Zapomnij o 150 minutach sportu tygodniowo. Naukowcy odkryli prawdziwą dawkę dla zdrowego serca
Do tej pory żyliśmy w przekonaniu, że dwie i pół godziny umiarkowanego ruchu tygodniowo są idealne dla zdrowia układu krążenia. Naukowcy udowadniają, że to zupełnie niewystarczające – jakkolwiek by się to nam nie podobało. Jeśli naprawdę chcemy zminimalizować ryzyko zawału czy udaru, musimy spędzać w ruchu nawet cztery razy więcej czasu. Czy to w ogóle realne? Czy warto?
Spis treści: 600 minut zamiast 150 przynosi realne korzyści Osoby o kiepskiej kondycji powinny ruszać się jeszcze więcej Wielka brytyjska baza pod lupą Czy musimy rzucić wszystko i biegać? Siedzący tryb życia jest jednym z największych wrogów zdrowia współczesnego człowieka. Wielu z nas na siedząco pracuje i na siedząco odpoczywa. Aby z nim walczyć, oficjalne rekomendacje większości światowych organizacji zdrowia sugerowały magiczną barierę 150 minut aktywności fizycznej na tydzień. Naukowcy z Politechniki w Makau postanowili sprawdzić, czy ten uniwersalny algorytm rzeczywiście gwarantuje optymalną ochronę przed chorobami układu krążenia. Wyniki ich wieloletnich analiz pokazują, że dotychczasowe porady były jedynie planem minimum, a droga do prawdziwego bezpieczeństwa naszego serca wymaga znacznie większego poświęcenia. 600 minut zamiast 150 przynosi realne korzyści W badaniu opublikowanym na łamach prestiżowego pisma „British Journal of Sports Medicine” naukowcy dowiedli, że dotychczasowe zalecenia (150 minut marszu, biegania czy jazdy na rowerze) zapewniają zaledwie skromną redukcję ryzyka sercowo-naczyniowego o 8–9%. Taki wynik utrzymywał się niezależnie od tego, w jakiej formie wyjściowej był badany pacjent. Jeśli jednak zależy nam na spadku ryzyka o ponad 30%, czyli radykalnej ochronie, musimy diametralnie zmienić nawyki. Licznik tygodniowej aktywności fizycznej o umiarkowanej lub wysokiej intensywności powinien wskazywać między 560 a 610 minut. To w praktyce oznacza niemal półtorej godziny ruchu każdego dnia. Niestety, w badanej populacji taki poziom zaangażowania osiągnęło zaledwie 12% ochotników. Osoby o kiepskiej kondycji powinny ruszać się jeszcze więcej Intrygującym wnioskiem płynącym z publikacji jest fakt, że to nasza wyjściowa forma determinuje to, jak ciężko musimy pracować. Badacze skupili się na wydolności krążeniowo-oddechowej, mierzonej za pomocą wskaźnika VO2 max (maksymalnego poboru tlenu przez organizm podczas intensywnego wysiłku). Pokazuje on, jak efektywnie nasze serce, płuca i mięśnie współpracują przy dystrybucji tlenu. Okazuje się, że osoby o słabszej kondycji mają przed sobą znacznie trudniejsze zadanie. Aby uzyskać dokładnie takie same korzyści dla serca jak osoby wysportowane, muszą ćwiczyć o 30–50 minut tygodniowo dłużej. Przykład: Aby zmniejszyć ryzyko chorób serca o 20%, osoba o najwyższej sprawności potrzebuje 340 minut aktywności, podczas gdy ktoś rzadko wstający z kanapy (o najniższym VO2 max) musi wygospodarować na to aż 370 minut. Nie ma jednak co ukrywać, że warto. To sygnał dla lekarzy, że przyszłe zalecenia powinny być spersonalizowane i dopasowane do indywidualnego pułapu tlenowego pacjenta, a nie wrzucane do jednego worka. Wielka brytyjska baza pod lupą No dobrze, ale skąd naukowcy mają w ogóle te dane? Aby osiągnąć taką precyzję, zespół badaczy przeanalizował gigantyczną bazę danych pochodzącą z renomowanego projektu UK Biobank. Analizą objęto dane zebrane w latach 2013–2015 od 17 088 dorosłych osób (średnia wieku wynosiła 57 lat, z czego 56% stanowiły kobiety, a 96% reprezentowało populację osób o białym kolorze skóry). Uczestnicy badania przez siedem dni bez przerwy nosili na nadgarstkach specjalne czujniki ruchu (akcelerometry), a ich pułap tlenowy VO2 max został dokładnie oszacowany za pomocą testu na rowerze stacjonarnym. W analizie statystycznej skrupulatnie uwzględniono szereg czynników pobocznych, takich jak: palenie tytoniu i spożywanie alkoholu, dietę i ogólną samoocenę zdrowia, BMI czy tętno spoczynkowe oraz ciśnienie krwi. 156 zawałów Podczas trwającego średnio 7,8 roku okresu obserwacji u uczestników odnotowano łącznie 1233 incydenty sercowo-naczyniowe. Naukowcy rozbili tę liczbę na konkretne schorzenia: wykryto 874 przypadki migotania przedsionków, 156 zawałów serca, 111 epizodów niewydolności serca oraz 92 udary mózgu. To właśnie ta baza pozwoliła precyzyjnie powiązać minuty w ruchu ze stanem zdrowia tętnic i serca. Czy musimy rzucić wszystko i biegać? Autorzy badania studzą skrajne emocje, wskazując na pewne ograniczenia swoich analiz. Przede wszystkim jest to badanie obserwacyjne, co oznacza, że choć wykazuje silne korelacje, nie pozwala na stuprocentowe udowodnienie bezpośredniej relacji przyczynowo-skutkowej. Dodatkowo, uczestnicy UK Biobank bywają statystycznie zdrowsi i bardziej aktywni niż ogólna populacja. W eksperymencie nie mierzono również dokładnego czasu spędzanego w pełnym bezruchu oraz wpływu lżejszych, codziennych form aktywności (np. spokojnych prac domowych). Ruch to ruch i każdy jest ważny. Indywidualnie dobierany trening Co z tego wynika dla nas? Dotychczasowe 150 minut wciąż pozostaje solidnym, uniwersalnym minimum bezpieczeństwa. Jeśli jednak Twoim celem jest „stworzenie potężnej tarczy obronnej przed chorobami układu krążenia, warto stopniowo podkręcać tempo i dążyć do wyższych pułapów. Przyszłość medycyny będzie należeć do indywidualnie dobieranych planów treningowych, uzależnionych od kondycji naszych płuc i serca. Źródło: British Journal of Sports Medicine, medicalXpress Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Alzheimer daje o sobie znać nawet dekadę przed utratą pamięci. Te objawy powinny wzbudzić czujność
Choroba Alzheimera wysyła pierwsze sygnały ostrzegawcze w sposób, który rzadko kojarzymy z utratą sprawności umysłowej. Te pięć objawów może pojawić się nawet dekadę przed wystąpieniem pierwszych wyraźnych zaburzeń pamięci.
Spis treści: Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Problemy z zarządzaniem finansami Utrzymująca się utrata masy ciała Subtelne zmiany językowe Osłabienie zmysłu węchu Znaczące zmiany nastroju Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Może się wydawać, że osoba z chorobą Alzheimera lub inną formą demencji budzi się pewnego ranka i nagle zaczyna mieć trudności z przypomnieniem sobie ważnych informacji. Naukowcy wiedzą jednak, że proces poprzedzający pierwsze objawy zaburzeń pamięci jest znacznie bardziej złożony. Nawet dekadę przed wystąpieniem zaburzeń pamięci w mózgu mogą już zachodzić subtelne procesy chorobowe. – W tym okresie wiele osób nie ma oczywistych objawów poznawczych, ale w rzeczywistości w mózgu zachodzą już zmiany – mówi dr Yuan Zhang, badaczka zajmująca się chorobą Alzheimera na Uniwersytecie Columbia. Zmiany te mogą nawet poprzedzać pojawienie się blaszek amyloidowych (płytek starczych), wykrywanych w badaniach obrazowych, które stanowią znany wyróżnik tego schorzenia. Szacuje się, że obecnie około 6 milionów Amerykanów żyje z jakąś postacią demencji, a wraz ze starzeniem się populacji liczba ta może się podwoić. Dlatego naukowcy coraz pilniej koncentrują się na mniej widocznych, wczesnych zmianach. Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Część badaczy analizuje obrazowanie mózgu oraz biopsje jelit w poszukiwaniu innych markerów, które mogłyby ujawniać wcześniejsze sygnały demencji. Inni szukają wskazówek we krwi. Naukowcy z Washington University in St. Louis poinformowali niedawno, że białko powiązane z chorobą Alzheimera może z dokładnością do kilku lat oszacować, kiedy u części osób rozwiną się zauważalne objawy. Nadal jednak potrzeba znacznie więcej badań, zanim testy te będą mogły przewidywać, kto może zachorować – i kiedy dokładnie mogą pojawić się u niego zaburzenia pamięci. W międzyczasie eksperci pracują nad powiązaniem innych fizycznych lub społecznych oznak, które mogą pojawiać się na lata przed pogorszeniem pamięci. Żadna z nich nie wskazuje definitywnie, że demencja jest nieuchronna (za częścią tych zmian mogą stać problemy zdrowotne możliwe do leczenia, takie jak zaburzenia tarczycy, niedobory witamin czy inne schorzenia). Jednak – zwłaszcza gdy występują łącznie – czynniki te mogą dostarczać ważnych wskazówek, które powinny skłonić lekarzy do przeprowadzenia dalszej oceny, a być może nawet doprowadzić do wcześniejszego rozpoznania. Oto pięć zmian odkrytych przez naukowców, które mogą cię zaskoczyć. Problemy z zarządzaniem finansami Osoby z demencją często zapominają o płaceniu rachunków. Mimo to zaskoczeniem dla naukowców było udokumentowanie w 2020 roku faktu, że zaległości w płatnościach mogą pojawić się nawet na pełne sześć lat przed postawieniem diagnozy. Nowsze badanie wykazało, że zmiany w sferze finansowej są jeszcze rozleglejsze i bardziej złożone. W ciągu tych samych sześciu lat poprzedzających diagnozę osoby te zaczynają również przekazywać innym więcej pieniędzy, niż mogą sobie na to pozwolić, oraz stają się coraz bardziej podatne na oszustwa finansowe. Są także bardziej skłonne do podejmowania ryzykownych inwestycji. – Osoby, które przez lata miały dobrze zdywersyfikowany portfel inwestycyjny, nagle zaczynają uważać, że świetnym pomysłem jest przeniesienie całych oszczędności emerytalnych w akcje spółki, o której ktoś przekazał im poufną wskazówkę – mówi Lauren Nicholas, profesor geriatrii na University of Colorado i współautorka badania. Według badania, w którym przeanalizowano raporty kredytowe i inne dane finansowe, stan posiadania często drastycznie spada w latach poprzedzających diagnozę. Utrzymująca się utrata masy ciała Nieoczekiwana utrata masy ciała może być objawem wielu schorzeń, w tym tak poważnych jak nowotwory. Gdy jednak lekarze wykluczą tego rodzaju przyczyny, mogą zbagatelizować problem. Zdaniem dr Yuan Zhang byłby to błąd. Badacze od dawna obserwują związek między niską masą ciała a demencją, jednak badanie opublikowane przez dr Yuan Zhang w 2024 roku wykazało, że istotna może być nie tyle całkowita masa ciała, ile jej tendencja spadkowa. Jak wynika z badania, utrata masy ciała często zaczyna się dekadę przed rozpoznaniem demencji zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, a proces ten przyspiesza na dwa do czterech lat przed diagnozą. Dr Yuan Zhang przypuszcza, że w proces ten może być zaangażowanych wiele czynników, w tym możliwa utrata apetytu lub zmniejszona energia potrzebna do gotowania. Możliwe jest również, że sama utrata masy ciała przyspiesza procesy psychiczne. Badania wykazały na przykład, że poziom leptyny – hormonu zaangażowanego w regulację głodu – ma związek z pogorszeniem funkcji poznawczych. Subtelne zmiany językowe Na siedem lat przed rozpoznaniem choroby Alzheimera u ludzi mogą już pojawiać się subtelne zmiany w złożoności wypowiedzi – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „The Lancet”. Gdy komputery przeanalizowały dane z szeroko zakrojonego, wieloletniego badania obejmującego około 1200 uczestników, wykryły określone zmiany w mowie, które pozwalały z 74-procentową dokładnością przewidzieć, u kogo rozwinie się choroba. Jeden z segmentów testowych wykorzystywał zadanie polegające na opisie obrazka – metodę szeroko stosowaną w diagnozowaniu demencji. Uczestnicy proszeni są w nim o opisanie rysunku przedstawiającego chłopca, który spada ze stołka kuchennego, sięgając po słoik z ciastkami, podczas gdy w pobliżu znajdują się jego siostra i matka. Niektóre osoby, które zaliczyły test, wykazywały jednak sygnały, które później powiązano z zaburzeniami pamięci – zapisywanie swoje odpowiedzi w krótkich, telegraficznych zdaniach, pomijając przedimki (charakterystyczne dla języka angielskiego). Opisy były również mniej precyzyjne. Zamiast używać dokładnych określeń, takich jak „matka” i „syn”, badani częściej posługiwali się określeniami ogólnymi, takimi jak „kobieta” i „chłopiec”. Osłabienie zmysłu węchu Zmysł węchu może ulec pogorszeniu w wyniku naturalnych procesów starzenia. Również leki, takie jak beta-blokery, infekcje wirusowe – z których najsłynniejszą jest COVID-19 – oraz inne schorzenia mogą hamować zdolność do wyczuwania aromatów czy zapachów. Zatem, choć spadek zdolności wykrywania zapachów nie wskazuje automatycznie na nadchodzącą chorobę poznawczą, może być jej sygnałem. W przypadku jednego z badań, za każdy punkt utracony w 16-punktowym teście powonienia, ryzyko późniejszego zdiagnozowania choroby Alzheimera u uczestników wzrastało o 22 procent. Dlaczego tak się dzieje? Analizy obrazów mózgu i próbek tkanek u myszy oraz ludzi z 2025 roku wykazują, że komórki odpornościowe w mózgu mogą błędnie uznać włókna nerwowe łączące się z centrum przetwarzania zapachów za niepotrzebne i zaatakować je, demontując tym samym te kluczowe połączenia. Pozostaje niejasne, dlaczego układ odpornościowy u tych osób błędnie obiera te komórki za cel. Znaczące zmiany nastroju Apatia, drażliwość, impulsywność, chwiejność emocjonalna, a nawet depresja kliniczna lub zaburzenia lękowe mogą być oznakami nadchodzącego pogorszenia funkcji poznawczych. – W danym momencie możemy sądzić, że u tej osoby rozwinęła się depresja, ale w ciągu kolejnych kilku lat, gdy pojawiają się u niej trudności z pamięcią, obraz diagnozy staje się jaśniejszy – tłumaczy dr Lea Marin, kierowniczka psychiatrii geriatrycznej w Mount Sinai Behavioral Health Center w Nowym Jorku. W jednym z badań u ponad połowy osób z prawidłowymi funkcjami poznawczymi w latach poprzedzających rozpoznanie zaburzeń pamięci rozwinął się co najmniej jeden objaw związany z nastrojem. Tego rodzaju badania skłoniły autorów artykułu przeglądowego sprzed kilku lat do wniosku, że zmiany behawioralne są „powszechne w stadium przed demencją i ściśle związane z postępem upośledzenia funkcji poznawczych”. Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Nie wiadomo jeszcze, czy postęp choroby można zatrzymać po zaobserwowaniu tych wczesnych sygnałów. Jednak poprawa ogólnego stanu zdrowia – w dowolnym momencie, a zwłaszcza gdy ktoś zauważy którykolwiek z tych objawów – może przynieść korzyści poznawcze, twierdzi dr Lea Marin. Wykazano, że stosowanie diety opartej na nieprzetworzonej żywności z ograniczoną ilością cukru, a także włączenie technik zarządzania stresem i wsparcia społecznego, pomaga spowolnić postęp demencji. Nowe badanie na zwierzętach ujawniło, że ćwiczenia fizyczne wzmacniają nieszczelną barierę krew-mózg, co może poprawić zdrowie mózgu. Ponadto schorzenia wpływające na serce oddziałują również na mózg. Na przykład wysokie ciśnienie krwi w wieku średnim wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym życiu. Wszelkie zmiany fizyczne, społeczne lub behawioralne, które zauważasz u siebie albo u członka rodziny, omów z lekarzem, ponieważ – jak uważa dr Lea Marin – może to skłonić do przeprowadzenia dalszej oceny. Lekarze nie prowadzą rutynowych badań przesiewowych wszystkich pacjentów pod kątem upośledzenia funkcji poznawczych, ale zazwyczaj badają osoby, które zauważają u siebie zmiany. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej zwykle przeprowadzają skrócone badanie, natomiast neurolodzy wykonują bardziej kompleksową diagnostykę. Wczesne rozpoznanie jest szczególnie pomocne, ponieważ terapie infuzyjne ukierunkowane na blaszki amyloidowe w mózgu w przebiegu choroby Alzheimera działają najlepiej na początku choroby (trwają badania kliniczne mające ocenić, czy metody te mogą być skuteczne także przed pojawieniem się problemów poznawczych). Nawet jeśli jest zbyt wcześnie, by rozważać farmakoterapię, „nigdy nie jest za wcześnie”, by podejmować decyzje dotyczące planowania opieki medycznej lub planowania finansowego, jeśli demencja może pojawić się w czyjejś przyszłości – podkreśla dr Lea Marin. Źródło: National Geographic
Dlaczego świat oszalał na punkcie Grogu? Za fenomenem Baby Yody stoi nauka
Do kin właśnie trafia kolejna produkcja ze świata „Star Wars” – „Gwiezdne Wojny: Mandalorian i Grogu”. Historia znana dotąd głównie z serialu Disney+ po raz pierwszy pojawia się na dużym ekranie i już wzbudza ogromne zainteresowanie fanów. Fenomen Grogu wykracza jednak daleko poza samą popularność uniwersum. Zdaniem badaczy za globalną sympatią wobec tej postaci może stać konkretna koncepcja etologiczna związana z tym, jak ludzie reagują na „dziecięce” cechy wyglądu.
