Wrocław na nowo: gdzie można odnaleźć harmonię w tym mieście? [podcast]
Nawet jeśli mieszkasz w dużym mieście takim jak Wrocław, możesz pozwolić sobie na kontakt z naturą i tym samym odzyskać wewnętrzny spokój. Jak? Paulina Danielak, psycholożka sportu, pedagożka, psychoterapeutka, i Aleksandra Kurzyńska, autorka profilu @letnie.zachody.slonca, mają na to gotowe rozwiązania.
Czy we Wrocławiu można doświadczyć bliskości natury? Gdzie odnajdywać spokój? Czy tętniące życiem miasto oznacza tylko pośpiech? Sprawdźcie przewodnik po Wrocławiu, jakiego pewnie nie znacie. Wrocław na nowo – gdzie odpocząć i poczuć kontakt z naturą? Wrocław to nie tylko rynek Starego Miasta. To też liczne parki, lasy, plaża. To miejsca, gdzie można się zatrzymać i poczuć więź z przyrodą oraz prawdziwy, naturalny spokój. Oto lista pięknych miejsc, polecanych przez Aleksandrę Kurzyńską: park Wschodni Oławka – idealne miejsca na piknik Zalew Mietkowski z rowerami wodnymi Jezioro Nyskie zamki w rejonach Rudaw Kolorowe Jeziorka – powstały w miejscach byłych kopalń i dzięki minerałom zawartym w glebie mają niesamowite kolory park Szczytnicki ogród botaniczny Izery Chatka Górzystów Zagórze Śląskie z tamą i kajakami Jak wprowadzić w życie więcej spokoju i regeneracji? To pytanie zadaje sobie wiele osób. Praca, obowiązki domowe, relacje społeczne. Żyjemy w świecie, który daje nam wiele możliwość, jednocześnie często nie pozwalając na zwolnienie tempa. Jak osiągnąć dobrostan fizyczny i duchowy? Co zrobić, by odzyskać spokój? Gościni podcastu ma na to sprawdzony patent. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj innych odcinków podcastu „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Wiosenne przebudzenie. Jak zadbać o dobrostan psychiczny i fizyczny wiosną?
Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka, psychoterapeutka (ACT, TEAM CBT, CBT) w trakcie certyfikacji – opowiada, jak odzyskać rytm wiosną.
Wiosna przynosi nam dłuższe dni i często po prostu więcej światła słonecznego. Wraz z tym pojawia się więcej możliwości kontaktu z naturą i regulacji rytmu dobowego. To czas odnowy i przebudzenia przyrody. Jak zatem wykorzystać tę porę roku, by zadbać o dobrostan psychiczny i fizyczny? Wewnętrzny zegar Jak się okazuje, nasz wewnętrzny zegar okołodobowy jest wrażliwy na sezonowe zmiany w cyklu dzień–noc. Paulina Danielak przywołała badanie, które najlepiej pokazuje, że kontakt z naturą i naturalnym światłem może mieć ogromne znaczenie dla naszych wewnętrznych rytmów. W pierwszej części badania wzięło udział pięciu aktywnych fizycznie uczestników w wieku średnio około 30 lat – czterech mężczyzn i jedna kobieta. Badanie odbyło się zimą. Najpierw przez sześć dni uczestnicy żyli w nowoczesnym środowisku, gdzie byli wystawieni na sztuczne światło, tak jak na co dzień w domu czy biurze. Potem wybrali się na tygodniowy biwak w górach, gdzie mieli do dyspozycji tylko światło naturalne – słońce, księżyc, ognisko. Żadnych latarek, telefonów, tabletów. Sami decydowali, kiedy położą się spać. Naukowcy badali ich rytm dobowy, sprawdzając poziom melatoniny. W drugiej części badania wzięło udział 14 osób, w tym siedem kobiet. Ta część badania odbyła się latem i miała na celu sprawdzenie, co się stanie po dwóch dniach spędzonych w nowoczesnym środowisku i potem po weekendowym biwaku w naturze. Jakie były wyniki tego eksperymentu? Otóż okazało się, że kiedy jesteśmy wystawieni tylko na światło naturalne, nasz rytm dobowy zaczyna się przesuwać w stronę wcześniejszego zasypiania i budzenia się. Badani biwakujący zimą kładli się spać średnio o 2,5 godziny wcześniej niż gdy byli w domu pod wpływem sztucznego światła. Latem po weekendowym biwaku zasypiali średnio o 1–2 godziny wcześniej. Nasz wewnętrzny zegar dostosowuje się do sezonowych zmian w naturalnym cyklu światło–ciemność. Opóźnienie rytmu przez przebywanie w sztucznym świetle do późnych godzin wieczornych może prowadzić do różnych problemów. Tymczasem wystawienie się na światło naturalne, chociażby podczas weekendowego biwaku, może potencjalnie wspierać przestawianie naszego zegara na wcześniejsze godziny. Jak zadbać o swój wewnętrzny rytm wiosną? Ta pora roku zbliża do natury i odnajdywania w niej harmonii. Jak to zrobić? Zamiast zwykłego spaceru spróbuj uważnej wędrówki, skupiając się na obserwacji ptaków. Wybierz się na spacer do parku, ogrodu lub lasu, najlepiej wcześnie rano, gdy ptaki są najbardziej aktywne. Skoncentruj się na dźwiękach natury. Wiosenne poranki, kiedy dni stają się dłuższe, to także idealny czas, by na nowo zsynchronizować swój wewnętrzny zegar biologiczny z naturalnym rytmem słońca. Możesz też ćwiczyć fotografowanie natury. To świetny sposób na rozwijanie i praktykowanie uważności w kontakcie z otaczającym nas światem. Zwróć uwagę na oddech, pozwól sobie na spokojny spacer, spaceruj boso po trawie, obserwuj niebo i tym samym odnajduj własny spokój. Każdy taki moment jest szansą, by poczuć więź z otaczającym światem i lepiej zsynchronizować się z naturalnym rytmem przyrody – podsumowuje Paulina Danielak. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj innych odcinków podcastu „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Ciepło i komfort w każdym detalu. Odkryj technologię HEATTECH od UNIQLO
Zimowe miesiące to czas, gdy komfort i ciepło stają się naszymi najważniejszymi sprzymierzeńcami – zarówno podczas spacerów po mieście, aktywnego zwiedzania, górskich wypraw, jak i w codziennej rutynie. Wybierając odzież, szukamy rozwiązań, które zapewnią nie tylko ochronę przed chłodem, ale też swobodę ruchów i estetyczne dopasowanie do codziennych stylizacji.
Nowoczesna garderoba powinna łączyć lekkość, wysokiej jakości materiały oraz innowacyjne technologie, które pozwalają nam czuć się komfortowo niezależnie od warunków pogodowych. Dlatego warto postawić na odzież, która oprócz przyjemnych w dotyku tkanin oferuje także zaawansowane właściwości termiczne, idealnie komponując się z miejskimi, zimowymi outfitami. Marka UNIQLO z filozofią LifeWear i technologią HEATTECH wychodzi naprzeciw tym potrzebom, proponując odzież, która otuli nas ciepłem i zadba o komfort w każdych warunkach. LifeWear, czyli filozofia komfortu Z myślą o codziennym komforcie powstała idea LifeWear – odzieży, która doskonale łączy nowoczesne podejście do designu z funkcjonalnością. To ubrania, które odpowiadają na potrzeby aktywnego trybu życia, oferując uniwersalność i trwałość, bez rezygnacji z estetyki. LifeWear zachęca do inwestowania w wysokiej jakości ubrania, które sprawdzą się zarówno podczas intensywnych dni w pracy, jak i relaksujących weekendów. To filozofia stawiająca na uniwersalność i trwałość – idealna dla osób, które szukają wysokiej jakości odzieży na każdy dzień, niezależnie od okoliczności. UNIQLO, tworząc linię LifeWear, postawiło na odzież, która przetrwa próbę czasu – nie tylko dzięki wytrzymałym materiałom, ale także przemyślanemu designowi. Każdy element kolekcji, od koszulek po spodnie, jest zaprojektowany tak, aby dostarczał estetycznej przyjemności, zapewniając jednocześnie wygodę noszenia. To propozycja dla osób, które w modzie cenią nie tylko wygląd, ale i funkcjonalność. Kolekcja HEATTECH – ciepło i lekkość na co dzień UNIQLO postawiło sobie za cel stworzenie odzieży, która nie tylko będzie ciepła, ale też lekka i komfortowa. Technologia HEATTECH to to odpowiedź na potrzebę komfortu bez konieczności zakładania grubych warstw odzieży. Dzięki współpracy z Toray Industries, wielu latom badań i setkom prototypów marka stworzyła materiał, który skutecznie generuje i zatrzymuje ciepło. Jak to możliwe? Tkanina absorbuje wilgoć z ciała i zamienia ją w ciepło, co pozwala na utrzymanie przyjemnej temperatury bez obciążenia dodatkowymi warstwami. W HEATTECH wykorzystano cztery rodzaje włókien: rayon zatrzymujący ciepło, akryl, który utrzymuje je przez dłuższy czas, szybkoschnący poliester i elastyczny poliuretan, zapewniający wygodne dopasowanie. Kolekcja oferuje trzy rodzaje izolacji, dopasowane do różnych temperatur: HEATTECH Regular: idealny do noszenia na co dzień, zapewnia komfort w lekkich, zimowych warunkach. HEATTECH Extra Warm: o 1,5 razy cieplejszy, doskonały na bardzo chłodne dni. HEATTECH Ultra Warm: zaprojektowany na ekstremalnie zimne warunki, aż 2,5 razy cieplejszy niż standardowy HEATTECH. Idealny na wypady w góry czy na długie spacery w mroźne dni. Wybierając HEATTECH, inwestujemy we wszechstronność i trwałość, które pozwalają tworzyć garderobę zbudowaną na jakości, bez kompromisów między wygodą a estetyką. Doskonały wybór na każdą okoliczność Kolekcja HEATTECH to idealny wybór zarówno dla podróżników, jak i dla tych, którzy cenią komfort na co dzień. Dzięki kompaktowym, cienkim warstwom odzież jest lekka i zajmuje niewiele miejsca w bagażu, co czyni ją praktycznym rozwiązaniem na zimowe wyjazdy – od górskich wędrówek po weekendowe wypady za miasto. Podróżnicy docenią nie tylko wygodę pakowania, ale także wszechstronność tej odzieży, która zapewnia komfort cieplny bez konieczności zakładania wielu warstw. HEATTECH doskonale sprawdza się w każdych warunkach klimatycznych, pozwalając zachować swobodę ruchu, nie obciążając sylwetki i nie krępując aktywności. Również na co dzień HEATTECH oferuje wyjątkową funkcjonalność. Warstwy Regular, Extra Warm i Ultra Warm można z łatwością dopasować do zmiennej pogody i osobistych preferencji cieplnych, dzięki czemu odzież ta sprawdzi się w każdej zimowej stylizacji. Marka oferuje także wersje wzbogacone o kaszmir czy bawełnę, które łączą wyjątkową miękkość z zaawansowaną technologią termiczną. To rozwiązanie dla tych, którzy chcą czuć się komfortowo zarówno w pracy, jak i podczas relaksujących spacerów po mieście, nie tracąc przy tym na elegancji i estetyce. Świadome wybory (nie tylko na zimę) UNIQLO, łącząc filozofię LifeWear z zaawansowaną technologią HEATTECH, pokazuje, że moda może być przemyślana i funkcjonalna zarazem. Dzięki wielowarstwowej, innowacyjnej konstrukcji, HEATTECH dostarcza ciepła, komfortu i lekkości w jednym, sprawdzając się zarówno podczas intensywnych, zimowych aktywności, jak i w chwilach relaksu. Wybierając HEATTECH, inwestujemy w wygodę i wszechstronność, które sprawiają, że zimowa garderoba jest nie tylko praktyczna, ale i estetyczna. To odzież zaprojektowana tak, by dostosować się do każdego dnia i każdej sytuacji, oferując optymalne połączenie jakości, stylu i technologii. Dzięki temu możemy cieszyć się zimą, mając pewność, że nie musimy wybierać między wygodą a modnym wyglądem. Materiał promocyjny marki UNIQLO
Jak w zabieganym świecie budować swój balans? Gdzie szukać rytmu? [podcast]
Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka – rozmawia z Aleksandrą Kurzyńską, autorką profilu @letnie.zachody.slonca.
