Więcej ruchu nie zawsze oznacza mniejszą wagę. Naukowcy tłumaczą, dlaczego
Nowe badania pokazują, że organizm może ograniczać liczbę spalanych kalorii podczas treningu. W praktyce oznacza to, że utrata wagi bywa mniejsza niż przewidujemy. To tłumaczy, dlaczego intensywne ćwiczenia nie zawsze przynoszą oczekiwane efekty.
Spis treści: Dlaczego ćwiczenia nie zawsze pomagają schudnąć? Czym jest kompensacja energetyczna i dlaczego organizm spala mniej, niż zakładamy? Czy kompensacja energetyczna naprawdę istnieje? Naukowcy nadal się spierają Logika wydaje się bez zarzutu: więcej ruchu oznacza więcej spalonych kalorii, a więc niższą masę ciała. A jednak u wielu osób to równanie w praktyce po prostu się nie sprawdza. W badaniach kontrolowanych aktywność fizyczna często prowadzi do mniejszej utraty masy ciała, niż przewidują modele kaloryczne. Nawet gdy uczestnicy wprowadzają ćwiczenia aerobowe – takie jak marsz, jogging czy jazda na rowerze – większość z nich traci średnio zaledwie 1,6 kg w ciągu sześciu miesięcy. To skromny efekt w stosunku do znacznej inwestycji czasu i wysiłku, co od lat pozostaje zagadką dla naukowców. Dlaczego ćwiczenia nie zawsze pomagają schudnąć? Nowe badania pokazują, że organizm może ograniczać liczbę spalanych kalorii podczas treningu. W praktyce oznacza to, że utrata wagi bywa mniejsza niż przewidujemy. To tłumaczy, dlaczego intensywne ćwiczenia nie zawsze przynoszą oczekiwane efekty. Część odpowiedzi wydaje się dość oczywista: trening wzmaga głód, przez co łatwiej „dojeść” spalone kalorie. Eksperci próbują jednak zrozumieć także inne, znacznie mniej oczywiste zjawisko, które również odgrywa w tym procesie istotną rolę. Analiza z 2025 roku sugeruje, że ludzie spalają zaledwie około jednej trzeciej dodatkowych kalorii, które teoretycznie powinni spalić podczas treningu. Innymi słowy bieg, który powinien spalić 500 kalorii, zwiększał dzienny wydatek energetyczny jedynie o około 165 kalorii. Wygląda więc na to, że organizm kompensuje zwiększoną aktywność fizyczną, ograniczając energię wydatkowaną na inne procesy. – To, w jakim stopniu i w jaki sposób się to dzieje, wciąż pozostaje tajemnicą — mówi prof. Vincent Careau, biolog z Uniwersytetu w Ottawie. Ta coraz szerzej opisywana koncepcja, określana jako kompensacja energetyczna, podważa głęboko zakorzenione założenie leżące u podstaw kultury fitness: że ćwiczenia są prostym narzędziem do utraty wagi. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że mogą być one znacznie skuteczniejsze w czymś innym – pomagają organizmowi utrzymać stabilną masę ciała i wspierają zdrowie w długiej perspektywie. Czym jest kompensacja energetyczna i dlaczego organizm spala mniej, niż zakładamy? Koncepcja, zgodnie z którą organizm może „kompensować” wydatki energetyczne, zyskała rozgłos po przełomowym badaniu z 2012 roku. Wykazano w nim, że populacja łowców-zbieraczy z Tanzanii spalała średnio zbliżoną liczbę kalorii do tej, jaką spala przeciętna osoba prowadząca siedzący tryb życia w krajach uprzemysłowionych. Działo się tak mimo tego, że każdego dnia pokonywali oni pieszo wiele kilometrów, aby zdobywać pożywienie i polować. To sprzeczne z intuicją odkrycie tłumaczy model ograniczonego wydatku energetycznego. Zakłada on, że organizm kompensuje aktywność fizyczną, ograniczając zużycie energii na inne procesy fizjologiczne. W rezultacie całkowity dzienny wydatek energetyczny – obejmujący między innymi krążenie krwi, trawienie, codzienną aktywność i ćwiczenia – pozostaje w stosunkowo wąskim zakresie. – To „precyzyjne dostrajanie” organizmu może przybierać różne formy – wyjaśnia dr Leanne Redman, ekspertka w dziedzinie fizjologii człowieka i bilansu energetycznego z Uniwersytetu w Sydney. W prowadzonym przez nią badaniu z 2021 roku osoby, które spalały dzięki ćwiczeniom około 1800 kalorii tygodniowo, traciły jedynie około połowy przewidywanej masy ciała, jaką wskazywały standardowe modele kaloryczne. Część tej różnicy może wynikać ze zmian w codziennej aktywności, choć wyniki badań w tym zakresie pozostają niejednoznaczne. – Ludzie mogą po prostu więcej odpoczywać: zdrzemnąć się na kanapie, iść wolniej na autobus, a czasem nawet zrezygnować z ruchu i zamówić przejazd – mówi dr Leanne Redman. Jednak te mechanizmy adaptacyjne mogą sięgać głębiej niż same zmiany zachowania. Istnieją dowody, że po wysiłku organizm ogranicza wydatki energetyczne na spontaniczną aktywność ruchową (NEAT), czyli na przykład wiercenie się, przeciąganie, chodzenie podczas rozmowy przez telefon czy nerwowe poruszanie nogą. Inne badania sugerują również, że aktywność fizyczna może wiązać się z obniżeniem aktywności układu odpornościowego, tarczycy oraz hormonów rozrodczych – a wszystkie te procesy wymagają energii. Jednocześnie nie każdy stosuje kompensację w ten sam sposób – a niektórzy nie robią tego wcale. W analizach uzupełniających dr Leanne Redman wykazała, że tylko około połowa uczestników badań wykazywała wyraźne oznaki kompensacji. Badacze przypuszczają, że w takich przypadkach wynikało to z faktu, iż organizm stawał się bardziej wydajny podczas samych ćwiczeń, a mięśnie i komórki adaptowały się do wykonywania tej samej pracy przy mniejszym zużyciu energii. – Trudno mi uwierzyć, że ktoś biegający ultramaratony nie doświadcza żadnych adaptacyjnych zmian – mówi dr Leanne Redman. Co ciekawe, osoby o wyższym początkowym wydatku energetycznym były bardziej skłonne do kompensowania efektów ćwiczeń. Czy kompensacja energetyczna naprawdę istnieje? Naukowcy nadal się spierają Nie wszyscy są jednak przekonani, że kompensacja faktycznie ma miejsce. Niedawne badanie, przeprowadzone pod kierunkiem Kristen Howard z Uniwersytetu w Alabamie, objęło grupę osób prowadzących głównie siedzący tryb życia oraz ultramaratończyków pokonujących ponad 70 kilometrów tygodniowo. W obu grupach całkowity wydatek energetyczny rósł liniowo wraz z aktywnością fizyczną – dokładnie tak, jak przewidują tradycyjne modele kaloryczne. – Zaobserwowaliśmy dokładnie to, co przewidywał model historyczny – była to po prostu linia prosta – mówi Kristen Howard. Nie stwierdzono żadnej kompensacji poprzez zmiany w zachowaniu ani oszczędności w funkcjonowaniu układu odpornościowego czy tarczycy, zarówno u osób aktywnych, jak i tych stroniących od ruchu. Jest to zgodne z wcześniejszymi ustaleniami dotyczącymi osób starszych: większa aktywność zazwyczaj prowadziła do większej liczby spalonych kalorii. Jednak u osób z ujemnym bilansem energetycznym – czyli tracących na wadze z powodu deficytu kalorycznego – całkowity dobowy wydatek energetyczny zatrzymywał się na poziomie około 2500 kalorii, niezależnie od intensywności ćwiczeń. Innymi słowy, kompensacja zdawała się występować wtedy, gdy kalorii było mało. Gdy ludzie znajdowali się w stanie równowagi kalorycznej lub nadwyżki, organizm nie stosował kompensacji. Inne odkrycia również sugerują, że to właśnie bilans energetyczny może wyjaśniać, dlaczego jedni kompensują wysiłek fizyczny, a inni nie. – Mamy niemal wrodzoną zdolność dopasowywania spożywanych kalorii do wydatków – to zdumiewające – mówi Kristen Howard. – Gdybyśmy nie byli w tym dobrzy, tracilibyśmy lub przybieralibyśmy na wadze na ogromną skalę. Tymczasem rok po roku zmiany masy ciała są zazwyczaj niewielkie. Nawet w badaniu przeprowadzonym przez Kristen Howard nikt nie przekroczył całkowitego dobowego wydatku energetycznego wynoszącego około 2,5-krotność podstawowej przemiany materii. Jest to teoretyczny pułap, który przewiduje model ograniczonego wydatku energetycznego. Większość ludzi funkcjonuje na poziomie do dwukrotności tej wartości, co oznacza, że ów pułap może być realny, choć dla większości osób pozostaje nieosiągalny. W pewnym momencie energia musi jednak zacząć pochodzić z innego źródła. – Prawdopodobnie nie istnieje nieskończona liczba kalorii, którą człowiek byłby w stanie spalić – dodaje dr Leanne Redman. Obecnie wielu ekspertów przypuszcza, że prawda leży gdzieś pomiędzy oboma modelami. Jednocześnie ostrzegają jednak przed wyciąganiem błędnych wniosków. – Nie traktujcie obaw związanych z kompensacją jako powodu, by wierzyć, że ćwiczenia nie przyniosą wam korzyści – mówi Kristen Howard. Nawet jeśli aktywność fizyczna nie prowadzi do znacznej utraty wagi, może pomóc w jej utrzymaniu, na przykład poprzez poprawę wrażliwości na insulinę. Jest ona również powiązana z szeregiem innych korzyści, takich jak poprawa poziomu cholesterolu czy zmniejszenie stanów zapalnych, co wiąże się z niższym ryzykiem chorób w późniejszym życiu. – Każdy, kto bada to zagadnienie, chciałby podkreślić, że korzyści płynące z ćwiczeń i bycia aktywnym fizycznie są fenomenalne – dodaje Kristen Howard. Źródło: National Geographic
Naukowcy znaleźli słaby punkt superbakterii. To przełom w walce z opornością na antybiotyki?
Badacze odkryli sposób, jak osłabić groźne bakterie, które są oporne na antybiotyki. To na razie tylko badanie na myszach, ale wyniki dają nadzieję na nowe metody walki z infekcjami, które do tej pory były trudne do leczenia.
Superbakterie to bakterie, które stały się odporne na większość antybiotyków, czyli leków, które normalnie je zwalczają. Dzięki temu zwykłe infekcje, które kiedyś były łatwe do wyleczenia, mogą teraz być bardzo groźne, a nawet zagrażać życiu. Superbakterie często rozwijają się w szpitalach lub miejscach, gdzie antybiotyki są nadużywane i stają się źródłem poważnych, trudnych do leczenia chorób. Naukowcy szukają nowych sposobów, by je namierzać i osłabiać, bo tradycyjne leki coraz częściej zawodzą. Jak pokonać superbakterie? Bakterie oporne na antybiotyki to poważne zagrożenie dla ludzi na całym świecie. Największym problemem są bakterie Gram-ujemne. Mikroorganizmy z tej grupy posiadają dodatkową warstwę ochronną (tzw. zewnętrzną błonę komórkową), która sprawia, że ​​są szczególnie trudne do leczenia wieloma istniejącymi lekami. Do tej grupy należą patogeny Acinetobacter baumannii, Helicobacter pylori oraz Campylobacter jejuni. Bakterie te często mają także specyficzne związki cukrowe na swojej powierzchni, które pomagają im „chować się” przed naszym układem odpornościowym. Ta powłoka cukrowa imituje związki chemiczne występujące na powierzchni ludzkich komórek, co sprawia, że ​​układ immunologiczny ignoruje te superbakterie. Nowe badanie wykazało jednak, że te mikroorganizmy również mogą mieć słaby punkt. Zespół badaczy z kilku australijskich uniwersytetów przeprowadził badania na myszach i skupił się na specyficznej cząsteczce cukrowej obecnej na powierzchni niektórych bakterii, zwanej kwasem pseudoaminowym. To właśnie obecność m.in. tego cukru ułatwia bakteriom infekowanie organizmu. Naukowcy opracowali specjalne przeciwciała, które rozpoznają jego obecność, oznaczają konkretną bakterię i ułatwiają układowi odpornościowemu ich zniszczenie. Badanie przeprowadzone na myszach Poprzednie badania wykazały, że kwas pseudoaminowy występuje wyłącznie na zewnątrz komórek bakteryjnych i różni się od cukrów występujących w komórkach ludzkich. Do tej pory jednak badacze mieli problem z wyekstrahowaniem wystarczającej ilości tego cukru, aby skutecznie go zbadać. Udało się to dopiero naukowcom z Australii. Dzięki temu uczeni byli w stanie stworzyć specjalne przeciwciała, które potrafią wyszukać kwas pseudoaminowy i przyczepić się do takiej bakterii. W badaniu laboratoryjnym zespół przetestował te przeciwciała przeciwko H. pylori, C. jejuni i A. baumannii. Okazało się, że działały, nawet gdy cukry u różnych bakterii miały odmienną strukturę. Przełom w walce z antybiotykoopornością? Eksperymenty na myszach pokazały, że przeciwciała nie tylko rozpoznawały bakterie, ale też skutecznie ułatwiały ich eliminację przez układ odpornościowy. Myszy, które otrzymały przeciwciała, szybciej radziły sobie z infekcjami H. pylori, C. jejuni i A. baumannii w porównaniu do myszy, które ich nie miały. 10 zwierząt, które nie otrzymały przeciwciał, zmarło z powodu infekcji w ciągu jednego dnia. Wszystkie myszy leczone przeciwciałami przeżyły. To pokazuje, że nawet najbardziej oporne bakterie mogą mieć „piętę achillesową”, którą można wykorzystać do zwalczania infekcji. Choć wyniki są obiecujące, naukowcy zaznaczają, że to dopiero początek. Badania przeprowadzono jedynie na myszach, a droga do terapii u ludzi jest jeszcze długa – wymaga wielu testów bezpieczeństwa i skuteczności. – Kolejnym etapem rozwoju tej koncepcji jest stworzenie przeciwciała odpowiedniego do stosowania u ludzi – powiedział współautor badania, prof. Ethan Goddard-Borger z Instytutu Badań Medycznych im. Waltera i Elizy Hall w Australii. Odkrycie daje nadzieję, że w przyszłości możliwe będzie opracowanie nowych metod leczenia infekcji, na które tradycyjne antybiotyki przestają działać. Choć droga do opracowania klinicznych zastosowań jest jeszcze daleka, naukowcy wierzą, że podobne strategie mogą stać się kluczem do walki z infekcjami, które dziś są praktycznie nieuleczalne. Źródło: Nature Chemical Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Okazjonalne intensywne picie szkodzi bardziej niż codzienne. Poważnie uszkadza wątrobę
Okazjonalne intensywne picie może być dużo groźniejsze, niż wydaje się wielu osobom. Badacze z USA przeanalizowali dane ponad 8000 dorosłych z lat 2017–2023. Jednorazowe wypicie 4–5 jednostek alkoholu co najmniej raz w miesiącu wiązało się z niemal 3× wyższym ryzykiem zwłóknienia wątroby u osób z MASLD.
Zespół badaczy z centrum medycznego Keck Medicine na University of Southern California opisał zależność, która przesuwa akcent z pytania „ile pijesz?” na „jak pijesz?”. W analizie wykazano, że osoby ze stłuszczeniową chorobą wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) mogą być narażone na poważniejsze uszkodzenie tego narządu, gdy zdarza im się okazjonalne intensywne picie. Kluczowy wniosek brzmiał jasno: taki wzorzec konsumpcji łączy się z ryzykiem zaawansowanego zwłóknienia wątroby, prowadzącego do marskości. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Clinical Gastroenterology and Hepatology”. MASLD to najczęstsza choroba wątroby w krajach rozwiniętych, dotykającą co trzeciego dorosłego. To schorzenie dotyczy osób z nadwagą, otyłością lub innymi zaburzeniami metabolicznymi (np. cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, wysoki poziom cholesterolu). MASLD z definicji nie jest wywoływana przez alkohol. Dlatego badacze postanowili sprawdzić, jaką rolę alkohol może odgrywać w nasilaniu problemów z wątrobą u takich osób. Wcześniejsze badania wykazały m.in., że nawet niewielkie ilości alkoholu są szkodliwe dla zdrowia. Mitem jest też to, jakoby istniały „zdrowsze” rodzaje alkoholu. Nawet jednorazowe okazjonalne wypicie większej jego ilości skraca kosmki jelitowe i wywołuje silny stan zapalny. Niemal trzy razy większe ryzyko zwłóknienia wątroby Co dokładnie uznano za okazjonalne intensywne picie alkoholu? Badacze użyli ścisłej definicji. Dla kobiet był to poziom czterech lub więcej drinków dziennie, dla mężczyzn pięciu lub więcej drinków dziennie, przynajmniej raz w miesiącu. Drink w tym przypadku to standardowa jednostka alkoholu (SJA), czyli równowartość 10 g czystego etanolu. Przykładowo: 50 ml wódki 40% to 1,6 SJA, małe piwo 4,5% to 1,2 SJA, kieliszek wina 12% to 1,7 SJA. W badaniu chodziło o sytuację, w której większość alkoholu wypija się w ciągu jednego dnia, nawet jeśli przez resztę tygodnia lub miesiąca ktoś pije niewiele albo wcale. Czyli np. wypicie co najmniej trzech dużych piw w weekend albo trzech kieliszków wina raz w miesiącu. W kontekście MASLD ta różnica w rozkładzie ma znaczenie. Widać to było w przypadku osób o podobnej tygodniowej konsumpcji alkoholu, wieku i płci. Część z nich wypijała swoją dawkę jednorazowo, a część rozkładała ją w czasie. Analiza wykazała, że osoby, które piły dużo w ciągu jednego dnia przynajmniej raz w miesiącu miały trzykrotnie wyższe ryzyko rozwoju zaawansowanego zwłóknienia wątroby niż te pijące mniej, a częściej. Zespół wykorzystał dane z Narodowego Badania Zdrowia i Żywienia (National Health and Nutrition Examination Survey), czyli dużego, długofalowego badania populacyjnego. Do analizy włączono informacje o ponad 8000 dorosłych, zebrane między 2017 a 2023 rokiem. Sprawdzano związek między epizodami intensywnego picia a zaawansowanym zwłóknieniem wątroby. Jak rozmawiać o piciu W analizowanych danych ponad połowa dorosłych deklarowała epizodyczne intensywne picie, a wśród pacjentów z MASLD prawie 16%. Zwrócono też uwagę na różnice: młodsi dorośli i mężczyźni częściej informowali o takim wzorcu konsumpcji. Badacze odnotowali ponadto, że im więcej alkoholu badani wypijali jednorazowo, tym większy był u nich poziom zwłóknienia wątroby. – Tradycyjnie lekarze oceniali ryzyko dla wątroby na podstawie całkowitej ilości spożywanego alkoholu, a nie sposobu jego spożycia. Nasze badania sugerują, że ludzie muszą być znacznie bardziej świadomi zagrożeń związanych z okazjonalnym nadmiernym spożyciem alkoholu i powinni go unikać – powiedział hepatolog dr Brian P. Lee, główny autor badania. Podkreślił też, że wnioski z badań mogą być istotne nie tylko dla pacjentów z MASLD, lecz dla ogółu społeczeństwa. Dr Lee zwraca uwagę na to, że w ciągu ostatnich dwóch dekad liczba chorób wątroby związanych z alkoholem wzrosła ponad dwukrotnie. Jego zdaniem ten trend jest napędzany przez gwałtowny wzrost spożycia alkoholu w okresie pandemii COVID-19 oraz wzrost liczby osób z czynnikami ryzyka MASLD, takimi jak otyłość i cukrzyca. Źródło: Clinical Gastroenterology and Hepatology
Mikroplastiku może być mniej niż myślimy, bo źle go liczyliśmy. Wszystko przez rękawiczki
Naukowcy z USA przez przypadek odkryli, że rękawiczki laboratoryjne mogą fałszować wyniki badań nad mikroplastikiem. Problem w tym, że są one powszechnie używane na całym świecie. Wygląda na to, że czeka nas rewolucja w procedurach i rewizja wyników badań.
