Budujesz formę? Bez „zgody” mózgu twoje wysiłki mogą pójść na marne
Regularne ćwiczenia wzmacniają i powiększają mięśnie, poprawiają siłę oraz wytrzymałość. Jednak nowe badania sugerują, że niewielki obszar położony głęboko w mózgu może pomagać w określaniu, jak silnie te postępy utrwalają się w organizmie. Innymi słowy - to mózg ma ostatnie słowo.
Kiedy budujemy formę, zazwyczaj wyobrażamy sobie coraz lepsze działanie mięśni: podnoszenie coraz większych ciężarów albo wchodzenie po schodach bez zadyszki. Jednak najnowsze badania sugerują, że te postępy nie następują, dopóki w pierwszej kolejności nie zajdą zmiany w mózgu. W badaniu opublikowanym 12 lutego w czasopiśmie „Neuron” wykazano, że u myszy trenujących na bieżniach nastąpił wzrost aktywności komórek w części podwzgórza w mózgu. Gdy po zakończeniu ćwiczeń zablokowano te komórki, myszy nie odnotowały poprawy wydolności mimo odbytego treningu. Wyniki sugerują, że organizm polega na sygnałach płynących z mózgu, aby móc budować formę fizyczną. Trening mózgu czy mięśni? Ćwiczenia nie ograniczają się do wprawiania mięśni w ruch – uczą organizm adaptacji do wysiłku. Z czasem rośnie siła, poprawia się wytrzymałość, a układy odpowiedzialne za regulację energii działają coraz sprawniej. Jednak – jak podkreśla J. Nicholas Betley, neurobiolog z Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii – ćwiczenia zmieniają także mózg. U myszy biegających w kołowrotkach lub na bieżniach powstają nowe komórki nerwowe w takich obszarach jak hipokamp, a już istniejące neurony tworzą nowe połączenia. – Ćwiczysz, a twoje mięśnie, płuca i serce stają się silniejsze; tak samo wzmacnia się Twój mózg – i jest to bezpośrednia konsekwencja wysiłku fizycznego – mówi prof. J. Nicholas Betley. Tym, co szczególnie uderzyło prof. Betleya i jego zespół, była skala aktywności mózgu podczas wysiłku. – W całym mózgu, a zwłaszcza w podwzgórzu, obserwujemy ogromne zaangażowanie w trakcie ćwiczeń – mówi naukowiec. – Co u licha robi ta cała aktywność neuronalna? Szczególnie wyraźny był wzrost aktywności w brzuszno-przyśrodkowej części podwzgórza (VMH), obszarze położonym głęboko w centralnej części mózgu. Region ten jest najlepiej znany ze swojej roli w metabolizmie i gospodarce energetycznej, kontrolując m.in. temperaturę ciała, głód oraz pragnienie. Ponieważ wytrzymałość zależy od tego, jak organizm zarządza energią, prof. Betley i jego zespół podejrzewali, że VMH nie tylko reaguje na ćwiczenia, lecz także aktywnie wspiera zdolność organizmu do przystosowywania się do treningu. Neurony SF-1: „przełącznik” wytrzymałości w mózgu? Betley i jego współpracownicy rozpoczęli badania od myszy trenujących na bieżniach. Już po jednej sesji ćwiczeń u zwierząt zaobserwowano zwiększoną ekspresję czynników wzrostu w komórkach VMH, szczególnie w tych, które wytwarzają białko SF-1. Komórki ekspresjonujące SF-1 pomagają integrować sygnały płynące z organizmu, m.in. informacje od hormonów takich jak insulina i leptyna, regulując to, w jaki sposób ciało wykorzystuje energię. Po ośmiu dniach treningu w obrębie VMH zaangażowanych było więcej neuronów zawierających SF-1, a ich aktywność wyraźnie wzrosła. Komórki te wytworzyły także dodatkowe „kolce” synaptyczne – maleńkie struktury umożliwiające komunikację między komórkami mózgowymi. Betley zauważa, że trzy tygodnie treningu wytrzymałościowego u myszy skutkują podwojeniem aktywności tych komórek. Wraz z tym, jak zwierzęta mogły biegać na coraz dłuższe dystanse, również VMH ulegało swoistemu „wytrenowaniu” pod wpływem wysiłku. Aby sprawdzić, czy neurony te jedynie reagują na ćwiczenia, czy też aktywnie generują płynące z nich korzyści, naukowcy selektywnie wyciszyli komórki SF-1. Bez aktywności tych specyficznych komórek mózgowych myszy mogły trenować, jednak ich postępy były znacznie mniejsze. Nie biegały tak daleko ani tak szybko, jak zwierzęta z prawidłową sygnalizacją SF-1. Korzystając z metody zwanej optykogenetyką, która pozwala kontrolować aktywność neuronów SF-1 za pomocą impulsu światła, badacze wykazali, że wyłączenie tych komórek bezpośrednio po każdej sesji treningowej uniemożliwiało rozwój większej wytrzymałości. Z kolei wzmocnienie sygnalizacji komórek SF-1 przynosiło efekt odwrotny — zwierzęta poddane zarówno treningowi, jak i stymulacji światłem osiągały lepsze wyniki w zakresie wydolności. Bez decyzji mózgu nie ma sportowych postępów Naukowcy od dawna wiedzą, że mózg odgrywa kluczową rolę w aktywowaniu mięśni, pobudzaniu reakcji serca i płuc oraz kontrolowaniu poboru i wydatkowania energii – zauważa Mark Hargreaves, fizjolog wysiłku fizycznego z Uniwersytetu w Melbourne w Australii. – Wyniki te sugerują, że neurony SF-1 w VMH w obrębie ośrodkowego układu nerwowego również uczestniczą w procesie adaptacji do regularnej aktywności fizycznej. To zamknięta pętla, która przynosi korzyści zarówno ciału, jak i umysłowi. – Wyniki te po raz kolejny podkreślają piękno fizjologii integracyjnej – mówi prof. Mark Hargreaves. – Wszystkie istotne układy narządów współpracują ze sobą, aby zapewnić odpowiednią reakcję organizmu na wyzwanie, jakim są ćwiczenia – dodaje. Myszy to nie ludzie Wyniki wskazują na nową rolę tego obszaru mózgu — mówi Dayu Lin, neurobiolożka z NYU Grossman School of Medicine w Nowym Jorku. Zaznacza jednak, że należy interpretować je z perspektywy zwierząt, a nie ludzi. – Myszy nie ćwiczą – podkreśla. – Nie myślą dobrowolnie: „muszę poprawić formę, więc wskoczę na kołowrotek. Lin zauważa, że ten obszar podwzgórza jest również powiązany ze sposobem, w jaki zwierzęta reagują na drapieżniki. Badaczka zastanawia się, czy wpływ ćwiczeń na mózg nie wynika z faktu, że zwierzęta biegają tak, jak robiłyby to w warunkach ekstremalnego stresu wywołanego atakiem drapieżnika. Prof. Betley i jego współpracownicy powtórzyli część eksperymentów na myszach, które nie biegały na bieżniach. Zamiast tego zwierzęta miały w klatkach swobodny dostęp do kołowrotków, nie były jednak zmuszone do wysiłku. Myszy biegały z wyraźnym zapałem, a badacze wykazali, że gdy zablokowano u nich komórki zawierające SF-1, nie czerpały korzyści ze zwiększonej aktywności ruchowej. – To badania na najwyższym poziomie, a wyniki – uzyskane z wykorzystaniem najnowocześniejszych technik – są istotne – mówi Alan Watts, neurobiolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii w Los Angeles. Zauważa jednak, że myszy są znacznie mniejsze od ludzi. – Jako gatunek myszy bardzo słabo sprawdzają się jako model kontroli gospodarki energetycznej u człowieka – dodaje. Naukowcy ostrzegają przed prostymi wnioskami Aby sprawdzić, czy nasze mózgi działają w podobny sposób, to ludzie będą musieli wejść na bieżnie i poddać się analogicznym testom. Kolejnym krokiem będzie precyzyjne ustalenie, jak wyglądają sygnały wymieniane między podwzgórzem a ciałem podczas ćwiczeń. Jakie konkretnie cząsteczki stanowią fundament wytrzymałości? Odpowiedź na to pytanie mogłaby pomóc naukowcom w opracowaniu metod leczenia dla osób niezdolnych do aktywności fizycznej, na przykład pacjentów wracających do zdrowia po udarach, lub w zapobieganiu zanikowi mięśni. Prof. Betley podkreśla jednak, że żaden lek nie zastąpi ruchu – i przyznaje, że te badania wpłynęły także na jego własne nawyki. – Po tych eksperymentach staram się trzymać 300 minut (czyli pięciu godzin) ćwiczeń tygodniowo – mówi. – Po 300 minutach tygodniowo jesteś zupełnie innym człowiekiem. Źródło: National Geographic
Odporna na antybiotyki superbakteria sprzed 5000 lat odkryta w rumuńskiej jaskinii. I to nie jest zła wiadomość
Starożytna bakteria była uwięziona w lodzie, w rumuńskiej jaskini Scărișoara. Najnowsze badanie wykazało, że potrafi przeciwstawić się wielu współczesnym antybiotykom, mimo że nie mogła mieć z nimi styczności. Ale – wbrew pozorom – to może być dobra wiadomość.
W najgłębszych zakamarkach naszej planety wciąż kryje się wiele tajemnic. Tam, gdzie lód zalega od tysięcy lat, skrywa się mikroświat o zadziwiających właściwościach. W rumuńskiej jaskini Scărișoara naukowcy wydobyli bakterię, która przez około 5 000 lat spoczywała w wiecznym lodzie, odseparowana od reszty życia na Ziemi. Badanie wykazało, że szczep ten jest odporny na 10 antybiotyków. Naukowcy twierdzą jednak, że może być to szansa na opracowanie nowych strategii zapobiegania antybiotykooporności oraz zbadania, jak oporność ta naturalnie ewoluuje i się rozprzestrzenia. Lekoodporna bakteria sprzed cywilizacji Praca rumuńskich uczonych została opublikowana na łamach czasopisma „Frontiers in Microbiology”. – Bakterie ewoluowały, aby przystosować się do najbardziej ekstremalnych warunków na Ziemi, od palącego upału po temperatury znacznie poniżej zera. Jaskinie lodowe to tylko jedno ze środowisk, w których żyją różnorodne mikroorganizmy. Stanowią one bogate, ale wciąż słabo poznane źródło różnorodności genetycznej – podkreślają autorzy. Chodzi o szczep bakterii Psychrobacter SC65A.3. Naukowcy ustalili, że posiada ponad 100 genów związanych z opornością. – Ta bakteria może również hamować wzrost kilku głównych, opornych na antybiotyki „superbakterii” i wykazuje aktywność enzymatyczną o istotnym potencjale biotechnologicznym – wskazuje główna autorka dr Cristina Purcarea, z Instytutu Biologii Akademii Rumuńskiej w Bukareszcie. Psychrobacter to rodzaj bakterii przystosowanych do życia w bardzo niskich temperaturach. Należą do tzw. bakterii psychrofilnych lub psychrotolerancyjnych. Żyją m.in. w: wodach i lodach polarnych Arktyki i Antarktydy, głębinach oceanicznych, wiecznej zmarzlinie, a nawet w chłodniach i przechowywanej żywności. Oporność bez antybiotyków: jak to się stało? Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie dowodzi, że oporność bakterii nie wytworzyła się tylko poprzez stosowanie antybiotyków współcześnie. – Badanie drobnoustrojów, takich jak Psychrobacter SC65A.3, ujawnia, jak oporność na antybiotyki ewoluowała naturalnie w środowisku, na długo przed wprowadzeniem współczesnych leków – powiedziała dr Purcarea. Badacze sprawdzili, jak szczep SC65A reaguje na 28 antybiotyków z 10 różnych klas — zarówno powszechnie stosowanych, jak i tych zarezerwowanych do leczenia ciężkich zakażeń bakteryjnych. – Dziesięć antybiotyków, wobec których wykazaliśmy oporność, jest powszechnie używanych w leczeniu poważnych zakażeń bakteryjnych – zarówno w terapii doustnej, jak i dożylnej – podkreśliła Purcarea. To m.in. medykamenty wykorzystywane do leczenia gruźlicy, zapalenia jelita grubego i zakażeń układu moczowego. Superbakteria to szansa czy zagrożenie? Naukowcy podkreślają, że SC65A.3 to pierwszy szczep Psychrobacter, u którego stwierdzono oporność na antybiotyki – w tym trimetoprim, klindamycynę i metronidazol. W jego DNA naukowcy odkryli też prawie 600 genów o nieznanych funkcjach. Sugeruje to zagadkowe źródło nowych mechanizmów biologicznych. Analiza tego genomu ujawniła także 11 genów, które potencjalnie mogą zabijać lub hamować wzrost innych bakterii, grzybów i wirusów. – Jeśli topniejący lód uwolni te mikroby, geny te mogą rozprzestrzenić się na współczesne bakterie, pogłębiając globalne wyzwanie, jakim jest oporność na antybiotyki – powiedziała dr Purcarea. – Z drugiej strony, produkują one unikalne enzymy i związki przeciwdrobnoustrojowe, które mogą zainspirować nowe antybiotyki, enzymy przemysłowe i inne innowacje biotechnologiczne – dodaje rumuńska badaczka. - Te starożytne bakterie są niezbędne dla rozwoju nauki i medycyny. Jednak należy się z nimi obchodzić ostrożnie i z zachowaniem środków bezpieczeństwa w laboratoriach, aby zminimalizować ryzyko niekontrolowanego rozprzestrzeniania się – podsumowała Purcarea. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Zrezygnuj z mięsa na kilka tygodni. Twój organizm podziękuje ci szybciej, niż myślisz
Wielki Post dla wielu osób wiąże się z rezygnacją z jedzenia mięsa. Nawet krótka, kilkutygodniowa zmiana diety może przynieść zaskakujące efekty. Ważne jest jednak nie tylko to, z czego rezygnujemy, ale też to, co wybieramy w zamian.
