W kilka dekad liczba upalnych dni w Polsce wzrosła o 100 procent. Naukowiec opisuje dramatyczne zmiany w naszym klimacie
28 czerwca 2026 roku odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Zdaniem klimatologa nie tylko sam rekord jest jednak problemem. Zmiany są naprawdę dramatyczne.
W minionych tygodniach w Polsce pojawiła się niepokojąca fala upałów. Wydawać by się mogło, że ciepłe dni latem są czymś naturalnym, jednak tak wysokie temperatury to alarmujący sygnał, szczególnie dla klimatologów. Prof. Bogdan Chojnicki w rozmowie z PAP przyznał, że w tym roku został pobity rekord temperatury, ale nie tylko on jest prawdziwym problemem. Nowy rekord temperatury w Polsce W minionych tygodniach do Polski napływało suche i gorące powietrze z Europy zachodniej. W połączeniu z bezchmurnym niebem oraz przesuszoną, nagrzaną glebą przyniosło to jedne z najgorętszych dni. 28 czerwca 2026 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej odnotował najwyższą temperaturę w historii pomiarów w Polsce. Po 105 latach rekord został pobity w Słubicach, gdzie termometry wskazały 40,5 st. C. Było to o 0,3 st. C więcej niż poprzedni, zarejestrowany w Prószkowie w 1921 roku. Liczba upalnych dni w Polsce wzrosła dwukrotnie Rekordowo wysokie temperatury są mocnym sygnałem zmieniającego się klimatu, jednak zdaniem eksperta nie sam rekord jest największym problemem. Znacznie bardziej niepokojące jest to, że dni z temperaturą przekraczającą 30 st. C jest coraz więcej. Nie chodzi więc wyłącznie o to, że jednego dnia odnotowano najwyższą temperaturę w historii pomiarów, ale również o to, że zwiększyła się ogólna liczba dni upalnych. Według klimatologa prof. Bogdana Chojnickiego w latach 60. i 70. XX wieku w centralnej Polsce rejestrowano od kilku do około 10 takich dni rocznie. Obecnie liczba ta może sięgać od 20 do nawet 30 dni. Zdaniem eksperta to naprawdę dramatyczna zmiana. Noc tropikalna w Polsce Podczas podwyższonych temperatur wiele osób narzeka również na problemy ze snem. Jest to związane między innymi ze zjawiskiem nocy tropikalnej, które w ostatnim czasie występowało także w Polsce. Kiedy w ciągu dnia temperatura zbliża się do 40 st. C, wieczory i noce również bywają znacznie cieplejsze niż zwykle. Nie jest to obojętne dla ludzkiego organizmu, ponieważ według ekspertów prawidłowa regeneracja podczas snu zachodzi w temperaturze około 19 st. C. Tymczasem noc tropikalna oznacza sytuację, w której temperatura w nocy nie spada poniżej 20 st. C. Jeszcze do niedawna było to zjawisko bardzo rzadkie. W obliczu coraz częstszych fal upałów staje się jednak realnym problemem. Jak organizm reaguje na upały? Upał związany ze zmianami klimatu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Według WHO wysokie temperatury utrzymujące się zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy mogą powodować kumulujący się stres organizmu. To z kolei zwiększa ryzyko chorób, zwłaszcza wśród osób starszych i szczególnie wrażliwych. Brak odpowiednich warunków snu, związany z nocami tropikalnymi, zdaniem prof. Chojnickiego może powodować zmęczenie i rozkojarzenie. Dlatego podczas fal upałów tak ważne jest przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa oraz minimalizowanie ryzyka niepożądanych konsekwencji zdrowotnych. Źródła: naukawpolsce.pl, Obserwator/IMGW, WHO. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Mroczna strona psychologii. Te eksperymenty na dzieciach przerażają do dziś
Eksperyment już z definicji wiąże się z ryzykiem. Co jednak, gdy jego uczestnikiem staje się niczego nieświadome dziecko? Mały Albert, Monster Study i historia opisana w filmie „Bliscy Nieznajomi” to trzy przykłady badań prowadzonych na granicy moralności i etyki. Pokazują, że psychologia ma również swoją ciemną stronę.
Badania i eksperymenty od lat stanowią jedno z najważniejszych źródeł weryfikowania hipotez badawczych oraz poszerzania wiedzy. Jedną z najważniejszych kwestii, o których nie można zapominać, jest jednak etyka ich prowadzenia. Współcześnie ogromną wagę przykłada się do tego, by osoby uczestniczące w badaniach były bezpieczne i dobrze traktowane. Nie zawsze jednak tak było. Psychologia jako nauka ma również stronę, z której z pewnością nie jest dumna. Mały Albert – Dziecko, któremu „zaprogramowano” strach (1920) Pomysłodawcą tego eksperymentu był amerykański psycholog John B. Watson – kluczowa postać w historii psychologii i jeden z najważniejszych przedstawicieli behawioryzmu. Przedmiotem jego badań były przede wszystkim ludzkie zachowania oraz reakcje na różnego rodzaju bodźce. Watson był przekonany, że możliwości kształtowania człowieka w określonym kierunku są nieograniczone. Dlatego razem z Rosalie Rayner przeprowadził eksperyment z udziałem dziewięciomiesięcznego chłopca, którego na potrzeby badania nazwano „Albertem B.”. Celem badaczy było wykazanie, że reakcję emocjonalną można warunkować, a także pokazanie, jak może rozwijać się fobia. Kiedy chłopiec głaskał białego szczura, naukowcy wydawali głośny, przerażający dźwięk. Sytuację powtarzano kilkakrotnie, a następnie pokazano dziecku zwierzę bez użycia hałasu. Mimo to Mały Albert zareagował płaczem, podobnie jak wcześniej. Eksperyment doprowadził do ukształtowania się reakcji lękowej oraz jej generalizacji. Strach wywoływał już nie tylko biały szczur, ale także inne futrzane zwierzęta i przedmioty. Monster Study – Eksperyment, który przez dekady próbowano ukryć (1939) To eksperyment, który przez ponad 60 lat pozostawał szerzej nieznany, a gdy go ujawniono, wywołał ogromny skandal. Właśnie wtedy utrwaliła się nazwa, pod którą jest dziś znany. Za badaniem stali logopeda Wendell Johnson i jego doktorantka Mary Tudor, którzy chcieli sprawdzić, czy jąkanie jest czymś, z czym dziecko się rodzi, czy raczej problemem, który może rozwijać się pod wpływem krytycznych reakcji dorosłych. Eksperyment przeprowadzono na 22 dzieciach z sierocińca w wieku od 5 do 15 lat. Badanych podzielono na dwie grupy. Pierwsza otrzymywała terapię pozytywną – dzieci chwalono za płynność mówienia, zachęcano do rozmowy i zapewniano, że ich wymowa jest prawidłowa. Druga grupa otrzymała negatywne komunikaty – dzieciom mówiono, że się jąkają, krytykowano je, poprawiano i podważano ich sposób mówienia niezależnie od tego, jak faktycznie mówiły. Po kilku miesiącach zaobserwowano znaczące zmiany w zachowaniu dzieci z drugiej grupy. Zmienił się ich sposób komunikacji. Stały się bardzo nieśmiałe i niepewne. Mimo że nie rozwinęły neurologicznego zaburzenia mowy, zaczęły wykazywać zachowania przypominające jąkanie. Johnson nigdy nie opublikował wyników badania, prawdopodobnie dlatego, że zdawał sobie sprawę z jego etycznej wątpliwości. Bliscy nieznajomi – Tajne badanie bliźniąt i trojaczków (lata 60. i 70.) To historia, na podstawie której powstał film dokumentalny „Three Identical Strangers”, znany także pod polskim tytułem „Bliscy nieznajomi”. Opowiada on o tajnym badaniu psychiatry Petera Neubauera, prowadzonym w latach 60. i 70. XX wieku. Badacz chciał odpowiedzieć na jedno z najważniejszych pytań psychologii: co ma większy wpływ na ludzkie zachowanie – genetyka czy wychowanie? W tym celu, razem z Violą Bernard oraz przy współpracy z nowojorską agencją adopcyjną Louise Wise Services, rozdzielano po urodzeniu bliźnięta oraz trojaczki. Dzieci trafiały do rodzin o różnym statusie społeczno-ekonomicznym, a następnie obserwowano ich rozwój. Rodzin adopcyjnych nie poinformowano jednak, że ich dziecko zostało rozdzielone z rodzeństwem – ani podczas procesu adopcyjnego, ani przy okazji późniejszych obserwacji. Według relacji Sharon Morello, jednej z uczestniczek badania, psychiatra miał odwiedzać jej dom, przedstawiając wizyty jako rutynową kontrolę tego, czy dobrze czuje się w rodzinie adopcyjnej. Miał przeprowadzać z nią wywiady, robić zdjęcia i nagrywać filmy, między innymi wtedy, gdy jeździła na rowerze. Kobieta dopiero w wieku 49 lat dowiedziała się, że ma bliźniaka. Mimo wieloletnich badań Neubauer nie zdecydował się upublicznić wyników, a akta przekazano Uniwersytetowi Yale. Pomimo żądań części uczestników dokumenty mają pozostać tajne do 2065 roku. Aby przybliżyć tę historię, Tim Wardle wyreżyserował film dokumentalny „Bliscy nieznajomi” z 2018 roku. Produkcja pokazała tragiczne konsekwencje, z którymi przez lata musieli mierzyć się nieświadomi uczestnicy badania. Konsekwencje eksperymentów na dzieciach Według części źródeł matka Małego Alberta pracowała w szpitalu, w którym prowadzono eksperyment i miała otrzymać zapłatę za udział syna w wysokości jednego dolara. W przypadku Monster Study badanie przeprowadzono na dzieciach z sierocińca, czyli na szczególnie wrażliwej grupie, która nie miała możliwości wyrażenia świadomej zgody. Uczestnicy badania Neubauera o tym, że w ogóle brali udział w eksperymencie, dowiadywali się wiele lat później – często przypadkiem. Właśnie dlatego współcześnie etyka prowadzenia badań jest tak istotna. Odpowiedzialność za osoby badane jest ogromna, zwłaszcza gdy uczestnikami są dzieci. Konsekwencje takich eksperymentów mogą trwać przez długie lata i wpływać na całe dorosłe życie. Źródła: American Psychological Association, Simply Psychology, Science in Sights, Yale Daily News Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Naukowcy zamknęli „czarną dziurę” w laboratorium. Przełomowy eksperyment fizyków
Czarna dziura stworzona w laboratorium zaczęła „parować”. Wykorzystując ultrakrótkie impulsy lasera i zaawansowaną matematykę, naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali odpowiednik procesu, który w 1974 roku opisał prof. Stephen Hawking. Ten przełomowy eksperyment nie tylko upraszcza dotychczasowe modele fizyczne, ale też otwiera drzwi do zrozumienia mechanizmów rządzących najbardziej tajemniczymi obiektami we Wszechświecie.
Spis treści: Czym jest promieniowanie Hawkinga Laboratoryjne czarne dziury Parowanie czarnych dziur Fizycy z zespołu kierowanego przez dr. Lorenza M. Procopio z Uniwersytetu w Paderborn w Niemczech wykorzystali w laboratorium analog czarnej dziury. Stworzono go, co wydaje się w tej sytuacji paradoksalnie, ze światła. Laboratoryjna czarna dziura zaczęła „parować”, co pozwoliło naukowcom zaobserwować odpowiednik procesu sprzężenia zwrotnego promieniowania Hawkinga. Aby całkowicie uwolnić się od przyciągania grawitacyjnego Ziemi bez dalszego użycia napędu, należy nadać obiektowi tzw. prędkość ucieczki (drugą prędkość kosmiczną). Na poziomie morza wynosi ona około 11,2 km/s, co daje około 40 300 km/godz. Prędkość ucieczki z Ziemi to zaledwie około 0,00374% prędkości światła (w przybliżeniu 1/26 800 prędkości światła). Grawitacja czarnej dziury jest tak potężna, że nawet światło nie jest w stanie się z niej wyrwać. Odległość od centrum czarnej dziury wyznaczająca granicę, poza którą światło nie może już się wydostać, nazywana jest horyzontem zdarzeń. Jest to tylko jeden z powodów, dla których czarne dziury są tak fascynujące oraz dlaczego tak trudno je badać. Czym jest promieniowanie Hawkinga W roku 1974 profesor Stephen Hawking po raz pierwszy zaproponował, że czarne dziury promieniują. To promieniowanie ciała doskonale czarnego powstaje wskutek efektów kwantowych w pobliżu horyzontu zdarzeń czarnej dziury. Jednak mimo że promieniowanie Hawkinga jest solidnym i powszechnie akceptowanym przewidywaniem kwantowej teorii pola w zakrzywionej czasoprzestrzeni, dokładny sposób przekazywania energii z czarnej dziury do emitowanego promieniowania pozostaje nierozwiązanym problemem. Największa trudność jest taka sama w przypadku czarnych dziur: bezpośrednia obserwacja promieniowania Hawkinga jest obecnie niemożliwa. Co więcej, przewiduje się, że jego sygnał jest tak słaby, że być może nigdy nie uda się go oddzielić od promieniowania tła, które wypełnia cały Wszechświat. Laboratoryjne czarne dziury Dlatego zamiast badać prawdziwe czarne dziury, fizycy budują laboratoryjne układy działające zgodnie z tymi samymi prawami fizyki. Te analogi czarnych dziur rządzą się tą samą matematyką co czarne dziury. W eksperymencie użyto bardzo krótkich impulsów lasera przelatujących przez specjalne włókno światłowodowe. Pierwszy impuls zmienia właściwości optyczne szkła, spowalniając światło biegnące tuż za nim. Dla drugiego impulsu tworzy się w ten sposób „sztuczny horyzont zdarzeń” – sytuacja przypomina ucieczkę przed goniącą nas falą, która ostatecznie nas dogania i zamyka w pułapce. Właśnie to zjawisko naśladuje zachowanie światła w pobliżu prawdziwej czarnej dziury. Wcześniej ten sam układ posłużył do odtworzenia samego promieniowania Hawkinga. Tym razem badacze szukali czegoś subtelniejszego – sprzężenia zwrotnego pokazującego, jak energia przechodzi z analogowej czarnej dziury do promieniowania. Pomaga tu trzecia zasada dynamiki Newtona, czyli prawo akcji i reakcji. Mówi ona, że każdej akcji towarzyszy równa co do wartości i przeciwnie skierowana reakcja. Jeśli ciało A działa na ciało B pewną siłą, to ciało B działa na ciało A siłą o takiej samej wartości, ale przeciwnie skierowaną. Parowanie czarnych dziur Sprzężenie zwrotne to właśnie taki „odrzut” w analogu czarnej dziury: skoro promieniowanie Hawkinga unosi energię, układ, który je stworzył, musi tę energię oddać. Naukowcy nie patrzyli więc na samo promieniowanie, lecz na maleńkie przesunięcie impulsu laserowego, który je wygenerował – czyli na „odpychającego”, nie na „odepchniętego”. Tu pojawiła się niespodzianka. Dotąd sądzono, że promieniowanie Hawkinga w takich analogach powstaje przez złożoną kaskadę zjawisk optycznych. Nowe wyniki pokazują jednak, że wystarczy jeden, bezpośredni proces, który tłumaczy zarówno promieniowanie, jak i sprzężenie zwrotne – pod warunkiem, że oddziaływanie między promieniowaniem a odpowiednikiem pola grawitacyjnego ma charakter bikwadratowy. Autorzy sugerują, że prawdziwe czarne dziury mogą promieniować w równie prosty sposób, a mechanizm ten opisywałby, jak dokładnie „parują”. Zaobserwowanie takiego zjawiska wokół realnej czarnej dziury pozostaje niemożliwe. Jeśli jednak podobny mechanizm potwierdzi się w innych analogach, będzie można mówić o odkryciu fundamentalnym. To z kolei pomogłoby rozwiązać paradoks informacji – problem, nad którym Hawking pracował do końca życia. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Nosisz soczewki? Ten wakacyjny nawyk może ci uszkodzić wzrok
Szkła kontaktowe często są traktowane jako lepszy zamiennik tradycyjnych okularów. Jednak wiele osób zapomina, że wiążą się z dużo większym ryzykiem i odpowiedzialnością. Soczewki w kontakcie z wodą to problem, który może się skończyć nawet utratą wzroku.