Badania mikroplastiku należą do najtrudniejszych we współczesnej chemii. Cząsteczki te, o rozmiarach od milimetrów do ułamka czerwonej krwinki, są już w najbardziej odizolowanych środowiskach naszej planety i wewnątrz żywych organizmów, od ptaków po człowieka. Teraz okazuje się, że są niemal niemożliwe do wyeliminowania z laboratoriów. Naukowcy w Uniwersytetu Michigan dowodzą, że jeden ze składników do produkcji rękawiczek lateksowych i nitrylowych fałszuje wyniki badań nad mikroplastikiem. Wielki błąd w badaniach nad mikroplastikiem? Naukowcy próbowali zmierzyć, ile mikroplastiku wdychają mieszkańcy Michigan. Natknęli się na niespodziankę: wyniki przekraczały normy o ponad 1000 razy. Choć rygorystycznie unikali plastiku w laboratorium i nosili odzież z naturalnych włókien, dane były drastycznie zawyżone. Dociekliwość zespołu doprowadziła w końcu do znalezienia winowajcy: to rękawiczki laboratoryjne. Możliwe, że ten niepozorny przedmiot od lat fałszuje wyniki badań na całym świecie. Stearyniany udają polietylen Głównym powodem naukowego zamieszania okazały się sole stearynowe. To powszechnie stosowany środek, ułatwiający zdejmowanie rękawiczek z formy jeszcze w fabryce. Substancje te chemicznie są uderzająco podobne do polietylenu, czyli najczęściej spotykanego plastiku. Podczas badań naukowych drobiny stearynianów przenoszą się z rękawiczek na szkiełka laboratoryjne, płytki metalowe i urządzenia pomiarowe. Podstawowym narzędziem identyfikacji mikroplastików jest spektroskopia, która analizuje cząsteczki poprzez ich reakcje ze światłem. Ze względu na budowę chemiczną, spektrometry często klasyfikują osad z rękawiczek jako mikroplastik. To zapewne w wielu przypadkach prowadziło do drastycznego zawyżenia ilości zanieczyszczeń, szczególnie w przypadku zautomatyzowanych analiz. Analiza z Michigan wykazała, że rękawiczki mogą zostawiać nawet 7000 cząsteczek na milimetr kwadratowy. Większość z nich ma rozmiar poniżej 5 mikrometrów (µm). To właśnie mikroplastiki tej wielkości są najbardziej niebezpieczne dla organizmów żywych, bo przenikają do wnętrz komórek. Jak prowadzić badania bez rękawiczek? Przez to odkrycie może nas czekać rewolucja w procedurach. Naukowcy sugerują tam gdzie to tylko możliwe, zupełną rezygnację z rękawiczek. W sytuacjach, gdzie ochrona rąk jest niezbędna (np. przy próbkach biologicznych) jedynym rozwiązaniem są rękawiczki bez stearynianów, produkowane m.in. dla przemysłu elektronicznego. Ale co robić z już zebranymi, nieraz z wielkim trudem, próbkami? Chemicy opracowali już metody pozwalające na rozróżnienie „chemicznych odcisków palców” rękawiczek. Niestety, ich własne próbki musiały trafić do przysłowiowego kosza. Badanie powietrza w Michigan się nie udało – ale za to przyniosło inne, dużo ważniejsze odkrycie. Kolejne odbędzie się już bez rękawiczek. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Przełom w walce z rakiem oka u dzieci. Krople z nasienia świni zamiast bolesnych zastrzyków
Leczenie nowotworów oka u dzieci to bolesna przeprawa przez inwazyjne zastrzyki i chemioterapię, która niesie ryzyko utraty wzroku. Naukowcy znaleźli jednak niespodziewanego sprzymierzeńca w walce z siatkówczakiem. Okazuje się, że substancja pochodząca z nasienia świń potrafi przeniknąć bariery, które dla tradycyjnych leków są nie do pokonania.
Pokonanie bariery ochronnej otaczającej oko to najtrudniejszy etap leczenia siatkówczaka – agresywnej formy nowotworu oka, która najczęściej dotyka dzieci. Choć nowotwór ten dobrze reaguje na terapię po dostarczeniu leku do wnętrza gałki ocznej, obecne metody, takie jak bezpośrednie zastrzyki, chemioterapia i radioterapia, są bolesne i często prowadzą do trwałej utraty wzroku oraz poważnych skutków ubocznych. Jest jednak przełom. Nowa metoda, opisana w prestiżowym czasopiśmie „Science Advances”, jest nieco... niecodzienna, ale pozwala rozwiązać ten problem. Proponuje bezpieczniejszą i znacznie mniej inwazyjną drogę: specjalistyczne krople do oczu. Egzosomy pochodzące z nasienia: „koń trojański” w służbie medycyny Kluczem do sukcesu są egzosomy – maleńkie pęcherzyki naturalnie wydzielane przez komórki. Już wcześniej uznawano je za obiecujące nośniki leków ze względu na zdolność przekraczania barier biologicznych i słabą reakcję immunologiczną organizmu. Naukowcy skupili się na egzosomach pochodzących ze świńskiego nasienia (SEVs). W toku ewolucji przystosowały się one do przenikania przez drogi rodne samic dzięki specyficznym białkom na ich powierzchni. – Białka te umożliwiają SEVs pokonywanie potężnych barier biologicznych, co sugeruje, że mogą one mieć wrodzone właściwości ułatwiające penetrację barier ocznych. Ta wyjątkowa zdolność pozwala SEVs nieinwazyjnie dostarczać leki do tylnego odcinka oka – tłumaczą autorzy badania. Precyzyjny atak na guza Aby sprawdzić tę teorię, zespół inżynierów stworzył zaawansowane krople do oczu, łącząc egzosomy z kwasem foliowym (FA) i systemem nanozymowym (CMG). System ten składa się z kropek węglowych, dwutlenku manganu i oksydazy glukozowej. Jak to działa? Kwas foliowy pomaga precyzyjnie namierzyć komórki nowotworowe. Egzosomy (SEVs) izolowane z nasienia świń zamykają w sobie lek i czasowo, odwracalnie otwierają specjalne połączenia w warstwach ochronnych oka. Nanozymy wywołują intensywny stres oksydacyjny wewnątrz komórek guza, prowadząc do ich samozniszczenia, przy jednoczesnym oszczędzeniu zdrowych tkanek. Badacze odkryli dodatkowo, że ich krople te działają dwukierunkowo: poprzez drogę rogówkową oraz spojówkową. Tworzy to strategię „ataku wielokierunkowego” na chorobę. Obiecujące wyniki: zostaje tylko 2,35% masy guza Metoda została przetestowana na modelach zwierzęcych (myszach z guzami oka). Wyniki po 30 dniach stosowania kropli FA-SEVs@CMG były zdumiewające: masa guza u leczonych myszy stanowiła zaledwie 2,35% masy guza u osobników nieleczonych, w przeciwieństwie do tych leczonych tradycyjnie, myszy leczone kroplami zachowały niemal całkowitą klarowność fizjologiczną oka, unikając ciężkiego unaczynienia i zmętnienia wewnątrzgałkowego. Naukowcy podkreślają, że jest to zmiana paradygmatu w terapii chorób tylnego odcinka oka. W przeciwieństwie do mikropreparatów czy mikroigieł, rozwiązanie oparte na kroplach pozwala uniknąć uszkodzeń strukturalnych oka i ogólnoustrojowej toksyczności. Mimo niekonwencjonalnego pochodzenia składników, nowa metoda daje ogromną nadzieję nie tylko na leczenie nowotworów dziecięcych, ale także innych schorzeń, takich jak zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) czy retinopatia cukrzycowa. Źródło: Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To już pewne: afrykańskie kleszcze przenoszą groźną bakterię, której w Polsce nie było
„Narodowe kleszczobranie” ujawniło nowe zagrożenie. Cztery przebadane okazy kleszczy afrykańskich z Polski zawierały egzotyczne bakterie chorobotwórcze. Naukowcy apelują o ostrożność – pogoda tej wiosny sprzyja szybkiemu rozmnażaniu kleszczy.
Niewystępujące wcześniej w Polsce egzotyczne kleszcze Hyalomma stwierdzono u nas już wiosną 2024 roku. Kluczowa w ich rozpoznaniu okazała się akcja „narodowe kleszczobranie”. Każdy może w niej wziąć udział i przesłać znalezione przez siebie kleszcze do badań w Zakładzie Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Akcja szybko stała się popularna i ułatwia naukowcom oszacowanie „pochodu” kleszczy afrykańskich po Polsce. Właśnie ogłoszono wyniki badań czterech osobników. Okazuje się, że przenoszą groźny patogen. Wyniki badań kleszczy afrykańskich Badacze z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Anny Bajer potwierdzili, że kleszcze z rodzaju Hyalomma regularnie pojawiają się w różnych regionach kraju, w tym w Wielkopolsce i na Śląsku. Przebadano cztery osobniki i we wszystkich wykryto bakterie Rickettsia aeschlimannii. Jest to patogen wywołujący riketsjozy z grupy gorączek plamistych, który wcześniej nie był notowany na terenie naszego kraju. – Zakażenie może objawiać się wysoką gorączką, silnym osłabieniem, bólami mięśni oraz charakterystyczną zmianą skórną w miejscu ukłucia. Ten gatunek bakterii jest ściśle związany z kleszczami z rodzaju Hyalomma, więc jest nowym patogenem, po raz pierwszy zanotowanym na terenie naszego kraju – wyjaśniła w rozmowie z PAP Wiktoria Romanek, doktorantka zajmująca się projektem „narodowe kleszczobranie”. Póki co nie stwierdzono obecności śmiertelnie groźnego wirusa krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej. Jednak potwierdzenie obecności R. aeschlimannii to sygnał do zachowania wyjątkowej ostrożności. Pamiętajmy, że to już kolejna choroba przenoszona przez kleszcze w Polsce, po boreliozie i kleszczowym zapaleniu mózgu. Czym charakteryzują się Hyalomma? Kleszcze z rodzaju Hyalomma są wyjątkowo duże – po napiciu się krwi mogą osiągnąć nawet 2 cm długości. Są też szybsze niż krajowe kleszcze i potrafią podążać za swoją ofiarą na dystansie nawet kilkuset metrów. Ich głównymi żywicielami są konie, bydło, owce i psy, jednak stanowią realne niebezpieczeństwo również dla ludzi. Ciepła i sucha wiosna oraz sezon migracji ptaków to dla tych kleszczy idealne warunki. Jak podkreślają naukowcy, wraz z migrującymi ptakami tysiące ich larw i nimf trafiają corocznie do Europy. Choć sroga zima miała wpływ na kleszcze, to potrafią mnożyć się tak szybko, że nie ma co się łudzić, ze będzie ich mniej. Każdy może pomóc badać kleszcze Naukowcy apelują o przesyłanie znalezionych kleszczy do Zakładu Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych. W przypadku zauważenia nietypowo dużego osobnika, należy go bezpiecznie usunąć pęsetą lub kleszczołapkami, chwytając jak najbliżej skóry, aby uniknąć jego zgniecenia. Przed wysyłką kleszcza należy zamrozić na co najmniej 24 godziny, w temperaturze -20°C. Następnie należy go zapakować wraz z krótką informacją zawierającą datę znalezienia, dokładną lokalizację oraz informację, z jakiego zwierzęcia lub osoby został zdjęty. Kleszcze należy wysłać na adres: Zakład Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Ilji Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rekiny na „bombie”. Przechodzą pozytywnie testy na narkotyki i kofeinę
Rekiny pod wpływem kokainy? To brzmi jak przepis na absurdalny horror. Niestety, to nasza ziemska rzeczywistość. U drapieżnych ryb żyjących w rajskich wodach Bahamów wykryto obecność narkotyków, leków i kofeiny. To nie oznacza jednak, że rekiny zmieniły styl życia na „imprezowy” – to my zmuszamy je do udziału w niebezpiecznym eksperymencie chemicznym.
Wody wokół Eleuthery – uznawanej za jedną z najbardziej odległych wysp Bahamów – stały się obiektem badań, które wywołały poruszenie w świecie nauki. Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował krew drapieżników odławianych w rejonach popularnych wśród nurków oraz na trasach wielkich statków wycieczkowych. Zaskakująca „impreza” w oceanie. Co pływa w rekinach? Wyniki są alarmujące: na 85 przebadanych osobników u aż 28 wykryto obecność substancji psychoaktywnych lub farmakologicznych. Najczęściej pojawiała się kofeina, ale u dwóch drapieżników potwierdzono obecność kokainy. Co więcej, w krwiobiegu rekinów krążyły pozostałości leków przeciwbólowych, takich jak acetaminophen oraz diclofenac. To pierwszy raz, gdy te substancje zidentyfikowano u rekinów nie tyle na Bahamach, co gdziekolwiek na świecie. Skąd kokaina we krwi rekinów? Wyniki nie sugerują więc „zmiany zachowań” zwierząt – jakkolwiek informacje o rekinach na bombie nie budziłyby wyobraźni – lecz raczej to, że rekiny znalazły się na styku dzikiej przyrody i coraz silniejszego śladu pozostawianego przez człowieka. Odpowiedź na pytanie o pochodzenie kokainy jest prosta i bolesna: to efekt niewydolności systemów oczyszczania ścieków oraz ogromnej skali turystyki. Substancje, które przyjmujemy, nie znikają magicznie po ich zażyciu. Trafiają do kanalizacji, a stamtąd – często w niemal niezmienionej formie – bezpośrednio do ekosystemów morskich. W przypadku Bahamów kluczowym czynnikiem są statki wycieczkowe, które działają jak pływające miasta. Generują one ogromne ilości ścieków, które – mimo filtracji – wciąż niosą ze sobą chemiczny ślad ludzkiej cywilizacji. Pojawia się hipoteza, że rekiny mogły naruszyć paczki z kokainą, które trafiły do wody – w końcu drapieżniki morskie eksplorują obiekty poprzez dotyk i ugryzienie. Najbardziej prawdopodobne są jednak bezpośrednie zanieczyszczenia lub spożywanie ryb, które napiły się skażonej wody. Czym są CEC i dlaczego powinniśmy się ich bać? Substancje znalezione w rekinach należą do grupy CEC (Contaminants of Emerging Concern) – zanieczyszczeń wzbudzających szczególne obawy. To związki, które przez lata pozostawały poza radarem ekologów, ponieważ występują w niskich stężeniach, ciągle powstają nowe lub trudno je mierzyć. Do tej grupy trafiają m.in. farmaceutyki i antybiotyki, substancje psychoaktywne czy środki higieny osobistej. Problem polega na tym, że są one projektowane jako biologicznie aktywne. Mają wywoływać konkretny efekt w organizmie człowieka, więc wywołują go również u zwierząt. W oceanie rekiny nie otrzymują jednej substancji, lecz toksyczny koktajl, którego skład zmienia się w zależności od sezonu turystycznego. Czy kokaina szkodzi rekinom? Tak, choć nie w sposób, który moglibyśmy sobie wyobrażać na podstawie filmów. Ekspozycja na narkotyki i leki wiąże się u ryb z ogromnym stresem metabolicznym. Organizm drapieżnika musi zużywać ogromne zasoby energii, aby neutralizować i usuwać obce substancje z krwiobiegu. Może to prowadzić do zaburzeń odporności, zmian w zachowaniu i agresji czy problemów z gospodarką hormonalną. Naukowcy podkreślają, że potrzebujemy dalszych badań, aby zrozumieć, czy naszpikowany kofeiną lub kokainą rekin staje się bardziej nieprzewidywalny. Jedno jest pewne, nasza codzienna kawa i tabletki przeciwbólowe mają swój nieoczekiwany finał w oceanie, zmieniając życie zwierząt, które nigdy nie prosiły o udział w tej „imprezie”. Źródło: Environmental Pollution, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Teleportacja to już nie tylko science fiction – przynajmniej na poziomie kwantowym
Choć teleportacja ludzi wydaje się nieosiągalna, teleportacja kwantowa staje się kluczową technologią przyszłości. Może zapoczątkować nową erę komputerów i zmienić nasze rozumienie świata subatomowego.