Żyjemy intensywnie, niejednokrotnie zapominając o tym, czym jest balans. Zabiegani, pochłonięci pracą i życiem domowym, często nie mamy czasu na kontakt z naturą i samym sobą. Czy balans da się odzyskać? Czy w świecie, w którym chcemy żyć na 100%, można poczuć spokój? O tych ważnych kwestiach w kolejnym odcinku podcastu „Odzyskaj swój rytm” rozmawiały Paulina Danielak i Aleksandra Kurzyńska. Podróże jako metoda na osiągnięcie balansu Aleksandra Kurzyńska, autorka profilu @letnie.zachody.slonca, na co dzień pracuje na etacie. Wolne chwile poświęca swojej pasji podróżowania. Jak odnajduje spokój? Odpoczynek w mieście czy naturze? Intensywność metropolii, klimatyczne starówki, zabytkowe dzielnice, a może góry, las, jezioro, morze? Nie ma jednej odpowiedzi, bo wybór miejsca odpoczynku powinien być uzależniony od naszych indywidualnych potrzeb i upodobań. Co sądzi o tym gościni podcastu? Swoje miejsce Mieszkając w mieście, też możemy cieszyć się regularnym kontaktem z naturą. Las, park, a nawet własny balkon mogą stać się oazą spokoju i prywatną przestrzenią do bycia tu i teraz. Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj całego odcinka podcastu i sprawdź kolejne! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Buty na każdy szlak. Odkryj jesienno-zimową kolekcję Alpine Pro
Choć dni stają się krótsze, a pogoda coraz bardziej wymagająca, dla miłośników natury sezon jesienno-zimowy to idealny czas na odkrywanie szlaków w odmienionej scenerii. Aby jednak cieszyć się pełnią przyjemności z każdego kroku, warto zainwestować w odpowiednie obuwie.
Alpine Pro, marka o bogatym doświadczeniu w projektowaniu outdoorowej odzieży i butów, oferuje różnorodne modele, które odpowiadają na zróżnicowane potrzeby użytkowników – od spacerowiczów po wytrawnych piechurów. Jak wybrać buty na sezon jesienno-zimowy? Sezonowe buty to coś więcej, niż tylko wygoda. Warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych elementów, które sprawią, że niezależnie od pogody i warunków na szlaku, każdy krok będzie pewny i komfortowy. Dobór właściwej podeszwy – Na zimowe i mokre podłoże najlepsze będą podeszwy z agresywnym bieżnikiem, które zapewnią dobrą przyczepność. Warto też postawić na sprawdzone rozwiązania, jak podeszwy Vibram®, które gwarantują stabilność nawet na śliskiej nawierzchni. Nie zapomnij o skarpetach – Wybór skarpet jest równie istotny, co samych butów. W sezonie jesienno-zimowym skarpety z wełny merino mogą zapewnić ciepło, a jednocześnie odprowadzić wilgoć, co jest kluczowe na dłuższych trasach. Odpowiednie skarpety zapewniają też lepsze dopasowanie i chronią stopy przed otarciami. System sznurowania – To ważny, choć często pomijany element. Dobrze zasznurowane buty stabilizują kostkę i zmniejszają ryzyko kontuzji. W wybranych modelach butów trekkingowych szczególnie dobrze sprawdza się system sznurowania aż do samego nosa, który pozwala idealnie dopasować but do stopy. Membrana dla ochrony przed wilgocią – Wodoodporność obuwia to kluczowy aspekt w wilgotnym klimacie. Membrany takie jak PTX® nie tylko zabezpieczają przed przemoczeniem, ale również pozwalają stopom oddychać. Taka ochrona jest szczególnie przydatna podczas deszczowych dni i na błotnistych szlakach. Pamiętaj również, że wybór dobrych butów to dopiero pierwszy krok. Równie ważna jest ich regularna konserwacja. Codzienne użytkowanie w trudnych warunkach może wpływać na trwałość materiałów, dlatego warto dbać o buty, aby posłużyły przez wiele sezonów. Regularne czyszczenie, suszenie w temperaturze pokojowej i okresowa impregnacja pomogą zachować ich właściwości ochronne. Skórzane modele dobrze jest pielęgnować specjalnymi preparatami, które odżywiają i zabezpieczają skórę przed wilgocią. Zadbane buty nie tylko wyglądają lepiej, ale też zapewniają komfort i ochronę na każdym szlaku. Modele Alpine Pro – wybór na każdą okazję W kolekcji Alpine Pro znajdziesz obuwie, które sprosta różnorodnym wymaganiom – od miejskich spacerów po intensywne wędrówki w trudnym terenie. Każdy model został zaprojektowany z myślą o wygodzie, trwałości i stylu, dzięki czemu możesz dopasować obuwie do swoich potrzeb i warunków pogodowych. Poznaj cztery wyjątkowe propozycje, które łączą funkcjonalność z nowoczesnym designem. Vete Ten model łączy elegancję skórzanej cholewki z funkcjonalnością. Dzięki wodoodpornej membranie PTX® i antypoślizgowej podeszwie, Vete sprawdzi się w chłodne i wilgotne dni, zarówno w terenie, jak i w miejskim otoczeniu. Dostępny w czterech wariantach kolorystycznych, idealnie dopasuje się do każdej stylizacji. Dodatkowe cechy, jak miękki zapiętek, wiązanie pod palce czy antybakteryjna wkładka świadczą o funkcjonalności i wszechstronności modelu. Tore Aktywni piechurzy docenią Tore za wzmocnienia na nosach i piętach oraz podeszwę Vibram® o zwiększonej gęstości, która zapewnia doskonałą przyczepność na nierównych powierzchniach. Wyrazista kolorystyka i dynamiczny design dodają charakteru temu modelowi, czyniąc go idealnym wyborem na wymagające wędrówki. Greve Gdy liczy się funkcjonalność, przyczepność i amortyzacja – słowem – na trudne trasy – sprawdzi się model Greve. Oferuje nie tylko ochronę przed wodą, ale także maksymalną stabilność dzięki wysokiej cholewce i uszczelnionym szwom. Połączenie podeszwy Vibram® i pianki EVA pozwala na komfortowy marsz nawet w wymagających warunkach terenowych. Model Alpine Pro Greve to propozycja dla tych, którym mimo pogody niestraszne wymagające podejścia czy kamieniste ścieżki. Onere Na co dzień i w miejskich stylizacjach sprawdzi się Onere: bardziej sportowy, lekki i wygodny model wykonany z oddychających materiałów. Pianka EVA zapewnia dobrą amortyzację, a żywa kolorystyka pozwala wpasować go zarówno w trekkingowe, jak i casualowe zestawy. Kompleksowa oferta Alpine Pro Ta ceniona marka outdoorowa wywodzi się z Czech, więc doskonale rozumie potrzeby klientów z naszej części Europy i jest gotowa sprostać każdemu wyzwaniu, które stawia przed nami kapryśna pogoda tego regionu. W szerokiej ofercie Alpine Pro znajdziesz obuwie na każdą okazję – od lekkich butów na co dzień po zaawansowane modele trekkingowe. Marka proponuje rozwiązania zarówno dla kobiet, mężczyzn, jak i dzieci, co czyni ją idealnym wyborem na rodzinne wyprawy i codzienne przygody. Niezależnie od tego, czy twoje plany obejmują długie spacery, górskie szlaki czy miejskie ulice, Alpine Pro oferuje buty, które łączą funkcjonalność i styl, dostosowane do różnych warunków pogodowych i potrzeb użytkowników. Materiał promocyjny marki Alpine Pro
Morawy Południowe to prawdziwy skarbiec atrakcji. Znajdziesz go tylko dwie godziny drogi od polskiej granicy
Z turystycznych zalet naszego południowego sąsiada zdajemy sobie sprawę całkiem nieźle. Jednak zbyt często omijamy jeden z najciekawszych regionów Republiki Czeskiej, jakim są Morawy Południowe.
Brno: ikona modernizmu i podziemne osiągnięcia inżynierów Pałac Lednice czyli ekstrawagancka fantazja rodu Liechtensteinów Valtice: barokowy pałac, najlepsze wina Czech i huczne imprezy pod ziemią Mikulov, czyli miasteczko w którym zatrzymał się czas Stolica Moraw – Brno – oraz jego bliskie okolice oferują wyjątkowe zagęszczenie różnorodnych atrakcji. Znajdziemy tu średniowieczne zabytki, wielkie dzieła nowoczesnej architektury, dziedzictwo przemysłowe, spektakularne rezydencje arystokracji, a także świetne lokalne piwa oraz wina. Planując podróż warto wiedzieć, że poruszanie się pociągiem po Morawach (i całych Czechach) ułatwia doskonała i chwalona przez użytkowników aplikacja Můj vlak. Firmuje ją narodowy przewoźnik kolejowy – České dráhy. Region posiada też gęstą sieć dróg rowerowych i przyjazną rowerzystom infrastrukturę. Brno: ikona modernizmu i podziemne osiągnięcia inżynierów Brno to największe miasto Moraw i drugie największe w Czechach. Słynie przede wszystkim ze świetnie zachowanego starego miasta z wielką katedrą, zamku Špilberk, urokliwego położenia na wzgórzach i wyjątkowego życia nocnego. Ale ma jeszcze co najmniej dwie rzadziej odwiedzane atrakcje, w tym jedną dostępną dopiero od wiosny 2024. Mowa o modernistycznej willi Tugendhatów oraz podziemnych zbiornikach na wodę na wzgórzu Žlutý kopec. Willa Tugendhatów to dom, który zapisał się w historii architektury jako jedno z arcydzieł modernizmu. Wybudowany w latach 1929-1930 dla zamożnej lokalnej rodziny przemysłowców, był projektem rewolucyjnym i zrealizowanym bez kompromisów. Tugendhatowie zamówili projekt u Ludwiga Miesa van der Rohe, jednego z najważniejszych architektów XX wieku. Biała, przeszklona willa stoi na wzgórzu z imponującym widokiem na starą część Brna, a otacza ją rozległy ogród. W środku wszystko, począwszy od klamek, a skończywszy na półprzezroczystej ścianie z onyksu, to unikalne projekty. Willa Tugendhatów jest dziełem totalnym, w którym przemyślany jest każdy szczegół. Wygląda ultranowocześnie nawet dzisiaj, prawie sto lat później. Podczas budowy korzystano z najnowocześniejszych ówcześnie rozwiązań – dom ma szkielet stalowy, a ogromną ścianę ze szkła można opuścić, by otworzyć wejście na rozległy taras. Willa Tugendhatów po wielu historycznych zawirowaniach została pieczołowicie przywrócona do oryginalnego stanu i wpisana na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przyciąga miłośników architektury z całego świata – aby ją zwiedzić, trzeba zarezerwować bilet z przynajmniej miesięcznym wyprzedzeniem. Podziemne zbiorniki na wodę na wzgórzu Žlutý kopec to z kolei arcydzieło inżynierii. Na przełomie XIX i XX wieku były sercem miejskiego systemu wodociągów i jednym z najnowocześniejszych tego typu obiektów w Europie. Pełniły swoją rolę aż do 1997 roku, kiedy to ostatecznie wyłączono z użytkowania tę część wodociągu. W 2014 roku groziło im nawet wyburzenie. Na szczęście akurat wtedy zdobyły sławę wśród miłośników urbexu i ekip filmowych, a ich fotogeniczność zaczęła przyciągać instagramerów. Miasto zdecydowało się zbiorniki zachować i wpisać je na listę zabytków. Dziś są atrakcją turystyczną i wpisują się w trend turystyki industrialnej i nieoczywistej. Zwiedzać można trzy zbiorniki, każdy o nieco innej konstrukcji. Dwa są ceglane, jeden betonowy. Oddano je do użytku w latach 1874 1894, 1917. Mieściły odpowiednio 9.5, 8.5 i 15 milionów litrów wody. Są nie tylko atrakcją turystyczną, ale i miejscem koncertów i spektakli. Największy, betonowy zbiornik charakteryzuje się niezwykłą akustyką: echo trwa w