Wrocław na nowo: gdzie można odnaleźć harmonię w tym mieście? [podcast]
Nawet jeśli mieszkasz w dużym mieście takim jak Wrocław, możesz pozwolić sobie na kontakt z naturą i tym samym odzyskać wewnętrzny spokój. Jak? Paulina Danielak, psycholożka sportu, pedagożka, psychoterapeutka, i Aleksandra Kurzyńska, autorka profilu @letnie.zachody.slonca, mają na to gotowe rozwiązania.
Czy we Wrocławiu można doświadczyć bliskości natury? Gdzie odnajdywać spokój? Czy tętniące życiem miasto oznacza tylko pośpiech? Sprawdźcie przewodnik po Wrocławiu, jakiego pewnie nie znacie. Wrocław na nowo – gdzie odpocząć i poczuć kontakt z naturą? Wrocław to nie tylko rynek Starego Miasta. To też liczne parki, lasy, plaża. To miejsca, gdzie można się zatrzymać i poczuć więź z przyrodą oraz prawdziwy, naturalny spokój. Oto lista pięknych miejsc, polecanych przez Aleksandrę Kurzyńską: park Wschodni Oławka – idealne miejsca na piknik Zalew Mietkowski z rowerami wodnymi Jezioro Nyskie zamki w rejonach Rudaw Kolorowe Jeziorka – powstały w miejscach byłych kopalń i dzięki minerałom zawartym w glebie mają niesamowite kolory park Szczytnicki ogród botaniczny Izery Chatka Górzystów Zagórze Śląskie z tamą i kajakami Jak wprowadzić w życie więcej spokoju i regeneracji? To pytanie zadaje sobie wiele osób. Praca, obowiązki domowe, relacje społeczne. Żyjemy w świecie, który daje nam wiele możliwość, jednocześnie często nie pozwalając na zwolnienie tempa. Jak osiągnąć dobrostan fizyczny i duchowy? Co zrobić, by odzyskać spokój? Gościni podcastu ma na to sprawdzony patent. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj innych odcinków podcastu „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Wiosenne przebudzenie. Jak zadbać o dobrostan psychiczny i fizyczny wiosną?
Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka, psychoterapeutka (ACT, TEAM CBT, CBT) w trakcie certyfikacji – opowiada, jak odzyskać rytm wiosną.
Wiosna przynosi nam dłuższe dni i często po prostu więcej światła słonecznego. Wraz z tym pojawia się więcej możliwości kontaktu z naturą i regulacji rytmu dobowego. To czas odnowy i przebudzenia przyrody. Jak zatem wykorzystać tę porę roku, by zadbać o dobrostan psychiczny i fizyczny? Wewnętrzny zegar Jak się okazuje, nasz wewnętrzny zegar okołodobowy jest wrażliwy na sezonowe zmiany w cyklu dzień–noc. Paulina Danielak przywołała badanie, które najlepiej pokazuje, że kontakt z naturą i naturalnym światłem może mieć ogromne znaczenie dla naszych wewnętrznych rytmów. W pierwszej części badania wzięło udział pięciu aktywnych fizycznie uczestników w wieku średnio około 30 lat – czterech mężczyzn i jedna kobieta. Badanie odbyło się zimą. Najpierw przez sześć dni uczestnicy żyli w nowoczesnym środowisku, gdzie byli wystawieni na sztuczne światło, tak jak na co dzień w domu czy biurze. Potem wybrali się na tygodniowy biwak w górach, gdzie mieli do dyspozycji tylko światło naturalne – słońce, księżyc, ognisko. Żadnych latarek, telefonów, tabletów. Sami decydowali, kiedy położą się spać. Naukowcy badali ich rytm dobowy, sprawdzając poziom melatoniny. W drugiej części badania wzięło udział 14 osób, w tym siedem kobiet. Ta część badania odbyła się latem i miała na celu sprawdzenie, co się stanie po dwóch dniach spędzonych w nowoczesnym środowisku i potem po weekendowym biwaku w naturze. Jakie były wyniki tego eksperymentu? Otóż okazało się, że kiedy jesteśmy wystawieni tylko na światło naturalne, nasz rytm dobowy zaczyna się przesuwać w stronę wcześniejszego zasypiania i budzenia się. Badani biwakujący zimą kładli się spać średnio o 2,5 godziny wcześniej niż gdy byli w domu pod wpływem sztucznego światła. Latem po weekendowym biwaku zasypiali średnio o 1–2 godziny wcześniej. Nasz wewnętrzny zegar dostosowuje się do sezonowych zmian w naturalnym cyklu światło–ciemność. Opóźnienie rytmu przez przebywanie w sztucznym świetle do późnych godzin wieczornych może prowadzić do różnych problemów. Tymczasem wystawienie się na światło naturalne, chociażby podczas weekendowego biwaku, może potencjalnie wspierać przestawianie naszego zegara na wcześniejsze godziny. Jak zadbać o swój wewnętrzny rytm wiosną? Ta pora roku zbliża do natury i odnajdywania w niej harmonii. Jak to zrobić? Zamiast zwykłego spaceru spróbuj uważnej wędrówki, skupiając się na obserwacji ptaków. Wybierz się na spacer do parku, ogrodu lub lasu, najlepiej wcześnie rano, gdy ptaki są najbardziej aktywne. Skoncentruj się na dźwiękach natury. Wiosenne poranki, kiedy dni stają się dłuższe, to także idealny czas, by na nowo zsynchronizować swój wewnętrzny zegar biologiczny z naturalnym rytmem słońca. Możesz też ćwiczyć fotografowanie natury. To świetny sposób na rozwijanie i praktykowanie uważności w kontakcie z otaczającym nas światem. Zwróć uwagę na oddech, pozwól sobie na spokojny spacer, spaceruj boso po trawie, obserwuj niebo i tym samym odnajduj własny spokój. Każdy taki moment jest szansą, by poczuć więź z otaczającym światem i lepiej zsynchronizować się z naturalnym rytmem przyrody – podsumowuje Paulina Danielak. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj innych odcinków podcastu „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Ciepło i komfort w każdym detalu. Odkryj technologię HEATTECH od UNIQLO
Zimowe miesiące to czas, gdy komfort i ciepło stają się naszymi najważniejszymi sprzymierzeńcami – zarówno podczas spacerów po mieście, aktywnego zwiedzania, górskich wypraw, jak i w codziennej rutynie. Wybierając odzież, szukamy rozwiązań, które zapewnią nie tylko ochronę przed chłodem, ale też swobodę ruchów i estetyczne dopasowanie do codziennych stylizacji.
Nowoczesna garderoba powinna łączyć lekkość, wysokiej jakości materiały oraz innowacyjne technologie, które pozwalają nam czuć się komfortowo niezależnie od warunków pogodowych. Dlatego warto postawić na odzież, która oprócz przyjemnych w dotyku tkanin oferuje także zaawansowane właściwości termiczne, idealnie komponując się z miejskimi, zimowymi outfitami. Marka UNIQLO z filozofią LifeWear i technologią HEATTECH wychodzi naprzeciw tym potrzebom, proponując odzież, która otuli nas ciepłem i zadba o komfort w każdych warunkach. LifeWear, czyli filozofia komfortu Z myślą o codziennym komforcie powstała idea LifeWear – odzieży, która doskonale łączy nowoczesne podejście do designu z funkcjonalnością. To ubrania, które odpowiadają na potrzeby aktywnego trybu życia, oferując uniwersalność i trwałość, bez rezygnacji z estetyki. LifeWear zachęca do inwestowania w wysokiej jakości ubrania, które sprawdzą się zarówno podczas intensywnych dni w pracy, jak i relaksujących weekendów. To filozofia stawiająca na uniwersalność i trwałość – idealna dla osób, które szukają wysokiej jakości odzieży na każdy dzień, niezależnie od okoliczności. UNIQLO, tworząc linię LifeWear, postawiło na odzież, która przetrwa próbę czasu – nie tylko dzięki wytrzymałym materiałom, ale także przemyślanemu designowi. Każdy element kolekcji, od koszulek po spodnie, jest zaprojektowany tak, aby dostarczał estetycznej przyjemności, zapewniając jednocześnie wygodę noszenia. To propozycja dla osób, które w modzie cenią nie tylko wygląd, ale i funkcjonalność. Kolekcja HEATTECH – ciepło i lekkość na co dzień UNIQLO postawiło sobie za cel stworzenie odzieży, która nie tylko będzie ciepła, ale też lekka i komfortowa. Technologia HEATTECH to to odpowiedź na potrzebę komfortu bez konieczności zakładania grubych warstw odzieży. Dzięki współpracy z Toray Industries, wielu latom badań i setkom prototypów marka stworzyła materiał, który skutecznie generuje i zatrzymuje ciepło. Jak to możliwe? Tkanina absorbuje wilgoć z ciała i zamienia ją w ciepło, co pozwala na utrzymanie przyjemnej temperatury bez obciążenia dodatkowymi warstwami. W HEATTECH wykorzystano cztery rodzaje włókien: rayon zatrzymujący ciepło, akryl, który utrzymuje je przez dłuższy czas, szybkoschnący poliester i elastyczny poliuretan, zapewniający wygodne dopasowanie. Kolekcja oferuje trzy rodzaje izolacji, dopasowane do różnych temperatur: HEATTECH Regular: idealny do noszenia na co dzień, zapewnia komfort w lekkich, zimowych warunkach. HEATTECH Extra Warm: o 1,5 razy cieplejszy, doskonały na bardzo chłodne dni. HEATTECH Ultra Warm: zaprojektowany na ekstremalnie zimne warunki, aż 2,5 razy cieplejszy niż standardowy HEATTECH. Idealny na wypady w góry czy na długie spacery w mroźne dni. Wybierając HEATTECH, inwestujemy we wszechstronność i trwałość, które pozwalają tworzyć garderobę zbudowaną na jakości, bez kompromisów między wygodą a estetyką. Doskonały wybór na każdą okoliczność Kolekcja HEATTECH to idealny wybór zarówno dla podróżników, jak i dla tych, którzy cenią komfort na co dzień. Dzięki kompaktowym, cienkim warstwom odzież jest lekka i zajmuje niewiele miejsca w bagażu, co czyni ją praktycznym rozwiązaniem na zimowe wyjazdy – od górskich wędrówek po weekendowe wypady za miasto. Podróżnicy docenią nie tylko wygodę pakowania, ale także wszechstronność tej odzieży, która zapewnia komfort cieplny bez konieczności zakładania wielu warstw. HEATTECH doskonale sprawdza się w każdych warunkach klimatycznych, pozwalając zachować swobodę ruchu, nie obciążając sylwetki i nie krępując aktywności. Również na co dzień HEATTECH oferuje wyjątkową funkcjonalność. Warstwy Regular, Extra Warm i Ultra Warm można z łatwością dopasować do zmiennej pogody i osobistych preferencji cieplnych, dzięki czemu odzież ta sprawdzi się w każdej zimowej stylizacji. Marka oferuje także wersje wzbogacone o kaszmir czy bawełnę, które łączą wyjątkową miękkość z zaawansowaną technologią termiczną. To rozwiązanie dla tych, którzy chcą czuć się komfortowo zarówno w pracy, jak i podczas relaksujących spacerów po mieście, nie tracąc przy tym na elegancji i estetyce. Świadome wybory (nie tylko na zimę) UNIQLO, łącząc filozofię LifeWear z zaawansowaną technologią HEATTECH, pokazuje, że moda może być przemyślana i funkcjonalna zarazem. Dzięki wielowarstwowej, innowacyjnej konstrukcji, HEATTECH dostarcza ciepła, komfortu i lekkości w jednym, sprawdzając się zarówno podczas intensywnych, zimowych aktywności, jak i w chwilach relaksu. Wybierając HEATTECH, inwestujemy w wygodę i wszechstronność, które sprawiają, że zimowa garderoba jest nie tylko praktyczna, ale i estetyczna. To odzież zaprojektowana tak, by dostosować się do każdego dnia i każdej sytuacji, oferując optymalne połączenie jakości, stylu i technologii. Dzięki temu możemy cieszyć się zimą, mając pewność, że nie musimy wybierać między wygodą a modnym wyglądem. Materiał promocyjny marki UNIQLO
Jak w zabieganym świecie budować swój balans? Gdzie szukać rytmu? [podcast]
Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka – rozmawia z Aleksandrą Kurzyńską, autorką profilu @letnie.zachody.slonca.
