Monika Witkowska o „klątwie K2” i pożegnaniu z ośmiotysięcznikami. „Życie jest za krótkie na nudę”
Zaczęła zdobywać ośmiotysięczniki po czterdziestce, a na K2 stanęła jako 56-latka, odczarowując mit góry, która rzekomo „nie lubi kobiet”. W szczerej rozmowie Monika Witkowska – himalaistka, żeglarka i dziennikarka – opowiada o tym, dlaczego decyduje się zejść z najwyższych szczytów świata, jak „rozmawia” z górami i dlaczego marzenia to nie coś, co się spełnia, ale coś, co się… wykonuje.
Spis treści: Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Monika Witkowska to postać, której nie da się zamknąć w jednej definicji. Himalaistka, która zdobyła Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki, żeglarka, która opłynęła przylądek Horn, oraz autorka poczytnych książek. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska podróżniczka dzieli się refleksjami na temat współczesnego himalaizmu, kobiecej strategii przetrwania w ekstremalnych warunkach oraz odwagi, by w odpowiednim momencie powiedzieć „pas”. – „Dla mnie praca musi być połączona z pasją. Życie jest krótkie i nie ma czasu na marnotrawienie go na nudę” – podkreśla Witkowska. Czy K2 faktycznie nie lubi kobiet? Odczarowanie klątwy Przez dekady w środowisku wspinaczkowym krążyła legenda o „klątwie K2”. Statystyki były bezlitosne: przez pierwsze 50 lat od zdobycia szczytu niemal wszystkie kobiety, które na nim stanęły, ginęły krótko po sukcesie. Monika Witkowska, będąc drugą Polką w historii (po Wandzie Rutkiewicz), która zdobyła ten prestiżowy szczyt, patrzy na to z zupełnie innej perspektywy. – K2 było dla mnie kobietą. Wyczułam taką kumpelską chemię, dobre fluidy. Z kolei Broad Peak, z którego zjechałam nieprzytomna 300 metrów, był dla mnie facetem – wyznaje podróżniczka. Według niej rok 2022, w którym zdobyła szczyt, ostatecznie przełamał złą passę. W jej międzynarodowej grupie to właśnie kobiety miały statystycznie lepszy współczynnik wejść niż mężczyźni. – Myślę, że odczarowałyśmy tę górę. Wszystkie dziewczyny mają się dobrze i wchodzą na kolejne szczyty – dodaje z uśmiechem. Kobieca strategia: „Myślimy o tym, że trzeba jeszcze zejść” Witkowska zwraca uwagę na fundamentalne różnice w podejściu do ryzyka między płciami. Choć himalaizm nazywa sportem „egoistycznym”, przyznaje, że to właśnie kobieca empatia i odpowiedzialność często stają się gwarantem bezpieczeństwa. Kobiety rzadziej ulegają „gorączce szczytowej”, lepiej gospodarując siłami. – Mężczyźni mają często zadaniowe podejście: idą na szczyt. Kobiety jeszcze myślą o tym, że trzeba z niego zejść. To jest nasza strategia, która daje większe szanse na sukces – tłumaczy. Podkreśla również, że w górach wysokich najważniejsza jest „głowa”, a nie tylko przygotowanie fizyczne. Determinacja, pokora i umiejętność motywowania się w kryzysowych momentach to cechy, które pozwoliły jej stawać na najwyższych dachach świata w wieku, w którym wielu myśli o emeryturze. Dlaczego to koniec z ośmiotysięcznikami? Decyzja o zakończeniu przygody z najwyższymi górami świata nie była nagła. Monika Witkowska otwarcie mówi o kosztach, jakie niesie za sobą himalaizm – zarówno emocjonalnych, jak i finansowych. Strata wielu przyjaciół na każdej wyprawie oraz zmiana klimatu panującego w bazie sprawiły, że poczuła potrzebę zamknięcia tego rozdziału. – Ośmiotysięczniki to był ważny epizod, ale nie muszę mieć skompletowanych wszystkich czternastu szczytów. Zbyt wielu znajomych zginęło na moich oczach – wyznaje. Dodaje również, że współczesne góry wysokie tracą swój romantyzm na rzecz marketingu i pogoni za sławą. – Coraz więcej ludzi traktuje góry jako trampolinę do wybicia się, a dla mnie zawsze najważniejsze było przeżywanie wewnętrzne, a nie zaliczanie szczytów. Marzenia się „spełnia”, a nie „czekasz, aż się spełnią” Dla Moniki Witkowskiej wiek to tylko liczba. Autostopem podróżuje po Norwegii, planuje kolejne rejsy i wyprawy trekkingowe (m.in. na Ojos del Salado). Jej przesłanie dla innych kobiet jest proste: nigdy nie jest za późno na własną drogę. –Kto nie chce, szuka powodów, kto chce – szuka sposobów. Nawet jeśli nie miałam pieniędzy na K2, wiedziałam, że pojadę tam choćby nie wiem co. Myślałam: wrócę w sierpniu, to we wrześniu pojadę na jabłka do Holandii, żeby spłacić długi – wspomina. Jej zdaniem największą barierą jest nasz własny umysł. – Nic nie musicie, dużo możecie. Realizujcie swoje marzenia, bo życie jest tylko jedno. Posłuchaj całej rozmowy z Moniką Witkowską Rozmowę z Moniką Witkowską poprowadziła Iwona El Tanbouli-Jabłońska, dyrektorka artystyczna National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Zmarła ostatnia z triady wielkich przyrodniczek. Żegnamy Biruté Galdikas, która zrozumiała „ludzi lasu”
Są badania, które zaczynają się od hipotezy na tablicy i takie, które rozpoczyna wejście do dżungli. Historia pracy Biruté Galdikas należy do tej drugiej kategorii. Żegnamy ostatnią z triady wielkich przyrodniczek, która spędziła tysiące godzin z orangutanami w lasach Borneo. Jej zdjęcie trafiło na jedną najbardziej kultowych okładek National Geographic.
Spis treści: Ostatnia z legendarnych „Trimates” Borneo zmienia perspektywę Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas Rehabilitacja osieroconych orangutanów Żegnaj, Biruté Biruté Galdikas, „obrończyni orangutanów”, kanadyjska badaczka pochodzenia litewskiego i specjalistka w dziedzinie prymatologii, zmarła 24 marca 2026 roku po długiej i ciężkiej chorobie. Jej nazwisko stało się częścią opowieści o „Trimates” – trzech badaczkach wielkich małp – ale jej prawdziwy podpis widnieje gdzie indziej: w błocie ścieżek Borneo, w prowizorycznych obozach i godzinach spędzonych na patrzeniu, jak orangutany znikają w zieleni. Wielu mówi, że jako jedyna naprawdę je poznała. Ostatnia z legendarnych „Trimates” Galdikas była częścią słynnej triady badaczek wybranych przez Louisa Leakeya, znanego kenijskiego paleoantropologa brytyjskiego pochodzenia. Podczas gdy Jane Goodall badała szympansy, a Dian Fossey poświęciła się gorylom (i została zamordowana podczas próby ochrony dzikiej przyrody), Galdikas wybrała orangutany. Jej praca nie polegała na szybkich wnioskach, lecz na mozolnych, wieloletnich obserwacjach terenowych, które pozwoliły poznać prawdziwy rytm życia tych samotnych zwierząt, a nie tylko urywki ich zachowań. Było to szczególnie trudne, bo las deszczowy potrafi skutecznie ukryć nawet pomarańczowe futro. Wcześniej człowiek patrzył na wielkie małpy z zewnątrz: szybko, z dystansu, często przez filtr własnych wyobrażeń. Galdikas zbudowała wiedzę z tego, co powtarzalne, mozolne i pozornie nudne: godzin chodzenia, słuchania, wracania o świcie pod to samo drzewo. I dlatego jej historia jest dobra nie tylko dla miłośników przyrody, lecz także dla każdego, kto lubi opowieści o konsekwencji. Borneo zmienia perspektywę Galdikas wyjechała na Borneo w 1971 roku ze swoim ówczesnym mężem, fotografem Rodem Brindamourem. Skupiła się głównie na znanym z bujnej flory rezerwacie Tanjung Puting. Jeszcze nie wiedziała, że z tym miejscem zwiąże całe swoje życie naukowe. Jedna z pierwszych scen, które zapadły jej w pamięć, wydarzyła się – a jakże – w deszczu. Galdikas wracała do obozu, kulejąc, z raną po maczecie – zwykły wypadek w terenie, który przypomina, że dżungla nie jest dekoracją. I właśnie wtedy zauważyła orangutana na ziemi, przecinającego ladang (zarośnięte pole ryżowe) w drodze do drzew. To obserwacja, która zadziałała jak klin: rozszczelniła tradycyjny pogląd, że orangutany niemal nigdy nie schodzą na grunt. W nauce takie momenty mają ogromną wartość, bo nie są efektem sprytnej teorii, tylko uważności i gotowości, żeby przyznać: „to nie pasuje do tego, co dotąd mówiono”. W tle jej opowieści jest Camp Leakey – obóz nazwany na cześć Louisa Leakeya. Mokradła, pijawki, prowizoryczne schronienie i ścieżki wycinane w gęstwinie oznaczały ciągłą walkę o dostęp do miejsc, gdzie dało się obserwować zwierzęta. Ta surowość miała znaczenie praktyczne: uczyła, że jakość danych terenowych zależy od logistyki, zdrowia i wytrzymałości. A jeśli ktoś oczekiwał w nauce „szybkiej odpowiedzi”, Borneo odpowiadało inaczej: najpierw trzeba nauczyć się rytmu tego miejsca. Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas, które najlepiej tłumaczą, co odkrywa się w terenie Orangutan w języku malajskim oznacza „człowieka lasu”. To więcej niż ładna etymologia – to podpowiedź, że małpa ta jest nierozerwalną częścią konkretnego krajobrazu. Jakie historie z dżungli raportowała Galdikas? Bliskość, której się nie planuje: badaczka spotkała kiedyś na wąskiej ścieżce ogromnego samca. Zamiast sensacji, dostaliśmy zapis chwili, w której człowiek mierzy się z własnym odruchem strachu, ale go nie karmi. W jej opisie nie było brawury, lecz czysta obserwacja: światło na futrze, dystans, ruch zwierzęcia i cisza po jego zniknięciu. To lekcja dla każdego: w terenie nie jest najważniejsze to, by „wygrać” spotkanie, tylko by wyjść z niego z nową wiedzą. Ograniczenia własnych założeń: Galdikas udowodniła, że orangutany potrafią spędzać czas na ziemi dłużej, niż sądzono, a nawet odpoczywać na gruncie. Opisywała gniazda budowane nisko, na zwalonych pniach. To informacje o elastyczności gatunku, która w przypadku fragmentacji lasu może umożliwić mu przetrwanie. Walki i wycia: raporty Galdikas pokazały, że przyroda nie jest tylko łagodną pocztówką. Opisywała napięcia między samcami, przerażające okrzyki niosące się po lesie i brutalne walki o władzę. Rehabilitacja osieroconych orangutanów – najtrudniejszy rodzaj pomocy Jej sylwetki nie da się opowiedzieć bez wątku ratowania zwierząt. Pod jej wodzą Camp Leakey stał się sierocińcem dla młodych orangutanów porzuconych lub odebranych z niewoli. To najbardziej „ludzka”, ale i najtrudniejsza część tej historii. Temat ten łatwo idealizować, jednak w praktyce to proces długi i ryzykowny. Zbyt duża zależność od człowieka może utrudnić powrót do natury. Z opowieści Galdikas przebija prosta prawda: młode orangutany uczą się życia latami przy matce, więc człowiek nie jest w stanie „przyspieszyć natury” bez kosztów. Camp Leakey działał jak laboratorium empatii – opiekunowie musieli rozumieć, że sukcesem nie jest bliskość, lecz moment, w którym młody osobnik przestaje wracać do obozu i znika w lesie. W ochronie dzikich zwierząt najpiękniejszy finał bywa niewidoczny. Żegnaj, Biruté W przypadku Biruté Galdikas słowo „dziedzictwo” nie jest pustą formułą. Ono realnie przetrwa w wiedzy o orangutanach, w języku ochrony przyrody i w tym, jak wielu ludzi zaczęło traktować las tropikalny nie jak tło, lecz jak dom istot, które mają prawo przetrwać. Żegnamy badaczkę, która udowodniła, że cierpliwe patrzenie może być formą odwagi, a nauka – formą odpowiedzialności. Biruté Galdikas (10.05.1946 – 24.03.2026). Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grał według zasad systemu – i ocalił ponad tysiąc istnień. Historia Oscara Schindlera nie jest oczywista
Oskar Schindler – bawidamek, ryzykant i agent niemieckiego wywiadu, przy okazji był człowiekiem, który zaryzykował cały swój majątek i życie, by wyrwać z rąk machiny zagłady 1200 istnień. Mówimy tu o jednej z najbardziej niejednoznacznych postaci historycznych. Heroizm nie zawsze ma czyste ręce. Jednak czy w kontekście czynów, których dokonał, ma to jakiekolwiek znaczenie?
Spis treści: Jak Schindler został „gaunerem”? Małżeństwo z Emilie Pelzl Szpiegostwo i Abwehra Krakowskie imperium Oskara Schindlera Ewolucja postawy Lista Schindlera Od bohatera do bankruta Historia Oskara Schindlera nie jest czarno-biała, jak mogłoby się wydawać. Pozornie niemiecki przedsiębiorca wydaje się być postacią nieskazitelną. Nie można jednak nie wspomnieć, że w tym przypadku najwyższe poświęcenie przeplata się z egoizmem, a „narzędziem zbawienia” jest oportunizm. Nie zmienia to jednak faktu, że gdyby nie on, lista ofiar Holocaustu byłaby dłuższa. Jak Schindler został „gaunerem”? Oskar Schindler urodził się 28 kwietnia 1908 roku w Svitavach (Zwittau), przemysłowym mieście na Morawach, które w tamtym czasie były częścią Austro-Węgier. Był to wówczas wielokulturowy region, gdzie Morawianie koegzystowali z Niemcami sudeckimi i Żydami. Rodzina Schindlerów reprezentowała lokalną klasę wyższą. Ojciec Oskara, Johann, pracował w branży ubezpieczeniowej, ale bez większych sukcesów. Los odwrócił się, gdy zaczął sprzedawać generatory prądu dla rolnictwa i przemysłu. Matka, Francisca z domu Luserová, nazywana w rodzinie Fanny, była opisywana jako kobieta elegancka, ale borykająca się z nieustannymi problemami zdrowotnymi. Zmarła w 1935 roku, w wieku 53 lat. Edukacja i pierwsze skandale W szkole Schindler nie odnosił spektakularnych sukcesów. Co więcej, już wtedy ujawnił drzemiącą w nim skłonność do sięgania po nieszablonowe, a przy tym – także moralnie wątpliwe rozwiązania. Po ukończeniu szkoły podstawowej, uczęszczał do gimnazjum technicznego. Jego edukacja zakończyła się jednak już w 1924 roku. Młody Oskar został wydalony z placówki za fałszowanie dokumentów szkolnych. To właśnie wtedy wśród lokalnej społeczności zyskał przydomek „Schindler-gauner”, czyli krętacz, oszust. Poprawa nie przyszła z postępującym wiekiem. Uwielbiał luksusowy, wystawny i hulaszczy tryb życia, co nierzadko sprowadzało na niego problemy. Dwukrotnie został aresztowany za pijaństwo, najpierw w 1930, później w 1932 roku. Małżeństwo z Emilie Pelzl 8 marca 1928 roku Schindler ożenił się z córką majętnego rolnika ze Starego Maletína, Emilie Pelzl. Młoda para nie miała lekkiego startu. Rodzice wybranki Oskara nie widzieli w nim dobrego kandydata na męża dla swojej córki. Postrzegali go raczej jako człowieka nieodpowiedzialnego, a ich podejrzenia nie były bezpodstawne. Schindler szybko roztrwonił cały posag, jaki wniosła Emilie, a nie była to mała suma. 100000 koron czeskich wydał na swoje pasje i kochanki. Ich małżeństwo było dalekie od ideału, ale Pelzl trwała przy swoim mężu przez cały okres wojenny. Historycznie odegrała niezwykle ważną rolę. To właśnie ona sprawowała opiekę nad więźniami. Szpiegostwo i Abwehra W latach 30. Oskar Schindler podejmował próby prowadzenia własnego biznesu, ale wszystkie kończyły się fiaskiem. Tkwił w trudnej sytuacji finansowej, ale brak pieniędzy nie skłonił go do porzucenia wystawnego życia. To właśnie te czynniki pchnęły go w objęcia Abwehry, czyli niemieckiego wywiadu wojskowego. Od 1935 roku działał jako agent. Miał za zadanie zbierać informacje o czeskich instalacjach wojskowych, ruchach wojsk i infrastrukturze kolejowej. Był to wybór czysto oportunistyczny, choć ułatwiony przez rosnące nastroje narodowosocjalistyczne wśród Niemców sudeckich, skupionych wokół Partii Niemców Sudeckich Konrada Henleina, do której Schindler wstąpił w 1935 roku. 18 lipca 1938 roku został aresztowany przez czechosłowacki kontrwywiad w hotelu Ungar w Svitavach. Schindler został oskarżony o zdradę stanu, za co trafił do więzienia w Brnie. Paradoksalnie, moment, który mógł być końcem jego historii, okazał się początkiem zupełnie nowej drogi. Po układzie monachijskim został zwolniony na mocy ogólnej amnestii w październiku 1938 roku. Szybko wstąpił do NSDAP, stając się pełnoprawnym członkiem partii, co miało mu otworzyć drzwi do kariery w okupowanej Polsce. Krakowskie imperium Oskara Schindlera W 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Schindler dostrzegł w globalnym kryzysie szansę dla siebie. W październiku 1939 roku przybył do Krakowa. Przyświecał mu jasny cel – wzbogacić się na wojennej koniunkturze. Przejęcie fabryki „Rekord” Kluczowym elementem jego planu było przejęcie zakładu produkcyjnego. Wybór padł na upadłą fabrykę „Rekord” na ulicy Lipowej 4 na Zabłociu, która przed wojną produkowała naczynia emaliowane. 15 stycznia 1940 roku oficjalnie uruchomił Deutsche Emailwarenfabrik (DEF), potocznie zwaną „Emalią”. Schindler od początku wykazywał się niezwykłym zmysłem biznesowym. Wykorzystał fakt, że żydowska siła robocza była najtańsza. Wynagrodzenia płacone SS za więźniów były ułamkiem stawek rynkowych dla Polaków. Ekonomiczne wyrachowanie? Tak, jednak to właśnie chciwość Oskara stała się fundamentem systemu, który później pozwolił na ocalenie setek ludzi. Pod koniec 1942 roku, fabryka uzyskała status zakładu zbrojeniowego, co czyniło jej pracowników „niezbędnymi dla wysiłku wojennego” i chroniło ich przed natychmiastową wywózką do obozów zagłady. Rola Itzhaka Sterna i Abrahama Bankiera Nie można nie wspomnieć o wpływie, jaki na Schindlera wywarli jego żydowscy współpracownicy. Itzhak Stern stał się nie tylko mózgiem operacyjnym firmy, ale także „moralnym katalizatorem dla Oskara”. To właśnie on uświadomił Schindlerowi skalę niemieckich zbrodni i przekonał go, że fabryka może stać się azylem. Z kolei Abraham Bankier, bankrutujący właściciel „Rekordu”, pomógł mu poruszać się w zawiłościach czarnego rynku i finansowania przedsięwzięć w warunkach okupacyjnych. Dzięki nim Schindler zrozumiał, że w systemie totalitarnym pieniądze i łapówki są jedynym sposobem na obejście nieludzkiego prawa. Ewolucja postawy W 1943 roku przeprowadzona została likwidacja krakowskiego getta. Był to moment zwrotny w życiu Schindlera. Widok brutalnych egzekucji i bezmyślnego okrucieństwa SS wywołał u niego głęboki wstrząs. To wtedy egoistyczny cel pomnażania majątku ustąpił miejsca obsesyjnej wręcz chęci ratowania Żydów. Relacje z Amonem Göthem Żeby móc zrealizować swój plan, Oskar musiał nawiązać stosunki towarzyskie z Amonem Göthem. Wspólne libacje, dostawy luksusowych towarów z czarnego rynku i gigantyczne łapówki pozwoliły Oskarowi na wynegocjowanie zgody na budowę własnego podobozu na terenie fabryki DEF. Dzięki temu więźniowie pracujący dla Schindlera nie musieli znosić nieludzkich warunków obozu w Płaszowie i codziennie narażać się na śmierć z ręki sadystycznego i nieobliczalnego komendanta. W podobozie na Zabłociu panowały o wiele lepsze warunki. Lista Schindlera W 1944 roku Niemcy przegrywali na froncie wschodnim. Rozpoczęli wówczas likwidację obozów i zakładów przemysłowych w Polsce, by zatrzeć ślady swych zbrodniczych działań. Schindler podjął wówczas najbardziej brawurową decyzję w swoim życiu: postanowił przenieść fabrykę wraz z pracownikami do Brünnlitz w swoim rodzinnym Kraju Sudetów. Tworzenie listy ocalenia Dzięki wpływom i posiadanym funduszom udało mu się przekupić urzędników w Inspektoracie Uzbrojenia i uzyskać zgodę na relokację zakładu. Kluczową postacią w tworzeniu listy był Mieczysław Pemper, który jako osobisty sekretarz Götha miał dostęp do tajnych raportów o planowanej likwidacji fabryk. Pemper, we współpracy z Itzhakiem Sternem i przy użyciu nazwisk dostarczonych przez Marcela Goldberga, przygotował spis około 1200 osób. Transporty rozpoczęły się w październiku 1944 roku. Jednak nie wszystko szło zgodnie z planem. Transport z 300 kobietami omyłkowo trafił do Auschwitz-Birkenau. Schindler, wykazując się niebywałą determinacją, wysłał swoją sekretarkę z łapówkami (m.in. diamentami i obietnicą wypłaty 7 marek dziennie za pracownicę), co doprowadziło do jedynego znanego przypadku, gdy tak duża grupa ludzi żywa opuściła komory gazowe fabryki śmierci. Ratunek więźniów z Goleszowa W styczniu 1945 roku, w samym środku mroźnej zimy, pod bramę fabryki w Brünnlitz podstawiono dwa zaplombowane wagony z 120 więźniami z Goleszowa. Emilie Schindler odegrała tu kluczową rolę – powstrzymała komendanta SS przed odesłaniem transportu, a Oskar przekonał go, że więźniowie są mu niezbędni do pracy. Od bohatera do bankruta Po 9 maja 1945 roku, jako nazista i były szpieg, Schindler musiał uciekać przed Armią Czerwoną. Schronił się w Niemczech, gdzie kilka lat spędził w nędzy, do której nie przywykł. W 1949 roku wyemigrował do Argentyny, gdzie starał się odbudować finansową potęgę. Wszystkie przedsięwzięcia, których się podejmował, kończyły się jednak fiaskiem. W obliczu osobistej porażki, zdecydował się na powrót do Niemiec, zostawiając Emilie w Argentynie bez środków do życia. Tam podejmował kolejne próby biznesowe, ponownie z marnym skutkiem. Oskar Schindler, niegdyś potężny przemysłowiec, spędził ostatnie lata życia w skromnym mieszkaniu, utrzymując się głównie z darów i emerytury wypłacanej przez Schindlerjuden i organizacje żydowskie. Zmarł 9 października 1974 roku. Zgodnie z jego ostatnią wolą, ciało Oskara przewieziono do Izraela. Spoczął na katolickim cmentarzu, na Górze Synaj w Jerozolimie. Do dziś jego grób jest miejscem pielgrzymek ocalonych i ich rodzin, którzy kładą tam kamienie w geście żydowskiej tradycji pamięci. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”: Dla sąsiadów jestem miłą panią z parteru
W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera, właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam. Myślę, że dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość – mówi dr Maria Jadwiga Minakowska, filozofka, genealożka, transpłciowa aktywistka i twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”.