nim aż 56 sekund. Pałac Lednice czyli ekstrawagancka fantazja rodu Liechtensteinów Ten wpisany na listę UNESCO kompleks obejmujący pałac, rozległe ogrody i obiekty małej architektury to prawdziwy szczyt ekscentryczności. Pałac wraz z ogromnym parkiem leży ok. 50 km na południe od Brna. Od XIII wieku tereny te należały do jednego z najbardziej wpływowych i najzamożniejszych rodów książęcych Europy – Liechtensteinów. Pałac Lednice zyskał obecny wygląd w wyniku XIX- wiecznej przebudowy w stylu neogotyckim, w latach 1846-1858. Przepełniony jest iście filmowymi wnętrzami, których dekoracja i wyposażenie przyprawiają o zawrót głowy. Można tu zobaczyć m.in. fantazyjne spiralne schody wykonane z jednego pnia dębu. Romantyczna rezydencja otoczona jest jednym z największych parków Europy (prawie 200 ha), w którym zwiedzający znajdą m.in.: palmiarnię, fontanny, akwedukt, pawilon chiński, minaret i sztuczne ruiny zamku. W 1996 roku Lednice wraz z sąsiednim majątkiem Liechtensteinów w Valticach zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po nacjonalizacji w 1945 roku stanowią własność czeskiego Ministerstwa Kultury. Valtice: barokowy pałac, najlepsze wina Czech i huczne imprezy pod ziemią Położone tuż przed austriacką granicą i tylko kilka kilometrów od Lednic Valtice to kolejna posiadłość Liechtensteinów. Tym razem główna rezydencja jest dużo starsza, bo z okresu baroku. Monumentalny zamek to jednak tylko część doskonale zachowanych zabytków Valtic. Miasteczko zachowało XVIII-wieczną zabudowę, a uroku dodaje mu malownicze położenie – jest otoczone pełnymi winnic wzgórzami. I to także dla wina warto do Valtic przyjechać. W piwnicach barokowego zamku Liechtensteinów można spróbować najlepszych win z całego kraju. Działa tu Salon Win Republiki Czeskiej – stała ekspozycja degustacyjna stu najlepszych win kraju, która co roku się zmienia, zgodnie z najnowszymi wynikami ogólnokrajowego Narodowego Konkursu Win. To chyba jedyne miejsce w Europie, gdzie kupując jeden bilet można spróbować najlepszych win całego kraju. Za 649 koron (ok. 110 zł) przez dwie godziny można do woli degustować wszystkie sto win. Aktualną listę win, zasady narodowego konkursu i różne opcje biletów można sprawdzić na vinarskecentrum.cz. W Valticach trzeba koniecznie doświadczyć jeszcze jednej związanej z winem rzeczy: pójść na imprezę w miejscowych piwnicach (Valticke Podzemi). To niezwykłe miejsce to prawdziwy labirynt dawnych piwnic winiarskich, których historia sięga XIII wieku. Miejscowe opowieści mówią nawet, że tunelami można przejść z Valtic do Austrii. Pomieszczenia i tunele ciągną się na długości około 900 m, a większych komnat odkryto póki co 13. Największa może pomieścić 220 osób. Wizyta w tym miejscu to doświadczenie niemal surrealistyczne: po zejściu głęboko pod ziemię, wykupieniu biletu uprawniającego do wypicia określonej ilości wina, znajdujemy się w prawdziwym labiryncie. Korytarze prowadzą z jednej dużej sali do kolejnej, a w każdej z nich trwa huczna impreza z udziałem zespołów grających tradycyjną lokalną muzykę. Można tu przyjść w grupie, można indywidualnie – dobra zabawa przy winie jest zawsze gwarantowana. To chyba najlepszy sposób żeby zakosztować lokalnej kultury wina, która przejawia się między innymi tym, że wszyscy piją, jedzą i śpiewają – i nikt nie jest pijany. Wieczory winno-muzyczne rozpoczynają się zawsze o 19 i wymagają rezerwacji, a aktualny kalendarz wydarzeń dostępny jest na stronie valtickepodzemi.cz. Mikulov, czyli miasteczko w którym zatrzymał się czas Malowniczy jak z obrazka Mikulov wielu Polaków niesłusznie odwiedza w pośpiechu, jadąc na narty do Austrii. Tymczasem to jedno z najpiękniejszych miasteczek Moraw oraz dawny majątek rodu – a jakże – Liechtensteinów, a po nich Dietrichsteinów. Położony wśród wzgórz Mikulov wygląda jakby czas zatrzymał się tu gdzieś w XVII-XVIII wieku. Nawet nowe budynki są pieczołowicie wkomponowane w otoczenie i pokryte czerwoną dachówką. Układ urbanistyczny Mikulova jest ściśle chroniony od 1982 roku. Dwa zamki, kościelne wieże, place, pełne małych lokali gastronomicznych wąskie uliczki zapraszają do spokojnego, niespiesznego zwiedzania. Z miasteczka rozchodzi się też sieć dróg rowerowych po pobliskich winnicach. Z końcem lata, tuż po winobraniu, tradycją jest picie burcaka – fermentującego jeszcze moszczu winnego, który jeszcze nie jest winem, a już nie jest sokiem z winogron. Podobną tradycję znajdziemy też w niedalekiej Austrii. Nad miastem góruje położony na skale monumentalny, barokowy zamek. Wśród eksponatów zamkowego muzeum regionalnego znajdują się m.in. ogromne prasy do wina oraz olbrzymia dębowa beczka z XVII wieku, o pojemności ponad stu tysięcy litrów. Oprócz wielkiego zamku to małe miasteczko może poszczycić się całą listą cennych zabytków. A są to m.in.: historyczny rynek z kamienicami z XVI i XVII wieku i barokową kolumną, grobowiec rodziny Dietrichsteinów, kilka barokowych kościołów, Święty Pagórek, czyli wysokie wzgórze z kilkoma kapliczkami, cel pielgrzymek, pieczołowicie odrestaurowana Górna Synagoga i cmentarz żydowski, Kozi Hradek – wzgórze z XV-wieczną wieżą obronną Źródło: National Geographic Polska
Jak ciało i umysł reagują na powrót do własnego rytmu? [PODCAST]
Czy wiesz, czym jest regrounding? Znasz metody odzyskiwania swojego rytmu? W kolejnym odcinku podcastu, który przygotowaliśmy we współpracy z marką KINDER Country, Paulina Danielak – psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka – opowie o tym, jak natura może pomóc w odnalezieniu spokoju.
Regrounding to budowanie równowagi przez kontakt z naturą. Nie od dziś wiadomo, że naturalny rytm to funkcjonowanie w zgodzie z cyklami natury – dniem i nocą, porami roku i fizjologią naszego ciała. Każdy z nas doświadcza też czasem sytuacji zaburzających ten nasz rytm – przez stres, nadmiar obowiązków czy brak snu – zaczynamy odczuwać wtedy np. napięcie, zmęczenie albo rozdrażnienie. Jak wtedy powrócić do własnego rytmu? Wysłuchaj podcastu i dowiedz się więcej! Regrounding – dlaczego jest tak ważny dla naszego dobrostanu? Regrounding to uważny kontakt z naturą, który pozwala odzyskać wewnętrzny spokój i harmonię. Wspiera regenerację ciała i umysłu. (Nie)zwykłe spacery po lesie Czy wiesz, że spacery w lesie mogą wpływać na jakość snu? Jak się okazuje, natura wie, co robi. Kluczowa jest zatem świadomość, w jaki sposób kontakt z przyrodą może zadziałać na nasz dobrostan. Natura koi. Naturalnie Przyroda oddziałuje na nasze zmysły w sposób nieporównywalny z niczym innym. Śpiew ptaków, szum liści, zapach świeżego powietrza – te bodźce uspokajają nasz układ nerwowy, regulują i wprowadzają w kojący rytm – dodała psycholog. Jak przywrócić własny rytm dzięki naturze? Paulina Danielak podpowiedziała, jak odzyskać utracony rytm. Czasem wystarczy świadomy kontakt z przyrodą, właściwy oddech czy bycie z sobą. Mała wielka chwila z naturą Ta zasada jest prosta. Nie wymaga niczego poza uważnością i byciu w relacji z naturą. 15 minut spaceru w parku, 10 minut uważnego przyglądania się temu, jak wyglądają drzewa o danej porze roku i dnia. Chodzi o świadome, powolne eksplorowanie. Połączenie zmysłów oddechu i słuchu Paulina Danielak przypomniała też o roli oddechu i skupieniu się na naturze. Chwila słuchania dźwięków natury z nagrań, wyjazd za miasto, bycie z sobą i naturą. Jesteście ciekawi, co jeszcze może pomóc w odnalezieniu własnego rytmu? Uważny oddech: 8 kroków, o których warto pamiętać 1. Poszukaj spokojnego miejsca. 2. Jeżeli to możliwe i bezpieczne – zamknij oczy, ale nie jest to konieczne. 3. Weź naturalny wdech przez nos, odliczając np. do 2-3 (znajdź komfortową dla siebie długość oddechu). 4. Następnie zrób wydech ustami licząc do 4 - 6. Niech oddech będzie przyjemny - nie forsuj go. Delikatnie wydłużaj fazę wydechu. 5. Praktykuj przez kilka minut. 6. Skup się na dźwiękach, które do Ciebie docierają. 7. Otwórz oczy. 8. Powoli powróć do swoich działań. Zapraszamy do wysłuchania tego odcinka podcastu oraz całej serii! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Jesienno-zimowy regrounding – jak odnaleźć rytm w tym okresie?
Posłuchaj kolejnego odcinka cyklu podcastów „Odzyskaj swój rytm”.
Chociaż podróże kojarzymy często z letnimi miesiącami, to warto wiedzieć, że jesień i zima to również wspaniała okazja do wyjścia spod koca i odkrywania wspaniałych miejsc. Aktywny odpoczynek i kontakt z naturą powinny nam towarzyszyć przez cały rok. Jak celebrować jesienno-zimowy regrounding? Jak mimo chłodniejszej pogody znaleźć czas na regenerację w zgodzie z naturą? Posłuchajcie kolejnego odcinka podcastu. Paulina Danielak, psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka, rozmawiała z Aleksandrą Kurzyńską – autorką profilu @letnie.zachody.slonca. Czy koniec okresu letniego i początek jesienno-zimowego musi oznaczać czas spędzony pod kocem? Czy chłodniejsza pogoda ma wpływ na regrouding? Czy może go uniemożliwić, a może wręcz przeciwnie – ułatwić? Regrounding to uważny kontakt z naturą, który pozwala odzyskać wewnętrzny spokój i harmonię. Wspiera tym samym regenerację ciała i umysłu. Świadoma chwila wytchnienia, zatrzymanie się i uważny kontakt z przyrodą mogą dobroczynnie wpłynąć na nasze samopoczucie. Co ciekawe, dzięki zmienności pór roku możemy zachwycać się tym samym miejscem na wiele sposobów. Wsłuchanie się w szelest liści, szum wiatru i deszczu, spacer jesiennymi ulicami, gorąca herbata z widokiem na naturę. Wszystkie te aktywności mogą pomóc ci jesienią i zimą odnaleźć spokój dzięki przyrodzie. Spróbuj! Co daje kontakt z naturą? Każdemu przyroda może dać coś zupełnie innego. Wszystko zależy od naszych potrzeb i wrażliwości. Co natura dała Aleksandrze Kurzyńskiej? Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj serii podcastów „Odzyskaj swój rytm”. Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Dlaczego ciągnie nas do natury? Odpowiadają Alicja i Paweł - twórcy profilu Spanie w Vanie [PODCAST]
Zastanawiasz się czasem nad tym, dlaczego właściwie tak bardzo ciągnie nas do natury? Co sprawia, że to ona najskuteczniej pomaga nam odzyskać rytm? Dlaczego w naturze uspokajamy układ nerwowy? To właśnie tego tematu dotyczy kolejny odcinek podcastu, który przygotowaliśmy we współpracy z marką KINDER Country. Paulina Danielak - psycholożka sportu, pedagożka i psychoterapeutka rozmawiała z Alicją i Pawłem, czyli twórcami podróżniczego profilu Spanie w Vanie.