W ciągu ostatnich kilku lat świat oszalał na punkcie niewielkiego zielonego bohatera z uniwersum „Star Wars”, którego fani szybko ochrzcili mianem „Baby Yody”. Grogu – z ogromnymi oczami, dużą głową, drobnym ciałem i charakterystycznymi uszami – niemal natychmiast stał się internetowym fenomenem. Media społecznościowe zalały memy, gadżety i tysiące wyznań miłości do bohatera, który nie musi nawet nic mówić, by wywoływać emocje. Psychologowie i etolodzy zwracają jednak uwagę, że popularność postaci może nie być przypadkowa. Za sympatią wobec Grogu ma stać tzw. teoria „baby schema”. Dlaczego Grogu wydaje się ludziom tak uroczy? Naukowcy mają konkretne wyjaśnienie Fenomen Grogu od początku wykraczał daleko poza zwykłą popularność serialowej postaci. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że za tym sukcesem stoją nie tylko emocje fanów „Gwiezdnych Wojen”, ale także konkretne mechanizmy biologiczne i psychologiczne. Zdaniem badaczy Grogu został niemal perfekcyjnie zaprojektowany zgodnie z teorią tzw. baby schema, czyli „schematu niemowlęcego” opracowanego przez austriackiego etologa Konrada Lorenza. Według tej koncepcji ludzie instynktownie reagują opiekuńczo na określone cechy wyglądu przypominające niemowlęta. Chodzi przede wszystkim o bardzo duże oczy, niewielki nos i podbródek, wysokie czoło, zaokrągloną twarz czy nieproporcjonalnie dużą głowę względem reszty ciała. Grogu posiada praktycznie wszystkie te elementy jednocześnie. Badacze podkreślają, że jego wygląd nie jest przypadkowy – ogromne ciemne oczy, powolne ruchy, drobna sylwetka i charakterystyczne uszy uruchamiają w mózgu mechanizmy odpowiedzialne za troskę oraz empatię. Lubimy postacie o dziecięcym wyglądzie W artykule naukowym „Semiotic Perception of Cuteness in Grogu” autor wskazuje, że twórcy postaci świadomie wykorzystali mechanizmy opisane przez Lorenza, które od dziesięcioleci funkcjonują również w animacji i popkulturze. Podobne rozwiązania stosowano wcześniej m.in. przy projektowaniu Myszki Miki, bohaterów Disneya czy postaci anime. Badania cytowane przez autora pokazują, że cechy dziecięce aktywują obszary mózgu związane z nagrodą i pozytywnymi emocjami, w tym korę oczodołowo-czołową odpowiedzialną za reakcje emocjonalne i przywiązanie. Co istotne, reakcja ta pojawia się niezależnie od kultury czy wieku odbiorców. Psychologowie podkreślają, że ewolucyjnie taki mechanizm miał pomagać w przetrwaniu gatunku – dorośli, którzy odczuwali silniejszą potrzebę opieki nad młodymi, częściej dbali o potomstwo. W przypadku Grogu biologiczny odruch został przeniesiony na fikcyjną postać, która mimo że nie przypomina człowieka, wywołuje niemal identyczne emocje jak małe dziecko lub młode zwierzę. To właśnie dlatego wiele osób reaguje na niego bardziej instynktownie niż racjonalnie. „Słodka agresja” i Grogu. Dlaczego ludzie chcą go przytulić albo... ugryźć? Popularność Grogu badacze tłumaczą również zjawiskiem określanym jako „cute aggression”, czyli „słodka agresja”. Termin ten opisuje paradoksalną reakcję emocjonalną, kiedy coś wydaje się tak urocze, że wywołuje potrzebę ściskania, gryzienia lub szczypania – oczywiście bez chęci wyrządzenia krzywdy. Psychologowie cytowani przez „Psychology Today” zauważają, że wiele osób reagowało na Grogu właśnie w taki sposób, publikując w internecie komentarze typu: „Jest tak słodki, że nie mogę tego znieść”. Badania wykazały, że osoby odczuwające „słodką agresję” mają zwiększoną aktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje i system nagrody. Zdaniem naukowców jest to sposób organizmu na regulowanie nadmiaru pozytywnych emocji – mózg próbuje przywrócić równowagę, gdy uczucie zachwytu staje się zbyt intensywne. Autorzy analiz zwracają uwagę, że Grogu działa na widzów nie tylko wyglądem, ale również zachowaniem. Postać niemal nie mówi, porusza się nieporadnie, wydaje ciche dźwięki i często sprawia wrażenie bezbronnej, co dodatkowo wzmacnia mechanizm opiekuńczy. W badaniu Uniwersytetu w Tartu podkreślono także znaczenie relacji między Grogu a Din Djarinem. Zdaniem autora serial wykorzystuje klasyczny motyw rodzicielskiej więzi, który jeszcze mocniej angażuje emocjonalnie odbiorców. Grogu staje się więc nie tylko „uroczą maskotką”, ale symbolicznym dzieckiem wymagającym ochrony. Co ciekawe, badacze zauważają również, że twórcy bardzo świadomie zestawili bohatera z surowym, zamkniętym w zbroi Mandalorianinem. Kontrast pomiędzy milczącym wojownikiem a małym, bezbronnym stworzeniem wzmacnia emocjonalny odbiór całej historii. To właśnie połączenie dziecięcych cech fizycznych, emocjonalnej narracji oraz nostalgii związanej z uniwersum „Star Wars” sprawiło, że Grogu stał się jednym z największych fenomenów współczesnej popkultury – bohaterem, który zainteresował nie tylko fanów science fiction, ale również psychologów, etologów i badaczy kultury popularnej. Źródła: Psychology Today, University of Tartu Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sztuczna inteligencja skapitulowała przed polskimi rękopisami. Wolontariusze BUW ruszają na ratunek
Uniwersytet Warszawski uruchomił nową platformę, która ma wzbogacić archiwalne kolekcje uniwersyteckiej biblioteki. Dzięki tej inicjatywie, każdy może pomóc w rozszyfrowywaniu trudnych zapisków na mapach, rysunkach czy dokumentach z czasów Powstania Warszawskiego. Transkrypcje, którym nie dała rady sztuczna inteligencja, wzbogacą zbiory biblioteki cyfrowej, czyniąc polskie dziedzictwo narodowe łatwiejszym do przeszukiwania i badania na całym świecie.
Uruchomiona przez Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie platforma TranskriBUW wpisuje się w ideę naukowego crowdsourcingu. W ramach tej metody do pracy angażowane są osoby, które nie muszą posiadać pogłębionego doświadczenia badawczego. Wolontariusze, pracując przy transkrypcji rękopisów, wykonują zadania, które przerosły nawet możliwości sztucznej inteligencji. Wolontariusze na ratunek Obszerne zbiory BUW-u gromadzą dziesiątki tysięcy dokumentów wymagających skatalogowania. Różnorodność dziedzin badawczych, które przez lata tworzyły naukową spuściznę Uniwersytetu sprawia, że w archiwach odnajdziemy teksty o przeróżnym charakterze: od opisów orientalnych kultur po relacje z Powstania Warszawskiego. Ogrom pracy związanej z digitalizacją rękopisów sprawił, że w 2022 roku bibliolodzy sięgnęli po pomoc wolontariuszy. Zespół pracujący przy transkrypcji sztambucha Filipa Jakoba Eberta, zaangażował użytkowników biblioteki, którzy tłumnie włączyli się w odczytywanie XVIII-wiecznych dokumentów. Ta oddolna inicjatywa, przypominająca merytoryczną rywalizację, stała się dla zespołu Gabinetu Rękopisów realnym wsparciem. Wtedy też powstała facebookowa grupa zrzeszająca pasjonatów – archiwistów-amatorów. Gdzie AI nie może, tam badacz pomoże Mimo zaawansowania sztucznej inteligencji, wprawne oko człowieka nadal wygrywa z algorytmami wszędzie tam, gdzie pismo staje się nieczytelne. Choć systemy takie jak Transkribus oferują coraz szersze możliwości, technologia ta wciąż nie jest doskonała. W przypadku skomplikowanych wpisów na starych mapach czy rysunkach architektonicznych, to właśnie ludzka interpretacja pozostaje najskuteczniejszym narzędziem. Przynajmniej na razie algorytmy nie są w stanie zastąpić wnikliwości wolontariuszy. Kierownictwo Gabinetu Rękopisów podkreśla, że pomoc ochotników jest kluczowa w odczytywaniu dokumentów, które poszerzają naukowe zbiory. Akty rozwodowe i plany bitwy: co poddawane jest transkrypcji? Wśród dokumentów przeznaczonych obecnie do dobrowolnej transkrypcji znajdują się: Relacje z Powstania Warszawskiego zebrane przez Wacława Borowego; Plany bitwy pod Pragą z 1757 roku; Akta rozwodowe z końca XVIII i początku XIX wieku; Projekt przebudowy Pałacu Saskiego w Warszawie. Źródło: Uniwersytet Warszawski Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Obcy” na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Naukowcy odkryli zmutowane szczepy bakterii
Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej naukowcy odkryli szczepy mikrobów. Analiza wykazała, że mutują one w sposób nieobserwowany wcześniej w warunkach ziemskich. Ponieważ część z nich wykazuje oporność na antybiotyki, odkrycie to budzi uzasadnione obawy o bezpieczeństwo przyszłych misji załogowych.
W tym artykule: Bakterie żyją w mikrograwitacji Szczepy antybiotykooporne Mutacja na orbicie Walka z patogenami na orbicie Naszą planetę zamieszkuje co najmniej bilion gatunków mikroorganizmów. Podtrzymują każdą formę życia i sprawiają, że planeta nadaje się do zamieszkania. Mikroorganizmy były pierwszą formą życia, która pojawiła się na naszej planecie około 3,8 miliarda lat temu. Dwa i pół miliarda lat temu odegrały kluczową rolę w pojawieniu się pierwszej komórki eukariotycznej, od której pochodzą wszystkie zwierzęta i rośliny, w tym ludzie. Około czterdziestu bilionów (10 do potęgi 12) mikroorganizmów żyje w jelitach każdego człowieka. Mikroorganizmy są esencją życia i siłą napędową ewolucji. Ewoluują z prędkością, która wymagałaby 10 tys. lat eksperymentów w laboratorium tylko po to, aby dorównać jednemu dniu naturalnej ewolucji. Bakterie żyją w mikrograwitacji To dość jasno pokazuje, dlaczego mikroby znajdują się wszędzie. Również w kosmicznym domu ludzkości, jakim jest Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). W dodatku w zamkniętym środowisku stacji panują warunki, które doprowadziły do zmutowania mikrobów w sposób nieobserwowany na Ziemi. Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu Chcesz mieć sprawny umysł? Zadbaj o swoje bakterie jelitowe – radzą uczeni. Właśnie wykazali, że bakterie te wpływają na kondycję intelektualną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bakterie-jelitowe-wplywaja-na-myslenie-naukowcy-znalezli-zwiazek-miedzy-mikrobiomem-a-kondycja-mozgu-fot-getty-images-7f2031e.jpeg" width="938" height="528" alt="Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu (fot. Getty Images)" title="Bakterie jelitowe wpływają na myślenie. Naukowcy znaleźli związek między mikrobiomem a kondycją mózgu (fot. Getty Images)" /> Już w 2018 roku znaleziono na ISS pięć szczepów mutujących bakterii. Jednak ostatnie badania, opublikowane właśnie w czasopiśmie naukowym „Microbiome Journal”, mówią o 13 kolejnych. Podczas gdy poprzednia analiza wykazała podobieństwa, bardziej dogłębne prace genetyczne sugerują, że pod wpływem stresu środowiskowego szczepy znalezione na ISS mogły mutować na wiele sposobów. Stały się zarówno genetycznie, jak i funkcjonalnie odmienne od tych, które żyją na Ziemi. Szczepy antybiotykooporne Zmutowane bakterie, które wzięli pod lupę badacze z indyjskich ośrodków naukowych, to szczepy Enterobacter bugandensis. Jest to patogen oportunistyczny. Czyli taki, który może wywołać chorobę tylko, gdy gospodarz ma obniżoną odporność. Bakteria należy do grona lekoopornych, co oznacza, że część antybiotyków nie jest już skutecznych w jej zwalczaniu. Właśnie dlatego tak ważne jest zrozumienie tego, co wydarzyło się na orbicie i znalezienie skutecznych środków mogących przeciwdziałać rozwojowi patogenów w środowisku kosmicznym. Bo chory astronauta przebywający na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej może dość szybko wrócić na Ziemię i trafić do szpitala. Gorzej, jeśli taki lekooporny szczep zaatakuje ludzi na trudnych misjach księżycowych lub jeszcze trudniejszych i dłuższych marsjańskich. Mutacja na orbicie – Zidentyfikowaliśmy pewne geny obecne wyłącznie w organizmach związanych z ISS, ale nie w ich ziemskim środowisku – napisali autorzy w artykule. Podkreślają, że przeprowadzili kompleksowe badanie pozwalające zrozumieć zawiłości genomu E. bugandensis pochodzącej z ISS . Wyniki porównano ze szczepami ziemskimi, ze szczególnym uwzględnieniem tych związanych z infekcjami klinicznymi. – Hipotezą kluczową dla naszych badań było to, że osobliwa natura środowiska kosmicznego – odmienna od wszystkiego, co znamy na Ziemi – może napędzać te adaptacje genomowe. Nasze badania ujawniły skomplikowane interakcje mikrobiologiczne, oferując wgląd w dynamikę ekosystemu mikrobiologicznego na ISS – napisali badacze. Walka z patogenami na orbicie Zrozumienie, w jaki sposób bakterie ewoluują w kosmosie, jest ważne dla ochrony zdrowia astronautów. A także dla wypracowania alternatywnych metod walki z tymi patogenami. – Zmutowane geny mogą potencjalnie służyć jako cele dla odpowiednio dobranego leczenia przeciwko patogennym mikroorganizmom w unikatowym środowisku ISS – kontynuują autorzy. Badane szczepy są zintegrowane ze społecznościami wielu różnych bakterii, z których część jest również oporna na wiele leków. Właśnie ta koegzystencja może być kolejnym czynnikiem, który pomógł organizmom z powodzeniem znaleźć swoje nisze w specyficznym środowisku ISS. Środowisku o niskiej grawitacji, wysokim poziomie promieniowania i podwyższonej zawartości dwutlenku węgla. Poza koniecznością wypracowania metod przeciwdziałającym zagrożeniu, jakie mogą stwarzać mutujące szczepy bakterii, badania te otwierają również realną debatę na temat tego, jak środowisko kosmiczne wpływa na ewolucję życia. Źródło: Microbiome Journal. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowy wybuch epidemii eboli. Dlaczego ten wirus jest groźniejszy od znanych nam dotąd odmian?
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. Powodem jest gwałtowny wzrost zachorowań na gorączkę krwotoczną w Demokratycznej Republice Konga oraz pierwsze przypadki w Ugandzie. Choć ludzkość kojarzy ebolę głównie z jej najbardziej znaną odmianą Zair, to tym razem mierzymy się z przeciwnikiem, na którego nie mamy jeszcze odpowiedzi – wirusem Bundibugyo.
Wszystko zaczęło się od niedomówień. 5 maja 2026 roku do WHO dotarł alarmujący raport o tajemniczej, wysoce śmiertelnej chorobie w prowincji Ituri w DRK. Pierwsze ofiary – w tym czterech pracowników ochrony zdrowia – zmarły w ciągu zaledwie czterech dni. Dochodzenie epidemiologiczne potwierdziło obawy – sprawcą jest szczep Bundibugyo, którego obecność w tym regionie ponownie wywołała ogromny chaos. Jak wygląda sytuacja? Dlaczego szczep Bundibugyo jest tak groźny? Większość z nas kojarzy wirusa Eboli z obrazami, które znamy z mediów podczas epidemii w latach 2018–2020. Wtedy walczyliśmy ze szczepem Zair. Mieliśmy szczęście – udało się opracować skuteczne szczepionki i metody leczenia. W przypadku wirusa Bundibugyo sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Nie istnieje obecnie żadna zatwierdzona szczepionka ani dedykowane leczenie farmakologiczne dla tego wariantu, a ten szybko się rozprzestrzenia. Jak rozprzestrzenia się choroba? Wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt z krwią lub wydzielinami zakażonych zwierząt (m.in. nietoperzy czy małp), a następnie błyskawicznie rozprzestrzenia się między ludźmi. Okres wylęgania choroby trwa od 2 do 21 dni. Problemem jest „podstępna” natura początkowych objawów, które do złudzenia przypominają grypę lub malarię: gorączka, silne bóle mięśni, głowy i gardła. To opóźnia diagnozę, a w efekcie – izolację chorego. Jak wskazują doniesienia z DRK, początkowe lekceważenie objawów i szukanie pomocy w domach modlitewnych zamiast u lekarzy tylko przyspieszyło transmisję wirusa w lokalnych społecznościach. Tragedia regionu bogatego w złoto Epicentrum epidemii – prowincja Ituri – to region bogaty w złoto, górnicy w związku ze swoją pracą dużo się przemieszczają. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym walkę z wirusem jest niestabilność polityczna i obecność grup zbrojnych, które paraliżują działania służb medycznych. Aktualne statystyki są alarmujące. Według danych WHO i ministerstw zdrowia, podejrzewa się istnienie ponad 350 przypadków zakażenia – w momencie czytania tego tekstu z pewnością jest jeszcze więcej. Wśród ofiar dominują osoby młode (20–39 lat), a ponad 60% chorych to kobiety, co sugeruje, że wirus najszybciej rozprzestrzenia się wewnątrz gospodarstw domowych – podczas opieki nad dziećmi i chorymi członkami rodziny. Dlaczego jeszcze nie mamy szczepionki? Po prostu nam nie zależy Prof. Adrian Esterman z Uniwersytetu w Adelaide zwracają uwagę na smutny aspekt ekonomiczny. 90% badań nad lekami koncentruje się na chorobach dotykających mieszkańców krajów bogatych. Ebola Bundibugyo, która występuje głównie w biedniejszych rejonach Afryki, przez dwie dekady pozostawała na marginesie zainteresowania koncernów farmaceutycznych. Naukowcy apelują o przyspieszenie prac nad szczepionkami wielowariantowymi, które chroniłyby przed różnymi szczepami filowirusów jednocześnie. Technologia mRNA, która tak skutecznie sprawdziła się w walce z pandemią COVID-19, daje nadzieję, że prace te można znacznie przyspieszyć. Czy groźni nam nowa pandemia? WHO uspokaja – ryzyko globalne jest oceniane jako niskie. Ebola nie rozprzestrzenia się drogą kropelkową tak łatwo, jak wirusy układu oddechowego. Mimo to lekarze na całym świecie powinni zachować czujność. Raina MacIntyre z University of New South Wales podkreśla, że dzisiaj najważniejszy jest tzw. wywiad podróżny. Każdy pacjent zgłaszający się do szpitala z wysoką gorączką powinien być zapytany o niedawne podróże do Afryki Środkowej. To prosty krok, który może zapobiec rozprzestrzenieniu się epidemii poza granice kontynentu. Co musisz wiedzieć o bezpieczeństwie? Ważne informacje dla osób planujących podróże w rejony zagrożone. Przede wszystkim: unikaj bliskiego kontaktu z osobami wykazującymi jakiekolwiek objawy gorączkowe, przestrzegaj surowej higieny, zwłaszcza mycia rąk, unikaj kontaktu z dzikimi zwierzętami oraz mięsem zwierząt łownych. Pamiętaj, że w przypadku wystąpienia objawów, szybka izolacja i fachowa pomoc medyczna są jedyną skuteczną drogą powrotu do zdrowia. Póki co – przed stworzeniem szczepionki – należy zachowywać szczególną ostrożność. I trzymać kciuki. Źródła: WHO, www.gov.pl, ScienceAlert, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nigdy nie jest za późno na zmianę. Odkryto niezwykłe zdolności naszego ciała do regeneracji po odstawieniu alkoholu
Przez lata docierały do nas sprzeczne komunikaty: z jednej strony ostrzegano nas przed zgubnym nałogiem, z drugiej – karmiono opowieściami o „zdrowym kieliszku wina do kolacji”. Dziś wiemy, że nie ma bezpiecznej dawki alkoholu, ale nauka ma dla nas optymistyczną wiadomość: ludzkie ciało posiada zdumiewające zdolności regeneracyjne, a porzucenie procentów pozwala na powrót wielu naszych narządów do pełni formy.