Żyjemy intensywnie, niejednokrotnie zapominając o tym, czym jest balans. Zabiegani, pochłonięci pracą i życiem domowym, często nie mamy czasu na kontakt z naturą i samym sobą. Czy balans da się odzyskać? Czy w świecie, w którym chcemy żyć na 100%, można poczuć spokój? O tych ważnych kwestiach w kolejnym odcinku podcastu „Odzyskaj swój rytm” rozmawiały Paulina Danielak i Aleksandra Kurzyńska. Podróże jako metoda na osiągnięcie balansu Aleksandra Kurzyńska, autorka profilu @letnie.zachody.slonca, na co dzień pracuje na etacie. Wolne chwile poświęca swojej pasji podróżowania. Jak odnajduje spokój? Odpoczynek w mieście czy naturze? Intensywność metropolii, klimatyczne starówki, zabytkowe dzielnice, a może góry, las, jezioro, morze? Nie ma jednej odpowiedzi, bo wybór miejsca odpoczynku powinien być uzależniony od naszych indywidualnych potrzeb i upodobań. Co sądzi o tym gościni podcastu? Swoje miejsce Mieszkając w mieście, też możemy cieszyć się regularnym kontaktem z naturą. Las, park, a nawet własny balkon mogą stać się oazą spokoju i prywatną przestrzenią do bycia tu i teraz. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj całego odcinka podcastu i sprawdź kolejne! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Buty na każdy szlak. Odkryj jesienno-zimową kolekcję Alpine Pro
Choć dni stają się krótsze, a pogoda coraz bardziej wymagająca, dla miłośników natury sezon jesienno-zimowy to idealny czas na odkrywanie szlaków w odmienionej scenerii. Aby jednak cieszyć się pełnią przyjemności z każdego kroku, warto zainwestować w odpowiednie obuwie.
Alpine Pro, marka o bogatym doświadczeniu w projektowaniu outdoorowej odzieży i butów, oferuje różnorodne modele, które odpowiadają na zróżnicowane potrzeby użytkowników – od spacerowiczów po wytrawnych piechurów. Jak wybrać buty na sezon jesienno-zimowy? Sezonowe buty to coś więcej, niż tylko wygoda. Warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych elementów, które sprawią, że niezależnie od pogody i warunków na szlaku, każdy krok będzie pewny i komfortowy. Dobór właściwej podeszwy – Na zimowe i mokre podłoże najlepsze będą podeszwy z agresywnym bieżnikiem, które zapewnią dobrą przyczepność. Warto też postawić na sprawdzone rozwiązania, jak podeszwy Vibram®, które gwarantują stabilność nawet na śliskiej nawierzchni. Nie zapomnij o skarpetach – Wybór skarpet jest równie istotny, co samych butów. W sezonie jesienno-zimowym skarpety z wełny merino mogą zapewnić ciepło, a jednocześnie odprowadzić wilgoć, co jest kluczowe na dłuższych trasach. Odpowiednie skarpety zapewniają też lepsze dopasowanie i chronią stopy przed otarciami. System sznurowania – To ważny, choć często pomijany element. Dobrze zasznurowane buty stabilizują kostkę i zmniejszają ryzyko kontuzji. W wybranych modelach butów trekkingowych szczególnie dobrze sprawdza się system sznurowania aż do samego nosa, który pozwala idealnie dopasować but do stopy. Membrana dla ochrony przed wilgocią – Wodoodporność obuwia to kluczowy aspekt w wilgotnym klimacie. Membrany takie jak PTX® nie tylko zabezpieczają przed przemoczeniem, ale również pozwalają stopom oddychać. Taka ochrona jest szczególnie przydatna podczas deszczowych dni i na błotnistych szlakach. Pamiętaj również, że wybór dobrych butów to dopiero pierwszy krok. Równie ważna jest ich regularna konserwacja. Codzienne użytkowanie w trudnych warunkach może wpływać na trwałość materiałów, dlatego warto dbać o buty, aby posłużyły przez wiele sezonów. Regularne czyszczenie, suszenie w temperaturze pokojowej i okresowa impregnacja pomogą zachować ich właściwości ochronne. Skórzane modele dobrze jest pielęgnować specjalnymi preparatami, które odżywiają i zabezpieczają skórę przed wilgocią. Zadbane buty nie tylko wyglądają lepiej, ale też zapewniają komfort i ochronę na każdym szlaku. Modele Alpine Pro – wybór na każdą okazję W kolekcji Alpine Pro znajdziesz obuwie, które sprosta różnorodnym wymaganiom – od miejskich spacerów po intensywne wędrówki w trudnym terenie. Każdy model został zaprojektowany z myślą o wygodzie, trwałości i stylu, dzięki czemu możesz dopasować obuwie do swoich potrzeb i warunków pogodowych. Poznaj cztery wyjątkowe propozycje, które łączą funkcjonalność z nowoczesnym designem. Vete Ten model łączy elegancję skórzanej cholewki z funkcjonalnością. Dzięki wodoodpornej membranie PTX® i antypoślizgowej podeszwie, Vete sprawdzi się w chłodne i wilgotne dni, zarówno w terenie, jak i w miejskim otoczeniu. Dostępny w czterech wariantach kolorystycznych, idealnie dopasuje się do każdej stylizacji. Dodatkowe cechy, jak miękki zapiętek, wiązanie pod palce czy antybakteryjna wkładka świadczą o funkcjonalności i wszechstronności modelu. Tore Aktywni piechurzy docenią Tore za wzmocnienia na nosach i piętach oraz podeszwę Vibram® o zwiększonej gęstości, która zapewnia doskonałą przyczepność na nierównych powierzchniach. Wyrazista kolorystyka i dynamiczny design dodają charakteru temu modelowi, czyniąc go idealnym wyborem na wymagające wędrówki. Greve Gdy liczy się funkcjonalność, przyczepność i amortyzacja – słowem – na trudne trasy – sprawdzi się model Greve. Oferuje nie tylko ochronę przed wodą, ale także maksymalną stabilność dzięki wysokiej cholewce i uszczelnionym szwom. Połączenie podeszwy Vibram® i pianki EVA pozwala na komfortowy marsz nawet w wymagających warunkach terenowych. Model Alpine Pro Greve to propozycja dla tych, którym mimo pogody niestraszne wymagające podejścia czy kamieniste ścieżki. Onere Na co dzień i w miejskich stylizacjach sprawdzi się Onere: bardziej sportowy, lekki i wygodny model wykonany z oddychających materiałów. Pianka EVA zapewnia dobrą amortyzację, a żywa kolorystyka pozwala wpasować go zarówno w trekkingowe, jak i casualowe zestawy. Kompleksowa oferta Alpine Pro Ta ceniona marka outdoorowa wywodzi się z Czech, więc doskonale rozumie potrzeby klientów z naszej części Europy i jest gotowa sprostać każdemu wyzwaniu, które stawia przed nami kapryśna pogoda tego regionu. W szerokiej ofercie Alpine Pro znajdziesz obuwie na każdą okazję – od lekkich butów na co dzień po zaawansowane modele trekkingowe. Marka proponuje rozwiązania zarówno dla kobiet, mężczyzn, jak i dzieci, co czyni ją idealnym wyborem na rodzinne wyprawy i codzienne przygody. Niezależnie od tego, czy twoje plany obejmują długie spacery, górskie szlaki czy miejskie ulice, Alpine Pro oferuje buty, które łączą funkcjonalność i styl, dostosowane do różnych warunków pogodowych i potrzeb użytkowników. Materiał promocyjny marki Alpine Pro
Jak ciało i umysł reagują na powrót do własnego rytmu? [PODCAST]
Czy wiesz, czym jest regrounding? Znasz metody odzyskiwania swojego rytmu? W kolejnym odcinku podcastu, który przygotowaliśmy we współpracy z marką KINDER Country, Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka – opowie o tym, jak natura może pomóc w odnalezieniu spokoju.
Regrounding to budowanie równowagi przez kontakt z naturą. Nie od dziś wiadomo, że naturalny rytm to funkcjonowanie w zgodzie z cyklami natury – dniem i nocą, porami roku i fizjologią naszego ciała. Każdy z nas doświadcza też czasem sytuacji zaburzających ten nasz rytm – przez stres, nadmiar obowiązków czy brak snu – zaczynamy odczuwać wtedy np. napięcie, zmęczenie albo rozdrażnienie. Jak wtedy powrócić do własnego rytmu? Wysłuchaj podcastu i dowiedz się więcej! Regrounding – dlaczego jest tak ważny dla naszego dobrostanu? Regrounding to uważny kontakt z naturą, który pozwala odzyskać wewnętrzny spokój i harmonię. Wspiera regenerację ciała i umysłu. (Nie)zwykłe spacery po lesie Czy wiesz, że spacery w lesie mogą wpływać na jakość snu? Jak się okazuje, natura wie, co robi. Kluczowa jest zatem świadomość, w jaki sposób kontakt z przyrodą może zadziałać na nasz dobrostan. Natura koi. Naturalnie Przyroda oddziałuje na nasze zmysły w sposób nieporównywalny z niczym innym. Śpiew ptaków, szum liści, zapach świeżego powietrza – te bodźce uspokajają nasz układ nerwowy, regulują i wprowadzają w kojący rytm – dodała psycholog. Jak przywrócić własny rytm dzięki naturze? Paulina Danielak podpowiedziała, jak odzyskać utracony rytm. Czasem wystarczy świadomy kontakt z przyrodą, właściwy oddech czy bycie z sobą. Mała wielka chwila z naturą Ta zasada jest prosta. Nie wymaga niczego poza uważnością i byciu w relacji z naturą. 15 minut spaceru w parku, 10 minut uważnego przyglądania się temu, jak wyglądają drzewa o danej porze roku i dnia. Chodzi o świadome, powolne eksplorowanie. Połączenie zmysłów oddechu i słuchu Paulina Danielak przypomniała też o roli oddechu i skupieniu się na naturze. Chwila słuchania dźwięków natury z nagrań, wyjazd za miasto, bycie z sobą i naturą. Jesteście ciekawi, co jeszcze może pomóc w odnalezieniu własnego rytmu? Uważny oddech: 8 kroków, o których warto pamiętać 1. Poszukaj spokojnego miejsca. 2. Jeżeli to możliwe i bezpieczne – zamknij oczy, ale nie jest to konieczne. 3. Weź naturalny wdech przez nos, odliczając np. do 2-3 (znajdź komfortową dla siebie długość oddechu). 4. Następnie zrób wydech ustami licząc do 4 - 6. Niech oddech będzie przyjemny - nie forsuj go. Delikatnie wydłużaj fazę wydechu. 5. Praktykuj przez kilka minut. 6. Skup się na dźwiękach, które do Ciebie docierają. 7. Otwórz oczy. 8. Powoli powróć do swoich działań. Zapraszamy do wysłuchania tego odcinka podcastu oraz całej serii! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Jesienno-zimowy regrounding – jak odnaleźć rytm w tym okresie?
