłych, ograniczając różnorodność biologiczną. Giną gatunki wodne, a w glebie spada aktywność mikroorganizmów odpowiedzialnych za obieg składników odżywczych, co prowadzi do degradacji ekosystemów. Susza znacząco też zwiększa ryzyko pożarów, a zjawisko to charakteryzuje się, niestety, narastającą skalą. Ww 2024 roku w Polsce odnotowano 5 431 pożarów lasów, czyli o 810 więcej niż rok wcześniej (4621 w 2023 roku). Skutki dla życia codziennego W niektórych gminach w okresach suszy wprowadza się ograniczenia w korzystaniu z wody do celów innych niż bytowe (np. podlewanie ogrodów, napełnianie basenów). Pogorszenie jakości wody pitnej wymaga dodatkowego uzdatniania, co podnosi koszty dla mieszkańców. Jak walczyć z suszą? Rozwiązania dla Polski Skuteczna walka z suszą w Polsce wymaga kompleksowych działań na wielu płaszczyznach — od inwestycji infrastrukturalnych, przez zmiany w rolnictwie, aż po edukację społeczną. Kluczowe jest zwiększanie retencji wody poprzez budowę małych zbiorników retencyjnych i stawów, a także odtwarzanie mokradeł i naturalnych rozlewisk rzek. Renaturyzacja cieków wodnych pomaga spowolnić odpływ wody, co pozwala lepiej magazynować ją w terenie. W rolnictwie coraz większe znaczenie zyskują technologie precyzyjnego nawadniania, takie jak systemy kroplowe, które optymalizują zużycie wody. Dobór gatunków i odmian roślin odpornych na suszę oraz utrzymywanie międzyplonów i zadrzewień śródpolnych poprawia odporność upraw na niedobory wilgoci. W miastach warto promować innowacyjne rozwiązania gospodarki wodnej, takie jak zielone dachy, ogrody deszczowe czy nawierzchnie przepuszczalne, które poprawiają infiltrację opadów. Systemy odzysku wody deszczowej w budynkach mieszkalnych i przemysłowych mogą znacznie ograniczyć zużycie wody pitnej. Równie ważna jest edukacja i zmiana nawyków społecznych. Kampanie promujące oszczędzanie wody oraz programy szkolne, w których poruszana jest tematyka obiegu wody i skutki suszy, pomagają budować świadomość i odpowiedzialność. Długofalowo sukces będzie możliwy tylko dzięki ścisłej współpracy rządu, samorządów, biznesu i społeczeństwa. Tylko takie zintegrowane podejście pozwoli skutecznie ograniczyć skutki suszy i przygotować Polskę na wyzwania związane ze zmianami klimatu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Po ponad dwóch latach Rhossi wraca do domu. Rzadki żółw morski przebył tysiące kilometrów samolotem z Walii do Teksasu
Żółw zatokowy naturalnie żyjący w Zatoce Meksykańskiej został znaleziony na plaży w północnej Walii. Wycieńczony i osłabiony przeszedł intensywne leczenie oraz długą rehabilitację. Teraz po ponad dwóch latach przyszedł czas, by Rhossi wrócił do domu.