Wydawać by się mogło, że soczewki kontaktowe to duża wygoda i ułatwienie. Przylegają bezpośrednio do oka i nie zaburzają widoczności podczas zmiennej pogody. Dlatego są często traktowane jako zamiennik okularów, zwłaszcza w sytuacjach, gdy oprawki nie zdają egzaminu. Ta wygoda wiąże się jednak także z dużą odpowiedzialnością, przede wszystkim dlatego, że soczewki mają bezpośredni kontakt z okiem. Pływanie w soczewkach jest niebezpieczne Główny kłopot osób z wadą wzroku pojawia się przy kontakcie z wodą. Kąpiel w jeziorze, morzu czy basenie jest czymś absolutnie wyczekiwanym, zwłaszcza latem. Problem pojawia się wtedy, gdy wada wzroku jest na tyle duża, że znacząco ogranicza widoczność, a okulary – głównie przez swoją specyfikę – mocno utrudniają wszelką aktywność w wodzie. Wydawać by się mogło, że w takiej sytuacji soczewki to rozwiązanie idealne. W końcu tworzą na oku naturalną powłokę, korygują wadę i dobrze sprawdzają się pod wodą. Niestety, to błędne przekonanie. W praktyce kąpiel w soczewkach może być naprawdę niebezpieczna. Dlaczego woda w połączeniu z soczewkami jest zagrożeniem? Głównym problemem nie jest sama woda, lecz jej czystość. W niesterylnej wodzie znajduje się wiele drobnoustrojów. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie chodzi tylko o wodę w jeziorze, morzu czy basenie, ale nawet o tę z kranu. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków zaleca, aby soczewki nie miały kontaktu z żadną postacią wody – poza specjalnym płynem przeznaczonym do ich higieny. Jest to spowodowane tym, że soczewki mogą sprzyjać przesuszaniu oraz podrażnianiu oka. W rezultacie gdy do podrażnionej rogówki dostaną się drobnoustroje zawarte w wodzie, może dojść do poważnej infekcji. Niewidzialne zagrożenie Acanthamoeba to pierwotniak, z którym większość osób styka się na co dzień. Występuje w glebie, kurzu, a także właśnie w wodzie. To ona stanowi poważne zagrożenie dla oka w kontakcie z soczewką. W niektórych przypadkach Acanthamoeba powoduje zapalenie rogówki, które w skrajnych sytuacjach może prowadzić nawet do utraty wzroku. Dlatego higiena soczewek i unikanie ich kontaktu z wodą są niezwykle istotne. Jak dbać o soczewki? Mimo że wiele osób decyduje się na to rozwiązanie, nadal wysoki odsetek użytkowników nie przestrzega podstawowych zasad higieny. Z pozoru nawet tak drobny krok, jak dokładne wytarcie rąk przed założeniem soczewek, ma znaczenie. Nie należy również przepłukiwać pojemnika wodą z kranu. Soczewki trzeba zdejmować za każdym razem, gdy planuje się kąpiel – niezależnie od tego, czy chodzi o basen, jezioro, morze czy prysznic. Najchętniej wybierana opcja Nie chodzi o to, by bać się soczewek. To obecnie jedna z najchętniej wybieranych opcji korekcji wzroku. Technologia rozwinęła się na tyle, że powstają nawet soczewki, które można nosić przez dłuższy czas, a nawet takie, które stopniowo korygują wzrok. Należy natomiast pamiętać, że oko to niezwykle wrażliwy narząd. Aby dobrze funkcjonowaoy jak najdłużej, wymaga odpowiedniej higieny i regularnych konsultacji ze specjalistą. Zwłaszcza że nie każde rozwiązanie jest odpowiednie dla każdego. Niekiedy specyficzna budowa oka nie pozwala na skorzystanie z nowoczesnych metod korekcji wzroku. Źródła: AOA.org, CDC.gov Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Na Grenlandii odkryto wirusy większe od bakterii, które mogą uratować nas przed katastrofą
Podczas gdy światowa uwaga skupia się na tempie, w jakim Arktyka traci pokrywę lodową, międzynarodowy zespół badawczy dokonał na Grenlandii nieoczekiwanego odkrycia. Po raz pierwszy na powierzchni tamtejszego lądolodu zidentyfikowano aktywne gigantyczne wirusy. Te mikroskopijne monstra, wielkością przewyższające większość znanych bakterii, koegzystują z polarnymi algami. Odkrycie to rewolucjonizuje naszą dotychczasową wiedzę o kriofilu i odsłania zupełnie nowy, naturalny mechanizm biologiczny, który może bezpośrednio wpływać na tempo topnienia lodowców, a tym samym na dynamikę globalnego ocieplenia.
Spis treści: Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Lądolód Grenlandii, drugi co do wielkości rezerwuar słodkiej wody na Ziemi, dotychczas postrzegany był jako surowa, abiotyczna pustynia. Ostatnie lata przyniosły jednak rewolucję w biologii polarnej, udowadniając, że te ekstremalne obszary tętnią mikroskopijnym życiem. Najbardziej spektakularnym tego dowodem jest zidentyfikowanie tam aktywnych gigantycznych wirusów, których niezwykłe właściwości biochemiczne mogą trzymać w ryzach procesy odpowiedzialne za gwałtowne podnoszenie się poziomu światowych oceanów. Megawirusy wkraczają do akcji. Co odkryto w arktycznym lodzie? Tradycyjnie wirusy postrzegane są jako skrajnie uproszczone cząstki zakaźne – zaledwie paski materiału genetycznego zamknięte w białkowym kapsydzie (czyli specjalnym płaszczu białkowym), niezdolne do samodzielnego metabolizmu. Gigantyczne wirusy (należące do typu Nucleocytoviricota) całkowicie burzą ten paradygmat. Osiągają rozmiary rzędu 2,5 mikrometra (dla porównania standardowy wirus, np. grypy, mierzy zaledwie od 20 do 200 nanometrów) i posiadają ogromny genom składający się z nawet 2,5 miliona par zasad. O odkryciu innych gigantycznych wirusów, tym razem w Japonii, pisaliśmy wcześniej w tym roku. Analiza próbek pobranych z tzw. ciemnego lodu, czerwonego śniegu oraz kriokonitów (otworów ablacyjnych wypełnionych osadem) wykazała obecność specyficznych markerów genetycznych tych struktur. Kluczowym przełomem było jednak wyizolowanie z próbek cząsteczek mRNA. Obecność matrycowego kwasu rybonukleinowego stanowi bezpośredni, empiryczny dowód na to, że wirusy te są w tym środowisku żywe i wykazują aktywność transkrypcyjną. Posiadają one rzadką u wirusów zdolność do samodzielnej naprawy, replikacji oraz translacji własnego DNA, co stawia je biologicznie o krok bliżej organizmów komórkowych. Wojna mikrobów na powierzchni lądolodu – dlaczego to ważne? Zrozumienie znaczenia obecności megawirusów wymaga spojrzenia na proces określany jako biologiczne albedo. Przypomnijmy – albedo to pojęcie fizyczne, które określa, jaka część światła padającego na daną powierzchnię zostaje przez nią odbita. Im większa wartość albedo, tym więcej promieniowania powierzchnia odbija, a w efekcie słabiej się nagrzewa. Co roku wiosną na lądolodzie Grenlandii budzą się uśpione mikroalgi. Masowy zakwit tych pigmentowanych organizmów powoduje ciemnienie powierzchni lodu (tzw. zjawisko ciemnego lodu). Ciemna powłoka drastycznie obniża albedo lądolodu, czyli właśnie jego zdolność do odbijania promieniowania słonecznego. Zamiast odbijać światło, lód zaczyna absorbować energię termiczną, co skutkuje gwałtownym przyspieszeniem topnienia lodowca. W tym wyjątkowym ekosystemie gigantyczne wirusy najprawdopodobniej pełnią rolę naturalnego regulatora populacji glonów. Poprzez infekowanie komórek eukariotycznych alg śnieżnych, wirusy doprowadzają do ich rozpadu, co hamuje niekontrolowane zakwity. Odkrycie to wskazuje, że topnienie lodu na Grenlandii nie jest determinowane wyłącznie czynnikami fizycznymi i meteorologicznymi, lecz zależy od niezwykle skomplikowanej równowagi troficznej wewnątrz mikrobiomu lodowcowego, w której gigantyczne wirusy są kluczowym drapieżnikiem. Nowe perspektywy badań. Co zmieniło się od czasu odkrycia? Odkąd w połowie 2024 roku opublikowano fundamentalne badania na łamach prestiżowego czasopisma „Microbiome”, zespoły biogeochemików i biologów polarnych zintensyfikowały prace terenowe oraz laboratoryjne. Współczesne podejście naukowe odchodzi od traktowania strefy polarnej jako jałowej, abiotycznej pustyni. Arktyka jest dziś postrzegana jako dynamiczne środowisko, w którym wirusy kontrolują obieg węgla i innych biogenów. Najnowsze analizy koncentrują się na izolacji i hodowli specyficznych szczepów mikroalg w warunkach laboratoryjnych w celu dokładnego zmapowania mechanizmu infekcji. Naukowcy dążą do ustalenia, jak wysoka jest specyficzność żywicielska poszczególnych gatunków Nucleocytoviricota – czyli czy atakują one wyłącznie algi odpowiedzialne za spadek albedo, czy również in organizmy, jak grzyby nitkowate czy proste protisty. Zrozumienie tych zależności może w przyszłości pozwolić na prognozowanie stabilności lądolodu przy użyciu modeli matematycznych uwzględniających czynniki biologiczne, co dotychczas było całkowicie pomijane. Źródła: Giant viral signatures unveiled on the Greenland ice sheet, Giant viruses found on Greenland ice sheet, Giant viruses discovered living in Greenland's dark ice and red snow, Giant Viruses Have Been Found On Greenland's Ice Sheet Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nieskończona armia komórek do walki z rakiem. Przełomowe odkrycie naukowców z USA
W świecie onkologii doszło do odkrycia, które może zmienić terapię najtrudniejszych postaci raka. Naukowcy z University of Southern California (USC), we współpracy ze specjalistami ze Stanford University, znaleźli sposób na stworzenie niemal nieskończonej ilości komórek odpornościowych, zdolnych do infiltrowania i niszczenia złośliwych guzów.
Kluczem do tego przełomu są makrofagi – wyspecjalizowane białe krwinki, które są jedną z pierwszych linii obrony naszego organizmu. Nazwa „makrofag” pochodzi z języka greckiego i oznacza „wielkiego zjadacza”, co idealnie oddaje naturę tych komórek, posiadających nienasycony apetyt na patogeny – w tym także komórki rakowe. Jak zmusić makrofagi do pracy? Makrofagi pełnią w organizmie funkcję nie tylko pożeraczy patogenów, ale i strategicznych koordynatorów. Potrafią wedrzeć się do środka guza i stamtąd wysyłać sygnały alarmowe. Informacja chemiczna oznaczająca „zjedz mnie” mobilizuje do działania inne kluczowe elementy układu immunologicznego, takie jak limfocyty T. Przez lata naukowcy próbowali wykorzystać ten potencjał w terapiach nowej generacji, jednak makrofagi okazały się niezwykle oporne na manipulacje laboratoryjne. W przeciwieństwie do innych komórek, bardzo trudno zmusić je do namnażania się poza ludzkim ciałem w stopniu wystarczającym do przeprowadzenia skutecznej terapii. To, że w końcu udało się to osiągnąć, jest potencjalnie jednym z największych przełomów w onkologii. Ograniczenia terapii CAR-T i nowa nadzieja w CAR-M Standardem w zaawansowanej immunoterapii jest obecnie CAR-T, czyli metoda polegająca na genetycznym modyfikowaniu limfocytów T pacjenta, by lepiej rozpoznawały nowotwór. Chociaż terapia ta uratowała życie wielu osobom z nowotworami krwi, znacznie gorzej radzi sobie z guzami litymi, takimi jak rak płuc czy piersi. To właśnie tu makrofagi mają przewagę – naturalnie gromadzą się w masie guza, będąc często najliczniejszymi komórkami odpornościowymi w jego obrębie. Nowa koncepcja, zwana terapią CAR-M (oparta na makrofagach zamiast limfocytów T), mogłaby wypełnić lukę, którą pozostawia CAR-T. Odkrycie supermocy komórek progenitorowych Zespół naukowców, pod kierownictwem biologa prof Qi-Long Yinga odkrył, że kluczem do sukcesu nie są dojrzałe makrofagi, lecz ich prekursory, czyli tzw. komórki progenitorowe. Do tej pory nauka stała na stanowisku, że zdolność do długotrwałego samoodnawiania – czyli nieskończonego kopiowania się, przy zachowaniu swojej pierwotnej tożsamości – jest zarezerwowana dla komórek macierzystych. Badacze z USC właśnie obalili to przekonanie, udowadniając, że w odpowiednio dobranych warunkach komórki progenitorowe granulocytów i monocytów (z których powstają makrofagi) również posiadają tę „supermoc”. Dzięki opracowaniu precyzyjnego protokołu karmienia tych komórek złożoną mieszanką substancji chemicznych na ściśle określonych etapach rozwoju, naukowcy byli w stanie uzyskać stabilną i skalowalną hodowlę. – Odkryliśmy, że komórki progenitorowe mogą intensywnie się dzielić, zachowując zdolność do wytwarzania w pełni funkcjonalnych komórek odpornościowych – wyjaśnia Ying. To odkrycie daje medycynie punkt wyjścia do projektowania terapii komórkowych. I to nie tylko na raka – również choroby zakaźne. Zdumiewające wyniki testów na zwierzętach Efektywność nowej metody została potwierdzona w eksperymentach na myszach cierpiących zarówno na nowotwory krwi, jak i guzy lite. Zmodyfikowane laboratoryjnie komórki progenitorowe zostały wstrzyknięte gryzoniom. Wyniki były bezprecedensowe. W przeciwieństwie do wstrzykniętych dojrzałych makrofagów, które nie namnażały się w organizmie, komórki progenitorowe rozprzestrzeniły się po całym ciele myszy. Generowały stały dopływ makrofagów dokładnie tam, gdzie były one potrzebne, co skutecznie zahamowało postęp choroby zarówno we krwi, jak i w guzach litych. Nowa nadzieja medycyny Praca na temat makrofagów, opublikowana w prestiżowym czasopiśmie „Cell”, może doprowadzić do fundamentalnej zmiany myślenia o immunoterapii. Zamiast skupiać się na projektowaniu coraz lepszych receptorów do wykrywania raka, nauka powinna zwrócić większą uwagę na dobór odpowiedniego etapu rozwojowego komórki, która stanie się bazą dla leku. Jak zauważa współautor badań, Ravi Majeti z Uniwersytetu Stanforda, metoda ta otwiera drzwi do niezliczonych zastosowań. To milowy krok w kierunku stworzenia powszechnie dostępnej terapii przeciwko najbardziej agresywnym postaciom nowotworów. Źródło: Cell Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Owoce leśne „prosto z krzaka”? Eksperci ostrzegają przed bąblowicą
Rośliny, w tym owoce rosnące blisko ziemi, często są miłym dla oka widokiem. Panuje powszechne przekonanie, że są najzdrowsze, ponieważ rosną w naturalnym środowisku. Nie jest to jednak tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać. Dlatego, widząc jagody na szlaku, warto się zastanowić, czy na pewno chce się je zjeść. Zwłaszcza, że ryzyko dla zdrowia jest niemałe.