Posłuchaj kolejnego odcinka cyklu podcastów „Odzyskaj swój rytm”.
Chociaż podróże kojarzymy często z letnimi miesiącami, to warto wiedzieć, że jesień i zima to również wspaniała okazja do wyjścia spod koca i odkrywania wspaniałych miejsc. Aktywny odpoczynek i kontakt z naturą powinny nam towarzyszyć przez cały rok. Jak celebrować jesienno-zimowy regrounding? Jak mimo chłodniejszej pogody znaleźć czas na regenerację w zgodzie z naturą? Posłuchajcie kolejnego odcinka podcastu. Paulina Danielak, psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka, rozmawiała z Aleksandrą Kurzyńską – autorką profilu @letnie.zachody.slonca. Czy koniec okresu letniego i początek jesienno-zimowego musi oznaczać czas spędzony pod kocem? Czy chłodniejsza pogoda ma wpływ na regrouding? Czy może go uniemożliwić, a może wręcz przeciwnie – ułatwić? Regrounding to uważny kontakt z naturą, który pozwala odzyskać wewnętrzny spokój i harmonię. Wspiera tym samym regenerację ciała i umysłu. Świadoma chwila wytchnienia, zatrzymanie się i uważny kontakt z przyrodą mogą dobroczynnie wpłynąć na nasze samopoczucie. Co ciekawe, dzięki zmienności pór roku możemy zachwycać się tym samym miejscem na wiele sposobów. Wsłuchanie się w szelest liści, szum wiatru i deszczu, spacer jesiennymi ulicami, gorąca herbata z widokiem na naturę. Wszystkie te aktywności mogą pomóc ci jesienią i zimą odnaleźć spokój dzięki przyrodzie. Spróbuj! Co daje kontakt z naturą? Każdemu przyroda może dać coś zupełnie innego. Wszystko zależy od naszych potrzeb i wrażliwości. Co natura dała Aleksandrze Kurzyńskiej? Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj serii podcastów „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Dlaczego ciągnie nas do natury? Odpowiadają Alicja i Paweł - twórcy profilu Spanie w Vanie [PODCAST]
Zastanawiasz się czasem nad tym, dlaczego właściwie tak bardzo ciągnie nas do natury? Co sprawia, że to ona najskuteczniej pomaga nam odzyskać rytm? Dlaczego w naturze uspokajamy układ nerwowy? To właśnie tego tematu dotyczy kolejny odcinek podcastu, który przygotowaliśmy we współpracy z marką KINDER Country. Paulina Danielak - psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka rozmawiała z Alicją i Pawłem, czyli twórcami podróżniczego profilu Spanie w Vanie.
Badania pokazują, że spędzanie czasu w naturze obniża poziom stresu, poprawia nastrój i uspokaja układ nerwowy. Jak to się dzieje, że bliskość natury wpływa tak dobroczynnie na nasze funkcjonowanie? Na te i wiele innych pytań odpowiedzieli Alicja i Paweł, czyli twórcy profilu @spaniewvanie. Jako podróżnicy mają swoje ulubione miejsca, w których są w stanie odpocząć i nabrać sił. Odkrycie niektórych z nich było kwestią szczęścia i przypadku. Natura a relacje ze sobą i innymi Nasi goście zgodnie przyznali, że nie ma złej pogody na kontakt z naturą – mogą być tylko nieodpowiednie ubrania. Zwrócili też uwagę, że to właśnie wolność i niezwykła siła przyrody może dobrze oddziaływać na relacje międzyludzkie. Przyznali też, że polska przyroda zachwyca różnorodnością oraz zmiennością pór roku. Chociaż starają się korzystać z każdej pogody, to najbardziej lubią lato. Podczas rozmowy poruszony został też temat nowoczesnych technologii. Alicja zwróciła uwagę na fakt, że elektronika może pomóc w rozwoju, ale czasem oddala od siebie ludzi. Podróżnicy wspomnieli o swojej wyprawie do Maroka. Z zachwytem opowiadali o ludziach, którzy spędzali czas na zewnątrz, rozmawiali na przystankach autobusowych, a także o dzieciach, które grały w piłkę. Jak wygląda życie w Vanie? Podczas rozmowy pojawiła się też kwestia życia na 7 metrach kwadratowych. Zarówno Ala, jak i Paweł przyznali, że są szczęśliwi, a metraż, który posiadają, w pełni im wystarcza. Nie jest ważna forma. Liczy się przeżywanie Natura na każdego z nas może działać w inny sposób. Jednych uspokaja i wycisza. Jeszcze innym dodaje mnóstwo energii i sił do działania. Goście podcastu przyznali, że na nich kontakt z przyrodą działa kojąco. Co jeszcze Ala i Paweł mówili o relacji z naturą? Jak opisują emocje, które towarzyszą im w trakcie kontaktu z jej ogromem? Jakie miejsca w Polsce polecają? Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj całego podcastu i cyklu "Odzyskaj swój rytm"! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Fotograf „National Geographic” przetestował aparat Xiaomi 14T Pro w górach – zobacz efekty!
Adam Brzoza, fotograf „National Geographic”, sprawdził możliwości nowego smartfona z serii Xiaomi 14T. Zdjęcia wykonane w surowych warunkach górskich zarówno w dzień, jak i w nocy pokazują pełnię potencjału tego nowoczesnego urządzenia, którego obiektywy stworzone zostały we współpracy z legendarną firmą Leica. Czy smartfon może zastąpić profesjonalny aparat? Zobacz, jak Xiaomi 14T Pro poradził sobie w rękach profesjonalisty!
Doświadczenie Adama Brzozy pozwoliło w pełni wykorzystać możliwości Xiaomi 14T Pro, zwłaszcza w trudnych warunkach oświetleniowych i terenowych, które możemy zastać podczas podziwiania wysokogórskich pejzaży. Ta współpraca pozwala nam przekonać się,jak nowoczesne technologie sprawdzają się w pracy fotografa przyrodniczego, kiedy liczy się każdy detal i precyzja. Człowiek gór… Adam Brzoza to zakopiańczyk, pasjonat gór i przyrody. Artysta fotografik. Jego przygoda z fotografią zaczęła się u niego właśnie od gór, dlatego też to tam została wykonana większość zdjęć. Sam o sobie mówi, że najczęściej szuka innego niż standardowy klimatu do przedstawienia na zdjęciach: „Pragnę pokazać góry, krajobraz od strony tajemniczej, czasem mrocznej, a czasem bajkowej, ale często sięgam po piękno codzienności”. Wyprawa na szczyt w towarzystwie Xiaomi 14T Pro była z jednej strony testem sprzętu, z drugiej próbą ukazania piękna i majestatu gór. Jak sam podkreśla, można robić fotografię przez duże „F” za pomocą lekkiego, kompaktowego sprzętu. Tym bardziej, że fotografowanie przyrody, zwłaszcza w górach, wymaga sprawności fizycznej i mobilności. Tu przydaje się lekki sprzęt i dobra kondycja. Góry to właśnie miejsce, gdzie warunki są często nieprzewidywalne, a oświetlenie zmienia się błyskawicznie – jest to więc idealna okazja do przetestowania aparatu w smartfonie. Adam Brzoza wykonał zdjęcia zarówno o wschodzie słońca, jak i w nocy. Wideo ukazuje, jak smartfon radził sobie w tych wymagających warunkach, prezentując jakość zdjęć, która zaskakuje nawet profesjonalistów. Xiaomi 14T na szczycie. Dosłownie Przejścia kolorów, subtelne światło poranka i wyraziste kontury górskich grzbietów zostały precyzyjnie oddane dzięki zaawansowanemu sensorowi aparatu o rozdzielczości 50 MP oraz technologii AI. Tryb HDR zapewnił doskonałą dynamikę tonalną, zachowując zarówno szczegóły w cieniach, jak i w jasnych partiach obrazu. Największe wyzwanie dla każdego fotografa stanowią zdjęcia nocne, szczególnie w górach, gdzie oświetlenie jest minimalne. Xiaomi 14T Pro, dzięki zaawansowanemu trybowi nocnemu, obiektywom Leica oraz wsparciu sztucznej inteligencji, poradził sobie znakomicie. Adam Brzoza, wykorzystując te funkcje, stworzył wyjątkowo wyraźne i pełne detali zdjęcia, które uchwyciły nocne niebo oraz mroczne, majestatyczne szczyty gór. Xiaomi AISP, czyli fotograficzna platforma AI, skutecznie zredukowała szumy i zwiększyła zakres dynamiki, co pozwoliło na oddanie naturalnego klimatu nocnych scenerii. Smartfon idealny (nie tylko) na górskie wyprawy Premiera Xiaomi 14T odbyła się 26 września i od tego czasu smartfon ten wzbudza ogromne zainteresowanie. Jego zaawansowany aparat to prawdziwa rewolucja na rynku mobilnym. System trzech kamer z optyką Leica pozwala na uchwycenie niezwykłych detali w każdych warunkach. Główny aparat 50 MP z przysłoną f/1.7 zapewnia ostre, wyraźne zdjęcia nawet w słabym oświetleniu, a ultraszerokokątny obiektyw o ogniskowej 15 mm idealnie sprawdza się w fotografii krajobrazowej, gdzie liczy się szerokie pole widzenia. Waga zaledwie kilkuset gramów, odporność na zachlapania i kurz (w standardzie IP68) oraz wytrzymała konstrukcja sprawiają, że smartfony z serii Xiaomi 13T są idealnym wyborem na trudne wyprawy. Xiaomi 14T – aparat, który zaskakuje Najnowszy smartfon Xiaomi pokazuje, że technologia mobilna wkracza na nowy poziom, oferując funkcje i profesjonalną jakość zdjęć, zarezerwowane dotychczas dla sprzętu stricte fotograficznego. Zaawansowane możliwości aparatu, technologia AI i wyjątkowa mobilność czynią z, Xiaomi 14T idealny wyborem dla każdego, kto ceni sobie jakość i wygodę podczas podróży. Sprawdź sam! Zobacz całe wideo. Xiaomi 14T Pro jest główną nagrodą w kategorii „Fotografia Nocna” w 20. Wielkim Konkursie Fotograficznym National Geographic Polska. Więcej szczegółów na stronie: wkf.national-geographic.pl Materiał promocyjny marki Xiaomi