Maria Jadwiga Minakowska (ur. 13 czerwca 1972 w Olsztynie) – polska filozofka, genealożka i demografka historyczna, doktor nauk humanistycznych oraz twórczyni dużych baz genealogicznych. Znana przede wszystkim jako twórczyni projektów genealogicznych Wielka Genealogia Minakowskiej oraz Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego, które gromadzą dane o setkach tysięcy osób powiązanych z elitami historycznymi Polski i Europy Środkowej. Publikuje prace z zakresu genealogii, demografii historycznej i analizy sieci społecznych. W 2024 r. ogłosiła tranzycję płciową i przyjęła imię Maria Jadwiga; wcześniej znana była jako Marek Jerzy Minakowski. Angażuje się również w działalność publiczną i społeczną, m.in. w dyskusje dotyczące miejsca osób transpłciowych w Kościele katolickim oraz w życiu publicznym. Bała się pani transpłciowego coming outu? Bałam się. Ale szybko zrozumiałam, że ten mój strach to papierowy tygrys, który się przewrócił, gdy mocniej tupnęłam nogą. Spodziewałam się zderzenia ze ścianą, a okazało się, że jestem jak czołg, który wjechał w makietę zamku. Pani pozycja naukowa? Nie ucierpiała ani trochę. Znajomi na konferencjach naukowych przyjmują mnie zupełnie normalnie, na zasadzie: „cóż, przyjeżdżał kolega, teraz przyjeżdża koleżanka”. Biznes? Jest pani m.in. twórczynią Wielkiej Genealogii Minakowskiej i serwisu Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego. Użytkownicy moich baz genealogicznych nie zrezygnowali z abonamentu tylko dlatego, że na stronie internetowej kiedyś było napisane „Wielka Genealogia Minakowskiego”, a teraz jest „Minakowskiej”. Z tranzycją też poszło łatwo? Łatwiej niż myślałam. Tempo było błyskawiczne, od dnia coming outu do zakończenia tranzycji minęło 14 miesięcy, ale w takich sprawach działam szybko, magisterkę zrobiłam w zaledwie trzy lata. Pani rodzice nie żyją, więc nie musiała pani robić upokarzającej procedury pozywania rodziców o błędne ustalenie płci, której jeszcze do niedawana wymagało polskie prawo. Zastanawiała się pani, jak by zareagowali? Od dziecka byłam inna niż większość rówieśników, więc rodzice byli przyzwyczajeni do moich „dziwactw”. Odpowiadali na nie akceptującym dystansem, więc jestem przekonana, że by mnie nie odrzucili. Mama pewnie by powiedziała, że już wcześniej coś przeczuwała. Tata skomentowałby jednym słowem: „aha…”. Siostra? Choć jest zaangażowaną katoliczką, w pełni mnie akceptuje. Większość znajomych też. Mieszkam teraz w Tarnowie, więc w jednym z tamtejszych klubów zrobiłam dla nich z okazji zakończenia tranzycji imprezę. Nazwałam ją „chrzcinami”, bo zmieniałam swoje imię. Anna Grodzka przysłała osobiste życzenia i skomponowaną przez siebie muzykę. Było też rytualne przechodzenie przez bramę z kwiatów. Tarnów nie jest najbardziej progresywnym miastem w Polsce… To stolica najbardziej katolickiej diecezji w Polsce, z najwyższym odsetkiem praktyk religijnych i frekwencji na katechezie. Ale czuję się w nim świetnie. Dla sąsiadów jestem po prostu miłą panią z parteru, która mówi dzień dobry i przyjmuje księdza po kolędzie. A że wcześniej była łysym facetem z długą brodą? Dla większości to chyba bez znaczenia. Nie miała pani negatywnych reakcji? Gdy jeszcze wyglądałam jak mężczyzna, ale już pomalowałam sobie brodę na różowo, usłyszałam na ulicy „pedał”. Teraz, po tranzycji, to się już nie zdarza. Kilka osób zaczęło udawać, że mnie nie zna, ale nigdy nie mieli odwagi nic powiedzieć. Sporo ludzi, zwłaszcza młodych, podchodzi i gratuluje albo dziękuje. Generalnie czuję się tu u siebie. Nie chce pani robić rewolucji obyczajowej? To nie w moim stylu. Jestem konserwatystką. Jako genealożka i badaczka społeczna gromadziłam dane o setkach tysięcy ludzi z różnych epok, od średniowiecza do współczesności. To uczy pewnej pokory i powściągliwości. Wiem, że społeczeństwo ma swoje reguły i zależności i nie mam zamiaru z tym walczyć. A jednak została pani transpłciową aktywistką. Bo wierzę, że tkwiąc na konserwatywnych pozycjach mam do spełnienia misję. Przyświecają mi słowa „Traktatu moralnego” Czesława Miłosza: „Lawina bieg od tego zmienia / po jakich toczy się kamieniach”. Nie walczę z mechanizmami społecznymi, lecz próbuję je wykorzystać w celu normalizacji transpłciowości. A że jestem doktorem filozofii, w dodatku po wieloletniej psychoterapii, to mam narzędzia, żeby to nazwać i opisać. Pozostając w terminologii nauk społecznych, pani tranzycja wiąże się ze spektakularną deklasacją. Dla ludzi patrzących z zewnątrz wcześniej była pani heteroseksualnym mężczyzną, cenionym naukowcem z Krakowa. Teraz funkcjonuje pani jako transpłciową kobietą. Używając języka francuskiego socjologa Pierre'a Bourdieu, miałam na tyle dużo kapitału kulturowego i społecznego, że mogłam sobie na taką „deklasację” pozwolić. Cena, jaką zapłaciłam za tranzycję, jest w sumie niewielka – trochę negatywnych komentarzy w internecie plus utrata kilku facebookowych znajomych. Wiem jednak, że nie każdy ma ten przywilej. W Polsce są transpłciowi nastolatkowie, których rodzice wyrzucają z domu, bo uważają, że przynoszą hańbę rodzinie. Nie stać ich na tranzycję, a czasem nawet na mieszkanie. W jakimś sensie czuję się odpowiedzialna także za nich, stąd mój aktywizm. Jako dr Marek Jerzy Minakowski, znany genealog, a także twórca i marszałek Stowarzyszenia Potomków Sejmu Wielkiego, była pani raczej bohaterką prawej strony politycznej. W 2016 r. „Polityka” napisała nawet, że jestem jednym z głównych architektów polityki historycznej Prawa i Sprawiedliwości. W rzeczywistości zawsze uważałam, że bliżej mi do ideowego centrum. Skąd w takim razie podejrzenie o związki z prawicą? W 2006 r. w stworzonej przez siebie internetowej „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego” opublikowałam genealogię braci Kaczyńskich. Trafił na nią dziennikarz TVN24 i zrobił ze mną wywiad. A że miał wyczucie newsa, to w tytule napisał, że Lech Kaczyński pochodzi od Bolesława Krzywoustego. To była prawda? Pewnie lekko podkoloryzowana, ale na podstawie moich ustaleń rzeczywiście dało się taką tezę postawić. Nagle najważniejsze polskie media zaczęły publikować sensacyjne artykuły pod hasłem: „Kaczyńscy wywodzą się od Mieszka I”. O sprawie napisała także prasa zagraniczna, m.in. ukraińska i niemiecka. Dzięki TVN24 z faktu naukowego, znanego jedynie niewielkiemu gronu specjalistów, zrobiła się sensacja na całą Polskę. Jak to pani przyjęła? Z satysfakcją. Od lat starałam się upowszechniać wiedzę na temat ciągłości między światem I Rzeczypospolitej a współczesnością. I nagle ta wiedza trafiła pod strzechy! Przy okazji stałam się wtedy osobą publiczną, wywiady ze mną zrobił i Robert Mazurek z „Rzeczpospolitej” i Joanna Lichocka, wtedy jeszcze dziennikarka „Gazety Polskiej”. Te znajomości przetrwały? Moje kontakty z przedstawicielami prawej strony nadal są na ogół poprawne. Joanna Lichocka w jednym z wywiadów nazwała mnie niedawno „panią Marią”, historyk prof. Andrzej Nowak na konferencji naukowej przepuszczał mnie w drzwiach, a z Magdaleną Gawin, byłą wiceminister kultury w rządach Beaty Szydło i Mateusza Morawieckiego, przeszłyśmy na „ty” i dziś jestem dla niej Marysią. Są tacy, którzy się odwrócili? Dwie znane prawicowe dziennikarki zaczęły mnie publicznie hejtować w internecie. Jedna z nich pod moim zdjęciem, na których mam różowe włosy i sukienkę, napisała, że to obrzydlistwo. Druga – że dla niej zawsze pozostanę mężczyzną. A jeden z prawicowych publicystów wyrzucił mnie na Facebooku ze znajomych. To chyba wszystko. Pani sama kiedyś była dziennikarką. Tworzyłam w Polsce początki dziennikarstwa internetowego, od 1997 r. pracowałam w Onecie, wkrótce zostałam szefową tamtejszej redakcji gospodarczej. Byłam jedną z nielicznych osób, która łączyła umiejętności ścisłe i humanistyczne. Z jednej strony miałam bowiem na koncie doktorat łączący historię i logikę i seminarium u prof. Ryszarda Legutki na Uniwersytecie Jagiellońskim, z drugiej - błyskawicznie się uczyłam kodów programowania. A genealogia? Jak się zaczęła ta przygoda? Od digitalizacji starych herbarzy. Chodziło o to, żeby zamiast kartkować opasłe tomy, można było wszystko znaleźć w internecie. Z czasem przerodziło się to w zainteresowania naukowe, zaczęłam się zajmować genealogią elit Rzeczypospolitej od X do XXI w. Wygłaszałam referaty na sympozjach w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk, miałam odczyty w Polskim Towarzystwie Heraldycznym, opowiadałem o tym nawet w litewskim Sejmie. W 2011 r. odeszłam z Onetu i zajęłam się własną działalnością genealogiczną, naukowo afliliując się przy środowisku demografów historycznych działających w zespole przy Polskiej Akademii Nauk. Demografia historyczna? Co to za dziedzina nauki? Dość wąska, można by powiedzieć elitarna. Przyglądamy się temu, jak liczne były przed wiekami rodziny, w jakim wieku ludzie brali ślub, jak na ich długość życia wpływały epidemie czy wojny. W czasopiśmie naukowym „Przeszłość demograficzna Polski” publikowałam artykuły m.in. na podstawie analizy prawie pół miliona nekrologów opublikowanych w sześciu największych polskich gazetach od połowy XIX w. Zbadałam też wszystkie akty urodzenia krakowskich Żydów w XIX wieku. Uwielbiam pracę z danymi i rekonstruowanie na ich podstawie pajęczyny powiązań społecznych. Benedyktyńska praca… Długo nie rozumiałam, jak to się dzieje, że tak łatwo wpadam w wieloletnie, gigantyczne projekty, do których inni nie mają cierpliwości. W 2024 r., niemal równolegle z opinią o transpłciowości dostałam diagnozę autyzmu. Wcześniej nie podejrzewałam, że jestem w spektrum, bo od zawsze byłam wysokofunkcjonująca, przyjęto mnie do Mensy, a w wieku 26 lat obroniłam doktorat. Żeby napisać pracę poświęconą logice formalnej przed Arystotelesem nauczyłam się starożytnej greki i przeczytałam w oryginale Homera, Herodota i całego Platona. Myślę, że spektrum autyzmu bardzo mi w tym pomogło. A jak spektrum autyzmu przekłada się na pani pracę genealogiczną? Genealogia wymaga żmudnej i długotrwałej pracy, a czasem także specyficznych umiejętności, które dla wielu wydają się mało sensowne i jeszcze mniej ciekawe. Żeby badać księgi metrykalne krakowskich Żydów musiałam się nauczyć odręcznego pisma niemieckiego z XIX wieku. Spektrum autyzmu rzutuje też na moje podejście metodologiczne. Badam ludzi jak entomolog mrówki, wyciągając wnioski odnośnie całego „mrowiska”. To na swój sposób fascynujące, bo pozwala się przyglądać mechanizmom, z których sami uczestnicy zapewne nie zdawali sobie sprawy. Mrówka nie wie, dlaczego podążą w mrowisku taką, a nie inną drogą, a przecież nie ma w tej jej trasie przypadku. Dzięki prof. Tomaszowi Zareckiemu, socjologowi z Uniwersytetu Warszawskiego, z którym współpracuję, zaraziłam się teorią kapitału społecznego Pierre’a Bourdieu, którego już wspominałam. Dzięki niej możemy wyjaśniać, jak dawniej przebiegało i na czym polegało dziedziczenie pozycji społecznej. W pani przypadku spektrum autyzmu okazało się supermocą? W pewnym sensie tak. Wielu znajomych trochę z podziwem, a trochę z ironią, mówiło, że przepisuję do komputera „książki telefoniczne” sprzed wieków, a później umiem wyciągnąć z tego naukowe wnioski. Jednocześnie ta moja „supermoc” stała się dla mnie przekleństwem. Dlaczego? W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera. Właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam i że ma ono swoje potrzeby. Myślę, że właśnie dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość. Wydaje mi się, że osobom w spektrum łatwiej jest ignorować dysforię płciową, bo od dzieciństwa funkcjonujemy trochę na marginesie. W dzieciństwie rówieśnicy nie chcą się z nami bawić w piaskownicy, a w dorosłym życiu otoczenie traktuje nas jak dziwaków. Dzięki temu, a właściwie przez to nauczyłam się skutecznie ignorować swoje emocje, zresztą do dziś nie umiem ich dobrze rozpoznawać i nazywać. Jak to się przejawia? Uświadamiam sobie, że jestem smutna lub wzruszona dopiero wtedy, gdy czuję łzy na policzkach. Wiem że jestem napięta, kiedy czuję drżenie mięśni. To się teraz powoli zmienia, po wieloletniej terapii i diagnozach. Co ciekawe, ja też się zmieniam. Zawsze byłam odludkiem, w młodości chciałam nawet zostać eremitą. Szczerze mówiąc nie miałabym wtedy nic przeciwko temu, żeby ktoś mnie zamurował w klasztornej celi i raz dziennie podawał przez okienko jedzenie. Teraz udzielam się w mediach i działam aktywistycznie. Do tego stopnia, że z powodu dużej liczby odsłon na moim profilu Facebook zaczął się ze mną dzielić wpływami z reklam. Zarobiłam już 227 dolarów! Jak się pani czuje w tym nowym wydaniu? Zaskakująco dobrze. Z przyjemnością odnajduję się jako transpłciowa influenserka, którą ku swojemu zaskoczeniu zostałam. Przy okazji stałam się osobą bardzo towarzyską i społecznie aktywną. Trochę się tylko boję, że ten aktywizm to kolejna królicza nora, w którą wpadłam. I że wyjdę z niej dopiero wtedy, gdy w Polsce już wszyscy się znudzą osobami trans, powiedzą, że właściwie nie ma się już o co spierać i nas zaakceptują. Rozmawiał Marcin Dzierżanowski
To jedna z najmroczniejszych postaci XX wieku. „Rzeźnik z Lyonu” przez lata unikał kary dzięki współpracy z USA
Klaus Barbie z okrutną precyzją realizował politykę Trzeciej Rzeszy. Przez swoją lojalność wobec zbrodniczego systemu i czyny, których dopuścił się podczas wojny, stał się jednym z najbardziej poszukiwanych przestępców wojennych na świecie. Pełen cynizmu, nawet po upadku III Rzeszy czuł się nietykalny. Został współpracownikiem USA, ale sprawiedliwość w końcu zatriumfowała, a Barbie dokonał żywota w celi więziennej, w tym samym mieście, które niegdyś terroryzował.