Spis treści: Teleportacja w laboratorium Teleportacja kwantowa może pomóc rozwiązywać złożone problemy Jak działa teleportacja kwantowa? Czy teleportacja kwantowa pozwoli kiedyś przenosić ludzi? Sześćdziesiąt lat temu serial Star Trek wprowadził technologię, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych w historii science fiction: transporter. Maszyna, umożliwiająca natychmiastową teleportację z miejsca na miejsce, zrodziła się z czystej oszczędności – twórcy chcieli uniknąć wysokich kosztów renderowania lądowań statku. Technologia „przesyłania” załogi na pokład Enterprise i z powrotem stała się od tego czasu znakiem rozpoznawczym serii. Teleportacja w laboratorium W świecie Star Treka transporter przekształca materię w strumień energii, który następnie przesyłany jest do wybranego miejsca, gdzie zostaje odtworzony atom po atomie. Choć serial ten nie był pierwszym dziełem ukazującym teleportację, to właśnie ta koncepcja najmocniej rozpaliła wyobraźnię odbiorców, dając początek trwałym motywom kulturowym i licznym inspiracjom technologicznym. A potem… teleportacja stała się rzeczywistością. Ponad 30 lat temu grupa fizyków poszukiwała nazwy dla swojej radykalnej i nowatorskiej koncepcji. Chcieli opisać sposób przekazywania stanów kwantowych atomów lub cząstek subatomowych do innych, oddalonych cząstek bez jakiejkolwiek fizycznej interakcji między nimi. Stan kwantowy to pojęcie matematyczne, opisujące informacje o atomie lub cząstce subatomowej – na przykład poziom energii elektronu czy polaryzację fotonu. Zainspirowani science fiction, badacze nazwali to zjawisko „teleportacją kwantową”. Od tego czasu idea ta ewoluowała z koncepcji teoretycznej w eksperymentalnie zweryfikowaną rzeczywistość. Pierwsze doświadczenia z końca lat 90. wykazały, że stany kwantowe można przesyłać na krótkie dystanse. Kolejne badania udowodniły, że proces ten działa na coraz większe odległości – nawet między Ziemią a niską orbitą okołoziemską, co w 2017 roku zademonstrowali chińscy naukowcy. Teleportacja kwantowa jest możliwa dzięki wykorzystaniu splątania kwantowego – naturalnego zjawiska, w którym maleńkie cząstki mogą zostać ze sobą powiązane na niemal nieskończonych dystansach. Teleportacja kwantowa znacząco różni się od teleportacji materii, którą znamy z filmów i seriali. Polega ona na przenoszeniu stanu kwantowego, a nie samej materii. I choć eksperci podkreślają, że nie doprowadzi to do „przenoszenia” ludzi jak w Star Treku, może otworzyć drogę do nowej ery obliczeń kwantowych, która zrewolucjonizuje nasze rozumienie świata subatomowego – a tym samym także natury wszechświata i wszystkiego, co w nim istnieje. – U podstaw natura ma charakter kwantowy – mówi Jason Orcutt, główny naukowiec badawczy w IBM Quantum. – Ty sam jesteś informacją kwantową. Teleportacja kwantowa może pomóc rozwiązywać złożone problemy W życiu codziennym obiekty zdają się podlegać znanym nam zasadom fizyki klasycznej. Jednak na poziomie atomów i cząstek subatomowych zaczyna obowiązywać zupełnie inny, często trudny do wyobrażenia zestaw reguł. To właśnie królestwo fizyki kwantowej, w którym cząstki mogą istnieć w wielu stanach jednocześnie, dopóki nie zostaną poddane pomiarowi, a obiekty mogą zostać ze sobą powiązane na niemal nieskończonych dystansach. Wiele zjawisk w świecie kwantowym wymyka się intuicji – i możliwościom opisu przez tradycyjne komputery. Podczas gdy klasyczne komputery przechowują i przetwarzają dane w postaci bitów (0 lub 1), stan układu kwantowego nie zawsze da się sprowadzić do tak prostego podziału. Dlatego potrzebny jest inny sposób zapisu informacji – informacja kwantowa, czyli kubity (qubits). Podczas gdy bit może przyjmować tylko wartość 0 albo 1, kubit może jednocześnie reprezentować oba stany, aż do momentu pomiaru – zjawisko to nazywa się superpozycją. Kubity mogą również ulegać splątaniu, co oznacza, że pomiar jednego natychmiast wpływa na wynik pomiaru drugiego. W efekcie powstaje bardzo złożona forma informacji, która stanowi fundament ogromnych możliwości komputerów kwantowych. – Istnieją problemy tak trudne, że ich rozwiązanie zajęłoby czas równy wiekowi Wszechświata – i klasyczne komputery nigdy im nie podołają – twierdzi dr Jason Orcutt. Komputery kwantowe mogą w przyszłości umożliwić precyzyjne symulowanie świata molekularnego, w tym złożonych reakcji chemicznych. Dzięki temu moglibyśmy projektować wydajniejsze procesy przemysłowe – na przykład bardziej energooszczędną produkcję syntetycznych nawozów dla rolnictwa – a także tworzyć zupełnie nowe materiały. Choć komercyjne komputery kwantowe już istnieją, ich możliwości są wciąż ograniczone. Jednym z kluczowych wyzwań w budowie większych i bardziej zaawansowanych maszyn – zdolnych do korygowania błędów i prowadzenia długotrwałych obliczeń – jest opracowanie skutecznych metod przesyłania informacji kwantowej. – Problem polega na tym, że gdy mierzymy stan kwantowy, automatycznie go zmieniamy – wyjaśnia Simone Portalupi, badacz komunikacji kwantowej. – Nie da się więc po prostu skopiować informacji kwantowej. Jak działa teleportacja kwantowa? Potrzebne są więc inne sposoby przekazywania informacji – i właśnie tu pojawia się teleportacja kwantowa. Jako metoda umożliwiająca przenoszenie stanów kwantowych bez przemieszczania materii, może stać się standardowym sposobem komunikacji w świecie technologii kwantowych. Dzięki niej możliwe będzie łączenie odległych komputerów kwantowych, a w przyszłości nawet stworzenie kwantowego internetu. Splątanie kwantowe jest zjawiskiem naturalnym, ale można je również wywołać sztucznie. Gdy dwa układy kwantowe zostaną splątane, ich stany pozostają ze sobą powiązane niezależnie od dzielącej je odległości. To właśnie dlatego splątanie może być wykorzystywane do przesyłania informacji. Procedura teleportacji stanów kwantowych została po raz pierwszy opisana w publikacji z 1993 roku, a następnie potwierdzona w serii eksperymentów. Do lat 2010. naukowcy nauczyli się teleportować różne typy stanów kwantowych, w tym stany nadprzewodzących obwodów. Badania wykazały także, że możliwe jest przesyłanie stanów kwantowych między miastami, a nawet między Ziemią a przestrzenią kosmiczną i z powrotem. Dziś – jak podkreśla Daniel Orcutt – dziedzina ta wychodzi poza etap czysto naukowy i wkracza w fazę inżynieryjną, której celem jest łączenie i skalowanie komputerów kwantowych. Czy teleportacja kwantowa pozwoli kiedyś przenosić ludzi? Choć teleportacja kwantowa może odegrać kluczową rolę w rozwoju przyszłych komputerów kwantowych, eksperci podkreślają, że raczej nie doprowadzi do powstania urządzeń zdolnych do „transportowania” ludzi, jak w Star Treku. – Porównania do Star Treka są trudne – mówi Tim Strobel, doktorant zajmujący się komunikacją kwantową i członek projektu QR.N. – W naszym przypadku chodzi o przenoszenie stanów kwantowych, a nie materii czy energii. Oblak przyznaje, że aby teleportować człowieka, należałoby przenieść całą informację kwantową dotyczącą atomów i cząstek, z których jest zbudowany. Konieczne byłoby także posiadanie w miejscu docelowym „zestawu atomów gotowych do złożenia człowieka”, a następnie przekazanie stanu kwantowego do każdego z nich z osobna. – Trudno sobie wyobrazić, by kiedykolwiek było to możliwe – mówi. Pozostaje też odwieczna debata filozoficzna: czy osoba, która pojawia się po teleportacji, to ta sama osoba, czy jedynie jej kopia? W mechanice kwantowej obowiązuje tzw. twierdzenie o zakazie klonowania, które mówi, że nie da się skopiować nieznanego stanu kwantowego. Teleportacja omija ten problem, ponieważ oryginalny stan zostaje najpierw zmierzony i zniszczony, zanim zostanie odtworzony w innym miejscu. W efekcie – na poziomie kwantowym – przeniesiony stan można uznać raczej za ten sam, a nie jego kopię. Jeśli okaże się, że to, co czyni cię tym, kim jesteś – twoje wspomnienia, osobowość, a nawet poczucie własnego „ja” – sprowadza się do informacji kwantowej, wówczas być może mógłbyś przeteleportować się w nowe miejsce. Jeśli jednak tak nie jest, taka „teleportacja” mogłaby oznaczać jedynie śmierć oryginału i powstanie jego kopii gdzie indziej. – To wszystko opiera się wyłącznie na spekulacjach – mówi Orcutt. – Na razie pytanie, czy można teleportować człowieka, a nawet pojedynczy atom, pozostaje zdecydowanie w sferze science fiction – podobnie jak wszelkie odpowiedzi na to pytanie. Źródło: National Geographic
Brak ruchu groźniejszy niż intensywny trening. Przełomowe wyniki badań dla przyszłych mam
Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że ćwiczenia o większej intensywności nie szkodzą zdrowej ciąży – a wręcz mogą chronić przed takimi schorzeniami jak cukrzyca ciążowa czy stan przedrzucawkowy.
Kobietom w ciąży od dawna powtarza się, by przede wszystkim „się oszczędzały”. W obawie, że intensywny wysiłek może zaszkodzić dziecku, eksperci narzucali rygorystyczne ograniczenia: „tętno nie może przekroczyć 140 uderzeń na minutę”, „nie wolno podnosić ciężarów powyżej 9 kilogramów”, „trening nie może trwać dłużej niż godzinę”. Jednak wiele z tych zasad wynikało z subiektywnych opinii, a nie z twardych dowodów naukowych. – Opierają się one na teoretycznych zagrożeniach, które mogłyby wystąpić, a nie na wynikach badań empirycznych – wyjaśnia Margie Davenport, dyrektor Programu Zdrowia Ciężarnych i Połogu w Albercie w Kanadzie. Arbitralne ograniczenia dla kobiet w ciąży Na przykład zalecenie utrzymywania tętna poniżej 140 uderzeń na minutę pojawiło się w wytycznych Amerykańskiego Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) z 1985 roku. W tamtym czasie eksperci wiedzieli już, że umiarkowana aktywność jest korzystna, ale brakowało im danych na temat intensywniejszego wysiłku. Jak wyjaśnia Davenport, autorzy ustalili limit na poziomie 140, ponieważ jest to w przybliżeniu granica między wysiłkiem umiarkowanym a intensywnym. Wobec braku rzetelnych badań, takie zachowawcze podejście wydawało się wtedy najrozsądniejsze. Obecnie to podejście ulega zmianie. Szereg badań przeprowadzonych w ostatnich latach – obejmujących zarówno zawodowe sportsmenki, jak i entuzjastki rekreacji – wielokrotnie potwierdził, że intensywny wysiłek fizyczny w trakcie prawidłowo przebiegającej ciąży jest nie tylko bezpieczny, ale może przynosić wymierne korzyści zarówno matce, jak i dziecku. – To całkowita zmiana narracji dla każdej kobiety, która chce pozostać aktywna w ciąży – twierdzi Melanie Hayman, profesor nauk o zdrowiu z Central Queensland University i współautorka rekomendacji Australijskiego Instytutu Sportu na rok 2025. – Przestajemy skupiać się na tym, czego ciężarnym nie wolno robić, a zaczynamy mówić o tym, co kobiety mogą osiągnąć – dodaje. Nowe spojrzenie na wysiłek fizyczny w ciąży Coraz liczniejsze badania dotyczące intensywności, czasu trwania oraz treningu siłowego podważają wieloletnie założenia na temat tego, co organizm kobiety w ciąży może bezpiecznie wytrzymać. Weźmy pod lupę tabu związane z intensywnym wysiłkiem: badanie z 2025 roku wykazało, że nawet gdy uczestniczki osiągały około 90 procent swojego tętna maksymalnego podczas treningu interwałowego (HIIT), nie odnotowano żadnych szkodliwych skutków dla płodu. Inni badacze odkryli, że osoby trenujące intensywnie rzadziej zmagały się z powikłaniami ciążowymi, takimi jak nadciśnienie czy cukrzyca ciążowa, w porównaniu z tymi, które ograniczały się do lekkiej aktywności (lub jej braku). Korzyści te mogą wynikać z lepszej wydolności układu krążenia, lepszej regulacji poziomu cukru we krwi oraz sprawniejszego przepływu krwi przez łożysko. Badacze poddają również weryfikacji to, jaką ilość aktywności uznaje się za bezpieczną. Prof. Melanie Hayman zauważa, że niektóre osoby w ciąży ćwiczą cztery razy więcej niż zalecane 150 minut aerobiku tygodniowo, a nauka potwierdza, że mają one taką samą szansę na urodzenie zdrowych dzieci. Jedno z badań z 2025 roku wykazało nawet, że wśród osób bardzo aktywnych, takich jak maratonki, te, które w trzecim trymestrze trenowały ponad 300 minut tygodniowo (w sesjach trwających dłużej niż godzinę), miały mniejsze ryzyko powikłań okołoporodowych, w tym rzadszą konieczność wykonania cesarskiego cięcia. Trening siłowy sprzyja przyszłym mamom Trening siłowy przechodzi obecnie podobną redefinicję. Eksperci zalecali niegdyś daleko idącą ostrożność, opierając się na danych sugerujących, że dźwiganie ciężarów w pracy zwiększa ryzyko poronienia. Dr Davenport zaznacza jednak, że wielogodzinne, powtarzalne podnoszenie ciężkich przedmiotów w ramach obowiązków zawodowych to zupełnie co innego niż 30-minutowa sesja z wolnymi ciężarami na siłowni, gdzie skupiasz się na technice i robisz odpowiednie przerwy na odpoczynek. Nowe dane potwierdzają to rozróżnienie. Rekreacyjne podnoszenie ciężarów powyżej 9 kilogramów wiąże się obecnie ze zmniejszonym ryzykiem nadciśnienia ciążowego, cukrzycy, zaburzeń nastroju oraz nadmiernego wzrostu płodu. Nawet ćwiczenia na leżąco, takie jak wyciskanie na ławce, dostały zielone światło – mimo powtarzanych często rad, by w ciąży unikać tej pozycji. Jak twierdzi prof. Hayman, choć niektóre osoby mogą potrzebować modyfikacji (na przykład jeśli zaczną odczuwać zawroty głowy), nie ma dowodów na to, by pozycja ta była z natury niebezpieczna. To brak ruchu szkodzi najbardziej Te odkrycia rozwiewają wątpliwości aktywnych mam – sport nie jest ryzykowny. W rzeczywistości badania coraz częściej wskazują na zupełnie odwrotne zagrożenie: brak aktywności. Obecnie wiemy, że brak ruchu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań w ciąży, takich jak cukrzyca ciążowa i stan przedrzucawkowy, a także komplikacji podczas porodu, np. konieczności cesarskiego cięcia. Może on również sprzyjać problemom psychicznym w czasie ciąży, takim jak depresja i lęk, oraz zwiększać ryzyko dla płodu, w tym niskiej masy urodzeniowej i przedwczesnego porodu. Warto również pomyśleć o tym, co dzieje się po ciąży. Ograniczenie aktywności fizycznej o 50 procent lub więcej w pierwszym i drugim trymestrze wiąże się ze zwiększonym ryzykiem urazów po porodzie, co prawdopodobnie wynika ze spadku kondycji. – To bezczynność jest niebezpieczna i powiązana z negatywnymi skutkami, a nie aktywność – zaznacza prof. Hayman. Ta zmiana w postrzeganiu sportu podważa też inne powszechne przekonanie – że osoby, które nie ćwiczyły przed ciążą, nie powinny teraz zaczynać. W rzeczywistości najnowsze dowody sugerują coś zgoła przeciwnego. – Przeprowadziliśmy szczegółowe analizy, aby sprawdzić, czy rozpoczęcie ćwiczeń dopiero w trakcie ciąży jest bezpieczne i korzystne. Ku naszemu zaskoczeniu, u osób, które zaczęły trenować właśnie wtedy, zaobserwowaliśmy nawet większe korzyści niż u tych, które były aktywne już wcześniej – wyjaśnia dr Davenport. W ciąży nie ma uniwersalnej recepty na ruch Oczywiście czasem istnieją istotne powody, by zrezygnować z siłowni. Niektóre osoby mogą mieć poważne przeciwwskazania medyczne lub po prostu nie czuć się na siłach do ćwiczeń ze względu na mdłości i zmęczenie towarzyszące ciąży. Warto pamiętać, że nie każda ciąża wymaga treningów o wysokiej intensywności czy podnoszenia dużych ciężarów. – Większości z nas trudno byłoby dorównać Serenie Williams nawet bez ciąży – próba stania się nią właśnie w tym stanie prawdopodobnie nie jest najlepszym pomysłem – mówi Cynthia Gyamfi-Bannerman, szefowa katedry położnictwa i ginekologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego oraz współautorka najnowszych wytycznych ACOG. Jak zaznacza, nie należy forsować organizmu aż do momentu pojawienia się bólu, skrajnego wyczerpania, krwawienia czy skurczów. Dr Gyamfi-Bannerman radzi wszystkim pacjentkom, by konsultowały z lekarzem prowadzącym rodzaj aktywności dopasowany do ich ciąży. Jednocześnie podkreśla, że dzisiejsze dane pozwalają na to, by rozmowa ta nie skupiała się już na zakazach, lecz – jak ujęła – na „ogromnych korzyściach płynących z każdego poziomu aktywności”. Źródło: National Geographic
Zima nuklearna to globalny skutek wojny jądrowej. Może trwać dziesiątki lat i doprowadzić do wyginięcia życia na Ziemi
Wojna nuklearna może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci milionów ludzi. Jednak ci, którzy przetrwaliby eksplozje i uniknęli napromieniowania, niekoniecznie uniknęliby śmierci. Zawieszony w powietrzy pył doprowadziłby do drastycznego spadku temperatury na naszej planecie oraz utrzymującej się przez wiele lat ciemności. To tzw. zima nuklearna.