Jednym z największych uroków polskiego lata są owoce. Widać to chociażby po fenomenie drożdżówek z jagodami, które aktualnie są towarem deficytowym. Wszyscy miłośnicy tych wypieków przyznają, że nie ma nic lepszego niż jagoda, malina czy właśnie poziomka z własnego ogrodu. Z kolei miłośnicy gór z pewnością potwierdzą, że jednym z ich ulubionych widoków są dziko rosnące jagody. Niewątpliwie to smaki, na które warto czekać, ale nie wolno zapominać, że nawet najjędrniejsze owoce mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia. „Prosto z krzaka”: ryzyko, które powinniśmy znać Wydawać by się mogło, że owoce rosnące dziko w lesie oraz te z własnego ogrodu to najzdrowsza opcja. Oczywiście pod warunkiem, że są jadalne. Rosną naturalnie, bez chemicznych środków wspomagających. Okazuje się jednak, że nie zawsze są bezpieczne. Powiedzenie „najciemniej pod latarnią” jest w tym przypadku jak najbardziej trafne. Przede wszystkim dlatego, że niewinnie wyglądające owoce mogą prowadzić do poważnych chorób. Wszystko dlatego, że nisko rosnące rośliny często mają kontakt z odchodami dzikich zwierząt, co dla człowieka może mieć poważne konsekwencje. Czym jest bąblowica? Spożywanie nieumytych owoców zwiększa ryzyko zakażenia bąblowicą. To choroba pasożytnicza spowodowana zakażeniem tasiemcem bąblowcowym, przenoszonym głównie przez dzikie zwierzęta. Jej nazwa pochodzi od larw, które w trakcie rozwoju w organizmie tworzą torbiele w różnych narządach – najczęściej w wątrobie, ale mogą również pojawić się w śledzionie, płucach, nerkach, a nawet mózgu. Zazwyczaj do zakażenia dochodzi drogą pokarmową, na przykład poprzez kontakt brudnych rąk z jamą ustną albo zjedzenie pokarmu skażonego jajami tasiemca. Chociaż jest to głównie choroba zwierzęca, według statystyk w Polsce u ludzi dochodzi nawet do 40 zakażeń rocznie. Jak uniknąć zakażenia bąblowicą? Aby uniknąć zakażenia, należy przede wszystkim przestrzegać zasad higieny, zwłaszcza po czasie spędzonym na świeżym powietrzu. Najważniejsze jest dokładne mycie rąk, szczególnie po kontakcie ze zwierzęciem. Nie powinno się również jeść owoców rosnących blisko ziemi bezpośrednio po zerwaniu, ponieważ mogą być skażone odchodami. Aby ograniczyć ryzyko, najlepiej najpierw dokładnie umyć zebrane jagody, poziomki czy maliny pod bieżącą, ciepłą wodą, a następnie poddać je obróbce termicznej. Wysoka temperatura jest kluczowa, ponieważ to właśnie ona pomaga wyeliminować wiele drobnoustrojów i pasożytów. Warto też zauważyć, że nie tylko dzikie zwierzęta są nosicielami – może to spotkać również pupila. Dlatego, aby zadbać o jego, ale i nasze zdrowie, należy pamiętać o regularnym odrobaczaniu czworonożnych domowników. Źródła: gov.pl, Doz.pl Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Brak wyobraźni czy błąd producenta? Brytyjczyk prawie oślepł przez pistolet do masażu
Ten przedziwny przypadek z Wielkiej Brytanii to nauczka dla wszystkich użytkowników domowych urządzeń do masażu. Mężczyzna z Edynburga zgłosił się do okulisty z zaburzeniami widzenia. Lekarz odkrył w jego oczach rozległe i poważne uszkodzenia siatkówki, typowe dla silnych urazów. Po szczegółowym wywiadzie pacjent przyznał, że używał pistoletu do masażu na…zmęczone oczy.
Pacjent, w wieku około 20 lat, zgłosił się do okulisty po tym, jak przez sześć dni doświadczał błysków i mroczków w polu widzenia prawego oka, oraz zawężenia pola widzenia. Choć mężczyzna był ogólnie zdrowy, nie przebył wcześniej żadnych urazów oczu ani nie chorował na schorzenia okulistyczne (poza lekką krótkowzrocznością), rutynowe badanie wykazało zdumiewający poziom uszkodzeń wewnętrznych tkanek oka. Wstępna diagnoza: zagadkowe rozdarcia siatkówki Wstępne badanie wzroku nie zwiastowało katastrofy, a ciśnienie wewnątrzgałkowe było w normie. Jednak dokładne oględziny siatkówki – światłoczułej warstwy wyściełającej tył gałki oczne – ujawniły rozległe urazy, i to w obu oczach. W prawym oku lekarze zdiagnozowali liczne przedarcia, siniaki oraz rzadkie zjawisko zwane dializą siatkówki. Jest to specyficzny rodzaj rozdarcia, w którym siatkówka zaczyna oddzielać się od oka przy krawędzi. Ten stan jest bardzo groźny – bez interwencji może prowadzić do pełnego odwarstwienia siatkówki i nieodwracalnej utraty wzroku. Lewe oko również ucierpiało: w gałce stwierdzono zasinienia oraz sześć małych przedarć w kształcie podkowy, zlokalizowanych w górnej i bocznej części siatkówki. Rozwiązanie zagadki: masaż oczu pistoletem Kluczem do postawienia diagnozy okazał się szczegółowy wywiad, podczas którego pacjent przyznał, że przez trzy miesiące stosował pistolet masujący bezpośrednio na oczy i w ich okolicach. Mężczyzna kupił urządzenie samodzielnie i używał go raz w tygodniu przez kilka minut, próbując w ten sposób złagodzić uczucie zmęczenia oczu. Robił to bez jakichkolwiek konsultacji. Ponieważ tego typu urazy siatkówki są zazwyczaj wynikiem silnych uderzeń w oko (np. podczas bójki lub uprawiania sportów kontaktowych), lekarze powiązali uszkodzenia właśnie z działaniem pistoletu. Jak pistolet do masażu uszkodził siatkówkę? Mechanizm uszkodzenia wynika z samej natury pistoletów masujących, które generują silne uderzenia o wysokiej częstotliwości, mające rozluźniać napięte mięśnie. Oko jest jednak zbudowane delikatnych tkanek i w części wypełnione płynem. Eksperci sugerują, że każde z setek uderzeń pistoletu powodowało chwilowe odkształcenie gałki ocznej, a powtarzający się stres mechaniczny generował ogromne naprężenia. Cykliczne mikrourazy doprowadziły do pęknięć delikatnej siatkówki. Specjaliści zauważyli również, że wzór obrażeń był nietypowy – dializa wystąpiła w górnej części siatkówki, a przy urazach zwykle występuje w dolnej. Jak uratowano wzrok niefrasobliwego pacjenta? Stan pacjenta wymagał natychmiastowej interwencji, aby zapobiec odwarstwieniu siatkówki, co zdarza się w 8% do 15% przypadków dializy. Zastosowano terapię laserową, polegającą na tworzeniu kontrolowanych oparzeń. Powstała w ten sposób tkanka bliznowata działa jak uszczelniacz, który przytwierdza siatkówkę i uniemożliwia płynowi przedostawanie się pod jej warstwy. Dzięki szybkiej reakcji podczas kontroli po sześciu miesiącach stan pacjenta był już stabilny, a jego wzrok udało się w pełni uratować bez rozwoju powikłań, takich jak zaćma. Przypadek wyjątkowy, ale nie jedyny Niniejszy przypadek jest wyjątkowy w literaturze medycznej, ponieważ po raz pierwszy opisano dializę siatkówki wywołaną pistoletem masującym u osoby bez czynników ryzyka, takich jak starzenie się czy silna krótkowzroczność. Ale podobne urządzenia bywały już wcześniej przyczyną innych poważnych urazów: u 69-letniego mężczyzny doszło do przemieszczenia soczewki i jaskry, natomiast 38-letnia kobieta doznała ciężkiej zaćmy traumatycznej i utraty wzroku po masażu okolic skroni i oczu. Lekarze podkreślają, że pistolety masujące są powszechnie dostępne, ale brakuje dla nich wytycznych dotyczących bezpieczeństwa we wrażliwych obszarach ciała. Lekarze apelują o wprowadzenie przez producentów wyraźniejszych ostrzeżeń. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kiedy jeść błonnik? Nauka wskazuje jednoznacznie porę dnia
Badania potwierdzają, że błonnik spożywany rano stabilizuje cukier we krwi, redukuje głód i chroni serce. Dowiedz się, jak jedna zmiana śniadania może odmienić cały dzień.
Spis treści: Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Energia, która nie spada w południe Głód, który milknie na długo Jelita, odporność i mikrobiom Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Większość ludzi wie, że błonnik jest dobry. Niewielu jednak wie, że pora jego spożycia może decydować o tym, ile korzyści faktycznie wyciągniemy z każdego grama. Coraz więcej badań wskazuje, że właśnie śniadanie to moment, w którym błonnik działa z największą siłą – i to przez wiele godzin. Dane są niepokojące: według USDA zaledwie 4 procent mężczyzn i 12 procent kobiet spożywa zalecaną dzienną dawkę błonnika, wynoszącą od 21 do 38 gramów. Tymczasem jego niedobór to nie tylko problem trawienny – to cicha droga do chorób serca, cukrzycy i otyłości. Cukier we krwi pod kontrolą od pierwszego kęsa Kiedy na śniadanie zjemy biały tost lub słodkie płatki, poziom cukru we krwi gwałtownie rośnie – a potem równie gwałtownie spada. Ten metaboliczny rollercoaster wywołuje napady głodu, rozdrażnienie i ochotę na kolejną porcję słodkiego. Błonnik zmienia tę dynamikę. Jak wyjaśnia Monica Kelly, dietetyczka z Montefiore Medical Center w Nowym Jorku, błonnik rozpuszczalny „rozpuszcza się w wodzie i tworzy w jelitach substancję przypominającą żel, która spowalnia tempo, w jakim cukier z pożywienia przedostaje się do krwiobiegu”. Efekt? Glukoza wzrasta wolno i łagodnie, bez gwałtownych skoków. Energia, która nie spada w południe Czas ma tu dodatkowe znaczenie. Jak zauważa Yasi Ansari, dietetyczka sportowa z Los Angeles, rytmy dobowe wpływają na metabolizm i wrażliwość na insulinę – a rano organizm efektywniej przetwarza węglowodany niż wieczorem. Zaczynając dzień od błonnika, ustawiamy korzystny metaboliczny punkt startowy dla całej reszty dnia. Stabilny poziom cukru przekłada się bezpośrednio na stabilny poziom energii. Wolniejsze trawienie sprawia też, że składniki odżywcze wchłaniają się stopniowo. Ansari podkreśla, że ludzie jedzący posiłki bogate w błonnik czują się po nich „bardziej energiczni, a nie wyczerpani”. Liczne badania potwierdzają związek między porannym błonnikiem a wyższym poziomem energii utrzymującym się przez cały dzień. Głód, który milknie na długo Błonnik wydłuża uczucie sytości na kilka sposobów jednocześnie. Po pierwsze, spowalnia opróżnianie żołądka – pokarm dosłownie dłużej pozostaje w przewodzie pokarmowym. Po drugie, docierając do okrężnicy, staje się pożywką dla pożytecznych bakterii jelitowych, które fermentując go, produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Te związki działają jak chemiczne sygnały – informują mózg, że organizm jest najedzony. – Gdy dzieje się to wcześnie, przy pierwszym posiłku, pomaga to nadać ton apetytowi na resztę dnia – mówi Kelly. Badania kliniczne potwierdzają: bogate w błonnik śniadanie znacząco zmniejsza łączne spożycie kalorii w ciągu dnia. Mia Syn, dietetyczka z Karoliny Południowej, określa ten mechanizm mianem „przewagi metabolicznej” – bardziej stabilnej energii i lepszego trawienia od rana do wieczora. Jelita, odporność i mikrobiom Błonnik to podstawowe paliwo dla miliardów bakterii zamieszkujących jelita. Im więcej różnorodnych włókien roślinnych, tym bardziej zróżnicowany i silniejszy mikrobiom. A zdrowy mikrobiom to nie tylko sprawne trawienie – to również sprawniejszy układ odpornościowy, lepsza kontrola stanów zapalnych i zdrowszy metabolizm. Jak zaznacza Mindy Haar, dietetyczka z New York Institute of Technology, regularne spożywanie błonnika – szczególnie od rana – „pomaga wspierać kolonie pożytecznych mikrobów od samego początku”. To inwestycja, której efekty widać nie tyle po jednym posiłku, ile po tygodniach i miesiącach konsekwentnych wyborów. Serce i ochrona przed chorobami przewlekłymi Długoterminowe korzyści z diety bogatej w błonnik są dobrze udokumentowane. Regularne spożywanie błonnika zmniejsza ryzyko chorób serca, cukrzycy typu 2, nadciśnienia, otyłości i raka jelita grubego. Christopher Gardner, dyrektor badań nad żywieniem w Stanford Prevention Research Center, wyjaśnia mechanizm: błonnik rozpuszczalny wiąże się z cholesterolem w przewodzie pokarmowym, umożliwiając jego wydalenie zamiast wchłonięcia. Nadmiar cholesterolu LDL prowadzi do odkładania się blaszek miażdżycowych w tętnicach, które z czasem zwężają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko zawału oraz udaru. Błonnik przerywa ten proces. Haar zastrzega jednak, że dieta bogata w błonnik nie wyeliminuje chorób u każdego, „ale na pewno zmniejszy ryzyko zachorowania u znacznej liczby osób". Jak zacząć: małe zmiany, duży efekt Nie trzeba rewolucji na talerzu. Jennifer Lee z Uniwersytetu Tufts sugeruje łączenie błonnika z ulubionymi śniadaniami: jagody i orzechy pekan do naleśników, awokado na toście z pełnoziarnistego chleba, orzechy włoskie do jogurtu greckiego, szpinak do koktajlu. – Dodanie łyżki nasion chia lub siemienia lnianego do czegokolwiek może znacznie zwiększyć spożycie błonnika – dodaje Ansari. Dla tych, którzy wolą bardziej konkretne zmiany: owsianka, burrito z fasolą, tortille pełnoziarniste lub omlet z duszonymi warzywami to gotowe, bogate w błonnik śniadania. Zamiana białego pieczywa na pełnoziarniste robi dużą różnicę przy minimalnym wysiłku. Ważne zastrzeżenie: jeśli organizm nie jest przyzwyczajony do błonnika, zwiększaj jego ilość stopniowo i pij dużo wody. Gwałtowna zmiana diety może wywołać wzdęcia i dyskomfort trawienny. Błonnik działa najlepiej jako długoterminowy nawyk – nie jednorazowa kuracja. Śniadanie to punkt wyjścia, nie meta. Błonnik przez resztę dnia również ma znaczenie – kolacja bogata w warzywa i rośliny strączkowe wspomaga pracę jelit następnego poranka. Ale to właśnie pierwszy posiłek dnia ustawia biologiczny zegar metabolizmu. I to od niego najłatwiej zacząć. Źródło: National Geographic
Nie jesteśmy skazani na demencję. Blisko połowie przypadków można skutecznie zapobiec
Światowa Organizacja Zdrowia alarmuje, że na demencję cierpi obecnie ponad 55 milionów ludzi. Powszechnie uważamy ją za nieunikniony skutek starzenia, ale badacze się z tym nie zgadzają – najnowsze analizy dowodzą, że wcale nie jesteśmy skazani na utratę pamięci. Zmiana stylu życia może uchronić nas przed chorobą, jednak dotychczasowe metody uświadamiania społeczeństwa okazały się całkowicie nieskuteczne.
Zespół badawczy z Curtin University opublikował na łamach magazynu „The Lancet Healthy Longevity” obszerny przegląd międzynarodowych strategii zdrowotnych. Naukowcy ustalili, że aż 45% przypadków demencji ma bezpośredni związek z czynnikami, na które mamy realny wpływ. Należą do nich między innymi brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu, izolacja społeczna oraz niski poziom edukacji. Niestety, uświadamianie pacjentów poprzez same kampanie informacyjne nie wystarcza, by wywołać w nich trwałą zmianę nawyków. A naprawdę warto – teraz mamy na to twarde dowody. Mięśnie bezpośrednio chronią mózg Wielu pacjentów wciąż żyje w błędnym przekonaniu, że demencja jest z góry zapisanym i nieuniknionym etapem starzenia się organizmu. Tymczasem co chwilę poznajemy kolejne, konkretne czynniki ryzyka. W jednym z badań, obejmującym niemal pół miliona dorosłych obserwowanych na przestrzeni ponad dekady, udowodniono ogromne znaczenie siły mięśniowej dla zachowania zdrowia neurologicznego. Wyniki wykazały, że osoby zmagające się z tak zwaną otyłością sarkopeniczną – czyli jednoczesnym nadmiarem tkanki tłuszczowej i niską siłą mięśni – są znacznie bardziej narażone na rozwój demencji. Co ciekawe, sama otyłość nie zwiększała ryzyka wystąpienia choroby w grupie badanych – o ile tylko pacjent zachowywał dobrą kondycję i prawidłową siłę mięśniową. To dowodzi, że dbanie o nasze mięśnie musi stanowić fundament profilaktyki mózgu. Zupełnie o tym zapominamy. Dlaczego edukacja nic nie daje? Medyczna wiedza o zagrożeniach to jednak za mało. Prof. Mario Siervo, współautor analiz, podkreśla, że suche informowanie ludzi o statystykach rzadko prowadzi do jakichkolwiek znaczących i trwałych zmian w ich rutynie. Nawet osoby w pełni świadome konsekwencji swojego stylu życia ulegają barierom takim jak brak czasu, wysokie koszty czy spadek motywacji. Analiza programów zdrowotnych z ośmiu różnych państw udowodniła, że masowe, pasywne kampanie społeczne przynoszą wyłącznie powierzchowną poprawę ogólnej wiedzy. Tak pewnie działa również ten tekst. Ale teraz wiemy, że sukces jest na wyciągnięcie ręki – aby realnie wpływać na statystyki zachorowań, konieczne jest wdrożenie narzędzi interaktywnych i przede wszystkim: spersonalizowanych. Ostatni czas, by wziąć się za siebie Jak możemy zadbać o „zbiorowy” mózg społeczeństwa? Naukowcy wyróżnili 3 najskuteczniejsze znane metody motywowania społeczeństwa do dbania o zdrowie poznawcze. Obejmują one: spersonalizowane oceny ryzyka, które stale, jak do katarynka, uświadamiają pacjentom, jak ich codzienne wybory bezpośrednio wpływają na mózg, interaktywne programy edukacyjne online, które krok po kroku uczą dbania o układ nerwowy – koniecznie oparte na wiarygodnych badaniach, lokalne inicjatywy społeczne prowadzone przez zaufanych liderów, edukatorów i pracowników ochrony zdrowia w znanych pacjentom warunkach kulturowych. To nie mogą być amerykańscy specjaliści zza oceanu, to musi być ekspert z naszego Raszyna. Jesteśmy świadkami lawinowo rosnącej liczby chorych, a prof. Blossom Stephan apeluje o fundamentalną zmianę w podejściu do zdrowia publicznego. Współczesne państwa muszą zacząć inwestować w programy tworzone wspólnie z lokalnymi społecznościami, a nie tylko arbitralnie im narzucane. Bo tylko połączenie szerokiej wiedzy naukowej z osobistym, lokalnym wsparciem specjalistów pozwoli zahamować globalny rozwój tej choroby. Nie jesteśmy skazani na demencję. Źródło: The Lancet Healthy Longevity Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Model matematyczny wyjaśnia, dlaczego porzuciliśmy kanibalizm. To nie moralność nas ocaliła
Kanibalizm to najsilniejsze kulturowe tabu. Jednak znaleziska archeologiczne, dane etnograficzne i historyczne wskazują, że wielokrotnie pojawiał się w różnych kulturach i zakątkach świata, także w kontekście rytualnym. Dlaczego więc ta makabryczna praktyka w końcu zanikła? Naukowcy z Polski i Czech tłumaczą to w nowym badaniu.