Żółw zatokowy (lepidochelys kempii), znany również po angielsku jako Kemp’s Ridley, to najmniejszy żółw morski na świecie. Gatunek ten występuje głównie w Zatoce Meksykańskiej i zachodnim Atlantyku. Ze względu na niewielką populację i liczne zagrożenia został wpisany na listę gatunków zagrożonych. Jeden z jego młodych przedstawicieli trafił jednak tysiące kilometrów od naturalnego zasięgu – na Wyspy Brytyjskie. Historia małego Rhossiego naprawdę zaskakuje. Jak Rhossi trafił do Walii? W grudniu 2023 roku na plaży Rhosneigr w północnej Walii znaleziono małego żółwia zatokowego. Zwierzę mierzyło zaledwie około 25 centymetrów i ważyło mniej niż kilogram. Po natychmiastowym zawiadomieniu odpowiednich służb w ciężkim stanie trafiło do Anglesey Sea Zoo, które zajmuje się między innymi ochroną i rehabilitacją zwierząt morskich. Tam żółw został poddany intensywnemu leczeniu, choć początkowo trudno było ocenić jego szanse na przeżycie. Nie był to pierwszy żółw morski, który trafił pod opiekę Anglesey Sea Zoo. We wcześniejszych latach placówka zajmowała się kilkoma podobnymi przypadkami, w tym Tally, również należącą do Kemp’s Ridley, uratowaną w 2021 roku. Gatunek ten występuje przede wszystkim w wodach Zatoki Meksykańskiej, położonej tysiące kilometrów od północnej Walii, gdzie panują zupełnie inne warunki klimatyczne. Pracownicy oceanarium uważają, że żółw mógł zostać zniesiony przez silne prądy i wiatry, a następnie doznał tzw. cold-stunning, czyli oszołomienia zimnem. To stan, w którym wychłodzone zwierzę traci siły, przestaje normalnie pływać i może zostać wyrzucone na brzeg. Dla żółwi morskich pozostawionych w zimnej wodzie lub na plaży pierwsze dni intensywnej terapii są szczególnie krytyczne. Mimo wycieńczenia żółwiowi udało się przetrwać. Gdy jego stan się poprawił, rozpoczął długą rehabilitację, a kiedy na dobre zadomowił się w Anglesey Sea Zoo, otrzymał imię Rhossi – od nazwy plaży, na której został znaleziony. Powrót po ponad dwóch latach. Dlaczego to nie takie proste Po ponad dwóch latach pobytu w walijskim oceanarium i długim okresie rehabilitacji przyszedł czas, by Rhossi wrócił do domu. Przez ten czas znacząco urósł – z żółwia ważącego mniej niż kilogram stał się osobnikiem o masie około 21 kilogramów – i odzyskał siły. Jednak operacja przetransportowania żółwia przez Atlantyk nie była taka prosta. Wyjątkowy pasażer wymagał specjalnych warunków oraz tego, by cała podróż trwała możliwie jak najkrócej. Dlatego planowanie zajęło wiele miesięcy i obejmowało między innymi przygotowanie specjalnej skrzyni transportowej, która pozwalała kontrolować warunki podczas długiej trasy z północnej Walii do Teksasu. Trzeba było też zadbać o to, by Rhossi przez cały czas miał zapewnioną opiekę i odpowiednie nawilżenie. Miało to zapobiec przesuszeniu skóry oraz pancerza. Co ciekawe, ekipa zaangażowana w transport wykorzystała w tym celu między innymi produkty dostępne w aptece – wazelinę oraz lubrykant niedrażniący oczu. Ponad to trzeba było wypełnić dokumentację, niezbędną do transportu żółwia przez oba kraje. Długa droga do domu. Samolotem z Walii do Teksasu Po zakończeniu pierwszego etapu podróży Rhossi bezpiecznie dotarł do Houston w Teksasie. Tam został poddany szczegółowym badaniom, między innymi badaniom krwi, ocenie kondycji, masy ciała oraz obrazowaniu medycznemu. Wyniki mają pokazać, czy jest gotowy do powrotu do naturalnego środowiska. Jeśli specjaliści potwierdzą, że jego stan na to pozwala, Rhossi zostanie przewieziony dalej na wybrzeże Teksasu, w rejon Padre Island, a następnie wypuszczony do wód Zatoki Meksykańskiej. To obszar szczególnie ważny dla ochrony żółwi zatokowych i jeden z kluczowych punktów działań na rzecz tego gatunku. Jest to duże wydarzenie szczególnie dla osób opiekujących się Rhossim od samego początku. Był jednym z najmniejszych pacjentów Anglesey Sea Zoo i spędził tam ponad dwa i pół roku. Jego planowany powrót do Zatoki Meksykańskiej to emocjonujący finał długiej misji ratunkowej i przykład międzynarodowej współpracy na rzecz ochrony zagrożonych gatunków. Źródła: BBC, Daily Mail, NOAA Fisheries Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Morska muszla w roli śmiertelnej pułapki. Delfiny opanowały genialny manewr łowiecki i uczą tego swoje młode
Czy delfin balansujący z wielką muszlą na pysku to tylko przejaw zabawy? Okazało się, że to rzadki i genialny manewr łowiecki, który po raz kolejny dowodzi ponadprzeciętnej inteligencji tych morskich ssaków. Oto jak to działa.