Przełomowa praca przeglądowa, na czele której stanął Sinclair Carr – doktorant z Katedry Epidemiologii w Harvard T.H. Chan School of Public Health – została opublikowana 14 maja 2026 roku na łamach prestiżowego międzynarodowego czasopisma naukowego „Addiction”. Badania porządkują naszą wiedzę na temat tego, jak wpływ alkoholu na organizm demoluje nasze zdrowie oraz co dokładnie dzieje się w ciele, gdy decydujemy się na abstynencję. Okazuje się, że warto jest rzucić alkohol w każdym wieku, a dowody anegdotyczne o cioci, która piła całe życie i dożyła 100. urodzin, nadają się tylko do kosza. Alkohol powoduje ponad 60 schorzeń Skala zniszczeń, za które bezpośrednio odpowiada alkohol, jest zatrważająca. Naukowcy przypominają, że w aktualnej, 11. edycji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-11) prowadzonej przez Światową Organizację Zdrowia znajduje się ponad 60 jednostek chorobowych i urazów, które są w 100 proc. zależne od spożycia alkoholu. Wśród nich prym wiodą schorzenia będące skutkiem chronicznego, ciężkiego picia, takie jak kardiomiopatia alkoholowa (poważne uszkodzenie mięśnia sercowego), alkoholowa marskość wątroby oraz nieodwracalny płodowy zespół alkoholowy (FAS) dotykający dzieci matek pijących w ciąży. …i wspiera dziesiątki innych Na tym jednak nie koniec. Badanie Carr’a i jego zespołu kategoryzuje dziesiątki innych schorzeń, w których powstawaniu alkohol pełni rolę kluczowego katalizatora. Naukowcy podzielili je na pięć głównych grup: Nowotwory: alkohol jest bezpośrednim kancerogenem. Zwiększa ryzyko raka jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, wątroby, piersi, szyjki macicy oraz jelita grubego i odbytnicy. Choroby układu krążenia: przyczynia się do nadciśnienia tętniczego, udarów mózgu, chorób niedokrwiennych serca oraz migotania przedsionków. Choroby metaboliczne: stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2. Choroby psychiczne: przyspiesza procesy otępienne (w tym demencję) oraz wywołuje padaczkę. Choroby układu pokarmowego: drastycznie zwiększa ryzyko ostrego i przewlekłego zapalenia trzustki. Wirusy to prawdziwi sommelierzy Nowym i niezwykle ważnym wnioskiem płynącym z opublikowanego przeglądu jest jednoznaczne powiązanie alkoholu z podatnością na choroby zakaźne. Okazuje się, że substancja ta czasowo paraliżuje nasz układ odpornościowy oraz upośledza funkcje filtracyjne wątroby. W efekcie osoby regularnie sięgające po kieliszek mają gorszą odporność na takie choroby jak gruźlica, zapalenie płuc, a także HIV/AIDS czy inne infekcje przenoszone drogą płciową. Optymistyczne wieści – organizm sam potrafi dużo naprawić Najbardziej fascynującym elementem badań z 2026 roku jest to, na co wszyscy czekaliśmy – analiza tego, jak ludzkie ciało reaguje na zmniejszenie lub całkowite zaprzestanie picia. Okazuje się, że nasza wewnętrzna fabryka naprawcza rusza do pracy niemal natychmiast. Jak szybko? Serce i naczynia krwionośne – to największe z zaskoczeń. Część szkód w układzie sercowo-naczyniowym, takich jak podwyższone ciśnienie tętnicze czy zaburzenia rytmu serca, wykazuje poprawę już w ciągu kilku dni lub tygodni od momentu odstawienia alkoholu. Układ odpornościowy – po zaprzestaniu picia komórki odpornościowe w ciągu miesięcy powoli odzyskują swoją pierwotną sprawność. Naukowcy zastrzegają jednak, że wieloletnie, ciężkie picie może pozostawić w immunologii trwałe, nieodwracalne blizny. Mózg i układ nerwowy – uszkodzenia strukturalne mózgu wywołane toksycznym działaniem etanolu mogą ulec częściowej regeneracji podczas długotrwałej, kilkuletniej abstynencji. Niestety, jeśli alkohol zdążył już zainicjować procesy głębokiej demencji, to ryzyko to może się utrzymać. Choroby przewlekłe – tutaj niestety nie ma dobrych wieści. Zaawansowana marskość wątroby nie cofnie się magicznie. Jednak drastyczne ograniczenie alkoholu pozwala spowolnić postęp choroby i uratować te partie narządu, które jeszcze funkcjonują. – Nawet w obliczu nieodwracalnych zmian chronicznych, rezygnacja z alkoholu działa jak hamulec ręczny dla już rozwijających się już chorób – czytamy w raporcie. To powinien być wystarczający argument. Nigdy nie jest za późno, żeby zadbać o swoje zdrowie. Ostateczne obalenie mitu „kieliszka dla zdrowotności” Współautor badania, prof. Jürgen Rehm z kanadyjskiego Centrum ds. Uzależnień i Zdrowia Psychicznego (CAMH), odniósł się do odwiecznego dylematu: czy małe ilości alkoholu chronią serce? Naukowcy użyli w tym celu najnowocześniejszych narzędzi epidemiologicznych, w tym randomizacji mendlowskiej – metody badawczej, która wykorzystuje zmienność genetyczną do precyzyjnego ustalenia związków przyczynowo-skutkowych, eliminując błędy tradycyjnych ankiet. Wynik? Choć badacze z naukową ostrożnością przyznają, że wciąż nie ma 100 proc. dowodów, by całkowicie wykluczyć minimalny pozytywny wpływ śladowych ilości alkoholu na udar niedokrwienny, to ostateczny wniosek jest bezwzględny. – Nasz przegląd aktualnych dowodów prowadzi do jasnego wniosku: szkody wynikające z picia alkoholu drastycznie przeważają nad jakimikolwiek potencjalnymi korzyściami – podsumowuje Sinclair Carr. Nie pij dzisiaj. Jeśli nie w trosce o siebie, to o swoich bliskich. Źródło: Addiction Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Myślisz, że kupujesz to, co chcesz? Sprawdź, jak giganci marketingu wykorzystują ewolucyjne błędy twojego umysłu
30 zamkniętych salonów na trzech kontynentach, interwencje policji i tysiące ludzi owiniętych w śpiwory na miejskich chodnikach. To nie kronika protestów społecznych, a krajobraz po premierze zegarka bioceramic Royal Pop za niespełna 400 dolarów. Nowy obiekt pożądania doprowadził do tąpnięcia na rynku dóbr luksusowych i wywołał wściekłość tradycyjnych kolekcjonerów. Badamy anatomię tego globalnego szału i sprawdzamy, jak mechanizm sztucznego niedoboru oraz FOMO potrafią w ułamku sekundy wyłączyć racjonalne myślenie w ludzkim mózgu.
Spis treści: Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Nowy rozdział antropologii przedmiotów Gdy w sobotni poranek, 16 maja 2026 roku, menedżerowie ponad 30 flagowych salonów na całym świecie sprzedających popularną markę zegarków – od nowojorskiego Times Square po Singapur – podjęli decyzję o natychmiastowym zamknięciu drzwi, powodem nie było zagrożenie terrorystyczne ani klęska żywiołowa. Tysiące ludzi koczujących na ulicach, dantejskie sceny w kolejkach i potężne napięcie społeczne towarzyszyły premierze kolekcji bioceramic „Royal Pop” – efektu współpracy Swatcha z ultraluksusową manufakturą Audemars Piguet. Jak to możliwe, że hybryda kultowego, kosztującego fortunę projektu z masowym tworzywem sztucznym wywołała globalną histerię? Odpowiedź kryje się na styku ewolucyjnej psychologii tłumu, neurobiologii marketingu i socjologii tzw. demokratyzacji luksusu. Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Dla postronnego obserwatora widok tłumów walczących o możliwość zakupu kieszonkowego zegarka za około 400 dolarów mógł wydawać się aberracją. Jednak z punktu widzenia socjologii kultury, premiera nowego zegarka to tektoniczne tąpnięcie w strukturze postrzegania statusu społecznego. Marka Audemars Piguet od ponad pięciu dekad konsekwentnie budowała status dostępnej wyłącznie dla nielicznych. Szczyciła się, że nie należy do żadnego wielkiego koncernu, a jej zegarki – wyceniane na dziesiątki, a nawet setki tysięcy euro – były symbolem przynależności do absolutnej elity finansowej. Wszystko zmieniło się w połowie maja 2026 roku. W wyniku mariażu ze Swatchem – marka AP zaprezentowało kolekcję ośmiu kolorowych zegarków kieszonkowych. Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Aby zrozumieć, dlaczego ludzie decydują się na spędzenie kilkudziesięciu godzin w deszczu na nowojorskim bruku tylko po to, by kupić zegarek, musimy zajrzeć w głąb ludzkiego mózgu. Kluczowym mechanizmem napędowym jest tutaj FOMO (Fear of Missing Out), czyli paraliżujący strach przed przegapieniem okazji, który w realiach współczesnego rynku jest bezwzględnie stymulowany przez korporacyjne strategie sztucznego niedoboru, czyli celowego ograniczania dostępności produktu – nie dlatego, że naprawdę ich brakuje, ale po to, by zwiększyć popyt, prestiż albo cenę. Swatch wprowadził rygorystyczne restrykcje – nowe zegarki były dostępne wyłącznie stacjonarnie w ściśle wyselekcjonowanych butikach, bez możliwości zakupu online, a limit wynosił dokładnie jedną sztukę na osobę dziennie. Z perspektywy psychologii ewolucyjnej taki mechanizm uruchamia w naszym mózgu atawistyczny program zbieracko-łowiecki. W toku ewolucji zasoby ograniczone (takie jak dojrzałe owoce czy rzadkie minerały) decydowały o przetrwaniu. Dziś te same obwody neuronalne – zlokalizowane w układzie nagrody – aktywują się na widok limitowanego produktu. Z neurobiologicznego punktu widzenia, podczas oczekiwania w kolejce i samej pogoni za produktem, mózg jest zalewany dopaminą – neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za antycypację przyjemności. Co paradoksalne, to nie sam moment posiadania zegarka daje najwyższy poziom satysfakcji, ale właśnie proces polowania na niego. Gdy produkt trafia w ręce klienta, poziom dopaminy gwałtownie spada, ustępując miejsca potrzebie poszukiwania kolejnego bodźca. Strategia Swatcha, oparta na zaskoczeniu (wcześniejsze enigmatyczne reklamy prasowe w popularnych dziennikach bez zapowiedzi w social mediach), idealnie podsyciła ten dopaminowy roller-coaster. Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Opisywane w mediach sceny szarpanin i krzyków przed zamkniętymi drzwiami salonów to podręcznikowy przykład działania psychologii tłumu, której fundamenty ponad wiek temu opisał Gustave Le Bon. W swojej klasycznej pracy „Psychologia tłumu” badacz wskazywał, że jednostka stając się częścią zwartej masy ludzkiej, doświadcza zjawiska deindywidualizacji – zatraca swoje indywidualne hamulce moralne, racjonalne myślenie i poczucie odpowiedzialności na rzecz zbiorowej emocjonalności. W tłumie oczekującym na premierę zegarków bioceramic Royal Pop działały trzy potężne siły psychologiczne: Zarażenie emocjonalne: Podniecenie, lęk przed tym, że towaru zabraknie, oraz agresja jednostek błyskawicznie rezonują w całej grupie. Jeśli kilka osób zaczyna napierać na drzwi, reszta tłumu bezrefleksyjnie powtarza ten schemat ruchowy, traktując go jako strategię przetrwania w walce o zasób. Społeczny dowód słuszności: Mózg człowieka dąży do optymalizacji energetycznej. Jeśli widzimy setki ludzi koczujących w tym samym celu, nasz podświadomy system poznawczy uznaje: „Skoro oni wszyscy tak bardzo tego chcą, to ta rzecz musi mieć gigantyczną wartość”. Racjonalna ocena wartości plastiku i mechanizmu schodzi na dalszy plan. Pojawienie się spekulantów: Psychologię tłumu dodatkowo destabilizuje czynnik ekonomiczny. Świadomość, że zegarek kupiony za 400 dolarów może w ciągu kilku godzin osiągnąć na rynku wtórnym wartość rzędu 1500–3000 dolarów, zamienia pasjonatów w bezwzględnych łowców zysku. W tym momencie emocje tłumu podsycane są czystą, matematyczną chciwością. Nowy rozdział antropologii przedmiotów Kolekcja zegarków – które stały się obiektem pożądań tysięcy ludzi na świecie – niezależnie od tego, jak oceniamy ich walory estetyczne czy etykę biznesową stojącą za wywoływaniem masowej histerii, przejdzie do historii jako kamień milowy współczesnej popkultury i marketingu. Pokazała ona, że w XXI wieku granica między sztuką wysoką a użytkową, między sferą sacrum (wielkie zegarmistrzostwo) a profanum (masowy plastik) ostatecznie uległa zatarciu. Dla socjologów i antropologów dantejskie sceny z maja 2026 roku pozostaną fascynującym materiałem badawczym. Dowodzą bowiem, że bez względu na to, jak bardzo uważamy się za cywilizowanych, racjonalnych i technologicznie zaawansowanych, w głębi duszy wciąż podlegamy tym samym ewolucyjnym instynktom stadnym, które tysiące lat temu rządziły naszymi przodkami walczącymi o przetrwanie na sawannie. Różnica polega jedynie na tym, że dziś naszym trofeum jest kolorowy, bioceramiczny zegarek z rykoszetem pop-artu ukryty w kieszeni. Źródło: New York Times; Wall Street Journal, Science Direct Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Detektory fal grawitacyjnych „dostrajają się” z kosmosem. Naukowcy sięgnęli po metodę rodem ze studia nagraniowego
Najczulsze instrumenty pomiarowe na Ziemi potrafią wychwycić drgania czasoprzestrzeni mniejsze niż średnica protonu, ale nawet one wymagają precyzyjnej kalibracji. Badacze z LIGO, Virgo i KAGRA wykorzystali do tego same fale grawitacyjne, tworząc metodę, którą można porównać do strojenia instrumentu – nie muzycznego, lecz kosmicznego.
Spis treści: Jak fale grawitacyjne „marszczą” czasoprzestrzeń Jak naukowcy „dostrają” detektory fal grawitacyjnych Niewyobrażalna precyzja potrzebna do wychwycenia fal z kosmosu Detektory fal grawitacyjnych rejestrują jedne z najsubtelniejszych sygnałów we Wszechświecie, jednak ich niezwykła czułość wymaga nieustannej kontroli dokładności. Międzynarodowy zespół naukowców z obserwatoriów LIGO, Virgo i KAGRA zastosował tak zwaną kalibrację astrofizyczną – technikę wykorzystującą rzeczywiste sygnały pochodzące z potężnych zjawisk, takich jak zderzenia czarnych dziur, do sprawdzania i udoskonalania pracy swoich instrumentów. Dzięki temu możliwe jest nie tylko ograniczenie błędów pomiarowych, ale także bardziej precyzyjne określanie pochodzenia fal grawitacyjnych, nawet gdy jeden z detektorów działa poniżej optymalnych parametrów. Jak fale grawitacyjne „marszczą” czasoprzestrzeń Fale grawitacyjne to niezwykle subtelne zaburzenia czasoprzestrzeni, często obrazowo porównywane do zmarszczek rozchodzących się po tafli wody po wrzuceniu kamienia. Ich istnienie przewidział Albert Einstein już w 1916 roku w ramach ogólnej teorii względności, jednak bezpośrednie potwierdzenie tej koncepcji zajęło nauce niemal sto lat. Powstają podczas najbardziej gwałtownych zjawisk we Wszechświecie – takich jak zderzenia czarnych dziur czy gwiazd neutronowych – gdy ogromne masy wprawiają czasoprzestrzeń w drgania rozchodzące się z prędkością światła. Kiedy taka fala dociera do Ziemi, minimalnie rozciąga przestrzeń w jednym kierunku i ściska ją w drugim. Skala tych zmian jest niemal niewyobrażalna: typowy sygnał może zmienić długość 4-kilometrowego ramienia detektora o wartość rzędu tysięcznych części średnicy protonu. Właśnie dlatego wykrycie fal grawitacyjnych było jednym z największych wyzwań technologicznych współczesnej fizyki. Przełom nastąpił 14 września 2015 roku, gdy detektory LIGO po raz pierwszy zarejestrowały sygnał GW150914, pochodzący ze zderzenia dwóch czarnych dziur. Odkrycie ogłoszono w 2016 roku, otwierając nową erę astronomii fal grawitacyjnych, a kluczowi twórcy projektu otrzymali za to Nagrodę Nobla z fizyki w 2017 roku. Jak naukowcy „dostrają” detektory fal grawitacyjnych Od pierwszej historycznej detekcji w 2015 roku astronomia fal grawitacyjnych rozwija się w błyskawicznym tempie, między innymi dzięki współpracy zespołów pracujących przy obserwatoriach LIGO, Virgo i KAGRA. Analizując odebrane sygnały i porównując je z niezwykle precyzyjnymi modelami wynikającymi z ogólnej teorii względności, naukowcy mogą wykrywać nawet bardzo subtelne odchylenia w pracy swoich instrumentów oraz poprawiać ich kalibrację. Proces ten bywa metaforycznie porównywany do działania Auto-Tune w muzyce – nie dlatego, że „poprawia” same fale grawitacyjne, lecz ponieważ pozwala precyzyjniej dopasować odpowiedź detektora do oczekiwanego sygnału. W praktyce chodzi o kalibrację astrofizyczną, czyli wykorzystanie rzeczywistych sygnałów kosmicznych do sprawdzania i udoskonalania czułości urządzeń. Znaczenie tej metody szczególnie uwidoczniło się wtedy, gdy jeden z detektorów – LIGO Hanford – działał poniżej optymalnych parametrów. Dzięki porównaniu danych z pozostałymi obserwatoriami naukowcy mogli mimo to dokładnie analizować zarejestrowane fale. Jak wyjaśnia dr Christopher Berry z Uniwersytetu w Glasgow, sygnały fal grawitacyjnych są zbyt słabe, by można je było usłyszeć bezpośrednio, ale po przekształceniu w zakres słyszalny przybierają formę charakterystycznych „ćwierków” (chirpów). To właśnie te sygnały zawierają kluczowe informacje o źródłach fal – takich jak masy obiektów, ich spin, odległość od Ziemi i położenie we Wszechświecie. Niewyobrażalna precyzja potrzebna do wychwycenia fal z kosmosu Sygnały wykorzystane przez naukowców do rozwijania kalibracji astrofizycznej należą do najsilniejszych, jakie zarejestrowała współpraca LIGO–Virgo–KAGRA, dzięki czemu stały się wyjątkowo cennym materiałem do testowania i udoskonalania czułości detektorów. Wśród nich znalazły się między innymi zdarzenia oznaczone jako GW240925 oraz GW250207 – potężne połączenia par czarnych dziur, których analiza pozwoliła badaczom porównywać rzeczywiste dane z przewidywaniami modeli grawitacyjnych i jeszcze dokładniej oceniać działanie instrumentów. Tego rodzaju obserwacje są możliwe wyłącznie dzięki technologii o niemal niewyobrażalnej dokładności. Detektory fal grawitacyjnych potrafią mierzyć zmiany długości rzędu 10⁻¹⁹ metra – czyli około tysiąc razy mniejsze niż średnica protonu. To precyzja porównywalna do wykrycia zmiany odległości między Ziemią a Słońcem z dokładnością do grubości ludzkiego włosa. Właśnie dlatego tak ważne jest korzystanie z danych pochodzących z wielu obserwatoriów jednocześnie. Porównywanie sygnałów odbieranych przez różne detektory pozwala ograniczać błędy systematyczne, poprawiać kalibrację i zwiększać pewność interpretacji wyników. Dzięki temu astronomowie mogą nie tylko skuteczniej badać zderzenia czarnych dziur czy gwiazd neutronowych, ale także coraz lepiej rozumieć fundamentalne właściwości czasoprzestrzeni i ewolucji Wszechświata. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Jestem dziennikarką, redaktorką i pisarką zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Ukończyłam Uniwersytet Warszawski, a swoją przygodę z mediami rozpoczęłam ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” tworzę także artykuły dla magazynów premium, w tym dla Onet.pl oraz Gazeta.pl. Jestem współautorką trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Zostałam również wyróżniona funkcją ambasadorki Śląskiego Festiwalu Nauki. Na co dzień pracuję w Centrum Badań Kosmicznych PAN, a także współpracuję z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN. Mam wielkie szczęście, ponieważ wykonuję pracę, która jest jednocześnie moją ogromną pasją i stanowi dużą część mojego życia. Resztę czasu poświęcam rodzinie oraz moim ukochanym psom. Jestem po prostu Trekkie w niekończącej się misji odkrywania nowych technologii, planet i osobliwości.