Spis treści: Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Biurokrata zagłady Terror w Lyonie Barbie w służbie USA Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem Pułapka de Hoyosa Proces w Lyonie Szacuje się, że zbrodniarz noszący przydomek „Rzeźnik z Lyonu” osobiście doprowadził do śmierci ponad 4000 osób i wysłał do obozów zagłady 7500 Żydów, z których większość zakończyła życie w komorze gazowej obozu Auschwitz-Birkenau. Nie oszczędzał nikogo. Miał na sumieniu nawet dzieci. Do końca uważał się za nazistę, a okrutne czyny, których się dopuścił, przepełniały go dumą. Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Nikolaus „Klaus” Barbie przyszedł na świat 25 października 1913 roku w Bad Godesberg, malowniczo położonym miasteczku w pobliżu Bonn. Urodził się jako nieślubne dziecko. Jego ojciec, również Nikolaus, był nauczycielem, ale to nie pedagogika ,a trauma wojenna definiowała jego postawę. Jako weteran walk pod Verdun, ranny w szyję i zgorzkniały, stał się człowiekiem surowym, skłonnym do nadużywania alkoholu i brutalnej dyscypliny wobec syna. W 1933 roku, w tym samym, w którym Hitler doszedł do władzy, zmarł ojciec Klausa. To wydarzenie zamknęło przed nim drogę do studiów teologicznych. Osierocony, nie mógł sobie pozwolić na kontynuowanie nauki, więc zamiast służyć Bogu, młody Klaus zdecydował się poświęcić nowemu bożkowi Niemiec – Führerowi. Dzięki zaangażowaniu w Hitlerjugend i wolontariacie w obozie pracy w Szlezwiku-Holsztynie, drzwi do kariery w SS stanęły przed nim otworem. Do zbrodniczej organizacji wstąpił 26 września 1935 roku. Biurokrata zagłady Barbie nie trafił na front jako zwykły żołnierz. Dzięki swojemu nieprzeciętnemu intelektowi i wręcz fanatycznemu oddaniu sprawie, wstąpił do Sicherheitsdienst, czyli wywiadu SS. To właśnie tam przeszedł intensywne szkolenie w kwaterze głównej na Alexanderplatz w Berlinie, gdzie uczył się metod przesłuchań i inwigilacji. Praca w oddziale obyczajowym, polegająca na tropieniu prostytutek, homoseksualistów i Żydów, zradykalizowała go i pozbawiła resztek empatii. W 1940 roku III Rzesza podbiła Holandię. Dla Barbiego była to szansa na „wykazanie się w terenie”. Skierowany do Amsterdamu, do Centralnego Biura Emigracji Żydowskiej (Zentralstelle für jüdische Auswanderung), stał się prawą ręką Willy’ego Lagesa. To tam Barbie nauczył się, że ludobójstwo to przede wszystkim logistyka i skrupulatne listy nazwisk. W 1941 roku odegrał istotną rolę w tłumieniu strajku w Amsterdamie. Tym samym udowodnił, że nawet w walce z cywilami nie cofnie się przed użyciem najbrutalniejszych środków. Szybko awansował, otrzymując stopień SS-Untersturmführera i Krzyż Żelazny II klasy w uznaniu jego „gorliwości”. Terror w Lyonie W 1942 roku został wysłany do Francji. Po krótkim pobycie w Dijonie, awansował na szefa Gestapo Lyonie. Nie trafił tam przypadkiem. Lyon stanowił serce francuskiego ruchu oporu, a labirynt ulic i korytarzy był idealnym miejscem dla partyzanckich działań. Zadaniem Barbiego było zmiażdżenie tego oporu za wszelką cenę. Siedziba Gestapo w hotelu Terminus stała się synonimem piekła na ziemi. To właśnie tam Barbie osobiście nadzorował i przeprowadzał okrutne tortury. Ofiary opisywały go jako człowieka, który podczas bicia czy topienia więźnia w lodowatej wodzie z amoniakiem potrafił zachować zimny spokój, a nawet głaskać kota siedzącego mu na kolanach. Do najtragiczniejszych wydarzeń, związanych z pobytem Barbiego w Lyonie, zalicza się aresztowanie Jeana Moulina. Człowiek, który zjednoczył francuskie podziemie przez 21 dni był poddawany niewyobrażalnie okrutnym praktykom. Gestapowcy łamali mu kości i przypalali skórę. Mimo bólu, którego nie można sobie nawet wyobrazić, Moulin nie ugiął się i nie wydał nikogo. Zbrodnią, która najbardziej wstrząsnęła opinią publiczną, był najazd na Izieu. 6 kwietnia 1944 roku Barbie wydał rozkaz aresztowania dzieci ukrywających się w tamtejszym sierocińcu. W telegrafie do Paryża meldował o „oczyszczeniu” placówki, a dzieci nazywał wprost „towarem” do wysyłki na wschód. Barbie w służbie USA W 1945 roku III Rzesza upadła. Niektórzy naziści postanowili zakończyć życie na własnych zasadach, a wielu znalazło schronienie w Ameryce Południowej. Klaus Barbie postanowił ukryć się w Niemczech. Wiedział jednak, że nie uda mu się pozostać niezauważonym. W związku z tym, postanowił zrobić to, co potrafił najlepiej – zaczął manipulować, tym razem nie swoimi ofiarami, a nowymi panami sytuacji. Już w 1946 roku rozpoczął współpracę z amerykańskim CIC – Counter Intelligence Corps. To jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w powojennej historii. Amerykanie, choć początkowo udawali nieświadomość, doskonale wiedzieli, z kim mają do czynienia. Jednak uznali „Rzeźnika z Lyonu” za zbyt cenny nabytek, by oddać go Francuzom. Dla oficerów CIC Barbie był „wybitnym ekspertem od komunistów”. W realiach rodzącej się zimnej wojny, jego wiedza o francuskich strukturach lewicowych i rozbudowana sieć informatorów, którą dysponował, były dla Amerykanów ważniejsze od sprawiedliwości. Przez kilka lat Barbie żył pod ochroną USA jako opłacany agent, mimo że francuskie sądy dwukrotnie skazywały go zaocznie na karę śmierci. Ekstradycja nie wchodziła w grę Kiedy presja Francji na ekstradycję stała się nie do zniesienia, CIC nie wydało Barbiego przed oblicze sądu. Zamiast tego w 1951 roku zorganizowano jego ucieczkę tzw. „szczurzym szlakiem”. Wykorzystując kontakty z chorwackim księdzem Krunoslavem Draganoviciem, Barbie wraz z żoną i dwójką dzieci wyjechał do Boliwii pod nowym nazwiskiem – Klaus Altmann. Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem W boliwijskich realiach nazistowski zbrodniarz zaczął rozkwitać. Klaus Altmann stał się wpływową postacią w La Paz i Cochabambie. Jego umiejętności z okresu Gestapo okazały się niezwykle przydatne dla boliwijskich dyktatorów. Barbie doradzał im w kwestiach bezpieczeństwa wewnętrznego, szkoląc boliwijskie służby w technikach tortur i tłumienia opozycji politycznej. Jako współzałożyciel firmy Transmaritima Boliviana, zajmował się handlem bronią na wielką skalę. Paradoksalne było to, że firma żeglugowa działała w kraju niemającym dostępu do morza, co dobitnie świadczyło, że była jedynie przykrywką dla brudnych interesów. Barbie otrzymał nawet stopień podpułkownika w boliwijskiej armii i paszport dyplomatyczny, który pozwalał mu na swobodne wizyty w Europie i USA. W latach 70. i 80. Barbie stał się kluczowym graczem w raczkującym jeszcze handlu kokainą na ogromną skalę. Współpracował z Roberto Suárezem Gómezem, a nawet spotkał się z samym Pablo Escobarem, by oferować ochronę transportów narkotyków w zamian za fundusze na walkę z komunizmem. Pułapka de Hoyosa Wydawało się, że „Rzeźnik z Lyonu” uniknie sprawiedliwości. Jednak w 1971 roku na jego trop wpadli Beate i Serge Klarsfeldowie, słynni łowcy nazistów. Dzięki ich determinacji świat dowiedział się, że Klaus Altmann to w rzeczywistości Klaus Barbie. Przełomem był rok 1972, kiedy francuski dziennikarz Ladislas de Hoyos namówił Barbiego na wywiad. Altmann twierdził, że nie mówi po francusku, więc rozmowa odbywała się w języku niemieckim. Jednak w kluczowym momencie de Hoyos zadał mu pytanie po francusku, a ten odruchowo odpowiedział. Mało tego, dał się nabrać na prostą sztuczkę, biorąc do ręki przedmioty, które podawał mu dziennikarz. Na wszystkich pozostawił swoje odciski palców i tym samym ostatecznie rozwiał wszelkie wątpliwości. Proces w Lyonie Klaus Barbie został aresztowany i wydany Francji dopiero w 1983 roku, gdy do władzy w Boliwii doszedł rząd demokratyczny. Jego proces, który rozpoczął się w maju 1987 roku, stał się wydarzeniem o skali globalnej. Obroną Barbiego zajął się Jacques Vergès, znany jako „adwokat diabła”. Obrońca przyjął dość nietypową strategię. Zamiast bronić klienta przed zarzutami, atakował francuski system kolonialny, oskarżając Francję o podobne zbrodnie. Ta cyniczna linia obrony miała na celu relatywizację winy, ale w obliczu zeznań ocalałych okazała się nieskuteczna. 4 lipca 1987 roku sąd przysięgły w Lyonie uznał Barbiego za winnego wszystkich zarzucanych mu zbrodni przeciwko ludzkości i skazał go na dożywotnie więzienie. 25 września 1991 roku zbrodniarz zmarł na białaczkę w więzieniu Saint-Joseph w Lyonie. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Król Władysław zgadzał się na wszystko. W jego czasach Jagiellonowie zasiadali na 4 europejskich tronach
W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak przybliża postać jednego z najmniej znanych Jagiellonów. Władysław Jagiellończyk, król Czech i Węgier, bywa zapamiętany jako władca słaby – ten, który na wszystko się zgadzał. To jednak za jego czasów Jagiellonowie stworzyli coś na kształt środkowoeuropejskiej wspólnoty politycznej, obejmującej kilka tronów i utrzymywanej dzięki rodzinnej współpracy.
Spis treści: Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Jagiellonowie na czterech tronach Bracia, którzy współpracowali Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach W historii Jagiellonów łatwo skupić się na wielkich królach zasiadających na tronie w Krakowie – a pominąć tych, którzy budowali potęgę dynastii poza jego granicami. Władysław Jagiellończyk, władca Czech i Węgier, przez lata pozostawał w cieniu bardziej znanych braci. Tymczasem to właśnie on odegrał kluczową rolę w stworzeniu jagiellońskiej dominacji w Europie Środkowej – choć jego sposób rządzenia do dziś budzi pytania i kontrowersje. O tym mniej znanym w Polsce władcy z dynastii Jagiellonów opowiada prof. Bożena Czwojdrak, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Najlepiej wykształcony z synów Kazimierza Władysław był uczniem Jana Długosza i – jak podkreśla prof. Czwojdrak – wyróżniał się na tle rodzeństwa. Odebrał staranne wykształcenie, mówił płynnie kilkoma językami i swobodnie poruszał się w świecie dyplomacji. W historii zapisała się sytuacja, gdy młody królewicz przywitał włoskiego posła w jego ojczystym języku – ku jego autentycznemu zachwytowi. Kompetencje dyplomatyczne Władysława nie budziły wątpliwości. A jednak historia zapamiętała go inaczej. Przydomek „król bene” (od łacińskiego „dobrze”) nie był komplementem – odnosił się do jego skłonności do zgadzania się na postulaty możnych. Czy rzeczywiście brakowało mu ambicji? A może była to świadoma strategia rządzenia w skomplikowanej rzeczywistości politycznej Czech i Węgier? W państwach tych silna pozycja elit ograniczała władzę monarchy, a kompromis często okazywał się jedyną drogą do utrzymania stabilności. Jagiellonowie na czterech tronach – Droga Władysława do władzy nie była przypadkowa. Tron czeski objął dzięki porozumieniu swojego ojca, Kazimierza Jagiellończyka, z Jerzym z Podiebradów. Niedługo później został również królem Węgier. Choć sam nie wykazywał szczególnej ekspansywności, znalazł się w centrum jednego z najważniejszych projektów politycznych epoki – rozszerzenia wpływów Jagiellonów w Europie Środkowej. – opowiada prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska. W tym samym czasie jego bracia obejmowali kolejne władze: Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zygmunt Stary zasiadali na tronie w Krakowie. W efekcie dynastia kontrolowała równocześnie kilka kluczowych państw regionu. Jak zauważa prof. Czwojdrak, była to sytuacja niemal bez precedensu – rodzinna sieć władzy, oparta nie tylko na polityce, ale też na relacjach osobistych. Bracia, którzy współpracowali Jagiellonowie utrzymywali ze sobą bliskie kontakty, korespondowali i wspierali się politycznie. Zygmunt Stary jeszcze jako młody książę spędził wiele czasu na dworze węgierskim Władysława, ucząc się realiów rządzenia poza Polską. Ta współpraca sprawiała, że mimo podziału na różne państwa dynastia działała w pewnym sensie wspólnie. Postać Władysława Jagiellończyka wymyka się prostym ocenom. Z jednej strony – władca ustępliwy, z drugiej – człowiek dobrze wykształcony i sprawny dyplomata, który potrafił utrzymać władzę w trudnych warunkach politycznych. Być może jego rządy najlepiej opisuje napięcie między ambicją a kompromisem – napięcie, które definiowało całą epokę Jagiellonów w Europie Środkowej. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Król incognito w kokpicie. Przez lata w tajemnicy woził pasażerów po Europie
Przez lata woził pasażerów po Europie, nie zdradzając swojej tożsamości. Król Niderlandów Willem-Alexander był aktywnym pilotem liniowym, łącząc obowiązki monarchy z pasją do latania.