Spis treści: Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Efekt numer 2: zmiany w jelitach Efekt numer 3: układ odpornościowy Zdrowe nawyki Ze względów zdrowotnych, środowiskowych czy etycznych coraz więcej osób decyduje się na rezygnację z mięsa. Co jednak dzieje się z organizmem, gdy z talerza znikają produkty pochodzenia zwierzęcego? Najnowsze badania sugerują, że nawet krótkie okresy bez mięsa – tygodnie, dni, a nawet tylko kilka posiłków – mogą wywołać wyraźne zmiany. A są to między innymi utrata wagi, poprawa zdrowia serca oraz subtelne zmiany w jelitach i układzie odpornościowym. Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Jednym z najbardziej zauważalnych skutków wyeliminowania mięsa jest utrata masy ciała. Wynika ona nie tylko z usunięcia produktów pochodzenia zwierzęcego – chodzi także o to, co zajmuje ich miejsce. Gdy zastępujemy wysokokaloryczne mięso i tłuszcze produktami roślinnymi bogatymi w błonnik (warzywami, strączkami, produktami pełnoziarnistymi, owocami) – spożywamy więcej żywności o mniejszej zawartości kalorii – mówi Matthew Landry, dietetyk i naukowiec zajmujący się zdrowiem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Pokarmy bogate w błonnik wydłużają też czas uczucia sytości, co ogranicza przejadanie się. Trzymiesięczne badanie przeprowadzone w 2018 r., wykazało że osoby, które przeszły na dietę wegetariańską, tracą średnio około 2 kilogramów wagi. Kilka innych badań wykazało, że diety wegetariańskie trwające sześć tygodni lub dłużej, prowadzą do obniżenia ciśnienia krwi, co jest kluczowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Efekt ten jest prawdopodobnie powiązany z utratą masy ciała i większym spożyciem mikroelementów takich jak potas i magnez, które pomagają obniżyć ciśnienie krwi – mówi Luigi Fontana, ekspert ds. żywienia na Uniwersytecie w Sydney. Badanie przeprowadzone w zeszłym roku przez Fontanę i jego współpracowników wykazało, że diety wegetariańskie często obniżają również poziom cukru we krwi, zmniejszając ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Inne badania wykazały spadek poziomu cholesterolu LDL. To tzw. zły cholesterol występujący w mięsie i produktach mlecznych, który przyczynia się do miażdżycy naczyń krwionośnych i zwiększa ryzyko chorób serca oraz udaru mózgu. Badanie przeprowadzone na 11 parach bliźniąt, przeprowadzone przez Matthew Landry'ego i jego współpracowników z Uniwersytetu Stanforda, wykazało że u osób przestrzegających diety wegańskiej, po czterech tygodniach poziom cholesterolu LDL spadł do optymalnej wartości, czyli poniżej 100 miligramów na decylitr. Nawet u tych uczestników, którzy mieli zdrowy poziom LDL, spadek był nadal zauważalny. Efekt numer 2: zmiany w jelitach Przejście na dietę roślinną może także zmienić gatunkowy skład bakterii żyjących w naszych jelitach. U „świeżych” wegetarian występuje zwykle znaczący wzrost ilości bakterii specjalizujących się w rozkładaniu błonnika i spadek tych zajmujących się białkami zwierzęcymi, wyjaśnia Veronica Witte, neurobiolożka z niemieckiego Instytutu Nauk o Człowieku i Mózgu im. Maxa Plancka oraz Centrum Medycznego Uniwersytetu w Lipsku. Przeprowadzone w 2014 r. badanie kału osób które przeszły na wegetarianizm, wykazało że skład bakterii jelitowych uległ zmianie już po kilku dniach – mówi Witte. Wstępne dane z badania bliźniąt na Uniwersytecie Stanforda wykazały, że liczba bakterii Bilophila wadsworthia, która ma zdolność do rozkładania określonych białek zwierzęcych i jest prawdopodobnie czynnikiem prozapalnym, zmniejszyła się u osób, które przeszły na weganizm. Współautor badania, mikrobiolog Matthew Carter mówi: „Wydaje się, że obecność B. wadsworthia w mikroflorze jelitowej w dużych ilościach może powodować problemy, a jednym ze sposobów pozbycia się tej bakterii jest przejście na dietę wegańską”. Naukowcy wciąż badają potencjalne korzyści płynące z obecności bakterii fermentujących błonnik oraz szkodliwe działanie bakterii przetwarzających białka zwierzęce. Veronica Witte bada też, czy zmiany w mikrobiocie jelitowej wpływają na mózg i kształtują apetyt. Twierdzi jednak, że ​​potrzebujemy więcej badań, aby naprawdę wykazać, że drobnoustroje mają tu znaczenie. Efekt numer 3: układ odpornościowy Naukowcy sugerują, że dieta roślinna może wpływać też na układ odpornościowy. W badaniu z 2024 r. zaobserwowano, że u osób na dwutygodniowej diecie wegańskiej podwyższa się aktywność części układu odpornościowego, biorącej udział w obronie przed wirusami. Ponadto wspomniane badanie bliźniąt wykazało spadek poziomu cytokin u osób na diecie wegetariańskiej. To białka sygnalizacyjne, koordynujące odpowiedź immunologiczną. – To było niesamowite, zobaczyć tak uderzające zmiany w układzie odpornościowym już po kilku tygodniach – mówi Matthew Carter. Jednak długoterminowe konsekwencje stosowania diet roślinnych i wegetariańskich pozostają niejasne. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi napytanie, czy rezygnacja z mięsa jest absolutnie konieczna, by zaistniały te korzystne zmiany. Badania osób na diecie śródziemnomorskiej – obejmującej dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych, fasoli oraz mięsa i ryb do dwóch razy w tygodniu – wykazują podobne korzyści do diety ściśle wegańskiej. – Jeśli raz w tygodniu jesz niewielką ilość mięsa, czy szkodzi to zdrowiu? Odpowiedź brzmi: nie wiemy – stwierdza Luigi Fontana. Zdrowe nawyki Chociaż dieta wegańska i wegetariańska skutkuje korzyściami zdrowotnymi, Fontana podkreśla, że ​​zależą one od mądrych wyborów żywieniowych, a nie tylko od rezygnacji z mięsa. Zamiana mięsa na duże ilości przetworzonej żywności, takiej jak wegańskie mrożone dania z makaronu, słodkie przekąski, chipsy lub ultraprzetworzone substytuty mięsa, może być szkodliwa. – Możesz być wegetarianinem i być tak samo, a nawet bardziej niezdrowym, niż osoba na typowej zachodniej diecie – mówi Fontana. Chociaż w kilkumiesięcznej perspektywie niedobory składników odżywczych nie są dużym problemem dla osób rezygnujących z mięsa, sprawa się komplikuje gdy taka dieta trwa dłużej. W żywności pochodzenia roślinnego jest mało niektórych kluczowych dla zdrowia składników, takich jak witamina B12, żelazo, cynk, wapń i kwasy tłuszczowe omega-3. Chociaż wiele z nich znajdziemy w różnorodnych produktach roślinnych, takich jak tofu i soczewica. Landry sugeruje, że weganie powinni rozważyć przyjmowanie suplementów witaminy B12 i witaminy D. Początkującym wegetarianom i weganom Landry zaleca stopniową zmianę diety i eksperymentowanie z nową żywnością i przepisami. – Wykorzystaj to jako świetną okazję, aby naprawdę poznać swoje podniebienie i spróbować smaków z całego świata – mówi. Źródło: National Geographic Opracowała: Magdalena Rudzka
Życie zaczęło się wcześniej, niż myśleliśmy. Odkryto geny, które mają ponad 4 miliardy lat
LUCA, czyli wspólny przodek wszystkich organizmów, od lat uznawany jest za punkt wyjścia ewolucji życia na Ziemi. Najnowsze analizy genetyczne pokazują jednak, że część genów może być starsza niż on sam – i sięgać ponad 4,2 miliardów lat wstecz.
Według współczesnej biologii ewolucyjnej, wszystkie żywe organizmy na Ziemi wywodzą się od wspólnego przodka, znanego jako LUCA (Last Universal Common Ancestor). Choć szacuje się, że żył on około 4,2 miliarda lat temu, najnowsze analizy genetyczne sugerują, że nie pojawił się w biologicznej próżni. Grupa biologów – Aaron Goldman, Greg Fournier i Betül Kaçar – argumentuje, że część genów LUCA pochodzi od jeszcze dawniejszych, tajemniczych organizmów. Z okresu tak dawnego nie zachowały się żadne skamieniałości. Zatem skąd naukowcy wiedzą o istnieniu życia przed LUCA? Odpowiedzi tkwią w genach, które wciąż występują u żywych organizmów. Te najstarsze sekwencje to tzw. paralogi Korzenie drzewa życia. Co istniało przed LUCA? Paralogi to rodziny genów, które są znajdowane w każdej gałęzi życia na Ziemi – u zwierząt, roślin, grzybów i bakterii. Skoro te powielone kopie występują u wszystkich współczesnych organizmów, proces ich duplikacji musiał nastąpić przed rozdzieleniem się głównych domen życia. Ich liczba jest niewielka, ale znaczenie – kolosalne. Jeśli wyobrazimy sobie LUCA jako pień ewolucyjnego drzewa, to organizmy u których paralogi się pojawiły po raz pierwszy, były jego korzeniami. Te specyficzne geny stanowią unikalne narzędzie filogenetyczne, pozwalające naukowcom badać procesy ewolucyjne zachodzące ponad cztery miliardy lat temu. Historia syntezy białek i prastare ekosystemy Okazuje się, że niektóre paralogi biorą udział w procesie translacji, czyli syntezy białek na podstawie informacji zawartych w kodzie genetycznym, a konkretnie w mRNA. To proces, który uznaje się za najstarszy zachowany do dziś mechanizm molekularny. Szczególną uwagę naukowców przykuwają „przodkowie” kluczowych enzymów, tzw. syntetaz aminoacylo-tRNA. Odpowiadają one za precyzyjne łączenie aminokwasów (budulca białek) z odpowiednim transportowym RNA. Ich odkrycie sugeruje, że najwcześniejsze formy życia potrafiły włączać aminokwasy do genetycznie kodowanych białek znacznie wcześniej, niż przypuszczano. Powstanie dzisiejszego, „nowoczesnego” kodu genetycznego było więc złożonym procesem ewolucyjnym, obejmującym wiele mechanizmów. Sugeruje to, że świat przed LUCA był znacznie bardziej zaawansowany biologicznie, niż dotychczas sądzono. Genetyczna archeologia Odtworzenie pełnego obrazu genomu LUCA i jego poprzedników to jednak zadanie karkołomne, jeśli nie niemożliwe. Wiele z pierwotnych paralogów zostało bezpowrotnie utraconych, na przykład w wyniku horyzontalnego transferu genów – powszechnego u bakterii procesu wymiany materiału genetycznego. Ewolucja skutecznie zaciera ślady pierwotnego pochodzenia wielu białek. Z tego powodu większość rodzin białek obecnych u LUCA może być już niewykrywalna za pomocą standardowych analiz filogenetycznych. Każda zidentyfikowana sekwencja staje się niezwykle cenna. Jak podkreśla Fournier, musimy wydobyć z tych nielicznych „genetycznych świadków” jak najwięcej, by zrozumieć, jak z prostych korzeni wyrosło całe bogactwo dzisiejszego życia. Źródło: Cell Genomics Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Post przerywany jest modny, ale nieskuteczny. Naukowcy zwracają uwagę na ryzyko
Post przerywany nie daje lepszych efektów w odchudzaniu niż tradycyjna dieta lub brak interwencji – wynika z przeglądu 22 badań z udziałem 1995 dorosłych z nadwagą lub otyłością przeprowadzonych w Ameryce Północnej, Europie, Chinach, Australii i Ameryce Południowej.
Niepokojące dane płyną z najnowszego przeglądu Cochrane, który objął łącznie 1995 dorosłych z nadwagą lub otyłością. Naukowcy przeanalizowali 22 randomizowane badania kliniczne dotyczące różnych form postu przerywanego. Okazuje się, że ten system dietetyczny – promowany w internecie jako cudowny sposób na szybkie i zdrowe odchudzanie – wcale nie daje lepszych efektów niż tradycyjna dieta czy nawet brak jakiejkolwiek interwencji! Cochrane to niezależna międzynarodowa organizacja typu non-profit, która zajmuje się analizami badań naukowych z obszaru medycyny. Wyniki badań: żadnej przewagi postu przerywanego Badania prowadzone przez zespoły z różnych kontynentów wykazały, że post przerywany nie wpływa istotnie na utratę masy ciała w porównaniu ze standardowymi zaleceniami dietetycznymi. Efekt odchudzający był zbliżony do tego, jaki obserwowano przy typowych poradach żywieniowych, a także wtedy, gdy nie wprowadzano żadnej interwencji. Analizowane badania objęły osoby głównie pochodzenia europejskiego z krajów o wysokich dochodach, co dodatkowo wzbudza niepokój o uniwersalność tych wyników dla innych grup. Raportowanie skutków ubocznych było w analizowanych badaniach niespójne, co uniemożliwia jednoznaczne wnioski dotyczące bezpieczeństwa postu przerywanego. Warto jednak pamiętać, że w 2024 r. opublikowano badanie wskazujące, że ta metoda odchudzania zwiększa ryzyko chorób serca. Liczba analizowanych badań jest nadal ograniczona, a ich czas trwania – w większości przypadków – nie przekraczał 12 miesięcy. Eksperci alarmują, że nie ma podstaw do generalizowania wyników na całą populację, ponieważ rezultaty mogą się różnić w zależności od płci, wieku, pochodzenia etnicznego czy obecności chorób współistniejących i zaburzeń odżywiania. Braki w badaniach i pilna potrzeba dalszych analiz Luis Garegnani z Universidad Hospital Italiano de Buenos Aires, główny autor przeglądu, wprost mówi: „Być może u niektórych osób ta metoda się sprawdza. Jednak generalnie post przerywany po prostu nie działa u dorosłych z nadwagą lub otyłością, którzy chcą schudnąć”. Dodaje przy tym, że internetowe doniesienia i medialny entuzjazm wokół tej metody zdecydowanie nie są zgodne z obecną wiedzą naukową. Eva Madrid z Cochrane Evidence Synthesis Unit Iberoamerica przypomina natomiast, że lekarze powinni indywidualnie rozważać zalecenia dla osób z nadwagą. Większość dotychczasowych badań dotyczyła społeczeństw o wysokich dochodach i osób rasy białej. Tymczasem globalna epidemia otyłości narasta również w krajach o niskich i średnich dochodach, gdzie sytuacja może wyglądać zupełnie inaczej. Autorzy przeglądu podkreślają, że konieczne są dalsze, długoterminowe badania obejmujące bardziej zróżnicowane grupy. Na czym polega post przerywany? Post przerywany (ang. Intermittent Fasting, w skrócie IF) ma wielu zwolenników. Jego podstawą jest tzw. okno żywieniowe. Osoba, która stosuje ten system żywienia określa sobie czas w ciągu doby, w którym spożywa posiłki. Między nimi zazwyczaj nie sięga już po nic oprócz płynów. Najpopularniejsze odmiany postu przerywanego: metoda 16/8 – okno żywieniowe trwa 8 godzin. Najczęściej stosowaną godziną rozpoczęcia jedzenia jest 12:00. Ostatni posiłek jemy najpóźniej o godzinie 20:00; metoda 5:2 – polega na przyjmowaniu normalnej ilości kalorii przez 5 dni w tygodniu. Przez pozostałe 2 dni ograniczamy spożycie do 500–600 kalorii dziennie; metoda „Eat Stop Eat” – polega na 24-godzinej głodówce 1–2 razy w tygodniu; metoda jednego posiłku – w ciągu dnia spożywamy tylko jedną główną, zdrową i pełnowartościową potrawę. Pozostałe posiłki pomijamy. Źródła: Cochrane Library, National Geographic
Dlaczego księżyc na horyzoncie wydaje się większy niż w zenicie? Zagadkę wyjaśnia iluzja, jaką podsuwa nam mózg
Gdy księżyc w pełni wyłania się zza horyzontu, wydaje się ogromny. To ciekawe zjawisko – w tej pozycji nasz satelita jest przecież najbardziej od nas oddalony, więc powinien zdawać się nieco mniejszy, niż gdy w zenicie rozświetla nocne niebo. Jego rozmiar to zagadka, która frapowała już starożytnych.
Czy księżyc na horyzoncie naprawdę jest większy, czy to tylko figiel naszego umysłu? Prawdziwe przyczyny iluzji księżyca poznaliśmy dopiero niedawno dzięki postępom w nauce i psychologii percepcji. Dlaczego rośnie i się kurczy, skoro wiemy przecież, że tak naprawdę nie zmienia swojego rozmiaru? Czy księżyc naprawdę jest większy na horyzoncie? Iluzja księżyca to znany fenomen, w którym nasz satelita zdaje się być większy, gdy wisi nisko nad horyzontem. Chociaż odległość między Ziemią a Księżycem w trakcie nocy praktycznie się nie zmienia, to wielu obserwatorów zauważa, że księżyc zmniejsza swoją wielkość, gdy góruje wysoko na niebie. Zdjęcia wykonane w tych dwóch pozycjach pokazują jednak, że rzeczywisty rozmiar kątowy księżyca się nie zmienia. To potwierdza, że mamy do czynienia z czystą iluzją optyczną. Najwcześniejsze próby wyjaśnienia tego zjawiska sięgają czasów Arystotelesa, który zakładał, że powiększenie wynika z efektów atmosferycznych: takich jak refrakcja czy powiększenie przez mgłę. Jednak współczesne badania i zdjęcia wykazały, że refrakcja raczej spłaszcza niż powiększa obraz księżyca, a iluzja jest generowana głównie przez nasz mózg, nie zjawiska fizyczne zachodzące w atmosferze. Mózg kontra rzeczywistość Podstawą rozumienia iluzji księżyca jest mechanizm percepcji wielkości. Nasz mózg nie odbiera rozmiaru obiektów jedynie na podstawie ich obrazu na siatkówce, ale także na podstawie kontekstu, w jakim dany obiekt się znajduje. Gdy księżyc jest blisko horyzontu, widzimy go na tle elementów krajobrazu – drzew, budynków czy gór. Jak pisze prof. Bart Borhuis w swojej pracy naukowej poświęconej temu zagadnieniu, te obiekty działają jako punkty odniesienia. Księżyc wydaje się przez to większy niż wtedy, gdy obserwujemy go wysoko na pustym niebie. Jednym z najbardziej znanych eksperymentów psychofizycznych potwierdzających ten efekt jest iluzja Ponzo. W tej iluzji dwie poziome linie o identycznej długości umieszczone na tle zbieżnych linii wyglądają na różnej długości – linia na górze wydaje się dłuższa, ponieważ kontekst sugeruje, że jest dalej. Podobnie mózg interpretuje księżyc na horyzoncie jako bardziej oddalony i – przez zastosowanie prawa Emmerta – widzi go jako większy. Prawo Emmerta to prawo psychofizyczne, zgodnie z którym wielkość postrzeganego obrazu zależy nie tylko od rozmiaru obrazu na siatkówce, ale również od ocenianej odległości. Domowe doświadczenie z iluzją księżyca – jak przekonać się o złudzeniu? W warunkach domowych można przeprowadzić proste doświadczenie, które potwierdza tę iluzję. Eksperyment polega na patrzeniu na jasny obiekt (np. żarówkę), a następnie na ścianę w różnej odległości. Powidok będzie tej samej wielkości na siatkówce, ale zależnie od dystansu od ściany będzie wydawać się większy lub mniejszy. Podobnie, patrząc na księżyc tuż po wschodzie lub zachodzie, można zrobić zdjęcie i porównać je z księżycem w zenicie – zdjęcia pokażą, że rozmiar jest taki sam, chociaż subiektywnie na horyzoncie oceniamy go jako większy. Księżyc nie zmienia więc swojego rozmiaru – to tylko nasz umysł płata nam wizualnego figla. To dowód, że nie zawsze powinniśmy ufać naszym zmysłom: szczególnie, gdy próbujemy zbadać nimi rzeczy tak bardzo od nas odległe. Źródło: University of Louisville, Live Science, University of Wisconsin-Whitewater Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Insulina bez bólu i bez igły. To odkrycie może zmienić życie milionów
Czy wreszcie nastąpił przełom w leczeniu cukrzycy? Chociaż w kwestii zdrowia nigdy nie możemy być hurraoptymistami, to wiele na to wskazuje. Naukowcy opracowali żel, który umożliwia bezbolesne i wygodne podanie insuliny przez skórę. Nawet ich zaskoczył swoją skutecznością.