Autorzy badania, opublikowanego na łamach „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) sugerują, że kanibalizm nie opłaca się biologicznie. Dr Michał Misiak z Uniwersytetu Wrocławskiego i dr Petr Tureček z Uniwersytetu Karola w Pradze opracowali model matematyczny, który udowadnia, że długotrwałe praktykowanie kanibalizmu prowadzi do upadku populacji. Ich model bada zarówno kanibalizm jako sposób na głód jak i rytuał, pokazując, że w obu przypadkach konsekwencje dla populacji są niszczycielskie. Biologiczne ryzyko kanibalizmu Pod względem wartości odżywczych ludzkie ciało jest przeciętnym źródłem pożywienia. Badacze zwracają uwagę, że bilans energetyczny staje się jeszcze mniej korzystny, gdy uwzględni się trudność i ryzyko związane z jego pozyskaniem. Jednak prawdziwy koszt kanibalizmu, który decyduje o jego ewolucyjnej porażce, ukryty jest w fizjologii. Największym zagrożeniem jest ryzyko infekcji. Ponieważ ofiara i konsument należą do tego samego gatunku, wirusy, bakterie i pasożyty mają ułatwione zadanie. Nawet zaawansowana obróbka termiczna mięsa, która jest w stanie wyeliminować większość drobnoustrojów, nie stanowi ochrony przed prionami. Te odporne na wysoką temperaturę białka wywołują śmiertelne choroby neurologiczne, takie jak kuru, które w przeszłości doprowadzały do gwałtownego wyginięcia całych populacji. Najbardziej spektakularnym, współczesnym dowodem kanibalizmu jest właśnie epidemia kuru wśród ludu Fore w Papui-Nowej Gwinei. Choroba przenosiła się poprzez rytualny endokanibalizm – jedzenie mózgów zmarłych krewnych. Gdy w latach 50. i 60. XX wieku pod naciskiem administracji zakazano tej praktyki, epidemia kuru całkowicie wygasła. Badanie sugeruje, że kanibalizm mógłby być teoretycznie korzystny tylko w bardzo specyficznych, krótkotrwałych okolicznościach: przy ekstremalnym deficycie żywności. Jednak w momencie, gdy jego częstotliwość się zwiększa, koszty epidemiologiczne błyskawicznie przewyższają wszelkie korzyści. Czy to biologia była źródłem tabu? – Tabu działa jak ewolucyjny bezpiecznik. Nasze wyniki sugerują, że to biologicznie uzasadniona odpowiedź na rosnące ryzyko epidemii. Społeczności, które nie ograniczały kanibalizmu, po prostu nie przetrwały – mówi dr Misiak. Etnolodzy zapewne nie do końca zgodziliby się z taką interpretacją, wskazując na różnorodność praktyk antropofagii, a także na fakt, że mocnych dowodów na jej istnienie (jako elementu kultury) tak naprawdę jest niewiele. Antropolog William Arens, w swojej książce „Mit ludożercy. Antropologia i antropofagia” dowodzi, że opowieści o kanibalizmie to w większości kolonialny mit. Sporo dowodów na kanibalizm pojawia się jednak w wykopaliskach (np. w jaskinii Gran Dolina, na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północnej Hiszpanii), dowodząc że tego typu praktyki zdarzały się w czasach prehistorycznych, a także u przodków człowieka. Źródło: PNAS Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
To może być odkrycie stulecia! Naukowcom po raz pierwszy udało się stworzyć „życie” w laboratorium
Komórki SpudCell potrafią się odżywiać, rosnąć, rozmnażać i konkurować o pożywienie. Czy biolodzy z Uniwersytetu Minnesota dokonali tego, o czym marzył Wiktor Frankenstein – stworzyli syntetyczne „życie” z materii nieożywionej? Kierująca badaniem dr Kate Adamala podkreśla jednak, że nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy te twory są w pełni "żywe” – jej zdaniem życie nie jest kategorią binarną, tylko istnieje na pewnym kontinuum.
Spis treści: Jak powstała syntetyczna komórka SpudCell? Życie musi się powielać Problem z rybosomami Komentarz polskiego naukowca Naukowcy od dawna marzyli o odkryciu metody, dzięki której związki chemiczne można byłoby przekształcić w życie. W środę 1 lipca zespół z Uniwersytetu Minnesoty ogłosił, że wykonał znaczący krok w kierunku urzeczywistnienia tej wizji. Łącząc ze sobą dziesiątki różnych składników, badaczom udało się zsyntetyzować proste komórki, które odżywiają się, rosną, rozmnażają i konkurują ze sobą o pożywienie. Choć komórki te nie są jeszcze w pełni żywe, wykazują większość cech charakterystycznych dla życia. – Ta komórka nie narodziła się – została zbudowana przez człowieka. Mimo sztucznego pochodzenia, funkcjonuje tak, jak funkcjonują naturalne komórki – skomentował wyniki badań dr Drew Endy, biolog z Uniwersytetu Stanforda. Jak powstała syntetyczna komórka SpudCell? Za tym niezwykłym wynikiem stoi zespół kierowany przez prof. Kate Adamalę, ekspertkę w zakresie biologii syntetycznej, inżynierii komórkowej oraz astrobiologii. Biolożka nazwała swoje dzieło SpudCell („ziemniaczana komórka”) ze względu na jej przypominający ziemniaka kształt. Ponieważ budowa SpudCell opiera się na dobrze poznanych mechanizmach, zdaniem Adamali biolodzy powinni być w stanie stopniowo ją udoskonalać. Chociaż odkrycie jest istotne, dodajmy, że praca wywołała też kontrowersje wokół sposobu jej upublicznienia. Pierwotny artykuł naukowy został odrzucony przez czasopismo „Cell”. W związku z tym prof. Adamala przekazała dziennikarzom liczący 190 stron maszynopis, zanim jeszcze trafił on na serwer preprintów bioRxiv, gdzie mogliby się z nim zapoznać inni naukowcy. Sztuczna komórka SpudCell jest wyposażona w genom aż 50 razy mniejszy niż typowej bakterii i zawiera zaledwie 36 genów. Dla porównania laboratoryjny szczep E. coli ma 4460 genów, a ludzki genom około 20 000. Projektując SpudCell badacze zmieszali około stu rodzajów białek i prostych cząsteczek, dodali 36 genów pochodzących z wirusa i bakterii E. coli, a następnie dołączyli składniki błon komórkowych, które samoistnie utworzyły pęcherzyki otaczające tę molekularną „zupę”. Życie musi się powielać Ale stworzenie jednej komórki to za mało, by mówić o jakiejś wersji życia. Życie musi się powielać. Jednak eksperci z Uniwersytetu Minnesoty zamiast naśladować naturalny mechanizm podziału, wyposażyli komórkę w znaczniki powierzchniowe wiążące się ze streptawidyną, co wywołuje wzajemne odpychanie się cząsteczek na powierzchni błony – siła ta rośnie, aż pęcherzyk pęka na dwie części. Czyli, jakby na to nie patrzeć, rozmnaża się Prowadzony przez prof. Adamalę zespół stworzył zmutowaną wersję komórki, silniej wiążącą się z pęcherzykami zawierającymi pokarm. Oba typy komórek konkurowały o pokarm przez pięć kolejnych pokoleń. Z czasem liczba mutantów zaczęła przewyższać liczbę komórek pierwotnych, co sugerowało, że skuteczniej zdobywały pożywienie i wypierały swoje pierwowzory. – To oszałamiające osiągnięcie naukowe – powiedziała dr Roseanna Zia, biolożka komputerowa z University of Missouri. Problem z rybosomami Dzięki temu naukowcy będą mogli umieszczać różne syntetyczne komórki we wspólnym środowisku i obserwować ich rywalizację, co pozwoli znacznie szybciej opracowywać coraz bardziej zaawansowane ich wersje. Mimo wszystkich tych oznak życia SpudCell nadal ma poważne ograniczenia. Przede wszystkim jej genom jest aż 50 razy mniejszy niż typowej bakterii, więc SpudCell nie ma zdolności do samodzielnego wytwarzania nowych rybosomów, czyli molekularnych „fabryk”, w których powstają białka – z czasem posiadane rybosomy po prostu się zużywają, a komórka nie ma jak ich zastąpić ani usunąć starych. Problem pogłębia też sam podział: po pięciu cyklach dzielenia się tylko około 30% komórek SpudCell zachowywało pełny, kompletny genom, bo skopiowane nici DNA nie zawsze równo się rozdzielają. Sama Kate Adamala porównuje swoje komórki do pierwszego samolotu braci Wright – prymitywnego, ale przełomowego pierwszego kroku, w przeciwieństwie do naukowców modyfikujących istniejące komórki, którzy – jak mówi – przypominają inżyniera, któremu dano gotowego Dreamlinera bez planów budowy. Dr Drew Endy ocenia z kolei, że SpudCell to moment przełomowy, bo pokazuje, że łącząc ze sobą cztery czy pięć osiągnięć z różnych dziedzin, udało się uzyskać komórkę, która rośnie i dzieli się. Komentarz polskiego naukowca O komentarz dotyczący odkrycia poprosiliśmy dr. Janusza Pętkowskiego, chemika i astrobiologa pracującego naukowo w Massachusetts Institute of Technology (MIT) w grupie prof. Sary Seager oraz na Politechnice Wrocławskiej. Dr Pętkowski jest również współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Astrobiologicznego (Astrobio). – Stworzenie przez grupę prof. Adamali sztucznych komórek to bardzo znaczący krok na drodze ku odpowiedzi, gdzie kończy się chemia, a zaczyna się biologia. W 2002 roku, naukowcy stworzyli z „chemicznych klocków” syntetycznego wirusa polio. W roku 2006 zespół prof. Craiga Ventera rozpoczął pracę nad tzw. minimalną komórką opartą na bakteriach Mycoplasma genitalium. Projekt miał na celu stwierdzenie, jaki jest najmniejszy zestaw genów zdolny do podtrzymania procesów życiowych komórki. Venter zidentyfikował takich genów 382. Sądzę, że praca prof. Kate Adamali wpisuje się ten wyścig, którego celem jest stworzenie w pełni sztucznego, syntetycznego życia. Jej zespołowi udało się stworzyć pierwszą syntetyczną „komórkę”, zdolną do podziału i pełnego cyklu życiowego oraz podlegającą selekcji darwinowskiej. To ogromne osiągniecie – twierdzi ekspert. – Czy sądzi Pan, że ludzie kiedyś stworzą „życie”? – Jestem tego pewien. Uważam też, że stworzymy je w laboratorium zanim tak naprawdę dowiemy się, w jaki dokładnie sposób powstało ono na Ziemi. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Prawa ręka wcale nie jest lepsza od lewej. Zaskakujące badania obalają znany mit
Przez dziesięciolecia dominowało przekonanie, że sprawność prawej lub lewej ręki jest cechą wrodzoną, wynikającą z asymetrycznej funkcji mózgu. Badacze odkryli, że choć rodzimy się z określoną preferencją, to sama zręczność dominującej dłoni jest efektem wieloletniej praktyki i po prostu doświadczenia w używaniu narzędzi.
Około 90 procent ludzi na świecie automatycznie sięga po przedmioty prawą ręką. Badacze z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa i Uniwersytetu Kalifornijskiego postanowili sprawdzić, skąd bierze się ta niesamowita dysproporcja w sprawności naszych rąk. W najnowszej publikacji na łamach magazynu „PNAS” udowodnili, że naszej precyzji nie dziedziczymy w genach i obalili znany mit. Ma to być… kwestia wyćwiczenia. Zaskakujący test z patykiem i... pisanie łokciem Aby dokładnie zbadać mechanikę naszych ruchów, zespół profesora Johna Krakauera wykorzystał trójwymiarowe przechwytywanie ruchu. Naukowcy poprosili ochotników o wykonywanie prostych zadań obiema rękami – na przykład o zwykłe sięganie po przedmiot. Wyniki były jednoznaczne: nie było żadnej różnicy w sprawności między prawą a lewą kończyną. Zręczność obu rąk pozostawała taka sama nawet po dołożeniu dodatkowego ciężaru na nadgarstki. Zdolności rąk zróżnicowały się dopiero wtedy, gdy do przedramienia uczestników przymocowano lekki patyk. Wymagał on pokonania w powietrzu dość skomplikowanej, zakrzywionej drogi. W tym zadaniu niedominująca dłoń miała wyraźne problemy z kontrolą. Aby ostatecznie potwierdzić swoje wnioski, badacze zlecili uczestnikom coś zupełnie nietypowego: pisanie za pomocą łokci, do których przymocowano długopisy. Okazało się, że po odpowiednim treningu oba łokcie nabrały identycznej wprawy, przewyższając nawet precyzję niewytrenowanej, niedominującej dłoni uczestników. Bezpośredni skutek naszej kultury To zmienia sposób, w jaki rozumiemy ludzką motorykę. Naukowcy dowiedli, że nie preferujemy naszej dominującej ręki dlatego, że jest zręczniejsza, ale staje się ona zręczniejsza, ponieważ to ją preferujemy. Profesor Krakauer tłumaczy to obrazowo – w świecie, w którym nie byłoby skomplikowanych przedmiotów, różnica w sprawności między naszymi dłońmi byłaby po prostu niezauważalna. Naukowcy uważają, że ta zależność to bezpośredni skutek naszej ewolucji. Ponieważ jako gatunek masowo tworzymy i wykorzystujemy innowacyjne narzędzia, nasza dominacja ręki to tak naprawdę rezultat kultury technicznej. Codzienne posługiwanie się sztućcami, długopisami czy pałeczkami przez lata asymetrycznie buduje nasze umiejętności motoryczne. Szansa dla współczesnej medycyny To obala mit, według którego nasza zręczność jest na stałe zakodowana w konkretnej półkuli mózgu. Wyniki są ważnym sygnałem dla świata medycyny. Świadomość, że zręczność w pełni nabywamy w trakcie życia, otwiera zupełnie nowe możliwości w rehabilitacji osób po udarach, u których preferencja ręki uległa nagłej zmianie. Badania dają również ogromną nadzieję pacjentom po amputacjach, pomagając w stworzeniu lepszych terapii, które ułatwią im opanowanie precyzyjnych ruchów nowoczesnymi protezami. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nadchodzi „czarna skrzynka” klimatu Ziemi. Zarejestruje wszystkie działania ludzkości, które zbliżają nas do katastrofy
Jeszcze w tym roku na australijskiej pustyni stanie stalowa skrzynia wielkości autobusu. Cel jej budowy jest jeden – ma gromadzić dane dotyczące procesów, wydarzeń i decyzji wpływających na dramatyczne zmiany klimatyczne. Podobnie jak czarne skrzynki samolotów, ma pokazać potomnym przebieg zdarzeń, które doprowadziły do upadku cywilizacji.