Spis treści: TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Eksplozja nuklearna Ciemna, zimna noc Długofalowe skutki zimy nuklearnej Termin „zima nuklearna” odnosi się do hipotetycznego zjawiska klimatycznego, które mogłoby wystąpić po zakrojonej na szeroką skalę wojnie jądrowej. Według autorów analiz dotyczących skutków użycia bomb atomowych, ich detonacje wprowadziłyby do atmosfery ogromne ilości dymu i pyłu, zdolne wywołać efekt „antycieplarniany”. Ziemia ochłodziłaby się do temperatury poniżej zera, a utrzymujący się pył doprowadziłby do długotrwałej ciemności. Miałoby poważne konsekwencje zarówno dla naturalnych ekosystemów, jak i dla przetrwania nas, ludzi. Doprowadziłoby też do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt, co skutkowałoby masowym głodem wśród ocalałych. Skutki takiej katastrofy widzimy m.in. w grze i serialu „Fallout”. TTAPS, czyli jak nie zostać dinozaurem Sformułowanie scenariusza zimy nuklearnej jest w znacznej mierze wynikiem prac zespołu badawczego powołanego w 1982 roku przez Narodową Akademię Nauk (NAS). NAS poprosiła Richarda B. Turco, Owena B. Toona, Thomasa P. Ackermana, Jamesa B. Pollacka i Carla Sagana – zespół znany później jako TTAPS (od pierwszych liter ich nazwisk) – o zbadanie możliwych skutków pyłu wznoszonego przez detonacje jądrowe. Zespół TTAPS składał się z naukowców, którzy wcześniej badali różne efekty atmosferyczne cząstek pyłu, w tym konsekwencje erupcji wulkanicznych, zachowanie burz pyłowych na Marsie oraz teorie masowych wymierań spowodowanych uderzeniami planetoid lub komet. Jednym z najbardziej niepokojących wyników badań TTAPS było wykazanie, że pełnoskalowa wymiana jądrowa wcale nie jest konieczna do wywołania zimy nuklearnej. Przy założeniu, że taka wymiana oznaczałaby łączną moc wybuchową około dwudziestu pięciu tysięcy megaton, zima nuklearna mogłaby zostać wywołana znacznie mniejszymi konfliktami w zakresie od trzech do pięciu tysięcy megaton, w zależności od charakteru celów. Jednak nawet ograniczona wymiana jądrowa mogłaby wywołać znaczące, globalne zmiany klimatyczne z powodu wzorców cyrkulacji atmosferycznej. Potencjalne skutki obejmują rozległe skażenie radioaktywne oraz zwiększoną ekspozycję na szkodliwe promieniowanie ultrafioletowe w wyniku zubożenia warstwy ozonowej. Eksplozja nuklearna Wszystko zaczyna się od eksplozji bomby atomowej. Mniej niż jedna milionowa sekundy po detonacji materiał jądrowy zmienia się z ciała stałego w szybko rozszerzającą się kulę ognia. Po ochłodzeniu się para z bomby kondensuje w cząstki stałe, zawierające radioaktywne pozostałości wybuchu jądrowego. Cząstki opadające z radioaktywnych chmur określamy mianem opadu promieniotwórczego. Drobne cząstki z radioaktywnych chmur mogą pozostawać w stratosferze przez lata, wielokrotnie okrążając planetę. Im dłużej cząstki pozostają w powietrzu, tym słabsza będzie ich radioaktywność w chwili dotarcia do powierzchni. Okresy półtrwania izotopów promieniotwórczych z broni jądrowej wahają się od ułamka sekundy do miliardów lat. Opad radioaktywny może również powstać bez użycia broni atomowej. Może go wytworzyć awaria reaktora nuklearnego, jak to miało miejsce, gdy w 1986 roku eksplodował reaktor w Czarnobylu. Błąd operatora w połączeniu z wadliwą konstrukcją doprowadził do dwóch eksplozji chemicznych, które uniosły tysiąctonową płytę osłonową z rdzenia reaktora, wyrzucając cząstki radioaktywne na wysokość ponad siedmiu kilometrów i wywołując serię pożarów. Wywołane pożarami emisje utworzyły na wysokości około 1,5 kilometra chmurę radioaktywną. Ogień płonął przez kolejne dni, nieustannie zasilając radioaktywną chmurę. Ciemna, zimna noc Teoria zimy nuklearnej zakłada, że ogromne ilości dymu i pyłu wprowadzone do atmosfery przez detonacje jądrowe obniżyłyby temperatury na Ziemi poniżej punktu zamarzania wody. To wraz zasłonięciem nieba pyłem i zmniejszeniem ilości światła słonecznego docierającego do powierzchni, poskutkowałoby przedłużającym się chłodem i ciemnością. Wtórne efekty opadu radioaktywnego i toksycznych substancji niesionych przez dym i pył również byłyby niezwykle rozległe. Połączone skutki zimy nuklearnej mogłyby być wystarczające, aby doprowadzić do ostatecznego wyginięcia życia roślin i zwierząt, a być może także samej ludzkości. Choć niebezpieczne materiały radioaktywne mogą zostać wprowadzone do atmosfery w wyniku awarii elektrowni jądrowych, scenariusz zimy nuklearnej jest znacznie silniej związany z wojenną wymianą broni jądrowej. W zależności od skali do atmosfery mogłoby zostać wprowadzonych od 100 do 300 milionów ton metrycznych dymu i cząstek sadzy. To ilość wystarczająca, aby zmniejszyć dopływ światła słonecznego do powierzchni o ponad 90 procent. Dym pochodziłby z ogromnych burz ogniowych wywołanych detonacjami nad miastami lub dużymi ośrodkami przemysłowymi, tak potężnych, że generowałyby konwekcyjne wiatry o sile huraganu. Podobne do tych, których doświadczyły ofiary alianckiego bombardowania Drezna w Niemczech podczas II wojny światowej. Burze ogniowe w nowoczesnych ośrodkach miejskich pochłaniałyby nie tylko budynki i dobra materialne, lecz także ogromne ilości tworzyw sztucznych, lekkich metali i wielu syntetycznych chemikaliów o wciąż nieznanym potencjale. Długofalowe skutki zimy nuklearnej Choć tym, co budzi nasze największe przerażenie jest nagła śmierć w wyniku eksplozji nuklearnej tysięcy ludzi, to wtórne, długoterminowe straty są jeszcze bardziej wstrząsające. Pozbawiona ciepła i światła słonecznego znaczna część Ziemi doświadczyłaby stanu temperatur poniżej zera i ciągłej ciemności – nawet w południe – trwającego przez wiele lat. Wśród ocalałych z nuklearnego holokaustu zimno, ekspozycja na warunki atmosferyczne oraz niezwykły stres psychologiczny i brak opieki medycznej prowadziłyby do dalszych śmierci. W ciągu kolejnych sezonów nastąpiłoby załamanie naturalnego łańcucha pokarmowego. Ocala­li walczyliby o żywność, wodę i schronienie w świecie pozbawionym zaawansowanej infrastruktury i technologii, które dziś są oczywistością. Brak światła słonecznego przerwałby procesy fotosyntezy u roślin, niszcząc rolnictwo. Dzikie gatunki roślin również zostałyby dotknięte. Wkrótce nastąpiłoby masowe wymieranie gatunków kręgowców zależnych od roślin jako źródła pożywienia. W oceanach populacja fitoplanktonu, stanowiąca podstawę łańcucha pokarmowego dla wielu dużych gatunków, uległaby załamaniu, a wiele większych gatunków organizmów wodnych również stanęłoby w obliczu wyginięcia. Źródła wody i żywności oddalone nawet o setki lub tysiące kilometrów od miejsc detonacji zostałyby skażone w wyniku atmosferycznego transportu materii radioaktywnej oraz toksycznych substancji z płonących miast. Populacje ludzkie również by się zmniejszyły, czyniąc gatunek podatnym na ostateczne wyginięcie. Obszary przybrzeżne – w przeciwieństwie do wnętrz kontynentów, gdzie konwekcja byłaby niemal nieobecna przez lata – mogłyby doświadczać burz o niespotykanej sile, gdy stosunkowo ciepłe i wilgotne masy powietrza znad oceanów zderzałyby się z wychłodzonymi masami powietrza nad lądem. Zima nuklearna byłaby prawdziwą apokalipsą wywołaną na żądanie człowieka. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten implant produkuje leki w organizmie pacjenta. Czy zastąpi pigułki i zastrzyki?
Implantowana „żywa apteka” to nowy, bezprzewodowy system tworzony przez zespół uczonych z USA. W badaniu urządzenie wszczepione pod skórę szczurów stabilnie dostarczało trzy leki biologiczne jednocześnie przez 30 dni.
Pacjenci, zwłaszcza ci cierpiący na choroby przewlekłe, często muszą brać kilka leków o różnych porach dnia. Wiele osób nie radzi sobie z tym, pomijając dawki lub przyjmując je zbyt późno, a to oczywiście wpływa na wynik leczenia. Jeszcze trudniej jest, gdy terapia wymaga robienia zastrzyków. A gdyby tak leki podawały się same, zawsze w odpowiedniej dawce i o właściwej porze? Implant produkuje leki biologiczne Zespół amerykańskich naukowców opracował implantowaną „żywą aptekę”. HOBIT, bo tak nazwano urządzenie (od Hybrid Oxygenation Bioelectronics system for Implanted Therapy), zawiera genetycznie modyfikowane komórki, które produkują leki bezpośrednio w organizmie. W badaniu implant jednocześnie wytwarzał trzy różne substancje: przeciwciało anty-HIV, peptyd podobny do GLP-1 stosowany w leczeniu cukrzycy typu 2 oraz leptynę – hormon regulujący apetyt i metabolizm. Urządzenie przetestowano po wszczepieniu pod skórę u szczurów. W praktyce implantowana „żywa apteka” pozwalałaby na trwające wiele tygodni czy miesięcy dostarczanie złożonych terapii, zwalniając pacjenta z konieczności ciągłego pamiętania o dawkach. W pewnym sensie przypominałaby pompę insulinową, stosowaną przez pacjentów z cukrzycą. – Leki biologiczne często mają bardzo różne okresy półtrwania. Dlatego utrzymanie stabilnego poziomu kilku terapii może być trudne. Nasze wszczepiane „fabryki komórek” produkują takie leki w sposób ciągły. Utrzymywanie komórek przy życiu dzięki naszej technologii dotleniania pozwala utrzymać stały poziom wielu różnych terapii jednocześnie – mówi prof. Jonathan Rivnay z Northwestern University, jeden z naukowców kierujących projektem. Jak działa HOBIT Implant ma mniej więcej rozmiar złożonego paska gumy do żucia. Chroni on komórki przed atakiem ze strony układu odpornościowego pacjenta. Jednocześnie dostarcza im tlenu i składników odżywczych, by utrzymać ich działanie przez kilka tygodni. W środku urządzenia są trzy podstawowe elementy: komora na komórki, miniaturowy generator tlenu oraz bateria i elektronika, która steruje działaniem implantu i umożliwia bezprzewodową komunikację z nim. W takich implantach kluczowym ograniczeniem jest tlen. Kiedy komórki są upakowane blisko siebie, mają do niego utrudniony dostęp. Część z nich obumiera, co zmniejsza ilość wytwarzanych substancji. HOBIT rozwiązuje ten problem dzięki integracji z bioelektroniką wytwarzającą tlen z wody bezpośrednio tam, gdzie komórki go potrzebują. To pozwoliło na zmieszczenie większej ich liczby wewnątrz urządzenia. Co dalej z „żywą apteką”? Badacze monitorowali poziomy leków we krwi szczurów przez 30 dni. W przypadku implantów z dotlenianiem pomiary wykazały utrzymujące się poziomy wszystkich trzech leków biologicznych przez cały czas trwania badania. Gdy urządzenie nie miało systemu dotleniania, farmaceutyki o krótszym okresie półtrwania stawały się niewykrywalne do dnia 7, a poziom tych o dłuższym okresie półtrwania stopniowo spadał. Po zakończeniu testów ok. 65% komórek w urządzeniach wytwarzających tlen pozostawało sprawnych, a w tych bez dotleniania – tylko 20%. Projekt jest wspólnie prowadzony przez uczonych z Northwestern University, Rice University i Carnegie Mellon University. Zespół planuje kolejne testy z wykorzystaniem większych modeli zwierzęcych oraz rozwijanie zastosowań ukierunkowanych na konkretne choroby, w tym terapie oparte na przeszczepianych komórkach wysp trzustkowych (to sposób na leczenie cukrzycy typu 1). Dopiero po udanych testach na zwierzętach będzie można przystąpić do badań klinicznych z udziałem ludzi. Źródło: Device
Nie możemy klonować w nieskończoność. Japoński eksperyment zatrzymał się na 58. pokoleniu
Jak daleko możemy podążyć ścieżką tworzenia „klonów z klonów”? Zespół japońskich naukowców postanowił to sprawdzić, testując limity naszego sterowania biologią. Wniosek: nie możemy bawić się w stwórców bez końca.
Naukowcy z Uniwersytetu w Yamanashi mieli jeden cel: sprawdzić, jak wiele pokoleń zwierząt można sklonować z jednej samicy. Punktem wyjścia była mysz sklonowana w 2005 roku. Proces powtarzano co trzy miesiące, gdy tylko kolejny klon osiągał dojrzałość.. W praktyce dawało to trzy lub cztery nowe pokolenia rocznie. W sumie na przestrzeni 20 lat wykonano ponad 30 000 prób, które przełożyły się a 1200 urodzonych myszy. Wszystko z jednej samicy. Badacze opublikowali swoje wyniki w czasopiśmie „Nature Communications”. Ryzykowna gra w biologię. Jak wygląda seryjne klonowanie? Chociaż motyw klonowania klonów brzmi dosyć prosto, to w praktyce jest to procedura obciążona ogromnym ryzykiem na każdym etapie. W dodatku „klon” w sensie biologicznym nie jest perfekcyjną kopią w każdym wymiarze – samo DNA to tylko część opowieści. Liczy się także to, czy komórka jajowa potrafi „przeprogramować” jądro dawcy tak, by uruchomić rozwój zarodka w sposób zbliżony do naturalnego zapłodnienia. A kiedy powtarza się to dziesiątki razy w tej samej linii, pojawia się pytanie o koszt, który może narastać, choć przez długi czas nie jest widoczny gołym okiem Początkowe wyniki były obiecujące, a kolejne myszy wyglądały jak idealne kopie Na wczesnym etapie prace przynosiły coraz lepsze rezultaty. Skuteczność klonowania stopniowo się podnosiła, dochodząc w pewnym momencie do ponad 15%. Zwierzęta sprawiały wrażenie bardzo podobnych, co podtrzymywało nadzieję, że taka linia mogłaby być kontynuowana bardzo długo. Sama technika opierała się na przeniesieniu jądra komórkowego z DNA od dawcy do niezapłodnionej komórki jajowej, z której wcześniej usunięto jej własne jądro. Ten powtarzany schemat miał pokazać, czy „seryjne” klonowanie ma granicę. Załamanie nastąpiło około 25. pokolenia Radość nie trwała wiecznie. Problemy zaczęły się od około 25. generacji. Od tego miejsca w każdej kolejnej zaczęły kumulować się szkodliwe mutacje genetyczne, a każda nowa „seria klonów” miała coraz mniejsze szanse na przeżycie. Efekt był narastający. Mimo że pojedyncze osobniki potrafiły rozwijać się prawidłowo, to statystyki przeżywalności stopniowo spadały, a ryzyko niepowodzenia kolejnych etapów rosło. 57. pokolenie przetrwało w 0,6%, a 58. zmarło zaraz po urodzeniu Pod koniec dane dotyczące przeżywalności stały się dosyć makabryczne, a dla wielu już wcześniej kontynuowanie eksperymentu zakrawało o niemoralność. Do 57. pokolenia przeżyło tylko 0,6% osobników, choć te, którym się udało, pozostawały zdrowe. Kolejny krok okazał się już barierą nie do przejścia: wszystkie myszy 58. generacji zmarły krótko po urodzeniu. Jednocześnie nie odnotowano widocznych nieprawidłowości u nowo narodzonych osobników, a przyczyna śmierci pozostała nieznana. Tym samym po raz pierwszy wprost wskazano, że ssaków nie da się klonować w nieskończoność, gdy kolejne pokolenia powstają wyłącznie z poprzednich klonów. Rozmnażanie płciowe „odświeżało” linię nawet w późnych generacjach W trakcie eksperymentu sekwencjonowano także genomy części zwierząt. Wyniki były jednoznaczne: klony miały trzy razy więcej mutacji niż myszy urodzone w wyniku rozmnażania płciowego. Miały także większe łożyska, a u części z nich brakowało kopii chromosomu X. Naukowcy odkryli jednak coś zaskakującego: gdy klony z późnych, osłabionych pokoleń (nawet z 57. generacji) krzyżowano z samcami w sposób naturalny, ich potomstwo było zdrowe i miało znacznie mniej wad genetycznych. To potwierdza, jak kluczowe dla przetrwania gatunków jest rozmnażanie płciowe, które potrafi „odświeżyć” nawet najbardziej obciążoną linię genetyczną Obecnie zespół skupia się na mniej inwazyjnych metodach pozyskiwania materiału biologicznego. Udało się już uzyskać klony z komórek pobranych z moczu, a trwają prace nad wykorzystaniem próbek odchodów, co pozwoliłoby badać zagrożone gatunki bez ich krzywdzenia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Udało się przetransportować antymaterię ciężarówką! Eksperyment BASE w CERN zakończył się sukcesem
Kriogeniczna pułapka Penninga zawierająca chmurę 92 antyprotonów została przetransportowana ciężarówką przez teren Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych (CERN). To wyjątkowe wydarzenie, które w przyszłości pozwoli na transportowanie antymaterii do europejskich laboratoriów.