Zastrzyki insulinowe są bolączką wszystkich chorujących na cukrzycę i często jedynym ratunkiem przed groźnym schorzeniem. Ich wykonanie to duża trudność – nie mówiąc już o nieprzyjemności – więc coraz więcej badaczy pracuje nad lepszymi rozwiązaniami. Jednym z najbardziej obiecujących jest specjalny pH-wrażliwy żel, który umożliwia przenikanie insuliny przez skórę bez konieczności użycia igieł. Insulina zaś, dopóki nie zostanie wynaleziony lek na cukrzycę, jest niezbędna chorym do życia. Jak działa żel dostarczający insulinę przez skórę? Skóra człowieka jest skuteczną barierą przed większością substancji chemicznych i biologicznych. Jej zewnętrzna warstwa ma grubość zaledwie 10–15 mikrometrów, ale świetnie chroni organizm przed wnikaniem dużych cząsteczek. Taką, niestety dla cukrzyków, je insulina. Badacze pod kierunkiem prof. Youqinga Shena z Zheijang University w Chinach znaleźli na to rozwiązanie. Kluczem do ich sukcesu okazał się wrażliwy na pH skóry specjalny polimer OP. Zmienia on swój ładunek elektryczny zależności od kwasowości. Na powierzchni skóry, gdzie pH wynosi około 5, polimer jest dodatnio naładowany, co pozwala mu „przyciągać” kwasy tłuszczowe i, jak rasowy szpieg, przenikać wraz z nimi przez czujną barierę naskórkową. W głębszych warstwach skóry, w których pH jest bliższe neutralnemu (ok. 7), staje się on neutralny i umożliwia transport insuliny, która w normalnych warunkach nie byłaby w stanie pokonać bariery naskórkowej. Insulina jest chemicznie związana z polimerem, co pozwala jej przenikać przez kolejne warstwy skóry – aż do krwiobiegu. Insulina przenika przez warstwy skóry i daje znakomite efekty Badania laboratoryjne potwierdziły, że żel OP z insuliną skutecznie przenika przez wszystkie warstwy skóry myszy i świń, podczas gdy pozbawiona go insulina aplikowana na skórę pozostaje na jej powierzchni. Efektywność tej metody została sprawdzona na zwierzętach, u których po jednorazowym nałożeniu żelu poziom glukozy we krwi normalizował się w ciągu 1–2 godzin i utrzymywał w normie przez około 12 godzin. Wynik ten porównywalny jest z tzw. insuliną bazalną, stosowaną jako długodziałająca insulina podawaną między posiłkami. Są jednak ograniczenia – jakie wyzwania stoją przed naukowcami? W badaniach na myszach do uzyskania efektu terapeutycznego wymagane były dość wysokie dawki insuliny (116 U/kg), co budziło wątpliwości co do efektywności. Jednak w przypadku miniaturowych świń, których skóra pod względem budowy i właściwości zbliżona jest do ludzkiej, wystarczyła już znacznie mniejsza dawka (7,25 U/kg), a efekt był porównywalny do klasycznych iniekcji podskórnych. Ponadto nie odnotowano miejscowych podrażnień ani stanów zapalnych skóry, co potwierdza wysokie bezpieczeństwo metody w modelu zwierzęcym. Naukowcy zwracają uwagę, że ludzka skóra może reagować inaczej niż skóra zwierząt. Różni się bowiem zarówno pod względem grubości, jak i zawartości tłuszczu czy pH. Polskie innowacje: plastry z insuliną W Polsce także trwają prace nad nowymi systemami dostarczania insuliny. Przykładem jest technologia, w której wykorzystuje się innowacyjny nośnik MTC-Y w plastrach przyklejanych do skóry. Plastry te mają na celu zapewnienie stałego poziomu insuliny, ograniczenie skutków ubocznych i umożliwienie stosowania mniejszych dawek leku niż w przypadku doustnych preparatów. Nie tylko igły – insulina w kapsułkach Naukowcy z MIT opracowali kapsułkę, która umożliwia doustne podanie insuliny. Wewnątrz niej znajduje się mikroigła ze sprasowanej insuliny, która po połknięciu wbija się w ścianę żołądka, stopniowo uwalniając lek do krwiobiegu. Badania na zwierzętach potwierdziły, że skuteczność tej metody jest zbliżona do iniekcji podskórnych, a pacjent nie odczuwa bólu ani dyskomfortu typowego dla tradycyjnych zastrzyków. Mimo bardzo obiecujących wyników, żel insulinowy wymaga jeszcze wieloetapowych testów klinicznych. Konieczne są badania toksykologiczne, określenie optymalnej dawki, częstotliwości aplikacji czy sprawdzenie długoterminowych efektów ubocznych. Zanim żel stanie się realną alternatywą dla tradycyjnych zastrzyków, musi przejść przez rygorystyczne procesy rejestracyjne oraz dostać aprobatę Europejskiej Agencji Leków. Źródło: Nature, MIT, ISB Zdrowie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Piątek trzynastego. Skąd bierze się lęk, który wraca co roku?
Piątek trzynastego uchodzi za jeden z najbardziej pechowych dni w roku. W rzeczywistości statystyki nie pokazują większego zagrożenia. Dlaczego więc nadal reagujemy napięciem? Odpowiedź kryje się w sposobie, w jaki ludzki umysł ocenia ryzyko.
Spis treści: Czy sceptycy też są przesądni? Przesądy jako system kontroli Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Najstraszniejszy dzień w kalendarzu powrócił: piątek trzynastego. Bez względu na to, ile tych przerażających piątków przetrwamy bez szwanku, ten budzący grozę dzień nadal wywołuje niepokój i lęk przed nieszczęściem. Nie ma logicznego powodu, by bać się okazjonalnego zbiegu dnia i daty, regulowanego przez 400-letni cykl kalendarza gregoriańskiego. Ale piątek trzynastego może mieć nadal zauważalny wpływ. Czasami sami go tworzymy – zarówno dobry, jak i zły. Czy sceptycy też są przesądni? Jane Risen, badaczka behawioralna z University of Chicago Booth School of Business, odkryła, że przesądy mogą wpływać nawet na niewierzących. W jednym z badań z 2016 roku Risen odkryła, że zarówno osoby identyfikujące się jako przesądne, jak i nieprzesądne, wierzą, że złe wydarzenie jest bardziej prawdopodobne, gdy zostało „zapeszone”. Na przykład obawiają się, że stwierdzenie, iż na pewno nie będą mieli wypadku samochodowego, sprawi, że stanie się to bardziej prawdopodobne. – Ogólnie rzecz biorąc, uważam, że dzieje się tak, ponieważ złe zakończenie przychodzi na myśl i jest wyobrażane wyraźniej po takim zapeszeniu – wyjaśnia. – Ludzie używają łatwości wyobrażenia sobie czegoś jako wskazówki co do jego prawdopodobieństwa. Ten rodzaj myślenia może być bardziej powszechny w piątek trzynastego. Nawet jeśli aktywnie nie wierzę, sam fakt, że piątek trzynastego istnieje jako znany element kulturowy, sprawia, że rozważam go jako możliwość – mówi. Gdy w ten dzień zdarzy się coś pozornie nieistotnego, zwykle to zauważamy. – To dodaje nieco więcej paliwa tej intuicji. Sprawia, że wydaje się trochę bardziej prawdziwa, nawet jeśli zdajemy sobie sprawę, że to nieprawda. Na szczęście badania Risen sugerują również, że wykonywanie rytuałów odpędzających pecha — takich jak pukanie w drewno czy rozsypywanie soli – może przynieść zaskakujące rezultaty. W badaniu z 2014 roku odkryła, że niektórzy ludzie stosują je, nawet jeśli w nie nie wierzą, i że zarówno wierzący, jak i niewierzący zgłaszali korzyści z takich działań. – Odkrywamy, że osoby, które zapeszają się, nie uważają, że złe wydarzenie jest szczególnie prawdopodobne, jeśli stukną w drewno – mówi Risen. – Więc rytuał rzeczywiście pomaga radzić sobie z ich niepokojem. Przesądy jako system kontroli W ten sposób samo uświadomienie sobie przesądów może pomóc wprowadzić poczucie porządku w świecie pełnym przypadkowych i niekontrolowanych zmartwień, według Rebeki Borah, profesor literatury angielskiej na University of Cincinnati. – Kiedy masz zasady i wiesz, jak się nimi posługiwać, wszystko wydaje się dużo łatwiejsze – powiedziała National Geographic w 2014 roku. W piątek trzynastego – nie robimy dziś nic zbyt strasznego, albo podwójnie sprawdzamy, czy w samochodzie jest wystarczająco dużo paliwa, albo cokolwiek to może być. Niektórzy ludzie mogą nawet zostać w domu, chociaż statystycznie najwięcej wypadków zdarza się w domu. To może wieć nie być najlepsza strategia. Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Trudno jest ustalić początki i ewolucję przesądu. Stuart Vyse, autor i były profesor psychologii w Connecticut College w New London, powiedział National Geographic w 2014 roku, że nasz strach przed piątkiem trzynastego może mieć korzenie w wierzeniach religijnych związanych z trzynastym gościem Ostatniej Wieczerzy. Chodzi o Judasza, apostoła, który miał zdradzić Jezusa. Z kolei piątek (ukrzyżowanie Jezusa) był znany jako dzień kata. – Połączenie tych czynników dało pewnego rodzaju podwójne uderzenie przypadające na już i tak nerwowy dzień – wyjaśnił Vyse. Niektórzy bibliści uważają również, że Ewa skusiła Adama zakazanym owocem w piątek, a że Abel został zabity przez swojego brata Kaina w piątek trzynastego. Co ciekawe, Hiszpania wydaje się być wolna od tego złowrogiego połączenia liczby i dnia. Piątek trzynastego nie jest tam powodem do niepokoju, a zamiast tego wtorek trzynastego to najbardziej niebezpieczna data w roku. Inni eksperci podejrzewają jeszcze starsze korzenie tej formy triskaidekafobii, naukowej nazwy na strach przed piątkiem trzynastego. Thomas Fernsler, badacz polityki w Mathematics and Science Education Resource Center na University of Delaware w Newark, powiedział, że liczba 13 cierpi z powodu swojej pozycji po 12. Numerolodzy uważają 12 za „kompletną” liczbę. Jest 12 miesięcy w roku, 12 znaków zodiaku, 12 bogów Olimpu, 12 prac Herkulesa, 12 plemion Izraela i 12 apostołów Jezusa. Powiązanie liczby 13 z pechem ma związek po prostu z byciem trochę poza kompletnością. – Liczba staje się niespokojna lub krnąbrna – zauważył. Numerologia może również wyjaśniać, dlaczego Włosi nie mają problemów z piątkiem trzynastego, ale boją się siedemnastego. Rzymski numer XVII może być przestawiony, by utworzyć „VIXI”, co przetłumaczone z łaciny oznacza „moje życie się skończyło.” Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Choć mogą być arbitralne, przesądy takie jak strach przed drabinami, czarnymi kotami czy „pechowymi” liczbami są niesamowicie trwałe. — Kiedy już są w kulturze, mamy tendencję do ich przestrzegania — wyjaśnił Thomas Gilovich, profesor psychologii na Cornell University w Ithaca w stanie Nowy Jork w 2013 roku. — Czujesz, że jeśli je zignorujesz, kusisz los. Niektórzy ludzie, zdeterminowani lub z konieczności, zaciskają zęby i nerwowo przeczekują ten dzień. Inni naprawdę zachowują się inaczej w piątek trzynastego. Mogą odmówić podróży, zakupu domu czy podjęcia się gorącej giełdowej okazji. Te zaniechania mogą zauważalnie spowolnić aktywność gospodarczą, według zmarłego Donalda Dossey'a, historyka folkloru i założyciela Stress Management Center and Phobia Institute, który rozmawiał z National Geographic w 2013 roku. Mimo że niektórzy ludzie zachowują się inaczej w ten dzień, wiele badań sugeruje, że żadne z nas naprawdę nie doświadcza wtedy większych kłopotów. W 2011 roku niemieckie badanie wykazało, że nie ma powodu, by bać się operacji w piątek trzynastego. Częstotliwość i prawdopodobne wyniki zabiegów nie różnią się od tych w inne dni. Tymczasem amerykańskie izby przyjęć nie odnotowują wzrostu pacjentów, jak odkryli inni badacze w 2012 roku. Nawet giełda, na której irracjonalne lęki mogą napędzać rzeczywiste zachowania, nie radzi sobie gorzej w piątek trzynastego. Na szczęście piątek trzynastego nie zdarza się aż tak często. Większość lat, jak 2023, ma dwa piątki trzynastego, ale niektóre mają tylko jeden. Szczególnie „pechowe” lata, takie jak 2026, zawierają trzy z tych nieszczęsnych dni. Już wkrótce ten ostatni piątek trzynastego się skończy, i nawet najbardziej przesądni spośród nas będą mogli odetchnąć z ulgą. Przynajmniej do następnego razu. autor: Brian Handwerk źródło: National Geographic
Ani krzyżówki, ani sudoku. Wiemy, jaki trening mózgu realnie zmniejsza ryzyko choroby Alzheimera
Przydatność treningu mózgu w profilaktyce choroby Alzheimera, to temat który naukowcy analizowali przez ponad 20 lat. W badaniu z udziałem ponad 2 tysięcy osób po 65. roku życia tylko jeden typ ćwiczeń poznawczych realnie zmniejszył ryzyko demencji – i to aż o 25 procent.
Medycyna wciąż poszukuje skutecznych metod walki z chorobą Alzheimera i innymi formami otępienia związanymi z wiekiem. Choć leki mogą spowalniać pogarszanie się funkcji poznawczych na wczesnych etapach choroby, nie są rozwiązaniem idealnym. Nauka bada też inne, niefarmakologiczne metody. Wyniki przełomowego, trwającego aż 20 lat badania klinicznego sugerują, że kluczem do ochrony mózgu jest specyficzny rodzaj ćwiczeń oparty na szybkości przetwarzania informacji. Badanie wykazało, że zaledwie kilka tygodni intensywnego treningu może przynieść korzyści utrzymujące się wiele lat. Wyniki badania właśnie ogłoszono w artykule naukowym w czasopiśmie „Alzheimer’s Association”. Jak badano skuteczność łamigłówek w walce z Alzheimerem? W eksperymencie, rozpoczętym pod koniec lat 90. XX wieku, wzięło udział 2021 uczestników w wieku co najmniej 65 lat. Uczestników losowo podzielono na cztery grupy: pierwsza trenowała szybkość przetwarzania informacji przez zadania wymagające podzielności uwagi; druga ćwiczyła pamięć, wykorzystując techniki mnemotechniczne; trzecia skupiała się na rozumowaniu, wykrywaniu wzorców i rozwiązywaniu problemów; czwarta była grupą kontrolną. Program składał się z 10 sesji trwających od 60 do 75 minut, przez pięciu lub sześć tygodni. Wybrani uczestnicy przeszli też dodatkowe sesje przypominające, 1–3 lata później. Najlepsza metoda: adaptacyjny trening szybkościowy: Analiza wykazała, że jedynie trening szybkościowy był powiązany ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia choroby Alzheimera i demencji. Efekt był najbardziej spektakularny u osób, które uczestniczyły w sesjach przypominających – u nich ryzyko zachorowania było aż o 25% niższe niż w pozostałych grupach. Ćwiczenia oparte na treningu pamięci i rozumowania nie wykazały żadnych właściwości ochronnych, a wyniki tych grup były porównywalne z grupą kontrolną. Marilyn Albert, neurobiolożka z Johns Hopkins University (USA) i współautorka badania, wskazuje że sukces treningu szybkościowego wynikał z jego adaptacyjnego charakteru – czyli ze wzrostu poziomu trudności. Zadania polegały na identyfikacji obiektów w centrum i na brzegach ekranu komputera. W miarę jak uczestnik radził sobie coraz lepiej, system wyświetlał nowe elementy szybciej i w większej liczbie. Takiej dynamiki brakowało w innych ćwiczeniach. Czy przyszłością profilaktyki Alzheimera są gry komputerowe? Te wyniki skłaniają do prób wykorzystania komercyjnych gier wideo i aplikacji do poprawy zdrowia mózgu. Eksperci, m.in. psycholog Art Kramer zauważają, że choć rynek obfituje w tego typu produkty, ich skuteczność nie jest poparta danymi. Jednak teoretycznie możliwe jest zaprojektowanie gier opartych na „szybkościowym treningu” mózgu. Kolejnym krokiem naukowców będą badania fizycznych zmian w mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) oraz badania na modelach zwierzęcych, aby zrozumieć genetyczne i anatomiczne mechanizmy opóźniania neurodegeneracji. Przy okazji badacze przypominają, że oprócz treningu mózgu kluczowe w profilaktyce są też regularna aktywność fizyczna i utrzymywanie ciśnienia tętniczego w normie. Wiemy na pewno, że są to sprawdzone metody obniżania ryzyka demencji. Źródło: Alzheimer’s Association Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Dlaczego dzieci jedzą swoje „gile”? To nie tylko zły nawyk, kryje się za nim coś więcej
Jak świat długi i szeroki, rodzice są świadkami swoich dzieci smakujących własne wydzieliny z nosa. Chociaż dorosłych to obrzydza, maluchy zdają się tym zupełnie nie przejmować. Naukowcy postanowili dowiedzieć się jaka jest przyczyna zachowania, które obserwujemy u większości naczelnych.