Ostatnie upały pokazały nam dobitnie, że zmiany klimatyczne wywołane działalnością człowieka nie są chwytliwym tytułem. Według szefa Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa, od 21 czerwca 2026 r. w Europie odnotowano ponad 1,3 tys. dodatkowych zgonów związanych z wysokimi temperaturami. Rekordowe gorąco dotknęło 150 mln mieszkańców kontynentu. Według danych WHO wzmagające się od 2022 roku upały doprowadziły w Europie do śmierci ponad 200 tysięcy osób. Nasz kontynent ociepla się szybciej niż jakikolwiek inny kontynent. Rozchwianie klimatu Ziemi To, rzecz jasna, nie jedyny skutek zmian. Potężne pożary, niszczycielskie huragany czy burze śnieżne, jak te, które na początku tego roku zaatakowały wschodnie wybrzeże Ameryki Północnej, stają się naszą tragiczną codziennością. Stąd pomysł, by zbudować urządzenie, którego zadaniem jest rejestrowanie decyzji i procesów wpływających pośrednio i bezpośrednio na coraz silniejsze rozchwianie klimatu naszej planety. Swoista Czarna Skrzynka Ziemi, samowystarczalny energetycznie stalowy monolit, stanie jeszcze w tym roku w Tasmanii (Australia). Ma zarejestrować każdy krok, jaki nasz gatunek wykonuje w kierunku katastrofy klimatycznej lub oddala się od niej. Idea tego typu bazy danych pojawiła się w listopadzie 2021 roku w związku z konferencją klimatyczną COP26 w Glasgow. Za projektem stoi Rouser Lab – australijska organizacja non-profit, opisująca się jako „eksperymentalna agencja komunikacji środowiskowej” (z ang. experimental environmental communications agency). Zostanie po nas czarna skrzynka – Zainspirowana niezniszczalnym rejestratorem lotu samolotu, Czarna Skrzynka Ziemi będzie zapisywać szeroki zestaw danych i pomiarów dotyczących kondycji naszej planety. Tak, aby przyszłe pokolenia mogły wyciągnąć wnioski z naszych błędów – tłumaczą przedstawiciele organizacji. Projekt zakłada stworzenie wyjątkowo trwałej konstrukcji, odpornej na działanie czasu i niekorzystnych warunków. Monolit będzie miał 16 metrów długości, 4 metry wysokości, a jego ściany zostaną wykonane ze stali o grubości 7,5 centymetra. Na dachu zostaną zamontowane panele fotowoltaiczne, które zapewnią urządzeniu autonomiczne zasilanie przez wiele dekad, nawet w przypadku całkowitego zaniku zewnętrznych źródeł energii. Wnętrze monolitu zajmie szeroka infrastruktura informatyczna: komputery, akumulatory oraz nośniki danych przeznaczone do archiwizowania materiałów związanych ze zmianami klimatu. Gromadzone będą m.in. przemówienia, artykuły prasowe, publikacje naukowe oraz treści pochodzące z mediów społecznościowych. Zebrane informacje mają stworzyć kompleksowy zapis sposobów, w jakie ludzkość reagowała na kryzys klimatyczny. Stalowy pomnik epoki niepewności Autorzy projektu zakładają, że zgromadzone dane będą mogły w przyszłości posłużyć badaczom do odtworzenia przebiegu wydarzeń prowadzących do kryzysu oraz wyciągnięcia wniosków, które pomogą zapobiec podobnym sytuacjom. Koncepcja ta nawiązuje do działania lotniczych czarnych skrzynek, wykorzystywanych do analizowania przyczyn katastrof. Ulokowanie Czarnej Skrzynki Ziemi na pustyni w Tasmanii nie jest przypadkowe. Miejsce to wybrano ze względu na sprzyjające warunki środowiskowe i bezpieczeństwo. Przede wszystkim zachodnia Tasmania zapewnia odpowiednią ilość energii słonecznej do zasilania urządzenia. Poza tym jest położona poza zasięgiem wzrastającego poziomu mórz, a także należy do regionów stabilnych zarówno geologicznie, jak i politycznie. Earth's Black Box ma być jednocześnie symbolicznym pomnikiem epoki niepewności oraz przypomnieniem, że przyszłość zależy od decyzji podejmowanych przez współczesne społeczeństwa. Źródło: The Guardian Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Antarktyda topi się jeszcze szybciej niż myśleliśmy. Naukowcy pokazali skalę zmian wywołanych przez człowieka
Nowe badanie wskazuje, że działalność człowieka znacząco przyspieszyła cofanie się lodowca Pine Island. Badacze po raz pierwszy oszacowali, jak duży wpływ na cofanie się lodowca Pine Island miały emisje gazów cieplarnianych.
Antarktyda traci lód w coraz szybszym tempie. Pokazują to każde kolejne badania. Szczególnie niepokojąca sytuacja panuje w Antarktydzie Zachodniej, gdzie część lodowców cofa się od dziesięcioleci pod wpływem ocieplających się wód oceanicznych i wzrostu temperatury związanych ze zmianą klimatu. Proces ten ma znaczenie nie tylko dla samego kontynentu. Topnienie antarktycznej pokrywy lodowej przyczynia się do wzrostu poziomu mórz i oceanów na całym świecie. Najszybciej cofający się lodowiec Jednym z najważniejszych obiektów obserwacji jest Pine Island, jeden z największych i najszybciej cofających się lodowców Antarktydy. Każdego roku odprowadza do oceanu ogromne ilości lodu, a jego destabilizacja może przyspieszyć utratę masy lodowej całego regionu. Nowe badanie pokazuje, że działalność człowieka miała istotny wpływ na tempo jego cofania się już od połowy XX wieku. Praca została opublikowana na łamach czasopisma naukowego „The Cryosphere”. Autorzy spróbowali odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu za cofanie się lodowca Pine Island odpowiadają naturalne procesy, a w jakim działalność człowieka. W tym celu wykorzystali model pokrywy lodowej oraz symulacje uwzględniające zarówno rzeczywiste warunki klimatyczne, jak i scenariusz, w którym wzrost stężenia gazów cieplarnianych spowodowany przez człowieka nie nastąpił. Wyniki wskazują, że antropogeniczna zmiana klimatu zwiększyła cofanie się lodowca o ok. 18 proc. od lat 40. XX wieku. Gdyby nie wpływ człowieka, w 2015 roku linia oparcia lodowca – miejsce, w którym lód odrywa się od podłoża i zaczyna unosić na wodzie – znajdowałaby się nawet ok. 4 kilometrów bliżej oceanu. – Udało nam się wykryć i jednoznacznie przypisać działalności człowieka wpływ na cofanie się lodowca Pine Island w epoce przemysłowej – napisali badacze. Pierwsze takie badania - Ponad jedna trzecia całkowitej utraty lodu w tym regionie przypada na lodowiec Pine Island. Dotychczas nie udało się jednak jednoznacznie wykazać związku przyczynowo-skutkowego między antropogeniczną zmianą klimatu a utratą lodu przez ten lodowiec – twierdzą naukowcy z Wielkiej Brytanii. To pierwszy przypadek, w którym naukowcy ilościowo określili wpływ zmiany klimatu na cofanie się jednego z największych lodowców Antarktydy. Badacze podkreślają jednak, że ich wyniki nie oznaczają, iż lodowiec zaczął się cofać wyłącznie z powodu działalności człowieka. Proces został zapoczątkowany przez naturalne zmiany zachodzące w oceanie, jednak wzrost temperatury wywołany emisją gazów cieplarnianych znacząco go nasilił. – Zmiana klimatu wywołana przez człowieka wzmocniła proces cofania się lodowca, który rozpoczął się z przyczyn naturalnych – twierdzą autorzy. Jak wyjaśniają, cieplejsze wody oceaniczne coraz intensywniej podmywają szelf lodowy od spodu. To z kolei osłabia lodowiec i przyspiesza jego przemieszczanie się do oceanu. Co dalej z lodowcem Pine Island? Modele sugerują, że lodowiec Pine Island może przejściowo ustabilizować się w drugiej połowie tego stulecia, gdy napotka na grzbiet w podłożu skalnym znajdującym się pod lodem. Taka stabilizacja byłaby jednak prawdopodobnie krótkotrwała, jeśli ocieplenie będzie postępować, a w kolejnym stuleciu wpływ człowieka ponownie stałby się dominującym czynnikiem odpowiedzialnym za cofanie się lodowca. – Pokrywy lodowe reagują bardzo powoli – powiedział Alexander T. Bradley. – Skutki dzisiejszych emisji będą kształtować utratę lodu w Antarktydzie przez stulecia. - Symulacje przeprowadzone bez uwzględnienia antropogenicznego trendu zmian klimatycznych nadal pokazują znaczące cofanie się lodowca. Może to oznaczać, że przyjęty w modelu początkowy stan pokrywy lodowej był większy niż w rzeczywistości albo sugerować, że wcześniejsza historia lodowca przygotowała grunt pod jego cofanie się w epoce przemysłowej. Niewykluczone więc, że na obecne zmiany wpływ mają także długoterminowe procesy zachodzące w pokrywie lodowej Antarktydy Zachodniej – podsumowali naukowcy. Źródło: The Cryosphere Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Gdy człowiek „gotuje się od środka”. Udar cieplny to jeden z najbardziej niszczycielskich stanów organizmu. Liczy się każda minuta
Jak rozpoznać udar cieplny i jak udzielić pierwszej pomocy? Gdy temperatura ciała drastycznie rośnie, liczy się każda minuta. Dr Janusz Sokołowski z Kliniki Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu tłumaczy, czym jest udar, kto jest szczególnie narażony i co robić, gdy go podejrzewamy.
Udar cieplny to coś więcej niż silne przegrzanie: to jeden z najcięższych stanów bezpośredniego zagrożenia życia. Trafiający na SOR pacjenci z udarem znajdują się zazwyczaj już w stanie krytycznym. Jak podkreśla w rozmowie z PAP dr n. med. Janusz Sokołowski, specjalista medycyny ratunkowej i szef Kliniki Medycyny Ratunkowej we Wrocławiu, podczas udaru temperatura wewnętrzna ciała przekracza możliwości termoregulacyjne człowieka. Temperatura głęboka: klucz do niszczycielskiej siły udaru Kluczowym parametrem jest tu tzw. temperatura głęboka, mierzona wewnątrz organizmu (np. w przełyku lub odbytnicy), która po przekroczeniu 40 stopni Celsjusza zwiastuje katastrofę. Choć granica ta jest umowna i zależy od ogólnej kondycji pacjenta, jej przekroczenie uruchamia kaskadę zniszczeń, którą dr Sokołowski porównuje do „gotowania się” organizmu od środka. W obliczu takiej temperatury ustaje pocenie, a skóra chorego staje się sucha jak pergamin i gorąca. Udar cieplny to nie to samo co udar słoneczny - ten pierwszy jest stanem znacznie poważniejszym. Sepsa termiczna i denaturacja białek Głównym mechanizmem niszczącym ciało podczas udaru jest denaturacja białek, które pod wpływem wysokiej temperatury tracą swoją strukturę i właściwości, co prowadzi do obumierania komórek. Dr Sokołowski wskazuje, że udar cieplny to postępująca niewydolność wielonarządowa, a nie problem jednego organu. Jednym z najbardziej przerażających procesów jest tzw. sepsa termiczna, wywołana rozszczelnieniem ścian jelit. W normalnych warunkach stanowią one barierę dla bakterii, jednak przy udarze drobnoustroje i ich toksyny przenikają do krwiobiegu, wywołując gwałtowną reakcję zapalną w całym ciele. Równolegle postępuje niewydolność serca, które pompuje coraz mniej krwi, oraz płuc, których pęcherzyki wypełniają się płynem, co uniemożliwia skuteczną wymianę gazową i często wymaga natychmiastowego podłączenia pacjenta do respiratora. Kolejny etap udaru: rabdomioliza i obrzęk mózgu Kolejnym etapem tej tragicznej kaskady jest rabdomioliza, czyli rozpad mięśni, w wyniku którego do krwi uwalniana jest mioglobina. Substancja ta „zatyka” nerki, prowadząc do ich niewydolności i zatrucia organizmu produktami przemiany materii. Dochodzi także do paradoksu krzepliwości: uszkodzona wątroba przestaje produkować czynniki krzepnięcia, co sprzyja krwotokom, a jednocześnie fragmenty zniszczonych komórek tworzą mikroskopijne zakrzepy zatykające naczynia włosowate. Najbardziej wrażliwy na wysoką temperaturę pozostaje jednak mózg. Ekspert wyjaśnia, że pod wpływem ciepła tkanka mózgowa puchnie i zaczyna przypominać nasiąkniętą wodą gąbkę, co prowadzi do ucisku naczyń krwionośnych, niedokrwienia i obumierania neuronów, objawiając się splątaniem, drgawkami lub całkowitą utratą przytomności. Kto jest najbardziej narażony i jak ratować człowieka z udarem? Szczególnie narażone na udar są dzieci, których organizm szybciej pochłania ciepło z otoczenia. W zamkniętym, nasłonecznionym samochodzie może to prowadzić do tragedii w zaledwie kilka minut. Zagrożeni są również seniorzy, osoby pracujące fizycznie oraz sportowcy, u których wysiłek generuje dodatkowe ciepło. – Najcięższe przypadki udaru cieplnego widziałem podczas maratonów i półmaratonów rozgrywanych w wysokiej temperaturze. I proszę mi wierzyć, nawet dla mnie, lekarza, który – wydawałoby się – widział wszystko, stan, w jakim byli sportowcy, był wstrząsem – opowiada Sokołowski Dr Sokołowski ostrzega przed podawaniem paracetamolu przy podejrzeniu udaru; lek ten metabolizowany jest w wątrobie, co w tym stanie może jedynie przyspieszyć jej zniszczenie. Kluczowa jest szybka reakcja – natychmiastowe przeniesienie chorego w chłodne miejsce oraz wezwanie pogotowia. W medycynie ratunkowej przy udarze nie mówi się już o „złotej godzinie”, lecz o „diamentowym kwadransie”, ponieważ każda minuta zwłoki dramatycznie zmniejsza szanse na przeżycie. Jak rozpoznać udar? – Jego początek często wygląda bardzo niepozornie. Najpierw pojawiają się zaburzenia koncentracji: człowiek staje się ospały, wolniej odpowiada na pytania, ma trudności z logicznym myśleniem. Czasem wygląda po prostu na bardzo zmęczonego. Potem dochodzi do zaburzeń świadomości. Bliscy pacjenta często tłumaczą sobie wszystko upałem albo zmęczeniem, tymczasem jego organizm przestaje już prawidłowo funkcjonować – tłumaczy dr Sokołowski. Kolejnym, paradoksalnym objawem może być niechęć do picia. Gdy pojawią się następne – drgawki, utrata przytomności, ustanie pocenia – może być za późno na ratunek. Do śmierci następuje wskutek zatrzymania krążenia i oddychania. Jeśli widzimy osobę, która przebywała długo na słońcu, jest osowiała, nie chce pić, ma zaburzenia koncentracji i zachowuje się inaczej niż zwykle – działajmy! To może zadecydować o jej życiu. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Po zjedzeniu tego grzyba zaczniesz widzieć „malutkich ludzi”. A nawet nie zawiera psychodelików
Wyobraź sobie, że po zjedzeniu dziko rosnącego grzyba nagle zaczynasz dostrzegać wokół siebie… miniaturowe postaci. To jednak nie wina znanych substancji psychodelicznych – przypadek Lanmaoa asiatica całkowicie przeczy chemicznej logice.