Na wstępie W twoje ręce trafia wyjątkowe wydanie magazynu National Geographic Polska. W wyniku wieloletnich badań i eksploracji terenowych nareszcie możemy powiedzieć, że zaczynamy rozumieć ten jeden z najważniejszych ekosystemów na Ziemi. Nie ma wątpliwości, że Amazonia – obszar wokół potężnej Amazonki i jej dopływów – to miejsce jak żadne inne. To tam rośnie ponad 300 mld drzew, a cały obszar jest domem dla 10 proc. gatunków żyjących na Ziemi. To także źródło składników odżywczych zasilających Atlantyk. Bez Amazonii nasza planeta byłaby zupełnie inna. Inicjatywa Perpetual Planet, efekt partnerstwa między Towarzystwem National Geographic a firmą Rolex, wspiera naukowców pracujących na rozległym obszarze od Andów po Atlantyk. Jej celem jest jak najlepsze zrozumienie zmian zachodzących na tym obszarze. Zwłaszcza że Amazonia, jak cała planeta, zmaga się z dużymi problemami. Ostatnio zaczęła emitować więcej CO2, niż sama jest w stanie zaabsorbować. Po raz pierwszy przypuszczenia te zostały potwierdzone przez naukowców. Październikowe wydanie naszego magazynu to zatem opowieść zarówno o nadziei, jak i wyzwaniach czy zagrożeniach. Jedno jest absolutnie jasne: potrzebujemy Amazonii, a Amazonia potrzebuje naszej pomocy. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | Odkrywanie historii Amazonii Zaawansowane technologicznie narzędzia odsłaniają starożytne światy pod baldachimem lasu deszczowego, co radykalnie zmienia nasze rozumienie historii tego regionu. 26 | Niedźwiedzie z mgielnych ostępów Wysoko w Andach, gdzie Amazonia bierze swój początek, lasy mgielne zatrzymują wilgoć i dają schronienie niedźwiedziom okularowym. 46 | Szczytowe obserwacje Na szczycie wznoszącego się na blisko 6400 m peruwiańskiego szczytu Nevado Ausangate naukowcy zainstalowali stację meteorologiczną, by lepiej śledzić zmiany klimatyczne. 48 | Nieznane wody W odległej boliwijskiej dolinie, omijanej nawet przez rdzenne ludy, przetrwał do naszych czasów dziewiczy rzeczny ekosystem. 62 | Koszty nielegalnego złota Troje naukowców bada wpływ wydobycia złota na kondycję środowiska i szuka sposobów regeneracji zdegradowanych obszarów. 66 | Lekcje zatopionego lasu Brazylijski ekolog przybył do Amazonii, by szukać sposobów jej ochrony, a lokalni mieszkańcy udzielili mu cennej lekcji. 84 | Drapieżniki Amazonii Od mrówek wędrownych po jaguary i anakondy – liczne drapieżniki z lasu deszczowego polują na rozmaite sposoby. 90 | Słodkowodne delfiny Różowe delfiny rzeczne odgrywają bardzo ważną rolę w ekosystemie Amazonii oraz mitologii tamtejszych rdzennych ludów. 104 | Dyplomacja dla delfinów Współpraca jest kluczem do zachowania tych niezwykłych ssaków wodnych oraz źródeł utrzymania rybaków. 106| Rzeka w oceanie Amazonka nie kończy się na wybrzeżu oceanu, do którego wpada. Pióropusz jej niosącej mnóstwo osadów słodkiej wody zasila oceaniczne życie aż po Karaiby.
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
„Przez wieki Sekwana była nośnikiem cywilizacji i narodowej tożsamości, inspirując stulecia francuskiej kultury” – pisze Mary Winston Nicklin w reportażu o najważniejszej rzece Francuzów. Wraz z gospodarczym rozwojem trafiało do niej jednak coraz więcej odpadów przemysłowych. Do lat 60. XX w. była już tak zanieczyszczona, że jej wody nie nadawały się do kąpieli, a związany z nimi ekosystem umierał. Z biegiem lat świadomość ekologiczna włodarzy kraju i stolicy wzrosła, co skutkowało kolejnymi inicjatywami mającymi na celu poprawę jakości wód. Prace nad odzyskiwaniem Sekwany dla Paryża przyspieszyły w związku z tegorocznymi letnimi igrzyskami olimpijskimi. Rzeka ma odegrać ważną rolę podczas ceremonii otwarcia imprezy. W jej wodach ma się też odbywać rywalizacja triatlonistów oraz pływaków w otwartym akwenie. Władze Paryża zapewniają, że Sekwana będzie gotowa. W niniejszym wydaniu przeczytasz również m.in. materiał poświęcony nietoperzom i zagadkom, jakie stanowią dla nauki, oraz artykuł o stanach zapalnych organizmu, których zrozumienie może przed nami otworzyć nowe możliwości. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 16 | Tajemnice ciemnej materii Ciemna materia wciąż stanowi zagadkę. Polscy badacze właśnie dowiedli, że funkcjonująca w astrofizyce teoria, w myśl której ciemną materię tworzą pierwotne czarne dziury, jest błędna. 20 | Odrodzenie Sekwany Choć nie jest największą rzeką Francji, stanowi jeden z symboli i tego kraju, i jego stolicy. Mimo takiego honorowego statusu jej stan pozostawiał wiele do życzenia. Inwestycje związane z tegorocznymi igrzyskami olimpijskimi miały jednak sprawić, że paryżanie w swojej rzece znów będą mogli się kąpać. 46 | Nowy gatunek dzikiego kota Naukowcy potwierdzili istnienie trzeciego gatunku ocelota. Ten przemierza góry na zachodzie Ameryki Południowej. 48 | Nietoperze W zachodniej kulturze nocni lotnicy kojarzą się z siłami ciemności i zła. Tymczasem te jedyne latające ssaki mają szereg wprost zdumiewających cech stanowiących zagadkę dla badaczy. Przede wszystkim zaś pełnią niezwykle ważne funkcje w swoich ekosystemach. 76 | Złoto z Amazonii Drobni górnicy do wydobywania złota w puszczach Amazonii stosują rtęć. Badaczka National Geographic pracuje nad aplikacją, która pozwoli wskazać złoto pozyskiwane bez użycia tego trującego metalu, co może pomóc środowisku naturalnemu. 78 | Siła przyciągania muszelek Muszle fascynują nas od zarania dziejów. Ale jak to się dzieje, że mięczaki potrafią tworzyć tak wyrafinowane struktury? Otóż umożliwia to połączenie zasad fizyki, matematyki i ewolucji. 90 | Pompeje wciąż do odkrycia Starożytne miasto nie zostało jeszcze całe odkopane spod popiołów Wezuwiusza. Ale nowoczesne technologie pozwalają na nowe odkrycia w miejscach już dawno przebadanych przez archeologów. 94 | Zapalenie dobre i złe Gorączka, ból i obrzęk nie zawsze są czymś złym. Stan zapalny zazwyczaj bywa bowiem koniecznym etapem zdrowienia. A że jest też nieodłącznie związany z degeneracją, badanie mechanizmów zapaleń daje nam wiedzę na temat procesów związanych ze starzeniem.
Na wstępie Jak szacuje Amnesty International, na Ziemi żyje 476 mln ludzi należących do ponad 5 tys. różnych ludów rdzennych. To zaledwie 7 proc. światowej populacji. Społeczności te są obecne w ponad 90 krajach i posługują się ponad 4 tys. języków, co doskonale ilustruje ich kulturową różnorodność. Ale jak właściwie rozumieć pojęcie „ludność rdzenna”? Antropolodzy określają w ten sposób społeczności rodzime dla określonych regionów geograficznych, charakteryzujące się własnymi tradycjami kulturowymi, językami i ciągłością historyczną odróżniającymi je od innych populacji. Ludy rdzenne zazwyczaj żyły na zajmowanych przez siebie ziemiach na długo przed ich kolonizacją lub powstaniem współczesnych państw. Utrzymują one unikatowe systemy społeczne, ekonomiczne i polityczne, które są ściśle związane z terytoriami ich przodków i zasobami naturalnymi. Co ciekawe, samo określenie „ludność rdzenna” różni się w różnych krajach. Na przykład w Stanach Zjednoczonych mówi się o „rdzennych Amerykanach”, a już w sąsiedniej Kanadzie oficjalnym terminem są „pierwsze narody”. Choć od XX w. coraz więcej państw nie tylko uznaje ludność rdzenną, ale również podkreśla jej prawa do zachowania kultury, samostanowienia i ochrony przed wyzyskiem, w praktyce sytuacja tych ludzi nie wygląda najlepiej. Lokalne władze często ignorują ich interesy, co prowadzi do powszechnej marginalizacji i dyskryminacji. Jednym z najpoważniejszych problemów jest przymusowe usuwanie ich z ziem, na których żyli przez wiele pokoleń. Bardzo często mają też ograniczony dostęp do kluczowych usług, takich jak edukacja, opieka zdrowotna i mieszkalnictwo. Aktywiści broniący praw rdzennych mieszkańców często spotykają się z zastraszaniem, a nawet brutalną przemocą. Zdarza się, że za swoje zaangażowanie płacą śmiercią. W lipcowym wydaniu magazynu National Geographic Polska, które właśnie trafia w Twoje ręce, poznasz fascynujące historie z życia przedstawicieli rdzennych ludów z różnych zakątków Ziemi. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W obiektywie Zarządzanie zasobami Według Banku Światowego ludy rdzenne chronią 80 proc. bioróżnorodności Ziemi. W pewnym sensie kształtują one naszą przyszłość. 18 | Obrońcy raf koralowych Na pacyficznym archipelagu Palau program zarządzania zasobami prowadzony przez lud Hatohobei odstrasza kłusowników i utrzymuje zdrowie ekosystemu. 34 | Ogień pod kontrolą Aborygenki z australijskiego Queenslandu za pomocą kontrolowanych pożarów oczyszczają las i własne dusze, trzymając przy tym w ryzach rośliny inwazyjne. Głosy & kultura Od muzyki po edukację – rdzenni autorzy badają, w jaki sposób ich społeczności wprowadzają innowacje. 36 | Dźwięki Andów Poprzez hip-hop muzycy w Peru próbują spopularyzować wśród młodych keczua – język rdzennych mieszkańców Andów. 54 | Więcej niż słowa Bazujące na doświadczeniach Maorysów szkoły immersyjne na całym świecie rewitalizują rdzenne języki. 58 | Stare ma sens Hawajczycy wracają do pradawnych sposobów zarządzania ich ziemią, które mogą złagodzić skutki zmian klimatu. 62 | Centrum wszystkiego W Nigerii nonkonformistyczne, twórcze postaci z lokalnych mniejszości celebrują swoją tożsamość. 80 | Rdzenna przyszłość Jak można wykorzystać nowoczesną technologię, łącząc ją z myśleniem o ziemi na sposób ludów rdzennych? 84 | Arktyczni myśliwi Na Grenlandii, za kołem podbiegunowym, Inughuici od dawna polują na narwale. Teraz naciskają na naukowców, by uwzględniali ich wiedzę o tych małych waleniach. 102 | Duchowa podróż Człowiek, przyroda i kultura. Mongołowie wierzą w święte związki między tymi trzema światami, co wspomaga ich wysiłki na rzecz ochrony przyrody kraju. 108 | To nasza ziemia, nie wasza Gdy lud Cofán w Ekwadorze dostrzegł zagrożenia dla swoich ziem, podjął radykalne działania w celu odparcia intruzów, takich jak drwale i górnicy. 118 | Gwiazdy z prerii Traktujący o rdzennej młodzieży serial „Reservation Dogs” wywołał osobliwy boom filmowy w Tulsie w Oklahomie.