Zjawisko zjadania swoich „gilów” nazywa się mukofagią. Jej przyczyny mogą być ewolucyjne, biologiczne, społeczne i psychologiczne. Ma ona swoje konsekwencje – także zdrowotne. Naukowcy wpadli na trop, ale wciąż jest wiele tajemnic. Czy tylko dzieci jedzą swoje „gile”? Mukofagia w świecie ludzi i zwierząt Mukofagia jest znacznie powszechniejsza niż mogłoby się wydawać. Chociaż głównie utożsamia się ją z dziećmi, to nie one jedyne sięgają do nosa. Badania pokazują, że dorośli równie często praktykują ten kontrowersyjny zwyczaj. Podczas badania z 2001 roku przeprowadzonego na grupie 200 nastolatków w Indiach niemal wszyscy przyznali się do dłubania w nosie, a 9 z nich regularnie zjadało wydzieliny. W praktyce niewiele osób o nim mówi, ale to zachowanie wcale nie jest rzadkie – i to w różnych grupach wiekowych. Naczelne także jedzą wydzieliny z nosa W wielu pracach naukowych czytamy, że to zachowanie nie ogranicza się wyłącznie do ludzi. Anne-Claire Fabre, biolożka z Uniwersytetu w Bernie, zaobserwowała podobne nawyki u innych naczelnych. Szczególnie zaskakujące były obserwacje palczaka madagaskarskiego, który swoim wyjątkowo długim palcem nie tylko wydobywał wydzielinę z nosa, ale także ją zjadał. Literatura naukowa dokumentuje przypadki mukofagii również u goryli, bonobo, szympansów, makaków czy kapucynek. Część naczelnych używa do tego patyków, inne wykorzystują własne palce. Zachowanie, które szokuje dorosłych ludzi, w świecie zwierząt jest znacznie bardziej rozpowszechnione. Czemu właściwie dzieci jedzą swoje wydzieliny? Skład wydzieliny nosowej a potencjalne korzyści, czyli popularny mit Wydzielina nosowa składa się głównie z wody (ponad 98%), resztę stanowią białka (mucyny), węglowodany, sole mineralne oraz złapane cząstki kurzu i drobnoustroje. Teoretycznie mukofagia mogłaby mieć ewolucyjny sens – tak jak niektóre gatunki zwierząt spożywają własne odchody w celu odzyskania składników odżywczych. Jednak u ludzi nie ma jednoznacznych dowodów naukowych na pozytywny wpływ jedzenia wydzielin na zdrowie. W 2013 roku wysunięto hipotezę, że kontakt układu immunologicznego z drobnoustrojami obecnymi w śluzie może w minimalnych dawkach „trenować” odporność. Jednak eksperci, tacy jak dr Chittaranjan Andrade podkreślają, że ilość potencjalnie użytecznych substancji jest niewielka. Większość z nich zostaje strawiona, zanim mogłaby wywołać odpowiedź immunologiczną. Aktualny stan wiedzy nie pozwala uznać mukofagii za korzystną dla zdrowia. Rola ciekawości i rozwoju poznawczego w dziecięcych nawykach Dziecięca eksploracja otoczenia obejmuje nie tylko poznawanie nowych smaków, ale także własnego ciała. Maluchy często sięgają do nosa z nudów, ciekawości czy w reakcji na uczucie dyskomfortu (np. świąd błony śluzowej). Dla wielu z nich konsystencja i smak „gilów” są po prostu atrakcyjne, co potwierdzają wypowiedzi samych dzieci z badań. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że młodsze dzieci nie odczuwają jeszcze społecznej presji ani wstydu – dlatego zachowanie to jest widoczne i częste. Dopiero reakcje otoczenia, np. upomnienia rodziców, wpływają na stopniowe wygaszanie tej praktyki. Jak wiemy – nie u wszystkich. Czy jedzenie wydzieliny z nosa może być groźne? Największym problemem związanym z mukofagią są potencjalne zagrożenia zdrowotne. Wydzielina nosowa może być nośnikiem bakterii i wirusów – np. Streptococcus pneumoniae (pneumokoków wywołujących zapalenie płuc) czy gronkowca złocistego. Poprzez dłubanie w nosie i wkładanie palców do ust istnieje ryzyko autoinfekcji oraz zarażenia innych osób, zwłaszcza w środowisku przedszkolnym i żłobkowym. Problem narasta w przypadku kontaktu z osobami o obniżonej odporności. Warto dodać, że przewlekłe i intensywne dłubanie w nosie może prowadzić do uszkodzeń błony śluzowej, krwawień czy powstawania strupów. Nauka wciąż nie potrafi udzielić jednoznacznej odpowiedzi na temat popularności mukofagii. Czy ta praktyka może mieć ukryte korzyści? Nic na to nie wskazuje. Wiadomo jednak, że nie jest to ludzki zwyczaj. Naukowcy i laryngolodzy sugerują, by traktować temat z wyrozumiałością i rozmawiać z dziećmi o higienie, zamiast wpadać w panikę. Źródła: National Library of Medicine, Journal of Zoology, Liverpool School of Tropical Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowojorscy naukowcy zbudowali „lewitujące” kryształy czasu. Użyli styropianu i dźwięku
Zespół fizyków z Uniwersytetu Nowojorskiego zaobserwował nowy typ kryształu czasu – taki, którego cząstki lewitują na „poduszce” dźwięku, oddziałując ze sobą poprzez wymianę fal akustycznych. Ten konkretny kryształ czasu zbudowany jest ze styropianowych kulek „zawieszonych” w falach dźwiękowych, które działają jak lewitator akustyczny. A chociaż z pozoru odkrycie to ma niewielkie przełożenie na rzeczywistość, to stan materii zwany kryształem czasu legnie u podstaw przyszłej, zaawansowanej nauki i technologii.
Kryształ czasu to niedawno odkryty stan materii, w którym układ cząstek wykonuje regularny, powtarzający się ruch w czasie, bez bodźców z zewnątrz. Choć badania nad kryształami czasu dopiero raczkują, już teraz to naturalne i zadziwiająco stabilne źródło rytmu w pełnym chaosu świecie uznawane jest za przyszłość komputerów kwantowych, przechowywania danych i zaawansowanych badań biologicznych. Zanim przejdziemy do odkrycia naukowców z Uniwersytetu Nowojorskiego, przyjrzyjmy się samym kryształom czasu. Czym są kryształy czasu? Dla wielu z nas kryształy czasu to stworzony przez Artura Szyndlera system gier fabularnych, a dla innych, zanurzonych w uniwersum Star Treka to minerał z planety Boreth pozwalający przemieszczać się w czasie. W fizyce jest to egzotyczna faza materii, zaproponowana przez noblistę i profesora MIT Franka Wilczka w 2012 r. Atomy w krysztale czasu wykazują periodyczne zmiany w czasie, a nie tylko w przestrzeni, łamiąc przy tym symetrię translacji w czasie. W zwykłym krysztale, na przykład w diamencie albo w kryształku soli, atomy tworzą uporządkowaną, periodyczną sieć. Jeśli przesunie się taki uporządkowany wzór w przestrzeni o odpowiednią odległość, wygląda identycznie. W krysztale czasu zachodzi podobne zjawisko, jednak zamiast przesunięcia w przestrzeni wykonuje się przesunięcie w czasie. Złamanie symetrii przesunięcia w czasie Wszystko, co oscyluje w czasie, wymaga swoistego napędu. Wahadło czy huśtawkę należy pchnąć, prąd zmienny wymaga użycia generatora. Tylko kryształ czasu wpada w cykliczny rytm sam z siebie, a częstotliwość tego cyklu wynika z wewnętrznych oddziaływań między cząstkami. Fizycy mówią, że dochodzi tu do złamania symetrii przesunięcia w czasie. W zwykłej, intuicyjnej sytuacji, gdy coś wprawiamy w ruch, po pewnym czasie ruch ten powinien zanikać. A w przypadku kryształów czasu rytm pojawia się niejako samoistnie, utrzymuje się i nie wymaga sterowania. Na przestrzeni lat obserwowano lub tworzono różne typy kryształów czasu, a ich odmienne właściwości sugerują szeroki wachlarz potencjalnych zastosowań. Natomiast fizycy z Uniwersytetu Nowojorskiego zaobserwował właśnie kryształ czasu, którego cząstki lewitują na „poduszce” dźwięku, oddziałując ze sobą poprzez wymianę fal akustycznych. W tym procesie cząstki te łamią trzecią zasadę dynamiki Newtona. Mówi ona, że każdej akcji towarzyszy równa i przeciwnie skierowana reakcja – czyli że siły zawsze występują w zrównoważonych parach tej samej wartości, lecz przeciwnych kierunków. W odkryciu NYU kulki oddziałują bardziej niezależnie i nie muszą podlegać takim zrównoważonym siłom. Styropian i akustyczny lewitator Co istotne, te kryształy czasu można zobaczyć gołym okiem, ponieważ cały układ jest zawieszony na urządzeniu o wysokości około 30 centymetrów, które można trzymać w dłoni. Ten konkretny kryształ czasu składa się ze styropianowych kulek – podobnych do tych używanych w opakowaniach – zawieszonych w falach dźwiękowych, które działają jak „lewitator akustyczny”, początkowo utrzymując kulki nieruchomo w powietrzu. Jak wyjaśniają eksperci, fale dźwiękowe wywierają siły na cząstki – tak jak fale na powierzchni stawu mogą oddziaływać na pływający liść. – Możemy unosić obiekty wbrew grawitacji, zanurzając je w polu dźwiękowym zwanym falą stojącą – napisali badacze. – Kryształy czasu są fascynujące nie tylko ze względu na możliwości, ale także dlatego, że wydają się tak egzotyczne i skomplikowane. Nasz system jest niezwykły, ponieważ jest niesamowicie prosty – powiedział profesor fizyki David Grier, dyrektor NYU’s Center for Soft Matter Research i starszy autor pracy. W przyszłości kryształy czasu mogą służyć do wyjątkowo precyzyjnego odmierzania czasu niezbędnego w rozbudowanej elektronice, systemach satelitarnym, GPS czy nawet na giełdzie. Mogę też wesprzeć stabilne przechowywanie informacji i służyć do ochrony stanów kwantowych. Źródło: Physical Review Letters Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Torby z tropikalnej ryby zamiast plastikowych folii? To ekologiczna alternatywa dla sklepowych opakowań
Czy wreszcie uda się wyeliminować plastik z przynajmniej części supermarketów? Tak twierdzą naukowcy z Brazylii – opracowali innowacyjny materiał ze skóry ryby tambatinga, która stanowi cenny, odnawialny materiał bogaty w kolagen. Czy już wkrótce będziemy pakować żywność w wytrzymałą skórę ryby? To ciekawsze i nieco bardziej skomplikowane, niż mogłoby się wydawać.
Inwestorzy i naukowcy wciąż szukają rozwiązań problemu z plastikiem, który pustoszy oceany, lasy, łąki i pola i przeżyje zarówno nas, jak i dziesiątki kolejnych pokoleń naszych dzieci. Częściowym rozwiązaniem problemu zaśmiecania planety są opakowania wykonane z biopolimerów pozyskiwanych ze skóry tropikalnej ryby tambatinga. Dzięki pracy brazylijskich naukowców odpadki rybne stają się wartościowym surowcem, z którego powstają materiały nie tylko ekologiczne, ale po prostu… funkcjonalne. Jak to działa? Czym jest ryba tambatinga i czy opakowania z jej skóry mają w ogóle sens? Tambatinga to hybrydowa ryba powstała w wyniku krzyżowania samicy tambaqui (Colossoma macropomum) i samca pirapitinga (Piaractus brachypomus). Jej skóra, bogata w kolagen i aminokwasy szczególnie doceniana jest z powodu niezwykle wysokiej zawartości kolagenu. Jest on bardzo potrzebny do produkcji ekologicznych opakowań. Jak jednak w ogóle zamienić skórę ryby w opakowanie, w które włożymy np. makaron? Brazylijska technologia opiera się na ekstrakcji biopolimerów, głównie żelatyny i kolagenu właśnie. W przeciwieństwie do klasycznych folii plastikowych produkowanych z ropy naftowej, biofilm rybny jest całkowicie biodegradowalny i powstaje z materiału uznawanego dotąd za odpad przemysłowy. Jak powstaje opakowanie z ryby? Proces zaczyna się od oczyszczania skóry ryb, z której następnie wyodrębnia się żelatynę za pomocą gorącej wody i kwasu octowego. Z uzyskanej żelatyny przygotowuje się roztwór, z którego formuje się cienkie warstwy folii (biofilmów). Po wysuszeniu powstaje materiał przezroczysty, elastyczny, bezzapachowy i o równomiernej strukturze. Taka technologia umożliwia produkcję folii do zastosowania w opakowaniach spożywczych, zwłaszcza do produktów suchych. Czemu materiał z żelatyny rybnej jest lepszy od plastiku? O ile korzyść dla środowiska jest oczywista, to biofilm uzyskany ze skóry tambatinga ma bezpośredni wpływ na ludzkie zdrowie: szczególnie, jeśli ma kontakt z żywnością. Chyba nie trzeba tłumaczyć, że plastik źle oddziałuje na to, co później ląduje w naszych garnkach, a jego mikrocząsteczki przenikają każdy układ człowieka. Opakowania ze skóry ryby za to: są wytrzymałe na rozciąganie, wykazują wysoką odporność na promieniowanie UV, mają niższą przepuszczalność pary wodnej w porównaniu z innymi filmami żelatynowymi, są bezpieczne w kontakcie z żywnością i mogą być nawet jadalne, rozkładają się zaledwie w ciągu kilku miesięcy, chociaż wymagają kompostowania. Dzięki temu opakowania mogą być wykorzystywane do pakowania orzechów, bakalii, suszonych owoców, a także jako warstwa ochronna dla innych produktów spożywczych. Podobne rozwiązania rozwijają zespoły naukowców w Azji – np. na Uniwersytecie w Seulu opracowano jadalną folię z żelatyny pozyskanej ze skóry pstrągów. Opakowania ze skóry ryby nie są idealne Tworzywa te mają jednak też wady. Jedną z głównych barier komercjalizacji biofilmów rybnych jest ich podatność na wilgoć. Ze względu na wysoką higroskopijność, obecnie nadają się głównie do suchych produktów. Prace nad poprawą odporności na wodę, np. przez dodatek nanokompozytów lub modyfikacje chemiczne, są w toku. Kolejną kwestią jest potrzeba skalowania produkcji i standaryzacji procesu ekstrakcji, tak aby uzyskać materiał o powtarzalnych parametrach i spełniający rygorystyczne wymogi sanitarne branży spożywczej. Czy jesteśmy gotowi na zmianę? Technologia to jedno, ale naukowcy zastanawiają się nad gotowością społeczną takich zmian. Chociaż przyzwyczailiśmy się już do wszechobecnego plastiku i część osób traktuje go jako „zło konieczne”, prace badawcze pokazują nam, że wcale nie musi tak być. Coraz więcej konsumentów deklaruje gotowość do zakupu produktów w ekologicznych opakowaniach, nawet jeśli są zdrowsze. Rynek biodegradowalnych opakowań dynamiczne rośnie, a producenci inwestują w nowe technologie i edukację konsumentów. Źródła: Foods, Czasopismo Techniczne. Mechanika, CORDIS, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
UFO przestaje być tematem tabu? Polski naukowiec chce powołania specjalnej państwowej komórki
Czy państwo powinno badać UFO? To pytanie trafiło właśnie na biurka posłów. Do Sejmu złożono petycję wraz z projektem ustawy dotyczącej UAP, czyli niezidentyfikowanych zjawisk anomalnych – bo tak coraz częściej określa się to zjawisko. W jej myśl powstać ma komórka badawcza zajmująca się gromadzeniem i naukową analizą danych. Czy do tego dojdzie?