Spis treści: Król za sterami samolotu Pasażerowie nie mieli pojęcia Co dalej z lataniem króla? Willem-Alexander to jeden z nielicznych monarchów na świecie, którzy prowadzili tak „zwyczajne” życie zawodowe. Jako drugi pilot w KLM przez lata uczestniczył w regularnych lotach pasażerskich, pozostając anonimowy dla większości podróżnych. Jego historia to niezwykłe połączenie królewskiej funkcji i codziennej pracy w kokpicie. Król za sterami samolotu KLM potwierdził, że król Niderlandów przez długi czas latał jako co-pilot na Boeingach 737, obsługując regularne rejsy pasażerskie w Europie. Używał przy tym pseudonimu „Meneer van Buren”, co pozwalało mu zachować prywatność i funkcjonować jak każdy inny członek załogi. Jako pilot liniowy musiał spełniać te same wymagania co inni – przechodził regularne szkolenia, testy symulatorowe i badania medyczne, a także utrzymywał odpowiednią liczbę godzin w powietrzu, by zachować licencję. Latanie nie było więc symboliczną pasją, lecz realną, wymagającą odpowiedzialności pracą. Regularne loty – często kilka razy w miesiącu – były dla monarchy sposobem na oderwanie się od obowiązków państwowych. W wywiadach podkreślał, że największą satysfakcję daje mu pełne skupienie na procedurach i technice, gdzie liczą się konkretne decyzje, a nie protokół dyplomatyczny. Co więcej, Willem-Alexander przyznał, że gdyby nie urodził się w rodzinie królewskiej, zostałby zawodowym pilotem. Fascynacja lotnictwem towarzyszy mu od młodości – jeszcze zanim objął tron, zdobywał kolejne uprawnienia i doświadczenie, które później pozwoliły mu zasiąść w kokpicie komercyjnego samolotu. Pasażerowie nie mieli pojęcia Większość podróżnych nie zdawała sobie sprawy, kto siedzi w kokpicie. Król rzadko ujawniał swoją tożsamość, choć czasem zdradzał go charakterystyczny głos podczas komunikatów pokładowych – zwłaszcza gdy przedstawiał się jako kapitan lub drugi pilot. Jak sam przyznawał, te krótkie momenty kontaktu z pasażerami były jedną z niewielu sytuacji, w których mógł być po prostu częścią załogi, a nie głową państwa. Na pokładzie obowiązywały jednak te same zasady bezpieczeństwa i procedury, co wobec każdego pilota – bez wyjątków wynikających z jego statusu. Załogi były wcześniej informowane o jego obecności, ale dla pasażerów pozostawał anonimowy. Taka organizacja pozwalała zachować zarówno pełen profesjonalizm operacyjny, jak i dyskrecję. W ten sposób tysiące osób mogły lecieć z monarchą, nie mając o tym najmniejszego pojęcia. Co ciekawe, sporadycznie zdarzały się sytuacje, gdy ktoś go rozpoznawał – najczęściej już po wylądowaniu. Ta nietypowa praktyka sprawiła, że Willem-Alexander zyskał opinię jednego z najbardziej „normalnych” królów Europy, który potrafi funkcjonować poza oficjalnym ceremoniałem i protokołem. Co dalej z lataniem króla? Zmiany we flocie KLM mogą wpłynąć na przyszłość królewskiej kariery pilota. Linie stopniowo zastępują Boeingi 737 nowoczesnymi Airbusami A321 neo, które różnią się zarówno systemami pokładowymi, jak i filozofią sterowania. Oznacza to konieczność przejścia pełnego szkolenia typowego, obejmującego naukę nowych procedur, treningi w symulatorze oraz egzaminy certyfikacyjne. Dla Willema-Alexandra nie byłoby to jednak niczym wyjątkowym – jako aktywny pilot już wcześniej przechodził podobne procesy, utrzymując swoje uprawnienia zgodnie z rygorystycznymi normami lotniczymi. Eksperci podkreślają, że przesiadka na A321neo to naturalny krok w karierze każdego pilota operującego w europejskich liniach. Sam król wielokrotnie zaznaczał, że chce nadal latać, traktując to jako ważną część swojego życia. Wszystko wskazuje więc na to, że jego przygoda z lotnictwem jeszcze się nie kończy – nawet jeśli będzie wymagała dostosowania się do nowej generacji samolotów i kolejnych szkoleń. Źródło: BBC News Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ci ludzie zmieniają przyszłość naszej planety. Oto lista National Geographic 33
Inicjatywa National Geographic 33 wyróżnia osoby, które realnie wpływają na kształt współczesnego świata – od naukowców i aktywistów, przez artystów, po przedsiębiorców. To liderzy zmian działający w obszarach takich jak ochrona środowiska, zdrowie psychiczne, równość społeczna czy rozwój technologii. W ubiegłym roku wśród wyróżnionych znaleźli się m.in. Selena Gomez i Jason Momoa. Kto w 2026 roku znalazł się w gronie 33 osób, które inspirują i zmieniają rzeczywistość?
National Geographic 33 to inicjatywa, która zadebiutowała w 2025 roku i od początku skupia się na wyróżnianiu osób realnie wpływających na współczesny świat. Jej idea sięga jednak znacznie głębiej – liczba 33 nawiązuje do roku 1888, kiedy to National Geographic zostało założone przez 33 naukowców i odkrywców, którzy postawili sobie za cel pogłębianie wiedzy o świecie i jego zrozumienie. Dziś ta sama misja znajduje odzwierciedlenie w wyborze ludzi, którzy nie tylko opisują rzeczywistość, ale też aktywnie ją kształtują. Lista tworzona jest na podstawie rekomendacji szerokiego grona współpracowników i ekspertów, a ostatecznego wyboru dokonują redaktorzy National Geographic, uwzględniając różnorodne perspektywy i doświadczenia. Jak podkreśliła Courteney Monroe, prezes National Geographic Content: „Od ponad 137 lat National Geographic kieruje się przekonaniem, że odważne myślenie i wspólne działanie mogą zmienić świat”. Właśnie to przekonanie pozostaje fundamentem inicjatywy, która ma nie tylko wyróżniać, lecz także inspirować – pokazując, że zmiana jest możliwa dzięki konsekwentnym działaniom jednostek. National Geographic 33 – kto trafia na listę i dlaczego to wyróżnienie ma znaczenie? Wyróżnienie National Geographic 33 obejmuje osoby, których działalność wykracza poza indywidualne sukcesy i przekłada się na realne zmiany w różnych częściach świata. To inicjatorzy projektów, badacze i aktywiści, którzy działają w zróżnicowanych obszarach – od nauki i technologii po kwestie społeczne – podejmując konkretne działania w odpowiedzi na wyzwania współczesności. Ich praca często ma wymiar długofalowy, a jej efekty wykraczają poza lokalny kontekst i mają znaczenie także w skali międzynarodowej. Jak podkreśla Nathan Lump, redaktor naczelny National Geographic: „Po raz drugi opublikowaliśmy listę National Geographic 33, składającą się z 33 osób, które wywierają pozytywny wpływ na nasz świat i jego mieszkańców. Pochodzą z różnych środowisk (…) i pracują nad różnymi problemami na całym świecie, ale łączy ich zaangażowanie w rozwiązywanie jednych z najważniejszych i najpilniejszych wyzwań naszych czasów”. Wskazanie tych postaci ma również wymiar symboliczny, gdyż stanowi próbę zwrócenia uwagi na inicjatywy, które wnoszą nową jakość do debaty o przyszłości oraz pokazują, jak indywidualne działania mogą przekładać się na szersze zmiany społeczne i środowiskowe. Kto został wyróżniony w 2026 roku w National Geographic 33? Shailene Woodley walczy o przyszłość oceanów Shailene Woodley od lat konsekwentnie angażuje się w działania na rzecz ochrony środowiska, unikając powierzchownego aktywizmu. Gdy Greenpeace zaprosił ją do udziału w ekspedycji badawczej, jasno zaznaczyła: „To nie może być jednorazowa akcja, typu: będę na łódce, zrobimy zdjęcie i wrzucimy je na Instagram”. Ostatecznie wzięła udział w misji i aktywnie wspierała działania na rzecz przyjęcia globalnego porozumienia ONZ dotyczącego ochrony wód międzynarodowych. – Jeśli poświęcam na coś swoją energię, to dlatego, że wiem, że naprawdę mogę coś zrobić – zaznacza. Angażowała się w rozmowy z przedstawicielami instytucji międzynarodowych, brała udział w kampaniach informacyjnych i wykorzystywała swoją rozpoznawalność w projektach dokumentalnych. Podkreśla przy tym znaczenie wspólnej odpowiedzialności: „Może mnie nie kochacie ani nie znacie, ale wszyscy jesteśmy częścią tej samej rzeczywistości. Jak więc możemy znaleźć rozwiązanie?”. Ewan McGregor i nowa era podróżowania bez filtrów Ewan McGregor został wyróżniony za konsekwentne promowanie autentycznej eksploracji świata, wykraczającej poza schematy współczesnej turystyki i powierzchowne relacje z podróży. Od czasu serii „Long Way” aktor pokazuje drogę jako doświadczenie pełne kontrastów – od zachwytu nad naturą po konfrontację z realnymi problemami, takimi jak zmiany klimatyczne czy ślady działalności przemysłowej, czego przykładem była jego wyprawa na Svalbard. – Zachęcamy ludzi, by wyszli w świat i go obejrzeli – podkreśla. Jego wieloletnie podróże przez Europę, Azję, Afrykę i Ameryki inspirują do bardziej świadomego i bezpośredniego poznawania świata, poza utartymi schematami: „To niezwykłe uczucie ekscytacji, kiedy wychodzisz poza swoją strefę komfortu”. Równolegle McGregor angażuje się w działania UNICEF, nagłaśniając historie dzieci dotkniętych ubóstwem, konfliktami i kryzysami humanitarnymi. Jak Cassandra Rauert zmieniła badania nad plastikiem w ludzkim organizmie? Cassandra Rauert stworzyła rozwiązanie, które może zmienić sposób badania mikroplastiku w ludzkim organizmie. Jako chemiczka analizująca obecność plastiku we krwi szybko zauważyła, jak łatwo o błędne wyniki – wszechobecny plastik mógł zanieczyszczać próbki już na etapie badań. Gdy jej własne analizy wykazały wysokie stężenie polietylenu, przyznała: „Z biologicznego punktu widzenia to nie ma sensu”. W odpowiedzi współtworzyła unikatowe laboratorium niemal całkowicie wolne od plastiku, w którym poziom zanieczyszczeń jest nawet sto razy niższy niż w standardowych warunkach. Dzięki temu możliwe stało się opracowanie bardziej wiarygodnych metod analizy i podważenie części dotychczasowych, alarmistycznych danych. Jej zespół udostępnił projekt laboratorium innym naukowcom, wspierając rozwój badań nad realnym wpływem mikroplastiku na zdrowie człowieka. Russell Westbrook i walka o czyste powietrze w Los Angeles Russell Westbrook został wyróżniony za zaangażowanie w walkę ze smogiem i rozwój zielonych technologii w Los Angeles. Koszykarz, wychowany w jednej z najbardziej zanieczyszczonych części miasta, wykorzystuje swoją pozycję, by wspierać transformację energetyczną i tworzenie nowych miejsc pracy. Wspólnie z organizacją Los Angeles Cleantech Incubator działa na rzecz elektryfikacji transportu i rozwoju infrastruktury czystej energii, stawiając sobie ambitny cel poprawy jakości powietrza przed igrzyskami w 2028 roku. – Nie chodzi tylko o grzyska. Chodzi o tworzenie możliwości, miejsc pracy, inwestycji i przyszłości, w której korzyści odniosą nasze społeczności – podkreśla. Równolegle poprzez swoją fundację Russell Westbrook Why Not? Foundation inwestuje w edukację młodzieży, rozwijając programy technologiczne i wspierając kariery w sektorze zielonych innowacji. Priyanka Chopra Jonas zmienia podejście do cukrzycy w Indiach Priyanka Chopra Jonas została wyróżniona za działania na rzecz zwiększenia świadomości i dostępu do informacji o cukrzycy, szczególnie w Indiach, gdzie choroba dotyka ponad 100 milionów osób, a wiele przypadków pozostaje niezdiagnozowanych z powodu tabu i braku wiedzy. Aktorka, wychowana w rodzinie lekarzy, wykorzystuje swoją globalną rozpoznawalność, by przełamywać społeczne uprzedzenia i zachęcać do wczesnej diagnostyki. Jej zaangażowanie ma również osobisty wymiar – jej mąż, muzyk Nick Jonas, choruje na cukrzycę typu 1, co pozwoliło jej z bliska zobaczyć, jak wygląda codzienne życie z tą chorobą. Dziś Priyanka działa jako członkini zarządu organizacji Beyond Type 1, która początkowo koncentrowała się głównie na Stanach Zjednoczonych, a dziś – także dzięki jej inicjatywie – rozwija szeroko zakrojone kampanie edukacyjne w Indiach, docierając do milionów odbiorców. – Nie bój się diagnozy. Możesz sobie z nią poradzić i żyć, a także realizować swoje cele – podkreśla. Idris i Sabrina Elba inwestują w przyszłość Sherbro Idris i Sabrina Elba zostali wyróżnieni za ambitny, długofalowy projekt przekształcenia wyspy Sherbro w Sierra Leone w modelowy przykład zrównoważonego rozwoju. Zamiast krótkotrwałych inicjatyw czy typowych inwestycji turystycznych, para postawiła na kompleksowe działania łączące rozwój gospodarczy z poprawą jakości życia mieszkańców i ochroną środowiska. Założyli Fundację Elba Hope, która wspiera lokalnych rolników poprzez szkolenia, rozwój spółdzielni oraz dostęp do finansowania, pomagając im wyjść poza produkcję na własne potrzeby. Równolegle realizują projekty infrastrukturalne – najważniejszy z nich, Hope Power Project, zakłada elektryfikację wyspy w oparciu o energię odnawialną, zapewnienie dostępu do internetu oraz rozwój systemów wodnych we współpracy z międzynarodowymi partnerami. Ich celem jest stworzenie samowystarczalnego „eko-miasta”, które stanie się wzorem dla innych regionów i zmieni sposób postrzegania Afryki. – Chcieliśmy zmienić narrację – podkreśla Sabrina. Alia Bhatt wykorzystuje popularność do realnych działań na rzecz środowiska Alia Bhatt konsekwentnie łączy działalność artystyczną z zaangażowaniem na rzecz ochrony środowiska i dobrostanu zwierząt. Aktorka, wychowana w domu pełnym ratowanych bezdomnych zwierząt, dziś wykorzystuje swoją rozpoznawalność, by nagłaśniać te tematy i przekładać je na konkretne działania. Produkuje projekty o tematyce ekologicznej (jak serial „Poacher” o kłusownictwie) oraz angażuje się w inicjatywy, które zachęcają twórców do podejmowania tematów środowiskowych i zwiększają ich obecność w kulturze. Prowadzi także platformę Coexist, promującą działania organizacji i firm dbających o środowisko. Równolegle rozwija projekty skierowane do dzieci, m.in. serię książek i markę Ed-a-Mamma, budując wrażliwość na naturę od najmłodszych lat. „Historie w dużym stopniu kształtują nasze myślenie” – podkreśla, traktując storytelling jako narzędzie realnej zmiany. Francis Kéré pokazuje, jak budować w zgodzie z klimatem Francis Kéré należy dziś do najważniejszych architektów redefiniujących sposób myślenia o budownictwie w dobie zmian klimatycznych. Pochodzący z Burkina Faso twórca przez lata rozwijał swoje podejście w praktyce – projektując szkoły, kliniki i biblioteki w regionach o ekstremalnych temperaturach, gdzie brakowało infrastruktury i dostępu do energii. To właśnie tam wypracował rozwiązania oparte na lokalnych materiałach i naturalnej wentylacji, zanim na dobre zaczęto mówić o zrównoważonym rozwoju. Jak sam przyznaje: „Wszystko, co robiłem, rodziło się z czystej konieczności”. Jego projekty – od szkoły w Gando po realizacje w USA, Europie i Ameryce Południowej – pokazują, że można tworzyć nowoczesną architekturę, która nie walczy z naturą, lecz się do niej dostosowuje. Kéré wykorzystuje pasywne systemy chłodzenia, lokalne surowce i zaangażowanie społeczności, a jego podejście coraz częściej staje się punktem odniesienia dla architektów szukających odpowiedzi na rosnące temperatury i kryzys klimatyczny. Margaret Wickens Pearce redefiniuje mapy i sposób widzenia świata Margaret Wickens Pearce zmienia sposób, w jaki rozumiemy mapy – nie jako neutralne odwzorowanie przestrzeni, lecz jako opowieść o historii, kulturze i władzy. Kartografka, należąca do plemienia Citizen Potawatomi, zwraca uwagę na to, czego brakuje w tradycyjnych przedstawieniach – przede wszystkim perspektywy rdzennych społeczności i pierwotnego charakteru krajobrazu. W projekcie „Mississippi Dialogues” tworzy wielkoformatowe mapy, które ukazują rzekę nie tylko jako szlak transportowy, lecz jako żywy system, nierozerwalnie związany z historią i tożsamością wielu ludów. – Dziś oglądamy głównie mapy pokazujące, jak rzeka została podporządkowana człowiekowi, czyli śluzy, tamy, regulacje. A ta mapa pokazuje ją taką, jaka była przed tymi zmianami – tłumaczy. Jej prace powstają latami we współpracy z lokalnymi społecznościami, łącząc dane geograficzne z przekazami ustnymi i pamięcią miejsca. W efekcie mapy Pearce stają się narzędziem przywracania pomijanych narracji i inspirują do bardziej odpowiedzialnego myślenia o środowisku. Harrison Ford wykorzystuje sławę w walce o przyszłość planety Harrison Ford od dekad angażuje się w działania na rzecz ochrony przyrody, traktując je jako jedną z najważniejszych ról swojego życia. Jako wiceprezes organizacji Conservation International od ponad 35 lat wykorzystuje swoją rozpoznawalność, by wywierać realny wpływ na decyzje polityczne i mobilizować światowych przywódców. Bierze udział w spotkaniach na najwyższym szczeblu, rozmawia z liderami państw i wspiera inicjatywy dotyczące m.in. ochrony oceanów czy walki z pożarami lasów. – Ludzie mają chyba dość celebrytów, ale rozpoznają prawdę, kiedy ją usłyszą – podkreśla. Jego zaangażowanie nie ogranicza się do symbolicznych gestów – Ford przygotowuje się do rozmów, aktywnie uczestniczy w negocjacjach i konsekwentnie wraca do tematów, które wymagają długofalowego działania. Jednocześnie zwraca uwagę na konieczność oddania głosu młodszym pokoleniom, które – jak mówi – są „bardziej nieustraszone” i lepiej przygotowane do wprowadzania zmian. Jak sam podsumowuje swoją misję: „Po prostu nie jesteśmy w stanie zastąpić tego, co daje nam natura i od czego zależy nasze życie”. Kira Hoffman zmienia podejście do pożarów lasów Kira Hoffman od lat przekonuje, że ogień w przyrodzie nie jest wyłącznie zagrożeniem, lecz może pełnić kluczową rolę w odbudowie ekosystemów. Dorastając w Kolumbii Brytyjskiej i pracując przy gaszeniu pożarów, szybko dostrzegła ograniczenia strategii polegającej na ich bezwzględnym tłumieniu. – Ogień traktowano jako coś bardzo przerażającego, co trzeba natychmiast stłumić – mówi, wskazując, że takie podejście sprzyja powstawaniu jeszcze groźniejszych, trudnych do opanowania pożarów. Dziś, jako badaczka zajmująca się ekologią ognia, rozwija i wspiera tzw. wypalanie kulturowe – praktykę stosowaną od pokoleń przez rdzenne społeczności Ameryki Północnej, polegającą na kontrolowanym użyciu ognia w celu regeneracji przyrody i ograniczania ryzyka katastrofalnych pożarów. Współpracuje m.in. z Pierwszymi Narodami w Kanadzie, czyli rdzennymi społecznościami zamieszkującymi te tereny od tysięcy lat, pomagając przywracać ich wiedzę i praktyki, przez dekady marginalizowane przez politykę państwową. – Wiele ekosystemów jest przystosowanych do ognia – podkreśla. Pozostali wyróżnieni w National Geographic 33 2026: Stella McCartney – projektantka mody, która inwestuje w zrównoważone materiały i rozwój gospodarki obiegu zamkniętego, promując bardziej odpowiedzialne podejście w branży odzieżowej. Rohit Chandra – informatyk i dyrektor cyfrowy Cleveland Clinic, który wykorzystuje sztuczną inteligencję do wcześniejszego wykrywania sepsy i ratowania życia pacjentów, a także rozwija systemy ograniczające ponowne hospitalizacje i wspierające profilaktykę. Luis von Ahn – twórca Duolingo, który przełamuje bariery językowe, udostępniając narzędzia edukacyjne i wsparcie dla uchodźców oraz osób o niskich dochodach, ułatwiając im dostęp do edukacji i migrację. Carlton Ward Jr. – fotograf przyrody, który wykorzystuje siłę obrazu do ochrony siedlisk, m.in. poprzez kampanię na rzecz Florida Wildlife Corridor oraz globalne inicjatywy wspierające tworzenie korytarzy ekologicznych. Kathryn Zealand – inżynierka rozwijająca technologie wspomagające ruch, w tym „robotyczne” elementy ubioru, które mogą pomóc osobom z ograniczeniami mobilności, np. w chorobie Parkinsona. Paolo Fanciulli – włoski rybak i działacz ekologiczny, który chroni morskie ekosystemy, tworząc podwodne instalacje z rzeźb i ceramicznych naczyń, ograniczające destrukcyjne połowy i wspierające populacje ośmiornic. Charudutt Mishra – przyrodnik, który poprzez współpracę międzynarodową i działania lokalne chroni siedliska lampartów śnieżnych, łącząc naukę z dyplomacją i zaangażowaniem społeczności. Daniel Piedrahíta – botanik, który ratuje zagrożone gatunki storczyków, prowadząc bank nasion i programy reintrodukcji roślin w regionach dotkniętych degradacją środowiska. Austin Roorda i Ren Ng – naukowcy rozwijający technologie widzenia, które pozwalają badać nowe zakresy percepcji kolorów i mogą pomóc w leczeniu chorób oczu oraz daltonizmu. Kerllen Costa – antropolog i etnobiolog, który współpracując z rdzennymi społecznościami, odkrywa nowe gatunki i pokazuje znaczenie tradycyjnej wiedzy w ochronie przyrody. Qiyun Woo – ilustratorka, która poprzez popularne komiksy upraszcza złożone zagadnienia związane ze zmianami klimatu i dociera z nimi do szerokiej publiczności. Benedetta Gori – botaniczka badająca dzikie rośliny jadalne jako przyszłość rolnictwa, zwiększając jego odporność na zmiany klimatu i choroby. Chido Govera – działaczka i edukatorka, która uczy uprawy grzybów jako taniego i zrównoważonego źródła żywności oraz dochodu dla tysięcy rodzin w Afryce. Martin Wikelski – biolog, który dzięki systemom satelitarnym śledzi zwierzęta na całym świecie, dostarczając danych kluczowych dla ochrony zagrożonych gatunków. Lauren Eatwell – inżynierka opracowująca żagle dla statków towarowych, które znacząco ograniczają zużycie paliwa i emisję gazów cieplarnianych w transporcie morskim. Mark Rober – były inżynier NASA i twórca internetowy, który popularyzuje naukę i mobilizuje miliony odbiorców do działań na rzecz globalnych problemów, m.in. dostępu do czystej wody. Hyekyeong Kim i Nurul Sarifah – aktywistki, które poprzez społeczność fanów K-popu wywierają presję na firmy i branżę rozrywkową, by podejmowały działania na rzecz klimatu. Samuel Ramsey – entomolog badający pszczoły na całym świecie, aby zrozumieć ich odporność na pasożyty i chronić zapylacze kluczowe dla produkcji żywności. Paula Kahumbu – ekolog i twórczyni filmowa, która wykorzystuje media do nagłaśniania afrykańskich działań na rzecz ochrony przyrody i walki z przestępczością środowiskową. Kai Lenny – surfer i aktywista, który działa na rzecz ograniczenia zanieczyszczenia oceanów plastikiem, łącząc lokalne inicjatywy z globalnymi rozwiązaniami systemowymi. Titus Espedido Cañete – oceanograf, który tworzy tanie technologie do badań głębinowych, umożliwiając szerszy dostęp do wiedzy o ekosystemach morskich. Børge Ousland i Vincent Colliard – podróżnicy i badacze, którzy przemierzają lodowce świata, zbierając dane o ich topnieniu i dokumentując skutki zmian klimatu. Źródło: National Geographic Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nowy rekord na Politechnice Krakowskiej. Dotyczy recytacji z pamięci niezwykłej liczby Pi
Blisko 40 minut trwała recytacja, która zakończyła się nowym rekordem Politechniki Krakowskiej. Student Kacper Siatkowski zapamiętał i odtworzył 3102 cyfry rozwinięcia liczby Pi. Wydarzenie przyciągnęło zarówno studentów, jak i uczniów. Rywalizacja była wymagająca i bezlitosna dla błędów.