Na wstępie Czuliśmy się jak astronomowie, którzy po raz pierwszy spojrzeli przez Teleskop Hubble’a i zobaczyli te wszystkie puste przestrzenie, które nagle wypełniły się gwiazdami i galaktykami. Oto rozległa puszcza, o której wszyscy myśleli, że jest prawie pusta. Kiedy jednak usunęliśmy drzewa, wszędzie były ślady człowieka – opowiada Thomas Garrison, jeden z bohaterów reportażu Toma Clynesa Odkrywanie Majów. Choć w Gwatemali i na Jukatanie od ponad 100 lat prowadzone są badania nad cywilizacją Majów, dopiero od niedawna – dzięki zastosowaniu technologii LIDAR – można mówić o prawdziwym przyspieszeniu prac. LIDAR pomaga przenikać przez gęstą roślinność i dokładnie mapować powierzchnię ziemi. W Meksyku i Gwatemali, gdzie starożytne ruiny są porośnięte gęstymi lasami, LIDAR pozwala ujrzeć urbanistyczne układy całych miast. Co ciekawe, dzięki LIDAR-owi można też mierzyć wysokość gór. Niedawne pomiary pomogły oszacować, jak wysoki tak naprawdę jest najwyższy szczyt Polski. Więcej o odkryciach dokonanych z użyciem tej technologii przeczytasz w serwisie national-geographic.pl, gdzie opisujemy m.in., jak skanowanie laserowe ujawniło w Hiszpanii ruiny fortecy sprzed ponad 1,5 tys. lat i pomogło odkryć nieznaną sieć rzymskich dróg w Wielkiej Brytanii. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Na okładce: Mozaikowa maska Majów wykonana z jadeitu. Zdjęcie Rubén Salgado Escudero Spis treści 8 | W centrum uwagi 18 | Cywilizacja Majów Na ruinach cywilizacji Majów przez wieki rosły lasy. Dopiero szerokie użycie technologii LIDAR uzmysłowiło nam, jak rozległe i ludne były majańskie ośrodki miejskie i gdzie szukać ich pozostałości. 38 | Koralowy kalejdoskop Fotografka przekształca swoje podwodne zdjęcia w obrazy, które oferują nowe spojrzenie na barwną wspaniałość rafowych ekosystemów. 46 | Ratowanie historii Na terenach, gdzie ludzie przemieszczają się z powodu wojen i konfliktów – takich jak Kurdystan, Somaliland czy Kosowo – biblioteki i archiwa są często tracone bądź celowo niszczone. Repozytoria kultury narodów niemających swoich państw powstają więc dzięki pasjonatom i zapaleńcom. 74 | Powrót znad krawędzi Suhak stepowy, środkowoazjatycka „antylopa z trąbą”, był bliski wyginięcia. Międzynarodowe wysiłki na rzecz jego ochrony, przede wszystkim walka z kłusownictwem, przyniosły spektakularny efekt i dziś populacja suhaka liczy miliony sztuk. 76 | Skarga sprzed tysięcy lat Kiepska obsługa klienta i handlowe oszustwa nie są plagą jedynie naszych czasów. Tabliczki zapisane pismem klinowym dowodzą, że znane były już w starożytnej Mezopotamii. 80 | Zmiany zależne od stopni Homary, małże, wieloryby, podmorskie lasy glonów i kryjące się w ich rozliczne stworzenia. Północnoamerykańska zatoka Maine jest siedliskiem niezwykle bogatej morskiej fauny i flory, a przy tym najszybciej ocieplającym się akwenem, co radykalnie przemeblowuje jej ekosystem. 104 | Witaminy Zjadamy je codziennie w posiłkach, przekąskach i suplementach. Poznawanie całego ich zestawu trochę trwało i następowało w zaskakujących okolicznościach. 108 | Tunele lawowe Niedawna erupcja lawy na La Palmie, jednej z Wysp Kanaryjskich, pozwala badać życie w miejscach dopiero przez nie kolonizowanych, bo nowych i skrajnie niegościnnych. Czy analogiczne procesy mogą zachodzić na innych planetach?
Zaratusztrianizm to najstarsza nieprzerwanie praktykowana religia monoteistyczna na świecie, której korzenie sięgają drugiego tysiąclecia p.n.e. Historycy nie są pewni, gdzie dokładnie nauczał prorok Zaratusztra, który położył podwaliny pod tę wiarę. Wiemy jedynie, że działo się to gdzieś w Azji Środkowej. Zaratusztrianizm prezentuje dualistyczną wizję świata, zakładającą odwieczną walkę między siłami dobra i zła. Stąd wyrasta moralny imperatyw, by jednostki wybierały prawość i postępowały etycznie. Dziś liczba wyznawców zaratusztrianizmu szacowana jest na mniej niż 200 tys. Najwięcej jest ich w Indiach i Iranie. Coraz większą popularność religia ta zyskuje jednak na Zachodzie. W samych Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii żyje łącznie 20 tys. zaratusztrian. Wschodni kult trafia tu na podatny grunt m.in. z powodu swojego „zielonego przesłania". Etyka środowiskowa, będąca ważnym elementem nauczania Zaratusztry, głęboko rezonuje ze współczesnymi obawami dotyczącymi katastrofy klimatycznej. Szacunek dla natury i konieczność ochrony świętych żywiołów – ognia, wody i ziemi – znajdują odzwierciedlenie w globalnych ruchach na rzecz troski o środowisko. O diasporze walczącej o przetrwanie prastarej religii przeczytasz w reportażu Kristin Romey na str. 16. W tym numerze publikujemy również materiały o fascynująco inteligentnych ośmiornicach, sztuce naskalnej Ameryki oraz fenomenie kredowych strumieni Anglii. Życzę przyjemnej lektury. Spis treści 8 | W centrum uwagi 16 | Strażnicy ognia Zaratusztrianizm narodził się 3,5 tys. lat temu w Azji Środkowej. Swego czasu był np. religią państwową Imperium Sasanidów praktykowaną przez miliony wiernych. Dziś ponad 100 tys. wyznawców tego kultu na świecie, mimo licznych wyzwań i przeciwności, wciąż żyje jego zasadami. 42 | Burzowe pasy Jowisza Obrazy i dane przesłane na Ziemię przez należącą do NASA sondę Juno dają szczegółowy obraz wiecznie szalejących potężnych burz na powierzchni gazowego olbrzyma, największej planety Układu Słonecznego. 44 | Sekrety ośmiornic Potwory z głębin? W żadnym wypadku. Raczej cuda naszego świata. Stworzenia z niezwykłą budową i umiejętnościami kamuflażu. Ale przede wszystkim uderzającą jak na głowonogi inteligencją wytworzoną przez mocno rozproszony układ nerwowy. 72 | Powrót do życia Ponad pięć wieków temu inkaska dziewczyna została złożona w ofierze bogom na jednym z andyjskich szczytów. Z upływem czasu ciało uległo naturalnej mumifikacji. Dziś badaczom udało się zrekonstruować jej twarz. 76 | Sztuka naskalna Od błotnych glifów znalezionych w ciemnej jaskini w Alabamie po petroglify na piaskowcowych skalnych ścianach w Wyoming, wielowiekowe dzieła sztuki tubylczej zdobią krajobrazy całej Ameryki Północnej. 98 | Na ratunek lemurom Ma Madagaskarze pewna prymatolożka stara się ratować zagrożone lemury, propagując wśród mieszkańców wsi hodowlę „bekonowych owadów”. 104 | Starożytny gadżet Liczący sobie 1700 lat rzymski niezbędnik zdumiewająco przypomina dzisiejszy „nóż szwajcarski”. 106 | Strumienie po rehabilitacji Większość światowych strumieni kredowych znajduje się w Anglii. Te niezwykle cieki wodne, występujące tylko na podłożu kredowym, w czasie urbanizacji mocno ucierpiały. Teraz jednak grono zapaleńców poświęca czas, energię i pieniądze, by doprowadzić do ich renaturyzacji.
Na wstępie Kiedy w 1969 r. amerykański botanik Robert Whittaker zaproponował podział ziemskich organizmów na pięć królestw i oddzielenie grzybów od roślin, zmieniło się naukowe myślenie o tej grupie organizmów. Whittaker miał mocne argumenty. Powoływał się na fakt, że grzyby nie przeprowadzają fotosyntezy, tylko wchłaniają substancje odżywcze. Podczas gdy ściany komórek roślinnych powstają z celulozy, grzyby budują swoje z chityny – tej samej, która tworzy zewnętrzne szkielety stawonogów. Znamy ok. 5 mln gatunków grzybów, choć lepiej zidentyfikowaliśmy zaledwie ok. 150 tys. Mimo że królestwo fungi wciąż stawia przed badaczami mnóstwo pytań, nie ma wątpliwości, że grzyby pełnią na naszej planecie fundamentalną ekologiczną rolę: rozkładają materię organiczną. My zaś zawdzięczamy im m.in. chleb i piwo. Są też wykorzystywane do produkcji antybiotyków i innych substancji chemicznych. O fascynującym potencjale grzybów przeczytasz na str. 16 w reportażu pt. Niesamowity świat grzybów. Zachęcam również do odwiedzenia strony national-geographic.pl, gdzie posłuchasz podcastu z Maciejem Lorencem, autorem książki „”Grzybobranie. Kulturowa historia psylocybiny. W tym numerze publikujemy również m.in. materiał o efektach tzw. szybkiej mody, które można zobaczyć na pustyni Atakama i opowieść o niezwykle rzadkich żurawiach krzykliwych migrujących przez całą Amerykę. Życzę przyjemnej lektury. redaktor naczelny Łukasz Załuski Spis treści 10 | W centrum uwagi 14 | Odkrycie 16 | Fascynujący świat grzybów Zwykle nie poświęcamy tym organizmom zbyt wiele uwagi, a jednak powinniśmy. Nie tylko dlatego, że żyją w nas i na nas. W pewnym sensie podtrzymują także znaczną część życia na Ziemi. 48 | Oko na niebo W historycznym obserwatorium w Wisconsin zwiedzający mogą spojrzeć w gwiazdy przez największy na świecie teleskop refrakcyjny. 52 | Mozaikowa historia Odkopana przez archeologów, zdobiona przepięknymi mozaikami synagoga odsłania tajemnice życia wyznawców judaizmu na ziemiach Izraela pod panowaniem Rzymian. 66 | Zdjęcie ruchu Chociaż te obrazy wyglądają jak abstrakcyjne dzieła sztuki, w istocie są fotograficznym zapisem ruchu latających owadów. 70 | Pustynne cmentarzysko mody Tzw. szybka moda oznacza ogromną produkcję tanich ubrań, które z założenia mają być noszone krótko, a potem zastępowane przez nowe. Co się z nimi dzieje po wyrzuceniu? Trafiają np. na... pustynię Atakama w Chile. 88 | Ewolucja postrzegania bestii Ilustracje z archiwum National Geographic pokazują, jak istotnie w ciągu ostatnich stu lat zmieniało się nasze postrzeganie dinozaurów. Powodem jest oczywiście ogromny przyrost wiedzy na ich temat. 90 | Niezwykłe momenty Od pierwszej darmowej wspinaczki solo na monolit El Capitan po obserwacje niedźwiedzia polarnego pływającego pod lodem – fotografowie National Geographic dzielą się historiami ze swoich terenowych zleceń. 100 | Flaga rozejmu Kuchenna ścierka, która stała się flagą kapitulacji Konfederacji, jest pamiątką po ważnym momencie w historii USA. 102 | Wielka wędrówka Żurawie krzykliwe to ptaki, które wróciły znad krawędzi zagłady. Najbardziej niezwykłe u tych imponujących rozmiarami ptaków są ich doroczne migracje przez Amerykę na dystansie 8000 km. Towarzyszymy im w tej wędrówce.