W ostatnich latach coraz częściej dyskutuje się o zjawisku UFO, czyli o niezidentyfikowanych obiektach latających. Dla uniknięcia skojarzeń z kosmitami używa się obecnie głównie terminu UAP, co jest skrótem od niezidentyfikowanych anomalnych zjawisk powietrznych. Na ten temat na poważnie dyskutuje się na przykład w kręgach rządowych w USA. Publikowane są też raporty, na przykład przez Pentagon. Oznacza to, że na niebie faktycznie można od czasu do czasu dostrzec obiekty, których pochodzenie trudne jest do wyjaśnienia. Petycja w sprawie UFO Pod koniec grudnia do Sejmu trafiła petycja w sprawie ustawy o niezidentyfikowanych anomalnych zjawiskach powietrznych (UAP). Jej autor, dr inż. Adam Jan Zwierzyński wnosi o podjęcie prac legislacyjnych zmierzających do uchwalenia ustawy regulującej kwestie monitorowania, raportowania oraz analizy UAP na polskim niebie. Zwierzyński chce, aby w naszym państwie opracowano ujednolicone procedury raportowania incydentów UAP przez pilotów cywilnych, wojskowych oraz służby kontroli ruchu lotniczego. Chciałby też, aby powołano wyspecjalizowaną, międzyresortową komórkę badawczą zajmującą się gromadzeniem i naukową analizą zgromadzonych danych. Zwierzyński zaapelował również o zwiększenie transparentności działań państwa w tym zakresie wobec obywateli. Po co badać UAP/UFO? „W ostatnich latach, w związku z dynamicznym rozwojem technologii sensorowych oraz zmianą podejścia sojuszników z NATO (szczególnie USA), zjawiska UAP przestały być domeną spekulacji, a stały się przedmiotem realnej analizy bezpieczeństwa narodowego” – czytamy w uzasadnieniu proponowanej ustawy. Wskazano w nim główne powody skodyfikowania prawa na temat UAP. Pierwszy dotyczy bezpieczeństwa lotów – brakuje jasnych procedur raportowania, co zwiększa ryzyko incydentów lotniczych. Zdaniem inicjatorów petycji w dobie zagrożeń hybrydowych konieczne jest precyzyjne odróżnienie zjawisk anomalnych od nowych, niekonwencjonalnych technologii szpiegowskich państw trzecich. Nowa ustawa mogłaby mieć spory potencjał naukowy. „Badanie zjawisk wykazujących anomalne cechy fizyczne może prowadzić do przełomowych odkryć w dziedzinie napędów i inżynierii materiałowej, budując innowacyjność polskiej nauki” – podkreślono w uzasadnieniu. Kto stoi za projektem dot. UAP? Petycję i projekt ustawy do Sejmu złożył dr inż. Adam Jan Zwierzyński, naukowiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Ekspert przekazał National Geographic Polska, że ta inicjatywa jest jego prywatnym przedsięwzięciem i nie jest związana z uczelnią, na której pracuje. Dr inż. Zwierzyński nie bada aktywnie zjawisk UAP. – Przynajmniej na razie – zastrzega. – Interesuję się jednak tym tematem. Śledzę pojawiające się na świecie artykuły naukowe badające UAP i UFO. Choć często są to rozważania teoretyczne, to prowadzą one do ekstremalnie ciekawych wniosków i są szansą dla rozwoju nauki i technologii – podkreśla badacz. W jego ocenie tematyka UAP zaczyna przechodzić do mainstreamu i zaczynają oficjalnie nim zajmować się poważni naukowcy. – Niestety, tak nie jest jeszcze w Polsce, bo do nas zwykle ważne idee docierają z opóźnieniem. Chcemy to zmienić – dodał. Zwierzyński jest też przedsiębiorcą i zarejestrowanym lobbystą w obszarze technologii kosmicznych i górnictwa kosmicznego. – Zostałem lobbystą, aby w sprawach, które są związane z branżą kosmiczną w Polsce móc mieć jakiś wpływ na stanowienie prawa z korzyścią dla naszego państwa i społeczeństwa – podkreśla. Nauka boi się niezidentyfikowanych obiektów latających Zapytaliśmy inicjatora nowej petycji, czy uważa, że środowisko naukowe bagatelizuje problem UAP. – Oczywiście, że tak. W USA już bardzo to się zmienia. Ale w Polsce nie spodziewałbym się, aby którakolwiek uczelnia chciałby stworzyć poważny panel ekspertów, aby dyskutować w sposób naukowy na ten temat. Moim zdaniem wielu naszych naukowców panicznie boi się ośmieszenia – ocenił. Dr inż. Zwierzyński uważa, że konserwatyzm i zachowawczość wpływają na podejmowanie śmiałych i odważnych przedsięwzięć, ale to się powoli zmienia. – Z kolei urzędnicy, którzy mieliby decydować, czy przyznać grant na badanie zjawisk UAP mieliby bardzo duży dylemat, czy byłoby to dla nich bezpieczne i czy nie zostaliby np. posądzeni o niewłaściwe zarządzanie środkami publicznymi. Trzeba zatem odczarować ten temat w Polsce i przekazać jego badanie także w ręce specjalistów – zauważa ekspert. Zastrzega, że w tym celu nie byłoby potrzebne specjalne finansowanie dla badań zjawisk UAP. Kluczowe jest stworzenie narzędzi prawnych, które nie będą takiej opcji od razu wykluczać. A czym według dr inż. Zwierzyńskiego są niewyjaśnione przypadki UAP? – To złożone zjawisko, które może mieć wiele wytłuczeń. Możliwe, że za obserwacje UAP odpowiada wiele zjawisk i czynników równocześnie, a nie tylko jedno – odpowiada. Najwyższy czas zacząć badać UFO na poważnie? Nową inicjatywę skomentował dla National Geographic Polska Mateusz Kijewski – publicysta ufologiczny, twórca strony „UFO bez stereotypów” i prowadzący „Kanał o UFO” na platformie medialnej Sekielski Brothers Studio, który gościł w podcaście National Geographic Polska. W jego ocenie inicjatywa ustawodawcza w sprawie UAP trafia w bardzo odpowiedni czas. – Z jednej strony, naukowcy na świecie podejmują otwarte działania mające na celu badania fenomenu i podstawa prawna umożliwi ich polskim kolegom i koleżankom dołączenie do tego grona. Po drugie, biorąc pod uwagę szczególną sytuację naszej wschodniej granicy (która jest również granicą NATO) jest kluczowa w obliczu powtarzających się obserwacji obiektów niezidentyfikowanych – podkreśla Kijewski. Jak zauważa, większość obiektów zza wschodniej granicy okazuje się być dronami lub innymi pojazdami związanymi z działaniami wojennymi, ale te, które wykazują anomalne cechy powinny być badane, ich zapisy katalogowane i udostępniane naukowcom i ekspertom. – Dzięki temu można będzie też uniknąć pomyłek, które mogą mieć tragiczne skutki – podkreśla Kijewski. Każdy może wesprzeć inicjatywę Każdy zainteresowany fenomenem UFO może wyrazić swoje poparcie tej inicjatywy skierowanej do Sejmu, składając cyfrowy podpis pod petycją. Temat ten rezonuje w polskim społeczeństwie. Z badania „Co Polacy wiedzą o UFO?” przeprowadzonego kilka lat temu przez Kantar Public na zlecenie National Geographic wynika, że informacji o UFO na własną rękę poszukuje 37% Polaków. Większość Polaków (61%) uważa, że rządy powinny gromadzić i upubliczniać materiały dotyczące UFO. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tajemnica prędkości panczenistów. Jak powstaje lód, na którym padają rekordy świata?
Nie każda tafla lodu oferuje takie same szanse na historyczny wynik. Specjaliści z Calgary i Salt Lake City opanowali do perfekcji sztukę minimalizowania tarcia. To właśnie tam natura i technologia współpracują, by umożliwić sportowcom osiąganie zawrotnych prędkości.
Spis treści: Lodowiska, na których bije się rekordy świata Sekret idealnego lodu Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Panczeniści długodystansowi trenują latami, by opanować technikę odpychania, płynny ślizg oraz utrzymanie równowagi przy średniej prędkości około 56 km/godz. Jednak w najszybszym na świecie sporcie napędzanym wyłącznie siłą ludzkich mięśni o sukcesie nie decyduje tylko forma zawodnika. Na „medale” zasługiwałyby również dwa konkretne tory: lodowiska w Calgary i Salt Lake City – oba powszechnie uznawane za najszybsze na świecie. Lodowiska, na których bije się rekordy świata Łyżwiarze szybcy ustanowili w Salt Lake City oraz Calgary odpowiednio 15 i 7 aktualnych rekordów świata – to wynik bezkonkurencyjny w skali całego globu. Naukowcy oraz lodomistrzowie upatrują sukcesu tych aren w ich wysokogórskim położeniu oraz skrupulatnych metodach minimalizowania oporu powietrza i tarcia lodu. – W łyżwiarstwie szybkim istnieją tylko dwa czynniki, które cię spowalniają: lód i powietrze. To wszystko – mówi Sean Maw, profesor z Saskatchewan specjalizujący się w inżynierii sportów zimowych. Opór aerodynamiczny spowalnia łyżwiarzy na lodzie w taki sam sposób, jak kolarzy czy narciarzy na lądzie. To właśnie to zjawisko częściowo wyjaśnia, dlaczego tory w Calgary i Salt Lake City pozwalają na osiąganie tak zawrotnych prędkości. – Im wyżej się znajdujesz, tym rzadsze jest powietrze – wyjaśnia Mark Messer, lodomistrz toru w Calgary i siedmiu igrzysk zimowych, w tym podczas tegorocznych igrzysk Mediolan-Cortina. Calgary położone jest na wysokości 1045 m n.p.m., natomiast Salt Lake City wznosi się na około 1425 m n.p.m. „Brązowy medal” pod względem liczby aktualnych rekordów świata w łyżwiarstwie szybkim przypada niemieckiej Max Aicher Arena w Inzell. Obiekt, położony na wysokości 690 m n.p.m., ma obecnie na koncie jeden rekord, ustanowiony w listopadzie 2025 roku. Choć wysokość nad poziomem morza działa na korzyść zawodników, tarcie lodu odgrywa w łyżwiarstwie szybkim równie istotną rolę – i to niezależnie od lokalizacji toru. Zasada jest pozornie prosta: jak podkreśla prof. Edward Lozowski, niższe tarcie lodu umożliwia rozwijanie większych prędkości. Zwraca on jednak uwagę na istotny paradoks – gdyby tarcia nie było wcale, panczenista nie mógłby nawet ruszyć z miejsca. Właśnie dlatego lodomistrzowie z niezwykłą precyzją kontrolują temperaturę tafli i całego obiektu, czystość wody oraz szereg innych czynników fizycznych. Celem tych działań jest odnalezienie idealnego, naukowo uzasadnionego punktu równowagi, który pozwala panczenistom osiągać maksymalne prędkości przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedniej przyczepności do lodu. Sekret idealnego lodu Znalezienie takiego złotego środka nie jest łatwym zadaniem. Jednoczesne, choć przeciwstawne wymagania dotyczące tarcia zmuszają lodomistrzów do mierzenia się z naturalnymi właściwościami lodu, które ujawniają zaskakującą i pozornie sprzeczną prawdę o łyżwiarstwie: – Kiedy ślizgasz się po lodzie, tak naprawdę nie ślizgasz się po lodzie – mówi prof. Edward Lozowski. – Ślizgasz się po warstwie cieczy. Połączenie chemii i fizyki wyjaśnia, dlaczego łyżwiarze są, technicznie rzecz biorąc, „łyżwiarzami wodnymi”. Z chemicznego punktu widzenia powierzchnia lodu nie zachowuje się tak samo jak cząsteczki znajdujące się głęboko wewnątrz zamarzniętej bryły, ponieważ na powierzchni nie ma nic (poza powietrzem), co utrzymywałoby je na miejscu. – Mając swobodę ruchu, cząsteczki te zachowują się jak woda i ułatwiają poślizg – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. Fizyka tłumaczy obecność wody zarówno ciśnieniem, jak i ciepłem tarcia. Gdy łyżwiarz styka się z lodem, nacisk płozy oraz masa ciała powodują miejscowe topnienie powierzchni, wytwarzając więcej cieczy. Według prof. Edwarda Lozowskiego to właśnie ciepło powstające w wyniku tarcia ma zazwyczaj największy wpływ na ten proces. Niezależnie od naukowego pochodzenia tej cieczy, obecna na powierzchni lodu warstwa wody ma kluczowe znaczenie. Jej grubość wynosi od jednego do trzech mikrometrów – czyli około jedną setną grubości ludzkiego włosa – mówi prof. Edward Lozowski. To wystarcza, by stworzyć śliską powierzchnię, dzięki której jazda na łyżwach w ogóle jest możliwa Bez śliskiej powłoki jazda na łyżwach przypomina ślizganie się po betonie, czego prof. Sean Maw doświadczył osobiście podczas treningów na zewnątrz przy temperaturze -35°C. Z drugiej strony, zbyt duża ilość wody powoduje wzrost tarcia, co spowalnia zawodników. – To niezwykle subtelna sztuka balansowania – podsumowuje prof. Sean Maw. Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Lodomistrz Mark Messer dostraja tor w Calgary, tak aby spełniał wymagania jazdy na maksymalną prędkość. Łyżwiarze figurowi preferują miększy i cieplejszy lód, niezbędny przy wykonywaniu skoków. Z kolei panczeniści dążą do uzyskania twardszej i chłodniejszej nawierzchni o temperaturze od –8 do –9°C, przy jednoczesnym utrzymaniu temperatury powietrza w hali na poziomie 15–16°C. Tory do łyżwiarstwa szybkiego korzystają również z odpowiedniej jakości wody – czystej, lecz nie całkowicie pozbawionej domieszek. Zanieczyszczenia na powierzchni lodu mogą spowalniać zawodnika, natomiast niewielka ilość nieczystości w samej wodzie pomaga utrzymać lód w spójnej i stabilnej strukturze. Wilgotność również zwiększa tarcie na lodzie – ale w niekorzystny sposób. Nadmiar wilgoci może prowadzić do powstawania szronu, który niszczy taflę, tworząc kryształki spowalniające jazdę. To środowiskowe wyzwanie szczególnie utrudnia pracę lodomistrzom, ponieważ w hali mieszczącej tysiące ludzi nie da się z góry przewidzieć, ile wilgoci przedostanie się do budynku. – Uzyskanie optymalnych parametrów dla każdego lodowiska osobno to niezwykle trudna sztuka – mówi Mark Messer. Systemy klimatyzacji i chłodzenia mogą ograniczać problemy wynikające z wilgotności. Jednak nawet te rozwiązania obrazują powracający w lodomistrzostwie dylemat „złotego środka”. Powietrze musi być na tyle chłodne, by zapobiec powstawaniu szronu, ale nie tak zimne, by stało się zbyt gęste – co skutkowałoby większym oporem aerodynamicznym – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. – Stworzenie optymalnych warunków do łyżwiarstwa szybkiego na olimpijskim owalu jest w równym stopniu sztuką, co nauką – dodaje. Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Nie tylko lód jest kwestią kompromisów – łyżwy również. Modele przeznaczone do łyżwiarstwa szybkiego są cieńsze, dłuższe i bardziej płaskie niż łyżwy hokejowe czy figurowe, ponieważ priorytetem jest w nich prędkość, a nie zwrotność. Mniej zapadają się w lód, dzięki czemu pozwalają na ślizg z mniejszym tarciem. Przyszłe innowacje w konstrukcji łyżew – czy to poprzez lepsze dopasowanie płóz do budowy ciała zawodnika, czy też opracowanie specjalnych powłok (podobnych do tych zakazanych w bobslejach czy skeletonie) – mogłyby potencjalnie jeszcze bardziej zredukować tarcie na lodzie. Ostatecznie jednak o prędkości decyduje najważniejszy element tego sportu: to łyżwiarze generują siłę odepchnięcia i nadają tempo, niezależnie od bazowego poziomu tarcia na danym torze. – Jako osoby przygotowujące lód nie chcemy być czynnikiem decydującym – mówi lodomistrz Mark Messer – Rekordy świata wciąż są bite, ale to nie lód jest tego powodem. To zasługa sportowców. Źródło: National Geographic
Życie, które czeka na przebudzenie. Pod dnem oceanu żyją „uśpione” organizmy, które przygotowują się na powrót
Pod powierzchnią Ziemi kryje się królestwo nieodkrytego, mikroskopijnego życia. Mieszkają tam organizmy, które potrafią spać przez setki tysięcy, a nawet miliony lat. Naukowcom wydaje się, że czekają na przebudzenie… tylko co ma je obudzić?