Zjawisko to dotyczy konkretnego grzyba sprzedawanego na targowiskach w chińskiej prowincji Junnan, znanego tam pod lokalną nazwą jian shou qing. Jeśli zostanie on zjedzony w formie niedogotowanej, potrafi wywołać u człowieka niezwykle żywe, specyficzne wizje. Szpitale w prowincji Junnan każdego roku przyjmują dziesiątki pacjentów, którzy zmagają się z poważnymi objawami neurologicznymi po jego spożyciu. Syndrom Guliwera – na czym polegają halucynacje lilipucie? W oficjalnej terminologii medycznej stan, w którym znajduje się pacjent po zatruciu tym grzybem, określa się mianem halucynacji lilipucich. Zamiast abstrakcyjnych wzorów geometrycznych, zaburzeń proporcji i rozmycia rzeczywistości, typowych dla klasycznych psychodelików, mózg zaczyna generować ostry, hiperrealistyczny obraz miniaturowego świata. Chorzy zgłaszający się na oddziały toksykologiczne relacjonują, że widzą wokół siebie dziesiątki mikroskopijnych postaci ludzkich – często mających zaledwie kilkanaście centymetrów wzrostu. Te „małe ludziki” nie są statycznymi powidokami; zdają się aktywnie spacerować po meblach, wspinać po ścianach, a nawet tańczyć czy wchodzić w skomplikowane interakcje między sobą. Stan ten, bardzo podobny do neurologicznego syndromu Alicji w Krainie Czarów (mikropsji), sprawia, że pacjent czuje się dosłownie niczym Guliwer w krainie Liliputów. Oprócz uciążliwych zaburzeń wzrokowych, zatruciu bardzo często towarzyszą również dotkliwe mdłości, silne zawroty głowy oraz omamy słuchowe. Te grzyby nie zawierają znanych psychodelików Niezwykłej genetyce tych grzybów postanowili przyjrzeć się mykolodzy – Colin Domnauer i Bryn Dentinger z Uniwersytetu Utah. Chcieli zidentyfikować chemiczne źródło tych anomalii. Zsekwencjonowali genomy aż 53 różnych próbek grzybów należących do szerokiego rodzaju Lanmaoa, a wyniki ich badań opublikowano w czasopiśmie „Mycologia”. Mimo tak udokumentowanych i silnych objawów neurologicznych, badacze nie odnaleźli u grzyba żadnych genów odpowiedzialnych za produkcję psylocybiny czy kwasu ibotenowego. Są to dwa najlepiej na świecie zbadane związki chemiczne wywołujące grzybowe halucynacje i były szczegółowo poszukiwane w ramach tego eksperymentu. Zupełnie nowy metabolit Dowodzi to faktu, że za te wyjątkowe, lilipucie właściwości odpowiada zupełnie nowy, niezidentyfikowany dotąd metabolit. Obserwacje kliniczne wykazują, że substancja ta działa na ludzki organizm w sposób drastycznie różniący się od klasycznych związków psychoaktywnych. Naukowcy podkreślają, że identyfikacja sposobu, w jaki ów tajemniczy związek chemiczny wpływa na nasz układ nerwowy, może w przyszłości pomóc w badaniach nad nowymi lekami oraz w głębszym zrozumieniu mechanizmów działania ludzkiej psychiki. Chaos w systematyce. Nie każdy grzyb grzybowi równy Genetyczne śledztwo mykologów przyniosło coś więcej, niż tylko wykluczenie znanych psychodelików. Dzięki szczegółowej identyfikacji 1515 odpowiadających sobie genów u badanych osobników, badaczom udało się precyzyjnie nakreślić drzewo ewolucyjne i określić, co dokładnie pozwala zaklasyfikować dany organizm do rodzaju Lanmaoa. Dzięki ich pracy ustalono, że obecnie w obrębie tego rodzaju istnieje 17 rozpoznanych gatunków. Zidentyfikowano w nim cztery gatunki wcześniej nieznane, z czego dwóm z nich nadano w tym konkretnym badaniu oficjalne nazwy: Lanmaoa fallax oraz Lanmaoa carbonilivor. Które grzyby jeść, by nie widzieć miniaturowych „ludzików”? To uporządkowanie ma kolosalne znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi. Gatunki z rodziny Lanmaoa są towarem masowo sprzedawanym na rynkach całego świata. Ponieważ organizmy te dzielą ze sobą wiele identycznych cech fizycznych, niezwykle łatwo o pomylenie grzyba jadalnego z jego silnie trującym sobowtórem. Badacze zaznaczają, że te niebezpieczeństwa doskonale pokazują, jak bardzo potrzebujemy większego zrozumienia taksonomii otaczającej nas przyrody. Źródło: Mycologia, University of Utah Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zapomnij o zasadzie 8 szklanek. Ekspertka wskazuje lepszy sposób na nawodnienie
Temat prawidłowego nawodnienia organizmu wraca ze zdwojoną siłą podczas każdego letniego sezonu. Doświadczone ekspertki do spraw żywienia postanowiły ostatecznie rozprawić się z najpopularniejszymi mitami na temat picia wody.
Spis treści: Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Mit 5: Kawa i herbata odwadniają Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Chociaż woda jest najobficiej występującą substancją w ludzkim ciele, nie zawsze otrzymuje należny jej szacunek. Prawie połowa dorosłych w USA spożywa mniej niż zalecana dzienna ilość wody – według sondażu CivicScience z 2023 roku, przeprowadzonego wśród 2 861 osób. To problem, ponieważ utrzymanie prawidłowego nawodnienia to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów wspierania zdrowia. Na początek: woda jest niezbędna do regulacji temperatury ciała, smarowania stawów, trawienia, detoksykacji, transportu składników odżywczych, produkcji energii, a także funkcjonowania serca i mózgu. Ponadto, odpowiednie nawodnienie wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych, przedwczesnej śmierci i biologicznego starzenia się szybciej niż wynikałoby to z wieku metrykalnego – jak wskazują najnowsze badania amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH). – Nawodnienie to podstawa każdej funkcji komórkowej w organizmie – mówi Dana Cohen, lekarka specjalizująca się w medycynie integracyjnej w Nowym Jorku oraz współautorka książek FuelUp i Quench. – Wielu ludzi chodzi codziennie w stanie przewlekłego, lekkiego odwodnienia i nawet o tym nie wie. Taki stan może prowadzić do zmęczenia, bólów głowy, zaburzeń koncentracji, bólu stawów, a nawet do napadów głodu, które są w rzeczywistości pragnieniem. Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie – Pomysł ośmiu szklanek dziennie mocno zakorzenił się w naszej kulturze, ale prawda jest taka, że potrzeby nawodnienia różnią się w zależności od osoby – w zależności od wielkości ciała, aktywności fizycznej i środowiska – mówi Wendy Bazilian, specjalistka ds. żywienia i wellness z San Diego oraz prowadząca podcast 1,000 Waking Minutes. Instytut Medycyny Narodowych Akademii Nauk, Inżynierii i Medycyny określił bardziej szczegółowe wytyczne: kobiety powinny spożywać 11½ szklanki płynów dziennie, a mężczyźni 15½. Gdy temperatura i wilgotność powietrza latem wzrastają, prawdopodobnie będziesz musiał pić więcej – szczególnie jeśli przebywasz na zewnątrz lub ćwiczysz. Nawet jeśli się nie pocisz, Twoje ciało traci wodę przez oddychanie i parowanie ze skóry – zwłaszcza w gorącym, wilgotnym lub wysokogórskim środowisku. Dlatego nawodnienie ma znaczenie nawet przy lekkiej aktywności lub odpoczynku. – Warto pamiętać: łagodne odwodnienie może zwiększyć ryzyko chorób związanych z przegrzaniem, takich jak skurcze cieplne, wyczerpanie cieplne czy udar cieplny – mówi Cohen. Dodaje, że gorąca pogoda przyspiesza utratę płynów przez pot, nawet jeśli nie jesteś mokry od potu. Oznacza to, że latem potrzeba znacznie więcej płynów. Dobrym punktem odniesienia jest dodanie co najmniej ok. 0,5 litra płynu za każdą godzinę spędzoną na zewnątrz lub na treningu. Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody – Choć pragnienie jest pomocnym sygnałem, to raczej późne ostrzeżenie – jak kontrolka rezerwy paliwa w aucie – niż aktualny wskaźnik sytuacji – mówi Bazilian. – Gdy poczujesz pragnienie, już jesteś lekko odwodniony. Dotyczy to szczególnie osób starszych, u których mechanizm pragnienia działa mniej sprawnie, co zwiększa ryzyko odwodnienia. – W każdym wieku nawet 1–2% ubytku wody w organizmie może pogorszyć sprawność fizyczną i poznawczą – mówi Cohen. Badanie z udziałem studentów wykazało, że lekkie odwodnienie obniżało ich poziom energii, nastrój, pamięć krótkotrwałą i koncentrację; nawodnienie z kolei szybko poprawiało te parametry. Lepszym wskaźnikiem nawodnienia – według Cohen – jest częstotliwość oddawania moczu. – Powinniśmy oddawać mocz co 2–3 godziny w ciągu dnia – mówi. Zwróć też uwagę na jego kolor: jeśli jest przezroczysty lub jasnożółty – to dobry znak. (Jeśli jest fluorescencyjnie żółty, nie panikuj – to może być efekt działania suplementów lub leków.) Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Około 20% dziennego spożycia płynów pochodzi z żywności o wysokiej zawartości wody – takiej jak owoce, warzywa, zupy i gulasze – zauważa Bazilian. Letnie klasyki, jak arbuz, ogórki, pomidory, jagody, winogrona czy sałaty to świetne opcje. Nawet koktajle i chłodniki, takie jak gazpacho, wspierają nawodnienie. Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Wbrew pozorom, można się „przewodnić” – czyli wypić więcej płynów, niż organizm jest w stanie wydalić. To prowadzi do hiponatremii, czyli niebezpiecznego spadku poziomu sodu we krwi. Objawy to nudności, ból głowy, dezorientacja, osłabienie mięśni, a w ciężkich przypadkach – drgawki. – To rzadkie zjawisko, ale częstsze u sportowców wytrzymałościowych – mówi Bazilian. Trzeba pić z umiarem i nie zapominać o dostarczaniu sodu. Najlepiej jest regularnie popijać wodę w ciągu dnia, zamiast pić jej dużo na raz. – Taki sposób umożliwia lepsze wchłanianie i wykorzystanie wody przez organizm – mówi Bazilian. – Aby utrzymać ten nawyk, ustaw przypomnienia w telefonie lub używaj butelki z oznaczeniami godzin. Mit 5: Kawa i herbata odwadniają – Z tym mitem naprawdę trzeba skończyć – mówi Bazilian. – Kawa i herbata zdecydowanie mogą być zaliczane do dziennego spożycia płynów. Przecież są robione z wody. Tak samo mylne jest przekonanie, że woda gazowana odwadnia – nawadnia tak samo skutecznie, jak niegazowana. Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Nie zawsze. – Wszystko zależy od tego, jak długo i intensywnie ćwiczysz oraz w jakich warunkach – mówi Leslie Bonci, dietetyczka sportowa i właścicielka Active Eating Advice w Pittsburghu. Jeśli idziesz na krótki spacer lub ćwiczysz przez mniej niż godzinę w chłodnych warunkach – wystarczy woda. Ale jeśli bardzo się pocisz, ćwiczysz długo lub intensywnie, lepiej sięgnąć po elektrolity (sód i potas), najlepiej w formie niskocukrowego proszku. Pamiętaj: nie wystarczy nawodnić się w trakcie treningu – trzeba zacząć wcześniej. – Potraktuj płyny jako wewnętrzne wyposażenie, jeśli ćwiczysz odwodniony, będziesz słabszy, wolniejszy i szybciej się zmęczysz – mówi Bonci. Zaleca wypicie ok. 0,5 litra płynów na godzinę przed treningiem, ponieważ tyle trwa, zanim płyn opuści żołądek i dotrze do mięśni. W trakcie treningu pij kilka łyków co 20 minut, a po nim – kolejne ok. 0,5 litra. Źródło: National Geographic
Teorie o wpływie hormonów na trening u kobiet są błędne? Eksperci obalają popularne mity
Przez lata kobietom powtarzano, że powinny trenować inaczej ze względu na hormony. Nowe badania sugerują, że podstawowe zasady budowania siły i masy mięśniowej są u obu płci zaskakująco podobne.
Spis treści: Dlaczego hormony znalazły się w centrum uwagi? W czym media społecznościowe się mylą? Które różnice mają realne poparcie w dowodach naukowych? Nauka wciąż się rozwija Od dekad powtarza się kobietom, że na siłowni obowiązują je specjalne zasady. Nie podnoś zbyt dużych ciężarów. Trenuj zgodnie ze swoim cyklem hormonalnym. Zmieniaj ćwiczenia w trakcie miesiąca. Te zalecenia wydawały się logiczne. Mężczyźni mają znacznie wyższy poziom testosteronu – hormonu, który odgrywa kluczową rolę w budowaniu sylwetki. – Testosteron zwiększa masę mięśniową u chłopców. Kiedy więc zestawimy ze sobą dwudziestoletniego mężczyznę i dwudziestoletnią kobietę, zauważymy wyraźne różnice w ich wyjściowej masie mięśniowej oraz sile – wyjaśnia dr Lauren Colenso-Semple, badaczka i popularyzatorka nauki specjalizująca się w fizjologii wysiłku fizycznego kobiet. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że różnice te mogą mieć mniejsze znaczenie, niż wielu osobom się wydaje. Metaanaliza opublikowana w 2025 roku w czasopiśmie „PeerJ” wykazała, że kobiety mają podobną do mężczyzn zdolność do rozbudowy masy mięśniowej, określanej jako hipertrofia. Choć mężczyźni zazwyczaj zaczynają z większą masą mięśniową, kobiety osiągają porównywalne względne przyrosty masy mięśniowej dzięki treningowi oporowemu. Gdy ludzie zaczynają ćwiczyć, różnice między płciami stosunkowo szybko przestają mieć znaczenie. – Jeśli chodzi o trening siłowy oraz skalę wzrostu masy i siły mięśniowej, jaką można osiągnąć w odpowiedzi na trening, przebieg tych zmian jest bardzo, bardzo podobny u mężczyzn i kobiet – mówi dr Lauren Colenso-Semple. Choć hormony mogą wpływać na to, jak z dnia na dzień znosimy wysiłek fizyczny, niewiele dowodów wskazuje na to, że większość kobiet potrzebuje zupełnie innych programów treningowych, aby budować masę mięśniową, siłę czy sprawność fizyczną. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ trening oporowy niezmiennie pozostaje jednym z najpotężniejszych narzędzi służących poprawie zdrowia układu krążenia, utrzymaniu prawidłowej gęstości kości oraz wspieraniu zdrowego starzenia się. Tymczasem w 2020 roku zaledwie 27 procent dorosłych kobiet w Stanach Zjednoczonych spełniało oficjalne wytyczne dotyczące regularnego wykonywania ćwiczeń wzmacniających mięśnie. Oto, co warto wiedzieć o tym, jak naprawdę powinny trenować kobiety. Dlaczego hormony znalazły się w centrum uwagi? Przeświadczenie, że kobiety powinny trenować zupełnie inaczej niż mężczyźni, nie wzięło się znikąd. Przez całe dekady większość badań w dziedzinie nauk o sporcie – a zwłaszcza tych dotyczących treningu siłowego – opierała się głównie na analizie organizmów męskich. W efekcie wiele kobiet zaczęło się zastanawiać, czy ich własna fizjologia została w ogóle odpowiednio wzięta pod uwagę. – Mamy cykl menstruacyjny. Doświadczamy gwałtownych skoków i spadków estrogenu oraz progesteronu, które są o wiele bardziej drastyczne niż dobowe wahania testosteronu u mężczyzn – zauważa Heather Milton, fizjolożka wysiłku fizycznego i certyfikowana specjalistka przygotowania motorycznego (CSCS), która prowadzi program poświęcony aktywności w okresie perimenopauzy i menopauzy w NYU Langone Health. Poziom energii, jakość snu, tempo regeneracji oraz nastrój – wszystko to może ulegać zmianom w trakcie cyklu miesiączkowego. Łatwo więc zrozumieć, dlaczego tak wiele kobiet ma poczucie, że ich treningi nie powinny wyglądać identycznie każdego dnia miesiąca. Jedno z najbardziej jednoznacznych dotychczasowych odkryć naukowych dotyczy tak zwanego odczuwalnego wysiłku – czyli tego, jak trudne wydają nam się dane ćwiczenia. – Jeśli miałabym wykonać ten sam trening dzisiaj oraz w późnej fazie lutealnej, to pod koniec cyklu mogłabym uznać go za morderczy wycisk, podczas gdy dzisiaj poszedłby mi jak z płatka – wyjaśnia Heather Milton. – Nie oznacza to jednak automatycznie, że musimy wywracać nasz plan do góry nogami i całkowicie zmieniać ćwiczenia z fazy na fazę. Sama świadomość tego mechanizmu jest już jednak niezwykle pomocna. Warto pamiętać o jednym: zrozumienie, dlaczego dany trening wydaje się akurat trudniejszy, to zupełnie co innego niż posiadanie twardych dowodów naukowych na to, że cały program treningowy wymaga modyfikacji. W czym mylą się media społecznościowe? W ostatnich latach influencerzy, trenerzy oraz firmy z branży wellness coraz mocniej lansują modę na to, że kobiety powinny ściśle dopasowywać swoje treningi do poszczególnych faz cyklu menstruacyjnego. Te tak zwane programy synchronizacji z cyklem (cycle syncing) często nakłaniają kobiety do tego, by na przykład dźwigały duże ciężary tylko w jednej fazie, a