Antymateria to naturalnie występująca klasa cząstek, niemal identyczna ze zwykłą materią – z tą różnicą, że ładunek elektryczny i moment magnetyczny są odwrócone. Każda cząstka ma swoją „lustrzaną wersję”: elektron (–) → pozyton (+), proton (+) → antyproton (–), neutron → antyneutron . Zgodnie z prawami fizyki Wielki Wybuch powinien wygenerować równe ilości materii i antymaterii. Te równe, lecz przeciwne cząstki szybko by się wzajemnie anihilowały, pozostawiając pusty Wszechświat. Tymczasem to, co nas otacza, składa się głównie z materii, a ta nierównowaga od dziesięcioleci zastanawia naukowców. Fizycy podejrzewają, że istnieją ukryte różnice, które mogą wyjaśniać, dlaczego materia przetrwała, a antymateria niemal całkowicie zniknęła. Od pomysłu Diraca po eksperymenty w CERN Samo istnienie antymaterii przewidział genialny fizyk i noblista Paul Dirac w swojej pracy opublikowanej w 1928 roku. Pierwsze antyprotony zaczęto wytwarzać w akceleratorach już w latach 50. XX wieku. W 1995 w CERN po raz pierwszy stworzono atomy antywodoru. Niemal wiek po artykule Diraca naukowcy potrafią nie tylko wytwarzać, ale też przechowywać antymaterię przez dłuższy czas. A jak się właśnie okazało – także ją transportować. 24 marca 2026 roku zapisze się w historii nauki jako wyjątkowo ważny moment. Właśnie wczoraj zespół naukowców eksperymentu BASE w CERN z powodzeniem przetransportował pułapkę zawierającą antyprotony przez teren laboratorium. W przenośnej, kriogenicznej pułapce Penninga znajdowała się chmura 92 antyprotonów. Po przewiezieniu pułapki urządzenie zostało z powodzeniem podłączone w innym laboratorium, a eksperyment kontynuowano. Fabryka antymaterii Dlaczego to takie ważne? Ponieważ antymateria ulega anihilacji przy kontakcie ze zwykłą materią, co powoduje, że bardzo trudno jest ją utrzymać. Do tej pory antymateria mogła być badana tylko w CERN, gdzie znajduje się jedyne na świecie laboratorium nazywane fabryką antymaterii. Fabryka ta to tak naprawdę kompleks urządzeń badawczych zdolnych wytwarzać antyprotony w procesie zderzania cząstek przy bardzo dużych energiach i spowalniać je, by mogły służyć naukowcom oraz nadawały się do przechowywania. Wyrażenie „fabryka” sugeruje ilości przemysłowe, jednak wytworzenie antymaterii jest bardzo trudne i kosztowne. Przy obecnej technologii wyprodukowanie jednego grama antymaterii zajęłoby miliony lat. – Celem projektu BASE-STEP jest wychwytywanie antyprotonów i dostarczanie ich do wyspecjalizowanych europejskich laboratoriów, w tym do laboratorium Uniwersytetu Heinricha Heinego w Düsseldorfie, Uniwersytetu Leibniza w Hanowerze, a być może także do innych ośrodkaów zdolnych do prowadzenia bardzo precyzyjnych pomiarów antyprotonów, które nie są możliwe w fabryce antymaterii – wyjaśnia Christian Smorra, kierownik projektu BASE-STEP. – W zeszłym roku potwierdziliśmy wykonalność projektu na protonach, ale to, co osiągnęliśmy dziś z antyprotonami, jest prawdziwym kamieniem milowym – podkreśla naukowiec. Eksperyment BASE-STEP jest na tyle mały, że można go załadować na ciężarówkę i przenieść przez standardowe drzwi laboratoryjne. Urządzenie jest również odporne na wstrząsy i drgania podczas transportu. Aparatura – obejmująca nadprzewodzący magnes, kriogeniczne chłodzenie ciekłym helem, rezerwy zasilania oraz komorę próżniową – więzi antycząstki za pomocą pól magnetycznych i elektrycznych. Całość waży tonę i jest znacznie bardziej kompaktowa niż inne istniejące systemy do badania antymaterii. Popkultura o antymaterii Gautier Hamel de Monchenault, dyrektor ds. badań i obliczeń CERN, podkreślił, że transport antymaterii jest pionierskim i wyjątkowo ambitnym projektem. – Gratuluję zespołowi BASE tego imponującego osiągnięcia. Znajdujemy się na początku ekscytującej drogi naukowej, która pozwoli nam jeszcze głębiej zrozumieć antymaterię – powiedział uczony. Natomiast my dodajmy, że wytwarzana w CERN antymateria nie jest niebezpieczna i nie może być przekształcona w broń. Oczywiście Dan Brown w powieści „Anioły i demony” (i filmie na jej podstawie) wykorzystał pojemnik z antymaterią do stworzenia bomby, która miała wysadzić Watykan, a torpedy fotonowe statku Enterpise z uniwersum Star Treka wyposażone są głowice z antymaterii. Jednak przy współczesnej technologii wytworzenie takiej broni jest niemożliwe. Przede wszystkim produkcja antymaterii jest niezwykle kosztowna. Szacunkowo jest to około 6 miliardów dolarów za każde 100 nanogramów. W dodatku wytwarzane ilości są bardzo małe. Innymi słowy, antymateria służy przede wszystkim nauce i poznaniu tajemnic Wszechświata. Źródło: CERN Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czemu niektórzy wciąż wierzą, że stworzyli nas kosmici? To kusząca teoria, która sięga do głębin ludzkiej natury
Czy rzeczywiście „obcy” pomogli ludziom zbudować piramidy, a wiele kultur wywodzi się właśnie z kosmosu? Historie o pozaziemskim pochodzeniu ludzi zataczają szerokie kręgi od wielu lat, ale dotyczą nie tyle przeszłości naszej cywilizacji, co są emanacją współczesnych lęków. Czemu wielu z nas wciąż chce szukać dowodów ludzkiej „niezwykłości”?
Spis treści: Kosmiczna pomoc w starożytności Czemu ludzie wierzą w bezpodstawne teorie o kosmitach? Jeśli to nie starożytni kosmici zbudowali piramidy, to kto? Wszyscy nosimy w sobie pokusę niezwykłości Świat „starożytnych kosmitów” zyskał masową popularność dzięki Erichowi von Dänikenowi i jego książce „Wspomnienia z przyszłości” opublikowanej w 1968 roku. Autor zmarł niedawno, bo w styczniu 2026 roku, ale jego opowieść o pozaziemskiej pomocy przy budowie dawnych monumentów nadal przyciąga uwagę. Mimo, że proponowane przez niego tezy były wielokrotnie obalane, w obiegu wciąż funkcjonują jako szybkie wyjaśnienie tego, co trudno nam pojąć: stworzonych tysiące lat temu piramid, tajemniczych artefaktów i „zbyt doskonałych” konstrukcji. Zbierają szczególnie obfite żniwo w czasach, w których na pozyskiwanie informacji możemy poświęcić maksymalnie 15 sekund i w których chcemy dostawać natychmiastowe, dobrze brzmiące wytłumaczenia. Najlepiej w formacie krótkich filmików na tiktoku. Kosmiczna pomoc w starożytności Teorie Ericha von Dänikena narodziły się w wyjątkowym momencie historycznym. Skrystalizowały się podczas zimnej wojny, w obliczu obaw przed zagładą nuklearną, w trakcie wyścigu kosmicznego i gwałtownego rozwoju technologicznego. Informacji było wiele i już wtedy zaczynały uderzać w ludzi ze wszystkich stron. Idea starożytnych kosmitów oferowała zarówno kosmiczne pocieszenie, jak i egzystencjalny dramat. Dawała nadzieję, że historia ludzkości ma jakiś ukryty plan. Im bardziej niepewny był świat, tym łatwiej było przyjąć scenariusz, w którym ktoś „z zewnątrz” stoi za tym, co wydaje się niepojęte. To tłumaczy w pewien sposób dlaczego obecnie ma tak ogromną popularność. Geniusz retoryczny von Dänikena tkwił w niejednoznaczności. Rzadko formułował definitywne stwierdzenia, preferując sugestywne pytania i selektywne zestawienia, które przekształcały niepewność w insynuację. Czemu ludzie wierzą w bezpodstawne teorie o starożytnych kosmitach? Wiara w niemożliwe do natychmiastowego obalenia teorie wiąże się z samą naturą archeologii. To dyscyplina pracująca na fragmentarycznych dowodach, „osadach” wiedzy odkrywanych kawałek po kawałku i interpretacjach, które rzadko prowadzą do jednoznacznych konkluzji. Częściej porządkuje prawdopodobieństwa, niż daje proste werdykty. Dla części odbiorców taka ostrożność wygląda jak niezdecydowanie, co zostawia miejsce na odpowiedzi podane ze stuprocentową pewnością. Pseudonauka wypełnia tę lukę obietnicą objawienia, a skomplikowane procesy zamienia w jedno zdanie. Do tego dochodzi nieufność wobec instytucji, którą łatwo podbić narracją o „ukrywaniu prawdy” przez uczelnie, muzea czy czasopisma naukowe. My nic nie ukrywamy. Serio. I żaden kosmita nie zmusił mnie, żebym to napisał. Jeśli to nie starożytni kosmici zbudowali piramidy, to kto? I chociaż zarówno stanowiska w Gizie, jak i w Troi czy w Azji Mniejszej nie są nierozwiązanymi zagadkami, lecz efektem systematycznych wykopalisk i analiz, to nie jest to już aż tak „elektryzujące” jak tajemnicza technologia, która spadła z nieba. „Eksperci” od starożytnych astronautów nie powiedzą, że w Gizie odnaleziono starannie zaplanowane osiedla robotnicze, piekarnie i zorganizowane systemy zaopatrzenia w żywność i sprzęt, które pokazują, jak tysiące robotników mogły przez dziesięciolecia budować piramidy. Nie pokażą, że monumentalne kamienne filary Göbekli Tepe zostały wzniesione przez społeczność łowców-zbieraczy tysiąclecia przed wynalezieniem pisma – nie przez ingerencję obcych, lecz skoordynowaną pracę, geniusz inżynierów i ogromną cierpliwość. Że ogromne posągi z Wysp Wielkanocnych transportowano za pomocą nowatorskiej technologii przypominającej kołysanie. Albo tego, że w Troi kolejne warstwy osadnicze ukazują wieki odbudowy, adaptacji i wymiany regionalnej, a nie nagłą anomalię technologiczną. Wszyscy nosimy w sobie pokusę niezwykłości „Kosmiczne” wyjaśnienia zaspokajają nasze psychologiczne potrzeby. Tam, gdzie kiedyś religia wyjaśniała cel, nauka wyjaśnia proces – czasem niestety robi to jednak zbyt wolno. Hipoteza starożytnych kosmitów wykorzystuje błąd proporcjonalności – przez niego wydaje nam się, że niezwykłe osiągnięcia muszą mieć zawsze niezwykłe przyczyny. Motyw kosmicznej pomocy daje niektórym także przywilej do niszczenia ziemskiej natury. W końcu zostaliśmy „wybrani”, by nią rządzić. Jesteśmy lepsi. Inni. Kontrowersja, na której zarabia się ogromne pieniądze Wielu naukowców zgadza się, że biorąc pod uwagę ogrom wszechświata, życie pozaziemskie jest statystycznie prawdopodobne. Jednak prawdopodobieństwo to nie dowód – a z pewnością nie jest to dowód na ingerencję kosmitów w starożytności. Książki o starożytnych kosmitach sprzedają się jednak w milionach egzemplarzy na całym świecie. Seriale generują ogromne przychody, a czołowi „oświeceni” twórcy przyciągają setki tysięcy widzów online. Brońmy ludzkiego dorobku kulturowego I chociaż obalanie twierdzeń o kosmitach ma znaczenie w kontekście odbudowy zaufania do naukowców czy instytucji, to głównym zadaniem współczesnej archeologii jest opowiadanie bogatszych, bardziej przekonujących historii o tym, jak ludzie – samodzielnie, bez pomocy kosmicznych istot – kształtowali swoją przeszłość. Czy to nie pocieszająca idea, że do wszystkiego doszliśmy sami? Skoro mogliśmy dokonywać tak niezwykłych czynów, to tę kreatywność nadal mamy w sobie. Źródło: Ministry of Tourism and Antiquities, The Conversation, University of Cambridge, Penn Museum, Uniwersytet Jagielloński Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nuklearne torpedy i reaktor w Morzu Norweskim. Z wraku radzieckiego okrętu wyciekają radioaktywne zanieczyszczenia
W kwietniu 1989 roku radziecki atomowy okręt podwodny K-278 „Komsomolec” zatonął w Morzu Norweskim, 180 km od Wyspy Niedźwiedzia. Od tamtej pory z wraku wydostają się materiały radioaktywne. Według ostatnich badań, jego reaktor ulega degradacji i okresowo uwalnia chmury materiału radioaktywnego do wody.
K-278 „Komsomolec” był jedną z najbardziej zaawansowanych jednostek podwodnych, jakie kiedykolwiek zbudowano. Kadłub statku wykonano z wytrzymałego tytanu, co pozwalało jednostce na wyjątkowo duże zanurzenie, dochodzące nawet do 1000 metrów. To sprawiało, że okręt był praktycznie poza zasięgiem wielu ówczesnych torped i sonarów NATO i mógł być używany jako tajna platforma strategiczna. Należał do okrętów testujących nową technologię. A choć był bardzo zaawansowany, to jak się okazało, również podatny na awarie. Podwodny pożar i zatonięcie Komsomolca 7 kwietnia 1989 roku, podczas powrotu przez Morze Norweskie do bazy na Półwyspie Kolskim, na okręcie wybuchł pożar. „Komsomolec” znajdował się wówczas na głębokości około 385 metrów. Ogień szybko się nasilił, ponieważ uszkodzone zawory uwolniły sprężone powietrze, a dodatkowo płomienie podsycał wyciek oleju. Próba ugaszenia pożaru freonem nie powiodła się, a temperatura wzrosła do 800–900 st. Celsjusza. Mimo zamknięcia grodzi ogień rozprzestrzenił się do kolejnego przedziału i całkowicie wymknął się spod kontroli. W efekcie wyłączono turbiny i reaktor, co pozbawiło okręt głównego źródła zasilania. Ponad połowa załogi okrętu nie przeżyła katastrofy, a sam statek osiadł w permanentnej ciemności na głębokości 1680 metrów. Reaktor atomowy i nuklearne torpedy na dnie W związku z tym, że okręt miał napęd atomowy, a do jego uzbrojenia należały dwie torpedy nuklearne, wrak jest stale monitorowany. Monitoring wykazuje okresowe wycieki promieniotwórcze. Wczesne badania zarejestrowały poważne uszkodzenia okrętu – kadłub był pęknięty, a woda morska miała kontakt z torpedami jądrowymi. W 1994 roku przeprowadzono prace uszczelniające uszkodzony przedział torpedowy i od tego czasu nie ma dowodów na wyciek plutonu do otoczenia. Jednak coroczne badania prowadzone przez rząd Norwegii wykrywały w wodzie wokół okrętu radioaktywne izotopy cezu. Radioaktywne substancje rozprzestrzeniają się w wodzie Najnowsze wyniki specjalistycznych badań prowadzonych przez radioekologa morskiego Justina Gwynna z norweskiego urzędu ds. bezpieczeństwa radiacyjnego i jądrowego (Fram Centre) pokazują, że postępująca degradacja okrętu nie spowodowała jeszcze zniszczeń, do jakich teoretycznie jest zdolna. Torpedy pozostają szczelne, jednak reaktor ulega degradacji i okresowo uwalnia widoczne „chmury” materiału radioaktywnego do wody. – Uwolnienia z reaktora zachodzą od ponad 30 lat, jednak istnieje niewiele dowodów na gromadzenie się radionuklidów w otoczeniu okrętu, ponieważ wydają się one szybko rozcieńczać w wodzie morskiej – zaznaczają eksperci. I właśnie to budzi największy niepokój specjalistów. Tym bardziej, że analiza próbek wykazała obecność izotopów strontu, cezu, uranu i plutonu. W bezpośrednim sąsiedztwie wraku poziomy strontu i cezu były odpowiednio 400 000 i 800 000 razy wyższe niż typowe wartości w Morzu Norweskim. Jednak już kilka metrów od okrętu poziom skażenia gwałtownie spada, co sugeruje szybkie rozpraszanie się w wodzie. To niepokojące odkrycie. Jaka przyszłość czeka radioaktywny wrak? Uszkodzony okręt leżący głęboko na dnie będzie z czasem tracił integralność. Jego przyszłość budzi obawy. Wrak znajduje się w lodowatych głębinach strefy batialnej – środowisku bardzo trudno dostępnym dla człowieka, gdzie wszelkie interwencje wymagają starannego planowania i zaawansowanej inżynierii. Optymistyczną wiadomością jest to, że wcześniejsze naprawy wraku nadal są skuteczne, jednak pozostaje on zagrożeniem wymagającym stałego monitorowania – podkreślają badacze. Źródło: PNAS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
Często słyszymy, że ludzie są z natury agresywni. Niektórzy sądzą nawet, że każdy konflikt to krok w stronę eskalującej przemocy fizycznej, a krwiożerczość jest wprost „zakorzeniona” w genach małp naczelnych: także ludzi. Naukowcy obalają ten stereotyp, wskazując dwa skrajnie różne typy przemocy w świecie zwierząt.