Istoty wewnątrzziemskie (z ang. intraterrestrials), żyjące pod skorupą Ziemi, są w stanie przetrwać nawet najtrudniejsze warunki na naszej planecie. Nie zauważają zmian pór roku, mijających lat czy tysiącleci. Naukowcy coraz śmielej badają koncepcję ewolucji życia, które może przetrwać w uśpieniu miliony lat. Czym są mikroby podpowierzchniowe? Mikroby podpowierzchniowe to mikroskopijne organizmy żyjące głęboko pod powierzchnią Ziemi. Intraterrestrials znajdziemy tak naprawdę na całym świecie – naukowcy co rusz trafiają na nie w osadach morskich znajdujących się pod dnem oceanu. Szczególnie bogata w te uśpione mikroby jest dolina ryftowa pomiędzy Amerykańską i Euroazjatycką płytą tektoniczną biegnąca przez Islandię – to w wyniku zachodzących w niej procesów obserwujemy na wyspie m.in. aktywność wulkaniczną. Istoty wewnątrzziemskie są w stanie przetrwać w ekstremalnych warunkach – całkowicie pozbawionych światła słonecznego, z ograniczonym dostępem do pożywienia i tlenu. To życie funkcjonuje w stanie niemal całkowitej bezczynności, ale wciąż pozostaje żywe. Jak to możliwe i jaki w tym cel? Nie rosną i się nie rozmnażają, a żyją miliony lat Podziemne mikroby nie rozmnażają się ani nie rosną nawet przez miliony lat. Musiały ewolucyjnie przystosować się do rodzaju „hibernacji” – biologicznego letargu, który pozwala im czekać na dogodne warunki. Naukowców fascynuje ta niezwykła zdolność. Zaobserwowali oni, że mikroorganizmy potrafią utrzymać ultraspowolniony metabolizm i wykazują zdolność do bardzo rzadkich podziałów komórkowych. To wszystko może jednak zmienić się w mgnieniu oka. Odkrył to japońsko-amerykański zespół, który wybudził mikroby uwięzione w osadach dna morskiego przez nawet 100 mln lat. Dostarczenie tlenu oraz pożywienia skutkowało wznowieniem podziałów komórkowych. Na co czekają podziemne mikroby? W przeciwieństwie do organizmów powierzchniowych, których cykl życiowy jest związany z dobowymi lub sezonowymi zmianami środowiska, mikroby z głębin mogą „czekać” na odpowiedni impuls. Tymi zmianami mogą być wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi, ruchy płyt tektonicznych czy osunięcia. Takie zdarzenia mogą przemieszczać warstwy osadów, dostarczając uśpionym organizmom nowych źródeł pożywienia i pozwalając im wznowić aktywność. To swoisty mechanizm „przebudzenia” – podobny do tego, który pozwala nasionom roślin czekać w glebie na odpowiednie warunki, by wykiełkować. Darwinowska teoria ewolucji nie ma na nie wpływu? Klasyczna darwinowska teoria ewolucji zakłada, że zmiany zachodzą poprzez rozmnażanie i mutacje. Jednak jeśli mikroorganizmy nie rozmnażają się przez miliony lat, jak może działać ewolucja? Naukowcy sugerują, że te mikroby mogą posiadać przystosowania, które pozwalają im nie tylko przetrwać, ale też uzyskać przewagę, gdy warunki ulegną zmianie. W momencie, gdy mikroby wracają do bardziej przyjaznego środowiska – np. na powierzchnię osadów morskich – mają możliwość wzrostu i przekazania swoich genów kolejnym pokoleniom. W ten sposób adaptacje związane z długotrwałym uśpieniem mogą się utrwalić w populacji. Musimy zredefiniować swoją wiedzę Co naprawdę oznacza więc „przystosowanie” w przypadku organizmów, które rozmnażają się przez całe eony? Czy możemy mówić o doborze naturalnym w przypadku mikrobów, które nie wykazują aktywności biologicznej przez większość swojego istnienia? Istoty wewnątrzziemskie wymykają się klasycznym definicjom życia, uświadamiając nam, że Ziemia wciąż skrywa – chociaż uśpione i głęboko zakopane – tajemnice. Źródła: Princeton Univeristy Press, Nature Communications, The University of Rhode Island Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pięć mitów o menopauzie, które wciąż powtarzają nawet lekarze. Ekspertki ostrzegają
Menopauza wciąż jest tematem pełnym nieporozumień – i to nie tylko wśród kobiet, ale także w gabinetach lekarskich. Ekspertki alarmują, że wokół tego etapu życia narosło wiele mitów, które wpływają na decyzje zdrowotne kobiet i często odbierają im szansę na realną pomoc.
Spis treści: Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dezinformacja na temat menopauzy wciąż jest frustrująco powszechna – zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentek. Zapytaliśmy ekspertów, dlaczego nie warto wierzyć w kilka najczęściej powtarzanych informacji. Trudno uwierzyć, że zjawisko dotyczące połowy populacji obrosło tyloma nieporozumieniami. A jednak tak właśnie jest w przypadku menopauzy. Przypada ona zwykle na lata od połowy czwartej dekady życia kobiety do wczesnych lat pięćdziesiątych, kiedy to poziom hormonów waha się, a potem gwałtownie spada, gdy jajniki przestają funkcjonować. Zarówno kobiety, jak i pracownicy ochrony zdrowia potrafią mylić fakty. – Kobiety przechodzące przez etap menopauzalny mają dziś większy dostęp do informacji niż kiedykolwiek wcześniej, ale część z nich jest błędna albo wprowadza w błąd – mówi Makeba Williams, badaczka menopauzy z University of Illinois College of Medicine. Niektórzy eksperci wskazują na stygmatyzację starzenia, która sprawia, że kobiety rzadziej dzielą się doświadczeniami. Ta sytuacja się poprawia, ale problem wciąż istnieje. Zwracają też uwagę na niedostateczną edukację medyczną dotyczącą okresu okołomenopauzalnego oraz na skromne finansowanie badań naukowych. Najczęściej jednak obwiniają rosnącą falę samozwańczych „ekspertów” z mediów społecznościowych, którzy promują nieprawdziwe lub niepotwierdzone metody. – Dezinformacja w internecie rośnie równolegle z możliwościami zarabiania na niej – na przykład poprzez sprzedaż wątpliwych testów albo terapii – mówi Jen Gunter, ginekolożka z San Francisco i autorka książki „The Menopause Manifesto”. Temat poruszała podczas jesiennej konferencji Menopause Society. Oto kilka najważniejszych mitów na temat menopauzy – oraz to, co naprawdę wynika z badań. Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Większość kobiet kojarzy menopauzę z objawami, które eksperci nazywają „podstawową czwórką”. As ą to: uderzenia gorąca lub nocne poty, suchość pochwy, trudności ze snem oraz zmiany nastroju. I faktycznie, są to dolegliwości najczęstsze. Ponad 80% kobiet doświadcza uderzeń gorąca, a u około jednej trzeciej pojawia się niedostateczne nawilżenie pochwy. Jednak wahania hormonów mogą wywoływać też wiele innych objawów. Williams wymienia między innymi: swędzenie skóry, bóle stawów, kołatanie serca, zawroty głowy, pieczenie w jamie ustnej, szumy uszne, nietolerancje pokarmowe i inne dolegliwości. Pełne spektrum objawów rzadko jest dobrze uchwycone w badaniach nad menopauzą. Wynika to częściowo z tego, że badania bywają stosunkowo niewielkie. W Stanach Zjednoczonych projekty śledzące pacjentki przez cały okres przejścia – czyli najbardziej wartościowe – obejmowały w maksymalnie około 3000 kobiet, a w innych jedynie po kilkaset. Sama Williams po raz pierwszy powiązała pieczenie w jamie ustnej z menopauzą dopiero cztery lata temu. Stało się to wtedy, gdy pacjentka zgłosiła ten problem. – Kiedy zaczyna się przeglądać literaturę, widać, że w jamie ustnej znajdują się receptory estrogenowe. To sprawia, że takie powiązanie ma sens – mówi. Zanim jednak uzna się, że objawy wynikają z menopauzy, lekarze powinni przeprowadzić dokładną diagnostykę. Trzeba wykluczyć inne możliwe przyczyny – podkreśla Williams. Ból w jamie ustnej może na przykład oznaczać problemy stomatologiczne, a kołatania serca mogą sygnalizować kwestie kardiologiczne. Dodatkowo sytuację komplikuje fakt, że lata poprzedzające menopauzę, czyli perimenopauza, często zbiegają się z innymi trudnościami zdrowotnymi i życiowymi. Kobiety mogą w tym czasie czuć zmęczenie, obniżony nastrój, „mgłę” mózgową albo ogólne rozbicie. Niekoniecznie wynika to bezpośrednio z hormonów – zaznacza Williams. Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Wielu lekarzy proponuje kobietom w średnim wieku sprawdzenie poziomów FSH i LH, czyli folikulotropiny i lutropiny. Wiadomo, że w czasie przejścia menopauzalnego poziomy tych hormonów przysadki zwykle rosną. Jednak płatne badania laboratoryjne – jak twierdzi Williams – bywają sposobem na wykorzystywanie kobiet. Wynik pojedynczego testu jest w dużej mierze bezwartościowy. – Poziomy hormonów w tym okresie falują, więc wynik teraz może być już inny nawet za godzinę – mówi. Najbardziej wiarygodnym sposobem rozpoznania perimenopauzy jest obserwowanie zmian w cyklu miesiączkowym. Na wczesnym etapie długość cyklu różni się od typowej dla danej osoby o około siedem dni. W późniejszym etapie miesiączki pojawiają się co najmniej co dwa miesiące. Samą menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie – po roku od ostatniej miesiączki. Również w kwestii płodności testy hormonalne zawodzą. Płodność istotnie spada w latach perimenopauzy – z około 30% szans na zajście w ciążę w jednym cyklu miesiączkowym u kobiet w wieku 20 lat do wartości jednocyfrowych po czterdziestce. Mimo to do poczęcia nadal może dojść niezależnie od wyników hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że u starszych kobiet odsetek poronień przekracza 50%. Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Terapia hormonalna jest – jak jasno stwierdza Menopause Society – „najskuteczniejszym leczeniem uderzeń gorąca”. Leki te są szczególnie ważne dla dwóch trzecich kobiet, u których objawy mocno zaburzają jakość życia. Mimo to tylko niewielka część kobiet, które mogłyby skorzystać z terapii, faktycznie ją stosuje. Powodem są błędne przekonania o ryzyku raka piersi lub innych chorób. W jednym badaniu ankietowym online ponad 70% z 1500 kobiet deklarowało regularne uderzenia gorąca, a tylko 11% przyjmowało leki hormonalne. Tak niska popularność terapii bywa szczególnie niebezpieczna dla kobiet, u których perimenopauza zaczyna się wcześnie. Spadek poziomu estrogenów zwiększa u nich ryzyko problemów z sercem i kośćmi. Z badania opublikowanego w styczniu 2026 roku wynika, że terapię hormonalną stosuje tylko około jedna trzecia tych kobiet. Terapia hormonalna nie tylko łagodzi uderzenia gorąca. Może też wspierać zdrowie układu krążenia, ponieważ nieleczone objawy wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zawału, niewydolności serca lub udaru. Zdrowe kobiety poniżej 60. roku życia, które są w ciągu 10 lat od menopauzy, mogą bezpiecznie stosować te leki. Kobiety, których historia zdrowotna wyklucza hormony, mogą sięgnąć po inne, niehormonalne opcje leczenia. Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Reklamy „naturalnych” hormonów są w internecie wszędzie. Przedstawia się je jako bezpieczniejsze lub skuteczniejsze, choć – jak mówi Gunter – te określenia nie mają znaczenia naukowego. – Bioidentyczny estradiol to po prostu estradiol – tłumaczy. – To nie czyni go wyjątkowym. W praktyce jedynym rzeczywiście „naturalnym” hormonem jest Premarin. Każdy inny hormon jest wytwarzany w laboratorium, także ten nazywany bioidentycznym. Często chodzi o preparaty, które nie przeszły tak rygorystycznych badań jak leki zatwierdzane przez urzędy. W przeglądzie badań z 2022 roku nie wykazano skuteczności takich preparatów w leczeniu uderzeń gorąca. Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dziesiątki suplementów obiecują poprawę snu, nastroju i redukcję objawów. Tymczasem nie ma wiarygodnych dowodów, że którykolwiek z nich działa. – Nie mamy bezpiecznych i skutecznych środków bez recepty na uderzenia gorąca – mówi Stephanie Faubion. Badania wykazały brak korzyści lub wyniki mieszane, a Menopause Society nie rekomenduje większości popularnych suplementów. Niektóre z nich mogą być wręcz potencjalnie niebezpieczne. Istnieją jednak skuteczne metody niefarmakologiczne. Badania wykazały, że hipnoza kliniczna i terapia poznawczo-behawioralna mogą znacząco zmniejszać objawy. – Nie ma nic bardziej naturalnego niż to – podsumowuje Gunter. Źródło: National Geographic
Wyglądają niepozornie i pęcznieją w wodzie. Starożytne cywilizacje znały ich wartość
Nasiona chia są bogate w błonnik i białko. Doradzamy, jak sprawić, by były łagodniejsze dla układu trawiennego i jak najlepiej wykorzystać ich potencjał w codziennej diecie.
Spis treści: Namaczać czy nie namaczać? Jak namaczać nasiona chia Jak włączyć nasiona chia do diety Inne pomysły na wykorzystanie chia Nasiona chia są bogate w błonnik i białko. Oto jak sprawić, by były łagodniejsze dla układu trawiennego. Nie daj się zwieść ich drobnym rozmiarom. Nasiona chia są naprawdę napakowane składnikami odżywczymi: zawierają błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny, białko, zdrowe tłuszcze, przeciwutleniacze oraz różne minerały. – Nie ma w nich nic złego – mówi Keith Ayoob, dietetyk i specjalista żywienia z Nowego Jorku. – Są pełne tego, czego wielu ludziom brakuje. W praktyce dwie łyżki stołowe nasion chia zawierają prawie 10 g błonnika i 5 g białka. Dostarczają też znaczących ilości wapnia, żelaza, magnezu i potasu, a ponadto niewielkie ilości folianów, witaminy A, selenu i cynku. Te ciemnoszare, owalne nasiona pochodzą z pustynnej rośliny Salvia hispanica. Należy ona do rodziny jasnotowatych (miętowatych). Dawniej uważano, że chia stanowiły ważny element diety starożytnych Azteków w Ameryce Środkowej. – Mamy dowody naukowe, że wspierają zdrowie jelit i układu sercowo-naczyniowego – w tym ciśnienie krwi, poziom cukru i cholesterolu – mówi Wendy Bazilian, ekspertka ds. żywienia i dobrostanu z San Diego. Niektórzy naukowcy określili nasiona chia mianem „terapeutycznej broni przeciw zaburzeniom metabolicznym”. Nie każdy wie, jak je jeść, więc oto najważniejsze informacje. Namaczać czy nie namaczać? Według Dawn Jackson Blatner, dietetyczki i specjalistki żywienia z Chicago oraz autorki książki „The Superfood Swap”, nasiona chia wchłaniają około dziesięć razy więcej wody, niż same ważą. Z tego powodu eksperci często zalecają namaczanie ich w płynie przed jedzeniem. – Namaczanie zwiększa szansę, że będą „dobrze leżeć” w układzie trawiennym – mówi Blatner. – A jeśli namoczysz je wcześniej, dłużej będziesz czuć sytość. Dzieje się tak, ponieważ gdy nasiona chłoną wodę, pęcznieją i zmieniają objętość. Zyskują też żelową, „galaretkową” konsystencję. Nie musisz jednak namaczać chia. – To kwestia komfortu i wygody. Namaczanie nie „odblokowuje” kluczowych składników odżywczych – mówi Bazilian. Po prostu ułatwia trawienie. Jak namaczać nasiona chia Jeśli chcesz je namoczyć, połącz ok. 60 ml (¼ szklanki) nasion chia z ok. 240 ml mleka albo wody. – Następnie odstaw mieszankę na co najmniej 10 minut – sugeruje Ayoob. Możesz też zostawić ją na noc. Porada od eksperta: przed namaczaniem odmierzaj nasiona nad zlewem. – Jeśli się rozsypią, nigdy nie przestaniesz ich znajdować. Nawet w innych pokojach – ostrzega Ayoob. Po namoczeniu wykorzystaj je od razu albo schowaj do lodówki i zjedz później. Jak włączyć nasiona chia do diety – Nie przywiązuj się przesadnie do samego namaczania. To potrafi zniechęcić ludzi do korzystania z chia – mówi Blatner. Zamiast tego możesz posypać suchymi nasionami jogurt, płatki, sałatki albo warzywa. Pamiętaj tylko, by popijać je odpowiednią ilością płynów. W przeciwnym razie – jak mówi Ayoob – „spuchną gdzieś dalej w przewodzie pokarmowym”. Ponieważ chia są bardzo bogate w błonnik, wprowadzaj je stopniowo. Daj organizmowi czas, żeby się przyzwyczaił. Możesz też dodawać je do koktajli, zup i gulaszy. Wtedy naturalnie wchłoną część płynu i zagęszczą potrawę. Warto dorzucić je także do ciasta na muffiny, naleśniki albo chleb. Jeśli chcesz użyć chia jako zamiennika jajka, Blatner proponuje prosty sposób: wymieszaj 1 łyżkę stołową nasion z 3 łyżkami stołowymi wody (ok. 45 ml). Odstaw na 10–15 minut. Inne pomysły na wykorzystanie chia Pudding chia: wsyp ok. 60 ml nasion do słoika, zalej ok. 240 ml mleka i wstaw do lodówki na kilka godzin albo na noc. Dżem: podgrzej w garnku owoce (np. jagody), ugniataj je w trakcie gotowania, a potem wmieszaj 2 łyżki stołowe nasion chia. – Masa nabierze dżemowej konsystencji. W lodówce może stać do tygodnia – mówi Blatner. Jeśli zdecydujesz się włączyć nasiona chia do jadłospisu, ważna jest regularność. – Superfood nie może być jednorazową sztuczką – mówi Bazilian. – Trzeba móc zjeść go odpowiednio dużo, a chia są pod tym względem bardzo uniwersalne. Źródło: National Geographic
Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne funkcjonowanie. Autosabotaż może przyjmować różne formy. To między innymi prokrastynacja, przejadanie się, nadmierne wydawanie pieniędzy, hazard, samoutrudnianie albo uzależnienia. Heriot-Maitland dodaje do tego perfekcjonizm, pesymizm i samokrytykę. Osoby autosabotujące bywają błędnie uznawane za leniwe albo pozbawione samodyscypliny – podkreśla Pychyl. A to nie to samo. W prokrastynacji zwykle chcesz wykonać zadanie, ale przeszkadzają ci w tym czynniki emocjonalne. Lenistwo natomiast oznacza niechęć do wysiłku. Dlaczego sami się sabotujemy? Autosabotaż prawdopodobnie ma wiele przyczyn. Potrzeba więcej badań, aby w pełni go zrozumieć – mówi Philip Jean-Richard-dit-Bressel, psycholog z University of New South Wales w Sydney. Jednym z kluczowych mechanizmów jest reakcja „walcz albo uciekaj”, czyli stresowa. To automatyczny proces przetrwaniowy uruchamiany w ciele migdałowatym, części mózgu regulującej emocje i wspomnienia. Współczesne zagrożenia – takie jak deadline'y czy krytyka – również mogą aktywować ten mechanizm, mimo że nie zagrażają nam fizycznie. Gdy tak się dzieje, ludzie automatycznie sięgają po zachowania, które natychmiast zmniejszają dyskomfort. To może być ignorowanie terminów, impulsywne decyzje czy samokrytyka. Problem w tym, że te wybory niosą konsekwencje. W tym sensie autosabotaż staje się mechanizmem samoobrony. Przykładowo: jeśli nie kończysz prezentacji, możesz w ten sposób chronić się przed lękiem, porażką albo oceną. – Zrobię sobie teraz małą krzywdę, żeby uniknąć większej – mówi Heriot-Maitland. Taka ulga bywa krótkoterminową nagrodą – dodaje Pychyl. – Ale potem wraca i boli. Pod wpływem stresu aktywność kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie i samokontrolę, może się zmniejszać. Wtedy trudniej jest zahamować impuls unikania napędzany przez ciało migdałowate. Autosabotaż bywa też wyuczony i nawykowy. Jeśli dorastałeś w otoczeniu ostrej krytyki, system zagrożenia może uruchamiać się za każdym razem, gdy masz otrzymać informację zwrotną. Badania sugerują, że prokrastynatorzy często stosują zachowania ochrony siebie. Tworzą zewnętrzne przeszkody, a potem przypisują im gorszy wynik, co pomaga chronić poczucie własnej wartości. Znaczenie mogą mieć także wczesne doświadczenia emocjonalne. Lęk przed porażką to kolejny częsty motor. – Paradoksalnie strach przed porażką odpycha mnie od działania – mówi Hal Hershfield. Czy można nauczyć się nie odkładać? Autosabotaż nie zawsze podlega świadomej kontroli, ale jest wyuczonym wzorcem, którego można się oduczyć. W tym celu: Ćwicz uważność. Zacznij od dostrzegania reakcji wewnętrznych – lęku, napięcia czy impulsu odkładania zadania. Chodzi o zrozumienie, że nie musisz za nimi podążać; Rozwijaj współczucie wobec siebie. Spróbuj reagować nim zamiast samokrytyką. Samowybaczanie pomaga przerwać powtarzalny schemat; Pomyśl o wsparciu specjalisty. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać i zmieniać schematy, często zakorzenione w dawnych doświadczeniach. Źródło: National Geographic
Eksperci ostrzegają: z błonnikiem popełniamy jeden podstawowy błąd
Błonnik od lat uznawany jest za jeden z najważniejszych składników zdrowej diety, ale eksperci podkreślają, że problemem nie zawsze jest jego ilość. Coraz więcej badań pokazuje, że kluczowe znaczenie ma różnorodność błonnika oraz to, jak oddziałuje on z mikrobiomem jelitowym.