Mózg matki przechodzi fascynującą metamorfozę. Z każdą ciążą staje się bardziej wyspecjalizowany
Nowe badania sugerują, że ciąża nie pogarsza pracy mózgu kobiety – ona go przebudowuje. Zmiany te mogą wpływać na pamięć, koncentrację i wrażliwość emocjonalną, a ich efekty utrzymują się nawet przez wiele lat.
Spis treści: Mózg przebudowuje się pod kątem świadomości społecznej Mózg staje się bardziej wyspecjalizowany z każdą kolejną ciążą Mózg „zamienia” pamięć na większą wrażliwość emocjonalną Zmiany w mózgu mogą wspierać zdrowie psychiczne Mózg nie wraca po prostu do stanu sprzed ciąży Świeżo upieczone mamy często opisują „mgłę mózgową” w bardzo podobny sposób – od wchodzenia do pokoju i zapominania, po co się tam przyszło, aż po gubienie słów w połowie zdania. Choć przez lata zjawisko to lekceważono, uznając je jedynie za skutek uboczny braku snu i stresu, wyjaśnienie to może być niepełne. Nowe badania sugerują, że mózg nie jest po prostu przeciążony – przechodzi proces przebudowy. Badanie opublikowane w 2026 roku przez Amsterdam UMC wykazało, że zmiany te nie kończą się po pierwszej ciąży. Przy kolejnej ciąży mózg wydaje się udoskonalać swoje mechanizmy adaptacyjne, angażując nowe układy neuronalne. Naukowcy zaczynają dziś coraz lepiej rozumieć, jak zmienia się mózg w czasie ciąży – i dlaczego te zmiany mają tak duże znaczenie. Mózg przebudowuje się pod kątem świadomości społecznej Jedna z najlepiej udokumentowanych zmian dotyczy tego, jak mózg rozumie i odczytuje emocje oraz potrzeby innych ludzi. W 2017 roku naukowcy zeskanowali mózgi kobiet przed pierwszą ciążą i po niej, porównując je z kobietami, które nigdy nie były w ciąży. Okazało się, że u wszystkich ciężarnych doszło do zmniejszenia objętości istoty szarej w bardzo precyzyjnym i symetrycznym układzie. Zmiany te nie były przypadkowe. Dotyczyły obszarów związanych z tzw. siecią teorii umysłu – systemem pozwalającym rozpoznać, że ktoś jest zdenerwowany jeszcze zanim coś powie, albo przewidzieć potrzeby drugiej osoby, zanim je wyrazi. W przypadku matki opiekującej się niemowlęciem, które nie potrafi mówić, taka umiejętność staje się kluczowa. Naukowcy podkreślają, że nie jest to oznaka pogorszenia pracy mózgu. Wręcz przeciwnie – mózg wydaje się „przebudowywać” i optymalizować swoje działanie. Proces ten, często nazywany pruningiem, eliminuje słabsze połączenia, sprawiając, że te pozostałe stają się szybsze i wydajniejsze w odczytywaniu potrzeb drugiego człowieka i reagowaniu na nie. Mózg staje się bardziej wyspecjalizowany z każdą kolejną ciążą Kolejne ciąże przynoszą ze sobą jeszcze inną istotną zmianę. Choć ogólne zmniejszenie objętości istoty szarej przypomina to obserwowane podczas pierwszej ciąży, mózg zmienia obszary, w których te przekształcenia są skoncentrowane. W trakcie pierwszej ciąży większość z nich skupia się w obrębie sieci domyślnej mózgu (DMN) – układu zaangażowanego w autorefleksję i rozumowanie społeczne. W ramach tej sieci funkcjonuje mózgowy system teorii umysłu, który wspiera zdolność do odczytywania myśli i emocji innych ludzi. Oba systemy współdziałają ze sobą, pomagając młodej mamie przewidywać potrzeby dziecka i odpowiednio na nie reagować. Przy drugiej ciąży mózg zaczyna działać bardziej „precyzyjnie”, przenosząc część zmian z sieci DMN do bardziej wyspecjalizowanych układów neuronalnych. Należą do nich sieci uwagi (grzbietowa i brzuszna), które pomagają kierować koncentracją i ją podtrzymywać, umożliwiając matce śledzenie wielu bodźców jednocześnie – na przykład odróżnienie radosnego pisku od płaczu świadczącego o niebezpieczeństwie. Równocześnie doskonali się sieć somatomotoryczna, odpowiedzialna za przetwarzanie bodźców zmysłowych i kontrolę ruchu. Wspiera ona szybkie, skoordynowane reakcje fizyczne – takie, które pozwalają matce automatycznie dostosować postawę ciała, by trzymać jedno dziecko, jednocześnie sięgając po drugie. Zmiana ta znajduje również odzwierciedlenie w „istocie białej" – wewnętrznym okablowaniu mózgu. O ile pierwsza ciąża przekształca szlaki nerwowe powiązane z językiem i przetwarzaniem społecznym, o tyle druga zdaje się oddziaływać na prawą drogę korowo-rdzeniową, kluczową dla kontroli ruchu. Czy opisane wzorce utrzymują się, stabilizują, czy też ulegają kolejnym przekształceniom podczas trzeciej ciąży? To pytanie, na które nauka wciąż nie zna odpowiedzi. Mózg „zamienia” pamięć na większą wrażliwość emocjonalną Kolejna zmiana dotyczy mniej tego, gdzie zachodzą zmiany w mózgu, a bardziej tego, jak są one odczuwane przez kobiety. Mimo tej neurologicznej optymalizacji aż 80 procent matek deklaruje pogorszenie funkcji poznawczych. W trzecim trymestrze może pojawić się przejściowe osłabienie pamięci, które zazwyczaj ustępuje po porodzie. Badacze uważają jednak, że takie „zawieszenia pamięci” mogą wynikać raczej ze zmiany priorytetów mózgu, a nie z pogorszenia jego funkcjonowania. Organizm wydaje się wymieniać określone rodzaje wydajności – jak pamiętanie o tym, gdzie leżą klucze – na lepszą regulację emocjonalną i zdolność przewidywania potrzeb dziecka. Co ciekawe, zmiany te mogą być widoczne jeszcze przed narodzinami dziecka. Badanie z 2022 roku wykazało, że stopień zmian w istocie szarej podczas ciąży był powiązany z nasileniem tzw. instynktu gniazdowania w trzecim trymestrze. Zmiany w mózgu mogą wspierać zdrowie psychiczne Dotychczasowe badania koncentrowały się w znacznej mierze na samych zmianach zachodzących w mózgu. Jednak coraz więcej wyników sugeruje, że opisane przekształcenia mogą wykraczać poza przebudowę połączeń neuronalnych – mogą również chronić zdrowie psychiczne. Badanie z 2026 roku wykazało, że kobiety, u których zmiany w mózgu były mniej wyraźne, częściej zgłaszały objawy depresyjne. Sugeruje to, że stopień neurologicznej reorganizacji może częściowo chronić przed depresją poporodową. Co więcej, wymagania związane z macierzyństwem, takie jak ciągłe wykonywanie wielu zadań jednocześnie, regulowanie emocji czy utrzymywanie koncentracji mogą budować wyjątkową odporność poznawczą. Badania prowadzone wśród starszych kobiet sugerują, że matki często zachowują lepszą sprawność poznawczą w późniejszym wieku niż kobiety, które nie miały dzieci. – W życiu kobiety duże zmiany hormonalne, takie jak dojrzewanie czy matrescencja (proces stawania się matką), są okresami intensywnej przebudowy mózgu – wyjaśnia prof. Emily Jacobs, dyrektorka Ann S. Bowers Women’s Brain Health Initiative. Jak podkreśla badaczka, w okresie dojrzewania zmiany te prowadzą m.in. do poprawy funkcji wykonawczych, myślenia abstrakcyjnego i zachowań ukierunkowanych na cel. W czasie matrescencji proces przebudowy trwa dalej, a długotrwałe wymagania związane z opieką nad dzieckiem mogą pomagać budować większą rezerwę poznawczą w późniejszym życiu. Mózg nie wraca po prostu do stanu sprzed ciąży Badania sugerują, że zmiany strukturalne w mózgu mogą utrzymywać się przez wiele lat, co oznacza, że po ciąży mózg nie „resetuje się” po prostu wraz ze stabilizacją hormonów. Część zmian stopniowo się jednak cofa. Dotyczy to m.in. hipokampa, obszaru odpowiedzialnego za pamięć, który częściowo regeneruje się po porodzie. Naukowcy zauważyli również, że po drugiej ciąży mózg w pierwszym roku po porodzie częściowo zbliża się do stanu sprzed ciąży – ale nigdy nie wraca do niego całkowicie. Mimo postępów badań naukowcy nadal nie rozumieją dokładnie mechanizmu stojącego za tymi zmianami. Potrafią już mapować przebudowę mózgu, a nawet na podstawie skanu określić, czy dana osoba była w ciąży. Nadal jednak nie wiedzą dokładnie, dlaczego mózg reorganizuje się właśnie w taki sposób. W swojej nowej książce „A Mother’s Brain” neurobiolożka dr Susana Carmona sugeruje, że za zmianami zachodzącymi w mózgu matki mogą stać niezwykle złożone procesy komórkowe, powstawanie nowych neuronów oraz kaskady hormonalne, których współczesna technologia nie potrafi jeszcze w pełni uchwycić. Badaczka wspomina również o bardziej spekulacyjnej teorii mikrochimeryzmu płodowego – zjawiska, w którym komórki płodu mogą pozostawać w organizmie matki, a być może nawet w jej mózgu, przez dziesięciolecia. Naukowcy podkreślają też, że większość dotychczasowych badań prowadzono w populacjach zachodnich. Wciąż nie wiadomo więc, jak te zmiany mogą różnić się w zależności od kultury, stylu życia czy środowiska. Być może najważniejsze jest jednak sam fakt, że takie badania w ogóle powstają. Przez większość historii zmiany opisywane przez matki były bagatelizowane albo tłumaczone wyłącznie zmęczeniem. – Neuronauka wreszcie potwierdza to, co matki intuicyjnie czuły od dawna – mówi dr Susana Carmona. – Dopiero zaczynamy rozumieć piękny chaos mózgu matki. Źródło: National Geographic
Nienarodzone dzieci zarażają się ziewaniem od swoich matek. Badania potwierdzają więź głębszą, niż sądziliśmy
Wszyscy znamy to uczucie – wystarczy, że ktoś w metrze lub przy biurku obok szeroko otworzy usta, byśmy po chwili sami poczuli nieodpartą potrzebę ziewnięcia. To zjawisko, zwane ziewaniem zaraźliwym, dotychczas uważano za domenę istot już urodzonych i społecznie rozwiniętych. Najnowsze badania dowodzą jednak, że ta niezwykła nić porozumienia wiąże matkę i dziecko jeszcze przed pierwszym oddechem noworodka.
Naukowcy od dekad wiedzieli, że płody ziewają w łonie matki – i to mimo tego, że ich płuca nie są jeszcze zdolne do oddychania. Przez lata spierano się jednak, czy jest to jedynie samoczynny odruch fizjologiczny, czy może reakcja na sygnały płynące z zewnątrz. Zagadkę tę rozwiązali badacze pod kierunkiem dr Giulii D’Adamo, neurobiolożki z Uniwersytetu w Parmie. Wyniki ich pracy opublikowano 5 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Eksperyment pod okiem ultrasonografu W badaniu wzięło udział 38 kobiet w trzecim trymestrze ciąży. Naukowcy przygotowali dla nich serię nagrań: od ludzi ziewających, przez osoby po prostu otwierające usta, aż po statyczne twarze bez wyrazu. Podczas gdy matki oglądały filmy, badacze monitorowali ich reakcje kamerą, a stan płodów śledzili w czasie rzeczywistym za pomocą ultrasonografii 2D, skupiając się na ruchach nosa i warg nienarodzonych dzieci. Wyniki były jednoznaczne. Podczas gdy matki zarażały się ziewaniem od postaci na ekranie (robiło to 64% badanych), ich dzieci nie pozostawały dłużne. Około 53% płodów ziewało w odpowiedzi na ziewnięcie matki. Co fascynujące, reakcja dziecka nie była natychmiastowa – następowała zazwyczaj po około półtorej minuty. Zauważono również bezpośrednią korelację: im częściej ziewała matka, tym częściej robiło to jej dziecko. Czy płód czuje ziewnięcie? Skoro płód nie widzi twarzy matki, w jaki sposób przejmuje jej zachowanie? Naukowcy wysunęli dwie główne hipotezy: Reakcja mechaniczna: płód może wyczuwać specyficzne drgania i ruchy przepony oraz klatki piersiowej matki podczas głębokiego wdechu, co stymuluje jego własny odruch. Sygnały hormonalne: ziewanie matki może wiązać się z gwałtowną zmianą poziomu hormonów lub natlenienia krwi, co niemal natychmiast dociera do organizmu dziecka przez łożysko. – W ciąży wszystko jest przygotowaniem do tego, co nastąpi później – tłumaczy Giulia D’Adamo. Ziewanie zaraźliwe może być rodzajem treningu neurobiologicznego, który przygotowuje dziecko do życia w grupie społecznej. Czemu tak właściwie służy ziewanie? To pompa na „nieczystości” mózgu Chociaż kojarzy nam się z nudą, to ziewanie pełni kluczowe funkcje biologiczne. Naukowcy podejrzewają, że pomaga ono schłodzić mózg i zwiększyć czujność w grupie (tzw. synchronizacja czujności). Odkrycia z kwietnia 2026 roku, opublikowane w czasopiśmie „Respiratory Physiology & Neurobiology” udowadniają, że sprawa może być jeszcze ciekawsza. Ziewanie ma być elementem wspierającym układ glimfatyczny – swojego rodzaju system „oczyszczania ścieków” w naszym mózgu. Gdy nie śpimy wystarczająco dobrze, ziewanie ma działać jak pompa, która pomaga wypłukiwać toksyny i zbędne produkty przemiany materii z tkanki mózgowej. U płodu, którego układ nerwowy rozwija się w zawrotnym tempie, taki „serwis sprzątający” może mieć niebagatelne znaczenie. Nie tylko ziewanie jest zaraźliwe Ziewanie zaraźliwe łączy nas z innymi istotami społecznymi, takimi jak szympansy, lwy, psy, a nawet papużki faliste. Co ciekawe, biologia zna jeszcze dziwniejsze przypadki „zaraźliwych” zachowań. Niedawne badania nad szympansami w niewoli wykazały istnienie „społecznie zaraźliwego oddawania moczu” – gdy jeden osobnik zaczynał to robić, reszta grupy często podążała za jego przykładem. Tego jednak dzieci przebywające w łonie matki powtarzać nie będą. Źródło: Current Biology, naukawpolsce.pl, Respiratory Physiology & Neurobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kupujesz wege burgery lub parówki? Nowe badanie naukowców ujawnia masowe zanieczyszczenie toksynami z grzybów
Nie jest dziś łatwo dobrze się odżywiać – pułapki czyhają nawet w pozornie zdrowych produktach. Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowodzą, że niemal 100 proc. produktów roślinnych jest zanieczyszczonych toksynami pochodzącymi z pleśni. To kolejny dowód ta to, że żywność roślinna nie zawsze jest całkowicie bezpieczna.
Mykotoksyny to naturalnie występujące związki wytwarzane przez niektóre rodzaje grzybów, szczególnie pleśni. To metabolity tzw. grzybów mikroskopijnych, trujące dla ludzi, zwierząt, roślin i drobnoustrojów. Stanowią poważne wyzwanie dla bezpieczeństwa żywności, szczególnie pochodzenia roślinnego. Najnowsze badania naukowców z University of Parma oraz Cranfield University, ujawniły powszechną obecność tych substancji w wegetariańskich i wegańskich produktach w Wielkiej Brytanii. Skala występowania i rodzaje wykrytych toksyn Analiza 212 próbek, obejmująca roślinne alternatywy dla mięsa oraz napoje roślinne, wykazała, że niemal wszystkie z nich zawierały co najmniej jedną z 19 badanych toksyn z grzybów. Przebadano 92 alternatyw mięsa oraz 120 napojów roślinnych, w tym m.in. wegańskie burgery, kiełbaski, kawałki roślinnego „kurczaka” oraz mleka owsiane, migdałowe i sojowe. Do analiz użyto chromatografii oraz spektrometrii. Wykryto m.in.: aflatoksyny, ochratoksynę A, zearalenon oraz toksyny z grupy Fusarium i Alternaria. W alternatywach mięsa było uderzająco dużo enniatyny oraz beauverycyny – występowały w ponad 93% próbek. Alternariol i tentoksyna były odpowiednio w 75% i 77,2% zamienników mięsa. Stężenia wszystkich mykotoksyn były znacząco wyższe w produktach imitujących mięso, niż w napojach roślinnych. To dobitny (i kolejny) dowód na to, że diety roślinne nie są tak bezpieczne jak sądzimy. Skąd się biorą mykotoksyny w żywności? Problem mykotoksyn w żywności roślinnej wynika z używanych w niej surowców: zboża, rośliny strączkowe czy nasiona są podatne na działanie pleśni, zarówno podczas uprawy, jak i po zbiorze. Obecność tych związków w żywności jest do pewnego stopnia nieunikniona, ale wyniki badania budzą niepokój. Tak powszechna obecność dowodzi, że coś jest nie tak w monitorowaniu procesów produkcji żywności. Ryzyko zdrowotne i normy bezpieczeństwa Pomimo wykrycia toksyn w niemal każdym produkcie, autorzy badania podkreślają, że ich poziomy w testowanej żywności zakupionej w Wielkiej Brytanii nie przekraczały limitów zalecanych przez Unię Europejską. Ostrzegają jednak przed bagatelizowaniem problemu. Choć jednorazowe spożycie produktu o niskiej zawartości mykotoksyn nie zagraża zdrowiu, ich regularna konsumpcja może prowadzić do stopniowej kumulacji mykotoksyn w organizmie. Dieta oparta niemal wyłącznie na produktach roślinnych znacząco zwiększa ryzyko. Chroniczne narażenie na mykotoksyny może skutkować osłabieniem układu odpornościowego, uszkodzeniem wątroby i nerek oraz przyczyniać się do rozwoju nowotworów. Co dalej z żywnością roślinną? Andrea Patriarca z Cranfield University zauważa, że brakuje przepisów do monitorowania mykotoksyn w nowych kategoriach produktów. Niezbędna jest ścisła współpraca na każdym etapie łańcucha dostaw – od upraw, przez magazynowanie, transport, po produkcję, a nawet ekspozycję w sklepach. Naukowcy uważają, że konieczne będzie rozszerzenie monitoringu surowców i prowadzenie dalszych badań. Już współpracują z sektorem spożywczym. Źródło: Food Control Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zagadka witaminy B12. Naukowcy próbują rozszyfrować jej związek z nowotworami
Witaminy są rekomendowane w prostych słowach: dostarczaj organizmowi ich odpowiednią ilość, a twoje ciało będzie dobrze funkcjonować. Ale działanie naszych organizmów jest dużo bardziej skomplikowane. Dostarczanie witamin nie zawsze jest czymś jednoznacznie pozytywnym. Udowodniła to seria nowych badań nad witaminą B12.