Odra jest żywą istotą. Czy nie zmieniała skóry jak wąż? Czy nie liniała jak zwierzę, zostawiając swoje stare, niepotrzebne zakręty na pastwę trzcin i wodorostów? – pisała Olga Tokarczuk w zbiorze esejów „Moment niedźwiedzia”. Niestety, katastrofa ekologiczna, która spadła na Odrę latem 2022 r., sprawiła, że dziś jest w niej znacznie mniej życia. Z rzeki zniknęła prawie cała populacja ślimaków i znacząca część ryb. Zdaniem międzynarodowych komisji badających środowisko zatrucie Odry było jedną z największych tego typu katastrof w najnowszej historii europejskich rzek. Wydarzenia sprzed dwóch lat zainspirowały podróżnika Mateusza Waligórę i dziennikarza Dominika Szczepańskiego do wyruszenia w liczącą 755 km pieszą wędrówkę wzdłuż brzegów Odry. Wyprawa od źródeł rzeki w czeskich Górach Odrzańskich po osobiście bliską mi Dolinę Dolnej Odry, w pobliżu której przyszedłem na świat, trwała ponad miesiąc. Skąd pomysł na nią? Choćby stąd, że druga najdłuższa rzeka w Polsce nigdy nie doczekała się takiego zainteresowania, jakim darzymy Wisłę – „najbardziej polską rzekę”. Fascynujący reportaż o Odrze przed i po katastrofie znajdziecie na str. 16. Ale polecam również inne artykuły z niniejszego numeru. Na przykład ten poświęcony prawdziwym królowym sawanny, czyli zaskakująco inteligentnym hienom cętkowanym, czy oceanicznej strefie mroku, w której kryją się stworzenia zupełnie niezwykłe. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 12 | Sekretni strażnicy Modlitewnik Anny Boleyn po jej egzekucji na rozkaz Henryka VIII przetrwał dzięki wiernym zwolennikom królowej. 16 | Marsz nad Odrą Katastrofa na Odrze z 2022 r. każe się zastanowić nad naszym stosunkiem do polskich rzek. Wędrówka wzdłuż biegu Odry przyniosła portret jej aktualnego stanu. 42 | Ptasia uczta Wśród ptaków pierwszy ucztuje nie ten, który jako pierwszy zjawił się przy karmniku. Hierarchia dziobania wynika z hierarchii gatunków. 44 | Śmiech na sawannie Hieny cętkowane cieszą się złą sławą, ale jako najliczniejsze duże drapieżniki w Afryce znalazły klucz do sukcesu. Osiągają go dzięki inteligencji, sprytowi, zdolności do adaptacji oraz rządom samic. 64 | Toksyczne piękności Południowoamerykańskie trujące żaby z rodziny drzewołazowatych nie chowają się przed drapieżnikami. Wprost przeciwnie – informują je o swoim istnieniu wściekle jaskrawymi kolorami. 66 | Najlepsze na świecie National Geographic proponuje 20 najlepszych atrakcji turystycznych tego roku, od wędrówki po wygasłym wulkanie w Panamie, przez konne safari w Kenii, po nurkowanie z rekinami wielorybimi w Australii. 82 | Koraliki z neolitu Oszałamiający naszyjnik sprzed 9 tys. lat pozwala poznać społeczność, która żyła na terenach dzisiejszej Jordanii. 86 | Życie z demencją Liczba osób z demencją będzie rosła. Jak społeczeństwa poradzą sobie z tym problemem? Na razie szukamy odpowiedzi. 102 | Piękne okrycie Kora na wszystkich drzewach pełni tę samą funkcję, jednak na niektórych jest wyjątkowo piękna. 106 | Strefa mroku W atramentowych głębinach oceanu niesamowite stworzenia wybuchają kolorami, uciekają w przezroczystość i spoglądają wyłupiastymi oczami.
Na wstępie W ostatnim roku w Polsce przyszło na świat ponad 12 tys. zdrowych dzieci, których mamy w chwili porodu miały więcej niż 40 lat. W przypadku 25 dzieci kobiety były już po pięćdziesiątce. Jeszcze kilka dekad temu normy społeczne sprawiały, że panie zostawały matkami tuż po 20. urodzinach. Zmiany cywilizacyjne i związana z nimi wyższa jakość życia, wzrost zamożności, a przede wszystkim postępy w leczeniu niepłodności sprawiają jednak, że coraz więcej kobiet świadomie decyduje się na późne macierzyństwo. Z biologicznego punktu widzenia sprawa jest jasna. Płodność maleje wraz z wiekiem. Starszym mamom z pomocą przychodzą więc coraz bardziej zaawansowane metody leczenia niepłodności. Takie jak zapłodnienie in vitro, które polega na łączeniu komórki jajowej i plemnika poza układem rozrodczym, czy zamrażanie jajeczek umożliwiające starszym kobietom wykorzystanie młodszych komórek jajowych, zarówno własnych, jak i pochodzących od obcych dawczyń. Mimo wielu związanych z nim wyzwań późne macierzyństwo niesie jednak ze sobą także korzyści. Kobiety, które na dziecko decydują się w bardziej dojrzałym wieku, nierzadko wykazują się większą cierpliwością i mają bogatsze doświadczenie życiowe. Te cechy mogą z kolei pomagać budować stabilne warunki dla rozwoju malucha. O późnym macierzyństwie pisze Rebecca Tuhus-Dubrow w reportażu „Reprodukcyjna rewolucja”. W tym numerze proponujemy również materiał o szkle, które towarzyszy nam od zarania cywilizacji, oraz artykuły o dziewiczej puszczy Borneo i grenlandzkich lodofokach. Życzę przyjemnej lektury. redaktor naczelny Łukasz Załuski Spis treści PORTFOLIO Życie mikroświata – s. 6 – Im są mniejsze, tym bardziej ukryty i interesujący jest dla mnie ich świat – mówi fotograf o małych stworzeniach, na które najchętniej kieruje swój obiektyw. zdjęcia G. Georgiew Ponadto: Dźwięki zaćmienia Most w Sydney Zbroja dla kota REPORTAŻE Reprodukcyjna rewolucja Zmiany cywilizacyjne sprawiają, że współczesne kobiety rodzą dziś dzieci coraz później. A rozwój medycznych technologii jeszcze bardziej przesuwa wiekową granicę macierzyństwa. tekst R. Tuhus-Dubrow, zdjęcia J. Molloy – s. 20. Epoka szkła Materiał ten jest z nami od tysięcy lat. Ze względu na mnogość zastosowań bez niego trudno wyobrazić sobie cywilizację. Teraz, gdy potrafimy nadać szkłu coraz to nowe właściwości, staje się ono dla nas jeszcze bardziej istotne. tekst J. Bennett, zdjęcia C. Payne – s. 46 Zielone serce Borneo W indonezyjskim parku narodowym przetrwał pierwotny las deszczowy z jego niezwykłymi mieszkańcami. tekst J. S. Holland, zdjęcia T. Laman – s. 72 Na cienkim lodzie Znikający morski lód stanowi dla lodofok egzystencjalne wyzwanie. tekst i zdjęcia J. Hayes – s. 98 Wyspa skarbów Doświadczenie samotności na bezludnej piaskowej wyspie u brzegów gęsto zaludnionej Holandii. tekst i zdjęcia J. Doest – s. 112
Na wstępie To będzie szczególny rok dla National Geographic Polska. W październiku minie dokładnie 25 lat od ukazania się pierwszego wydania naszego magazynu. Kiedy w 1999 r. w ręce polskich czytelników trafiło nowoczesne czasopismo popularnonaukowe, świat stał w obliczu ogromnych zmian technologicznych i kulturowych. Ćwierć wieku później ten sam świat wygląda już zupełnie inaczej, a my wszyscy zmagamy się z nowymi wyzwaniami. I dziś – nawet bardziej niż kiedykolwiek wcześniej – jest potrzeba rzetelnego dziennikarstwa naukowego na wszelkich dostępnych platformach. W tę nową epokę wchodzimy silniejsi o serwis national-geographic.pl, na którym każdego dnia nasi dziennikarze publikują najnowsze informacje naukowe. Przekonani o sile słowa mówionego tworzymy też serię wideopodkastów w formie rozmów z ekspertami. Niezmiennie filarem naszej działalności jest magazyn National Geographic Polska, do którego w każdym miesiącu trafiają artykuły najlepszych polskich i światowych dziennikarzy naukowych, ilustrowane niezwykłymi fotografami. W tym miesiącu proponujemy reportaż historyczny Szymona Zdziebłowskiego o cywilizacji Hetytów. Autor śledzi historię tego enigmatycznego ludu i jego rolę w kształtowaniu krajobrazu starożytnego Bliskiego Wschodu. Hetyci z powodzeniem konkurowali i walczyli z wielkimi cywilizacjami – Egiptem czy mezopotamską Babilonią. Na placu boju wykorzystywali rydwany. Tworzyli szlaki karawanowe, które łączyły ośrodki ich imperium. Wśród innych propozycji znajdzie się też materiał z amazońskiej doliny zamieszkanej przez plemiona, które z cywilizacją zetknęły się niedawno. Zdamy też relację z wyprawy na antarktyczny wulkan utrzymujący... płynne jezioro lawy. Życzę przyjemnej lektury. Spis treści WKF 19. już Wielki Konkurs Fotograficzny doczekał się rozstrzygnięcia. W tym roku m.in. w nowej kategorii „Polska nieoczywista”. W niniejszym numerze publikujemy nazwiska laureatów i zwycięskie prace | s. 8 Ponadto: Rola zabawy Żyrafy bez cętek REPORTAŻE Hetyci W połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. w Anatolii ni stąd, ni zowąd wyrosło imponujące państwo Hetytów. Tak silne, że było w stanie stawić czoło potężnemu Egiptowi faraonów. I jak nagle się pojawiło, po kilku wiekach równie zaskakująco zniknęło, pozostawiając po sobie liczne zagadki. Tekst S. Zdziebłowski | s. 36 Jezioro lawowe Na wyspie u wrót Antarktyki, z dala od żeglugowych szlaków, istnieje wulkan z jeziorem płynnej lawy. Potwierdziła to wyprawa, którą relacjonujemy. Tekst F. Wilkinson, zdjęcia R. Öztürk | s. 58 Motyle monarchy Amerykańskie motyle z tego gatunku odbywają migrację przez kontynent, dając w miejscu zimowania w Meksyku zdumiewający spektakl natury. Tekst M. Nijhuis, zdjęcia J. Rojo | s. 82 Między światami Dziewicza amazońska dolina Javari jest miejscem, w którym żyją plemiona bez lub z ograniczonym kontaktem z cywilizacją. Ale cywilizacja nie pozwala o sobie zapomnieć. Tekst i zdjęcia l. Addario | s. 110