w innej całkowicie rezygnowały z treningu siłowego na rzecz jogi, spacerów czy ćwiczeń nastawionych wyłącznie na regenerację. Naukowcy podkreślają, że jak dotąd nie istnieją żadne oparte na dowodach naukowych protokoły, które uzasadniałyby wprowadzanie tego typu modyfikacji. – Ma to nam, kobietom, pomóc przede wszystkim zrozumieć biologiczną stronę procesu – dowiedzieć się, dlaczego akurat ten konkretny trening poszedł nam tak fatalnie – podsumowuje Heather Milton. Gorsze samopoczucie podczas ćwiczeń nie musi wcale oznaczać, że sam trening przyniesie słabsze efekty. Kobiety mogą z powodzeniem budować mięśnie, redukować tkankę tłuszczową, poprawiać wydolność sercowo-naczyniową, a nawet trenować z równie dużą siłą i dynamiką w każdej poszczególnej fazie cyklu menstruacyjnego. Co więcej, w niektórych przypadkach sztywne programy synchronizacji z cyklem mogą wręcz sabotować długofalowe postępy. Częste ograniczanie objętości lub intensywności treningowej utrudnia wypracowanie regularności w dźwiganiu ciężarów oraz uniemożliwia wykonanie pracy niezbędnej do wystąpienia realnych zmian adaptacyjnych w organizmie. – Jeśli chcemy zoptymalizować nasze zdolności adaptacyjne do wysiłku fizycznego, kluczem jest systematyczność – podkreśla dr Lauren Colenso-Semple. Wiele rygorystycznych zaleceń dotyczących „cycle syncingu” traktuje cykl miesiączkowy w sposób skrajnie uproszczony. Zaledwie 13 procent kobiet ma idealny, 28-dniowy cykl (na którym bazuje większość tych programów). Wszelkie objawy mogą diametralnie różnić się w zależności od osoby, a nawet z miesiąca na miesiąc w przypadku tej samej kobiety. Dr Lauren Colenso-Semple argumentuje, że nieuczciwi naciągacze z branży wellness bezwzględnie żerują na fakcie, iż kobiety przez lata były spychane na margines w badaniach nad sportem. – Zarabiają krocie na wciskaniu kobietom nieskutecznych rozwiązań. Bo kiedy wdrożysz jedną strategię i ona zawiedzie, zgadnij, co się wydarzy? Oni już tam stoją i czekają, żeby sprzedać ci kolejną – mówi badaczka. – Nie zależy im na tym, abyś wyrobiła w sobie nawyki, które naprawdę działają, ponieważ na tym nie da się zarobić. Które różnice mają realne poparcie w dowodach naukowych? Choć wiele popularnych teorii na temat specyfiki treningu ze względu na płeć nie przetrwało próby czasu, naukowcy zidentyfikowali kilka różnic fizjologicznych, które mogą mieć znaczenie praktyczne. Metaanaliza z 2020 roku oraz przegląd badań z 2023 roku – opublikowane na łamach „Journal of Strength and Conditioning Research” – wykazały, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni reagują bardzo podobnie na trening oporowy pod kątem przyrostu masy mięśniowej oraz siły dolnych partii ciała. Co ciekawe, nawet u kobiet wcześniej nietrenujących odnotowano większy potencjał do procentowego zwiększania siły górnych partii ciała niż u mężczyzn. Nie oznacza to jednak, że badacze całkowicie wykluczyli istnienie czynników zależnych od płci. Obszarem budzącym coraz większe zainteresowanie jest wpływ wahań hormonalnych w trakcie cyklu menstruacyjnego na regenerację oraz ryzyko odniesienia kontuzji. Heather Milton zauważa, że część analiz wskazuje na zwiększone ryzyko zerwania więzadła krzyżowego przedniego (ACL) podczas fazy lutealnej. Potrzeba dalszych analiz, aby precyzyjnie wskazać, dlaczego to ryzyko kontuzji wzrasta. Jednak Heather Milton wyjaśnia, że w fazie lutealnej rośnie poziom progesteronu, co z kolei nasila odpowiedź kortyzolu oraz reakcje zapalne. – Nie chcę, aby traktowano to jako czerwoną flagę i powód do niepokoju. Poziom kortyzolu naturalnie faluje i jest to całkowicie normalne – ale ten stan może po prostu oznaczać, że potrzebujemy nieco więcej czasu na regenerację – mówi. Badaczka przypomina przy tym, że dowody te wciąż mają charakter wstępny i dotyczą bardziej zawodowych sportsmenek uprawiających sporty o wysokiej intensywności niż przeciętnych kobiet chodzących na siłownię. – Jednak posiadanie wiedzy opartej na twardych dowodach, która daje ci realny powód do zrobienia dnia wolnego lub wykonania treningu o niższej intensywności, jest moim zdaniem niezwykle wartościowe – dodaje Milton. Kobiety wydają się również bardziej odporne na zmęczenie niż mężczyźni podczas wykonywania określonych rodzajów wysiłku. Badania sugerują, że kobiety często są w stanie wykonać większą liczbę powtórzeń z danym procentem swojego ciężaru maksymalnego (1RM) niż mężczyźni. W praktyce może to oznaczać, że kobieta wykona więcej powtórzeń z obciążeniem rzędu 80 procent 1RM niż jej trenujący partner, nawet jeśli oboje realizują dokładnie ten sam plan. Nauka wciąż się rozwija Po latach debat najważniejszy wniosek może okazać się zaskakująco prosty. Fundamenty, które napędzają adaptacje treningowe – takie jak stopniowe zwiększanie obciążenia, odpowiednia regeneracja, regularność oraz właściwe odżywianie – działają niezwykle podobnie bez względu na płeć. – To nie jest kwestia walki kobiet z mężczyznami. – podkreśla Heather Milton. – Trening powinien być dopasowany do indywidualnej historii medycznej, poziomu sprawności oraz osobistych celów, a nie do tego, co media próbują nam wmówić, że powinniśmy robić. Heather Milton przestrzega jednak, że naukowcy wciąż nie dysponują wystarczającą ilością wysokiej jakości danych, aby móc wyciągnąć jednoznaczne wnioski na temat tego, jak wahania hormonalne wpływają na długofalowe efekty treningowe. Zauważa przy tym, że nadchodząca generacja badań wykracza już poza pytanie o to, czy kobiety mogą trenować tak jak mężczyźni. Zamiast tego badacze zaczynają szukać odpowiedzi na pytanie, czy programy treningowe skrojone bezpośrednio pod kobiecą fizjologię mogłyby przynieść jeszcze lepsze rezultaty. Dopóki jednak nauka nie da nam jasnej odpowiedzi, zgromadzone dowody sugerują, że większość kobiet może w mniejszym stopniu skupiać się na obsesyjnej optymalizacji planu pod kątem hormonów, a w większym – na fundamentalnych zasadach budowania siły. Źródło: National Geographic
Jak spać w upały? Zastosuj te 5 naukowych trików, by oszukać termoregulację organizmu i nie kupować klimatyzacji
Letnie temperatury biją kolejne rekordy – według agencji AEMET czerwiec 2026 roku jest najgorętszym czerwcem w Hiszpanii od co najmniej 1950 roku. I w Polsce nie mamy lekko, w nocy przewracamy się z boku na bok, a rano budzimy się skrajnie wyczerpani. Zamiast jednak inwestować w drogą i nieekologiczną klimatyzację, warto wykorzystać prawa fizyki i zrozumieć, jak działa ludzka biologia.
Kluczowym teminem jest termoregulacja. To wbudowany w nasz organizm system, który dba o utrzymanie temperatury wewnętrznej na bezpiecznym poziomie. Z punktu widzenia fizjologii, abyśmy mogli zasnąć i utrzymać głęboki sen, temperatura naszego wnętrza ciała musi zauważalnie spaść – o około 1–2 stopnie Celsjusza, by zainicjować wydzielanie melatoniny. W nagrzanej sypialni oddawanie ciepła do otoczenia staje się niezwykle trudne. Sytuację drastycznie pogarsza wysoka wilgotność. Nasz organizm chłodzi się głównie poprzez pocenie. Kiedy pot paruje ze skóry, zabiera ze sobą nadmiar energii cieplnej. Jednak w wilgotnym powietrzu pot nie paruje efektywnie, co sprawia, że ten nasz naturalny klimatyzator przestaje działać. Co zatem robić, gdy na zewnątrz jest tropikalna temperatura? Oto 5 naukowych strategii na bezsenność w upały, które pomogą schłodzić organizm i dom bez konieczności inwestycji w klimatyzację. 1. Powstrzymaj słońce, zanim wejdzie do domu To proste, ale warto o tym wspomnieć –najlepszą metodą na chłodną sypialnię jest niedopuszczenie do jej nagrzania. Okna, zwłaszcza te od południa i zachodu, działają jak soczewki, gromadząc energię. Zjawisko to nazywamy pasywnym zyskiem słonecznym. W ciągu dnia bezwzględnie zasłaniaj okna. Najbardziej efektywne są zewnętrzne rolety, markizy lub okiennice, ponieważ odbijają one promieniowanie słoneczne, zanim w ogóle dotrze do szyby i nagrzeje powietrze wewnątrz. Jeśli okna pozostaną otwarte podczas największego skwaru, po prostu wpuścisz do środka gorące powietrze. A to, jak niechciany gość, nie będzie chciało szybko uciec. 2. Wykorzystaj chłodzenie adiabatyczne, ale uniknij pułapki Zwykłe wietrzenie po zachodzie słońca to często za mało. Możesz wykorzystać mechanizm oparty na prawach termodynamiki – czyli chłodzenie adiabatyczne (ewaporacyjne). Wystarczy powiesić wilgotne, jasne prześcieradło w otwartym oknie. Zmiana stanu skupienia wody z ciekłego w gazowy pochłania potężną dawkę energii (tzw. ciepło utajone parowania), którą woda pobiera z gorącego powietrza. W efekcie powietrze wpadające do pokoju ulega fizycznemu schłodzeniu. Tu jednak kryje się haczyk: ten trik musisz połączyć z otwartymi oknami po obu stronach mieszkania (wymusić ciąg krzyżowy, czyli przeciąg). Jeśli powiesisz mokre prześcieradło w zamkniętym pokoju, zmienisz sypialnię w parną dżunglę. Wzrost wilgotności natychmiast zablokuje możliwość parowania potu z twojej skóry, co doprowadzi do efektu odwrotnego od zamierzonego. 3. Nie produkuj dodatkowej wilgoci i ciepła No właśnie, wilgotność. Sprzęty AGD to ukryte grzejniki. Piekarniki, suszarki bębnowe czy zmywarki oddają potężne ilości energii do otoczenia. Co gorsza, gotowanie bez przykrycia lub suszenie prania w domu drastycznie podnosi wilgotność powietrza. Jak już wiemy, parne środowisko to największy wróg naszej termoregulacji. Latem używaj sprzętów generujących ciepło wcześnie rano lub późno wieczorem i zawsze włączaj wyciąg podczas gotowania i brania prysznica, by usunąć nadmiar pary wodnej. 4. Uciekaj przed prawami konwekcji Ciepłe powietrze zawsze unosi się do góry – zgodnie z prawami fizyki. Z tego powodu sypialnie na poddaszach czy wyższych piętrach po upalnym dniu zamieniają się w sauny – także dlatego, że dach i ściany uwalniają zmagazynowane ciepło. Jeśli masz taką możliwość, na czas fali upałów przenieś się na parter lub do pokoi z oknami wychodzącymi na północ. Różnica temperatur może wynosić nawet kilka stopni, a to pomoże zasnąć. 5. Zastosuj paradoksalne chłodzenie – weź ciepły prysznic Instynkt podpowiada, by w upalny wieczór wejść pod lodowatą wodę. To fizjologiczny błąd. Zimna woda wywołuje zjawisko wazokonstrykcji, czyli gwałtownego skurczu naczyń krwionośnych w skórze. Organizm dostaje sygnał o zagrożeniu utratą ciepła, więc zatrzymuje krew głęboko w rdzeniu ciała, podnosząc jego wewnętrzną temperaturę. Zamiast tego, na godzinę przed snem weź letni lub ciepły prysznic. Spowoduje on wazodylatację – naczynia krwionośne poszerzą się (szczególnie w dłoniach i stopach), ułatwiając błyskawiczne oddanie nadmiaru ciepła do otoczenia po wyjściu z łazienki. Ten szybki spadek temperatury rdzenia to dla mózgu ewolucyjny sygnał do uwolnienia melatoniny i wejścia w fazę snu głębokiego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kiedy upał staje się zabójczy? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz
Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymczasem – zdaniem naukowców – przy wysokiej wilgotności zabójcze mogą być już temperatury, które zwykle uznajemy za niegroźne.
W tym artykule: Co to jest temperatura mokrego termometru? Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 stopni Celsjusza średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać ponad 37 st. C nawet przez kilka dni. Takie są prognozy na najbliższe dni. Upały są dłuższe, częstsze, a odnotowane w czasie fal gorąca temperatury – wyższe. To wszystko sprawia, że coraz częściej zaczynamy zadawać sobie pytanie: ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Jak bardzo musi być gorąco, żeby stało się dla nas za gorąco? Rozwiązaniem tych kwestii zajęli się naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii. Swoje badania i wnioski opisali w artykule opublikowanym w serwisie „The Conversation”. Co to jest temperatura mokrego termometru? Na co dzień wydaje nam się, że wystarczy spojrzeć na termometr, by ustalić, jak bardzo jest gorąco. Jest to prawda – jednak prosty pomiar dokonywany za pomocą okiennego termometru nie uwzględnia pewnego ważnego czynnika. Na to, jak reagujemy na upał, wpływa nie tylko temperatura powietrza za oknem, ale również jego wilgotność. Oba te czynniki łączy tak zwana temperatura mokrego termometru (ang. wet-bulb temperature). Temperaturę mokrego termometru wskaże nam termometr owinięty na przykład w zmoczoną gazę. Czyli taki, który uwzględnia również ciepło, jakie przenosi para wodna. Gdy się pocimy, oddajemy ciepło z pomocą wody, która paruje z naszej skóry. To samo dotyczy termometru. Przy wilgotności powietrza wynoszącej 100% temperatura mokrego termometru będzie równa temperaturze termometru suchego. Jednak gdy wilgotność powietrza jest niższa, mokry termometr będzie pokazywał niższą temperaturę niż suchy – ponieważ część ciepła zniknie z niego wraz z wodą parującą z jego powierzchni. Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Stres cieplny pojawia się, gdy organizm zaczyna otrzymywać z otoczenia więcej ciepła niż jest w stanie do otoczenia oddać. To pogarsza jego funkcjonowanie, a pogorszenie występuje szybciej, niż się nam wydaje. Jako istoty stałocieplne wciąż produkujemy dużą ilość energii cieplnej, której musimy się pozbyć. Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, ten mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. To sprawia zaś, że maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii twierdzą, że ta liczba jest zawyżona. Kiedy jest za gorąco dla przeciętnego człowieka? Uczeni przeprowadzili badania, w których wzięli udział młodzi dorośli – kobiet i mężczyźni. Badani łykali telemetryczną pigułkę, która monitorowała temperaturę wewnątrz ich ciał. Następnie byli zamykani w szczelnym pokoju, w którym naukowcy sterowali temperaturą i wilgotnością. Badani mieli wykonywać zwykłe, codzienne czynności, niewymagające dużego wysiłku. Naukowcy mierzyli, jak ich organizmy radziły sobie z oddawaniem ciepła przy różnych kombinacjach temperatury i wilgotności. Okazało się, że ludzkie ciało jest w stanie utrzymywać stabilną temperaturę tylko do pewnej granicy. Po jej przekroczeniu, temperatura zaczyna rosnąć, co może prowadzić do przegrzania, w skrajnych przypadkach śmiertelnego w skutkach. Ile wynosi ta bezpieczna graniczna temperatura? Naukowcy ustalili, że przy wilgotności 100% jest to zaledwie 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Badacze podkreślają, że te obliczenia dotyczą wyłącznie ludzi młodych. Dla osób starszych granica bezpiecznej temperatury mokrego termometru może być zupełnie inna. Wiąże się to m.in. ze słabszym funkcjonowaniem układu krążenia u takich osób. Doświadczenia upałów, jakie w ostatnich latach dotykały Europę, pokazują, że dotykają one najmocniej ludzi powyżej 65. roku życia. To one stanowią 80–90% ofiar skwaru. To wszystko rodzi konieczność znalezienia skutecznych rozwiązań, które pozwoliłyby chronić przed upałem ludzi starszych, mieszkańców miast. A także mieszkańców krajów położonych w okolicach równika. Klimatyzacja, niestety, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ jest kosztowna, a produkcja zużywanej przez nią energii obciąża środowisko. Na szczęście są inne, naukowo potwierdzone metody. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy znaleźli prosty sposób na upały. Zamiast klimatyzacji wystarczą 2 przedmioty i chwila majsterkowania
Wyobraź sobie, że zwykła taśma klejąca i folia aluminiowa potrafią schłodzić twój dom, wysyłając ciepło prosto w przestrzeń kosmiczną — i to zupełnie za darmo, bez użycia prądu. Brzmi jak science fiction, ale to czysta fizyka. Na upały naukowcy proponują pomysłowy sposób typu „zrób to sam”.