Badania pokazują, że spędzanie czasu w naturze obniża poziom stresu, poprawia nastrój i uspokaja układ nerwowy. Jak to się dzieje, że bliskość natury wpływa tak dobroczynnie na nasze funkcjonowanie? Na te i wiele innych pytań odpowiedzieli Alicja i Paweł, czyli twórcy profilu @spaniewvanie. Jako podróżnicy mają swoje ulubione miejsca, w których są w stanie odpocząć i nabrać sił. Odkrycie niektórych z nich było kwestią szczęścia i przypadku. Natura a relacje ze sobą i innymi Nasi goście zgodnie przyznali, że nie ma złej pogody na kontakt z naturą – mogą być tylko nieodpowiednie ubrania. Zwrócili też uwagę, że to właśnie wolność i niezwykła siła przyrody może dobrze oddziaływać na relacje międzyludzkie. Przyznali też, że polska przyroda zachwyca różnorodnością oraz zmiennością pór roku. Chociaż starają się korzystać z każdej pogody, to najbardziej lubią lato. Podczas rozmowy poruszony został też temat nowoczesnych technologii. Alicja zwróciła uwagę na fakt, że elektronika może pomóc w rozwoju, ale czasem oddala od siebie ludzi. Podróżnicy wspomnieli o swojej wyprawie do Maroka. Z zachwytem opowiadali o ludziach, którzy spędzali czas na zewnątrz, rozmawiali na przystankach autobusowych, a także o dzieciach, które grały w piłkę. Jak wygląda życie w Vanie? Podczas rozmowy pojawiła się też kwestia życia na 7 metrach kwadratowych. Zarówno Ala, jak i Paweł przyznali, że są szczęśliwi, a metraż, który posiadają, w pełni im wystarcza. Nie jest ważna forma. Liczy się przeżywanie Natura na każdego z nas może działać w inny sposób. Jednych uspokaja i wycisza. Jeszcze innym dodaje mnóstwo energii i sił do działania. Goście podcastu przyznali, że na nich kontakt z przyrodą działa kojąco. Co jeszcze Ala i Paweł mówili o relacji z naturą? Jak opisują emocje, które towarzyszą im w trakcie kontaktu z jej ogromem? Jakie miejsca w Polsce polecają? Chcesz wiedzieć więcej? Posłuchaj całego podcastu i cyklu "Odzyskaj swój rytm"! Materiał promocyjny Ferrero Polska Commercial Sp. z o.o.
Fotograf „National Geographic” przetestował aparat Xiaomi 14T Pro w górach – zobacz efekty!
Adam Brzoza, fotograf „National Geographic”, sprawdził możliwości nowego smartfona z serii Xiaomi 14T. Zdjęcia wykonane w surowych warunkach górskich zarówno w dzień, jak i w nocy pokazują pełnię potencjału tego nowoczesnego urządzenia, którego obiektywy stworzone zostały we współpracy z legendarną firmą Leica. Czy smartfon może zastąpić profesjonalny aparat? Zobacz, jak Xiaomi 14T Pro poradził sobie w rękach profesjonalisty!
Doświadczenie Adama Brzozy pozwoliło w pełni wykorzystać możliwości Xiaomi 14T Pro, zwłaszcza w trudnych warunkach oświetleniowych i terenowych, które możemy zastać podczas podziwiania wysokogórskich pejzaży. Ta współpraca pozwala nam przekonać się,jak nowoczesne technologie sprawdzają się w pracy fotografa przyrodniczego, kiedy liczy się każdy detal i precyzja. Człowiek gór… Adam Brzoza to zakopiańczyk, pasjonat gór i przyrody. Artysta fotografik. Jego przygoda z fotografią zaczęła się u niego właśnie od gór, dlatego też to tam została wykonana większość zdjęć. Sam o sobie mówi, że najczęściej szuka innego niż standardowy klimatu do przedstawienia na zdjęciach: „Pragnę pokazać góry, krajobraz od strony tajemniczej, czasem mrocznej, a czasem bajkowej, ale często sięgam po piękno codzienności”. Wyprawa na szczyt w towarzystwie Xiaomi 14T Pro była z jednej strony testem sprzętu, z drugiej próbą ukazania piękna i majestatu gór. Jak sam podkreśla, można robić fotografię przez duże „F” za pomocą lekkiego, kompaktowego sprzętu. Tym bardziej, że fotografowanie przyrody, zwłaszcza w górach, wymaga sprawności fizycznej i mobilności. Tu przydaje się lekki sprzęt i dobra kondycja. Góry to właśnie miejsce, gdzie warunki są często nieprzewidywalne, a oświetlenie zmienia się błyskawicznie – jest to więc idealna okazja do przetestowania aparatu w smartfonie. Adam Brzoza wykonał zdjęcia zarówno o wschodzie słońca, jak i w nocy. Wideo ukazuje, jak smartfon radził sobie w tych wymagających warunkach, prezentując jakość zdjęć, która zaskakuje nawet profesjonalistów. Xiaomi 14T na szczycie. Dosłownie Przejścia kolorów, subtelne światło poranka i wyraziste kontury górskich grzbietów zostały precyzyjnie oddane dzięki zaawansowanemu sensorowi aparatu o rozdzielczości 50 MP oraz technologii AI. Tryb HDR zapewnił doskonałą dynamikę tonalną, zachowując zarówno szczegóły w cieniach, jak i w jasnych partiach obrazu. Największe wyzwanie dla każdego fotografa stanowią zdjęcia nocne, szczególnie w górach, gdzie oświetlenie jest minimalne. Xiaomi 14T Pro, dzięki zaawansowanemu trybowi nocnemu, obiektywom Leica oraz wsparciu sztucznej inteligencji, poradził sobie znakomicie. Adam Brzoza, wykorzystując te funkcje, stworzył wyjątkowo wyraźne i pełne detali zdjęcia, które uchwyciły nocne niebo oraz mroczne, majestatyczne szczyty gór. Xiaomi AISP, czyli fotograficzna platforma AI, skutecznie zredukowała szumy i zwiększyła zakres dynamiki, co pozwoliło na oddanie naturalnego klimatu nocnych scenerii. Smartfon idealny (nie tylko) na górskie wyprawy Premiera Xiaomi 14T odbyła się 26 września i od tego czasu smartfon ten wzbudza ogromne zainteresowanie. Jego zaawansowany aparat to prawdziwa rewolucja na rynku mobilnym. System trzech kamer z optyką Leica pozwala na uchwycenie niezwykłych detali w każdych warunkach. Główny aparat 50 MP z przysłoną f/1.7 zapewnia ostre, wyraźne zdjęcia nawet w słabym oświetleniu, a ultraszerokokątny obiektyw o ogniskowej 15 mm idealnie sprawdza się w fotografii krajobrazowej, gdzie liczy się szerokie pole widzenia. Waga zaledwie kilkuset gramów, odporność na zachlapania i kurz (w standardzie IP68) oraz wytrzymała konstrukcja sprawiają, że smartfony z serii Xiaomi 13T są idealnym wyborem na trudne wyprawy. Xiaomi 14T – aparat, który zaskakuje Najnowszy smartfon Xiaomi pokazuje, że technologia mobilna wkracza na nowy poziom, oferując funkcje i profesjonalną jakość zdjęć, zarezerwowane dotychczas dla sprzętu stricte fotograficznego. Zaawansowane możliwości aparatu, technologia AI i wyjątkowa mobilność czynią z, Xiaomi 14T idealny wyborem dla każdego, kto ceni sobie jakość i wygodę podczas podróży. Sprawdź sam! Zobacz całe wideo. Xiaomi 14T Pro jest główną nagrodą w kategorii „Fotografia Nocna” w 20. Wielkim Konkursie Fotograficznym National Geographic Polska. Więcej szczegółów na stronie: wkf.national-geographic.pl Materiał promocyjny marki Xiaomi
Na wstępie W twoje ręce trafia wyjątkowe wydanie magazynu National Geographic Polska. W wyniku wieloletnich badań i eksploracji terenowych nareszcie możemy powiedzieć, że zaczynamy rozumieć ten jeden z najważniejszych ekosystemów na Ziemi. Nie ma wątpliwości, że Amazonia – obszar wokół potężnej Amazonki i jej dopływów – to miejsce jak żadne inne. To tam rośnie ponad 300 mld drzew, a cały obszar jest domem dla 10 proc. gatunków żyjących na Ziemi. To także źródło składników odżywczych zasilających Atlantyk. Bez Amazonii nasza planeta byłaby zupełnie inna. Inicjatywa Perpetual Planet, efekt partnerstwa między Towarzystwem National Geographic a firmą Rolex, wspiera naukowców pracujących na rozległym obszarze od Andów po Atlantyk. Jej celem jest jak najlepsze zrozumienie zmian zachodzących na tym obszarze. Zwłaszcza że Amazonia, jak cała planeta, zmaga się z dużymi problemami. Ostatnio zaczęła emitować więcej CO2, niż sama jest w stanie zaabsorbować. Po raz pierwszy przypuszczenia te zostały potwierdzone przez naukowców. Październikowe wydanie naszego magazynu to zatem opowieść zarówno o nadziei, jak i wyzwaniach czy zagrożeniach. Jedno jest absolutnie jasne: potrzebujemy Amazonii, a Amazonia potrzebuje naszej pomocy. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | Odkrywanie historii Amazonii Zaawansowane technologicznie narzędzia odsłaniają starożytne światy pod baldachimem lasu deszczowego, co radykalnie zmienia nasze rozumienie historii tego regionu. 26 | Niedźwiedzie z mgielnych ostępów Wysoko w Andach, gdzie Amazonia bierze swój początek, lasy mgielne zatrzymują wilgoć i dają schronienie niedźwiedziom okularowym. 46 | Szczytowe obserwacje Na szczycie wznoszącego się na blisko 6400 m peruwiańskiego szczytu Nevado Ausangate naukowcy zainstalowali stację meteorologiczną, by lepiej śledzić zmiany klimatyczne. 48 | Nieznane wody W odległej boliwijskiej dolinie, omijanej nawet przez rdzenne ludy, przetrwał do naszych czasów dziewiczy rzeczny ekosystem. 62 | Koszty nielegalnego złota Troje naukowców bada wpływ wydobycia złota na kondycję środowiska i szuka sposobów regeneracji zdegradowanych obszarów. 66 | Lekcje zatopionego lasu Brazylijski ekolog przybył do Amazonii, by szukać sposobów jej ochrony, a lokalni mieszkańcy udzielili mu cennej lekcji. 84 | Drapieżniki Amazonii Od mrówek wędrownych po jaguary i anakondy – liczne drapieżniki z lasu deszczowego polują na rozmaite sposoby. 90 | Słodkowodne delfiny Różowe delfiny rzeczne odgrywają bardzo ważną rolę w ekosystemie Amazonii oraz mitologii tamtejszych rdzennych ludów. 104 | Dyplomacja dla delfinów Współpraca jest kluczem do zachowania tych niezwykłych ssaków wodnych oraz źródeł utrzymania rybaków. 106| Rzeka w oceanie Amazonka nie kończy się na wybrzeżu oceanu, do którego wpada. Pióropusz jej niosącej mnóstwo osadów słodkiej wody zasila oceaniczne życie aż po Karaiby.