Od 2012 roku Politechnika Krakowska organizuje obchody Dnia Liczby Pi (π). Liczba ta wyraża stosunek obwodu koła do długości jego średnicy, a jej rozwinięcie jest nieskończone. W tym roku uroczystość odbyła się wyjątkowo nie 14 a 16 marca. Formuła jest dość elastyczna. Tym razem odbyły się też zawody w układaniu kostki Rubika na czas. Gwoździem programu jest recytacja z pamięci rozwinięcia liczby Pi. Każdego roku uczestnicy osiągają coraz lepsze rezultaty. Jak poszło w tym roku? Sześciu śmiałków W tym roku do konkursu w recytowaniu z pamięci liczby Pi stanęło sześciu śmiałków. W 2019 roku zwięcięzca wyrecytował 2333 cyfry po przecinku, w 2024 roku – 2700, a tegoroczny – aż 3102. Zwycięzcą okazał się Kacper Siatkowski – student z Politechniki Warszawskiej. „Tym razem stary mistrz, który w tym roku ponownie stanął w szranki, nie obronił się przed debiutującym w konkursie nowym rekordzistą” – przekazało biuro prasowe uczelni. Deklamowanie rozwinięci liczby Pi trwało blisko 40 minut! W jaki sposób zapamiętał kilkutysięczny ciąg cyfr? – Uczę się wypisując liczby w określonej kolejności i formule – np. w jakichś figurach – na kartce, układam i zapamiętuję. Uważam, że tak jest łatwiej nie pogubić się w tych wszystkich cyfrach i nie popełnić błędu – zdradził Kacper Siatkowski. „Konkurs nie wybacza błędów” Ustępujący mistrz, absolwent Politechniki Krakowskiej Dawid Wójcik z Wrocławia, który dwa lata temu ustanowił dotychczasowy rekord (2700 cyfr), w tym roku zajął drugie miejsce z wynikiem 610 cyfr. W konkursie brał udział po raz szósty. – Gratuluję zwycięzcy. Byłem przygotowany na więcej, ale niestety ten konkurs nie wybacza błędów. Jedna pomyłka i nie ma możliwości powtórki. Chciałbym spróbować znowu za rok. Zobaczymy, czy mi się uda – skomentował Wójcik. Wysoki poziom współzawodnictwa Organizatorzy konkursu zwracają uwagę na wysoki poziom tegorocznej edycji. Wśród co prawda niewielu uczestników, byli reprezentanci różnych pokoleń i uczelni. Na trzecim miejscu znalazł się Michał Soboń z Krosna, student Politechniki Krakowskiej, który wymienił z pamięci 510 cyfr. Za nim znaleźli się Mikołaj Bartczak, uczeń I Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Jastrzębiu-Zdroju (297 cyfr), Dawid Chojecki, uczeń Publicznej Szkoły Podstawowej w Gnojniku im. Jana Pawła II (256 cyfr). Z kolei Milena Pawlik, uczennica Szkoły Podstawowej im. Św. Jadwigi Królowej w Białym Kościele wymieniła 186 cyfr. Ile brakuje do mistrza świata? Największa liczba zapamiętanych miejsc po przecinku liczby Pi wynosi aż 70 000. Tego niezwykłego czynu dokonał Rajveer Meena z Indii na Uniwersytecie VIT w Vellore 21 marca 2015 roku. W czasie trwającej prawie 10 godzin recytacji Rajveer miał oczy zakryte specjalną przepaską. Jego wyczyn trafił do Księgi Rekordów Guinnessa. Popularną zabawą jest też jak najszybsza recytacja cyfr liczby Pi po przecinku w ciągu jednej minuty. W sierpniu 2025 roku Chińczyk Fang Zhao z Pekinu ustanowił rekord na 598 cyfr. Źrodła: Politechnika Krakowska, Księga Rekordów Guinnessa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Film „Jedna bitwa po drugiej” powstał na podstawie powieści. Jej autor od lat się ukrywa
Za nami 98. ceremonia wręczenia Oscarów, podczas której jednym z najgłośniejszych tytułów okazał się film „Jedna bitwa po drugiej”. Produkcja była nominowana aż w 13 kategoriach i ostatecznie zdobyła sześć statuetek. Choć nagrody aktorskie ominęły Leonardo DiCaprio, Benicio del Toro i Teyanę Taylor, Akademia doceniła m.in. Paula Thomasa Andersona, który otrzymał Oscara za najlepszy scenariusz adaptowany. Niewiele osób zdaje sobie jednak sprawę, że film powstał w oparciu o powieść jednego z najbardziej zagadkowych współczesnych pisarzy.
„One Battle After Another” w reżyserii Paula Thomasa Andersona luźno nawiązuje do powieści „Vineland” autorstwa Thomasa Pynchona – jednego z najbardziej intrygujących i nieuchwytnych twórców amerykańskiej literatury. Nie jest to zresztą pierwsze spotkanie Andersona z prozą tego postmodernistycznego pisarza. W 2014 roku reżyser przeniósł na ekran także jego powieść „Wada ukryta”, tworząc film pełen absurdalnego humoru, skomplikowanych wątków i charakterystycznej dla Pynchona gry z konwencją. Najnowsza produkcja rozwija tę fascynację jeszcze dalej, oferując historię bardziej wielowarstwową i przewrotną. Pojawia się więc pytanie – dlaczego twórczość Thomasa Pynchona od lat tak silnie inspiruje filmowców? Kim jest Thomas Pynchon? Tajemniczy autor powieści „Vineland” Thomas Pynchon należy do najbardziej zagadkowych i jednocześnie wpływowych pisarzy współczesnej literatury amerykańskiej. Urodził się 8 maja 1937 roku w Glen Cove na Long Island w stanie Nowy Jork. Już w młodości wyróżniał się dużymi zdolnościami – szkołę średnią ukończył w wieku zaledwie 16 lat, po czym rozpoczął studia na Uniwersytecie Cornell, gdzie początkowo wybrał fizykę inżynierską. Po dwóch latach przerwał naukę, by wstąpić do Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, gdzie służył na niszczycielu operującym na Morzu Śródziemnym. Po zakończeniu służby powrócił jednak na Cornell, tym razem studiując literaturę angielską. W tym okresie zaczął pisać pierwsze opowiadania, publikowane m.in. w studenckich czasopismach, a także eksperymentował z różnymi formami twórczości. Po ukończeniu studiów w 1959 roku pracował przez pewien czas jako autor tekstów technicznych w firmie Boeing w Seattle, jednocześnie rozwijając własne projekty literackie. To właśnie wtedy powstała jego pierwsza powieść „V.”, wydana w 1963 roku, która przyniosła mu rozgłos i pozwoliła całkowicie poświęcić się pisaniu. Od tego czasu Pynchon tworzy na pełen etat, publikując powieści łączące elementy historii, popkultury, nauki i polityki. Przez lata mieszkał m.in. w Meksyku i Kalifornii, ostatecznie osiedlając się w Nowym Jorku, gdzie wraz z żoną Melanie Jackson wychował syna. Pisarz, który od dekad unika mediów i życia publicznego Choć Thomas Pynchon uchodzi za jednego z najważniejszych amerykańskich pisarzy drugiej połowy XX wieku, o jego życiu prywatnym wiadomo zaskakująco niewiele. Autor od lat konsekwentnie unika mediów, nie udziela wywiadów, nie pojawia się na spotkaniach autorskich i nie bierze udziału w promocji swoich książek. Rzadko zgadza się również na publikowanie swojego wizerunku, dlatego jednym z najbardziej rozpowszechnionych zdjęć pisarza pozostaje fotografia ze szkolnego rocznika wykonana, gdy miał zaledwie 16 lat. Taka postawa sprawiła, że wokół jego osoby narosło wiele legend. Pynchona często porównuje się do J.D. Salingera (autora „Buszującego w zbożu”, który również wycofał się z życia publicznego), choć w przeciwieństwie do niego Pynchon przez lata mieszkał w wielkich metropoliach, takich jak Mexico City, Los Angeles czy Nowy Jork. Domniemane mroczne wątki w życiorysie? Tajemniczość pisarza stała się też źródłem licznych spekulacji i teorii na jego temat. W pewnym momencie pojawiały się nawet przypuszczenia, że może mieć związek z działalnością Teda Kaczynskiego, znanego jako Unabomber (amerykańskiego matematyka i terrorysty odpowiedzialnego za serię zamachów bombowych w latach 1978-1995). Niektórzy komentatorzy doszukiwali się podobieństw między jego poglądami a tematami obecnymi w powieściach Pynchona, choć oczywiście nigdy nie przedstawiono żadnych dowodów potwierdzających te domysły. Krążyły również inne hipotezy: że pisarz pracował dla CIA, uczestniczył w eksperymentach z LSD, a nawet że pojawia się incognito na konferencjach poświęconych własnej twórczości. Sam Pynchon zdaje się traktować te spekulacje z dużym dystansem. Gdy zgodził się na epizodyczny udział w serialu animowanym „Simpsonowie”, jego postać została przedstawiona z papierową torbą na głowie – był to żartobliwy komentarz do jego legendarnej niechęci wobec publicznych wystąpień. Mimo tej konsekwentnej prywatności Pynchon pozostaje jedną z najważniejszych postaci współczesnej literatury. Kiedy w 1974 roku otrzymał National Book Award za powieść „Tęcza grawitacji”, nie pojawił się na gali w nowojorskiej Carnegie Hall – zamiast niego nagrodę odebrał komik Irwin Corey. Również archiwum pisarza przekazane w 2022 roku do The Huntington Library zawiera przede wszystkim notatki, szkice i materiały dokumentujące proces twórczy, lecz niemal żadnych prywatnych pamiątek czy fotografii. W efekcie uwaga czytelników od lat koncentruje się przede wszystkim na jego książkach – pełnych ironii, absurdalnego humoru i jednocześnie przenikliwych obserwacji dotyczących technologii, władzy i współczesnej cywilizacji. Książka, która była inspiracją do filmu „Jedna bitwa po drugiej” Twórczość Thomasa Pynchona od lat fascynuje także twórców filmowych. Jedną z jego najgłośniejszych powieści jest wydana w 1990 roku książka „Vineland”, która już przed premierą wzbudziła ogromne zainteresowanie – cały nakład sprzedał się w przedsprzedaży, zanim czytelnicy poznali jej treść. Akcja powieści rozgrywa się w Kalifornii lat 80., w okresie drugiej kadencji Ronalda Reagana. Historia koncentruje się na Zoydzie Wheelerze i jego córce Prairie, którzy próbują odnaleźć się w świecie pełnym politycznych napięć, inwigilacji i pozostałości po kontrkulturowej rewolucji lat 60. W typowy dla Pynchona sposób w książce pojawiają się motywy paranoi, spisków, działania instytucji państwowych oraz pytania o granice wolności jednostki w społeczeństwie kontrolowanym przez władzę i technologię. To właśnie „Vineland” stała się luźną inspiracją dla filmu „Jedna bitwa po drugiej” w reżyserii Paula Thomasa Andersona. Twórca nie zdecydował się jednak na wierną adaptację powieści. Zamiast tego wykorzystał jej motywy i atmosferę, przenosząc historię do bliżej nieokreślonego czasu, który może przypominać zarówno współczesność, jak i niedaleką przyszłość. Dzięki temu film nabiera bardziej uniwersalnego charakteru i pozwala widzom odczytywać go w kontekście współczesnych napięć społecznych czy politycznych sporów. Anderson, inspirując się charakterystycznym stylem Pynchona, tworzy opowieść pełną ironii, czarnego humoru i wielowarstwowych znaczeń, w której osobiste historie bohaterów splatają się z szerszym obrazem społeczeństwa. W efekcie „Jedna bitwa po drugiej” nie jest prostą ekranizacją powieści, lecz autorską interpretacją tematów, które od lat powracają w twórczości jednego z najbardziej enigmatycznych pisarzy. Źródła: Gazeta Wyborcza, The Homebound Symphony, EBSCO Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Skromny odlewnik stał się symbolem nowej ery. Jak Jurij Gagarin jako pierwszy wzniósł się w kosmos
12 kwietnia 1961 roku historia ludzkości nieodwracalnie zmieniła swój bieg. O godzinie 9:07 czasu moskiewskiego z kosmodromu Bajkonur na kazachskich stepach w niebo wzbiła się rakieta, niosąc na swym szczycie niewielką sferyczną kapsułę. Wewnątrz niej znajdował się 27-letni Jurij Gagarin – człowiek, którego nazwisko w ciągu następnych kilku godzin miało stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Jego misja trwała zaledwie 108 minut. To jednak wystarczyło, by otworzyć nowy rozdział w dziejach ludzkości – erę człowieka w kosmosie.