Badacze z Uniwersytetu w Lincoln prześledzili zachowania stu gatunków naczelnych – od szympansów po ludzi – i doszli do zaskakującego wniosku: codzienna, „łagodna” agresja (np. słowna) wcale nie prowadzi automatycznie do wzrostu występowania przemocy „śmiertelnej”. Te zachowania mają różne źródła ewolucyjne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. A my wcale nie jesteśmy stworzeni do fizycznej przemocy. Nie każda agresja prowadzi do śmierci Badacze rozróżnili pięć typów agresji – od codziennych drobnych konfliktów po ekstremalne akty przemocy. Okazało się, że o ile różne formy przemocy śmiertelnej (np. zabijanie dorosłych czy dzieciobójstwo) rzeczywiście bywają ze sobą powiązane, to nie ma korelacji między tymi zachowaniami a codziennymi drobnymi aktami agresji, np. sprzeczkami o pożywienie. To odkrycie zadaje kłam popularnej tezie, że częste drobne konflikty automatycznie prowadzą do eskalacji i tragedii. Zespół prof. Bonaventury Majolo z Uniwersytetu w Lincoln podkreśla, że zrozumienie tej różnicy ma ogromne znaczenie zarówno dla nauk biologicznych, jak i społecznych. 100 gatunków naczelnych nie może się mylić Skłonność do zabójstw pojawia się tam, gdzie presja ewolucyjna wymaga eliminacji konkurentów – a nie tam, gdzie dominuje łagodna rywalizacja o codzienne zasoby. Co ważne, nawet gdy w określonym gatunku często dochodzi do konfliktów – tak jak np. u ludzi – nie musi on być bardziej „śmiercionośny” od innych. Naukowcy rozdzielili te dwie siły – codzienną agresję i skrajną przemoc – i pokazali, że ich ewolucja przebiegała osobno. Łagodna agresja to narzędzie porządkowania hierarchii czy obrony terytorium, podczas gdy przemoc śmiertelna bywa „ostatnią deską ratunku” w sytuacji ekstremalnej walki o przetrwanie. To tłumaczy, dlaczego w wielu społecznościach – nawet zwierzęcych – drobne kłótnie są na porządku dziennym, ale akty brutalnej przemocy są rzadkie i wywołują silną reakcję otoczenia. Czy jesteśmy zaprogramowani do przemocy? Biologia, hormony, wychowanie i kultura – każdy z tych elementów może pchać nas w jednym lub drugim kierunku, ale mechanizmy są różne. Choć nowe badania podkreślają rozdział pomiędzy codzienną agresją a przemocą śmiertelną, nie ignorują wpływu biologii i środowiska na przemoc. Testosteron, struktura mózgu czy genetyczne predyspozycje mogą sprzyjać agresywnym reakcjom, ale to środowisko, doświadczenia z dzieciństwa i normy społeczne najczęściej decydują, czy i jak agresja się ujawni. Badania wskazują ponadto, że ludzie przebywający w środowiskach, w których przemoc jest normą, częściej ją naśladują i powielają. W drugą stronę – jeśli otoczenie pokazuje, jak można reagować bez przemocy, agresja staje się mniej prawdopodobna. W genach mamy jednak częste (delikatne) konflikty, a nie pełnowymiarową przemoc. Co oznaczają nowe odkrycia dla postrzegania ludzkiej natury? Nowe badania przesuwają punkt ciężkości w dyskusji o ludzkiej agresji: pokazują, że to nie codzienne konflikty są „zalążkiem” poważnej przemocy, lecz zupełnie inne, bardziej złożone mechanizmy ewolucyjne. Rozdzielenie pojęć łagodnej agresji i przemocy śmiertelnej pozwala skuteczniej działać psychologom, nauczycielom i rodzicom. Nie każda sprzeczka prowadzi do tragedii, a rozpoznanie sygnałów i budowanie pozytywnych wzorców naprawdę ma sens. Najważniejsze: nie jesteśmy z góry zaprogramowani na agresję. To, czy drobna kłótnia pozostanie konfliktem słownym, czy przerodzi się w coś poważniejszego, zależy od naszej kultury, wsparcia i umiejętności radzenia sobie z emocjami. Przemoc u ssaków naczelnych Warto przy tym pamiętać o innym podziale przemocy, o którym pisze m.in. Richard Wrangham z Harvardu. Rozgranicza on przemoc w obrębie własnej grupy (stada, narodu itd.), która jest generalnie potępiana i karana od przemocy międzygrupowej, prowadzącej do wojen. Ta druga u ludzi jest często ceniona i wychwalana, a u innych ssaków naczelnych dość powszechna. David Livingstone Smith tak o niej pisze w książce „Najgroźniejsze zwierzę. Natura ludzka i pochodzenie wojen”: „Biolodzy zaobserwowali dwa główne modele przemocy międzygrupowej wśród naczelnych; z grubsza można je określić jako »pawiani« i »szympansi«. U pawianów mamy do czynienia z silnie zrytualizowanymi zachowaniami i konflikty między tymi zwierzętami bardzo rzadko pociągają za sobą ofiary”. „Przemoc międzygrupowa u szympansów rządzi się natomiast zupełnie innymi prawami. (....) Cały ciężar walki spoczywa na niewielkich grupach samców, które regularnie patrolują granice własnego terytorium i od czasu do czasu wkraczają na obszary kontrolowane przez sąsiadów. (...) Kiedy taka banda napotka na swej drodze samotnego, a więc słabszego i de facto bezbronnego przedstawiciela innego stada, atakuje go i to po to, by zabić. Na agresję nie są narażone wyłącznie młode samice w rui (ale to chyba akurat nikogo nie dziwi), na wszystkich pozostałych napada się i to wyjątkowo brutalnie”. Ta przemoc u ludzi wydaje się być głęboko zakorzeniona w naturze. Źródło: Evolution Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Autostrada” do głowy. Bakterie jelitowe mogą być częstymi gośćmi w… mózgu
Badania na myszach dowodzą, że bakterie mogą podróżować z jelit wprost do mózgu przez nerw błędny. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki leczymy choroby neurodegeneracyjne i dbamy o dietę.
Nauka od dawna bada fascynującą zależność między układem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, znaną jako oś jelitowo-mózgowa. Do tej pory większość naukowców skupiała się na „wędrówkach” hormonów, cząsteczek zapalnych czy produktów bakteryjnej przemiany materii. Jednak najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie Emory w USA dostarczają zdumiewających dowodów na to, że relacja ta może być znacznie bardziej dosłowna. Zaobserwowano, że w określonych warunkach żywe bakterie jelitowe mogą przedostać się bezpośrednio do mózgu. Choć badanie przeprowadzono na myszach, analogiczny mechanizm z dużym prawdopodobieństwem zostanie potwierdzony także u ludzi. Nerw błędny jako autostrada do mózgu Do tej pory sądzono, że jeśli mikroogranizmy opuszczają jelita, dzieje się to głównie poprzez krew, jak np. w przypadku zagrażającej życiu sepsy (posocznicy). Jednak zespół naukowców z Emory zauważył, że bakterie obecne w mózgach myszy nie były wykrywalne w ich krwi. Jak zatem dostały się do mózgu? Doprowadziło to badaczy do postawienia hipotezy, że bakterie jelitowe „podróżują” przez nerw błędny, który jest najdłuższym i najważniejszym połączeniem nerwowym między jamą brzuszną a mózgiem. Aby ją potwierdzić, przeprowadzili testy z blokadą tego nerwu. Wyniki były jednoznaczne: u myszy z przerwaniem ciągłości nerwu błędnego obecność bakterii w mózgu znacząco się zmniejszyła. Najwyraźniej mikroorganizmy wykorzystują włókna nerwowe jako fizyczny pomost i przemieszczają się po nich. To odkrycie tyleż niespodziewane, co zdumiewające. Co wpływa na „nieszczelność” jelit? Przenikanie bakterii do układu nerwowego nie jest zjawiskiem powszechnym u zdrowych osobników. Wymaga specyficznych okoliczności, które osłabiają barierę jelitową. W eksperymencie brały udział myszy na diecie wysokotłuszczowej (sprzyjającej miażdżycy) oraz osobniki genetycznie zmodyfikowane w celu symulacji chorób Alzheimera i Parkinsona. W obu przypadkach doszło do powstania tzw. „nieszczelnego jelita”. Uszkodzenie naturalnej zapory sprawiło, że bakterie, które zazwyczaj wspomagają trawienie, zaczęły „przeciekać” do innych części ciała. Obecność śladów bakterii w mózgach osób zmarłych na Alzheimera sugerowano już wcześniej, jednak badanie na Emory jako jedno z pierwszych pokazało ten proces „na żywo” u zwierząt. Choć liczba wykrytych mikrobów była niewielka, naukowcy ostrzegają, że nawet śladowa ich ilość może wystarczyć do wywołania przewlekłego stanu zapalnego. Ten jest z kolei „paliwem” dla chorób mózgu. Nowa era terapii: leczenie mózgu przez jelita? Jednym z najciekawszych wniosków z tego badania jest możliwość odwrócenia szkodliwych zmian w mózgu. Gdy myszy wracały do zbilansowanej, zdrowej diety, poziom bakterii w ich mózgach spadał do niemal niewykrywalnego poziomu. Zatem poprawa stanu jelit może bezpośrednio chronić ośrodkowy układ nerwowy przed bakteryjną inwazją. Innymi słowy: zdrowie mózgu zaczyna się w brzuchu. Jeśli badania na ludziach potwierdzą te mechanizmy, lekarze zyskają zupełnie nowe narzędzia do walki z zaburzeniami nastroju i demencją. Być może już całkiem niedługo na choroby neurologiczne będą przepisywać nie tylko probiotyki – ale i określoną dietę. Źródło: PLOS Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy suplementacja kolagenu ma sens? Nauka weryfikuje marketingowe obietnice
Produkcja kolagenu ma kluczowe znaczenie dla zdrowia włosów, paznokci, kości i stawów, a także wielu innych części naszego ciała. Jednak naukowcy dopiero zaczynają odkrywać, jakie realne korzyści mogą płynąć z przyjmowania go w formie suplementów.
W tym artykule: Czym jest kolagen? Skąd bierze się kolagen i jaka jest jego rola? Kolagen a wiek Czym są suplementy kolagenowe? Jakie są dowody na to, że suplementy kolagenowe działają na skórę? Czy kolagen pomaga na ból stawów? A co, jeśli nie chcesz kupować suplementów? Świat wellness oszalał na punkcie kolagenu. Marketingowa machina, napędzana recenzjami celebrytów i influencerów wykreowała wizerunek kolagenu jako panaceum na niemal każdą oznakę upływającego czasu – starzejącą się skórę, włosy, paznokcie, kości, stawy i wiele więcej. W 2025 roku konsumenci wydali na te suplementy aż 2 miliardy dolarów, a liczba ta wciąż rośnie. Na ten moment szum medialny zdaje się wyprzedzać naukę. Niemniej jednak niektóre badania sugerują potencjalne korzyści, choć wiele kwestii wciąż wymaga wyjaśnienia. Oto, co obecnie wiemy – i czego nadal nie wiemy – o wpływie kolagenu na skórę, stany zapalne, ból i ogólne zdrowie. Czym jest kolagen? Kolagen to najpowszechniej występujące białko w organizmach ssaków – stanowi aż około 30 procent wszystkich białek w naszym ciele. Jak wyjaśnia Julia Zumpano, dietetyczka z Cleveland Clinic, kolagen jest kluczowym elementem konstrukcyjnym skóry, więzadeł, mięśni, ścięgien, kości i naczyń krwionośnych, a także wyściółki jelit i budowy tkanek łącznych. Kolagen ma strukturę potrójnej helisy – trzy łańcuchy aminokwasów są splecione ze sobą tak ciasno, że tworzą białko niezwykle mocne i sztywne. W zależności od budowy i miejsca występowania w organizmie wyróżnia się aż 28 typów kolagenu. Jak podaje Cleveland Clinic, aż 90% kolagenu w naszym ciele to typ I, obecny w skórze, kościach, ścięgnach i więzadłach. To właśnie typy od I do V są spotykane najczęściej. Skąd bierze się kolagen i jaka jest jego rola? W naszym organizmie kolagen produkowany jest głównie przez wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Jak wyjaśnia Julia Zumpano, aby komórki te mogły spleść aminokwasy w wytrzymałe włókna kolagenowe, potrzebują również konkretnych składników odżywczych, takich jak witamina C oraz cynk. Głównym zadaniem kolagenu jest zapewnienie wsparcia, wytrzymałości i odpowiedniej struktury całemu ciału. To on odpowiada za elastyczność skóry i chroni nasze narządy wewnętrzne. Ponadto wspomaga krzepnięcie krwi oraz stymuluje tworzenie nowych komórek skóry. Gdy organizm nie jest w stanie wytworzyć wystarczającej ilości kolagenu, procesy te zostają zaburzone. U osób z zespołem Ehlersa-Danlosa, chorobą genetyczną upośledzającą zdolność organizmu do produkcji tego białka, objawy mogą obejmować wiotką i nadmiernie rozciągliwą skórę, skłonność do siniaków oraz niestabilność stawów. Kolagen mogą niszczyć również choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów. Kolagen a wiek Po 40. roku życia tracimy około 1% kolagenu rocznie. Do 80. roku życia ubytek ten może sięgnąć nawet 75%. Gdy kolagenu zaczyna brakować, ścięgna i więzadła tracą wsparcie, co u wielu osób prowadzi do przewlekłego bólu i ograniczenia aktywności. W tym samym czasie, gdy poziom kolagenu spada w skórze właściwej (dermis), wiotczeje ona i pojawiają się zmarszczki. Wiele czynników może ten proces przyspieszyć. Badania wykazują, że z biegiem lat palenie tytoniu, alkohol, światło UV oraz wysokie spożycie cukru obniżają produkcję kolagenu i osłabiają strukturę tego białka, co prowadzi do szybszego starzenia się skóry. Czym są suplementy kolagenowe? Rynek pęka w szwach od produktów z kolagenem, ale nie podlegają one tak rygorystycznym regulacjom jak leki. Jako suplement diety, kolagen nie wymaga wcześniejszej kontroli ani zatwierdzenia przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA). W ofertach znajdziemy kolagen pochodzenia wołowego (bovine), rybiego (marine), drobiowego lub z innych źródeł. Producenci często określają też jego rodzaj, np. typ I lub III. Na niektórych opakowaniach widnieją napisy „peptydy kolagenowe” lub „kolagen hydrolizowany” – w obu przypadkach mowa o krótkich łańcuchach aminokwasów, które są łatwiejsze do przyswojenia niż pełne białka kolagenu. Suplementy te występują w formie tabletek, proszków, żelek, a nawet gotowych napojów. Jakie są dowody na to, że suplementy kolagenowe działają na skórę? Kolagen jest głównym składnikiem wielu wypełniaczy stosowanych w zabiegach medycyny estetycznej. Jak wyjaśnia dr Sonya Kenkare, takie zastrzyki pozwalają tymczasowo „wypełnić” skórę, zanim substancja zostanie naturalnie rozłożona przez organizm. Z kolei dietetyczka Julia Zumpano zauważa, że niektóre badania sugerują, iż suplementy kolagenowe mogą prowadzić do niewielkiej poprawy jędrności i struktury skóry. Jednak wszystkie te doniesienia zawierają istotne zastrzeżenia. Na przykład przegląd z 2021 roku obejmujący 19 badań z udziałem 1125 osób (głównie kobiet) wykazał, że suplementacja kolagenem wiązała się z redukcją zmarszczek oraz poprawą elastyczności i nawilżenia skóry. Jednocześnie – jak zauważyli dermatolodzy z Harvard Medical School i Massachusetts General Hospital – wszystkie analizowane suplementy zawierały także inne składniki, które mogły mieć wpływ na uzyskane rezultaty. Badacze dodają również, że randomizowane badania kliniczne sprawdzające wpływ na elastyczność, nawilżenie czy zmarszczki są zazwyczaj prowadzone na zbyt małych grupach osób. Z kolei dowody dotyczące wpływu kolagenu na włosy i paznokcie są wręcz znikome. – Potrzebujemy zdecydowanie więcej badań – podsumowuje Julia Zumpano. Czy kolagen pomaga na ból stawów? Poza wpływem na skórę, suplementy kolagenowe mogą również wspierać zdrowie starzejących się stawów – sugeruje coraz więcej badań. W badaniach prowadzonych na młodych sportowcach wykazano, że suplementacja kolagenem wiąże się ze zmniejszeniem bólu i stanów zapalnych, co może przyspieszać powrót do aktywności po kontuzjach. Aby sprawdzić, czy podobne efekty występują także u osób w średnim wieku, naukowcy przeprowadzili badanie opublikowane w 2023 roku z udziałem 86 aktywnych fizycznie dorosłych w wieku 40–60 lat. Przez co najmniej sześć miesięcy uczestnicy przyjmowali 10 g kolagenu hydrolizowanego dziennie, 20 g dziennie lub nie przyjmowali go wcale – nie wiedząc, do której grupy zostali przypisani. W porównaniu z grupą otrzymującą placebo, osoby przyjmujące suplementy kolagenowe zgłaszały znacznie większą redukcję bólu w trakcie trwania badania – szczególnie dotyczyło to osób ćwiczących więcej niż trzy godziny tygodniowo. Jak zauważa główny autor badania, Michael Ormsbee, fizjolog wysiłku i żywienia z Florida State University, u jednego z uczestników ból powrócił zaraz po odstawieniu kolagenu. Mężczyzna przyznał później, że dolegliwości ustąpiły ponownie, gdy tylko wrócił do suplementacji. Badanie wykazało również związek między przyjmowaniem kolagenu a poprawą nastroju. Ten „psychiczny zastrzyk” może wynikać po prostu ze zmniejszenia bólu, jednak wyniki te pokrywają się z dowodami na przeciwdepresyjne działanie kolagenu u myszy. Sugeruje to, że kolagen może pokonywać barierę krew-mózg. Dr Michael Ormsbee każdego ranka wsypuje 10 g hydrolizowanego kolagenu do swojej kawy. Przyjmuje go wraz z 50 mg witaminy C, opierając się na badaniach wskazujących, że witamina ta wspomaga przyswajanie białka. Stosuje się również do zaleceń Keitha Baara z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, którego analizy sugerują, że kolagen najlepiej przyjmować na 30 do 60 minut przed treningiem. Naukowcy wciąż badają szczegóły tego, jak kolagen wspiera tkankę łączną i dlaczego moment jego przyjmowania ma tak duże znaczenie. Jednak, jak zauważa dr Michael Ormsbee, hydrolizowany kolagen składa się głównie z trzech aminokwasów: glicyny, proliny i hydroksyproliny – dokładnie tych samych, które tworzą strukturę kolagenu w naszym ciele. – Jeśli przyjmiesz kolagen, a następnie podejmiesz aktywność fizyczną, zwiększasz szansę, że te konkretne aminokwasy trafią tam, gdzie są najbardziej potrzebne – do ścięgien, więzadeł czy stawów – tłumaczy ekspert. A co, jeśli nie chcesz kupować suplementów? Badacze uspokajają: jeśli nie chcesz sięgać po suplementy, istnieją inne sposoby, by wspierać produkcję kolagenu w organizmie. Wiele produktów spożywczych naturalnie zawiera kolagen, m.in. mięso ssaków, drób, ryby, jajka oraz bulion kostny. Julia Zumpano zaleca także dostarczanie składników, które pomagają organizmowi samodzielnie wytwarzać kolagen, takich jak witamina C, miedź, cynk oraz aminokwasy – prolina i glicyna. Z kolei retinoidy, obecne w wielu kremach przeciwstarzeniowych, mogą stymulować produkcję kolagenu w skórze. Dietetyczka podkreśla jednak, że warto stawiać przede wszystkim na dietę i naturalne wsparcie organizmu, ponieważ suplementy kolagenowe nie są uniwersalnym rozwiązaniem na wszystkie problemy zdrowotne. Źródło: National Geographic
Naukowcy przebadali marchew, pomidora i sałatę. Wyniki pokazują, które części roślin gromadzą farmaceutyki
Naukowcy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa udowodnili, że farmaceutyki, które mogą być składnikiem systemu nawadniania, rozkładają się w roślinach nierównomiernie. Oznacza to, że niektóre rośliny stają się lepszymi kandydatami do nawadniania ściekami niż inne. Klucz tkwi w części produktu, jaka zostaje spożyta przez człowieka.