Zjawisko pasywnego chłodzenia radiacyjnego to metoda obniżania temperatury, która pozwala na odprowadzanie ciepła prosto w przestrzeń kosmiczną. Kluczem do efektywności jest tu tzw. okno atmosferyczne, czyli przedział podczerwieni o długości fali 8-13 mikrometrów. W tym zakresie ziemska atmosfera wykazuje minimalną absorpcję, co oznacza, że energia cieplna wyemitowana przez odpowiednio zaprojektowany materiał może swobodnie uciec poza naszą planetę, nie powodując przy tym nagrzewania otaczającego powietrza. Choć na świecie powstają zaawansowane i kosztowne materiały wykorzystujące ten proces, naukowcy udowodnili, że podobny efekt można uzyskać za pomocą taśmy klejącej i folii aluminiowej. „Cieplny tunel” w taśmie klejącej Połączenie przezroczystej taśmy klejącej oraz metalicznego podłoża folii aluminiowej to klucz do skutecznego odprowadzania ciepła. Struktura chemiczna akrylu i polipropylenu w taśmie absorbuje, a w konsekwencji również emituje energię cieplną właśnie w wymaganym zakresie długości fali. Aby układ dobrze zadziałał, dwie warstwy takiej taśmy nakłada się na podłoże silnie odbijające światło słoneczne, na przykład popularną folię aluminiową. Taka konfiguracja wykazuje wysoką emisyjność i jest skuteczna nawet przy dużych kątach padania promieni słonecznych. Srebrna tarcza przeciwko słońcu Rola metalowego podłoża staje się kluczowa, kiedy chłodzenie ma zachodzić w ciągu dnia, w pełnym słońcu. Wystarczy do standardowa folia aluminiowa, ale naukowcy udowodnili, że zastąpienie jej warstwą napylonego srebra działa jeszcze lepiej – ale tego już nie da się zrobić w domowych warunkach. W testach terenowych przeprowadzonych w Los Angeles wykazano, że wariant z folią pozwolił obniżyć temperaturę o kilka stopni, a zastosowanie dodatkowej osłony z polietylenu, która chroniła układ przed ciepłem z powietrza, pogłębiło ten spadek o ponad połowę. To doskonały trik na upały, który warto wykorzystać np. oklejając w ten sposób okno wystawione na silną ekspozycję słoneczną w najgorętszych godzinach (12-16). Domowy sposób lepszy niż drogie materiały z laboratoriom Co ciekawe, w badaniach porównawczych przezroczysta taśma klejąca okazała się skuteczniejsza od zwykłego, białego papieru. Mimo że papier dużo lepiej odbija światło, to właśnie selektywność taśmy (użyto produktu firmy Scotch) w ściśle zdefiniowanym oknie atmosferycznym pozwoliła osiągnąć lepsze chłodzenie. Te wyjątkowe właściwości masowo produkowanej taśmy skłoniły autorów eksperymentu do wysunięcia propozycji, aby to proste rozwiązanie stało się oficjalnym standardem kontrolnym w badaniach nad radiacją. W przeciwieństwie do drogich polimerów laboratoryjnych, taśma klejąca oferuje gotową, udokumentowaną charakterystykę spektralną, względem której można obiektywnie oceniać skuteczność powłok chłodzących. A przy okazji jest doskonałym materiałem dla zmagających się z upałem majsterkowiczów. Źródło: Journal fo Photonics for Energy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Przełom w neurobiologii. Innowacyjny biomateriał skutecznie połączył przerwany rdzeń kręgowy
Dla ssaków uszkodzenie kręgosłupa jest najczęściej ostatecznym wyrokiem. Przerwanie delikatnych szlaków komunikacyjnych prowadzi do trwałego paraliżu, utraty czucia i braku kontroli nad fizjologią. Kiedy jednak naukowcy uważnie przyjrzeli się najprostszym organizmom na Ziemi, okazało się, że brutalnie przerwane nerwy można po prostu... „zespawać” z powrotem.
Gdy aksony (długie wypustki komórek nerwowych działające jak biologiczne kable) zostają rozerwane w wyniku wypadku, nasz organizm błyskawicznie reaguje stanem zapalnym. Zamiast się zregenerować, uszkodzona tkanka tworzy zbitą bliznę zwaną glejem, która jak mur fizycznie blokuje przesyłanie sygnałów. Tymczasem w świecie mikroskopijnych bezkręgowców biologia radzi sobie z tym problemem bez najmniejszego problemu – rozerwane końce nerwów potrafią same się odnaleźć i błyskawicznie połączyć. Zespół naukowców pod kierownictwem Michaela Lebensteina-Gumovskiego postanowił skopiować ten naturalny mechanizm i zastosować go u dużych ssaków. Aby zainicjować proces regeneracji, badacze potrzebowali idealnego biokompatybilnego mostu – materiału, który wypełniłby lukę po urazie i utrzymał nerwy w bezpośrednim kontakcie. Ich eksperymenty były jednak wątpliwe etycznie. Glikol i chitozan łączą przerwany obwód Jak czytamy w publikacji w „PLOS One”, badacze z powodzeniem przetestowali innowacyjny żel fuzogenny. Jego zadaniem jest stopienie i zespawanie uszkodzonych błon nerwowych. Receptura tego wynalazku opiera się na dwóch składnikach – powszechnie stosowanym glikolu polietylenowym (PEG) oraz chitozanie, czyli biologicznym polimerze występującym naturalnie m.in. w pancerzach morskich skorupiaków. Eksperyment, choć z etycznego punktu widzenia wątpliwy, przyniósł oszałamiające rezultaty. Przeprowadzono go na pięciu samicach świń węgierskiej rasy mangalica. Zwierzętom znajdującym się pod głęboką narkozą całkowicie przecięto rdzenie kręgowe. Trzem z nich zaaplikowano w miejsce urazu eksperymentalny żel, po czym ustabilizowano ich kręgosłupy tytanowymi śrubami i prętami. Dwie pozostałe świnie stanowiły grupę kontrolną – przeszły jedynie mechaniczną stabilizację bez użycia substancji łączącej. Wszystkie zwierzęta poddano następnie identycznemu programowi rygorystycznej rehabilitacji, obejmującej codzienne masaże nóg i elektryczną stymulację mięśni. Grupa badawcza przez pierwszy tydzień otrzymywała dodatkowo kroplówki z glikolem. W 60 dni do pełnego kroku Różnice kliniczne między obiema grupami okazały się kolosalne. U świń leczonych żelem odnotowano błyskawiczną poprawę. Już zaledwie dwa dni po całkowitym zerwaniu rdzenia zwierzęta odzyskały czucie i reagowały na ukłucia. Po pięciu dniach całkowicie powróciła u nich naturalna kontrola nad oddawaniem moczu. Finał eksperymentu przeszedł najśmielsze oczekiwania – po 60 dniach cała trójka leczonych zwierząt potrafiła samodzielnie wstać i chodzić na czterech kończynach. Zwierzęta z grupy kontrolnej nie wykazały żadnej poprawy, pozostając trwale sparaliżowane. Kiedy naukowcy zbadali ich tkanki pod mikroskopem, zauważyli potężne blizny, cysty z płynem i całkowicie obumarłe zakończenia obciętych nerwów. Tymczasem u świń potraktowanych żelem zaobserwowano wyraźne włókna nerwowe płynnie przekraczające linię urazu. Kiedy metodę będzie można zastosować u ludzi? Autorzy badań podkreślają, że tak błyskawiczny powrót funkcji motorycznych wyklucza tradycyjne, niezmiernie powolne odrastanie aksonów z uszkodzonych komórek. Sukces opiera się na natychmiastowej fuzji aksonalnej – substancja fizycznie stopiła ze sobą rozerwane styki, przywracając przepływ informacji między mózgiem a resztą ciała. Zanim ta rewolucyjna technologia trafi do badań klinicznych z udziałem sparaliżowanych ludzi, miną jeszcze lata testów, ale jest to dotychczas jeden z najjaśniejszych punktów w historii leczenia przerwanych rdzeni kręgowych. Źródło: PLoS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wentylator w czasie upałów pomaga tylko do pewnego momentu. Kiedy wyłączyć nawiew?
Kiedy wyłączyć wentylator w upał, żeby nie pogorszyć sytuacji? Podczas mega fali upałów w Europie coraz trudniej będzie nam skutecznie się schłodzić. Kluczowe są wilgotność powietrza i nasz wiek.
Europa wchodzi w kolejne dni mega fali upałów, a wraz z nią wraca pytanie, które w mieszkaniach bez klimatyzacji jest szczególnie ważne: czy wentylator na pewno pomaga? Temperatura w najbliższych dniach może sięgać 40 st. C w cieniu. Paradoks polega na tym, że to samo urządzenie potrafi przynieść ulgę, ale w określonych warunkach może zwiększać obciążenie cieplne organizmu. Granica nie jest stała: zależy od tego, jak wilgotne jest powietrze i jak sprawnie ciało potrafi się chłodzić. Wentylator nie „wytwarza zimna” Nasz organizm nieustannie wytwarza energię cieplną – to produkt uboczny przemiany materii. Dlatego nasze ciało ma temperaturę ok. 37 st. C, optymalną dla przebiegu reakcji chemicznych zachodzących w komórkach. Ale nadmiaru ciepła musimy się pozbyć, co w czasie upałów nie jest takie łatwe. Przy umiarkowanej temperaturze najlepiej sprawdzają się dwie metody chłodzenia organizmu. Jedna to promieniowanie – po prostu „świecimy” podczerwienią. Druga to konwekcja, czyli przekazywanie ciepła powietrzu otaczającemu naszą skórę. Niestety, gdy temperatura otoczenia przekracza 35 st. C, obie te metody zaczynają szwankować. Tu pojawia się ważna uwaga: wentylator nie „wytwarza zimna” (mniejsza z tym, że z punktu widzenia fizyki nie istnieje coś takiego jak zimno). Jego rola polega na przemieszczaniu powietrza przy skórze, co wspiera konwekcję. Gdy jednak to powietrze staje się bardziej gorące niż skóra, wentylator może działać odwrotnie: przyspieszać napływ ciepła do organizmu. Dlatego w mediach pojawiają się ostrzeżenia, że powyżej 35°C wentylator może nie chronić przed chorobami związanymi z upałem. W innych rekomendacjach wskazuje się 40°C jako punkt, w którym urządzenie lepiej wyłączyć. Problem w tym, że sama temperatura powietrza to za mało. Ważny czynnik: wilgotność powietrza W wysokich temperaturach kluczową rolę odgrywa nasz trzeci mechanizm chłodzenia – pocenie się. Parowanie wody ze skóry zabiera z niej dużo ciepła. Wentylator może być w tej sytuacji sprzymierzeńcem, ale nie zawsze. W skrajnie suchym powietrzu pot może odparowywać tak szybko, jak organizm jest w stanie go wytwarzać. W takim układzie wentylator nie ma już czego „poprawiać” po stronie parowania. Zostaje natomiast ten mniej oczywisty efekt: ruch gorącego powietrza może dogrzewać skórę. Modelowanie i eksperymenty pokazały, że przy wilgotności 15% i temperaturze 45°C włączenie wentylatora niemal na pewno zwiększy obciążenie cieplne, czyli w praktyce zrobi się nam goręcej. Gdy wilgotność rośnie, powietrze jest bardziej nasycone parą wodną i pot odparowuje wolniej. W takich warunkach wentylator bywa skuteczny do pewnej granicy. Dowody wskazują, że może chłodzić nawet przy 60% wilgotności i 38°C. Jednak przy jeszcze wyższej wilgotności parowanie zwalnia na tyle, że dodatkowy ruch powietrza przestaje przynosić wyraźną ulgę. Dlaczego seniorzy gorzej znoszą upały Na dodatek nie każdy organizm reaguje na upał tak samo. Z wiekiem zmieniają się u nas dwie rzeczy: spada średnia temperatura ciała oraz pogarsza się nasza zdolność do produkcji potu. Pierwszy czynnik sprawia, że seniorzy generalnie gorzej znoszą upały, bo promieniowanie i konwekcja przestają u nich działać przy niższych temperaturach powietrza. Druga kwestia to fakt, że ciało później uruchamia produkcję potu i wytwarza go mniej. To sprawia, że przy tej samej temperaturze i wilgotności wentylator może zacząć szkodzić osobom starszym wcześniej niż młodszym. W takiej sytuacji należy ułatwiać ciału oddawanie ciepła. Spryskiwanie się wodą albo zwilżanie ubrań może zwiększyć potencjał chłodzenia przez parowanie, a przy okazji ograniczać ryzyko odwodnienia, bo organizm nie musi produkować tyle potu. Oczywiście utratę wody i składników mineralnych należy uzupełniać, najlepiej przez picie wody lub napojów izotonicznych. Unikajmy przy tym cukru, który zatrzymuje wodę w organizmie i nie pozwala jej wypocić, a także alkoholu. Upały są szczególnie niebezpieczne dla osób zagrożonych chorobami układu krążenia – zawałem, udarem mózgu czy skokami ciśnienia tętniczego. Odwodnienie organizmu sprzyja także zaburzeniom krzepnięcia krwi. Jeśli mieszkanie lub dom mocno się nagrzewa, temperatura w środku może wzrosnąć do poziomu, przy którym wentylator przestaje realnie pomagać. Wtedy wskazane jest znalezienie chłodniejszego miejsca, bo stawką nie jest tylko komfort, lecz życie i zdrowie. Źródła: New Scientist, archiwum NG
Kiedy Haaland strzela gola, całe miasto dosłownie się trzęsie. Sejsmografy odnotowały anomalię
Emocje podczas piłkarskich Mistrzostw Świata potrafią sięgnąć zenitu. Zazwyczaj mierzymy je w decybelach lub tętnie kibiców, ale w przypadku reprezentacji Norwegii konieczne okazało się użycie... aparatury geologicznej. Naukowcy udowodnili właśnie, że radość ze zdobytej bramki ma potężną siłę fizyczną.
Reprezentacja Norwegii podeszła do tegorocznego Mundialu z niesłychaną dbałością o każdy szczegół. Skandynawowie postanowili niczego nie zostawiać przypadkowi – do tego stopnia, że przywieźli na turniej do Ameryki Północnej własne zapasy jedzenia (np. 300 kg świeżego łososia). Wszystko po to, by zminimalizować ryzyko problemów żołądkowych u swoich gwiazd w obcym klimacie. I choć piłkarze na zgrupowaniu mają zapewniony absolutny spokój, ich rodacy przed telewizorami generują w ojczyźnie prawdziwe trzęsienia ziemi. I to dosłownie. Wykresy, które skaczą z radości Mecze turniejowe, ze względu na strefę czasową, odbywają się dla Europejczyków późnym wieczorem lub w nocy. Znakomicie pokazały to starcia Norwegów. Już podczas ich pierwszego spotkania z Irakiem (17 czerwca) badacze zaobserwowali intrygujące anomalie geologiczne. Wyraźny wstrząs w norweskim Bergen zarejestrowano w momencie, gdy Erling Haaland umieścił piłkę w siatce. Jeszcze potężniejsze sygnały aparatura odebrała kilka dni później, w nocy z 22 na 23 czerwca, kiedy to Skandynawowie stoczyli zacięty, ostatecznie wygrany 3:2 bój z reprezentacją Senegalu. Każda ze zdobytych bramek idealnie pokrywała się z ostrymi skokami na monitorach badaczy. Jak kibice wprawiają ziemię w drżenie? Urządzenie, które nagrało piłkarskie emocje piłkarskie emocje, to ultraczuły sejsmograf umieszczony w podziemiach budynku Wydziału Nauk Ścisłych w samym centrum Bergen. Ten precyzyjny instrument potrafi odnotować drgania gruntu z dokładnością do jednej milionowej milimetra. Choć na co dzień nasłuchuje on naturalnych ruchów płyt tektonicznych, okazał się doskonałym detektorem ludzkiej euforii. Zjawisko, z którym mamy tu do czynienia, to tzw. antropogeniczny szum sejsmiczny. Jak powstaje? Kiedy tysiące kibiców zgromadzonych w pubach, strefach kibica i prywatnych mieszkaniach w Bergen podskakuje z radości w tym samym ułamku sekundy, wytwarzają ogromną energię mechaniczną. Ta fala uderzeniowa przenosi się przez fundamenty budynków prosto w głąb skorupy ziemskiej. Dodatkowo działa tu czynnik akustyczny – zsynchronizowany, potężny okrzyk tysięcy gardeł sprzęga się z otoczeniem, wprawiając grunt w dodatkowe wibracje. Profesorowie Mathilde Sørensen i Lars Ottemöller z Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu w Bergen, nie kryli swojego entuzjazmu. Jak sami przyznają, te niezwykłe zapisy sejsmiczne to ostateczny dowód na to, że Bergen jest pulsującym, wibrującym miastem z ogromnymi pokładami energii. Dopóki reprezentacja Norwegii będzie trafiać do siatki, geolodzy mogą spodziewać się kolejnych niegroźnych trzęsień ziemi. My, w Polsce, nie mamy na „szczęście” tego problemu. Źródło: University of Bergen, Reuters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.