Odkładam wiosła, nurt rzeki jest tak powolny, że po prostu dryfuję wśród morza traw, które przesłaniają horyzont. Z poziomu wody widzę tylko wąską wstążkę meandrującej przez sitowia Narwi. Jestem w labiryncie, który tworzy ta rzeka na swoim odcinku objętym ochroną przez Narwiański Park Narodowy. Otacza mnie cisza. Motyle, ważki i inne zjawiskowe w kształtach i barwach owady z gracją tańczą wokół mnie. Przypominając, jak tajemniczy i intrygujący potrafi być świat przyrody. Takie chociażby efemeryczne ważki – najpierw przez kilka lat żyją w wodzie, by potem z larw przemienić się w piękne dorosłe osobniki, których nowym żywiołem staje się powietrze. Albo grzyby, które potrafią zmienić osobowość niektórych stworzeń, czyniąc z nich prawdziwe zombi i całkowicie przejmując nad nimi kontrolę. O tym, jakie fascynujące historie mogą skrywać otaczające mnie chaszcze, dowiaduję się od pracownika tego parku, Portugalczyka João Matosa da Costy, który zafascynowany polską przyrodą postanowił nauczyć się naszego języka i badać tutejsze owady. Choć z Warszawy do Narwiańskiego Parku Narodowego jest zaledwie 1,5 godz. jazdy, jestem tu pierwszy raz. Narwiański podobnie jak Drawieński to te parki narodowe, które są najrzadziej odwiedzane – jeszcze ;-), a na pewno zasługują na większe zainteresowanie. Mamy nadzieję, że to wydanie specjalne Travelera przygotowane we współpracy z Polską Organizacją Turystyczną, a poświęcone rodzimym parkom narodowym, zachęci również Was, by w najbliższym czasie je odwiedzić. Chronią najcenniejsze fragmenty naszego kraju i są dobrem narodowym, z którego powinniśmy być dumni. Dlatego pamiętajmy, żeby zawsze kupować do nich bilety wstępu (najszybciej zrobimy to przez internet), a nie tylko wesprzemy ich rozwój, ale też dołożymy cegiełkę, by chronić nasze wspólne dziedzictwo. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podlaskie 8 | Wigierski Park Narodowy Okolice jeziora Wigry to przyrodniczy eden 16 | Biebrzański Park Narodowy Kraina ptaków, trzcinowisk i bagien 26 | Białowieski Park Narodowy W najdzikszym lesie Europy 36 | Narwiański Park Narodowy Kajakiem przez wodny labirynt Lubelskie 46 | Roztoczański Park Narodowy W krainie konika polskiego 54 | Poleski Park Narodowy Wyrusz na spotkanie z żurawiem, czaplą i żółwiem błotnym Podkarpackie 62 | Bieszczadzki Park Narodowy Czarne niebo i połoniny. Prawdziwy polski Dziki Wschód Małopolskie 70 | Tatrzański Park Narodowy Tatry są wyjątkowe. Z Rysów widać to jak na dłoni 78 | Gorczański Park Narodowy Pasterskie szałasy, krokusy i schroniska. Krajobrazy jak z „Władcy Pierścieni” 86 | Babiogórski Park Narodowy Przez Perć Akademików na Diablaka, najwyższą górę Beskidu Żywieckiego 94 | Ojcowski Park Narodowy Wśród bajkowych skał i jaskiń 102 | Pieniński Park Narodowy Z flisakami na rwącym Dunajcu 110 | Magurski Park Narodowy Skarbnica wiedzy i łemkowskiej tradycji Świętokrzyskie 118 | Świętokrzyski Park Narodowy Najniższe polskie góry kryją wiele tajemnic Dolnośląskie 126 | Park Narodowy Gór Stołowych Błędni rycerze, sawanna i Szczeliniec Wielki. W krainie Liczyrzepy jest jak w filmie fantasy 134 | Karkonoski Park Narodowy W poszukiwaniu Ducha Gór Mazowieckie 142 | Kampinoski Park Narodowy Bory, wydmy, bagna i… łoś Zachodniopomorskie 150 | Woliński Park Narodowy Zjawiskowe klify, magiczny archipelag i turkusowe jezioro Pomorskie 158 | Słowiński Park Narodowy To największy obszar wędrującego piasku w Europie 164 | Park Narodowy Bory Tucholskie Oko w oko z jeleniem, zającem i skowronkami Lubuskie 172 | Park Narodowy Ujście Warty W ptasim raju Zachodniopomorskie, Lubuskie, Wielkopolskie 180 | Drawieński Park Narodowy Tajemniczy, dziki, mało znany. Tu produkuje się wino Wielkopolskie 188 | Wielkopolski Park Narodowy Puszczyk, łabędź i motyle w przyrodniczym raju nad Wartą
Z miłości do gór Nie wiem, jak dla Was, ale dla mnie wędrówka, szczególnie długodystansowa, jest lekiem na całe zło. Na stres, na brak weny twórczej, na bezsenność, na wszelkie zgryzoty i kryzysy. Idąc, odpoczywam, czyszczę głowę, rozwiązuję problemy, łapię dystans. I czuję, jakbym odnawiała swoją więź z naturą, która na co dzień jest dla mnie, tak jak dla większości mieszczuchów, niedostępna. A potrzebuję jej piękna, majestatu, dzikości, bujności, surowości, deszczu, mgły, słońca i upału. Tych wszystkich zmienności, nieprzewidywalności, zaskoczeń, zachodów i wschodów słońca, panoram, które wbijają w ziemię i nie pozwalają iść dalej. Tego zmęczenia, które odbiera oddech i sprawia, że kolejny krok jest niemal niemożliwy, i tej radości, którą się czuje, kiedy jednak dojdzie się do celu. Uwielbiam proste warunki w schroniskach, tamtejsze jedzenie, zwyczaje. Wydaje mi się, że w górach, na szlaku, wszyscy jesteśmy dla siebie milsi, bo wszyscy tak samo się męczymy, tak samo cieszymy i przekraczamy własne granice. Tym bardziej się cieszę, że tematem tego wydania Travelera są właśnie górskie wędrówki. Nasi autorzy zabiorą Was chociażby w bliskie nam Tatry, z którymi zmagał się Mateusz Waligóra. Ten wytrawny podróżnik postawił sobie za cel, że przejdzie wszystkie tamtejsze szlaki. Swoje przygody i przemyślenia opisał w wyjątkowym reportażu, który jest hołdem złożonym zarówno górom, jak i doświadczającemu ich człowiekowi. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Planeta Travelera 8 | Wieści ze świata 12 | Kierunek kultura Temat numeru – ruszaj na szlak 16 | Tatry/Polska W 32 dni dookoła Tatr 24 | Pireneje/Hiszpania W krainie spokoju, motyli i pysznej kuchni 30 | Sardynia/Włochy Domy wróżek, grobowce gigantów i cuda natury 38 | Olimp/Grecja W drodze na górę Zeusa 44 | Góry Opawskie/Czechy Spacer jak z bajki. Obok skał i wodospadów, przez drewniane mostki i szutrowe drogi 50 | Góry Biokovo/Chorwacja W drodze na szczyt Sveti Jure 56 | Hardangervidda/Norwegia Na gigantycznym płaskowyżu 62 | Epir/Grecja Wielka przygoda w wąwozie Vikos 66 | Lodowiec Stubai/Austria Trekking w Stubaier Alpen to świetny trening dla ciała i uczta dla oka 72 | Babia Góra/polska Przez dzikie lasy do Królowej Beskidu Żywieckiego 76 | Engelberg/Szwajcaria Na alpejskim szlaku. Przez góry, doliny i łąki Polska jest najfajniejsza 102 | Lidzbark Warmiński Serce Warmii 106 | Płock Mało znany cud nad Wisłą Adventure 110 | Trydent-Górna Adyga/Włochy Tour of The Alps to jeden z najważniejszych wyścigów kolarskich w Europie. I świetna okazja do poznania kawałka Włoch 116 | Test Travelera Podpowiadamy, jak się ubrać na jesienne wędrówki
National Geographic Polska Numer Specjalny 3/2024
Tworząc mapę nieba Przez większą część historii ludzkości nocne niebo było częścią codziennego życia, ale dziś aby je zobaczyć naprawdę, trzeba jechać daleko od miast i zanieczyszczenia światłem. Nasi przodkowie co wieczór mogli obserwować niewiarygodny spektakl świateł powoli przemieszczających się po niebieskiej sferze. Nic dziwnego, że zaludnili to niebo bogami i demonami. Że wierzyli, iż można na nim na poczekaniu znaleźć istotne informacje o ludzkim życiu. Że przed podjęciem ważnych decyzji sprawdzali położenie gwiazd i planet. Z upływem dni, miesięcy i lat niektóre z tych świateł zmieniały swe położenie względem pozostałych, inne zaś tkwiły w tym samym miejscu. Dziś wiemy, że te „poruszające się” światła, które obserwowali nasi antenaci, to planety. Te, które wydawały się im niezmienne – gwiazdy. Choć znaleziono wiele układów planet orbitujących wokół dalekich gwiazd, nasz jest jedynym z przydomkiem „słoneczny”, inaczej „solarny”. Nazwa pochodzi rzecz jasna od życiodajnej gwiazdy znajdującej się w jego centrum – Słońca. Wokół niego krąży, w zasadzie w jednej płaszczyźnie, osiem planet – Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Przestrzeń wokół większych planet wypełniają mniejsze światy: asteroidy, meteoroidy, komety, księżyce i planety karłowate. (Pluton, planeta karłowata, stracił status planety w 2006 r.). Dziś tu, na Ziemi, zapominamy czasem popatrzeć na te odległe planety, księżyce, gwiazdy i galaktyki, choć w ciemną noc można je dostrzec nieuzbrojonym okiem. Na szczęście astronomowie przez wieki tworzyli mapy prowadzące obserwatorów po nocnym niebie. Współczesne teleskopy dostarczają nam obrazów, o jakich nasi przodkowie mogli tylko pomarzyć. Na kolejnych stronach zrobimy sobie wycieczkę po niebie, odkrywając jego sekrety. Spis treści Rozdział 1 Gwiazdy i planety | 6 Rozdział 2 Nocne niebo przez cały rok | 28 Rozdział 3 Gwiazdozbiory i ich skarby | 48 Rozdział 4 Więcej kosmicznych widoków | 76 Rozdział 5 Starożytne obserwatoria gwiazd, współczesne obrazy wszechświata | 86 Ilustracje, mapy | 98
Początki naszej eksploracji głębin sięgają XIX w., kiedy to w latach 1872–1876 brytyjski okręt żaglowo-parowy HMS Challenger stał się centrum pierwszej wyprawy badawczej systematycznie zbierającej próbki z dna oceanu i dokumentującej różnorodność życia morskiego. W wieku XX dzięki postępowi technologicznemu badania morskich otchłani nabrały tempa. W 1930 r. Amerykanie William Beebe i Otis Barton zeszli w batysferze na głębokość 923 m, co było rekordem tamtych czasów. Nawiasem mówiąc, oryginalną batysferę zaprojektowaną przez Bartona można dziś oglądać w Muzeum National Geographic w Waszyngtonie. W 1960 r. batyskaf Trieste z Jacques’em Piccardem i Donem Walshem na pokładzie dotarł do najgłębszego punktu na Ziemi – dna Rowu Mariańskiego. Kolejne dekady przyniosły rozwój zaawansowanych łodzi podwodnych, takich jak Alvin, który w 1986 r. zlokalizował wrak Titanica. W tym wydaniu wraz z reportażystką Annie Roth wybieramy się na pokład statku OceanXplorer. Ta doskonale wyposażona superjednostka umożliwia badania oceanu od jego powierzchni aż po najmroczniejszą głębię. W numerze znajdziecie również m.in. relację z marszu Paula Salopka przez Chiny, materiały o niedźwiedziach z Alaski oraz Saharze z czasów, gdy była ona zielona. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 14 | Gdy twarze są takie same W wieku 39 lat pewna dziennikarka wreszcie dowiedziała się, dlaczego nie jest w stanie rozpoznawać i zapamiętywać ludzi. Powód? Zaburzenie neurologiczne zwane prozopagnozją. 20 | Głębokie zrozumienie Korzystając z możliwości, jakie daje statek OceanXplorer, naukowcy badają rekina sześciopara szarego głęboko pod powierzchnią oceanu. 42 | Fortele gąsienic Zobacz zdumiewające sposoby, w jakie próbujące przetrwać larwy motyli oszukują potencjalnych drapieżników – od wizualnego naśladowania części roślin po rzucanie wężowego spojrzenia. 48 | Jak zbudować dinozaura Grupa ekspertów przez lata wydobywała kości potężnych dinozaurów ze skał w stanie Utah i składała w całość, by w końcu móc wyeksponować niemal kompletny szkielet w muzeum w Los Angeles. 70 | W raju niedźwiedzi brunatnych W Parku Narodowym Katmai na Alasce goście mogą obserwować codzienne życie niedźwiedzi. Ich połowy ryb w strumieniach przypominają czasem popisy akrobatów. 84 | Jelenia autopromocja Poroże jeleni jest najszybciej rosnącą kością spośród wszystkich kręgowców. Ten fenomen ma zaskakujący potencjał zastosowań medycznych. 86 | Po śladach Długiego Marszu W najnowszej relacji ze swej pieszej wędrówki dookoła świata Paul Salopek przypomina inny imponujący marsz – armii chińskich komunistów Mao Zedonga sprzed 90 lat. 100 | Anakonda dzielona przez dwa Najcięższy wąż świata, znany ze swego śmiercionośnego uścisku, jest obecnie klasyfikowany jako dwa odrębne gatunki. Mimo że wizualnie identyczne, genetycznie są bardziej odległe niż my i szympansy. 102 | Sekrety Zielonej Sahary Przez dwie dekady paleontolog Paul Sereno powraca do cmentarzyska z epoki kamienia – okresu, kiedy dzisiejsza pustynia była zieloną sawanną.