Spis treści: Nie każdy błonnik działa tak samo Rola błonnika w mikrobiomie i odporności Czy suplementy błonnika to dobre rozwiązanie? Mimo dziesięcioleci zaleceń żywieniowych błonnik wciąż należy do składników, których w diecie brakuje najczęściej – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Według amerykańskiego Departamentu Rolnictwa nawet 97 procent Amerykanów spożywa mniej niż zalecana dzienna ilość, czyli 25–34 gramy błonnika dla osób dorosłych. – To składnik odżywczy ważny dla zdrowia publicznego – mówi Hannah Holscher, profesor żywienia na University of Illinois Urbana-Champaign. – Zdecydowana większość ludzi go nie je… a to prawdopodobnie sprzyja rozwojowi chorób przewlekłych. Nie oznacza to jednak, że rozwiązaniem jest stosowanie suplementów. Eksperci podkreślają, że korzyści zdrowotne zależą od rodzaju błonnika, jego formy oraz tego, jak oddziałuje z układem trawiennym. Oto, co warto wiedzieć. Nie każdy błonnik działa tak samo Wbrew temu, co mogą sugerować etykiety, błonnik pokarmowy nie jest jednym, jednolitym składnikiem. – Błonnik to w gruncie rzeczy pojęcie parasolowe, obejmujące wiele różnych typów węglowodanów złożonych – wyjaśnia Holscher. – Ponieważ rodzajów błonnika jest tak dużo, działają one różnie, zależnie od pochodzenia. Część zamieszania wynika z tego, że „błonnik” podany na etykiecie nie zawsze mówi, jak zachowa się on w organizmie. Naukowcy zwykle dzielą błonnik na dwie główne kategorie – rozpuszczalny i nierozpuszczalny. Kryterium jest to, jak zachowuje się w wodzie i w jelitach. Błonnik rozpuszczalny, na przykład beta-glukany obecne w pełnych ziarnach, takich jak owies, tworzy lepki żel. Taka substancja wiąże cholesterol, spowalnia trawienie, zwiększa uczucie sytości i ogranicza gwałtowne skoki poziomu cukru we krwi. Błonnik nierozpuszczalny, jak celuloza występująca w orzechach i roślinach strączkowych, działa mechanicznie. Ułatwia przesuwanie się treści pokarmowej i przyspiesza pasaż jelitowy. Choć oba typy działają inaczej, oba są ważne w zdrowej diecie. Rola błonnika w mikrobiomie i odporności Poza samym trawieniem błonnik odgrywa kluczową rolę zdrowotną, ponieważ wspiera nasz mikrobiom jelitowy. Niektóre frakcje błonnika – głównie rozpuszczalne – są fermentowalne. To znaczy, że bakterie w jelicie grubym potrafią je rozkładać. Mikroby nie tylko pomagają rozłożyć błonnik, którego sami nie jesteśmy w stanie strawić, jak inulina obecna w korzeniu cykorii. Wytwarzają też metabolity, przede wszystkim krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). Związki te zmniejszają stan zapalny i regulują odpowiedź układu odpornościowego. – Wiele tak zwanych chorób Zachodu to rozregulowanie odporności w kierunku stanu zapalnego – mówi Erica Sonnenburg, starsza badaczka na Uniwersytecie Stanforda. Niedobór błonnika zwiększa ryzyko rozwoju przewlekłych chorób zapalnych, takich jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Może też wiązać się z chorobami autoimmunologicznymi, a nawet alergiami. Z kolei dieta bogata w błonnik sprzyja utrzymaniu zdrowszej masy ciała. Pojawiające się badania sugerują również, że błonnik może łagodzić wpływ mikroplastiku w organizmie. Według Katrine Whiteson błonnik tworzy ochronną „matrycę”, która pomaga usuwać toksyny. Czy suplementy błonnika to dobre rozwiązanie? Nie jest przypadkiem, że wraz z nowoczesną dietą w USA spożycie błonnika spadło. – W krajach uprzemysłowionych, gdy jemy coraz więcej żywności przetworzonej, błonnik znika z diety – wyjaśnia Whiteson. Podczas przetwarzania często usuwa się składniki bogate w błonnik, by poprawić teksturę i trwałość produktów. Żeby „załatać” lukę, na rynek trafiła fala suplementów błonnika. Ich producenci obiecują wsparcie trawienia, ale wyniki badań są mieszane i zależą od rodzaju błonnika oraz osoby, która go przyjmuje.– Mikrobiom każdej osoby jest unikatowy i zmienny – mówi Sonnenburg. Dodaje, że brakuje badań klinicznych, które jednoznacznie potwierdzały skuteczność suplementów. Skoncentrowany błonnik bywa trudniejszy do tolerowania i może powodować wzdęcia lub biegunkę. Eksperci podkreślają, że pełnowartościowe produkty roślinne dostarczają błonnika w korzystniejszej formie. – Dostajesz cały „pakiet” składników – mówi Holscher – a nie tylko pojedyncze włókno. Źródło: National Geographic
Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Starożytni Rzymianie leczyli się odchodami. Naukowcy znaleźli twarde dowody w fiolce z II wieku
Czy starożytni Rzymianie rzeczywiście stosowali kał jako środek leczniczy? Fiolka z II wieku znaleziona w Turcji właśnie pozwoliła udowodnić przedwieczną koproterapię. Co zawierała i do czego służyła?
Koproterapia, czyli leczenie z wykorzystaniem ludzkich odchodów, była opisywana już przez starożytnych Rzymian. Badania chemiczne nad szklanym naczyniem znalezionym w Bergamie (Turcja) ujawniły obecność biomarkerów kału i specjalnych substancji ziołowych. To potwierdza, że terapie opisywane w antycznych tekstach medycznych rzeczywiście stosowano w praktyce. Koproterapia w starożytnych tekstach W historii medycyny – niekiedy bardziej współczesnej, niż byśmy chcieli – znajdziemy liczne przykłady dość niekonwencjonalnych metod leczenia. Terapię kałową trudno jednak zaliczyć do najczęstszych: nie pojawia się ona aż tak często w medycynie ludowej całego świata. Ale jej przykładów nie musimy szukać daleko. W tekstach pochodzących ze starożytnego Rzymu pojawiają się wzmianki o stosowaniu odchodów – zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych – jako składnika lekarstw. Szczegółowe receptury leków opisują m.in. Piliniusz Starszy czy Galen, a ich dzieła to podstawa naszej wiedzy o starożytnych praktykach farmakologicznych. Do tej pory nie mieliśmy jednak potwierdzenia, że sposoby leczenia infekcji skóry czy problemów trawiennych za pomocą preparatów bazujących na odchodach nie były tylko ich wymysłem, a stosowaną – chociaż wątpliwą z naszej perspektywy – praktyką. Dzisiaj jednak niegdysiejsze kurioza literatury medycznej nabierają bardzo realnej formy. Starożytna fiolka z odchodami rozwiewa tajemnicę Nowych informacji dostarczyli naukowcy z Uniwersytetu Cumhuriyet kierowani przez prof. Cenkera Atilę. Pracowali oni w magazynach Muzeum Bergama w Turcji, w których natknęli się na specyficzną, szklaną fiolkę z II wieku n.e., która wciąż zawierała resztki niegdyś obecnej w niej substacji. Obiekt ten, zwany unguentarium, pierwotnie uważany był za pojemnik na perfumy lub kosmetyki. Po zeskrobaniu próbki osadu z wnętrza naczynia naukowcy przeprowadzili analizę chemiczną metodą GC-MS (chromatografia gazowa-spektrometria masowa). Wyniki były szokujące: fiolka zawierała koprostanol i 24-etylo-koprostanol – biomarkery odchodów. Proporcja tych związków wskazywała jednoznacznie na ludzkie pochodzenie substancji. W fiolce nie znajdowały się wyłącznie ekstrementy Badacze odkryli również obecność karwakrolu – składnika olejku tymiankowego – w próbce z fiolki. Medycy mogli wykorzystywać aromatyczne zioła, takie jak tymianek czy oregano, by zneutralizować nieprzyjemny zapach odchodów. Dom rodzinny Galena stolicą koproterapii? Lokalizacja znaleziska nie jest bez znaczenia. Bergama to współczesna, turecka nazwa starożytnego Pergamonu – rodzinnego miasta Galena, wybitnego lekarza, anatoma i farmakologa z czasów rzymskich, żyjącego w latach 129–216 n.e. Jego poglądy zdominowały europejską medycynę na prawie 1500 lat i to między innymi on wspominał w swoich tekstach m.in. o leczniczym zastosowaniu ludzkich odchodów. Czy bezpośrednio oddziaływał na swoją okolicę? Do tej pory brakowało fizycznych dowodów potwierdzających, że takie terapie rzeczywiście były stosowane. Dlaczego wykorzystywano odchody do leczenia? Robi się to… do dzisiaj Dlaczego jednak się do nich skłaniano? Nawet starożytni musieli wiedzieć, że nasza naturalna odraza do odchodów nie bierze się z przypadku – potencjalnie mogą być one źródłem wielu chorób. Starożytni nie mieli jednak dostępu do antybiotyków i szerokiej wiedzy medycznej, a tego rodzaju praktyki mogły być stosowane w celu leczenia chorób jelitowych czy infekcji. Współczesna medycyna znowu sięga po odchody Współczesna medycyna przez długi czas odrzucała tego rodzaju metody jako niehigieniczne lub potencjalnie niebezpieczne, jednak badania mikrobiologiczne ostatnich dekad przyniosły zaskakujący zwrot w tej sprawie. Dziś, w sytuacjach klinicznych, stosuje się przeszczep mikrobioty kałowej. Polega on na przeniesieniu kału zdrowego dawcy do jelit chorego. Terapia ta jest stosowana m.in. w leczeniu poważnych infekcji i jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych w tego typu przypadkach. Oczywiście współczesna koproterapia radykalnie różni się pod względem bezpieczeństwa i higieny od praktyk starożytnych. Dziś próbki są starannie selekcjonowane, badane na obecność patogenów i aplikowane w kontrolowanych warunkach szpitalnych. Niemniej jednak pewne idee medycyny antycznej wciąż znajdują swoje odbicie w nowoczesnych rozwiązaniach. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Podwodny wulkan może wybuchnąć w każdej chwili. Naukowcy szykują się do erupcji
Ukryty pod wodą wulkan Axial Seamount przygotowuje się do potężnego wybuchu. Gigant zlokalizowany około 500 kilometrów od wybrzeża Oregonu wykazuje aktywność, która według badaczy doprowadzi do erupcji jeszcze w tym roku.