B12 jest ostatnio „na fali”. Dużo mówi się o efektach jej niedoborów, np. uporczywym zmęczeniu i spowolnionych funkcjach poznawczych. Jednak badania sugerują, że szerszy obraz funkcjonowania B12 w organizmie jest skomplikowany. Zauważono nowe zależności między poziomem B12 a niektórymi nowotworami – w tym rakiem płuc, piersi, przełyku i jelita grubego. Bez B12 nie ma życia B12, jest witaminą, bez której żadne zwierzę nie mogłoby przeżyć. Bierze udział w syntezie DNA oraz mieliny chroniącej nasze nerwy, jest też niezbędna do dojrzewania czerwonych krwinek oraz procesów przemian kwasów tłuszczowych i aminokwasów. Ponieważ rośliny jej nie potrzebują i nie wytwarzają, występuje wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego. Osoby na diecie roślinnej lub słabo wchłaniające składniki odżywcze często zmagają się z jej niedoborem. Jej rola w syntezie i stabilizacji DNA skłoniła naukowców do zbadania powiązań z nowotworami. Rak zaczyna się od uszkodzenia DNA – a poważny niedobór B12 pośrednio zakłóca procesy kopiowania i naprawy DNA. Niektórzy naukowcy twierdzili, że utrzymanie zdrowego poziomu B12 może pomóc chronić komórki przed niestabilnością genetyczną, a w konsekwencji – nowotworami. Prawda okazała się bardziej skomplikowana. Skutek czy przyczyna? B12 a nowotwory Jednak kolejne badania zagmatwały sprawę, wykazując związek między wysokim poziomem B12 a rakiem płuc. Zarówno nienaturalnie niski, jak i nienaturalnie wysoki poziom B12 został wykryty w przypadkach nowotworów w wielu badaniach na całym świecie. Ale czy to oznacza, że brak równowagi w spożyciu B12 powoduje raka? Okazuje się, że niekoniecznie. Jedną z przyczyn niejednoznaczności w badaniach jest to, że naukowcy często mierzą dwie różne rzeczy: ile B12 ludzie spożywają oraz ile jej krąży we krwi. Na poziom B12 we krwi wpływa nie tylko dieta, ale także to, jak organizm przechowuje, zużywa i transportuje tę witaminę. Wątroba magazynuje duże ilości B12, a kilka nowotworów – szczególnie rak wątroby – może zakłócać sposób jej przechowywania, transportu i uwalniania. Niektóre guzy wydają się również zwiększać produkcję białek transportujących B12 w krwiobiegu. Oznacza to, że podwyższony poziom B12 we krwi może być objawem lub skutkiem ubocznym choroby, a nie czynnikiem ją wywołującym. Niejednoznaczne badania: co wiemy na pewno? Badanie z 2026 roku obejmujące ponad 37 000 pacjentów z rakiem jelita grubego wykazało, że osoby z bardzo wysokim poziomem B12 miały znacznie gorszą przeżywalność. Nie udało się jednak ustalić związku przyczynowego. Metaanaliza z 2022 roku wykazała, że nie ma silnych dowodów na to, że wysokie spożycie i poziom B12 bezpośrednio powodują raka, pomimo powtarzających się korelacji. W przeglądzie z 2024 roku zbadano poziom B12 we krwi u pacjentów onkologicznych. Stwierdzono, że znaczenie diagnostyczne podwyższonego poziomu B12 pozostaje niepewne. Badanie z 2024 roku przeprowadzone na 3 758 pacjentach z nowotworami w Wietnamie jeszcze bardziej skomplikowało ten obraz. Osoby z zarówno nienaturalnie niskim, jak i nienaturalnie wysokim spożyciem wykazywały podwyższone ogólne ryzyko zachorowania na raka w porównaniu do średniego spożycia. Miało jednak swoje ograniczenia: polegano na kwestionariuszach, które są bardzo niedoskonałą miarą diety. Związek między rakiem a B12 pozostaje niejasny, a naukowcy wciąż próbują ustalić, czy witamina przyczynia się do choroby, jest jej wynikiem, czy też jedno i drugie. Jedna rzecz wydaje się jednak jasna: problemy mogą pojawić się zarówno przy nadmiarze, jak i niedoborze. Najlepiej – jak w wielu sprawach – celować w średni poziom, który jest „w sam raz”. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ziemniak zmienił ludzkie DNA. Niesamowita ewolucja pod Andami
Przez tysiące lat mieszkańcy wysokich partii Andów budowali cywilizacje w jednym z najbardziej wymagających środowisk na Ziemi. Jednak ich sukces nie opierał się wyłącznie na technologii czy strategii politycznej – najnowsze odkrycie dowodzi, że kluczem mógł być… skromny ziemniak. Niepozorne warzywo na zawsze zmieniło ich DNA.
Zgodnie z wynikami badań opublikowanych w prestiżowym czasopiśmie „Nature Communications”, rdzenni mieszkańcy Andów, zwłaszcza ludy posługujące się językiem keczua, przeszli unikalną adaptację genetyczną. Ich organizmy przystosowały się do trawienia ogromnych ilości skrobi w sposób, którego nie spotyka się u żadnej innej populacji na świecie. Niezwykły gen AMY1 Naukowcy pod kierunkiem prof. Omera Gokcumena, genetyka antropologicznego z University at Buffalo, przeanalizowali dane genomiczne od ponad 3700 osób z 85 populacji na całym świecie. Skupiono się na genie AMY1, który odpowiada za produkcję amylazy – enzymu znajdującego się w ślinie, który rozpoczyna proces rozkładu skrobi już w jamie ustnej. Większość ludzi posiada od 2 do 6 kopii tego genu. Jednak rdzenni mieszkańcy Peru mają ich średnio aż 10. To najwyższa znana liczba kopii AMY1 u jakiejkolwiek populacji na Ziemi. Ta nadwyżka pozwala na znacznie efektywniejsze pozyskiwanie energii z węglowodanów, co w warunkach wysokogórskich, gdzie tlenu jest mało, a zapotrzebowanie na kalorie ogromne, było warunkiem przetrwania. – To wspaniały przykład tego, jak kultura kształtuje biologię – komentuje wyniki dla agencji Reuters prof. Gokcumen. Przetrwają najsilniejsi (i najedzeni) Udomowienie ziemniaka w Andach nastąpiło między 6 000 a 10 000 lat temu. Analiza wykazała, że zmiany genetyczne pojawiły się niemal w tym samym czasie. Posiadanie dziesięciu lub więcej kopii genu AMY1 dawało przodkom dzisiejszych Peruwiańczyków 1,24 proc. przewagi reprodukcyjnej na pokolenie. Choć ta liczba wydaje się niewielka, w skali tysiącleci oznaczała drastyczną selekcję naturalną. Osoby lepiej trawiące skrobię były zdrowsze, silniejsze i częściej przekazywały swoje geny dalej, ostatecznie trwale zmieniając profil genetyczny całego regionu. Ziemniak ma przypadkowe pochodzenie Ziemniaki, jakie znamy, wyewoluowały około 9 milionów lat temu. Co ciekawe, są wynikiem naturalnej hybrydyzacji przodków dzisiejszych pomidorów z rośliną o nazwie Etuberosum. W wyniku ich mariażu powstała niezwykła roślina, której pomidory przekazały gen SP6A, który aktywuje wzrost bulw, a która z Euberosum otrzymała gen IT1, który kontrolował rozwój podziemnych łodyg. Połączenie tych dwóch instrukcji dało początek roślinie, która dzisiaj karmi miliardy ludzi. Bulwa, której nie znamy Dla przeciętnego mieszkańca Europy ziemniak to gładki, żółty lub biały owal z supermarketu. W Peru rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. W tamtejszych Andach uprawia się od 3 000 do 4 000 odmian tego warzywa. Przyjmują one barwy od głębokiego fioletu, przez róż i czerwień, aż po czerń, oferując wiele wartości odżywczych, o których zachodni świat dopiero zaczyna się dowiadywać. Od czasu hiszpańskiego podboju Imperium Inków w XVI wieku ziemniak stał się globalnym fenomenem. Pod koniec XVIII wieku był już podstawą diety w większości krajów europejskich. Legenda głosi, że to Thomas Jefferson spopularyzował w Ameryce frytki, przywożąc przepis na ziemniaki „smażone w małych plastrach” (fr. Pommes de terre frites) bezpośrednio z Francji. Ziemniaki zwiedziły więc cały glob, by finalnie ponownie znaleźć się w Ameryce – jednak w lekko odmienionej formie. Lekcja ludzkiej adaptacji Badanie opublikowane w „Nature Communications” jest jednym z najsilniejszych dowodów na to, jak szybko ludzie potrafią dostosować się do dostępnego pożywienia. Dzięki historii mieszkańców Andów widzimy jak na dłoni, że ewolucja nie jest tajemniczym zapisem odległej przeszłości, tylko procesem, który dzieje się tu i teraz. Także przez to, co regularnie gości na naszym talerzu. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Żyjemy w wirtualnej rzeczywistości? Nauka rzuca nowe światło na hipotezę symulacji
Czy świat to symulacja komputerowa? Hipoteza symulacji zakłada, że nasz świat może być wirtualną rzeczywistością stworzoną przez wyższą cywilizację. Jakie są na to dowody?
W tym artykule: Czym jest hipoteza symulacji Co nam grozi? Dowody na symulacje „Od dawna przyjmujemy za pewnik, że grawitacja jest jedną z podstawowych sił natury – jedną z niewidzialnych nici, które utrzymują Wszechświat w całości. Ale załóżmy, że to nieprawda. Załóżmy, że prawo grawitacji jest po prostu echem czegoś bardziej fundamentalnego: produktem ubocznym wszechświata działającego jak komputer” – pisze fizyk Melvin M. Vopson z Uniwersytetu w Portsmouth. Jego praca na ten temat została opublikowana w czasopiśmie „AIP Advances”. Uczony przekonuje, że zachowanie materii pod wpływem grawitacji wcale nie musi być wynikiem oddziaływania siły. Być może jest to sposób, w jaki Wszechświat kompresuje informacje, z którymi musi pracować. Zdaniem Vopsona dokładniejsze analizy sugerują, że nasza rzeczywistość wydaje się zachowywać jak proces obliczeniowy. To wpisuje się w tzw. hipotezę symulacji, którą w 2003 roku przedstawił szwedzki filozof Nick Bostrom. Zajmuje się on głównie tematami związanymi z transhumanizmem, m.in. klonowaniem ludzi, sztuczną inteligencją czy krioniką. Sama koncepcja kojarzy się też z wizjami science fiction, takimi jak w filmach z serii „Matrix”. Czym jest hipoteza symulacji Ogólnie rzecz biorąc, hipoteza symulacji zakłada, że rozwijający się gatunek ludzki – a więc nasi potomkowie – osiągną tak zaawansowaną technologię i będą dysponować tak dużą mocą obliczeniową, że będą w stanie stworzyć skomplikowaną „symulację przodków”. Zrobią to, aby zobaczyć, jak wyglądało przeszłe życie na Ziemi, a być może nawet w całym Wszechświecie. „Byłyby one [postacie w symulacji – przyp. red] dokładnymi symulacjami poprzedników istot, które dokonały symulacji. Dokładnymi na tyle, żeby symulowane umysły były świadome i posiadały te same rodzaje doświadczeń, którymi my dysponujemy. Spróbuj pomyśleć o tej symulacji jak o bardzo realistycznie urządzonym środowisku wirtualnym, ale takim, w którym mózgi zamieszkujące ten świat same stanowią część symulacji” – wyjaśniał Bostrom w artykule, który ukazał się na łamach magazynu „Filozofuj”. Bostrom uważa, że jeśli istnienie symulacji przodków jest możliwe, to bardziej prawdopodobne jest, że znajdujemy się we wnętrzu jednej z takich symulacji (choć nie jesteśmy tego świadomi), niż że jesteśmy rzeczywistymi biologicznymi ludźmi. Co nam grozi? W swojej hipotezie symulacji Bostrom przedstawia trzy twierdzenia. Pierwsze głosi, że prawie wszystkie cywilizacje znajdujące się na naszym poziomie rozwoju technologicznego wyginęły, zanim osiągnęły pułap pozwalający na stworzenie symulacji przodków. Drugie, że liczba technologicznie dojrzałych cywilizacji, które są zainteresowane symulowaniem przodków jest niemal równa zeru. Innymi słowy – że te zaawansowane społeczności nie chcą tworzyć takich symulacji. A trzecie twierdzenie głosi, że „prawie na pewno żyjemy w symulacji komputerowej”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/teoria-symulacji-czy-swiat-w-ktorym-zyjemy-jest-wirtualny-elon-musk-wsrod-zwolennikow-tej-idei-d696e8e.jpg" width="1000" height="562" alt="Teoria symulacji. Czy świat, w którym żyjemy jest wirtualny? Elon Musk wśród zwolenników tej idei" title="Teoria symulacji. Czy świat, w którym żyjemy jest wirtualny? Elon Musk wśród zwolenników tej idei" /> Przyjmując za filozofem, że wszystkie twierdzenia nie mogą być fałszywe, mamy do wyboru dwa główne scenariusze: Jesteśmy częścią symulacji, ale o tym nie wiemy. Nie jesteśmy w symulacji, ale za to wyginiemy, zanim będziemy mogli taką stworzyć. Zdaniem zwolenników hipotezy symulacji, obecny poziom rozwoju technologii cyfrowych i sztucznej inteligencji wskazuje, że pierwszy scenariusz wcale nie jest nieprawdopodobny. Ale skąd mamy wiedzieć, czy żyjemy w sztucznie zaprogramowanym świecie? Dowody na symulacje W 2017 roku grupa fizyków pod kierunkiem Toma Campbella zaproponowała kilka eksperymentów, które mogłyby zweryfikować prawdziwość hipotezy symulacji. Ich pomysł opiera się na założeniu, że symulacja – jeśli istnieje – ma ograniczone zasoby, a więc nie symuluje wszystkiego we Wszechświecie równocześnie. Mówiąc prościej, w symulacji podobnie jak w grze komputerowej, wczytywane są tylko te fragmenty świata, na które właśnie patrzy „gracz”, a w symulacji – każdy z nas. Kluczem do ustalenia, czy znajdujemy się w symulowanym czy w rzeczywistym świecie, byłoby więc ustalenie, kiedy informacja staje się dostępna dla nas, obserwatorów, a następnie wychwycenie momentu, w którym się „wczytuje” (swoistego błędu Matriksa). Przetestowanie tego – twierdzi zespół – nie jest bardzo skomplikowane i pozostaje w naszym zasięgu. Doświadczenie – wykorzystujące tzw. eksperyment z podwójną szczeliną, pokazujący dwoistą naturę światła– miałoby polegać na zmuszeniu „silnika wirtualnej rzeczywistości do stworzenia nieciągłości w renderowaniu symulacji lub błędu w wytwarzaniu zdarzenia charakterystycznego dla naszej rzeczywistości”. Wyłapanie takiego błędu miałoby być dowodem na to, że nasz świat to tylko symulacja. Kolejnym punktem badań mogłaby być próba uszkodzenia bądź zniszczenia danych dotyczących symulacji. Pytanie tylko, czy wtedy nie wyłączylibyśmy samych siebie? Źródło: The Conversation
Wirusy pękają jak popcorn. Naukowcy właśnie odkryli, że dźwięk może być skuteczniejszy niż leki
Wyobraź sobie walkę z pandemią za pomocą… krzyku. Brzmi to trochę jak scenariusz science fiction? Fizycy właśnie udowodnili, że precyzyjnie wymierzone fale dźwiękowe potrafią dosłownie rozerwać cząsteczki wirusów SARS-CoV-2 oraz grypy. Ta nowa metoda walki z patogenami nie opiera się na skomplikowanej chemii, lecz na czystej geometrii i fizyce.