Przepraszam, nie mogę teraz rozmawiać, jestem na La Tomatinie – krzyknął do słuchawki mój znajomy, który dwa lata temu przeprowadził się na stałe do Hiszpanii. To słynna bitwa na dojrzałe pomidory, która rozgrywa się co roku w miasteczku Buñol położonym niedaleko Walencji. Jego populacja wynosi 9 tys. osób, a podczas fiesty powiększa się aż o 20 tys. gości chcących taplać się w krwistej pomidorowej zupie. Jest ich tylko tylu, dlatego że kilka lat temu z powodu nadmiernego zainteresowania imprezą (brało w niej udział nawet 50 tys. osób) wprowadzono limit właśnie do tej liczby, a chętni muszą kupić bilet. Wspominam o tym, bo ilekroć dzwonię do mojego kolegi, zazwyczaj jest w trakcie jakiejś fiesty, jeżeli nie w miasteczku, gdzie mieszka, to w wiosce obok albo w regionie lub z sąsiadami, którzy zaprosili go na grilla czy tańce. W Hiszpanii wieczór spędzony w domu to wieczór stracony. Jakże się to różni od tego, co mamy w Polsce. I właśnie te różnice sprawiają, że tak często podróżujemy do tego kraju, któremu poświęcamy to wydanie specjalne Travelera. Może słońce sprawia, że Hiszpanie mają w sobie tyle energii i pasji, czy to w rozmowie, zabawie, czy gestykulacji. Południowy temperament jest dla nas czymś fascynującym. Przyznaję, że uwielbiam obserwować ich nieokiełznaną naturę i radość płynącą ze wspólnego spędzania czasu. Zazdroszczę im ogromu światowej klasy zabytków, ale też przyrody, która szczególnie na północy, w Asturii, jest tak intensywnie zielona – w odróżnieniu od spieczonego słońcem południa. W ubiegłym roku spędziłam tydzień w Andaluzji. Zachwyciły mnie tamtejsze plaże, małe białe domki, ukwiecone uliczki i setki barów. A przede wszystkim wszechobecny luz, który sprawił, że sama kilka razy wzięłam udział w fiestach i nawet tańczyłam na plaży. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści 8 | Ruszaj w drogę Praktyczne informacje. 10 | Kalendarium imprez Przegląd najciekawszych wydarzeń w Hiszpanii. HISZPANIA POŁUDNIOWA 12 | Mérida, Almadén, Guadix, Granada Pociągiem przez senne miasteczka, dawne twierdze, majestatyczne góry i pustkę. ANDALUZJA 18 | Sewilla, Carmona, Ronda, Tarifa Tu zachwycą was architektura, piaszczyste plaże i bogata kultura. 26 | Caminito del Rey Wędrówka jedną z najbardziej spektakularnych tras w Hiszpanii. HISZPANIA ŚRODKOWO-WSCHODNIA 32 | Walencja To synonim elegancji, wspaniałej secesyjnej zabudowy, ale również nowoczesności. KATALONIA 40 | Horta de Sant Joan, wąwóz Mont-Rebei Podążając śladami Picassa – przez wysokie góry, odległe wioski i deltę rzeki Ebro, czyli zachwycające królestwo ptaków. Ebro. HISZPANIA ŚRODKOWA 48 | Madryt Witajcie w najbarwniejszej stolicy Europy, z gwarnymi barami, butikami vintage i sąsiedzkimi fiestami. KASTYLIA-LA MANCHA 54 | La Mancha W tym rejonie wszystko kojarzy się z Cervantesem – wiatraki, muzea, jedzenie. 60 | Toledo A tu odwiedzamy najstarszą synagogę w Europie i wspaniałą gotycką katedrę oraz wędrujemy krętymi brukowanymi uliczkami, które pamiętają czasy średniowiecza. ASTURIA 66 | Covadonga, Lastres, Gijón, Cerro de Santa Catalina Z wizytą w niezadeptanym przez turystów zielonym zakątku Półwyspu Iberyjskiego, gdzie odnajdziecie spokój i czyste powietrze. KANTABRIA 74 | Camino Lebaniego Od piasków wybrzeża, przez jaskinie, aż po wysokie góry – ten szlak nie zawiedzie tych, którzy kochają przygodę i… przyrodę. HISZPANIA PÓŁNOCNA 82 | Camino del Norte Mniej znana trasa do Santiago de Compostela – i klucz do zielonego serca północy kraju. CAŁA HISZPANIA 90 | 9 szlaków Od kilkugodzinnych tras po wielodniowe ambitne wyprawy. Podpowiadamy, dokąd pojechać na ciekawy trekking. KRAJ BASKÓW, KANTABRIA 96 | San Sebastián, Bilbao, Comillas Tu plaże są puste, skały zasnute mgłą i żyje się zgodnie z rytmem oceanu. WYSPY KANARYJSKIE 104 | Lanzarote, Fuerteventura Białe plaże, lazurowa woda, wulkaniczny krajobraz i mnóstwo słońca. 112 | Gomera Dla niektórych zielony raj z lasem wawrzynowym, strumykami i malowniczymi wzgórzami.
Lato nad Bałtykiem Kiedy Europa Południowa pogrążona jest w 40-stopniowych upałach, modny staje się inny trend – coolcation, czyli wyjeżdżanie na wakacje tam, gdzie jest chłodniej. Nasz Bałtyk idealnie się w niego wpisuje. Nigdy nie był morzem gorącym, co powoli staje się jego coraz większym atutem. Latem jego piękne piaszczyste, szerokie plaże, których mogą nam pozazdrościć południowcy, oblegane są przez tłumy wczasowiczów. Jednak tylko te popularne, wystarczy oddalić się nieco i już możemy liczyć na większą intymność i spokój. Bałtyk, dookoła którego zabieramy Was w podróż w tym wydaniu „Travelera”, to morze ogromnych możliwości, o potężnym ładunku historii, kultury i wciąż naturalnego uroku. Nieoczywistego, często kapryśnego i tajemniczego. Ma w sobie aurę mistycyzmu, nawet kolor jego wody zmieniający się w zależności od tego, w której jego części wypoczywamy, jest wyjątkowy. Od brunatnego po południowej stronie po turkusowy np. u wybrzeży Finlandii. Wyjątkowo lubię nad nasze morze jeździć poza sezonem. I nie przeszkadza mi jego nieprzewidywalna aura. Uwielbiam chodzić po pustych wietrznych plażach na bosaka. Nic mnie tak nie regeneruje jak spacer po mokrym i chłodnym piasku. Nic tak nie uspokaja jak wpatrywanie się w ciemne, spienione fale i szum. Uwielbiam też zupę rybną w tawernie w porcie we Władysławowie, zrobioną przez prawdziwych ludzi morza. I kiedy to piszę, już za nią tęsknię. A więc do zobaczenia nad Bałtykiem. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 | Nowy Orlean / Stany Zjednoczone Inspirujące miasto jazzu, wielu kultur i smaków Planeta Travelera 18 | Wieści ze świata 22 | Miejsce miesiąca Szwajcaria. Pełen muzyki weekend nad Jeziorem Genewskim 26 | Kierunek kultura Temat numeru – Morze Bałtyckie 28 | Bornholm / Dania Pieszy szlak wokół magicznej wyspy 34 | Tallinn / Estonia Nowoczesne oblicze średniowiecznego miasta 42 | Pomorze Zachodnie / Polska Rowerową trasą EuroVelo 10 z Mielna do Kołobrzegu 48 | Kopenhaga / Dania Dla hipsterów, estetów i smakoszy 56 | Mierzeja Kurońska / Litwa Odpocznij na plażach bez parawanów i ludzi 60 | Skania / Szwecja Sielankowe krajobrazy i kulturalne rozrywki 66 | Jastarnia / Polska Srebrzyste obłoki, mur pruski i turboty. Półwysep Helski poza sezonem 72 | Lubeka / Niemcy Domki jak z marcepanu malwy i piękne plaże 78 | Gotlandia / Szwecja Dla miłośników surowych krajobrazów i morskiego horyzontu 84 | Darłowo / Polska Odpoczynek w królewskim mieście Polska jest najfajniejsza 88 | Bory Tucholskie Spacery leśnymi duktami, spływy rzekami, szukanie śladów przeszłości 94 | Warszawa Cud nad Wisłą! W centrum wielkiego miasta spotkasz bobry i piaszczyste plaże Adventure 100 | Test Travelera Sprawdzony sprzęt na rowerowe wyprawy
„Przez wieki Sekwana była nośnikiem cywilizacji i narodowej tożsamości, inspirując stulecia francuskiej kultury” – pisze Mary Winston Nicklin w reportażu o najważniejszej rzece Francuzów. Wraz z gospodarczym rozwojem trafiało do niej jednak coraz więcej odpadów przemysłowych. Do lat 60. XX w. była już tak zanieczyszczona, że jej wody nie nadawały się do kąpieli, a związany z nimi ekosystem umierał. Z biegiem lat świadomość ekologiczna włodarzy kraju i stolicy wzrosła, co skutkowało kolejnymi inicjatywami mającymi na celu poprawę jakości wód. Prace nad odzyskiwaniem Sekwany dla Paryża przyspieszyły w związku z tegorocznymi letnimi igrzyskami olimpijskimi. Rzeka ma odegrać ważną rolę podczas ceremonii otwarcia imprezy. W jej wodach ma się też odbywać rywalizacja triatlonistów oraz pływaków w otwartym akwenie. Władze Paryża zapewniają, że Sekwana będzie gotowa. W niniejszym wydaniu przeczytasz również m.in. materiał poświęcony nietoperzom i zagadkom, jakie stanowią dla nauki, oraz artykuł o stanach zapalnych organizmu, których zrozumienie może przed nami otworzyć nowe możliwości. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W centrum uwagi 16 | Tajemnice ciemnej materii Ciemna materia wciąż stanowi zagadkę. Polscy badacze właśnie dowiedli, że funkcjonująca w astrofizyce teoria, w myśl której ciemną materię tworzą pierwotne czarne dziury, jest błędna. 20 | Odrodzenie Sekwany Choć nie jest największą rzeką Francji, stanowi jeden z symboli i tego kraju, i jego stolicy. Mimo takiego honorowego statusu jej stan pozostawiał wiele do życzenia. Inwestycje związane z tegorocznymi igrzyskami olimpijskimi miały jednak sprawić, że paryżanie w swojej rzece znów będą mogli się kąpać. 46 | Nowy gatunek dzikiego kota Naukowcy potwierdzili istnienie trzeciego gatunku ocelota. Ten przemierza góry na zachodzie Ameryki Południowej. 48 | Nietoperze W zachodniej kulturze nocni lotnicy kojarzą się z siłami ciemności i zła. Tymczasem te jedyne latające ssaki mają szereg wprost zdumiewających cech stanowiących zagadkę dla badaczy. Przede wszystkim zaś pełnią niezwykle ważne funkcje w swoich ekosystemach. 76 | Złoto z Amazonii Drobni górnicy do wydobywania złota w puszczach Amazonii stosują rtęć. Badaczka National Geographic pracuje nad aplikacją, która pozwoli wskazać złoto pozyskiwane bez użycia tego trującego metalu, co może pomóc środowisku naturalnemu. 78 | Siła przyciągania muszelek Muszle fascynują nas od zarania dziejów. Ale jak to się dzieje, że mięczaki potrafią tworzyć tak wyrafinowane struktury? Otóż umożliwia to połączenie zasad fizyki, matematyki i ewolucji. 90 | Pompeje wciąż do odkrycia Starożytne miasto nie zostało jeszcze całe odkopane spod popiołów Wezuwiusza. Ale nowoczesne technologie pozwalają na nowe odkrycia w miejscach już dawno przebadanych przez archeologów. 94 | Zapalenie dobre i złe Gorączka, ból i obrzęk nie zawsze są czymś złym. Stan zapalny zazwyczaj bywa bowiem koniecznym etapem zdrowienia. A że jest też nieodłącznie związany z degeneracją, badanie mechanizmów zapaleń daje nam wiedzę na temat procesów związanych ze starzeniem.