Nawadnianie upraw za pomocą ścieków to powszechna praktyka stosowana na obszarach ubogich w systematyczne opady. Ten sposób podlewania ratuje żywotność roślin, które bez regularnego dostępu do wody skazane byłyby na pewną śmierć. Wielu producentów żywności obawia się jednak o skutki tego sposobu nawadniania, przez który żywność narażona może być na różne związki zawarte w ściekach – w tym na leki psychoaktywne. Naprzeciw obawom wychodzi zespół naukowcy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa, który pod kierownictwem Danielli Sanchez przeprowadził szereg badań określających, które z warzyw jest najlepszym kandydatem do ściekowego podlewania. Jak przeprowadzono badania? Do eksperymentów naukowcy wykorzystali trzy gatunki roślin: marchew, pomidora i sałatę. Każde z nich zostało umieszczone w komorze o kontrolowanej temperaturze, w której uprawy były zasilane specjalnym roztworem składającym się z ultraczystej wody, soli, składników odżywczych i jednego z czterech leków wytypowanych przez zespół Sanchez. Farmaceutyki zawierały psychoaktywne substancje takie jak karbamazepina, lamotrygina, amitryptylina i fluoksetyna. Każdy z tych składników stosowany jest w lekach na depresję, chorobę afektywną dwubiegunową oraz padaczkę. Eksperyment trwał przez okres do 45 dni. Po tym czasie z roślin zostały pobrane próbki różnych tkanek, które następnie naukowcy poddali analizie chemicznej mającej określić, w jaki sposób substancje wchłaniane są przez roślinę. Dodatkowym rezultatem analizy było określenie, jakie produkty uboczne wytwarzają rośliny w takim procesie zasilania oraz jak chemiczne elementy uboczne ostatecznie się rozkładają. Chemiczne liście Wyniki badań pozwoliły określić, że farmaceutyki oraz produkty metabolizmu tych substancji mają tendencję do gromadzenia się w liściach roślin. W tych częściach organizmów zaobserwowano nawet – jak miało to miejsce u pomidorów – nawet do 200 razy wyższe stężenie farmaceutyków niż miało to miejsce w owocach. W przypadku badanej marchwi stężenie tych substancji również okazało się zdecydowanie wyższe – w tym przypadku o 7 razy większe niżeli w jadalnych korzeniach. Oznacza to, że najwięcej substancji z farmaceutyków potencjalnie spożywamy konsumując liście sałaty. Dzieje się tak, gdyż woda transportująca składniki odżywcze przepływa przez korzenie i łodygę do liści, przenosząc ze sobą także farmaceutyki i ich produkty uboczne. Gdy woda odparowuje przez aparaty szparkowe, związki chemiczne pozostają w tkankach roślin ulokowanych w liściach. Sanchez tłumaczy ten proces w następujący sposób: „Rośliny nie mają dobrze rozwiniętego mechanizmu wydalania tych związków. Nie mogą pozbyć się odpadów poprzez mocz, tak jak robią to ludzie. Zamiast tego rośliny umieszczają niepotrzebne im związki w ścianach komórkowych liści lub w wakuolach, które działają jak worki na śmieci dla komórek”. Dalsze badania zamiast paniki Badania wykazały również, że rośliny w różnym stopniu wchłaniają i metabolizują leki obecne w ściekach. We wszystkich badanych tkankach wykryto niskie stężenia lamotryginy oraz jej produktów ubocznych. Znacznie wyższe poziomy osiągała natomiast karbamazepina, która kumulowała się w jadalnych częściach roślin – owocach pomidorów czy liściach sałaty. Autorzy badań apelują jednak, że sam fakt przechowywania tych substancji w roślinnych tkankach nie musi wpływać na zdrowie konsumenta. Obecność leków w oczyszczonych ściekach nie musi oznaczać zagrożenia dla zdrowia, a potrzebne są dalsze badania do tworzenia ewentualnych regulacji na temat zasilania upraw. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Złota godzina” dla zdrowia potwierdzona. Oto dlaczego lepiej ćwiczyć rano
Zapomnij o liczeniu kalorii, spójrz na zegarek. Badanie przeprowadzone na 14 tysiącach użytkowników dowodzi, że poranny ruch najskuteczniej obniża ryzyko nadciśnienia, otyłości i chorób serca.
Medycyna od lat powtarza mantrę: jakikolwiek ruch jest lepszy niż żaden. Najnowsze badanie zaprezentowane na dorocznej sesji American College of Cardiology pokazuje jednak, że można ćwiczyć skuteczniej. Badanie zespołu pod kierownictwem Prema Patela z University of Massachusetts Chan Medical School sugeruje, że ważna jest nie tylko ilość i intensywność wysiłku, ale i czas jego wykonywania. Analiza danych z opasek fitness dowodzi, że aktywność fizyczna rano niesie większe korzyści. Opaska prawdę ci powie Naukowcy przeanalizowali zapisy tętna minuta po minucie u blisko 14,5 tysiąca uczestników narodowego programu „All of Us”. Wszyscy używali opasek Fitbit. Zamiast pytać ludzi o to, ile czasu spędzili na siłowni, badacze zdefiniowali okresy realnego wysiłku fizycznego, trwające co najmniej 15 minut. To pozwoliło na uwzględnienie nie tylko zaplanowanych treningów, ale i spontanicznej aktywności, np. szybkiego marszu do pracy czy intensywnych prac domowych. Udało się w ten sposób uzyskać bardziej kompletny i obiektywny obraz aktywności. Rano znaczy zdrowiej Wyniki analizy są niezwykle ciekawe. Osoby, które ćwiczyły wcześnie rano, miały znacząco niższe wskaźniki niemal wszystkich kluczowych chorób cywilizacyjnych. Największą różnicę odnotowano w przypadku otyłości – ranne ptaszki były o 35% mniej narażone na otyłość niż ci trenujący wieczorami. Podobnie spektakularne wyniki dotyczyły choroby wieńcowej (ryzyko niższe o 31%) oraz cukrzycy typu 2 (niższe o 30%). Nawet w przypadku nadciśnienia tętniczego i podwyższonego poziomu cholesterolu LDL, poranne ćwiczenia dawały przewagę ( odpowiednio 18% i 21%). Najbardziej intrygujące jest to, że udało się wskazać konkretną „złotą godzinę” dla zdrowia serca i ciała: to czas między 7 a 8 rano. Korzyści były widoczne niezależnie od sumy ćwiczeń w ciągu dnia. Oznacza to, że nawet jeśli dwie osoby spaliły tę samą liczbę kalorii, ta, która zrobiła to rano, statystycznie cieszyła się lepszym zdrowiem. Korelacja czy przyczyna? Choć korelacja między porannym ruchem a zdrowiem jest ewidentna, badacze zachowują naukową ostrożność w kwestii przyczynowości. Prem Patel zaznacza, że na tym etapie nie można jednoznacznie stwierdzić, czy to sam wysiłek o poranku „leczy” organizm, czy też ranny trening jest markerem określonego profilu biologicznego. Istnieje jednak kilka hipotez. Po pierwsze, czynniki hormonalne i rytm dobowy mogą sprawiać, że organizm rano lepiej radzi sobie z regulacją poziomu cukru i metabolizmem tłuszczów. Po drugie, osoby, które potrafią wykrzesać z siebie energię o świcie, często mają tendencję do podejmowania lepszych wyborów żywieniowych w dalszej części dnia i rzadziej podjadają wieczorem. Cieszą się też lepszą jakością snu, co jest kluczowe dla regeneracji serca. Niezależnie od tego, czy tajemnica tkwi w genetyce, czy w dyscyplinie, wnioski są jasne: jeśli masz możliwość przesunięcia swojego treningu na godziny poranne, zrób to. Twoje ciało ci za to podziękuje. Źródło: American College of Cardiology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Dni stają się coraz dłuższe – nie mają już 24 godzin. Zmiany klimatyczne spowalniają obrót Ziemi
Obawiamy się zmian klimatu. Martwi nas podnosząca się temperatura globu, niepokoją nas ginące gatunki czy susze, które niszczą plony rolników. Okazuje się, że mogą one mieć także inny wpływ na naszą rzeczywistość. Zmiany klimatyczne sprawiają, że dni stają się coraz dłuższe.
Wyobraź sobie Ziemię, która jest gigantyczną łyżwiarką figurową. Przez miliony lat jej starannie wypracowany ruch obrotowy był kształtowany przez naturalne, powolne cykle: grawitację Księżyca, aktywność we wnętrzu planety czy ruchy kontynentów. Jednak w XXI wieku do tej choreografii dołączył nowy tancerz – człowiek i jego wpływ na klimat. Ziemia zaczyna „tańczyć” inaczej. Jak zmiany klimatyczne wpływają na obrót Ziemi? Od dwóch dekad naukowcy obserwują, jak topnienie lodowców na Grenlandii, Antarktydzie i w łańcuchach górskich (np. w Alpach) przesuwa masy wody z biegunów do oceanów. Czemu to ważne? To tak, jakby nasza łyżwiarka nagle, obracając się… rozłożyła szeroko ramiona. Tak jak i ona, planeta dzięki temu spowalnia: woda na równiku oznacza większy promień obrotu, a tym samym wolniejsze tempo wirowania. Mechanika tej zmiany jest zadziwiająco prosta: im dalej masa znajduje się od osi obiektu, tym trudniej ją obrócić. A kiedy Ziemia zwalnia, a nasze dni stają się minimalnie dłuższe. Wydłużają się w historycznym tempie. Bezprecedensowe tempo wydłużania się dnia Naukowcy z ETH w Zurychu oraz Uniwersytetu Wiedeńskiego sprawdzili, czy doba rzeczywiście się wydłuża. Przebadali w tym celu skamieniałości otwornic – mikroskopijnych organizmów morskich, które przez miliony lat zapisywały zmiany poziomu mórz. – Na podstawie składu chemicznego skamieniałości otwornic możemy wnioskować o wahaniach poziomu morza, a następnie matematycznie wyznaczyć odpowiadające im zmiany długości dnia – tłumaczy główna autorka pracy, Kiani Shahvandi z Uniwersytetu Wiedeńskiego. O ile wydłuża się dzień? Badacze udowodnili, że od 2000 do 2020 roku doba wydłuża się w tempie 1,33 milisekundy na stulecie. W ciągu 3,6 miliona lat nie obserwowano tak gwałtownego wzrostu długości dnia. Może nie wydaje się to dużo, ale co ciekawe, zbliżone tempo wydłużania się dnia pojawiło się w historii tylko raz – około 2 miliony lat temu. Nawet podczas epok lodowcowych zmiany były wolniejsze. To dowód na to, jak bardzo współczesne zmiany klimatyczne prześcigają naturalne procesy. Dzień wydłuża się niby niewiele, ale ma to swoje konsekwencje Wpływ na systemy nawigacyjne i technologie GPS Nawet tak mikroskopijne zmiany mają znaczenie. Systemy GPS i globalna synchronizacja czasu opierają się na precyzyjnej znajomości prędkości obrotu Ziemi. Jeśli planeta zwalnia, technologia musi się do tego dostosować – inaczej nawigacja satelitarna zacznie się mylić. Koszmar zegarmistrzów Sekundy przestępne, czyli cykliczne korekty wprowadzane do uniwersalnego czasu, mogą być potrzebne coraz częściej. To niewidoczne na co dzień, ale kluczowe dla telekomunikacji, nauki i wielu sektorów gospodarki wyrównania. Żeby móc je zrobić, trzeba jednak poznać dokładne dane na temat ruchu obrotowego. Nie tylko zmiany klimatu wpływają na rotację Ziemi Oczywiście to nie pierwszy raz, gdy długość doby na Ziemi się zmienia. Miliony lat temu dzień trwał znacznie krócej. Największy, długoterminowy wpływ miał zawsze Księżyc, który odciąga Ziemię i powoli ją spowalnia. Ale obecnie to człowiek i klimat wygrywają wyścig na źródła najbardziej dynamicznych zmian. Ostatnio dzień się skracał, a teraz się wydłuża? W ostatnich latach pojawiły się krótkotrwałe rekordy odwrotnego trendu: skracania dnia. To jednak efekt chwilowych zmian w atmosferze czy aktywności sejsmicznej. Jednak długoterminowo wydłużanie się doby – napędzane przez globalne ocieplenie – jest faktem potwierdzonym przez naukę. Każdy z nas jest uczestnikiem globalnie zmieniającego się czasu i obserwuje specyficzny „taniec na lodzie” naszej planety. Wydłużający się dzień, choć mierzony w milisekundach, jest wyraźnym śladem ludzkiego wpływu na planetę i przestrogą, by bacznie obserwować zmiany zachodzące na naszej Ziemi. Źródło: Journal of Geophysical Research: Solid Earth, Cornell University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To proste hobby ma zaskakujący efekt dla zdrowia. Wystarczy lornetka i trochę cierpliwości
Nowe badania sugerują, że mózg starzeje się wolniej nie tylko od grania w szachy, czytania, czy rozwiązywania sudoku. Korzyści dla zdrowia daje także obserwacja ptaków.
Spis treści: Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Różne hobby są korzystne dla zdrowia Okazuje się, że obserwacja ptaków to nie tylko zwykłe hobby, ale także wymagające zajęcie angażujące wiele funkcji poznawczych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Neuroscience” pokazuje, że osoby, które przez lata przypatrują się ptakom, rozpoznają konkretne gatunki i płeć tych latających zwierząt, mogą spodziewać się konkretnych korzyści dla mózgu, w szczególności w kontekście jego starzenia. Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Zespół badaczy porównał doświadczonych ptasiarzy z osobami, które na co dzień mają inne zajęcia i nie biorą udziału w takich aktywnościach. Badani uczestnicy wykonywali zadania polegające na rozpoznawaniu gatunków oraz zapamiętywaniu różnych bodźców wizualnych. Ich mózgi badano przy użyciu obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić nie tylko to, jak badani radzą sobie z zadaniami, ale również jakie zmiany zachodzą w ich strukturach mózgu. – W porównaniu z nowicjuszami, eksperci wykazali niższą średnią dyfuzyjność w obszarach czołowo-ciemieniowych i tylnych obszarach korowych, a także tendencję do bardziej stopniowego wzrostu złożoności ruchowej związanej z wiekiem – napisali badacze w swojej pracy. Oznacza to, że długotrwałe, wymagające hobby, jak w tym przypadku obserwacje ptaków, może sprawić, że mózg działa lepiej i wolniej traci sprawność wraz z wiekiem. Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Badacze stawiają tezę, że intensywny trening wymagany do osiągnięcia biegłości w danej dziedzinie modyfikuje nasz mózg. „Zmiany w strukturze mózgu zaobserwowano w przeszłości w takich dziedzinach jak muzyka, sport i nawigacja” – podkreślili naukowcy. To wszystko ma bezpośredni związek z neuroplastycznością, czyli zdolnością mózgu do przebudowywania się pod wpływem doświadczeń. Regularne wykonywanie złożonych zadań, takich jak rozpoznawanie gatunków ptaków, wymagające jednocześnie uwagi, pamięci i analizy wzrokowej, prowadzi do wzmacniania połączeń między neuronami i lepszej organizacji struktur mózgowych. W efekcie mózg działa sprawniej i staje się znacznie bardziej odporny na procesy starzenia. To właśnie dlatego u osób rozwijających tego typu umiejętności obserwuje się wolniejszy spadek funkcji poznawczych i większą tzw. rezerwę poznawczą. – Nabywanie umiejętności dzięki obserwacjom ptaków może być korzystne dla funkcji poznawczych w miarę starzenia się – mówi neurobiolog Erik Wing z Instytutu Badawczego Rotmana w Kanadzie. Co ciekawe, badanie sugeruje, że zdobyta wiedza i doświadczenie mogą wspierać także inne funkcje poznawcze. Uczestnicy z większym doświadczeniem w obserwacji ptaków lepiej radzili sobie z zadaniami wymagającymi zapamiętywania i porównywania nowych informacji, zwłaszcza gdy mogli odwołać się do już posiadanej wiedzy. Różne hobby są korzystne dla zdrowia To może oznaczać, że mózg wykorzystuje wypracowane schematy również w innych sytuacjach. Autorzy pracy podkreślają, że kluczowe znaczenie ma tutaj poziom zaangażowania. Obserwowanie ptaków na zaawansowanym poziomie to proces wymagający nie tylko wiedzy, ale też ciągłego skupienia, szybkiego podejmowania decyzji i analizy szczegółów, często w zmieniających się warunkach, bo np. zwierzę nie siedzi na gałęzi, tylko jest w trakcie lotu albo wzlatuje nagle na wyższą gałąź. To sprawia, że mózg jest stale aktywizowany i zmuszany do pracy na wysokim poziomie. Jednocześnie naukowcy zaznaczają, że ich wyniki nie oznaczają, iż samo hobby może całkowicie zatrzymać proces starzenia się mózgu czy uchronić przed chorobami neurodegeneracyjnymi. Wskazują jednak wyraźnie, że długotrwałe rozwijanie wymagających umiejętności może istotnie spowolnić pogarszanie się funkcji poznawczych i poprawić ogólną kondycję mózgu. – Biorąc pod uwagę, że doświadczeni obserwatorzy ptaków potrafią wykorzystywać swoją wiedzę do wspierania umiejętności poznawczych w swoim obszarze doświadczenia, naukowcy podkreślają potrzebę dalszych badań, które wyjaśnią, jak zmiany w strukturze mózgu związane z wiekiem wpływają na sprawność umysłową w późniejszym życiu – podsumowują naukowcy. Źródło: Journal of Neuroscience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Pogoda wpływa na organizm bardziej, niż myślisz. Może zmieniać samopoczucie i zdrowie
Biometeo, czyli dyscyplina integrująca wiedzę z pogranicza fizyki, biologii i medycyny, jest najlepszym dowodem na to, że w nauce jest miejsce na coś więcej niż tylko hermetyczne podziały. Definiowana jako interdyscyplinarna dziedzina wiedzy, koncentruje się na badaniu wielopłaszczyznowych zależności, zachodzących między procesami atmosferycznymi a organizmami żywymi – ludźmi, zwierzętami i roślinami. Choć intuicyjne poczucie wpływu pogody na samopoczucie towarzyszyło ludzkości od zarania dziejów, dopiero druga połowa XX wieku przyniosła metodologiczną dojrzałość, pozwalając na precyzyjne wyrażanie zjawisk, które wcześniej opisywano jedynie w kategoriach subiektywnych odczuć.