Ultradźwięki – szczególnie w medycynie – kojarzą się głównie z badaniem narządów czy rutynowymi kontrolami w trakcie ciąży. Zespół naukowców z Uniwersytetu São Paulo w Brazylii postanowił wykorzystać je jako precyzyjny pocisk kinetyczny. Wyniki ich badań, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports”, pokazują zupełnie nowy pomysł na neutralizowanie zagrożenia biologicznego bez użycia nawet kropli chemii. Jak dźwięk może niszczyć wirusy? Pękają jak popcorn Mechanizm odkryty przez Brazylijczyków opiera się na zjawisku rezonansu akustycznego. Każdy obiekt posiada swoją naturalną częstotliwość drgań. Jeśli uderzymy w niego falą o dokładnie tej samej częstotliwości, drgania zaczną się kumulować, aż struktura nie wytrzyma napięcia. – To trochę tak, jakby walczyć z wirusem za pomocą krzyku – tłumaczy prof. Odemir Martinez Bruno, jeden z fizyków biorących udział w badaniu. – Udowodniliśmy, że energia fal dźwiękowych powoduje zmiany morfologiczne w cząsteczkach wirusa, aż te eksplodują niczym ziarna kukurydzy w mikrofalówce. Podczas testów laboratoryjnych naukowcy użyli standardowych maszyn do USG emitujących fale o wysokiej częstotliwości (od 3 do 20 MHz). Co się okazało? Osłonki wirusów SARS-CoV-2 oraz grypy A (H1N1) uległy rozerwaniu, a to sprawiło, że patogeny stały się niezdolne do infekowania komórek gospodarza. Dlaczego wirus ginie od dźwięków, a my nie? Najważniejsza jest geometria. Większość wirusów otoczkowych, w tym koronawirusy czy wirusy grypy, ma kształt sferyczny. To właśnie ta idealna kulistość sprawia, że są one wyjątkowo podatne na rezonans akustyczny. Cząsteczka wirusa pochłania energię znacznie efektywniej niż otaczające ją komórki ludzkie, które mają inne kształty i rozmiary. Badacze mieli wątpliwość, czy aby na pewno to dźwięk niszczy wirusy, a nie inne zjawiska towarzyszące jego generowaniu. Potwierdzili jednak, że temperatura i pH otoczenia pozostały stabilne, co wykluczyło przypadkowe uszkodzenie tkanek przez ciepło. Dodatkowo zjawisko rezonansu różni się od tzw. kawitacji (tworzenia się i pękania bąbelków gazu), która jest wykorzystywana do sterylizacji narzędzi chirurgicznych, ale niszczy wszystko na swojej drodze. Rezonans działa jak snajper – uderza tylko w wirusa. To broń odporna na mutacje Największym problemem współczesnej medycyny są mutacje. Wirusy zmieniają swoje białka kolca, by oszukać szczepionki i leki przeciwwirusowe. Jednak dźwięk nie przejmuje się chemią. Atakuje on strukturę fizyczną patogenu. Nawet jeśli wirus zmutuje, by ominąć przeciwciała, jego kształt i fizyczna wytrzymałość osłonki pozostają niemal identyczne. Dzięki temu ultradźwięki mogą stać się uniwersalnym narzędziem, na które patogeny nigdy nie wykształcą oporności. Ekologiczna i czysta medycyna Farmakolog Flávio Protásio Veras podkreśla, że jest to rozwiązanie niezwykle ekologiczne. Tradycyjne środki dezynfekujące i leki przeciwwirusowe generują odpady chemiczne i mogą wpływać na środowisko. Ultradźwięki są czyste, bezinwazyjne i nie pozostawiają po sobie żadnych szkodliwych substancji. Choć metoda ta jest jeszcze w fazie testów laboratoryjnych i nie została przetestowana na ludziach, naukowcy już teraz sprawdzają, czy w podobny sposób uda się „zakrzyczeć” inne groźne choroby, takie jak denga, Zika czy Chikungunya. Źródło: Scientific Reports, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Brutalna zima zmieniła ludzi. Archeolodzy odkryli ślady technologicznego skoku sprzed tysięcy lat
Epoka lodowcowa mogła być nie tylko czasem walki o przetrwanie, ale też impulsem do rozwoju. Archeolodzy odkryli w centralnych Chinach kamienne narzędzia sprzed 146 tysięcy lat, które wskazują, że ekstremalne ochłodzenie mogło zmusić naszych przodków do technologicznych innowacji dużo wcześniej, niż dotąd sądzono.
Przez długi czas archeolodzy zakładali, że największe technologiczne zmiany w prehistorii następowały wtedy, gdy klimat stawał się łagodniejszy, a warunki życia bardziej stabilne. Nowe badania sugerują jednak coś odwrotnego. Analiza kamiennych narzędzi odkrytych w środkowych Chinach wskazuje, że ludzie zaczęli tworzyć bardziej wyspecjalizowane ostrza do obróbki mięsa już około 146 tysięcy lat temu, w czasie jednej z chłodniejszych faz epoki lodowcowej. Zdaniem naukowców to właśnie ekstremalne warunki mogły przyspieszyć rozwój ludzkiej pomysłowości i planowania. Surowa zima zmuszała ludzi do większej kreatywności Kluczowe okazało się datowanie stanowiska Lingjing, gdzie od lat odkrywane są kości zwierząt i kamienne narzędzia używane do ich oprawiania. W jednej z kości naukowcy znaleźli niewielkie kryształy kalcytu zawierające śladowe ilości uranu. Dzięki analizie rozpadu uranu do toru udało się dokładniej określić wiek znalezisk. Wynik zaskoczył badaczy, bo narzędzia okazały się o około 20 tysięcy lat starsze, niż wcześniej sądzono. Powstały nie podczas cieplejszego okresu między zlodowaceniami, ale w czasie wyjątkowo surowego ochłodzenia. – Ludzie często wyobrażają sobie kreatywność jako coś, co rozkwita w dobrych czasach. Odkrycie, że te narzędzia kamienne powstały w surowej epoce lodowcowej, mówi co innego. Trudne czasy mogą zmusić nas do adaptacji – mówi Yuchao Zhao, główny autor artykułu opisującego odkrycia w „Journal of Human Evolution”. Stanowisko Lingjing było zamieszkiwane przez Homo juluensis spokrewnionego zarówno z neandertalczykami, jak i współczesnymi ludźmi. Badacze przypuszczają, że grupy te mogły się ze sobą kontaktować. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzowali się bardzo dużym rozmiarem mózgu i cechami obserwowanymi zarówno u archaicznych ludzi wschodnioazjatyckich, jak i u neandertalczyków w Europie. Misternie zrobione narzędzia kamienne Do niedawna archeolodzy uważali, że starożytni ludzie żyjący w Azji Wschodniej w późnym środkowym plejstocenie, czyli ok. 300 000–120 000 lat temu, nie poczynili znaczących postępów technologicznych w porównaniu z prehistorycznymi ludźmi żyjącymi w Europie i Afryce. Najnowsze odkrycie rzuca zatem zupełnie nowe światło na mieszkańców tego regionu świata. Co więcej, same narzędzia odnalezione na stanowisku okazały się bardziej zaawansowane, niż początkowo przypuszczano. Archeolodzy odkryli specjalnie przygotowane kamienne rdzenie (surowe kawałki kamienia, od których oddzielono co najmniej jeden odłupek, przyp. red) o kształcie dysku, z których odłupywano ostre fragmenty służące do cięcia mięsa i rozbierania tusz zwierząt. Nie były to przypadkowo wyrzeźbione kamienie. Badacze podkreślają, że ich wykonanie wymagało planowania, precyzji i dobrej znajomości właściwości skał. Ludzie z gatunku Homo juluensis według badaczy mieli wytwarzać te narzędzia, uderzając małymi kamieniami o większe rdzenie kamienne. Niektóre rdzenie były obrabiane dość równomiernie z obu stron, a inne miały bardziej starannie ukształtowaną strukturę. Jedna strona służyła głównie jako powierzchnia do uderzania, zaś druga była formowana w celu uzyskania ostrych odłupków. Długa historia innowacji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej Naukowcy podkreślają, że te asymetryczne narzędzia są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że starożytni ludzie z Chin nie tylko odłamywali kawałki kamienia na chybił trafił. Zarządzali rdzeniem jak obiektem trójwymiarowym, nadając różnym powierzchniom różne role i zachowując kąty proste, aby stale wytwarzać użyteczne odłupki. – Nie była to przypadkowa produkcja odłupków, ale technologia wymagająca planowania, precyzji i dogłębnego zrozumienia właściwości kamienia i mechaniki pękania – mówi Zhao. – Narzędzia te wykazują istotne podobieństwa do technologii środkowopaleolitycznych, często kojarzonych z neandertalczykami w Europie i przodkami Homo sapiens w Afryce, co sugeruje, że zaawansowana myśl technologiczna nie ograniczała się do zachodniej Eurazji – dodaje badacz. Zhao podkreśla, że kamienne artefakty pozostawione przez Homo juluensis w Lingjing sugerują, że tamtejsi ludzie byli zdolni do złożonego myślenia i kreatywności. – Badania te ujawniają o wiele bogatszą historię innowacji, inteligencji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej – podsumowuje Zhao. Źródło: Journal of Human Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Wzrost o niemal 100%. Coraz więcej osób deklaruje narodowość śląską
Według nowego raportu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach już ponad 30 proc. mieszkańców konurbacji deklaruje tożsamość śląską. To wyraźny wzrost wobec wyników spisu powszechnego z 2021 roku.
Raport pt. „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” to wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ. Badanie przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Składało się z ankiety internetowej na próbie 729 osób, wywiadów grupowych i wywiadów pogłębionych. Naukowcy próbowali odgadnąć, dlaczego tożsamość śląską zadeklarowało w ich badaniach znacznie więcej osób niż w oficjalnym spisie powszechnym. Tożsamość śląska popularniejsza o niemal 100% Badania prof. Myśliwiec i dr Słupika wykazały, że tożsamość śląską deklaruje aż 30,7 proc. mieszkańców konurbacji śląskiej (w jej skład wchodzi aż 19 miast, m.in. Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze i Bytom). To znacznie więcej, niż w spisie powszechnym z 2021 roku, kiedy było to 18.7 proc. Wtedy narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego). Czy powszechność tożsamości śląskiej faktycznie tak bardzo się zwiększyła, czy może w spisie powszechnym była niedoreprezentowana? Naukowcy skłaniają się ku tej drugiej możliwości. Dlaczego Ślązacy ukrywali swoją tożsamość w spisie powszechnym? – Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Myśliwiec na konferencji prasowej prezentującej wyniki raportu. Ale było coś jeszcze: w formularzach do wypełnienia podczas spisu powszechnego deklaracja narodowości innej niż polska nie była oczywista. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”. To utrudnienie też mogło zaważyć na wynikach. Narodowość śląska rośnie w siłę Prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ, podkreśla że świadomość śląskiej tożsamości i lokalna duma z przynależności do niej znacznie wzrosły w ostatnich latach. Dr Tomasz Słupik przypomina kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament i była dwukrotnie zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Mimo weta doszło do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością. Według raportu dla 72,4 proc. respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Coraz więcej Ślązaków chciałoby też wpisania języka śląskiego na listę języków regionalnych oraz nieobowiązkowego nauczania go w szkołach. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jedzenie mniejszych porcji może utrudniać odchudzanie. Naukowcy wyjaśniają dlaczego
Naukowcy odkrywają, jak objętość jedzenia na talerzu wpływa na apetyt i sytość, podważając tym samym przekonanie, że drastyczne ograniczanie porcji jest najskuteczniejszą strategią odchudzania.
Spis treści: Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Zaledwie kilka kęsów drożdżówki może dostarczyć tyle samo kalorii, co cały talerz kurczaka, warzyw i dodatków skrobiowych – a przy tym zajmuje ułamek czasu potrzebnego na zjedzenie pełnowartościowego posiłku. Ta dysproporcja pokazuje, że w tradycyjnym podejściu do odchudzania od dawna istnieje pewne „martwe pole”. Przez dziesięciolecia główne nurty poradnictwa dietetycznego opierały się na restrykcjach: planach posiłków o wartości 1200 kalorii, koktajlach zastępujących posiłek i przekonaniu, że jedzenie mniej zawsze oznacza lepsze efekty. Coraz więcej badań z zakresu żywienia sugeruje jednak, że problemem nigdy nie była wyłącznie ilość spożywanego jedzenia, ale także forma, w jakiej dostarczane są kalorie. Badania kontrolowane pokazują, że diety bogate w żywność wysokoprzetworzoną sprawiają, że ludzie spożywają więcej kalorii – nawet wtedy, gdy posiłki mają podobną wartość odżywczą lub mniejszą objętość. Innymi słowy, przyrost masy ciała może wynikać nie tyle z jedzenia „zbyt dużej ilości jedzenia”, ile z konsumowania produktów, które ułatwiają nieświadome przejadanie się. Ta zmiana wpływa dziś na sposób, w jaki naukowcy postrzegają odchudzanie – już nie tylko jako kwestię ograniczania kalorii, ale także tego, jak struktura żywności, mechanizmy apetytu i środowisko kształtują nasze nawyki żywieniowe w dłuższej perspektywie. – Nigdy nie mówię swoim pacjentom, żeby po prostu jedli mniej kalorii – podkreśla dr Fatima Cody Stanford z Massachusetts General Hospital i Harvard Medical School. – Zachęcam ich, by wybierali żywność lepszej jakości. Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Dla wielu osób zalecenie „jedz mniej” okazuje się nieskuteczne, ponieważ skupia się wyłącznie na ograniczaniu kalorii, ignorując to, jak naprawdę działają głód i mechanizmy regulujące jedzenie. Ludzie zazwyczaj kontrolują ilość spożywanego jedzenia na podstawie objętości posiłku – czyli tego, jak dużo jedzenia fizycznie znajduje się na talerzu – a nie poprzez dokładne liczenie kalorii. Gdy jednak podczas restrykcyjnych diet porcje drastycznie się zmniejszają, posiłki często pozostawiają uczucie głodu i frustracji. – Nie lubię przekazu „jedz mniej”, ponieważ ludzie mają dość silnie zakorzenione poczucie tego, jaka ilość jedzenia jest odpowiednia – mówi prof. Barbara Rolls z Penn State. – Do dorosłości zjadamy tysiące posiłków, więc widok talerza wypełnionego tylko do połowy sprawia, że od początku czujemy głód. Problem staje się jeszcze większy, gdy mniejsze porcje składają się z produktów o wysokiej gęstości kalorycznej – takich jak słodkie wypieki, chipsy czy inna mocno przetworzona żywność. Tego typu produkty mogą dostarczać dużo energii w niewielkiej objętości, a jednocześnie nie zapewniają uczucia sytości na długo. Wiele produktów wysokoprzetworzonych jest projektowanych tak, aby można było je jeść szybko i bez większego wysiłku. Często łączą one rafinowane węglowodany, tłuszcze i sól w sposób, który sprawia, że są wyjątkowo smakowite. Jednocześnie zawierają mało wody i błonnika, mają miękką konsystencję i wymagają minimalnego żucia. Takie połączenie sprawia, że człowiek może spożyć dużą liczbę kalorii w bardzo krótkim czasie – zanim organizm zdąży wysłać sygnały sytości. Czas odgrywa tu kluczową rolę. Sygnały informujące mózg o tym, że masz już dość jedzenia, nie włączają się natychmiast. Hormony i receptory rozciągania w żołądku potrzebują od 15 do 20 minut, aby zarejestrować sytość. Do tego czasu szybko spożywane, wysokoenergetyczne produkty mogą dostarczyć już setki nadmiarowych kalorii. To jeden z powodów, dla których „jedzenie mniej” nie jest wyłącznie kwestią samokontroli. – W takich warunkach organizm jest biologicznie i psychologicznie zaprogramowany, by jeść dalej – mówi dr Traci Mann, psycholożka i dyrektorka Health and Eating Lab na Uniwersytecie Minnesoty. Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Osoby, które chcą schudnąć wcale nie muszą jeść mniej – często wystarczy, że będą jeść inaczej. Coraz więcej badań pokazuje, że zamiast eliminować całe grupy produktów czy stosować restrykcyjne diety, lepiej budować posiłki wokół białka, błonnika i żywności minimalnie przetworzonej. Takie podejście może zwiększać uczucie sytości i jednocześnie ograniczać całkowitą liczbę spożywanych kalorii. Przegląd badań opublikowany w 2020 roku w „Journal of Obesity and Metabolic Syndrome” wykazał, że dieta wysokobiałkowa może skutecznie wspierać redukcję masy ciała oraz pomagać zapobiegać ponownemu przybieraniu na wadze – choć naukowcy zaznaczają, że nadal brakuje długoterminowych badań klinicznych na ten temat. Jednym z powodów jest wpływ białka na hormony regulujące apetyt. Białko zwiększa poziom hormonów odpowiedzialnych za uczucie sytości, a jednocześnie obniża poziom greliny, czyli hormonu głodu. – Grelina wysyła organizmowi sygnał, że trzeba jeść – wyjaśnia dr Fatima Cody Stanford. – Jest produkowana zarówno w żołądku, jak i w mózgu, i pobudza apetyt. Błonnik to kolejny składnik odgrywający ważną rolę w kontroli masy ciała. Zwiększa objętość posiłków i spowalnia tempo przesuwania się jedzenia przez układ pokarmowy, dzięki czemu uczucie sytości utrzymuje się dłużej. Przegląd badań opublikowany w 2013 roku w „Journal of the American College of Nutrition” wykazał, że wyższe spożycie błonnika wiąże się z niższą masą ciała. Posiłki bogate w białko i błonnik mogą zmniejszać ryzyko późniejszego przejadania się – nie dlatego, że człowiek zmusza się do jedzenia mniej, ale dlatego, że takie jedzenie jest po prostu bardziej sycące. Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Ponieważ ludzie oczekują określonej ilości jedzenia, aby poczuć satysfakcję, na nasze zachowania żywieniowe silnie wpływa to, co widzimy na talerzu. Badania prof. Barbary Rolls wykazały, że nawet samo sprawienie, by jedzenie wydawało się większe – np. dzięki bardziej puszystej strukturze lub nieregularnym kształtom — może wpływać na to, ile jedzenia nakładamy sobie i ostatecznie spożywamy. Właśnie dlatego prof. Barbara Rolls zaleca spożywanie większej ilości produktów o niskiej „gęstości energetycznej”, co oznacza mniejszą liczbę kalorii w przeliczeniu na gram jedzenia. – Jeśli obniżymy gęstość energetyczną posiłku o 30 procent, a smak pozostanie taki sam, ludzie naturalnie spożyją o około 30 procent mniej kalorii – wyjaśnia. – Dzieje się tak dlatego, że większość osób zjada zazwyczaj podobną objętość lub wagę jedzenia. W praktyce oznacza to, że talerz może wyglądać równie sycąco, ale będzie oparty na produktach o wyższej zawartości wody i błonnika – takich jak zupy, owoce, warzywa, fasola, jogurt, płatki owsiane czy gulasze – zamiast na żywności o wysokiej gęstości kalorycznej, np. brownie, chipsach, tłustych serach czy masłach orzechowych. Badanie z 2025 roku opublikowane w „American Journal of Clinical Nutrition” również sugeruje, że gdy ludzie jedzą głównie żywność naturalną lub minimalnie przetworzoną, mogą spożywać większą objętość posiłków, przyjmując jednocześnie mniej kalorii niż w przypadku diety wysokoprzetworzonej. Nie oznacza to jednak, że produkty o wysokiej gęstości kalorycznej są z natury złe. – Nie powiedziałabym, że istnieje coś, czego nie wolno jeść, ale im wyższa gęstość kaloryczna, tym większą uwagę należy zwracać na spożywane ilości – mówi prof. Barbara Rolls. Zauważa również, że w jej badaniach osoby spożywające mniej kalorii dzięki posiłkom o niskiej gęstości energetycznej (np. zupom), nie mają tendencji do późniejszego rekompensowania sobie tego większą ilością jedzenia, co często zdarza się w przypadku tradycyjnych, restrykcyjnych diet. Choć warto zwracać uwagę na kalorie, nie powinny one stać się obsesją. Najważniejsze jest znalezienie zdrowego i satysfakcjonującego sposobu odżywiania, który będzie można utrzymać przez długi czas. – Celem nie jest tylko zrzucenie kilogramów – mówi badaczka. – Jedzenie jest jednym z codziennych źródeł przyjemności, dlatego trudno wyobrazić sobie spędzenie całego życia na diecie opartej wyłącznie na produktach, których się nie lubi, tylko po to, by stale kontrolować wagę. Źródło: National Geographic
Sportowcy coraz częściej trenują odporność na upał. Jakie są ich granice wytrzymałości?
Regularna ekspozycja na wysoką temperaturę może zmusić organizm do adaptacji do upału – poprawiając m.in. tempo pocenia, objętość krwi i pracę układu krążenia. Pytanie brzmi jednak: czy istnieje granica tego, jak wiele człowiek jest w stanie wytrzymać?