Zachwycająca Jordania Wędrówka przez baśniowe scenerie Wadi Rum, jordańskiej pustyni, której wyjątkowe wizualne walory wykorzystali twórcy takich megaprodukcji jak „Marsjanin” czy „Diuna”, to doświadczenie niemal mistyczne. Pisze o tym Sergiusz Pinkwart, autor reportażu o tym nieziemskim miejscu. A piękno Wadi Rum, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, można podziwiać w wielu filmach. Miałam przyjemność spędzić na tej pustyni kilka nocy w beduińskim obozie pod gwiazdami. I prawdą jest, że surowość tego miejsca, połączona z odcięciem od świata, proste życie w otoczeniu natury i cisza przenoszą nas niemal do innego wymiaru. Taki detoks od cywilizacji porządkuje myśli, redukuje potrzeby, wyostrza zmysły, daje też spokój i ukojenie. Ale Wadi Rum to zaledwie preludium do innych atrakcji Jordanii, której poświęciliśmy to wakacyjne wydanie Travelera. Ten niewielki, położony na Bliskim Wschodzie kraj został wyjątkowo hojnie obdarowany zarówno przez naturę, jak i historię. Dawne cywilizacje odcisnęły na nim swoje piętno, pozostawiając tak spektakularne miejsca jak wykuta w czerwonych piaskowcach Petra, jedno z najpiękniejszych i najbardziej tajemniczych starożytnych miast świata. W Jordanii wydarzyło się wiele biblijnych historii. Wreszcie możemy także zaznać tutaj uzdrawiających kąpieli w Morzu Martwym i poznać cuda podwodnych ogrodów Morza Czerwonego. I wyjechać z tego kraju oszołomionym. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści Podróż życia 8 | Demokratyczna Republika Konga Jądro piękności. Ojczyzna goryli, szympansów i bonobo Planeta Travelera 16 | Wieści ze świata 20 | Kierunek kultura 22 | Cuda Polski 2024 Poznajcie laureatów plebiscytu Travelera! Temat numeru – Jordania 28 | Wadi Rum Karawaną przez pustynię 36 | Zatoka Akaba Rodzinna wyprawa w poszukiwaniu skarbów Morza Czerwonego 44 | Droga Królewska Z północy na południe, przez najpiękniejsze miejsca w kraju 52 | Petra i Dżarasz Fascynujące historie i spektakularne widoki 60 | Śladami proroków Podróż szlakiem biblijnym to przeżycie wyjątkowe 66 | Wadi Mujib Adrenalinowa przeprawa przez kanion 70 | Morze Martwe Daj się ubłocić w naturalnym spa Dookoła Europy 76 | Berlin Miasto artystów, miasto bez granic 82 | Szybenik Chorwacka brama do marsjańskich krajobrazów 88 | Sycylia Starożytnym szlakiem kupców i pielgrzymów przez dziewicze zakątki wyspy 94 | Funchal Stolica Madery. Egzotyczne ogrody, stylowe kawiarnie i… zjazd saniami po asfalcie Adventure 100 | Test Travelera Latarki na szlak, w podróż i do miasta
Budzi mnie śpiew muezina, jest wczesny poranek, wymykam się z mojego hotelu w dzielnicy Sultanahmet w Stambule. Na uliczkach nie ma prawie nikogo. Docieram na ukwiecony plac przed Hagią Sophią, siadam na ławce i delektuję się zapachem róż, porannym słońcem, śpiewem ptaków i widokiem. Podziwiam 1,5 tys. lat historii zamkniętej w fascynującej bryle tej swego czasu najpiękniejszej świątyni świata. Pojawiają się koty, mam dla nich zawsze coś smacznego, te zdziczałe zwierzęta są dobrem tego miasta, które z małej wioski nad Bosforem rozrosło się do ogromnej, ponad 16-milionowej metropolii. Jednak tutaj, w sercu starego Konstantynopola, prawie tego nie widać, jakby czas się tu zatrzymał. Szukam pierwszej otwartej kawiarni, gdzie zamawiam mocną kawę parzoną w tygielku obowiązkowo z cukrem. Uwielbiam zwiedzać Stambuł niespiesznie. Za każdym razem nieco inaczej, choć po prostu muszę odwiedzić moje ulubione miejsca. Sprawdzić, czy wciąż zachowały tę magiczną atmosferę, za którą tak pokochałam to miasto. Uporządkowane i chaotyczne, przytulne i niewygodne, piękne i brzydkie, ekscytujące i męczące. Oferujące moc doświadczeń i spokój – czegokolwiek szukacie, to w nim znajdziecie. Miasta, bo im właśnie dedykujemy to wydanie specjalne Travelera, stworzyliśmy po to, żeby zaspakajały wszystkie nasze potrzeby. Stymulują nas, zachęcają do kreatywności. W nich realizują się najwspanialsze idee, projekty architektoniczne, kulinarne, artystyczne, kulturalne, naukowe i rozrywkowe. Dlatego do 2050 r. ponad 70 proc. z nas będzie żyła właśnie w miastach. Uosabiają wszystkie nasze marzenia i pragnienia, tak jak w moim przypadku czyni to Stambuł. Uwielbiam do niego wracać, bo choć nie jest moim domem, czuję się w nim jak u siebie. Spis treści – europejskie miasta WŁOCHY 8 | Rzym Filmowym tropem 16 | Turyn Pyszna kawa i historyczne rezydencje 24 | Taormina, Modica, Ragusa Barokowe perły Sycylii 32 | Parma Raj nie tylko dla podniebienia FINLANDIA 36 | Helsinki Awangardowe, dizajnerskie i szczęśliwe WIELKA BRYTANIA 44 | Londyn Na kawę, koncert i zakupy 52 | Norwich Cud średniowiecznej architektury 60 | Manchester Poczuj nową energię dawnej industrialnej stolicy północnej Anglii 66 | Edynburg Legendy, duchy i wygasłe wulkany GRECJA 74 | Ateny Imprezowo i kulturalnie 82 | Saloniki Zabytki z listy UNESCO i roztańczone tawerny POLSKA 88 | Poznań Dla miłośników pysznego jedzenia i tajemnic CYPR 96 | Pafos Poza utartym turystycznym szlakiem TURCJA 104 | Stambuł Zachwycające meczety, pełne przepychu domy i tętniące życiem bazary BELGIA 112 | Brugia Kolorowa, kameralna, urocza. I słodka jak bombonierka! HOLANDIA 116 | Gouda To nie tylko pyszny ser! HISZPANIA 122 | Madryt Królewski szyk, wielka sztuka i park, w którym odpoczniesz 130 | Barcelona Tak różnorodna, tak pełna sprzeczności LITWA 138 | Kowno Witajcie nad Niemnem AUSTRIA 144 | Wiedeń Szlakiem kulinarno-muzealnym 152 | Salzburg Wszystkie atrakcje miasta Mozarta ŁOTWA 160 | Ryga i Jurmała Ruszaj na grzyby i dzikie plaże PORTUGALIA 168 | Lizbona Miasto muzyki i literatury CHORWACJA 176 | Rijeka Portowe klimaty SZWAJCARIA 182 | Berno Lekcja celebrowania życia 188 | Zurych, Spiez Pociągiem przez zachwycające krajobrazy
Na wstępie Jak szacuje Amnesty International, na Ziemi żyje 476 mln ludzi należących do ponad 5 tys. różnych ludów rdzennych. To zaledwie 7 proc. światowej populacji. Społeczności te są obecne w ponad 90 krajach i posługują się ponad 4 tys. języków, co doskonale ilustruje ich kulturową różnorodność. Ale jak właściwie rozumieć pojęcie „ludność rdzenna”? Antropolodzy określają w ten sposób społeczności rodzime dla określonych regionów geograficznych, charakteryzujące się własnymi tradycjami kulturowymi, językami i ciągłością historyczną odróżniającymi je od innych populacji. Ludy rdzenne zazwyczaj żyły na zajmowanych przez siebie ziemiach na długo przed ich kolonizacją lub powstaniem współczesnych państw. Utrzymują one unikatowe systemy społeczne, ekonomiczne i polityczne, które są ściśle związane z terytoriami ich przodków i zasobami naturalnymi. Co ciekawe, samo określenie „ludność rdzenna” różni się w różnych krajach. Na przykład w Stanach Zjednoczonych mówi się o „rdzennych Amerykanach”, a już w sąsiedniej Kanadzie oficjalnym terminem są „pierwsze narody”. Choć od XX w. coraz więcej państw nie tylko uznaje ludność rdzenną, ale również podkreśla jej prawa do zachowania kultury, samostanowienia i ochrony przed wyzyskiem, w praktyce sytuacja tych ludzi nie wygląda najlepiej. Lokalne władze często ignorują ich interesy, co prowadzi do powszechnej marginalizacji i dyskryminacji. Jednym z najpoważniejszych problemów jest przymusowe usuwanie ich z ziem, na których żyli przez wiele pokoleń. Bardzo często mają też ograniczony dostęp do kluczowych usług, takich jak edukacja, opieka zdrowotna i mieszkalnictwo. Aktywiści broniący praw rdzennych mieszkańców często spotykają się z zastraszaniem, a nawet brutalną przemocą. Zdarza się, że za swoje zaangażowanie płacą śmiercią. W lipcowym wydaniu magazynu National Geographic Polska, które właśnie trafia w Twoje ręce, poznasz fascynujące historie z życia przedstawicieli rdzennych ludów z różnych zakątków Ziemi. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści 8 | W obiektywie Zarządzanie zasobami Według Banku Światowego ludy rdzenne chronią 80 proc. bioróżnorodności Ziemi. W pewnym sensie kształtują one naszą przyszłość. 18 | Obrońcy raf koralowych Na pacyficznym archipelagu Palau program zarządzania zasobami prowadzony przez lud Hatohobei odstrasza kłusowników i utrzymuje zdrowie ekosystemu. 34 | Ogień pod kontrolą Aborygenki z australijskiego Queenslandu za pomocą kontrolowanych pożarów oczyszczają las i własne dusze, trzymając przy tym w ryzach rośliny inwazyjne. Głosy & kultura Od muzyki po edukację – rdzenni autorzy badają, w jaki sposób ich społeczności wprowadzają innowacje. 36 | Dźwięki Andów Poprzez hip-hop muzycy w Peru próbują spopularyzować wśród młodych keczua – język rdzennych mieszkańców Andów. 54 | Więcej niż słowa Bazujące na doświadczeniach Maorysów szkoły immersyjne na całym świecie rewitalizują rdzenne języki. 58 | Stare ma sens Hawajczycy wracają do pradawnych sposobów zarządzania ich ziemią, które mogą złagodzić skutki zmian klimatu. 62 | Centrum wszystkiego W Nigerii nonkonformistyczne, twórcze postaci z lokalnych mniejszości celebrują swoją tożsamość. 80 | Rdzenna przyszłość Jak można wykorzystać nowoczesną technologię, łącząc ją z myśleniem o ziemi na sposób ludów rdzennych? 84 | Arktyczni myśliwi Na Grenlandii, za kołem podbiegunowym, Inughuici od dawna polują na narwale. Teraz naciskają na naukowców, by uwzględniali ich wiedzę o tych małych waleniach. 102 | Duchowa podróż Człowiek, przyroda i kultura. Mongołowie wierzą w święte związki między tymi trzema światami, co wspomaga ich wysiłki na rzecz ochrony przyrody kraju. 108 | To nasza ziemia, nie wasza Gdy lud Cofán w Ekwadorze dostrzegł zagrożenia dla swoich ziem, podjął radykalne działania w celu odparcia intruzów, takich jak drwale i górnicy. 118 | Gwiazdy z prerii Traktujący o rdzennej młodzieży serial „Reservation Dogs” wywołał osobliwy boom filmowy w Tulsie w Oklahomie.