Spis treści: Fundamenty teoretyczne i systematyka bodźców meteorologicznych Działy biometeorologii Fizjologia i psychologia nadwrażliwości pogodowej Wskaźniki biometeo Dziedzina ta została ukształtowana na przekonaniu, że atmosfera nie stanowi jedynie tła dla procesów życiowych. W biometeo jest postrzegana jako aktywne środowisko, które poprzez nieustanną wymianę energii i materii kształtuje fizjologię, zachowanie, a nawet ewolucję gatunków. W przypadku człowieka badania te wykraczają poza prostą i oczywistą analizę komfortu termicznego, a dotykają kwestii adaptacji, aklimatyzacji i patofizjologii chorób meteotropowych. Biometeorologia nie traktuje pogody jako bezpośredniej przyczyny schorzeń – postrzega ją jako potężny czynnik modyfikujący, który może nasilać istniejące dolegliwości lub wyzwalać reakcje w organizmach o obniżonej sprawności mechanizmów adaptacyjnych. Fundamenty teoretyczne i systematyka bodźców meteorologicznych Analiza biometeorologiczna opiera się na zrozumieniu mechanizmu, przetwarzania zawartej w atmosferze energii na sygnały biologiczne wewnątrz organizmu. Tak jak każda istota stałocieplna, człowiek dąży do zachowania homeostazy, czyli stanu dynamicznej równowagi wewnętrznej, co wymaga ciągłego monitorowania parametrów zewnętrznych i uruchamiania procesów kompensacyjnych. Pomiędzy organizmem a środowiskiem zachodzi nieustanna wymiana energii, która ostatecznie przyjmuje postać energii cieplnej, a jej bilans decyduje o obciążeniu fizjologicznym jednostki. Atmosfera wpływa na organizmy żywe poprzez tzw. meteoropresję, określaną również mianem biotropii pogody. Pod tym pojęciem kryje się całokształt oddziaływań, który można skategoryzować według rodzaju energii przenoszonej przez konkretne czynniki pogodowe. Systematyka ta pozwala naukowcom na precyzyjne badanie, które elementy aury odpowiadają za konkretne reakcje fizjologiczne. Czynniki, o których mowa, to: bodźce radiacyjne – natężenie promieniowania słonecznego, UV, promieniowanie cieplne; bodźce termiczno-wilgotnościowe – temperatura powietrza, wilgotność względna, prężność pary wodnej; bodźce mechaniczne – prędkość i porywistość wiatru, ciśnienie atmosferyczne, pionowe ruchy powietrza; bodźce elektryczne – jonizacja powietrza, pole elektryczne, wyładowania atmosferyczne; bodźce akustyczne – szum wiatru, grzmoty, infradźwięki generowane przez turbulencje. Ich interakcja najczęściej ma charakter synergiczny. Przykładowo wiatr, czyli bodziec mechaniczny, drastycznie modyfikuje oddziaływanie bodźca termicznego poprzez zwiększenie wymiany ciepła przez konwekcję, co prowadzi do spadku temperatury odczuwalnej znacznie poniżej wskazań termometru. Podobnie wysoka wilgotność w dni upalne blokuje parowanie potu, co jest głównym mechanizmem obronnym organizmu przed przegrzaniem, prowadząc do gwałtownego wzrostu temperatury wewnętrznej i obciążenia serca. Działy biometeorologii Ze względu na charakter interdyscyplinarny, biometeorologię należy dzielić na wyspecjalizowane subdyscypliny, z których każda skupia się na innym aspekcie świata ożywionego. Ten podział pozwala na bardziej precyzyjne modelowanie zjawisk, które pozostają specyficzne dla danej grupy organizmów. Biometeorologia człowieka Zwana także lekarską. To najbardziej rozbudowany dział, koncentrujący się na wpływie klimatu i pogody na zdrowie, profilaktykę i terapię chorób ludzkich. W jej obrębie kluczowe miejsce zajmuje meteoropatologia, zajmująca się badaniem nadwrażliwości na bodźce pogodowe, czyli meteoropatii. W Polsce znaczna część populacji wykazuje cechy meteoropatii, co czyni ją jednym z najpowszechniejszych wyzwań współczesnej medycyny środowiskowej. Zoobiometeorologia Ten dział bada wpływ aury na zwierzęta, ze szczególnym uwzględnieniem gatunków hodowlanych. Kluczowym zagadnieniem jest tutaj stres cieplny, który w rolnictwie przekłada się na konkretne straty ekonomiczne. W obrębie tej subdyscypliny wyróżnia się między innymi biometeorologię entomologiczną, gdzie przedmiotem badań jest wpływ czynników atmosferycznych na owady, ze szczególnym uwzględnieniem insektów. Fitobiometeorologia Ta dziedzina skupia się na relacjach zachodzących między klimatem a światem roślin, często wchodząc w kompetencje agroklimatologii. Jej głównym narzędziem jest fenologia, czyli nauka badająca występowanie okresowych zjawisk w cyklu życiowym roślin, takich jak listnienie, kwitnienie czy owocowanie. Fizjologia i psychologia nadwrażliwości pogodowej Meteoropatia to nie tylko potoczne narzekanie na aurę, ale realny problem zdrowotny, wynikający z zaburzeń regulacji układu autonomicznego i hormonalnego. Choć pogoda nie jest bezpośrednią przyczyną chorób, to gwałtowne zmiany parametrów atmosferycznych wywołują stres biologiczny, który u osób wrażliwych manifestuje się szeregiem dolegliwości meteorotropowych. Objawy meteotropowe Symptomy wywoływane przez niekorzystny „biomet” można podzielić na sferę fizyczną i psychiczną, przy czym często występują one jednocześnie, tworząc obraz ogólnego rozbicia: dolegliwości bólowe – najczęstszym objawem są pulsujące bóle głowy i migreny, często związane z gwałtownymi zmianami ciśnienia lub nadejściem wiatrów typu fenowego. Często pojawiają się również bóle w miejscach dawnych urazów, złamań czy blizn pooperacyjnych, co wynika ze zmian ciśnienia wewnątrz tkanek; reakcje układu krążenia – nagłe ochłodzenie powoduje wzrost lepkości krwi i skurcz naczyń, co może prowadzić do skoków ciśnienia, kołatania serca i zwiększonego ryzyka incydentów wieńcowych; sfera neuropsychiczna – meteoropaci skarżą się na drażliwość, niepokój, trudności z koncentracją, wydłużenie czasu reakcji oraz nasilenie stanów lękowych i depresyjnych. W skrajnych sytuacjach, zwykle podczas wiejącego w górach halnego, obserwuje się wzrost aktów agresji i odebrania sobie życia. Wskaźniki biometeo Aby biometeorologia mogła dostarczać wiarygodnych prognoz, konieczne było stworzenie wskaźników, które syntetyzują wiele parametrów fizycznych w jedną, łatwą do zinterpretowania wartość. Jednym z nich jest universal thermal climate index (UTCI). Wskaźnik ten jest definiowany jako ekwiwalentna temperatura powietrza, przy której w warunkach referencyjnych parametry fizjologiczne organizmu (takie jak temperatura skóry czy wydzielanie potu) przyjmują takie same wartości, jak w warunkach rzeczywistych. Do jego obliczenia stosuje się skomplikowany model regresyjny oparty na wielomianie 6. stopnia, uwzględniający cztery główne zmienne: temperaturę powietrza, prężność pary wodnej, prędkość wiatru na wysokości 10 m, różnicę między średnią temperaturą promieniowania a temperaturą powietrza. Skala UTCI pozwala na precyzyjne określenie stopnia obciążenia termicznego organizmu, co jest kluczowe dla profilaktyki zdrowotnej w sytuacjach ekstremalnych: 4 – oznacza ekstremalne obciążenie gorącem, mające przełożenie na ryzyko wystąpienia udaru cieplnego; 3 – oznacza bardzo silne obciążenie gorącem, czego skutkiem jest intensywne pocenie i wzrost temperatury wewnętrznej ciała po 30-minutowej ekspozycji; 2 – oznacza silne obciążenie gorącem, powodujące nasilenie pocenia i wzrost temperatury wewnętrznej ciała po 2-godzinnej ekspozycji; 1 – oznacza umiarkowane obciążenie gorącem, skutkujące wilgotnieniem skóry; 0 – oznacza komfort cieplny, czyli optymalne warunki dla organizmu, które nie skutkują koniecznością uruchamiania silnych reakcji obronnych; -1 – oznacza niewielkie obciążenie zimnem, prowadzące do marznięcia rąk; -2 – oznacza umiarkowane obciążenie zimnem, wywołujące dreszcze i uczucie szczypania w policzki po 2-godzinnej ekspozycji; -3 – oznacza silne obciążenie zimnem, skutkujące dreszczami i uczuciem szczypania w policzki po 30-minutowej ekspozycji; -4 – oznacza bardzo silne obciążenie zimnem – którego następstwem są dreszcze oraz ból i drętwienie w obszarze skóry twarzy po 30-minutowej ekspozycji; -5 – oznacza ekstremalne obciążenie zimnem, skutkujące prawdopodobieństwem wystąpienia odmrożeń po 30 minutach ekspozycji. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Radioaktywne zagrożenie w wyspiarskim raju. Pęka „nuklearny sarkofag” na Pacyfiku
Runit Dome, czyli nuklearny „grobowiec” na Wyspach Marshalla zaczyna pękać i przeciekać. Pozostałości po amerykańskich testach jądrowych mogą wkrótce zalać pobliską lagunę i wywołać katastrofę ekologiczną.
W Polsce wszyscy słyszeliśmy o betonowym sarkofagu chroniącym miejsce awarii w elektrowni atomowej w Czarnobylu. Ale takich miejsc jest więcej. Jedno z nich, na wyspie Runit w archipelagu Wysp Marshalla, skrywa pod betonową kopułą niewiarygodną ilość aż 120 tysięcy ton odpadów radioaktywnych. Niestety, sarkofag jest w coraz gorszym stanie, który poważnie niepokoi ekspertów. Atomowy spadek po Zimnej Wojnie Runit Dome to betonowa konstrukcja wzniesiona w latach 1977–1980 na wyspie Runit, będącej częścią atolu Enewetak na Wyspach Marshalla. Obiekt powstał w celu zabezpieczenia skażonej ziemi i gruzu pozostałego po 67 amerykańskich testach jądrowych przeprowadzonych w tym regionie w dobie zimnej wojny. Wielki krater „Cactus”, powstały po eksplozji o sile 18 kiloton, wypełniono ogromną masą radioaktywnych odpadów i przykryto kopułą o średnicy 115 metrów. Miała być rozwiązaniem tymczasowym, ale od prawie 50 lat pozostaje jedyną barierą oddzielającą ponad 120 tysięcy ton toksycznego materiału – w tym zabójczego plutonu-239 – od ekosystemu Pacyfiku. Sarkofag zaczął się sypać – trudno oczekiwać innego obrotu sprawy po pół wieku prowizorki. Pękający beton i porowate fundamenty Ivana Nikolic-Hughes z Columbia University oraz inni badacze podczas pobierania próbek zauważyli wyraźne pęknięcia w sarkofagu. Jednak to, co dzieje się pod betonową kopułą, budzi jeszcze większe obawy. Cała konstrukcja została zbudowana na porowatej glebie, powstałej z osadów koralowych. Jej wnętrza nie wyłożono żadną izolacją. W rezultacie woda morska przenika do środka, wypłukując radioaktywne substancje do wód gruntowych i laguny. Choć morski ekspert Ken Buesseler uspokaja, że wycieki są póki co niewielkie, to przyznaje że integralność obiektu pozostawia wiele do życzenia. Skażenie wokół wyspy Runit już teraz jest miejscami wyższe niż to odnotowane w okolicach Czarnobyla. Klimatyczne „oblężenie” sarkofagu Zmiana klimatu i związany z nią wzrost poziomu mórz to główne powody do niepokoju, bo większość powierzchni wyspy Runit znajduje się zaledwie dwa metry nad poziomem oceanu. Raport Departamentu Energii USA z 2024 roku wskazuje jednoznacznie, że sztormy i stopniowe podnoszenie się wód mogą w końcu doprowadzić do niekontrolowanego uwolnienia radioaktywnych odpadów w całym atolu. Naukowcy przewidują, że do 2100 roku poziom wód wzrośnie o około jeden metr. W praktyce oznaczałoby to regularne podtapianie pękającej kopuły i wymywanie plutonu-239, którego toksyczność utrzymuje się przez dziesiątki tysięcy lat. Huragany, cyklony i wysokie fale mogą w każdej chwili uszkodzić osłabioną strukturę i spowodować katastrofę ekologiczną o trudnych do przewidzenia skutkach dla ekosystemu Pacyfiku. Testy, skażenie i przesiedlenia Sytuacja na Wyspach Marshalla ma jeszcze inny wymiar. ONZ oraz lokalni aktywiści, tacy jak Hart Rapaport, apelują do Stanów Zjednoczonych o wzięcie pełnej odpowiedzialności za radioaktywne odpady. Mieszkańcy Republiki Wysp Marshalla byli zmuszani do przesiedleń z powodu testów nuklearnych, a potem skażenia. Dla lokalnych społeczności, które korzystają z zasobów laguny oddalonej o zaledwie 30 kilometrów od sarkofagu, każda kolejna rysa na betonie to bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Jest jeszcze groźniejszy, niż dotychczas sądzono
Włoscy naukowcy odkryli, że mikroplastik odkłada się bezpośrednio w ludzkich tętnicach. Obecność cząsteczek polietylenu i PVC w krwiobiegu ponad czterokrotnie zwiększa ryzyko zawału serca.
W tym artykule: Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik a miażdżyca Fragmenty folii i butelek w tętnicach? Przełom w badaniach nad mikroplastikiem Jak i dlaczego w ciele gromadzi się mikroplastik? Naukowcy odkrywają mikroplastik niemal wszędzie: w oceanach, skorupiakach, mleku matki, wodzie pitnej, unoszący się w powietrzu czy spadający wraz z deszczem. Może się on też gromadzić w naszych narządach. I dopiero zaczynamy się dowiadywać, jak wpływa na nasze zdrowie. Nowe badanie potwierdza, że mikroplastik jest dla niego groźny. Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik powstaje, gdy światło słoneczne, woda i inne czynniki powodują rozpad tworzyw sztucznych na fragmenty o długości mniejszej niż 5 milimetrów. Jeszcze gorszy jest nanoplastik, czyli cząsteczki o rozmiarach mierzonych w nanometrach. To miliardowe części metra. Przy tej wielkości cząstki mogą przedostać się do naszych ciał i krwi poprzez żywność, wodę, a nawet powietrze, którym oddychamy. Mikroskopijne plastikowe zanieczyszczenia są nie tylko wszechobecne, ale i trudne do opanowania. Ich rozkład często trwa nawet setki lat. Komórki naszego ciała nie są zatem w stanie mikroplastiku rozłożyć. Jak pozbyć się mikroplastiku z kranówki? Sposób jest prosty i niezwykle skuteczny Mikroplastik jest już niemal wszędzie. To powód do niepokoju o nasze zdrowie. Nie jesteśmy jednak zupełnie bezbronni. Jak pozbyć się cząsteczek tworzyw sztucznych w kranówce? Mikroplastik a miażdżyca Badanie przeprowadzone we Włoszech wykazało, że mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Zespół naukowców kierowany przez Raffaele Marfellę z Uniwersytetu Kampanii w Neapolu oraz Francesco Prattichizzo ze szpitala IRCCS MultiMedica przebadał pacjentów z miażdżycą. Wszyscy byli poddani endarterektomii tętnicy szyjnej. Zabieg ten polega na usunięciu tzw. blaszek miażdżycowych. To odkładające się w ścianach naczyń krwionośnych złogi zawierające m.in. tłuszcze. Miażdżyca może wystąpić także w tętnicach wieńcowych, aorcie i tętnicach kończyn. Jest jednym z głównych problemów zdrowotnych w państwach rozwiniętych, w tym w Polsce. Blaszki miażdżycowe w tętnicach wieńcowych zwiększają ryzyko zawału serca. Natomiast blaszki w tętnicach szyjnych – udaru mózgu. Wyniki badania opublikowano 7 marca w czasopiśmie naukowym „The New England Journal of Medicine”. Fragmenty folii i butelek w tętnicach? Naukowcy badali 257 pacjentów przez 34 miesiące. Wyniki są zatrważające. Analiza chemiczna wykazała, że prawie 60 procent z nich miało polietylen w blaszkach miażdżycowych usuniętych z tętnic. Polietylen jest najczęściej używanym tworzywem sztucznym, stosowanym do produkcji np. torebek plastikowych i folii. U 12 proc. pacjentów znaleziono też polichlorek winylu (PVC). To tworzywo używane w produkcji m.in. plastikowych butelek i opakowań, a także rur wodociągowych. Drobinki mikroplastiku badacze bez trudu zobaczyli też pod mikroskopem. Obserwacja pacjentów wykazała, że ci, u których znaleziono mikroplastiki, byli 4,5 raza bardziej narażeni na zawał serca, udar mózgu lub śmierć w ciągu 34 miesięcy po operacji. Przełom w badaniach nad mikroplastikiem Dotychczas wpływ mikroplastików na narządy wewnętrzne nie był dobrze zbadany. Eksperymenty przeprowadzano, co zrozumiałe, np. na myszach. – To przełomowe badanie – mówi Robert Brook z Wayne State University w Detroit w stanie Michigan, który zajmuje się wpływem środowiska na zdrowie układu krążenia. – Będzie to punkt wyjścia do dalszych badań na całym świecie, mających potwierdzić i oszacować stopień ryzyka, jakie stwarza mikro- i nanoplastik – dodaje. Jednak Brook, inni badacze i sami autorzy ostrzegają, że badanie nie daje definitywnych odpowiedzi. Nie badano w nim innych (oprócz mikroplastiku) czynników, takich jak status społeczno-ekonomiczny, dieta czy tryb życia pacjentów. Nanoplastik jest już nawet w wodzie butelkowanej. To ułatwia tworzywom sztucznym przenikanie do narządów Nanoplastiki są jeszcze mniejsze od mikroplastików, dlatego mogą przedostawać się przez jelita i płuca bezpośrednio do naszego krwiobiegu. To między innymi polichlorek winylu i polimetakryl... Jak i dlaczego w ciele gromadzi się mikroplastik? Ponieważ badanie obejmowało wyłącznie osoby wymagające endarterektomii, nie wiadomo, czy wyniki można odnieść do całej populacji. Naukowców ciekawi tez fakt, dlaczego u 40 procent pacjentów nie znaleziono żadnych śladów mikroplastiku. Przecież jest on wszechobecny, a jego usunięcie – bardzo trudne. Współautor badania, kardiolog Sanjay Rajagopalan z Case Western Reserve University w Cleveland, twierdzi że być może ta część pacjentów prowadziła inny tryb życia. Możliwe też, że istnieją jakieś różnice w metabolizmie. Zauważono także kilka korelacji. Mikroplastik częściej występował w tętnicach mężczyzn, pacjentów palących papierosy i chorujących na cukrzycę. O wpływie mikroplastiku i nanoplastiku na zdrowie z pewnością jeszcze wiele usłyszymy. To dopiero początek badań. Źródło: The New England Journal of Medicine.