Spis treści: Dziecko z prostej rodziny Odlewnik, który marzył o lataniu Lot do historii Katastrofa pod Kirżaczem Odkąd USA i ZSRR wzbiły się w kosmos, stało się oczywiste, że celem tej „gry” jest wysłanie człowieka w przestrzeń pozaziemską. Misja Wostok-1 była jedną z najpilniej strzeżonych tajemnic zimnej wojny. To standardowa praktyka radzieckiego rządu, który każdy sukces ogłaszał z wielką pompą, a o porażkach wolał milczeć. W kosmosie nie istniały jednak granice polityczne. Były tylko granice ludzkich możliwości. Człowiekiem, który je pokonał, był starszy lejtnant Jurij Aleksiejewicz Gagarin. Dziecko z prostej rodziny Urodził się 9 marca 1934 roku we wsi Kłuszyno koło Gżacka, oddalonej o około 160 kilometrów na zachód od Moskwy. Przyszedł na świat w rodzinie o głębokich korzeniach chłopskich, co w ówczesnym Związku Radzieckim było, paradoksalnie, atutem, który w przyszłości miał zaważyć na jego karierze. Jego ojciec, Aleksiej Iwanowicz, był utalentowanym stolarzem i cieślą, człowiekiem surowym, ale sprawiedliwym, który potrafił wyczarować z drewna wszystko, od mebli po domy. Matka, Anna Timofiejewna, pracowała jako dojarka w kołchozie. Jurij był trzecim z czworga dzieci. Miał starszego brata Walentina, starszą siostrę Zoję i młodszego brata Borysa. 21 miesięcy w ziemiance W październiku 1941 roku, gdy Jurij miał zaledwie siedem lat i dopiero co rozpoczął naukę w szkole, do wsi wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczął się koszmar okupacji, który miał trwać niemal dwa lata. Niemieccy żołnierze zajęli dom rodziny Gagarinów, wyrzucając ich na bruk. Aleksiej, chcąc ratować rodzinę przed zamarznięciem, wykopał prowizoryczną ziemiankę. To właśnie w tej wilgotnej, ciemnej jamie o wymiarach zaledwie 3 na 3 metry, przykrytej warstwą darni, sześcioosobowa rodzina musiała przetrwać przez 21 miesięcy. Odlewnik, który marzył o lataniu Po wyzwoleniu Kłuszyna przez Armię Czerwoną, rodzina przeniosła się do miasta Gżatsk, gdzie Jurij mógł wreszcie kontynuować przerwaną edukację. Sytuacja materialna rodziny, tkwiącej w realiach powojennej Rosji, była jednak trudna. Gagarin musiał szybko zdobyć zawód. Po ukończeniu sześciu klas szkoły podstawowej, wyjechał do Lubiec pod Moskwą, gdzie wstąpił do szkoły zawodowej przy zakładach metalurgicznych. Szkolił się na odlewnika. Aeroklub w Saratowie Przełom w życiu młodego robotnika nastąpił, gdy kontynuował naukę w technikum przemysłowym w Saratowie nad Wołgą. To tam, w 1954 roku, zapisał się do lokalnego aeroklubu. Był to moment, w którym jego los został przypieczętowany. Latanie stało się jego obsesją. W lipcu tego samego roku odbył swój pierwszy samodzielny lot na samolocie Jak-18. Instruktorzy dostrzegli w nim naturalny talent, fenomenalne czucie maszyny i doskonałą orientację przestrzenną. Gagarin miał jeszcze jedną cechę, która definiuje świetnego pilota – opanowanie. Szkoła wojskowa Decyzja o wstąpieniu do lotnictwa wojskowego była naturalnym krokiem. Jurij został przyjęty do Pierwszej Wojskowej Szkoły Pilotów Lotniczych im. Woroszyłowa w Czkałowie. To tam przeszedł rygorystyczne szkolenie na pilota myśliwca, latając na MiG-ach. Ukończył szkołę z wyróżnieniem w 1957 roku, który miał fundamentalne znaczenie dla historii podboju kosmosu. To właśnie wtedy ZSRR wystrzeliło Sputnika 1. Służba na Dalekiej Północy Został skierowany do bazy lotniczej w Łuostari w obwodzie murmańskim, tuż przy granicy z Norwegią. Warunki służby były iście ekstremalne. Noc polarna, śnieżyce, nieprzewidywalne wiatry znad Morza Barentsa i gęste mgły – latanie myśliwcami w takich warunkach było prawdziwym wyzwaniem, ale także najwyższą szkołą pilotażu. Lot do historii Po sukcesie Sputnika, Związek Radziecki za wszelką cenę chciał wysłać człowieka w kosmos, zanim zrobią to Amerykanie. Z tysięcy pilotów sił powietrznych wybrano grupę kandydatów, którzy musieli spełniać niezwykle specyficzne kryteria: wiek: 25–30 lat; wzrost: maksymalnie 170–175 cm (Gagarin mierzył zaledwie 157 cm, co było idealne dla ciasnej kapsuły Wostok); waga: do 70–72 kg; zdrowie: absolutnie nienaganne. Jesienią 1959 roku Gagarin trafił do Centralnego Wojskowego Szpitala Lotniczego w Moskwie. Testy były mordercze. Kandydatów zamykano na wiele dni w komorach izolacyjnych, by sprawdzić ich odporność psychiczną na samotność. Poddawano ich wibracjom, wysokim temperaturom i przeciążeniom w wirówkach, które doprowadzały organizm do granic wytrzymałości. Z początkowej grupy 154 pilotów sito selekcji przeszło tylko 20. Szóstka asów Z tego grona wyłoniono elitarną grupę sześciu kandydatów. Rozpoczęło się szkolenie w trybie przyspieszonym. Wśród nich na czoło wysunęło się dwóch faworytów: Jurij Gagarin i Herman Titow. Obaj byli wybitnymi pilotami, obaj mieli doskonałe wyniki medyczne. Dlaczego więc wybrano Gagarina? Decyzja była skomplikowaną mieszanką czynników technicznych, psychologicznych i... politycznych. Gagarin cieszył się sympatią kolegów. Gdy poproszono kandydatów o anonimowe wskazanie, kto ich zdaniem powinien polecieć jako pierwszy, większość (z wyjątkiem trzech) wskazała na Jurija. To dowodziło, że był postrzegany jako lider. Poza tym Gagarin miał robotniczo-chłopskie korzenie, co idealnie wpisywało się w radziecką propagandę. 108 minut nad Ziemią 12 kwietnia 1961 roku, o godzinie 9:07 czasu lokalnego, silniki potężnej rakiety R-7 zapłonęły. Skomplikowana maszyneria zaczęła się wznosić, a Gagarin, zamiast zameldować regulaminową frazę wojskową, wykrzyczał do mikrofonu słynne słowa: „Nu, pojechali!”. Wostok-1 wszedł na orbitę. Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem, który zobaczył Ziemię jako błękitną sferę na tle czerni kosmosu. Przez radio składał poetyckie, wręcz romantyczne raporty. Opisywał niesamowitą grę kolorów atmosfery, przejścia między dniem a nocą, które w kosmosie są gwałtowne i ostre. Zgodnie z planem Wostok-1 miał wykonać jedno okrążenie po orbicie. Statek był sterowany przez obsługę naziemną. Dlaczego? To był pionierski lot i nikt nie wiedział, jak ludzki organizm zareaguje na stan nieważkości. Obawiano się, że Gagarin może stracić zmysły i wpaść w panikę. Z tego powodu przyrządy pokładowe były zablokowane. Żeby uruchomić panel sterowania ręcznego, pilot musiałby wpisać specjalny kod, który znajdował się w zapieczętowanej kopercie na pokładzie. Po około 70 minutach od rozpoczęcia misji, nad Afryką Zachodnią, rozpoczęła się procedura lądowania. Po odpaleniu silników hamujących statek miał wejść w atmosferę. Jednak moduł serwisowy nie oddzielił się czysto od kapsuły lądownika, w której siedział kosmonauta. Oba elementy pozostały połączone wiązką kabli elektrycznych. Wchodząc w atmosferę, niesymetryczny układ zaczął wirować. Dopiero ciepło tarcia przepaliło kable i moduły się rozdzieliły. Kapsuła ustabilizowała się, a Gagarin mógł przygotować się do katapultowania. Sekret lądowania Do katapultowania? Otóż tak. Wostok-1 nie został wyposażony w system miękkiego lądowania, który pozwoliłby człowiekowi bezpiecznie osiąść na Ziemi wewnątrz kapsuły. Plan Rosjan zakładał, że na wysokości około 7 km kosmonauta zostanie katapultowany i wyląduje na spadochronie. Tymczasem przepisy Międzynarodowej Federacji Lotniczej jasno stanowiły, że rekord wysokości może być uznany pod warunkiem, że pilot wystartuje i wyląduje w tej samej maszynie. Rosjanie zdołali jednak utrzymać to w tajemnicy przez wiele lat. „Jestem swój” Gagarin wylądował na polu koło wsi Smiełowka w obwodzie saratowskim, z dala od planowanego miejsca. Pierwszymi osobami, które go zobaczyły, były Anna Tachtarowa i jej wnuczka. Widok postaci w jaskrawopomarańczowym kombinezonie i wielkim białym hełmie wywołał przerażenie. Kobiety zaczęły uciekać. Wtedy Jurij odpiął hełm i krzyknął do nich po rosyjsku: „Nie bójcie się, jestem swój, radziecki! Przybyłem z kosmosu i muszę znaleźć telefon, żeby zadzwonić do Moskwy!”. Gagarin na ustach całego świata Jeszcze zanim Gagarin osiągnął bezpiecznie Ziemię, Radio Moskwa podało komunikat o pionierskim locie. W jednej chwili porucznik (awans otrzymał w trakcie lotu) Jurij Gagarin stał się radzieckim bohaterem i międzynarodowym celebrytą. Władze ZSRR zrozumiały, że mają w garści najlepszą „broń” propagandową. Gagarin został wysłany w dwuletnią „Misję Pokoju”, podczas której odwiedził 30 krajów, w tym Polskę. Katastrofa pod Kirżaczem Mimo że pragnienie podboju przestworzy i kosmosu było wciąż silne u Gagarina, władze starały się trzymać go na ziemi. Nikt nie chciał ryzykować utraty bohatera. Jurij zdołał jednak wymusić powrót do latania myśliwcami, co okazało się fatalne w skutkach. 27 marca 1968 roku Gagarin wystartował do rutynowego lotu treningowego na dwumiejscowym myśliwcu MiG-15UTI z bazy Czkałowskij pod Moskwą. Jego instruktorem był doświadczony pułkownik Władimir Sieriogin. Warunki pogodowe były trudne. O 10:19, po wykonaniu zadania, Gagarin zameldował powrót do bazy. Minutę później samolot zniknął z radarów. Szczątki maszyny odnaleziono w lesie, 21 km od miasta Kirżacz. Obaj piloci zginęli na miejscu. Gagarin miał zaledwie 34 lata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ameryka Południowa oczami Polaków. „Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy”
Ameryka Południowa dla wielu Polaków pozostaje jednym z najbardziej egzotycznych i intrygujących regionów świata. Choć oddalona od naszego kraju o tysiące kilometrów, dla niektórych stała się miejscem, w którym postanowili ułożyć swoje życie na nowo. O losach Polaków, którzy zdecydowali się na taką drogę, opowiada dokument „Nieusłyszane” autorstwa Damiana Stefańczyka i Mateusza Filipskiego.
Spis treści: W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Polka w Urugwaju. Jak wygląda życie w Montevideo? Dokument „Nieusłyszane”, czyli emigracja bez idealizowania rzeczywistości W kontekście emigracji z Polski najczęściej wskazuje się takie kierunki jak Wielka Brytania, Stany Zjednoczone czy Niemcy. To właśnie tam od lat wyjeżdżają osoby poszukujące pracy, stabilności lub nowych perspektyw życiowych. Zdarza się jednak, że niektórzy decydują się na znacznie bardziej odległe oraz mniej oczywiste miejsca i w poszukiwaniu akceptacji, spokoju czy poczucia przynależności próbują odnaleźć własną drogę w zupełnie innych realiach kulturowych i społecznych. Budowanie życia tysiące kilometrów od rodzinnego kraju bywa jednak doświadczeniem złożonym. Z jednej strony daje szansę na nowy początek, z drugiej często wiąże się z emocjonalnym kosztem i koniecznością redefiniowania tego, czym właściwie jest dom. Właśnie takie historie można poznać w serialu dokumentalnym dostępnym na platformie Canal+. W argentyńskiej dżungli do dziś działa polskie muzeum. „Pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje” Jednym z bohaterów dokumentu jest Kazimierz Sawicki, dyrektor Muzeum Imigranta w niewielkiej miejscowości Wanda w prowincji Misiones, położonej niedaleko granicy z Brazylią i słynnych wodospadów Iguazú. To właśnie tutaj w 1936 roku przybyło kilkanaście polskich rodzin, które – w obliczu narastającego napięcia w Europie i widma zbliżającej się wojny – zdecydowały się opuścić ojczyznę i rozpocząć nowe życie na innym kontynencie. Jak opowiada Sawicki, początki były niezwykle trudne. Osadnicy trafili w sam środek gęstej dżungli, gdzie brakowało dróg, infrastruktury i podstawowych warunków do życia. Polskie rodziny musiały nauczyć się funkcjonować w zupełnie nowym klimacie, wykarczować teren pod domy i pola, a z czasem budować drogi, ulice oraz świątynię. Tak powstała Colonia Wanda – nazwana na cześć legendarnej polskiej księżniczki Wandy, która według legendy nie chciała wyjść za niemieckiego władcę. Dziś o historii pierwszych osadników przypomina Muzeum Imigranta prowadzone przez Sawickiego. W jego zbiorach znajdują się m.in. stare bilety na statek, podróżne kufry, drewniany wóz czy prowizoryczna strzelba wykonana z cedrowego drewna – przedmioty, które dokumentują codzienność pionierów sprzed niemal stu lat. Choć sam Sawicki nigdy nie był w Polsce, otwarcie mówi, że czuje się Polakiem. Wspomina, że w jego domu od dziecka mówiło się po polsku, a najważniejsze wartości przekazywane z pokolenia na pokolenie to wiara, praca i zdrowie. – Tożsamość narodowa nie kończy się na granicy. (...) Tu pielęgnowana jest tradycja, a pamięć o tych, którzy byli tu pierwsi, wciąż żyje – mówi w dokumencie Damian Stefańczyk. Polka w Urugwaju. Jak wygląda życie w Montevideo? Moją ulubioną historią przedstawioną w dokumencie jest natomiast ta z ostatniego odcinka. Jej bohaterką jest pochodząca z Podbeskidzia Marta Sajak, która od 16 lat mieszka w Montevideo. Absolwentka studiów doktoranckich z zakresu językoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim przez lata podróżowała po Ameryce Południowej, wielokrotnie przemierzając z plecakiem zarówno Urugwaj, jak i sąsiednią Argentynę. Dziś buduje tam swoje życie u boku Urugwajczyka. W dokumencie opowiada o kraju nad Río de la Platą z dużą wrażliwością i szczerością. Przyznaje, że uwielbia niepowtarzalne zachody słońca nad estuarium rzeki, codzienny rytuał picia yerba mate oraz otwartość i pogodę ducha mieszkańców Ameryki Łacińskiej. – Polecam wszystkim zakompleksionym pobyt w Urugwaju – mówi w serialu, podkreślając pozytywne nastawienie tamtejszego społeczeństwa. Jednocześnie nie idealizuje rzeczywistości i zwraca uwagę na problemy społeczne. Jak opowiada, w wielu środowiskach uzależnienia od narkotyków zaczynają się bardzo wcześnie (często już w wieku nastoletnim), a osoby dotknięte nałogiem nierzadko dożywają zaledwie 35–40 lat. Zwraca również uwagę, że dostęp do dobrej edukacji bywa ograniczony i w dużej mierze pozostaje przywilejem zamożniejszych rodzin. W niektórych aspektach życie w Urugwaju wydaje się też zdecydowanie mniej nowoczesne niż w Europie – w domach brakuje takich urządzeń jak płyty indukcyjne czy zmywarki, a po ulicach jeżdżą przedwojenne samochody. Jednocześnie pod względem światopoglądowym kraj ten należy do najbardziej postępowych w regionie. – Urugwaj jest krajem niezwykle postępowym i nowoczesnym, jeżeli chodzi o światopogląd tych ludzi – mówi Marta. Warto bowiem wiedzieć, że Urugwaj jest jednym z najbardziej liberalnych państw. Od lat uchodzi za jedną z najbardziej stabilnych demokracji Ameryki Południowej, nazywaną niekiedy „latynoską Szwajcarią”. To kraj, w którym wcześnie zalegalizowano związki partnerskie i małżeństwa osób tej samej płci, dopuszczono adopcję dzieci przez pary jednopłciowe, a także zalegalizowano aborcję. Urugwaj był również pierwszym państwem na świecie, które w pełni zalegalizowało produkcję i sprzedaż marihuany, a państwowe plantacje są tam kontrolowane przez władze. Jak podkreśla Marta, społeczeństwo wyróżnia się także dużą otwartością wobec różnorodności. – Nie ma tutaj zwrotów „pan” i „pani”. Młodzież ze starszymi osobami rozmawia na „ty”, co sprawia, że starsi ludzie są bardzo młodzieżowi. (...) Społeczeństwo akceptuje każdy rodzaj odmienności – można być kim się chce, byle nie zagrażać zdrowiu czy życiu innych – dodaje. Dokument „Nieusłyszane”, czyli emigracja bez idealizowania rzeczywistości W kolejnych odcinkach dokumentu widzowie przenoszą się do innych części Ameryki Południowej. Karnawałowa energia Rio de Janeiro zestawiona zostaje z trudną rzeczywistością fawel i życia na społecznym marginesie. São Paulo ukazane jest z kolei jako ogromna metropolia, w której codzienność wyznaczają skrajne kontrasty – obok siebie funkcjonują tu bogactwo i głęboka bieda. Buenos Aires pokazane zostaje natomiast jako miasto o europejskiej architekturze i atmosferze, ale jednocześnie południowoamerykańskim temperamencie i dynamice życia. Twórcy tej sześcioczęściowej produkcji nie szukają spektakularnych historii ani sensacyjnych zwrotów akcji. Zamiast tego oddają głos bohaterom i skupiają się na ich osobistych doświadczeniach życia daleko od kraju. Emigracja pokazana jest tu nie jako przygoda czy spełnienie marzeń, lecz jako proces pełen napięć i sprzeczności. To jednocześnie nowy początek i trudna konfrontacja z rzeczywistością: rozpad dawnych relacji, poczucie wykorzenienia oraz ciągłe poszukiwanie własnego miejsca między dwoma światami. Dzięki tej spokojnej, obserwacyjnej narracji widz stopniowo zaczyna dostrzegać, jak różnorodne mogą być losy ludzi, którzy zdecydowali się na życie poza Polską. Z tych historii wyłania się też szersza refleksja o tym, czym właściwie jest szczęście, spełnienie i poczucie sensu. Dokument pokazuje, że nie zawsze wynikają one z posiadania, bogactwa czy spektakularnych sukcesów, a czasem rodzą się w najprostszych momentach codzienności, które można przeoczyć w pogoni za wielkimi planami. Właśnie na to zwracają uwagę bohaterowie produkcji „Nieusłyszane”. Ania z Rio de Janeiro zauważa: „Brazylijczyk potrafi się cieszyć całym sercem z kropli jakiegoś pozytywnego wydarzenia, a my nie doceniamy tego wszystkiego, co mamy”. Z kolei Marta z Montevideo zapewnia: „Czy można być szczęśliwym mając mniej? Absolutnie!”. Najbardziej ujęły mnie jednak słowa pana Kazimierza, który przypomniał: „Nie jest bogaty ten, co najwięcej ma, lecz ten, co najmniej potrzebuje”. To jeden z dokumentów, które zostają w głowie na długo po seansie. „Nieusłyszane” można już oglądać w serwisie streamingowym Canal+ Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Będziemy mieli kolejnego noblistę. Amerykański naukowiec dostanie polskie obywatelstwo
Profesor Victor Ambros, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny z 2024 roku, stara się o polskie obywatelstwo. Naukowiec mówi o hołdzie dla swoich przodków i chęci wzmocnienia pozycji Polski w świecie. W Warszawie wygłaszał wykład oraz spotkał się z młodzieżą oraz premierem Donaldem Tuskiem.