Pracując przy kolejnej edycji Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic Polska, zdałem sobie sprawę, jak wiele radości sprawia mi codzienna praca ze zdjęciami. Choć ocenianie fotografii to jedno z najtrudniejszych zawodowych wyzwań, z którymi się mierzę, mam poczucie, że to właśnie zdjęcia najwięcej mówią mi o bogactwie i różnorodności świata. Te najlepsze powinny się wyróżniać nie tylko nieszablonowym ujęciem tematu, kompozycją czy wykorzystaniem światła. Ważna jest też ich zdolność oddziaływania na odbiorcę – skłaniania do myślenia, a nawet wywoływania sprzeciwu. Właśnie takie zdjęcia magazyn National Geographic stara się wybierać do publikacji na swoich łamach. W grudniu zaś, jak co roku, prezentujemy swoisty przegląd dokonań naszych fotografów i fotografek z ostatnich 12 miesięcy. Wybrane obrazy są opowieścią o świecie widzianym oczami autorów. Znajdziecie wśród nich fotografie nawiązujące do tematów, które zaprzątają nasze głowy, takich jak katastrofa klimatyczna i przemiany technologiczne. Ale też obserwacje fenomenów społecznych i przyrodniczych. W tym numerze publikujemy także materiał na temat tajemnic Alhambry w Grenadzie – prawdziwej perły architektury świata islamu. No i ruszymy śladami niezwykłych migracji wielkich stad reniferów, które najwyraźniej mają kłopoty. Dobrej lektury. Spis treści PORTFOLIO W lesie komórek – s. 8 Używając mikroskopu, aparatu i barwników, fotograf pokazuje rośliny, gałęzie i szyszki z kanadyjskiego lasu na poziomie budowy komórkowej. Zdjęcia Robert Berdan Ponadto: Hodowla tygrysów Zagrożone rośliny Bystrzyki neonowe REPORTAŻE Forteca wiary – s. 30 Okres panowania muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim był czasem wielkiego rozkwitu kultury. Dowodem np. słynny pałac Alhambra w Grenadzie. Zapraszamy na wędrówkę po tajemnicach i zakamarkach tego arcydzieła islamskiej architektury. Tekst E. Lira Zdjęcia J.M. Navia Ilustracje F.G. Baptista Gdzie się podziały karibu? – s. 54 Migracje wielotysięcznych stad karibu to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk w amerykańskiej tundrze. Niestety, stada karibu znikają i tak naprawdę nikt nie wie, dlaczego. Tekst N. Shea Zdjęcia K. Orlinsky Rok w obrazach – s. 80 Co roku fotografowie National Geographic wykonują niezliczone tysiące zdjęć. Numer grudniowy jest dobrą okazją do zaprezentowania ich wyboru. Oczywiście jest on subiektywny, ale pokazuje niezwykłość naszego świata.
Historia Słowian sięga zamierzchłej przeszłości, jednak źródeł potwierdzających najdawniejsze dzieje największej grupy etnicznej i językowej w Europie nie ma właściwie wcale. Wraz z niniejszym wydaniem magazynu National Geographic Polska zapraszamy do wspólnej podróży, by zbadać najstarszą historię Słowiańszczyzny. W eseju historycznym „Słowianie, czyli kto?” Roman Żuchowicz rzuca światło na pochodzenie, migracje i rozwój kulturowy prasłowiańskich grup etnicznych, z których następnie wykształcili się m.in. Polacy, Czesi czy Ukraińcy. Już sama nazwa własna Słowian budzi wątpliwości. Jak się powszechnie uważa, ma ona pochodzić od „słowa” lub „sławy”. Niczego nie możemy być jednak pewni. Bo tak to już z tymi Słowianami jest. W historii Europy wyłaniają się tak naprawdę w VI w. Zaludniają już wtedy rozległy obszar od Wołgi na wschodzie aż po Łabę na zachodzie i Peloponez na południu. Sto lat później powstaje pierwsza słowiańska państwowość. Państwo Samona istniejące na terenie dzisiejszych Czech i Austrii przetrwało jednak zaledwie kilka dekad. Dopiero u progu nowego tysiąclecia wykształciły się zalążki przyszłych narodów, które do dziś stanowią większość mieszkańców kilkunastu państw w południowej, środkowej i wschodniej Europie. Jedną z trwałych tajemnic historii Słowian jest ich pochodzenie. Najnowsze badania genetyczne przybliżają nas nieco do odpowiedzi na to pytanie. Ostatnie postępy w analizie DNA ujawniły niespodziewane związki między populacjami słowiańskimi a ich odległymi przodkami, rzucając światło na złożone wzorce migracyjne. Wędrując przez Europę, Słowianie wchodzili w interakcje z innymi kulturami. Ten dynamiczny proces kształtował ich tożsamość, ale wpływał też na ludy, z którymi się stykali. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Poezja ptasich piór | s. 12 Para niemieckich fotografów koncentruje swoje obiektywy na piórach, które ich zdaniem są „prawdopodobnie najbardziej poetyckim arcydziełem ewolucji”. zdjęcia H. i H.-J. Koch REPORTAŻE Słowianie | s. 36 Na arenę dziejów wypłynęli zupełnie niespodziewanie, można by rzec – bez zapowiedzi. Jak to się stało, że w połowie pierwszego tysiąclecia bez politycznej organizacji, wybitnych wodzów czy walnych bitew zasiedlili ogromne połacie Europy? tekst R. Żuchowicz Problem z CO2 | s. 56 Zerowa emisja dwutlenku węgla już nie wystarczy, żeby powstrzymać zmiany klimatu na Ziemi. Musimy jeszcze usunąć z powietrza ten gaz, który tam wcześniej wysłaliśmy, spalając paliwa kopalne. tekst S. Howe Verhovek, zdjęcia D. Monteleone Życie migrantów | s. 88 Fotografowana przez ponad dwie dekady meksykańska rodzina mieszkająca pod Chicago jest przykładem losu i doświadczeń imigrantów budujących Amerykę. tekst L. A. Urrea, zdjęcia J. Lowenstein Orki na łowach | s. 114 Populacja około stu antarktycznych orek kulturowo wypracowała niezwykłą metodę polowania na foki, wykorzystując sztucznie wywołane fale. tekst N. Daly, zdjęcia B. Gregory
Minęło już 51 lat, od kiedy człowiek po raz ostatni stanął na powierzchni Księżyca. 11 grudnia 1972 r. amerykański astronauta Eugene Cernan, dowódca misji Apollo 17, powrócił na pokład modułu Challenger. Łącznie spacer Cernana i jego załogi po naturalnym satelicie Ziemi trwał 22 godziny. Od tego czasu w kierunku Księżyca poleciały liczne misje bezzałogowe wysyłane nie tylko przez NASA, do kosmicznego wyścigu stanęły bowiem kolejne kraje. W 2019 r. na ciemnej stronie Księżyca wylądowała chińska misja Chang’e 4. W sierpniu tego roku doszło do prestiżowej porażki Rosji. Jej lądownik Łuna 25 rozbił się o powierzchnię Srebrnego Globu, i to zanim jeszcze rozpoczął lądowanie. Tymczasem kilka dni potem, 28 sierpnia, indyjski księżycowy lądownik misji Chandrayaan-2 zgodnie z planem osiadł na księżycowym gruncie. Patrząc w nocne niebo, myślę o nieskończonym wszechświecie wokół naszej planety. Jak daleko człowiek zdoła przesunąć granice swojej kosmicznej eksploracji? Z założenia długi i wielowątkowy amerykański program Artemis ma otworzyć pierwszą stałą bazę księżycową i wyznaczyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu. Najpewniej nauczymy się w końcu budować systemy podtrzymywania życia i pozyskiwać zasoby ze środowisk pozaziemskich. I z dużym prawdopodobieństwem wreszcie ruszymy w podróż na Marsa. O misji Artemis opowiada reportaż Michaela Greshko, który publikujemy na str. 32. W tym wydaniu magazynu znajdziesz też materiał o teleskopie Webba, szukającym światła z samych początków Wszechświata, oraz opowieść o lodowych księżycach w Układzie Słonecznym, gdzie mogą się kryć obce nam formy życia. Dobrej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Majstersztyk – s. 12 Budowa teleskopu Webba, niezwykłego urządzenia do obserwacji wszechświata, trwała 12 lat, a pewien fotograf dokumentował wszystkie jej etapy. Zdjęcia Ch. Gunn Ponadto: Rozmowa z B. Mayem Energia z kosmosu Kosmiczna odyseja Orbitalna moda REPORTAŻE Powrót na Księżyc – s. 32 W ramach właśnie realizowanego programu Artemis NASA po 50 latach znów chce posłać ludzi na Księżyc. A potem dalej. Tekst M. Greshko, zdjęcia D. Winters Podróż przez czas – s. 66 Webb, najpotężniejszy z teleskopów, jakie zbudował człowiek, patrzy na początki Wszechświata. I odkrywa, że wyglądały nieco inaczej, niż sądziliśmy. Tekst J. Bennett Lodowe księżyce życia – s. 92 Najbardziej niegościnne miejsca na Ziemi dają nam pogląd na temat tego, jak może wyglądać pierwotne życie na lodowych księżycach Jowisza i Saturna. Według badaczy, jeśli w Układzie Słonecznym gdzieś jeszcze ono istnieje, to najpewniej tam. Tekst N. Drake, zdjęcia C. Peter i Chris Gunn
Jerozolima – Kopuła na Skale – tajemnice świętego miejsca muzułmanów