Delfiny butlonose (Tursiops aduncus), nazywane przez rdzenną australijską ludność Butchulla słowem „buthu”, od dawna fascynowały naukowców swoją inteligencją. Jednak to, co uchwyciły kamery u wschodnich wybrzeży Australii, wywołało u badaczy z Uniwersytetu Sunshine Coast absolutną euforię. Gdy jedna z samic z impetem wynurzyła się z wody z potężną muszlą na nosie, naukowcy natychmiast zrozumieli, że mają przed oczami niezwykle rzadki, przekazywany w tajemnicy rytuał łowiecki, który do tej pory udokumentowano naukowo wyłącznie na odległym, przeciwległym końcu kontynentu. Śmiertelna pułapka ze ślimaka Na czym dokładnie polega ten manewr? W trakcie polowania delfin celowo zagania ofiarę – najczęściej niewielką rybę – do wnętrza dużej, pustej muszli ślimaka morskiego. Następnie drapieżnik błyskawicznie wsuwa swój pysk w jej otwór, unosi muszlę ponad powierzchnię wody i z impetem połyka wodę wraz z uwięzioną wewnątrz rybą. Opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Marine Mammal Science” badanie potwierdza, że nie wszystkie osobniki to potrafią. – Wymaga to pewnych umiejętności, wiedzy o tym, gdzie znaleźć puste muszle, jak nimi manewrować i jak skutecznie wydobyć z nich rybę – tłumaczy na łamach Science Alert ekolożka behawioralna Alexis Levengood. Kiedy badaczka po raz pierwszy zauważyła na wschodnim wybrzeżu samicę z muszlą uniesioną w powietrzu, z wielkiej ekscytacji zaczęła krzyczeć do obecnych na łodzi studentów, zdając sobie sprawę z wagi tego odkrycia. Kultura, która przenika pokolenia Dzięki tej obserwacji dowiedzieliśmy się wiele o zwierzęcej edukacji. Podczas analizy dawnych nagrań z Zatoki Rekina z 2020 roku badacze wysnuli wcześniej wniosek, że delfiny uczą się tej sztuczki horyzontalnie – czyli bezpośrednio od swoich rówieśników w stadzie, poprzez sieci społeczne. Nowe nagranie wideo z Zatoki Hervey z 2025 roku dostarcza jednak pierwszego twardego dowodu na to, że technika ta może być przekazywana również wertykalnie – przez matki swoim młodym. Kamera umieszczona na dronie uchwyciła niezwykłą lekcję przetrwania. Wideo pokazało dorosłą samicę, która najpierw poluje za pomocą muszli, a gdy ryba ucieka, rusza za nią w pościg. – Zaledwie w ciągu kilku minut od upuszczenia muszli przez matkę, jej młode podniosło ją i robiło dokładnie to samo – relacjonuje Levengood. Choć badacze nie mają pewności, czy cielę faktycznie upolowało rybę, jego zaangażowanie dowodzi, że było w trakcie świadomej nauki nowej techniki. Zbieg okoliczności czy nabyty talent? Delfiny butlonose nie są gatunkiem migrującym, choć ich terytoria czasem się pokrywają. Fakt, że w dwóch oddalonych od siebie populacjach zaobserwowano identyczne użycie narzędzi, rodzi pytanie – czy stada wpadły na ten pomysł niezależnie od siebie? Ekspertka zauważa, że „wystarczy, by jeden delfin zrobił coś mądrego, aby to zachowanie się rozprzestrzeniło”. Ale jak zachowanie to przeniosło się między populacjami? Co ciekawe, po ogłoszeniu wyników badań okazało się, że lokalni operatorzy wycieczek turystycznych w Zatoce Hervey fotografowali delfiny z muszlami już w 2013 i 2019 roku, zupełnie nie zdając sobie sprawy z tego, jak bezcenne, rzadkie archiwum posiadają. Niewykluczone więc, że w oceanie kryje się jeszcze więcej populacji, które po mistrzowsku opanowały to sprytne, podwodne wędkowanie. Źródło: Marine Mammal Biology, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.