Prof. Victor Ambros jest wybitnym amerykańskim biologiem molekularnym, ma też polskie korzenie. Aby do nich wrócić, zdecydował się na formalne wytąpienie o polskie obywatelstwo. Poza tym chce też zaangażować się w działania wzmacniające polską naukę i pozycję Polski w świecie. Kim jest Victor Ambros? Urodził się 1 grudnia 1953 roku w Hanover, w stanie New Hampshire (USA). Jego ojciec, Longin Ambros, był Polakiem, urodzonym w Dorgiszkach, w dawnym województwie wileńskim. Dziś to terytorium Białorusi. W czasie drugiej wojny światowej został deportowany do III Rzeszy i pracował jako robotnik przymusowy. Ambros zaczynał karierę akademicką na Uniwersytecie Harvarda, by następnie przenieść się do Dartmouth College. Od 2008 roku związany jest z University of Massachusetts Medical School, gdzie zajmuje stanowisko Silverman Professor of Natural Sciences oraz współdyrektora RNA Therapeutic Institute. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Osobisty gest wobec rodziny Wątek przywrócenia obywatelstwa ma dla Ambrosa wymiar prywatny: podkreśla, że traktuje to jako sposób uhonorowania ojca, ciotki i całej rodziny. – Moim jedynym łącznikiem z Polską był ojciec: to on pochodził z Polski. Trzeba jednak pamiętać o realiach tamtych czasów: były to lata 50-te XX wieku i nie wszyscy dziś zdają sobie sprawę, że w Stanach Zjednoczonych wielu imigrantów nie przekazywało swojego języka dzieciom [...]. Ożenił się z Amerykanką i zamieszkał w Vermont, w miejscu, gdzie nie było żadnej polskiej społeczności. Z jakiegoś powodu doszedł do przekonania, że nie powinien mówić po polsku do swoich dzieci, a była to jedyna okazja, by ten język nam przekazać – powiedział naukowiec w wywiadzie dla PAP. Plan dla polskiej nauki Victor Ambros chce także współpracować z polskim środowiskiem naukowym i ściągać do Polski najzdolniejszych młodych naukowców. Po rozmowie z premierem podkreślano, że rząd wyraża gotowość do wsparcia tej inicjatywy. Ambros chce wykorzystać rozgłos po otrzymaniu Nagrody Nobla i wzmocnić atrakcyjność Polski jako miejsca do pracy badawczej. Nagroda Nobla dla Vitora Ambrosa Nagroda Nobla, którą prof. Victor Ambros otrzymał w 2024 roku wspólnie z Garym Ruvkunem, dotyczy odkryć związanych z mikroRNA i mechanizmami regulującymi aktywność genów. Ten kierunek badań jest opisywany jako przełomowy dla biologii molekularnej, a jego znaczenie łączone jest także z nowymi możliwościami w diagnostyce i leczeniu chorób rzadkich. Wizyta w Warszawie W czwartek 12 marca 2026 spotkał się w premierem Donaldem Tuskiem, który potwierdził, że Ambros spełnił już wszystkie formalne wymogi i wkrótce zostanie mu nadane polskie obywatelstwo. Spotyka się też z młodzieżą z XXVII Liceum Ogólnokształcącego im. T. Czackiego w Warszawie, by edukować o chorobach rzadkich; spotkanie organizuje Fundacja AGO Alliance Poland, współpracująca z nim przy poszukiwaniu terapii dla pacjentów z ultrarzadką chorobą, czyli syndromem AGO. Tego samego dnia ma w planie konferencję na Uczelni Łazarskiego w Warszawie W piątek 13 marca 2026 noblista będzie gościem całodniowej konferencji organizowanej w ramach obchodów w Polsce Dnia Chorób Rzadkich przez AGO Alliance Poland, Warszawski Uniwersytet Medyczny oraz IMOL (Międzynarodowy Instytut Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk). W wydarzeniu udział wezmą nie tylko naukowcy, ale też pacjenci z chorobami rzadkimi. Źródła: Nauka w Polsce, Interia, Dziennik
Podbiła Paryż i serca mężczyzn. Historia Maty Hari zakończyła się przed plutonem egzekucyjnym
Mata Hari bez wątpienia była jedną z najbardziej enigmatycznych postaci XX wieku. Dziś, ponad 100 lat po egzekucji, kobieta oskarżona o szpiegostwo na rzecz Niemiec, która miała przyczynić się do śmierci tysięcy francuskich żołnierzy, wciąż budzi kontrowersje. Czy była zimnokrwistą agentką H-21, która sprzedawała sekrety aliantów za futra i biżuterię? A może należy postrzegać ją jako kozła ofiarnego, który był potrzebny francuskiej armii do podniesienia morale w krytycznym momencie I wojny światowej?
Spis treści: Mała księżniczka tatusia. Dzieciństwo Maty Hari Nieszczęśliwa żona Paryż u stóp Maty Hari Pułapka wojny Aresztowanie i egzekucja Maty Hari Margaretha Zelle stworzyła Matę Hari, by uciec od szarej rzeczywistości nieszczęśliwej żony z holenderskiej prowincji. Ta kreacja dała jej sławę, pieniądze i miłość. Sprawiła, że stała się archetypem femme fatale. Ostatecznie stała się jednak przyczyną jej zguby. Mała księżniczka tatusia. Dzieciństwo Maty Hari Mata Hari, a właściwie – Margaretha Geertruida Zelle, urodziła się 7 sierpnia 1876 roku w Leeuwarden, w północnej holenderskiej prowincji Fryzja. Jej ojciec, Adam Zelle, był zamożnym kupcem, właścicielem dobrze prosperującego sklepu z kapeluszami. Matka, Antje van der Meulen, pochodziła z zamożnej fryzyjskiej rodziny. Adam rozpieszczał córkę ponad miarę. Nazywał ją swoją małą księżniczką, a Margaretha dorastała w przekonaniu o własnej wyjątkowości. Zaszczepił w niej przekonanie, że jest stworzona do wyższych celów, co w późniejszych latach stało się zarówno jej siłą napędową, jak i zgubą. Margaretha była świetnie przygotowana do bycia podziwianą, ale nie do pracy i trudów codziennego życia. Rozpad rodziny Zelle Beztroskie dzieciństwo Margarethy skończyło się gwałtownie w 1889 roku. Skłonny do ryzykownych inwestycji Adam ulokował cały majątek w wątpliwych operacjach giełdowych, co dla niego i jego rodziny okazało się katastrofą. Zelle zbankrutował, tracąc nie tylko majątek, ale i reputację w konserwatywnym społeczeństwie. Upadek finansowy pociągnął za sobą natychmiastowy rozpad rodziny. Antje rozwiodła się z mężem, a rodzina przestała istnieć. Największy cios nadszedł jednak w 1891 roku, kiedy zmarła matka Margarethy, prawdopodobnie wycieńczona stresem i chorobą. Dziewczynka, w wieku 15 lat, została sama. Ojciec ożenił się ponownie, a rodzeństwo zostało rozdzielone między krewnych. Skandal w Lejdzie Margaretha została wysłana do szkoły w Lejdzie, gdzie miała kształcić się na przedszkolankę. Był to jeden z niewielu szanowanych zawodów dostępnych dla kobiet z dobrego domu, które utraciły posag. Mieszkała tam u swojego chrzestnego, następnie przeniosła się do internatu. Wkrótce jej magnetyzm i niekonwencjonalne zachowanie sprowadziły na nią kłopoty. Dyrektor szkoły, Wybrandus Haanstra, zaczął okazywać jej niezdrowe zainteresowanie. Wybuchł skandal obyczajowy. Choć szczegóły pozostają niejasne, a wina prawdopodobnie leżała po stronie dorosłego mężczyzny, to Margaretha została usunięta z placówki. Zamieszkała wówczas u wujka w Hadze. Nieszczęśliwa żona Młoda, bo 18-letnia dziewczyna, zapragnęła wyrwać się z zależności od krewnych. Jedynym wyjściem z sytuacji, w której się znalazła, było zamążpójście. W marcu 1895 roku odpowiedziała na ogłoszenie matrymonialne zamieszczone w gazecie „Nieuws van den Dag”. Autorem anonsu był Rudolph MacLeod, oficer korpusu kolonialnego, starszy od niej o ponad 20 lat. MacLeod wydawał się idealną partią dla zubożałej panny z aspiracjami. Był oficerem, co gwarantowało pozycję towarzyską, i służył w Holenderskich Indiach Wschodnich (obecna Indonezja), co obiecywało podróże i ucieczkę z nudnej Holandii. Po krótkiej korespondencji i kilku spotkaniach, para zaręczyła się. Pobrali się w Amsterdamie 11 lipca 1895 roku. Piekło małżeńskiego życia W maju 1897 roku małżeństwo wyruszyło do Batawii, skąd udali się do garnizonu w Malang na wschodniej Jawie. Życie w koloniach nie miało w sobie jednak żadnego romantyzmu. Rudolph, choć pochodził z dobrej rodziny, okazał się alkoholikiem i hazardzistą, który nie potrafił utrzymać rąk na wodzy. Otwarcie zdradzał żonę, utrzymując kochankę. Co gorsza, zaraził Margarethę syfilisem – chorobą, która w tamtych czasach była wyrokiem, a jej leczenie oparte na rtęci było równie niebezpieczne co samo schorzenie. Śmierć Normana Para doczekała się dwójki dzieci – syna Normana-Johna i córki Louise Jeanne. W 1899 roku, gdy rodzina przebywała w Medanie na Sumatrze, doszło do tragedii, która ostatecznie zniszczyła ich małżeństwo. Dzieci ciężko zachorowały. Syn zmarł 27 czerwca 1899 roku. Córka cudem przeżyła, choć jej zdrowie zostało trwale nadszarpnięte. Narodziny „oka dnia” By złagodzić ból po stracie, Margaretha zaczęła szukać ukojenia w lokalnej kulturze. Uczyła się malajskiego, nosiła sarongi i – co najważniejsze – obserwowała lokalne tańce. To właśnie wtedy narodziła się w jej głowie postać, którą później miała przedstawić światu. Zafascynowana zmysłowością i religijnym wymiarem tańców indonezyjskich, przyjęła pseudonim Mata Hari, co dosłownie oznacza „oko dnia”. Bolesny rozwód W 1902 roku małżeństwo wróciło do Holandii. Ich związek de facto był już tylko fikcją. Wkrótce Margaretha odeszła od męża, zabierając córkę. Uzyskała separację, ale Rudolph odmówił płacenia alimentów. Dzięki swoim wpływom, odebrał jej Louise Jeanne. W 1906 roku oficjalnie orzeczono rozwód. Ale pozostawiona bez środków do życia kobieta już w 1903 roku zdecydowała o wyjeździe do Paryża. Paryż u stóp Maty Hari W tamtym czasie we francuskiej stolicy panowała obsesja na punkcie orientalizmu. W modzie było wszystko, co wschodnie, tajemnicze i zmysłowe. Margaretha, ze swoimi ciemnymi oczami, włosami i wspomnieniami z Jawy, idealnie wpisywała się w ten trend. Stała się Matą Hari, świętą tancerką ze świątyń Śiwy, która od dzieciństwa była wtajemniczana w arkana sakralnego tańca przez kapłanki na Jawie. Jej kostiumy były dziełami sztuki, zaprojektowanymi tak, by więcej odsłaniać niż zakrywać. Przełom w jej karierze nastąpił 13 marca 1905 roku, kiedy Émile Guimet, bogaty przemysłowiec i założyciel prestiżowego muzeum, zaprosił ją do występu w swojej bibliotece. W obecności dyplomatów, artystów i arystokracji, zaprezentowała swój zmysłowy taniec. Reakcja była natychmiastowa i euforyczna. Publiczność oszalała. Krytycy pisali o niej w samych superlatywach. Królowa kurtyzan Przez następną dekadę, Mata Hari występowała na najbardziej prestiżowych scenach Europy: w Berlinie, Wiedniu, Monte Carlo, Madrycie i Mediolanie. Jednak taniec był tylko częścią jej biznesu, a z czasem stał się jedynie pretekstem. Była przede wszystkim luksusową kurtyzaną, jedną z najsłynniejszych w Europie. Sypiała z arystokratami, bankierami, politykami i – co najważniejsze dla jej późniejszego losu – wysokiej rangi oficerami wojskowymi z różnych krajów. Pułapka wojny Wybuch I wojny światowej zastał ją w Berlinie. Granice zostały zamknięte, a atmosfera w Niemczech stała się wroga wobec cudzoziemców. Władze niemieckie zamroziły jej aktywa i skonfiskowały futra i biżuterię. W jednej chwili Mata Hari straciła wszystko. Udało jej się uciec pociągiem do neutralnej Holandii. W Amsterdamie zamieszkała w skromnym hotelu, daleko od luksusów, do których przywykła. Podejrzenia o szpiegostwo Wracając do Paryża, musiała wybrać drogę przez Wielką Brytanię i Hiszpanię. Samotna kobieta podróżująca z wieloma bagażami zwróciła uwagę brytyjskich służb wywiadowczych. W 1915 roku została zatrzymana i przesłuchana, ale zwolniono ją z braku dowodów. Brytyjczycy uznali ją za niegroźną kurtyzanę. Jednak Francuzi zaczęli gromadzić teczkę. Fatalna decyzja Jeszcze w tym samym roku odwiedził ją Karl von Kramer, niemiecki konsul w Amsterdamie i szef wywiadu na ten rejon. Zaoferował jej 20 tys. franków w zamian za dostarczenie informacji z Paryża. Mata Hari przyjęła pieniądze. W jej mniemaniu, była to rekompensata za straty poniesione w Niemczech, a nie zapłata za zdradę. Dla Niemców stała się jednak oficjalnie agentką o kryptonimie H-21. Francuski werbunek Wiedziała, że jest obserwowana. Sama zgłosiła się do francuskich władz. Georges Ladoux, szef francuskiego kontrwywiadu, zaproponował jej pracę dla Francji. Za swoje usługi zażądała miliona franków, nie wiedząc, że przebiegły oficer zastawia na nią pułapkę. Podczas misji w Hiszpanii miała zdobyć informacje od Arnolda Kalle, niemieckiego attaché. Ten szybko zorientował się, że ma do czynienia z podwójną agentką. Kalle wysłał do Berlina serię depesz radiowych. We wiadomościach szczegółowo opisywał „pożyteczne działania agentki H-21”. Co istotne, Niemcy użyli do transmisji starego szyfru, o którym doskonale wiedzieli, że został już złamany przez Francuzów. Była to celowa dekonspiracja. Aresztowanie i egzekucja Maty Hari Do Paryża wróciła w 1917 roku, ale zamiast obiecanego miliona franków czekało ją aresztowanie. Została zatrzymana 13 lutego. Proces odbył się 24 i 25 lipca 1917 roku. Mimo braku twardych dowodów na to, że Mata Hari przekazała jakiekolwiek istotne informacje, została uznana winną i skazana na śmierć przez rozstrzelanie. Wyrok wykonano 15 października 1917 roku. Stojąc przed plutonem egzekucyjnym, odmówiła założenia opaski na oczy. Zanim padły strzały, posłała całusa swoim oprawcom. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Eva Braun świadomie wybrała życie w zbrodniczym systemie. Do samego końca była lojalna wobec Hitlera
Eva Braun przez kilkanaście lat była najbliższą osobą człowieka, który wzniecił pożogę II wojny światowej. Mimo to historycy przez lata spychali ją na margines, szufladkując ją jako apolityczny „ozdobnik”, który zupełnym przypadkiem znalazł się w centrum historycznych wydarzeń. Czy słusznie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Rodzina Braunów „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Życie i śmierć w bunkrze Żona Adolfa Hitlera przez lata była traktowana jako historyczna ciekawostka – niewiele znaczący przypis do biografii sprawcy wielkiego zła. Należy jednak podkreślić, że Eva Braun nie była jedynie niewinną ofiarą, która znalazła się pod zgubnym wpływem uroku potwora w ludzkiej skórze. Dziś historycy nie mają wątpliwości, że „słodka” Eva, jak nazywał ją Hitler, świadomie wybrała życie w samym centrum zbrodniczego systemu. Wiedziała o prześladowaniach Żydów (choćby z racji tego, że jej własna rodzina przejęła mienie pożydowskie), widziała znikających ludzi, słyszała rozmowy o wojnie totalnej. Jakakolwiek „niewiedza” z jej strony była niczym innym, jak tylko świadomym odwracaniem wzroku. Rodzina Braunów Eva Anna Paula Braun urodziła się 6 lutego 1912 roku w Monachium. Była drugą z trzech córek Friedricha „Fritza” Brauna, nauczyciela w szkole zawodowej, i Franziski „Fanny” Kronberger, gospodyni domowej. Jej dzieciństwo przypadło na burzliwe czasy powojennego chaosu w Niemczech – okresu hiperinflacji, rewolucji w Bawarii i rodzącego się nazizmu. Mimo to w domu Braunów panowała względna stabilizacja, choć Fritz musiał ciężko pracować, by utrzymać standard życia, jakiego oczekiwał. W przeciwieństwie do swojej starszej siostry, Ilse, Eva nie przykładała zbyt dużej uwagi do edukacji. Uczyła się (z przeciętnymi wynikami) w katolickim liceum w Monachium, a następnie przez rok (1928/1929) uczęszczała do szkoły handlowej, co było typowe dla dziewcząt z jej sfery. Edukacja miała przygotować ją do roli żony i matki. Większy zapała przejawiała względem sportu. Była doskonałą lekkoatletką, a później – pływaczką i narciarką. „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” W 1929 roku podjęła pracę, która miała zdeterminować jej dalsze życie. Została asystentką, pomocnicą biurową i okazjonalną modelką w zakładzie fotograficznym przy Amalienstrasse 25 w Monachium, którego właścicielem był Heinrich Hoffmann – osobisty fotograf Hitlera, propagandysta i twórca wizerunku Führera. Pierwsze spotkanie nastąpiło w październiku 1929 roku. Stojąc na drabinie i porządkując dokumenty na górnych półkach, Eva została zaskoczona wejściem szefa w towarzystwie mężczyzny w średnim wieku. Nieznajomy miał charakterystyczny wąsik, nosił jasny, angielski płaszcz i trzymał w ręku duży filcowy kapelusz. Hoffmann przedstawił go enigmatycznie jako „herr Wolf”, czyli pana Wilka. Wszyscy zasiedli do posiłku w kantorku. Czterdziestoletni lider rosnącej w siłę partii był oczarowany dziewczyną. Co ciekawe, Eva, apolityczna i niezainteresowana bieżącymi wydarzeniami, nie rozpoznała w nim polityka, którego twarz zaczynała pojawiać się na plakatach w całym Monachium. Hitler od czasu do czasu bywał w zakładzie. Przynosił Evie kwiaty, zabierał