„Wychowano mnie w miłości do Jerozolimy. Była ona ziemskimi wrotami do boskiego świata, w którym żydowscy, chrześcijańscy i muzułmańscy prorocy, ludzie z wizją i poczuciem człowieczeństwa, spotykali się – choćby tylko w wyobraźni” – pisał w 2011 r. Sari Nusseibeh, palestyński filozof i rektor Uniwersytetu Al-Quds. Wraz z wrześniowym wydaniem magazynu National Geographic Polska zapraszamy na wspólną podróż do świętego miasta trzech wielkich religii monoteistycznych. Przede wszystkim jednak do Kopuły na Skale, jednego z symboli Jerozolimy, trzeciego najświętszego miejsca muzułmanów. O tym arcydziele architektury opowiada reportaż Andrew Lawlera. Autor nie tylko przybliża w nim historię jednej z najważniejszych budowli w mieście, lecz także przedstawia najnowsze odkrycia badaczy, którzy zyskali bezprecedensowy dostęp do świątyni. Zgodnie z islamską tradycją, ze skały znajdującej się w jej wnętrzu prorok Mahomet wstąpił do nieba. Uważa się też, że jest to miejsce, w którym Bóg stworzył pierwszego człowieka, Adama. Z kolei żydzi utrzymują, że właśnie tam stała ich Druga Świątynia. Do dziś wierni żydowscy modlą się przy Ścianie Płaczu, najbliższym dostępnym miejscu Kopuły na Skale. Struktura Kopuły na Skale na przestrzeni dziejów przetrwała trzęsienia ziemi i rozliczne konflikty, pozostając symbolem dziedzictwa kulturowego i religijnego miasta. Ze względu na swój unikatowy projekt architektoniczny i bogatą historię wywarła wpływ na wiele islamskich budowli na świecie. W tym wydaniu przeczytacie również o niepokonanych cypryśnikach błotnych, jednych z najstarszych drzew rosnących w Ameryce Północnej. Ich słoje stanowią prawdziwe archiwa klimatycznych zapisów notujące poziomy wilgotności z ostatnich 2,5 tys. lat. Ponadto Thomas Peschak na swoich zdjęciach pokaże dziką przyrodę Mozambiku, a wraz z Robertem Draperem wybierzemy się w podróż do surowej Patagonii, by posłuchać ogłuszających odgłosów cielących się lodowców. Dobrej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Świadkowie Hiroszimy | s. 8 Ludzie, którzy przeżyli zrzucenie bomby atomowej w 1945 r., opowiadają swoje historie. Mimo upływ wielu dekad wciąż są one wstrząsające. Zdjęcia H. Sakaguchi Gotowanie makaronu Manty Buty chopine Cuda Polski REPORTAŻE Kopuła na Skale | s. 30 To trzecie najświętsze miejsce muzułmanów, architektoniczny klejnot, ale też obiekt budzący kontrowersje. Po prawie 1400 latach budowla wciąż intryguje badaczy i pozostaje punktem zapalnym w relacjach Izraelczyków z Palestyńczykami. Tekst A. Lawler Zdjęcia Z. Gafić Lasy na wodzie | s. 54 Cypryśniki błotne, drzewa znane ze swej odporności i długowieczności, kiedyś tworzyły swoistą Amazonię Ameryki Północnej. Dziś jednak bagna USA stają się coraz bardzie słone... Tekst J.K. Bourne Jr. Zdjęcia M. Stone Głos lodu | s. 7e Mimo pustki na lodowcach odległej Patagonii nie panuje cisza. Tamtejszy lód ciągle wydaje osobliwe dźwięki, jakby chciał wyrazić swoje obawy związane z globalnym ociepleniem. Tekst R. Draper Zdjęcia T. Merino Dziki Mozambik | s. 98 Niasa, największy rezerwat przyrody w Mozambiku, w jej ochronę angażuje biednych jak mysz kościelna lokalnych mieszkańców, bo tylko z nimi ten projekt może się powieść. Tekst L. Joubert Zdjęcia T. Peschak
Bez wyjścia. Co się stało z członkami zaginionej arktycznej ekspedycji?
Nietrudno jest pisać o swoich bohaterach. Zapytany o własnych, bez wahania pomyślałem o Robercie Pearym, Edmundzie Hillarym oraz Wandzie Rutkiewicz. Robert Peary zapisał się w historii jako pierwszy człowiek na biegunie północnym. Jego triumf obrazuje nieustające dążenie ludzkości do wiedzy i pogoń za pozornie nieosiągalnym. Imię sir Edmunda Hillary’ego na zawsze splotło się z wysokimi ścianami Mount Everestu. Wejście na najwyższy szczyt na Ziemi wraz z Szerpą Tenzingiem Norgayem pokazało niezwykły hart ludzkiego ducha. Wanda Rutkiewicz, mimo iż sprawiała wrażenie delikatnej, cichej i nieśmiałej, była osobą bardzo ambitną, nieustępliwą i upartą. I zapewne dzięki takim właśnie cechom mogła jako pierwsza kobieta na świecie stanąć na wierzchołku K2, uznawanego za najtrudniejszą do zdobycia górę na naszym globie. To tylko troje eksploratorów, którzy swoimi śmiałymi dążeniami potrafili rozpalić zbiorowe emocje. W tym wydaniu magazynu przypominamy innego sławnego eksploratora – Johna Franklina. Jemu nie było dane zakosztować sukcesu, czyli znaleźć Przejście Północno-Zachodnie z Atlantyku na Pacyfik. Tu emocje budzi fakt, że ekspedycja Franklina w pewnym sensie rozpłynęła się w lodach Arktyki. Blisko 180 lat później jej tajemnica nadal fascynuje wielu ludzi. My relacjonujemy wyprawę, która próbuje odsłonić dramatyczny przebieg tamtych wydarzeń. W niniejszym numerze oprócz tajemnic Arktyki proponujemy jeszcze m.in. sekrety egipskiej mumifikacji i podziwianie piękna niezwykłych form życia, jakimi są śluzowce. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści PORTFOLIO Życie kropli wody Gołym okiem raczej ich nie dostrzeżesz, ale tam są. To zadziwiające, ile maleńkich, przyciągających wzrok stworzeń można znaleźć w pojedynczej kropli morskiej wody. Zdjęcia A. Fitor | s. 8 PONADTO Szybki błysk radiowy Psitakozaur REPORTAŻE Bez wyjścia Próba odsłonięcia tajemnic zaginionej ekspedycji wymagała wytrwałości, hartu i szczęścia. Tego ostatniego wyprawie NG nieco zabrakło. Tekst M. Synnott Zdjęcia R. Ozturk | s. 26 Mumifikacja Egipscy balsamiści mieli swoje tajemnice, które odsłania starożytny warsztat mumifikacyjny. Tekst J. Treat Ilustracje O. Freeman | s. 54 Zwierzęcy azyl Wizyta w jordańskim rezerwacie dla straumatyzowanych stworzeń. Tekst i zdjęcia M. Muheisen | s. 62 Śluzowce Świat organizmów jednokomórkowych pokazuje niezwykłą fantazję natury. Tekst M. Wei-Haas Zdjęcia A. Sands | s. 76 Kolej przez Amerykę Transkontynentalne linie kolejowe w USA budowali chińscy imigranci. Ich wysiłek nie doczekał się uznania. Tekst i zdjęcia P. Cheung | s. 90 Aksolotl Nawet stworzenie wiecznie młode, takie jak aksolotl, może wyginąć z powodu braku siedlisk. Tekst T. Deines Zdjęcia L.A. Rojas | s. 106
Świat do odkrycia Od czasów pierwszych żeglarzy, którzy odważali się przekraczać granice oswojonego świata, ciekawość pcha ludzi do odkrywania nieznanego. Wydawałoby się, że dziś niewiele już zostało do zbadania i że swoją planetę poznaliśmy gruntownie. Tymczasem – jak się szacuje – opisaliśmy zaledwie 7 proc. życia w oceanach. Także w deszczowych lasach i niedostępnych jaskiniach, a nawet pod naszymi stopami (mikroorganizmy!) wciąż czekają stworzenia do odkrycia. Badacze różnie szacują liczbę gatunków, które nie zostały jeszcze zidentyfikowane i zbadane, ale zawsze są one liczone w milionach. Dziś wielu ważnym i przełomowym wyprawom patronuje Towarzystwo National Geographic. Jego odkrywcy penetrują puszcze i schodzą w głębiny oceanów. Wyposażeni w narzędzia współczesnej inżynierii analizują geologiczną budowę naszej planety i tajniki różnych form życia, zmieniając ludzkie rozumienie skomplikowanego systemu, jakim jest Ziemia. Duch eksploracji wykracza jednak poza Ziemię, popychając ludzkość w kosmos. Astronauci stają się współczesnymi odkrywcami, wyruszającymi na ocean wszechświata. Niniejsze wydanie magazynu poświęciliśmy właśnie duchowi eksploracji i ludziom, którzy odpowiadają na jego wezwanie. Przedstawimy wam zatem dokonania Thomasa Peschaka, który rozpoczął dwuletnią wyprawę z biegiem Amazonki, badając w jej trakcie najstarszą sztukę naskalną obu Ameryk. Opowiemy, jak badacze próbują odbudować populacje rekinów w wodach Indonezji. Razem z Lee Bergerem spenetrujemy południowoafrykańską jaskinię, w której znaleziono kości dawnych krewnych człowieka. Pokażemy zdjęcia Yaela Martíneza, który, korzystając ze specjalnej techniki „interwencji”, portretuje meksykańskich imigrantów w USA. Opowiemy też o fragmencie własnej historii. W lipcu minie bowiem 70 lat od zakończenia odbudowy warszawskiej Starówki. Świat zarówno w czasie, jak i w przestrzeni wciąż czeka na dalsze odkrywanie. Zapraszam w tę podróż na naszych łamach. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści Eksploracje Powrót wilka tasmańskiego? Gatunek ten wyginął ponad sto lat temu, ale pozostaje żywy w kulturze i symbolice. Teraz kształtów zaczyna nabierać projekt odtworzenia genomu i wskrzeszenia wilka. Tekst K. Warne | s. 10 Ponadto Papugi bystre jak my Czaszki dla Ramzesa Wydanie eksploracyjne Reportaże Szukając drogi Dla człowieka era eksploracji nigdy się nie kończy. Świat ma jeszcze przecież tyle tajemnic... Tekst N. Strochlic, kolaże N. Jamieson | s. 20 Sztuka naskalna Amazonii Ekspedycja do wielkiej galerii pod gołym niebem w kolumbijskim lesie deszczowym. Tekst i zdjęcia T. Peschak | s. 34 Powrót do jaskini kości Niełatwo wcisnąć się do cmentarnej jaskini Homo naledi, odkrytej w Południowej Afryce. Tekst L. Berger | s. 52 Plan na rekiny Zasiedlić ocean rekinami rozmnożonymi w niewoli? Ten ambitny plan może się powieść. Tekst C. Welch, zdjęcia D. Doubilet i J. Hayes | s. 62 Świat na ludzką miarę Paul Salopek w swej pieszej podróży dookoła świata idzie przez ostatnie skrawki tradycyjnych Chin. Tekst P. Salopek, zdjęcia Zhou Na i G. Sabrié | s. 82 Światło emigrantów Fotograficzny projekt eksploruje kulturowe korzenie emigrantów z Meksyku. Tekst N. San Martín, zdjęcia Y. Martínez | s. 102 Warszawa odbudowana 70 lat temu warszawska Starówka znów odżyła. Tekst R. Kościelny | s. 112