Ile upału jest w stanie wytrzymać człowiek? To pytanie, które coraz trudniej ignorować. W marcu tego roku biegaczom biorącym udział w maratonie w Los Angeles pozwolono zakończyć bieg niemal 13 kilometrów przed metą, gdy temperatura zbliżyła się do 32°C. Z kolei podczas igrzysk olimpijskich w Paryżu w 2024 roku organizatorzy wdrożyli specjalne procedury chłodzenia i dokładnie monitorowali temperaturę wewnętrzną sportowców w obawie przed skutkami ekstremalnego upału. W obliczu coraz częstszych fal ekstremalnych upałów coraz więcej sportowców sięga po aklimatyzację cieplną. To metoda treningu mająca przygotować organizm do wysiłku w wysokich temperaturach i poprawić jego zdolność do radzenia sobie z upałem. W 2024 roku Manika Gamble, biegaczka z Atlanty, postanowiła przetestować tę strategię przed wieloetapowym biegiem przez wydmy Namibii, gdzie temperatura mogła sięgać nawet około 62°C. Dwa miesiące przed startem zaczęła treningi adaptacyjne do upału – trzy razy w tygodniu skakała na skakance lub ćwiczyła w saunie, łącząc te sesje ze swoim standardowym planem treningowym. Wyposażona w ochronę przeciwsłoneczną i duże zapasy wody, Manika ukończyła cały bieg liczący około 250 kilometrów. Większość biegaczy nigdy nie będzie musiała mierzyć się z aż tak ekstremalnymi warunkami. Jednak wraz z rosnącymi temperaturami badacze podkreślają, że podobne mechanizmy adaptacyjne mogą mieć znaczenie dla każdego, kto spędza czas w upale. Dziś pytanie nie brzmi już tylko, czy organizm potrafi przystosować się do wysokich temperatur, ale także – jak daleko może bezpiecznie sięgać ta adaptacja. Jak działa aklimatyzacja cieplna? U swej podstawy aklimatyzacja cieplna polega na trenowaniu organizmu, aby chłodził się bardziej efektywnie. Poprzez powtarzalną ekspozycję na wysokie temperatury zaczyna kształtować się szereg zmian fizjologicznych. – Ludzie mają naprawdę niesamowitą zdolność adaptacji do upału. To nasz unikatowy przepływ krwi oraz system pocenia się sprawiają, że – nawet na tle świata ssaków – jesteśmy wyjątkowo zdolni do reagowania na wysokie temperatury – mówi prof. Chris Minson, współdyrektor laboratorium fizjologii wysiłkowej i środowiskowej na Uniwersytecie Oregońskim. Proces adaptacji zaczyna się już przy regularnym kontakcie z ciepłem, choćby podczas pierwszych gorących dni lata. Jednak celowy trening w wysokiej temperaturze sprawia, że zmiany zachodzą szybciej i są bardziej wyraźne. – Podczas wysiłku w wysokiej temperaturze organizm musi oddawać ciepło do otoczenia i utrzymywać względnie niską temperaturę ciała – wyjaśnia prof. Julien Périard z University of Canberra. – Podstawowym mechanizmem chłodzenia jest parowanie potu. Trening w upale sprawia, że organizm staje się w tym coraz skuteczniejszy. Człowiek zaczyna pocić się wcześniej i efektywniej, dzięki czemu może szybciej odprowadzać ciepło i zapobiegać nadmiernemu wzrostowi temperatury wewnętrznej. Zmienia się również układ krążenia. Jak wyjaśnia prof. Julien Périard, u większości osób dochodzi do zwiększenia całkowitej objętości krwi, zwłaszcza osocza. – Dzięki temu krążenie staje się wydajniejsze, a tętno podczas wysiłku spada – mówi dr Robert Kenefick z UMass Lowell. Mniejsze obciążenie układu sercowo-naczyniowego sprawia, że wysiłek, który wcześniej wydawał się bardzo wymagający, staje się łatwiejszy do zniesienia nawet w wysokiej temperaturze. Jak sportowcy trenują odporność na upał? W przypadku sportowców trening aklimatyzacyjny często odbywa się w specjalnych komorach klimatycznych, gdzie temperatura i wilgotność są ściśle kontrolowane. Jedną z metod stosowanych w badaniach dr Roberta Keneficka jest długotrwały wysiłek o niskiej intensywności wykonywany w wysokiej temperaturze. – Zazwyczaj prosimy badanych o stuminutowy spacer każdego dnia przez dziesięć dni – mówi. Pierwszego dnia wielu nie jest w stanie ukończyć pełnej sesji bez przegrzania. Jednak w miarę upływu dni ich temperatura wewnętrzna rośnie wolniej, tętno pozostaje niższe i są w stanie zajść dalej mniejszym kosztem. Podobne efekty można osiągnąć także poza laboratorium – trenując podczas upalnej pogody (lub w ogrzewanym pomieszczeniu) albo dodając kolejne warstwy odzieży, na przykład bluzę z kapturem. Większość ekspertów zaleca łączenie ekspozycji na ciepło z lżejszymi treningami, przy jednoczesnym zachowaniu intensywniejszych ćwiczeń, takich jak sesje szybkościowe, na chłodniejsze warunki. Naukowcy odkrywają również, że metody pasywne, takie jak zanurzenie w ciepłej wodzie lub sesje w saunie po treningu, mogą być równie skuteczne i mniej obciążające dla organizmu. Dr Robert Kenefick twierdzi, że większość osób powinna stosować kombinację aktywnych i pasywnych metod treningu cieplnego. Kluczem jest zachowanie ostrożności. Upał to potężny stresor fizjologiczny, a adaptacja wymaga czasu. Eksperci zalecają stopniowe budowanie ekspozycji, monitorowanie reakcji organizmu i traktowanie nawodnienia jako priorytetu. – Jeśli się odwodnisz, twoje pocenie się zmniejszy, a wtedy będziesz mieć naprawdę poważne kłopoty – mówi prof. Chris Minson. Nawet stosunkowo krótkie programy adaptacyjne, trwające około 7–10 dni, mogą przynieść zauważalne efekty. Prof. Chris Minson zaleca jednak bardziej długofalowe podejście – stopniowe oswajanie organizmu z wysoką temperaturą przez kilka tygodni, zamiast intensywnego „przyspieszonego” treningu. Coraz więcej sportowców korzysta także z sensorów monitorujących obciążenie cieplne, takich jak CORE, które pozwalają śledzić reakcję organizmu w czasie rzeczywistym. Eksperci podkreślają jednak, że takie urządzenia powinny być jedynie uzupełnieniem, a nie zastępstwem dla własnych odczuć. Aklimatyzacja cieplna nie oznacza również, że możesz porzucić pozostałe środki ostrożności. – Jeśli zaczniesz wolniej i pobiegniesz spokojniejszym tempem, organizm będzie wytwarzał mniej ciepła, więc łatwiej będzie mu je odprowadzać – wyjaśnia prof. Chris Minson. – Dzięki temu możesz utrzymać wysiłek przez dłuższy czas. Gdzie leży granica ludzkiej odporności na upał? Choć możesz wytrenować swoje ciało tak, by lepiej reagowało na upał, ma ono swoje granice. Organizatorzy zawodów coraz częściej opierają się na wskaźniku WBGT (wet-bulb globe temperature), który uwzględnia temperaturę, kąt padania promieni słonecznych, zachmurzenie, prędkość wiatru oraz wilgotność, aby określić, kiedy warunki stają się niebezpieczne. Prof. Julien Périard i inni badacze ustalili, że ponad jedna czwarta wszystkich biegów długodystansowych odbywa się w umiarkowanym, wysokim lub ekstremalnym upale. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na zdolność organizmu do radzenia sobie z upałem jest wilgotność powietrza. Im jest wyższa, tym większe staje się ryzyko chorób związanych z przegrzaniem. Gdy powietrze jest już nasycone parą wodną, pot nie odparowuje tak skutecznie, a organizm traci możliwość efektywnego chłodzenia się. Dlatego dzień z temperaturą 32°C i wysoką wilgotnością może być bardziej niebezpieczny niż znacznie gorętsze, ale suche warunki. Badania prowadzone na Penn State University wykazały, że granica bezpieczeństwa dla młodych, zdrowych dorosłych osób (bez wcześniejszej aklimatyzacji do upału) wynosi około 31°C przy 100-procentowej wilgotności. Nie wszyscy reagują jednak na upał w ten sam sposób. Dr Jessica Mee z University of Worcester bada różnice między kobietami i mężczyznami w adaptacji do wysokich temperatur. Część jej badań sugeruje, że kobiety mogą mieć niższą tolerancję na upał i potrzebować dłuższego okresu aklimatyzacji, choć naukowcy podkreślają, że wiedza w tym zakresie wciąż się rozwija. Mimo pewnych ograniczeń, ogólny wniosek jest jasny: aklimatyzacja cieplna działa. – A wraz ze zmianami klimatu robi się coraz cieplej, przez co sportowcy częściej rywalizują w wysokich temperaturach – twierdzi prof. Julien Périard. Ze względu na potencjalne korzyści płynące z treningu cieplnego, badacz analizuje obecnie wpływ terapii ciepłem na zdrowie publiczne – nie tylko w kontekście sportowców, ale także osób starszych i grup szczególnie narażonych, które mogą nie być w stanie podejmować aktywności fizycznej. – Najlepszą rzeczą, jaką człowiek może dla siebie zrobić, jest zaaklimatyzowanie się do upału – mówi prof. Chris Minson. – Poza samą wiedzą o tym, kiedy należy zrezygnować z biegania, jest to najlepsza dostępna metoda profilaktyki. Źródło: National Geographic
Jak kreatyna wpływa na ciało i umysł? Nauka pokazuje, co działa, a co jest mitem
Kreatyna, kojarzona głównie z siłownią, doczekała się obszernej analizy w książce dr. Mehdi Boroujerdiego. Autor opisuje, co wynika z badań: wpływ na wydolność w krótkim, intensywnym wysiłku, możliwe korzyści dla funkcji poznawczych oraz granice działania i zasady dawkowania.
Kreatyna od lat ma reputację „sportowego” suplementu. W najnowszej analizie farmakolog dr. Mehdi Boroujerdi przenosi ją z siłowni na znacznie szerszy zakres tematów. Wnioski zebrał w książce „Handbook of Creatine and Creatinine In Vivo Kinetics” (CRC Press, 2026). Jak działa kreatyna w organizmie człowieka? Kreatyna nie jest wynalazkiem rynku suplementów. Organizm wytwarza ją naturalnie w wątrobie, nerkach i trzustce z aminokwasów: glicyny, argininy oraz metioniny. Następnie z krwią trafia do tkanek, które szczególnie intensywnie potrzebują szybko dostępnej energii. Około 95 procent zasobów kreatyny magazynują mięśnie szkieletowe, a reszta znajduje się m.in. w mózgu i sercu. W komórkach kreatyna zmienia się w fosfokreatynę. To właśnie ona pomaga błyskawicznie odtwarzać ATP — uniwersalne „paliwo”, od którego zależy praca komórek w chwilach wysokiego obciążenia. Dlatego kreatyna tak mocno przyciąga uwagę sportowców. Gdy liczy się moc w krótkich, intensywnych zrywach, tempo regeneracji ATP staje się kluczowe. Po spełnieniu swojej roli kreatyna rozpada się do kreatyniny, a nerki usuwają ją z organizmu z moczem. Co ważne: tkanki mają ograniczoną możliwość przyswajania kreatyny, a poziom wyjściowy różni się między osobami. To jeden z powodów, dla których duże dawki suplementów nie przekładają się liniowo na większy efekt. Kiedy jest najbardziej użyteczna W analizie podkreślono, że najlepiej przebadaną postacią suplementu pozostaje monohydrat kreatyny. To on ma najsolidniejsze zaplecze danych dotyczących zwiększania poziomu kreatyny i fosfokreatyny w mięśniach. W praktyce oznacza to sprawniejsze odtwarzanie ATP podczas krótkich, intensywnych aktywności, co wiąże się z poprawą mocy mięśni, sprintu oraz możliwości wykonania większej dawki treningu. Jednocześnie dr. Mehdi Boroujerdi obala jeden z najbardziej uporczywych mitów: kreatyna nie jest sterydem. Jej rola w kontekście wysiłku i mięśni wynika ze wsparcia energetycznego, a nie z działania anabolicznego. To rozróżnienie ma znaczenie, bo zmienia perspektywę: kreatyna nie „zastępuje” treningu ani żywienia, tylko może wspierać określony rodzaj pracy mięśni. Wpływ kreatyny na mózg, nastrój i starzenie się Poza sportem pojawia się temat, który interesuje coraz więcej osób: potencjalny wpływ kreatyny na funkcje poznawcze. Autor książki wskazuje na możliwe korzyści dla pamięci, nastroju i szybkości przetwarzania informacji. Jest to szczególnie istotne u osób z niższym wyjściowym poziomem kreatyny – na przykład u starszych dorosłych. W książce zarysowano też obszary badań klinicznych, które wykraczają poza „suplement dla aktywnych”. Kreatyna potencjalnie może pomagać osobom z chorobą Parkinsona, depresją czy utratą masy mięśni i kości związaną z menopauzą. To jednak wciąż zagadnienia, które wymagają większej liczby badań. Podobnie jest z możliwymi właściwościami przeciwzapalnymi i antyoksydacyjnymi kreatyny. Dawkowanie kreatyny W standardowym protokole suplementacji opisano fazę ładowania: 20 g dziennie podzielone na cztery porcje przez 5–7 dni, a potem dawkę podtrzymującą 3–5 g dziennie. Taki schemat ma szybko nasycić zasoby mięśniowe kreatyny. Jest też alternatywa dla osób, które wolą spokojniejsze tempo: 3–5 g dziennie może doprowadzić do podobnego nasycenia w dłuższym czasie — około 28 dni. Istotna jest jednak kwestia biodostępności. Nie każda porcja przyjęta doustnie musi się wchłonąć, bo wpływ na to mają m.in. stabilność w przewodzie pokarmowym oraz indywidualna „pojemność” mięśni. Jednoczesne spożycie kreatyny z węglowodanami może zwiększać jej wchłanianie. Kto może skorzystać, a kto powinien uważać W analizie podkreślono dobry profil bezpieczeństwa kreatyny i wskazano, że obawy o uszkodzenie nerek u zdrowych osób w dużej mierze są nieuzasadnione. Jednak osoby z istniejącymi chorobami nerek powinny skonsultować suplementację z lekarzem. Na efekt wpływa też punkt startu. Wegetarianie i weganie, którzy otrzymują mało kreatyny w diecie, zwykle mają niższe poziomy wyjściowe i mogą reagować wyraźniej niż osoby jedzące mięso. Możliwe są również różnice między płciami, wynikające m.in. z masy mięśniowej i poziomów bazowych, oraz potencjalne korzyści u osób starszych w kontekście mięśni, kości i funkcji poznawczych. Wniosek: kreatyna należy do najlepiej przebadanych suplementów, ale nie jest panaceum. Jej działanie ma mechaniczne, biochemiczne granice, a większe dawki nie gwarantują większych korzyści — nadmiar organizm po prostu usuwa z moczem. Źródło: Handbook of Creatine and Creatinine In Vivo Kinetics
Skany mózgów dzieci ujawniły trzy biologiczne typy ADHD. To przełom w badaniach
Naukowcy zidentyfikowali trzy odrębne „biotypy” ADHD, z których każdy charakteryzuje się inną strukturą połączeń mózgowych oraz odmiennymi procesami chemicznymi. Dzięki twardym danym z obrazowania mózgu medycyna staje przed szansą na zakończenie żmudnej ery leczenia opartego na metodzie prób i błędów.