Spis treści: Podwodny wulkan Erupcja nieunikniona Wulkanizm a maksimum słoneczne Wulkan Axial Seamount jest jednym z najlepiej zbadanych podwodnych wulkanów na świecie. Znajduje się na grzbiecie Juan de Fuca, w rejonie, gdzie dochodzi do rozciągania płyty tektonicznej. Dzięki takiemu położeniu odgrywa kluczową rolę w badaniach nad procesami wulkanicznymi i tektonicznymi na dnie oceanicznym. – Axial jest najaktywniejszym wulkanem na północno-wschodnim Pacyfiku, o czym być może niektórzy nie wiedzą, ponieważ jest ukryty pod oceanem – powiedział wulkanolog Bill Chadwick Jenn Chávezin w podcaście „Oregon Public Broadcasting”. Podwodny wulkan Warto podkreślić, że wulkan znajduje się w obrębie systemu grzbietów śródoceanicznych, gdzie stale tworzy się nowa skorupa oceaniczna. Axial jest tzw. wulkanem tarczowym. Charakteryzuje się rozległymi, łagodnymi zboczami zbudowanymi z bazaltowej lawy. Na szczycie wulkanu znajduje się duża kaldera o szerokości około 3 kilometrów i głębokości 100 metrów. Struktura tarczy zanurzonego szczytu wskazuje, że góra została uformowana z cienkiej warstwy lawy. Oznacza to, że erupcja wywoła jedynie pęknięcia na powierzchni, pozwalając magmie wyciekać i tworzyć nowe dno morskie. Czyli nie powinno dojść do dramatycznych wydarzeń takich jak tsunami. Jednak naukowcy monitorujący ten podwodny wulkan od 1997 roku, zaobserwowali ostatnio znaczny, dochodzący nawet do 100 epizodów dziennie, wzrost liczby trzęsień ziemi w pobliżu Axial Seamount. W dodatku wskaźnik aktywności sejsmicznej wulkanu wzrasta nieprzerwanie przez co najmniej pół roku. Dane zebrane przez Ocean Observatories Initiative Cabled Array wskazują na przyspieszony wzrost dna morskiego. Badacze przewidują się, że Axial Seamount może wybuchnąć w tym roku. Erupcja nieunikniona Zdaniem wulkanologów erupcja jest nieunikniona. Uspokajają jednak, że podwodna erupcja prawdopodobnie nie będzie stanowić zagrożenia dla ludzi. Monitorowanie wulkanu może pomóc naukowcom lepiej przewidywać bardziej niebezpieczne zdarzenia wulkaniczne. Podwodny wulkan Axial wybuchał trzykrotnie w ciągu ostatnich 30 lat, w tym w 1998 i 2011 roku. Ostatnia erupcja miała miejsce w 2015 r., a góra podwodna osiągnęła obecnie ten sam rozmiar wzrostu, co przed tym wydarzeniem. „Obrzęk” jest spowodowany ciśnieniem rosnącej magmy, która zmusza powierzchnię góry do wypiętrzenia. Niedawne badanie danych sejsmicznych zidentyfikowało wiele zbiorników magmy pod wulkanem. Znajdują się one asymetrycznie w górnej skorupie ziemskiej pod warstwami bazaltu i gabro-gruboziarnistych skał bogatych w magnez i żelazo. Zespół zidentyfikował również połączenie dachu głównego zbiornika magmy ze szczelinami erupcyjnymi na dnie morskim. Pozostało jednak jeszcze wiele do odkrycia. – Przyczyna związku między strefą wysokiego topnienia a skupieniem szczelin erupcyjnych w pobliżu wschodniej ściany kaldery w latach 1998, 2011 i 2015 pozostaje niejasna – napisali geofizyk Jidong Yang i współpracownicy z China University of Petroleum. Wulkanizm a maksimum słoneczne Podkreślmy, że Axial Seamount znajduje się w miejscu, w którym płyta tektoniczna Juan de Fuca spotyka się z płytą Pacyfiku. W tym miejscu nowe dno morskie stopniowo rozprzestrzenia się ze świeżej skorupy oceanicznej wyrzucanej przez ciśnienie zderzających się płyt. W ostatnich latach trudno jest nie odnieść wrażenia, że na Ziemi dochodzi do wzmożonych procesów wulkanicznych. Niektórzy badacze łączą to z okresami maksimum słonecznego. W artykule z 2022 roku „Naziemne erupcje wulkaniczne i ich związek z aktywnością słoneczną” dr Irina Vasilieva i dr Valentina V. Zharkova z Uniwersytetu Cornella przekonują, że częstotliwości erupcji wulkanicznych w ciągu ostatnich 270 lat są porównywane z wahaniami aktywności słonecznej i krzywą sumaryczną głównych składowych pola magnetycznego tła słonecznego (SBMF). Ich zdaniem istnieje silna korelacja (0,84) między częstotliwościami wulkanicznymi a krzywą sumaryczną SBMF dla 11 cykli po 1868 roku, a maksima erupcji wulkanicznych występują podczas cykli aktywności słonecznej z południową polaryzacją magnetyczną. Oczekuje się, że kolejne maksimum erupcji wulkanicznych wystąpi podczas następnego, 26. cyklu słonecznego, kiedy SBMF mają południową polaryzację magnetyczną. Analiza danych dotyczących erupcji wulkanicznych w ciągu ostatniego wieku również wskazuje na stopniowy wzrost liczby odnotowywanych erupcji. W latach 1920–1950 rejestrowano średnio około 40–50 erupcji rocznie, podczas gdy w latach 1980–2010 liczba ta wzrosła do 60–80 rocznie. Ale wzrost ten niekoniecznie oznacza rzeczywiste zwiększenie aktywności wulkanicznej. Może po prostu wskazywać na lepszy monitoring, rozwój technologii oraz większą liczbę obserwatorów na świecie. Podkreślmy, że w ciągu jednego roku zachodzi od 50 do 70, a nawet 80 nowych erupcji. W każdym dziesięcioleciu aktywność wykazuje około 160 do 200 wulkanów. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Twoje ciało na mrozie: tryb „twierdzy”, wilczy apetyt i tajemnice temperatury odczuwalnej
Dlaczego zimą mamy apetyt na coś tłustego, mrowią nam ręce, częściej łapiemy infekcje i marzniemy bardziej, niż wskazywałby termometr? W naszych ciałach mróz uruchamia całą kaskadę procesów i przechodzi ono w „tryb awaryjny”.
Spis treści Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Pułapka „rozgrzewaczy” Kiedy wychodzimy z ciepłego mieszkania na siarczysty mróz, nasze ciała nie tylko czują zimno. One natychmiast przechodzą w stan wysokiej gotowości, uruchamiając kaskadę procesów, które mają jeden cel: utrzymać temperaturę. Walka z mrozem to fascynujący spektakl fizyki, biologii i ewolucyjnych przystosowań. Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Zacznijmy od paradoksu: przy -5 st. C. nad morzem marzniemy często bardziej niż przy -15 st. C. w suchych górach. Ba – nawet temperatury w okolicach zera stopni wiele osób uważa za trudniejsze do zniesienia niż mróz. Wytłumaczenie tego fenomenu kryje się w pojęciu temperatury odczuwalnej, która jest wypadkową temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Nasza skóra jest otoczona cienkim „kokonem” powietrza ogrzanego ciepłem naszego ciała, które działa jak naturalna izolacja. Wiatr jest wrogiem tej warstwy – dosłownie ją zdmuchuje, zmuszając organizm do ciągłego wydatkowania energii na ogrzewanie nowych partii powietrza. Jeśli dodamy do tego wysoką wilgotność, sytuacja się pogłębia. Cząsteczki wody przewodzą ciepło wielokrotnie lepiej niż suche powietrze, działając jak mikroskopijni złodzieje energii, którzy wyciągają ciepło bezpośrednio z naszych tkanek. Zatem aby porządnie zmarznąć wcale nie potrzeba „zimy stulecia". Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Gdy tylko receptory zimna w skórze wyślą sygnał o mrozie, mózg podejmuje brutalną decyzję strategiczną: zaczyna się wazokonstrykcja. Za tym specjalistycznym terminem kryje się proste zjawisko: naczynia krwionośne w dłoniach, stopach, nosie i uszach gwałtownie się kurczą. Krew zostaje wycofana z peryferii i skierowana do klatki piersiowej oraz jamy brzusznej. To centralizacja krążenia, czyli mechanizm „twierdzy” – organizm poświęca palce, aby chronić najważniejsze narządy (serce, płuca i mózg). To właśnie dlatego na mrozie odczuwamy drętwienie kończyn, a czasem ich ból. Co ciekawe, proces ten ma skutek uboczny znany jako diureza z zimna. Skurcz naczyń obwodowych zwiększa ciśnienie krwi wewnątrz ciała. Nerki, próbując wyrównać to ciśnienie, zaczynają intensywniej filtrować płyny, co skutkuje nagłą potrzebą wizyty w toalecie tuż po tym, jak zmarzniemy. Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Wpływ mrozu na nasze łaknienie to nie kwestia braku silnej woli, lecz czysta termodynamika. Aby wytworzyć ciepło, musimy spalać paliwo. Robimy to ruszając się lub spalając tkankę tłuszczową – a są to procesy wymagające energii. Kiedy jest nam już bardzo zimno, nasze mięśnie zaczynają drżeć. Te mimowolne skurcze nie wykonują żadnej pracy – niemal cała zużyta przez nie energia zamieniana jest na ciepło. To proces skuteczny, ale niezwykle kosztowny energetycznie, który błyskawicznie wyczerpuje zapasy glikogenu, czyli zapasu cukrów w organizmie. Z kolei tzw. brunatny tłuszcz to fascynująca tkanka, charakterystyczna dla ssaków. Wśród ludzi długo uważano ją za obecną tylko u niemowląt. Dziś wiemy, że dorośli też ją mają (głównie w okolicach szyi i klatki piersiowej). W przeciwieństwie do białego tłuszczu, który magazynuje energię, brunatny tłuszcz jest „biologicznym piecem”. Zawiera mnóstwo mitochondriów i białko UCP1, które pozwala spalać kalorie bezpośrednio w celu wytworzenia ciepła. Gdy organizm przełącza się w tryb „ogrzewanie”, poziom cukru we krwi spada, a mózg wysyła jasny komunikat: potrzebujemy paliwa! Stąd nagłe zachcianki na potrawy tłuste i wysokowęglowodanowe. Sałatka na mrozie wydaje się ewolucyjnym błędem – organizm domaga się czegoś, co „podtrzyma ogień w piecu”. Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Często obawiamy się, że wdychanie mroźnego powietrza „przeziębi” nam płuca. Nic bardziej mylnego – nasz układ oddechowy to genialny wymiennik ciepła. Nawet jeśli wdychamy powietrze o temperaturze -20 st. C., zanim pokona ono drogę przez nosogardziel i tchawicę do pęcherzyków płucnych, zostaje ogrzane do temperatury ciała i nasycone wilgocią. Prawdziwym problemem nie jest temperatura, ale suchość mroźnego powietrza. Powoduje ona wysuszanie śluzówek, co upośledza transport rzęskowy, czyli nasz naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych z pyłów i wirusów. To właśnie dlatego zimą jesteśmy bardziej podatni na infekcje. Pułapka „rozgrzewaczy” Na koniec warto podkreślić najgroźniejszy sposób rozgrzewania się na mrozie: alkohol. Choć po łyku koniaku czujemy błogie ciepło, jest to biologiczny sabotaż. Alkohol wymusza rozszerzenie naczyń krwionośnych, które organizm tak starannie obkurczył. Ciepła krew z centrum ciała wraca do skóry, dając złudne poczucie komfortu, ale jednocześnie błyskawicznie oddając to ciepło do otoczenia. W rezultacie temperatura wewnętrzna ciała spada szybciej, co jest prostą drogą do hipotermii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Badaczki z Uniwersytetu Warszawskiego policzyły to dokładnie. Takie jest realne ryzyko boreliozy w Polsce
Ukąszenie kleszcza to dla wielu z nas spory stres przed przenoszonymi przez te pajęczaki chorobami, szczególnie boreliozą, na którą do tej pory nie ma szczepionki. Nowe badanie naukowczyń z Uniwersytetu Warszawskiego zawiera konkretne liczby i jasno wskazuje, kiedy ukąszenie kleszcza jest najbardziej niebezpieczne.
W Polsce świadomość tego, że kleszcze roznoszą boreliozę, jest już powszechna. Ale jakie jest ryzyko zarażenia po ukąszeniu kleszcza? Ile kleszczy to nosiciele bakterii boreliozy? Jak ryzyko się zmienia w zależności od czasu przebywania pajęczaka w skórze? Na te pytania brakowało dotychczas precyzyjnych odpowiedzi. Badaczki z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego opublikowały niedawno pracę, która w dużej mierze rozwiewa wszystkie te wątpliwości. I – co najważniejsze – ich badanie dotyczy terenu Polski. Jak przeprowadzono badanie? Jak informuje Wydział Biologii UW w mediach społecznościowych, „badaczki z Zakładu Parazytologii (Instytut Zoologii Doświadczalnej, Wydział Biologii UW) mgr Julia Koczwarska oraz dr hab. Renata Welc-Falęciak opublikowały w czasopiśmie „Parasites and Vectors" wyniki badań dotyczące ryzyka zachorowania na boreliozę po pokłuciu przez kleszcza pospolitego w Polsce oraz czynników, które to ryzyko zwiększają”. W pracy uwzględniono wpływ czasu żerowania kleszczy oraz stężenie krętków Borrelia w ich organizmach. Prace prowadzono w latach 2021–2022, wykorzystując metodę nauki obywatelskiej (citizen science). Ochotnicy przesyłali naukowcom usunięte ze skóry kleszcze do analizy laboratoryjnej. Wypełniali też kwestionariusz medyczny po 8 tygodniach od incydentu. Ryzyko boreliozy w Polsce: wyniki badania W badaniu przeanalizowano łącznie 2079 kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus), z których większość stanowiły nimfy (69,8%) oraz dorosłe samice. Najważniejsze ustalenia to: Obecność bakterii boreliozy u kleszczy: wykazano, że 15,7% badanych pajęczaków było nosicielami krętków Borrelia. Odsetek ten był wyższy u osobników dorosłych (20,4%) niż u nimf (14,7%). Ryzyko zachorowania: ogólne ryzyko wystąpienia boreliozy po ukąszeniu przez kleszcza (niezależnie od jego statusu zakażenia) wyniosło 3,1%. W przypadku ukąszenia przez kleszcza, u którego potwierdzono obecność DNA Borrelia, ryzyko wzrastało do 16,0%. Czas żerowania a infekcja: Badanie wykazało silną korelację między długością żerowania zakażonego kleszcza a ryzykiem zarażenia boreliozą. Wynosiło ono 10% przy usunięciu kleszcza w ciągu pierwszych 24 godzin i wzrastało do 30%, gdy żerowanie trwało powyżej 48 godzin. Objawy kliniczne: Spośród 54 potwierdzonych przypadków boreliozy rumień wędrujący wystąpił u 64,9% pacjentów. Częstość jego występowania była podobna we wszystkich grupach wiekowych. Co robić, gdy znajdziemy kleszcza na skórze? Z badania jasno wynika, że najważniejsze jest jak najszybsze usunięcie pajęczaka. Tak naprawdę tylko na to mamy wpływ, gdy już kleszcz wgryzie się w skórę. Wydział Biologii UW prowadzi stronę kleszczologia.biol.uw.edu.pl, na której znajdziemy m.in. informacje, jak poprawnie usuwać kleszcze ze skóry, ale też mnóstwo innych przydatnych – i zweryfikowanych naukowo – faktów. Źródła: Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Parasites & Vectors, kleszczologia.biol.uw.edu.pl Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Koty to ukryci weganie? Zaskakujące wyniki badań sierści
Naukowcy od lat używają izotopów do badania diety zwierząt. Tym razem metoda zawiodła – przynajmniej na pierwszy rzut oka. Koty, które muszą jeść mięso, w analizach wypadły jak… weganie. Wyjaśnienie tej sprzeczności jest fascynujące.
Naukowcy dysponują metodą, która pozwala sprawdzić, co zwierzę jadło przez całe życie. Kluczem jest azot i jego odmiany, czyli izotopy: lżejszy 14N i cięższy 15N. Stosunek między nimi zapisuje się w tkankach. Rośliny mają niewiele ciężkiego azotu. Zwierzęta, które je zjadają, mają go więcej. Drapieżniki na szczycie łańcucha pokarmowego powinny mieć go zatem najwięcej. Naukowcy używają do tego wskaźnika TDF (ang. trophic discrimination factor). Pokazuje on różnicę między tym, co jest w jedzeniu, a tym, co buduje ciało. Średnio u zwierząt wynosi on od 3 do 5 promili. Im wyżej w hierarchii pokarmowej stoi dane stworzenie, tym wyższe wartości izotopowe powinna wykazywać jego sierść. Koty są „prawdziwymi mięsożercami”. Muszą jeść mięso, by przeżyć, bo ich organizmy nie czerpią składników odżywczych z roślin. Badacze spodziewali się więc u nich rekordowo wysokich wyników. Kot w skórze weganina Naukowcy z Uniwersytetu Wiedeńskiego postanowili sprawdzić tę teorię w praktyce, a swoje wnioski opublikowali na łamach „Frontiers in Ecology and Evolution”. Przebadali sierść i wąsy 35 kotów domowych. Porównali je z próbkami włosów od ponad 650 ludzi odżywiających się w różny sposób: wegan, wegetarian i osób jedzących mięso. Badacze podkreślili, że materiał z kotów zbierano w sposób całkowicie nieinwazyjny i bezbolesny, podczas rutynowej pielęgnacji i czesania zwierząt Azot z kociej sierści Wyniki były zdumiewające. Zamiast znaleźć się na szczycie izotopowej drabiny, koty wylądowały na samym dole. Wartości azotu w kocim futrze wynosiły około 6,5–6,6 promila. Dla porównania, u ludzi jedzących mięso było to aż 8,8 promila. Kocia sierść pod względem chemicznym najbardziej przypominała włosy ludzi na diecie wegańskiej, u których wynik wynosił 7,2 promila. Gdyby naukowiec nie wiedział, czyją próbkę bada, mógłby pomyśleć, że ten „drapieżnik” żywi się wyłącznie sałatą. To pokazuje, że bezrefleksyjne stosowanie metody izotopowej może być bardzo mylące. Sekret tkwi w wydajności Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się w niezwykłej wydajności kocich organizmów. Otóż koty przetwarzają białko mięsne niemal bez strat. Ich dieta składa się z wysokiej jakości aminokwasów, które idealnie pasują do budowy ich własnych ciał. – Ponieważ koty jedzą wysokiej jakości białko mięsne, które ściśle odpowiada składowi aminokwasów ich własnego organizmu, mogą transportować te aminokwasy bezpośrednio do białka sierści (keratyny) z minimalnymi zmianami izotopowymi – wyjaśniła Maryna Tiutiunnyk, jedna z autorek artykułu. Inne zwierzęta i ludzie przetwarzają białko znacznie mniej efektywnie. Powoduje to u nich większe nagromadzenie ciężkiego azotu w tkankach. Naukowcy mają nauczkę Nowe badanie to dowód na to, że niski poziom izotopów azotu nie zawsze świadczy o diecie roślinnej. Może on po prostu oznaczać świetny metabolizm i doskonałe dopasowanie pokarmu do potrzeb organizmu. Naukowcy muszą teraz szukać nowych sposobów, by lepiej odczytywać dietę z tkanek drapieżników. Warto też wspomnieć, że izotopy azotu służą do badania diety ludzi w pradziejach, dzięki czemu uzyskujemy wgląd w życie dawnych społeczności. Być może więc archeolodzy muszą być ostrożniejsi w interpretacji wyników. Źródło: Frontiers in Ecology and Evolution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.