Na wstępie Czuliśmy się jak astronomowie, którzy po raz pierwszy spojrzeli przez Teleskop Hubble’a i zobaczyli te wszystkie puste przestrzenie, które nagle wypełniły się gwiazdami i galaktykami. Oto rozległa puszcza, o której wszyscy myśleli, że jest prawie pusta. Kiedy jednak usunęliśmy drzewa, wszędzie były ślady człowieka – opowiada Thomas Garrison, jeden z bohaterów reportażu Toma Clynesa Odkrywanie Majów. Choć w Gwatemali i na Jukatanie od ponad 100 lat prowadzone są badania nad cywilizacją Majów, dopiero od niedawna – dzięki zastosowaniu technologii LIDAR – można mówić o prawdziwym przyspieszeniu prac. LIDAR pomaga przenikać przez gęstą roślinność i dokładnie mapować powierzchnię ziemi. W Meksyku i Gwatemali, gdzie starożytne ruiny są porośnięte gęstymi lasami, LIDAR pozwala ujrzeć urbanistyczne układy całych miast. Co ciekawe, dzięki LIDAR-owi można też mierzyć wysokość gór. Niedawne pomiary pomogły oszacować, jak wysoki tak naprawdę jest najwyższy szczyt Polski. Więcej o odkryciach dokonanych z użyciem tej technologii przeczytasz w serwisie national-geographic.pl, gdzie opisujemy m.in., jak skanowanie laserowe ujawniło w Hiszpanii ruiny fortecy sprzed ponad 1,5 tys. lat i pomogło odkryć nieznaną sieć rzymskich dróg w Wielkiej Brytanii. Życzę przyjemnej lektury. Łukasz Załuski redaktor naczelny Na okładce: Mozaikowa maska Majów wykonana z jadeitu. Zdjęcie Rubén Salgado Escudero Spis treści 8 | W centrum uwagi 18 | Cywilizacja Majów Na ruinach cywilizacji Majów przez wieki rosły lasy. Dopiero szerokie użycie technologii LIDAR uzmysłowiło nam, jak rozległe i ludne były majańskie ośrodki miejskie i gdzie szukać ich pozostałości. 38 | Koralowy kalejdoskop Fotografka przekształca swoje podwodne zdjęcia w obrazy, które oferują nowe spojrzenie na barwną wspaniałość rafowych ekosystemów. 46 | Ratowanie historii Na terenach, gdzie ludzie przemieszczają się z powodu wojen i konfliktów – takich jak Kurdystan, Somaliland czy Kosowo – biblioteki i archiwa są często tracone bądź celowo niszczone. Repozytoria kultury narodów niemających swoich państw powstają więc dzięki pasjonatom i zapaleńcom. 74 | Powrót znad krawędzi Suhak stepowy, środkowoazjatycka „antylopa z trąbą”, był bliski wyginięcia. Międzynarodowe wysiłki na rzecz jego ochrony, przede wszystkim walka z kłusownictwem, przyniosły spektakularny efekt i dziś populacja suhaka liczy miliony sztuk. 76 | Skarga sprzed tysięcy lat Kiepska obsługa klienta i handlowe oszustwa nie są plagą jedynie naszych czasów. Tabliczki zapisane pismem klinowym dowodzą, że znane były już w starożytnej Mezopotamii. 80 | Zmiany zależne od stopni Homary, małże, wieloryby, podmorskie lasy glonów i kryjące się w ich rozliczne stworzenia. Północnoamerykańska zatoka Maine jest siedliskiem niezwykle bogatej morskiej fauny i flory, a przy tym najszybciej ocieplającym się akwenem, co radykalnie przemeblowuje jej ekosystem. 104 | Witaminy Zjadamy je codziennie w posiłkach, przekąskach i suplementach. Poznawanie całego ich zestawu trochę trwało i następowało w zaskakujących okolicznościach. 108 | Tunele lawowe Niedawna erupcja lawy na La Palmie, jednej z Wysp Kanaryjskich, pozwala badać życie w miejscach dopiero przez nie kolonizowanych, bo nowych i skrajnie niegościnnych. Czy analogiczne procesy mogą zachodzić na innych planetach?
Święto „Travelera” Dlaczego podróżujemy? Chyba każdy z nas od czasu do czasu zadaje sobie to pytanie. Aby czegoś doświadczyć, przeżyć coś wyjątkowego, zobaczyć miejsca, o których marzyliśmy, spróbować egzotycznej kuchni, spotkać ciekawych ludzi, zachwycić się światem, a tak naprawdę lepiej poznać siebie. Bo kiedy wychodzimy poza własną strefę komfortu, a to ma miejsce wówczas, gdy ruszamy w podróż – zaczyna się magia. Ekscytująca przygoda z towarzyszącymi jej nieprzewidywalnymi, zaskakującymi, pięknymi, wzruszającymi i ważnymi dla nas momentami, których nie doświadczymy, siedząc w domu. I dlatego tak kochamy podróże. One nas rozwijają, zmieniają, leczą nasze dusze i uczą, jak być lepszymi, bardziej wyrozumiałymi, tolerancyjnymi i otwartymi ludźmi. Jak się nie bać inności i raczej zastąpić ten strach ciekawością oraz uśmiechem. To jubileuszowe 200. wydanie „Travelera” postanowiliśmy uczcić, pytając naszych autorów o ich najpiękniejszą, najważniejszą podróż. Dzięki temu oddajemy w Wasze ręce 11 osobistych historii, które zmieniły życie tych osób – wśród nich są: Monika Witkowska, Marzena Filipczak, Wiktoria Michałkiewicz, Grzegorz Kapla, Bartek Kaftan, Paweł Kempa, Piotr Trybalski, Julia Lachowicz, Julia Zabrodzka, Piotr Milewski i Maciek Wesołowski. To wspaniałe święto „Travelera” nie mogłoby się jednak odbyć bez zespołu redakcyjnego, który tworzy ten magazyn dla Was. I Was, naszych Czytelników. Dziękujemy, że jesteście z nami. I życzymy wszystkim pięknych podróży. Spis treści Planeta Travelera 10 | Wieści ze świata 14 | Kierunek kultura Temat numeru – moja najważniejsza podróż 16 | Turcja, Iran, Pakistan, Indie, Nepal Tak rodzą się prawdziwe przyjaźnie 24 | Japonia Podróż w roku Królika, która dała nowe życie 32 | Nepal Pokonując słabości w drodze na najwyższy szczyt Ziemi 42 | Indonezja Z rocznym dzieckiem na azjatyckim weselu 50 | Chiny Jak zniknąć z wirtualnego świata, by odnaleźć własny 58 | Meksyk, Gwatemala, Honduras Z tęsknoty za ludźmi 66 | Indie, Malezja, Tajlandia, Kambodża Uciekając od monotonii 74 | Polska Rowerowa wyprawa ojca i syna 80 | Indie Poznając innych, odnajdując siebie 86 | Hawaje Nauka macierzyństwa na końcu świata 94 | Portugalia Długa droga do domu
National Geographic Polska Numer Specjalny 2/2024
Równina zalewowa wzdłuż Nilu, dająca obfitość pośród jałowego bezmiaru, wspierała cywilizację faraonów przez ponad 3 tys. lat. Przez ten czas stolicami kraju były różne miasta, a w każdym z nich nowi władcy pozostawili swój ślad w sztuce i architekturze. Przesuwając centrum władzy, wysyłali komunikat swoim poddanym i światu, że Egipt należy do nich. Dziś ruiny tych wielkich miast dostarczają wskazówek dotyczących powstania i upadku jednej z wielkich kultur starożytnego świata. Spis treści Rozdział I Zielona Sahara i pierwsi królowie Egiptu | 6 Rozdział II Stare Państwo | 20 Rozdział III Średnie Państwo | 34 Rozdział IV Nowe Państwo | 46 Rozdział V Bogactwo imperium | 74 Rozdział VI Kraj w fazie upadku | 84 Rozdział VII Grecy i Rzymianie | 98
Chciałabym, żeby moja córka studiowała w Innsbrucku – powiedziała Agnieszka Michalak, redaktor prowadząca to wydanie specjalne „Travelera”. Właśnie wróciła z tego miasta i na świeżo dzieliła się z nami swoimi wrażeniami. Opowiadała o jego niespożytej, młodzieńczej energii i otaczającej go oszałamiającej naturze. Wszak Innsbruck leży w sercu Alp i znany jest wszystkim amatorom zimowego szaleństwa jako brama do najlepszych tras narciarskich Austrii. A latem to raj dla osób ceniących górskie aktywności od wędrówek po wspinaczkę. Dla mnie to zdanie jest chyba najlepszą rekomendacją nie tylko tego miasta, ale i całej Austrii, której poświęciliśmy to wydanie. Wyrażone przez autorkę tekstu o Innsbrucku i jednocześnie mamę, która chce dla swojego dziecka najlepszej możliwej przyszłości. Rozwijania się w kreatywnym i otwartym środowisku, gdzie dba się o naturę i czuje wolność nie tylko na górskim szlaku. A spotkać tam można uśmiechniętych ludzi w każdym wieku, od nastolatków po seniorów. Pamiętam, jak same z Agnieszką w świetnych humorach – którym nie przeszkadzała pogoda w kratkę i to, że kilka razy pomyliłyśmy szlak – dwa lata temu z plecakami przemierzałyśmy piękną dolinę Zillertal w Tyrolu. Zachwycałyśmy się tamtejszymi świstakami, które ku naszemu ogromnemu zdziwieniu były dosłownie wszędzie i niemal uciekały spod naszych stóp. Zapachem łąk i kwiatów, szumem wodospadów i rześkością górskiego powietrza. Ale też smakiem kawy po intensywnym wysiłku. I potrzebą integracji w kobiecym gronie. Godzinami „terapii”, jaką fundowałyśmy sobie nawzajem, nabijając codziennie dziesiątki kilometrów. Nie wiem jak wy, ale ja niezwykle cenię sobie wyjazdy w kobiecym gronie, choć nie stronię też od towarzystwa mężczyzn. I relacji o takich integracyjnych wyjazdach nie zabraknie na naszych łamach. Ale będzie też coś dla osób ceniących dobrą kuchnię, wyprawy rowerowe, kulturę czy potrzebujących sporej dawki adrenaliny. Zabierzemy Was na Piz Buin, jeden z najbardziej fotogenicznych szczytów Austrii. Do pachnącej kwiatami jabłoni Styrii albo doliny Lesachtal w Karyntii, gdzie wypieka się chleb zgodnie z tradycyjną recepturą. Zajrzymy też do imperialnego Wiednia oraz wielu innych inspirujących miejsc. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści 6 | Ruszaj w drogę Praktyczne informacje. 8 | Kalendarium imprez Przegląd najciekawszych wydarzeń w Austrii. Szlaki trekkingowe 12 | Jezioro Millstätter See Szlak wokół krystalicznie czystego karynckiego akwenu zachwyci najwybredniejszych. 18 | Tauplitzalm W poszukiwaniu spokoju wśród alpejskich łąk i skrzących się w słońcu jezior płaskowyżu Tauplitzalm w Styrii. 24 | Jezioro Achensee Wędrówka przez szerokie tyrolskie doliny, jeziora i alpejskie szczyty. 30 | Górna Austria Jaskinie lodowe, zamki, naddunajskie winnice – ta część Austrii będzie idealna dla aktywnych podróżników. Trasy wspinaczkowe 36 | Mauskarspitze Z uroczej wioski Bad Hofgastein w dolinie Gastein aż po via ferratę prowadzącą na grań Mauskarspitze. 44 | Piz Buin …czyli piękny południowo-zachodnikoniuszek austriackich Alp. I historia słynnego kremu przeciwsłonecznego. 48 | Wildspitze Jak dotrzeć na wysokość 3768 m n.p.m. w Alpach Ötztalskich? Na nartach skiturowych. Trasy rowerowe 54 | Drawa Przecinający Karyntię malowniczy szlak wokół rzeki Drawy to rowerowa uczta. 62 | Styryjski szlak wina Od miasta Graz m.in. przez Hartberg i Leibnitz – ta trasa pozwala odkryć wszystkie oblicza Styrii. Szlaki kulinarne 70 | Slow Food Travel Alpe Adria Pyszna podróż tropem najbardziej tradycyjnych smaków Karyntii. 76 | Schladming-Dachstein Makaron z cukinii z alpejskim serem czy gulasz z jajkami przepiórki – z tego styryjskiego regionu nie wyjedziecie głodni. 82 | Mostviertel Spacer pomiędzy kwitnącymi gruszami. 88 | Eisenstadt Z wizytą w stolicy Burgenlandu, czyli krainy łagodnie pofalowanych wzgórz, jezior i winnic. Szlaki miejskie 94 | Wiedeń Zachwyca wspaniałymi zabytkami i kulturą oraz znakomitym winem. 100 | Salzburg Miasto muzyki, czekolady i barokowej architektury. Ale też miejsce dla aktywnych. 104 | Innsbruck Elegancki, wyluzowany i energetyczny. Tu zdrowy styl życia odmieniany jest przez wszystkie przypadki. Trasy narciarskie 108 | Siedem miejsc na narty Podpowiadamy, w które narciarskie regiony warto się wybrać.