Spis treści: Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy ADHD diagnozuje się jako jedno zaburzenie, ale w praktyce lekarskiej bardzo rzadko przebiega ono w „czystej”, podręcznikowej formie. U części pacjentów głównym problemem jest trudność z koncentracją. Inni nie potrafią usiedzieć w miejscu. Jeszcze inni zmagają się z gwałtownymi emocjami, które nakładają się na oba te objawy. Dla pacjentów i lekarzy często oznacza to proces leczenia oparty na próbach i błędach, a czasem także frustracji – aż do momentu znalezienia odpowiedniego leku. Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Nowe badanie obrazowe mózgu, opublikowane pod koniec lutego sugeruje, że ta różnorodność nie jest przypadkowa. Naukowcy z Chin, Stanów Zjednoczonych i Australii przeanalizowali skany mózgów 446 dzieci z ADHD. Badając istotę szarą – tkankę wypełnioną neuronami, kluczową dla przetwarzania informacji – zespół wyróżnił trzy odrębne podtypy, z których każdy charakteryzuje się innymi procesami chemicznymi. Wyniki te prowadzą do ciekawego wniosku: ADHD może nie być jednym zaburzeniem o różnych objawach, lecz wspólną nazwą dla kilku powiązanych schorzeń o odmiennej strukturze neurologicznej. – Część wniosków płynących z tego badania pokrywa się z tym, co i tak robimy w praktyce lekarskiej, czyli z próbami dopasowania objawów do najskuteczniejszych metod leczenia – mówi Melissa P. DelBello, psychiatra dziecięca z University of Cincinnati College of Medicine i współautorka projektu. – To jednak bardzo cenne, że mamy teraz twarde dane potwierdzające nasze kliniczne spostrzeżenia oparte na latach leczenia pacjentów. Dzięki temu zyskują one biologiczne uzasadnienie. Jak podkreśla dr DelBello, badacze nie szukali z góry określonych podgrup. Mimo to wyodrębnione „biotypy” w dużej mierze odzwierciedlają wzorce, które lekarze już wcześniej obserwowali u pacjentów. Oto, co udało się ustalić. Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Pierwszy biotyp charakteryzował się zmianami w obwodach mózgowych odpowiedzialnych za regulację emocji, w tym w korze przedczołowej – która odgrywa kluczową rolę w samokontroli i ocenie konsekwencji działań – oraz w gałce bladej, która, jak wyjaśnia dr Manpreet K. Singh, współautorka badania i psychiatra dziecięca z University of California Davis Health, „filtruje impulsy, zanim przerodzą się w zachowanie”. – To jak przeciążone centrum kontroli – mówi dr Manpreet K. Singh. – Systemy odpowiedzialne za kontrolę emocji i impulsów są nadmiernie obciążone, a dzieci bardzo często wykazują cięższe objawy i bardziej uporczywe trudności emocjonalne. To właśnie ten najbardziej klasyczny obraz ADHD: połączenie problemów z koncentracją i nadpobudliwości. Z klinicznego punktu widzenia grupa ta najbardziej przypomina to, co wielu z nas uważa za „klasyczne” ADHD – tyle że w nasilonej formie. W porównaniu z grupą kontrolną u tych dzieci odnotowano największe różnice w połączeniach mózgowych. Jak zauważa dr Steven Pliszka, psychiatra z University of Texas Health Science Center w San Antonio, dzieci te osiągały wysokie wyniki zarówno w testach na brak uwagi, jak i impulsywność, czemu towarzyszyło wyraźne rozregulowanie emocjonalne. – Mamy tu do czynienia z dużą chwiejnością nastroju, napadami złości i agresją – dodaje. – To właśnie te dzieci z ADHD są najbardziej narażone na przyszłe problemy psychiczne: depresję, lęki, chorobę afektywną dwubiegunową, nadużywanie substancji czy konflikty z prawem. To sygnał ostrzegawczy przed poważnymi problemami w dorosłości. Badacze sugerują, że spośród wszystkich trzech grup ta wymaga najwcześniejszej interwencji lekarskiej. Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Drugi biotyp charakteryzował się w mniejszym stopniu problemami z koncentracją, a w większym trudnościami z kontrolą impulsów. – Można to opisać jako zator w obwodach odpowiedzialnych za impulsywność – mówi dr Singh, odnosząc się do połączeń mózgowych typowych dla biotypu 2. – Ludzie mają problem z „hamowaniem” impulsów. To tak, jakby pedał gazu działał bardzo mocno, hamulec reagował z opóźnieniem, a ruch odbywał się szybko, lecz nieprzewidywalnie. W efekcie obserwujemy większą nadpobudliwość i impulsywność. Dzieci z tej grupy rzadziej miewały problemy z koncentracją niż pozostałe podtypy, ale wykazywały większe zaburzenia w obwodach odpowiedzialnych za hamowanie reakcji. Różnice w połączeniach były najwyraźniejsze między przednią częścią zakrętu obręczy – obszarem, który pomaga wyłapywać błędy i nakładać „hamulce” na zachowanie – a obwodem w gałce bladej, który odpowiada konkretnie za impulsy. Gdy obszary te tracą ze sobą łączność, kontrola hamowania słabnie. W efekcie problemem nie jest tyle rozproszenie uwagi, ile trudność w powstrzymywaniu impulsów. W praktyce objawia się to niepokojem ruchowym, wyrywaniem się do odpowiedzi, przerywaniem innym czy działaniem bez namysłu. Zachowania te wynikają z nieprawidłowo działającego systemu kontroli, a nie z braku umiejętności skupienia się. Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi Naukowcy powiązali trzeci biotyp z zakłóceniami w górnym zakręcie czołowym – obszarze, który odpowiada za pamięć operacyjną i utrzymanie koncentracji. – Wszystko inne zdaje się działać, ale uwaga ucieka – mówi dr Singh. Dzieci w tej grupie wykazywały głównie problemy z koncentracją, a nie nadpobudliwość. W praktyce lekarskiej ten typ jest często trudniejszy do zauważenia i łatwiej go przeoczyć. Jak zauważa Pliszka, ten typ ADHD częściej obserwuje się u dziewcząt. Ponieważ rzadziej sprawiają problemy wychowawcze, mogą latami zmagać się z trudnościami w nauce, zanim trafią pod opiekę specjalisty. ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy Nie jest to pierwszy raz, gdy naukowcy próbują podzielić ADHD na różne grupy. Wcześniejsze wydania klasyfikacji medycznej DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) wyróżniały trzy „podtypy”. Obecnie określa się je mianem „prezentacji”, aby lepiej oddać to, jak objawy zmieniają się i nakładają na siebie wraz z upływem czasu. – Nie istnieje żaden idealny algorytm przewidywania przebiegu ADHD – wyjaśnia dr Stephen Faraone, psycholog z SUNY Upstate Medical University. – Nigdy takiego nie widziałem. Autorzy badania podkreślają, że zidentyfikowane przez nich „biotypy” nie stanowią nowych kategorii diagnostycznych. Wyniki te wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach, a ADHD pozostaje diagnozą kliniczną opartą na ocenie zachowania, a nie na skanach mózgu. Jeśli jednak wzorce te się potwierdzą, badacze mają nadzieję, że w przyszłości pomogą one lekarzom lepiej dobierać leki dla pacjentów, co skróci proces prób i błędów, przez który przechodzi wiele rodzin. Niezależnie od tego, czy skany mózgu trafią kiedyś do zestawu narzędzi diagnostycznych, badanie to potwierdza różnorodność i złożoność ADHD. – Mam nadzieję, że ten artykuł uświadomi ludziom, że sprawa jest bardziej skomplikowana niż samo nazwanie czegoś ADHD – mówi dr Singh. – Ta nazwa stała się powszechnym określeniem na to, jak wyjaśniamy nasze życie i doświadczenia, ale rzeczywistość może być znacznie bardziej złożona. Źródło: National Geographic
Koniec cierpliwości w świecie badaczy. Domagają się 3% PKB dla polskiej nauki
Naukowcy mają dość pustych obietnic i ignorowania ich głosu przez polityków. Ruszyła zbiórka podpisów pod petycją, a 27 maja pod Sejmem odbędzie się wielki protest. Celem jest zwiększenie finansowania polskiej nauki do poziomu 3% PKB.
Środowisko naukowe od lat alarmuje, że nie jest dostatecznie finansowane. Obecnie suma publicznych i prywatnych środków przeznaczanych w Polsce na badania i rozwój wynosi zaledwie 1,41% PKB. Średnie nakłady na naukę w Unii Europejskiej wynoszą 2,24% PKB. Natomiast liderzy przeznaczają na ten cel nawet ponad 3,5% PKB. W ocenie polskich badaczy kwota, którą państwo przeznacza na naukę i szkolnictwo wyższe w relacji do PKB, systematycznie maleje od dwóch dekad. Z tego powodu naukowcy w Polsce są coraz bardziej sfrustrowani warunkami pracy i swoimi pensjami. Pod koniec będą protestować pod Sejmem. Przygotowali też petycję. Historia ignorowanych postulatów i nowa petycja Nowa akcja rozpoczęta 6 maja jest kontynuacją działań z 2025 roku, kiedy pod petycją dotyczącą wzrostu nakładów na naukę zebrano ponad 6600 podpisów. Przedstawiciele rządu deklarowali poparcie dla postulatów, ale środki przeznaczone dla badaczy zwiększono w stopniu niewystarczającym ich potrzebom. W obliczu braku realizacji obietnic, środowisko naukowe ponownie ruszyło ze zbiórką podpisów pod petycją do najważniejszych osób w państwie. Domaga się wzrostu nakładów do 3% PKB do 2030 roku. Autorem petycji jest prof. Łukasz Okruszek z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, ale jest to oddolna inicjatywa wielu badaczy. Ile zarabiają naukowcy ? W petycji podano przykładowe zarobki. „W wielu instytutach badawczych i naukowych minimalna pensja zasadnicza doktora na stanowisku asystenta (4825 zł brutto) przekracza płacę minimalną o zaledwie 19 złotych!” – wskazano. Okazuje się, że osoby, którym stawiane są bardzo wysokie wymagania formalne zarabiają naprawdę niewiele. „Szerokie zainteresowanie opinii publicznej wzbudziła opublikowana w styczniu oferta pracy jednego z instytutów Polskiej Akademii Nauk. Kandydatowi z doktoratem i doświadczeniem w pracy przy zaawansowanej aparaturze badawczej oferowano pensję minimalną (4806 PLN brutto) – czytamy w petycji. Wniosek jest jednoznaczny: praca w nauce coraz rzadziej uznawana jest za atrakcyjną. „Nic dziwnego, że dziś tylko 25% nauczycieli akademickich to osoby przed 40 rokiem życia. Politycy, którzy od dekad to ignorują, de facto wygaszają sektor nauki” – alarmują autorzy petycji. Finansowanie badań. Miliard dla NCN i ratowanie infrastruktury Nie wystarczą tylko odpowiednie wynagrodzenia. Badacze apelują o dodatkowy miliard złotych dla Narodowego Centrum Nauki w budżecie na 2027 rok, aby wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych wynosił co najmniej 25%. Brak środków dotyczy też środków dla konkretnych instytucji badawczych. Obecnie brak stabilnego finansowania zagraża kluczowej infrastrukturze, takiej jak radioteleskop w Toruniu, reaktor Maria czy statek Oceania. Badacze domagają się przewidywalnej ścieżki wzrostu finansowania, która pozwoli na prowadzenie badań podstawowych i aplikacyjnych na światowym poziomie. Sytuacja młodych w nauce W petycji zwrócono tez uwagę na kiepską sytuację studentów i doktorantów. Zaproponowano podniesienie stypendiów doktoranckich do poziomu co najmniej aktualnie obowiązującej płacy minimalnej. Ważnym postulatem jest też urealnienie progów dochodowych stypendiów socjalnych, aby nie wykluczały one osób, których rodzice zarabiają płacę minimalną. Zaapelowano też o rozbudowę i modernizację bazy noclegowej poprzez pilne remonty starych oraz budowę nowych domów studenckich z gwarancją niskich kosztów zakwaterowania. Kluczowe jest też zapewnienie sieci tanich, publicznych stołówek studenckich. Protest pod Sejmem. Czas „grzecznych petycji” się skończył Ponieważ dotychczasowe apele były ignorowane, naukowcy zdecydowali się wyjść na ulicę. W środę, 27 maja, o godzinie 13:00 pod Pomnikiem Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przy Sejmie RP odbędzie się protest przeciwko wygaszaniu sektora nauki. Badacze podkreślają, że nie chcą „protestować nogami” poprzez emigrację, lecz zamierzają walczyć o godne warunki pracy w kraju. Akcji towarzyszy kampania w mediach społecznościowych, pokazująca korzyści, jakie płyną dla społeczeństwa z pracy polskich naukowców. Naukowcy publikują krótkie filmiki o swojej pracy z hashtagiem #3procentnanaukę. Do postulatów odniósł się wiceminister nauki Marek Gzik. W rozmowie z PAP stwierdził, że rozumie potrzeby i oczekiwania środowiska naukowego. Podkreślił, że resort robi, co w jego mocy, by wesprzeć badaczy. Źródła: 3procentnanauke.pl, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy statki wycieczkowe to pływające ogniska epidemii? Ekspert wyjaśnia mechanizm zarażania
Luksusowe wycieczkowce są reklamowane jako rajskie, pływające kurorty, jednak dla epidemiologów stanowią one unikalne, zamknięte laboratoria zdrowia publicznego. Skupienie tysięcy osób w ograniczonej przestrzeni, wspólne systemy wentylacyjne oraz specyfika bufetowego żywienia sprawiają, że raz wprowadzony na pokład patogen może rozprzestrzeniać się z prędkością, której nie powstydziłaby się gęsto zaludniona metropolia.
Wyobraź sobie miasto, w którym absolutnie wszyscy mieszkańcy przez całą dobę oddychają tym samym, filtrowanym powietrzem, korzystają z tych samych wind i jedzą w tych samych jadalniach przez kilkanaście dni z rzędu. Statek wycieczkowy to w rzeczywistości tymczasowe miasto na morzu, posiadające własne restauracje, teatry, kuchnie i systemy wodne. Ta zintegrowana architektura, która – chociaż wygodna – staje się idealnym miejscem dla infekcji, gdy tylko patogen przekroczy trap statku. Vikram Niranjan z irlandzkiego Uniwersytetu w Limerick tłumaczy, jak to działa. Wirusy w bufecie. Norowirus i siła bliskości Najbardziej niesławnym pasażerem na gapę jest norowirus, który wywołuje chorobę powszechnie określaną jako „grypa żołądkowa”. Eksperci wskazują, że jest to patogen najściślej powiązany z rejsami – w literaturze medycznej odnotowano co najmniej 127 raportów o jego masowych ogniskach na pełnym morzu. Dlaczego norowirus rozprzestrzenia się po wycieczkowcach? Na statkach dominuje bufetowy styl jedzenia, a setki osób dotykają tych samych sztućców – a to sprzyja skażeniu powierzchni. Wirus przenosi się błyskawicznie z osoby na osobę przez transmisję kontaktową – głównie przez skażoną żywność. Utrudnieniem jest także to, że początkowo choroba nie wywołuje objawów – zanim zakażony pasażer poczuje się źle, może nieświadomie roznieść patogen w barach, windach i korytarzach. Czy rejsy są bezpieczne? Architektura statków to raj dla wirusów Projekt statku odgrywa kluczową rolę w rozwoju epidemii. Podczas głośnego wybuchu COVID-19 na statku „Diamond Princess” w 2020 roku, koronawirusem zaraziło się aż 619 pasażerów i członków załogi. Badania wykazały, że specyficzne warunki panujące na jednostce – w tym gęsto zaludnione, zamknięte przestrzenie – drastycznie ułatwiły transmisję wirusa. Lekarze zwracają również uwagę na systemy wentylacyjne. Aby zapewnić bezpieczeństwo, statki muszą polegać na wysokiej jakości filtrach i stałej cyrkulacji świeżego powietrza; w przeciwnym razie patogeny oddechowe, takie jak grypa czy koronawirusy, mogą swobodnie krążyć między kabinami a salami rozrywkowymi. Osobne zagrożenie stanowi legionella – bakteria wywołująca ciężkie zapalenie płuc, która ukrywa się w źle zdezynfekowanych systemach wodnych, prysznicach czy wannach z hydromasażem. Tragedia na Atlantyku w 2026 roku W ostatnich dniach głośną informacją był zgon trzech osób na pokładzie statku wycieczkowego płynącego przez Atlantyk. Zarazili się oni hantawirusem – rzadką chorobą odzwierzęcą. Trwają jednak dalsze badania laboratoryjne. Na rejsach są głównie starsi ludzie Statki wycieczkowe są szczególnie popularne wśród starszych dorosłych, którzy często borykają się z przewlekłymi schorzeniami. Dla tej grupy wiekowej zwykła infekcja żołądkowa może skończyć się groźnym odwodnieniem, a wirus oddechowy – zapaleniem płuc wymagającym hospitalizacji. Choć nowoczesne jednostki posiadają centra medyczne, są one przystosowane do udzielania pierwszej pomocy, a nie do zarządzania masową kwarantanną na wielką skalę. Sukces w walce z epidemią zależy więc od błyskawicznej izolacji pierwszych chorych i rygorystycznego czyszczenia powierzchni, co w praktyce bywa niezwykle trudne do zrealizowania. Jak zminimalizować ryzyko? Rady epidemiologa Vikram Niranjan, lekarz i ekspert ds. zdrowia publicznego, podkreśla na łamach „The Conversation”, że ochrona zaczyna się jeszcze przed wejściem na pokład. Pasażerowie powinni upewnić się, że ich rutynowe szczepienia są aktualne, a w przypadku grup ryzyka (kobiety w ciąży czy seniorów) – skonsultować się z lekarzem rodzinnym. Podczas rejsu kluczowe są proste nawyki, które nie dla wszystkich są niestety oczywiste. Uchronić może po prostu mydło i woda – regularne mycie rąk jest znacznie skuteczniejsze w walce z norowirusem niż same środki do dezynfekcji. Kluczowa jest także szybka reakcja – jeśli poczujesz się źle, unikaj bufetów i zgłoś objawy załodze, zamiast próbować „przeczekać” chorobę wśród innych ludzi. Nikt nie będzie oceniał, a można uchronić wiele osób. Rejsy wycieczkowe są przypomnieniem, że nasze zdrowie publiczne jest kształtowane nie tylko przez zarazki, ale przez sposób, w jaki projektujemy nasze wspólne przestrzenie. Możemy wyciągnąć z tego kilka lekcji. Warto też pamiętać, że rejsy wycieczkowe (a w szczególności nieco mniej komercyjne rejsy ekspedycyjne) są zasadniczo bezpieczne – jeśli tylko przestrzegamy niezbędnych zasad higieny. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Światło bez prądu: naukowcy wykorzystują żywe glony
Świecące algi mogą stać się źródłem światła bez elektryczności. Zespół z USA opracował metodę chemicznego podtrzymania bioluminescencji glonów Pyrocystis lunula. Po umieszczeniu ich w hydrożelu drukowanym 3D świeciły jasno nawet przez 25 minut.
Świecące algi coraz wyraźniej wychodzą poza domenę morskiej ciekawostki i wchodzą do laboratoriów jako kandydatki na „żywe” źródło światła. Zespół badaczy z University of Colorado Boulder znalazł sposób, by bioluminescencję glonów Pyrocystis lunula uruchamiać i podtrzymywać bez prądu – za pomocą prostych roztworów chemicznych. Dzięki temu uzyskano jasną, skoncentrowaną poświatę. Chemia zamiast przełącznika W naturze Pyrocystis lunula potrafią błysnąć krótkim, niebieskawym światłem, gdy zostaną poruszone przez fale lub przepływającą łódź. To jednak zwykle kwestia milisekund – efektowne, lecz trudne do wykorzystania w praktyce. Badacze sprawdzili więc, czy da się przedłużyć ten efekt w komórkach glonów, wykorzystując reakcje chemiczne. Zespół poddał algi działaniu dwóch środowisk o skrajnych wartościach pH: kwaśnego (pH 4, porównywanego do soku pomidorowego) oraz zasadowego (pH 10, czyli mniej więcej tyle, co w łagodnym mydle). Oba warianty uruchamiały produkcję światła, ale różnica była wyraźna. W roztworze kwaśnym poświata była jaśniejsza, bardziej skoncentrowana i potrafiła utrzymać się do 25 minut. W środowisku zasadowym świecenie rozpraszało się i gasło szybciej. Żywe światło wydrukowane 3D Kluczowym krokiem okazało się nie tylko pobudzenie alg, ale też nadanie im formy, którą da się kształtować. Badacze osadzili Pyrocystis lunula w naturalnie pozyskiwanym hydrożelu – materiale, który jest przyjaznym środowiskiem dla organizmów. Następnie uformowali ten hydrożel metodą druku 3D w różne wzory i kształty, m.in. w motyw półksiężyca (taki kształt mają komórki P. lunula) oraz logo uniwersytetu. Gdy gotowe struktury zetknięto z roztworem kwaśnym lub zasadowym, glony wewnątrz zaczynały emitować światło, a całość podświetlała się na niebiesko. Ważne jest też to, co działo się później: w wydrukowanych strukturach algi pozostawały żywe tygodniami. Najlepiej sprawdzał się wariant kwaśny. W takich wydrukach P. lunula zachowywały 75% jasności nawet po czterech tygodniach. To przesuwa bioluminescencję z obszaru jednorazowych efektów w stronę materiałów do praktycznego wykorzystania. Zamiast oddzielnych „źródeł światła” pojawia się koncepcja obiektów, które świecą jako całość – dokładnie tam, gdzie zaplanowano to podczas projektowania wydruku. Gdzie takie materiały mogą mieć sens? Wskazywane zastosowania wykraczają daleko poza widowiskowe wzory. Jednym z kierunków są autonomiczne roboty przeznaczone do działania w ciemnych środowiskach, takich jak głębiny czy przestrzeń kosmiczna. Czyli tam, gdzie liczy się każda oszczędność energii i gdzie baterie bywają ograniczeniem. Żywe materiały mogłyby dostarczać światło bez klasycznego zasilania. Drugi obszar to czujniki jakości wody. Zespół planuje sprawdzić, czy Pyrocystis lunula reagują także na inne substancje chemiczne. Jeśli tak, ich świecenie mogłoby stać się czytelnym wskaźnikiem obecności określonych związków, w tym toksyn. Ważny jest też wymiar ekologiczny. Pyrocystis lunula przeprowadzają fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie. To otwiera przestrzeń do myślenia o technologiach, które nie tylko zużywają energię, lecz także wpisują się w biologiczne procesy planety. Być może w przyszłości „świecące algi” zastąpią wykorzystywane dziś świecące materiały, bazujące na toksycznych chemikaliach. Źródło: Science Advances