ją do opery czy kina. Dla starszego o 23 lata mężczyzny, atrakcyjna nastolatka była „słodką dziewczynką” – odskocznią od polityki. W cieniu Geli Raubal Początkowo Eva Braun była jedynie tłem w życiu przyszłego przywódcy Rzeszy. Jego obsesyjna miłość do siostrzenicy, Geli Raubal, nie pozostawiała miejsca dla innych kobiet. Eva, spotykająca się z Hitlerem sporadycznie, musiała zadowolić się rolą „tej drugiej”. Przełom nastał w 1931 roku. Po samobójczej śmierci Geli, Hitler przeżył załamanie nerwowe. Eva dostrzegła jednak szansę dla siebie w jego osobistym dramacie. Pogrążony w żałobie, początkowo odsunął się od wszystkich. Z czasem zaczął szukać pocieszenia i wtedy Braun odegrała swoją rolę. Nie zadawała trudnych pytań, nie oceniała, była dyskretna i bezgranicznie oddana. Stopniowo zaczęła wypełniać pustkę po Geli. Pierwszy kryzys Mimo to Hitler wciąż trzymał ją na dystans. Rok 1932 był dla niego czasem nieustannych kampanii wyborczych. Gdy on walczył o władzę, Braun siedziała sama w Monachium, czekając na telefon, który często nie dzwonił tygodniami. Czując się zaniedbana i obawiając się, że wybranek ją porzuci, zdecydowała się na drastyczny krok. Sięgnęła po broń i strzeliła sobie w szyję. Pocisk o milimetry minął tętnicę i utkwił w karku. Zdaniem wielu historyków, nie była to autentyczna próba odebrania sobie życia, a jedynie demonstracja oparta na chłodnej kalkulacji. Eva wiedziała, że kolejna samobójcza śmierć bliskiej osoby mogłaby zrujnować politycznie Hitlera. Można powiedzieć, że trafiła w dziesiątkę. Przerażony perspektywą skandalu, przyjechał do szpitala. Od tego momentu ich relacja stała się bardziej intymna. Drugi kryzys Sytuacja Evy pogorszyła się w 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy. Jej wybranek stał się najważniejszą osobą publiczną, a ona musiała pozostać w ukryciu. Nie mogła przyjeżdżać do Berlina. Nie pokazywano jej oficjalnie. Nawrót kryzysu był tylko kwestią czasu. W 1935 roku połknęła pokaźną dawkę tabletek nasennych. Także tym razem udało się ją odratować i ponownie ten akt szantażu emocjonalnego przyniósł oczekiwany rezultat. Do Hitlera dotarło, że jeżeli chce uniknąć kolejnych dramatów, musi zapewnić swojej kochance odpowiedni poziom stabilizacji. Kupił dla niej dom w dobrej dzielnicy Monachium, w którym zamieszkała razem ze swoją młodszą siostrą Gretl, a w swojej rezydencji w Berghof zatrudnił ją jako sekretarkę. W tamtym momencie jej pozycja stała się niepodważalna. Dokumentalistka prywatnego życia Hitlera Ważnym aspektem życia Evy Braun była jej pasja do fotografii i filmu. Pracując wcześniej u Hoffmanna, zdobyła solidne techniczne podstawy. W Berghofie nie rozstawała się z kamerą 16 mm i aparatem fotograficznym. To dzięki niej dysponujemy dziś nagraniami z Berghofu, ukazującymi przywódcę III Rzeszy w prywatnych sytuacjach. Te filmy nie były jednak tylko niewinnym hobby. Badacze są zdania, że Braun świadomie kreowała w nich idylliczny obraz życia. Była reżyserką domowej sielanki, w której ludobójca zamieniał się w zwykłego, „dobrotliwego” człowieka. Te działania były niczym innym, jak elementem propagandy, służącym ociepleniu wizerunku Hitlera. Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Po wybuchu wojny Hitler coraz rzadziej bywał w Berghofie. Eva została w górach, otoczona luksusem i służbą, podczas gdy Europa zaczynała płonąć. Jej listy z tego okresu świadczą o niezachwianym oddaniu. Pisała w nich, że za swoim wybrankiem pójdzie wszędzie, nawet na śmierć. W 1944 roku jej młodsza siostra, Gretl, wdała się w romans z Hermannem Fegeleinem, oficerem łącznikowym Himmlera przy Hitlerze. Wódz, widząc szansę na ściślejsze związanie Evy ze swoim kręgiem bez konieczności własnego ożenku, pobłogosławił ten związek. Ślub Gretl i Hermanna odbył się 3 czerwca 1944 roku, w Salzburgu. Huczne wesele zorganizowano w Berghofie. Dzięki temu małżeństwu Eva przestała być tylko „przyjaciółką Hitlera”. Stała się szwagierką potężnego generała SS. Mogła odtąd oficjalnie pojawiać się na niektórych uroczystościach, a w protokole dyplomatycznym traktowano ją z większymi honorami. Życie i śmierć w bunkrze W 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód, a alianci bombardowali niemieckie miasta. W marcu, wbrew wyraźnym rozkazom Hitlera, który chciał, by została w bezpiecznej Bawarii, Eva wyruszyła samochodem do Berlina. W połowie kwietnia zamieszkała w bunkrze Führera pod kancelarią Rzeszy. Według relacji świadków, przez cały czas zachowywała spokój. Do samego końca dbała o wygląd. Codziennie robiła makijaż, układała włosy i zakładała najlepsze kreacje. 29 kwietnia Hitler postanowił nagrodzić ją za lojalność, spełniając jej największe marzenie. Do bunkra ściągnięto Waltera Wagnera, urzędnika stanu cywilnego, który udzielił ślubu w małej sali konferencyjnej. Świadkami byli Joseph Goebbels i Martin Bormann. Po ceremonii odbyło się skromne przyjęcie weselne w prywatnych apartamentach Hitlera. 30 kwietnia małżonkowie pożegnali się z personelem bunkra. Para udała się do prywatnego gabinetu Führera. Według zeznań adiutantów, Eva Braun miała usiąść na sofie i przegryźć kapsułkę z cyjankiem potasu. Zmarła niemal natychmiast. Hitler usiadł obok niej, również zgryzł kapsułkę, jednocześnie strzelając sobie w prawą skroń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ta rodzina od pokoleń nie ma zębów. Pochodzący z niej lekarz odkrył tajemniczą mutację genu
Brak zębów był u rodziny Grahamów czymś więcej niż chorobą – był rodzinnym piętnem. Od pokoleń usta kolejnych dzieci pozostawały puste, niezależnie od upływu lat. Rodzina musiała czekać dekady, aż w ich szeregach narodzi się genialny medyk zdolny rzucić wyzwanie „klątwie” i odkryć prawdę ukrytą w ich genach.
Rodzina dr. Johna Grahama, profesora genetyki medycznej i pediatrii w Cedars-Sinai w Los Angeles, od lat nie ma zębów. Uparty naukowiec odkrył powodującą to tajemnicza mutację genu, która została jednoznacznie zidentyfikowana jako przyczyna agenezji zębów w pięciu pokoleniach rodziny. Teraz może pomóc innym. Historia rodziny bez zębów – medyczny sekret, który trwał pokolenia Ten niemal symboliczny brak zębów ciążył nad rodziną podczas codziennych posiłków, nauki mowy u dzieci, w trakcie dorastania. Brak lub zanik zębów wpływał na poczucie własnej wartości, wybory życiowe i relacje społeczne. Z biegiem lat niektóre dzieci miały nie w pełni wykształcone pojedyncze zęby, inne miały ich nawet kilka, ale nikt nie mógł mówić o pełnym, zdrowym uśmiechu. Tradycją stały się drogie implanty i protezy, ale także milcząca frustracja: czemu właśnie my? Lekarz, który leczył innych – i siebie John Graham – wnuk i syn osób dotkniętych rodzinną agenezją zębów – wybrał ścieżkę medycyny i genetyki: nic dziwnego, że tak go fascynowała. Całe życie diagnozował innych, pomagając rodzinom z rzadkimi chorobami. Jednak to jego własna historia, rodzinna anomalia, okazała się największym wyzwaniem zawodowym. Przez lata zbierał medyczne akta, analizował rodowody i przeszukiwał literaturę naukową. Z pomocą przyjaciela i współpracownika, dr. Pedro Sancheza, rozpoczął genetyczne śledztwo na skalę, jakiej w tej rodzinie jeszcze nie było. Używając najnowszych narzędzi do sekwencjonowania DNA, Graham i Sanchez porównali materiał genetyczny dwóch osób dotkniętych agenezją i dwóch zdrowych krewnych. Tajemnicza mutacja w genie KDF1 Efektem ich badań i było odkrycie jednego, kluczowego genu, który różnił się u osób z agenezją i zdrowych. Chodziło o mutację genie KDF1, a dokładnie niewielką zmianę w chromosomie 1 dotycząca fragmentu odpowiedzialnego za prawidłowy rozwój skóry i zębów. Badania potwierdziły, że ta rzadka mutacja genetyczna pojawiała się wyłącznie u osób bez zębów w rodzinie Grahama. Przy użyciu modelowania komputerowego naukowcy wykazali, że przez tę pojedynczą zmianę białko KDF1 stawało się niestabilne i nie mogło właściwie wspierać procesu rozwoju zębów. Tak powstała odpowiedź na wielopokoleniową rodzinną zagadkę – tak jak się spodziewano (chociaż 150 lat temu nie było to tak oczywiste) wina leżała nie w stylu życia, lecz w dziedziczonej, ukrytej do tej pory mutacji. Agenezja zębów – co oznacza taka diagnoza? Dla rodziny Grahama wyjaśnienie źródła problemu było ogromną ulgą. Agenezja zębów w tej postaci jest niezwykle rzadka – dotyczy mniej niż 0,5% populacji, a większość przypadków to pojedyncze braki, nie całkowity zanik uzębienia. Dla porównania, łagodniejsze formy agenezji spotykają nawet 10% populacji. Brak zębów to jednak nie tylko kwestia estetyki. Osoby z agenezją zębów mierzą się z problemami w żuciu, mowie, a także z zaburzeniami samooceny. U dzieci i nastolatków może prowadzić do poważnych problemów emocjonalnych. Leczenie, czyli implanty i protezy, jest kosztowne i często nierefundowane, co sprawia, że życie z tą wadą wiąże się z licznymi ograniczeniami. Nadzieja na zmianę – nowe perspektywy dla rodzin dotkniętą agenezją Zlokalizowanie mutacji KDF1 daje nową szansę. Pozwala lepiej rozumieć mechanizmy dziedziczenia i daje podstawę do nowoczesnej diagnostyki genetycznej. Chociaż leczenie przyczynowe agenezji zębów nadal nie istnieje, naukowcy są coraz bliżej terapii genowych, które w przyszłości mogą odmienić losy kolejnych pokoleń. Dla rodziny Grahama to zamknięcie pewnej epoki – i otwarcie drzwi dla tysięcy innych osób zmagających się z rodzinnymi wadami uzębienia. Źródło: International Dental Journal Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Stronie Śląskim powstaje biblioteka, jakiej nie ma nigdzie na świecie. Wypożyczysz tu tylko książki z autografem
To będzie jedyna taka biblioteka na świecie. Joanna Lamparska, dziennikarka związana z National Geographic Polska, tworzy w Stroniu Śląskim kolekcję książek z autografami i osobistymi dedykacjami autorów z całej Polski. To część akcji „Z książką się powodzi”, która wspiera odbudowę zniszczonej przez ostatnią powódź biblioteki w Stroniu.
Stronie Śląskie doświadczyło w 2024 roku strasznej tragedii – woda wdarła się do miasta i zniszczyła jego dużą część, odbierając mieszkańcom możliwość normalnego życia. Wielu domów, mieszkań czy instytucji kultury wciąż nie udało się odbudować, ale to nie odbiera ducha mieszkańców – w Stroniu powstaje niezwykła biblioteka, którą wspierają autorzy z całej Polski. Tu wypożyczysz tylko książki z dedykacją Idea akcji zakłada stworzenie w Stroniu Śląskim wyjątkowego księgozbioru – kolekcji książek z autografami i osobistymi dedykacjami autorów z całej Polski. Organizatorzy apelują do pisarzy, dziennikarzy, poetów i twórców literatury o przekazywanie podpisanych egzemplarzy swoich publikacji, które staną się symbolem solidarności środowiska literackiego z lokalną społecznością. Jak zdobyć tak niepowtarzalne egzemplarze? – Okazuje się, że dla autora nie ma nic trudniejszego niż wyprawa na pocztę, stąd na niektóre książki czekamy miesiącami – śmieje się Joanna Lamparska, opowiadając National Geographic Polska o inicjatywie. W wielu wypadkach trud pozyskiwania autografów wzięły na siebie wydawnictwa. Joannę i jej fundację „Projekt Historia” wspiera Jerzy Misiurski, dyrektor Biblioteki Publicznej im. Stefana Janasa w Opocznie. Odrodzenie po dramatycznej powodzi – Chcemy, żeby z tragedii powodzi narodziło się coś niezwykłego: biblioteka, w której każda książka ma swoją historię i osobisty ślad autora – tłumaczy Joanna. – To nie tylko odbudowa księgozbioru, ale także budowanie mostu między twórcami a czytelnikami. Pokazujemy, że kultura potrafi jednoczyć i realnie pomagać, tym bardziej, że o Dolnym Śląsku poszkodowanym we wrześniu 2024 roku przez powódź wiele osób już zapomniało. Stronie Śląskie w 2026 roku Stronie jest w trakcie intensywnej odbudowy po niszczycielskiej powodzi września 2024 roku, która przerwała tamę na Morawce i zalała nie tylko miasto, ale i całą okolicę. Jej efekty można spotkać na Śląsku na każdym kroku. Chociaż Wody Polskie zabezpieczyły zniszczony zbiornik, przywracając mu częściową zdolność retencyjną, a miasto funkcjonuje, to jednak wciąż występują utrudnienia w infrastrukturze. Niszczycielski żywioł po prostu „widać”. Trwają naprawy zniszczonych dróg i budynków. Region stara się odbudować po tragedii, działają znane atrakcje turystyczne – np. Jaskinia Niedźwiedzia – a powstająca biblioteka ma wlać kolejny promyk nadziei w serca mieszkańców. Znani autorzy wspierają bibliotekę w Stroniu Śląskim Wojciech Chmielarz, Marek Krajewski, Szczepan Twardoch czy Krzysztof Skiba to zaledwie garstka nazwisk w powodzi nadsyłanych książek, a liczba kartonów stale rośnie – wciąż może być jednak lepiej! Część dedykacji ma bardzo osobisty i emocjonalny charakter i wspiera mieszkańców zniszczonego Stronia Śląskiego. Autorzy na pierwszych stronach piszą nie tylko słowa wsparcia, ale także, m.in. wiersze. Z powodu samych tych wpisów kolekcja staje się małym dziełem sztuki. Biblioteka w Stroniu Śląskim zostanie ponownie otwarta w marcu 2026 roku (dokładny termin nie jest jeszcze znany), więc niezmiennie zachęcamy Autorów do stania się częścią jedynego takiego zbioru na świecie. Gdzie można wysyłać książki? Książki można przesyłać na jeden z adresów: Fundacja Joanny Lamparskiej na Rzecz Ochrony Dziedzictwa Kulturowego „Projekt Historia” Paczkomat WRO207M, telefon: +48 664 228 846, mail: fundacja@projekthistoria.pl Jerzy Misiurski, Biblioteka Publiczna im. Stefana Janasa w Opocznie, Plac Kościuszki 15, 26-300 Opoczno. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzymał w garści Iran
Islamska Republika Iranu to religijna dyktatura powołana po antyzachodniej rewolucji w 1979 roku. Do niedawna rządził tam Najwyższy Przywódca, duchowny i teolog Ali Chamenei (Ali Khamenei). Kto go zastąpi?
W tym artykule: Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Nie zrozumiemy Iranu oraz władzy, jaką sprawował tam ajatollah Ali Chamenei (Ali Khamenei), bez znajomości historii tego kraju. Sięga ona bardzo głęboko w przeszłość. Pierwszym prawdziwym państwem na tym terenie był starożytny Elam, który powstał prawie 4,5 tys. lat temu. Jego stolica Suza jest jeszcze starsza, bo liczy ponad 6 tys. lat! Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Przez kolejne wieki na terenach Iranu – czyli ziemiach między Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską – funkcjonowały imperia: Medów (bijących się z Asyryjczykami), Persów (toczących wojny m.in. z Grekami), Partów (zaprzysięgłych przeciwników Rzymian), Sasanidów (walczących z Bizancjum). Przez ten czas zmieniły się zwyczaje i podejście do religii. Na przykład w VI w. p.n.e. powstał tam zaratusztrianizm, który za panowania Sasanidów w III w. n.e. ogłoszono religią państwową. Inne wyznania znajdowały się, w zależności od widzimisię władców, na cenzurowanym. W VII i VIII wieku państwo Sasanidów zostało podbite przez Arabów, a w kraju zapanował islam. Ostatecznie w swojej odmianie zwanej szyityzmem, co spowodowało konflikty z sunnitami – muzułmanami stanowiącymi większość w sąsiednich krajach. Iran, w dawnych wiekach zwany Persją, musiał walczyć m.in. z mongolskimi koczownikami Tamerlana (1336–1405) i Turcją. Do tego dochodziły konflikty z europejskimi mocarstwami: Wielką Brytanią i Rosją. Kraj rozrywały walki zewnętrzne, znajdował się częściowo pod obcą okupacją. Dla mieszkańców, pamiętających o wielkiej przyszłości, było to poniżające. Zasiadający od 1925 roku na perskim tronie szach Reza Pahlavi przekształcał na wzór zachodni prawo, dopuścił kobiety do prac w urzędach, a mężczyznom nakazał nosić zachodnie stroje. W trakcie II wojny światowej nie wydawał się jednak aliantom wystarczająco antyniemiecki, więc w 1941 roku w wyniku interwencji radziecko-brytyjskiej abdykował, a na tronie zastąpił go syn: Mohammad Reza Pahlawi. Chciał on dalej modernizować i westernizować kraj. Wielu Irańczyków przekonał. Jednak szach coraz brutalniej represjonował też opozycję, co wzmacniało siły tradycjonalistów i nastawiało ich tym bardziej negatywnie do Zachodu. To doprowadziło do wybuchu irańskiej rewolucji islamskiej. Okoliczności te opisał Ryszard Kapuściński w słynnym reportażu „Szachinszach” (1982). Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei W 1979 roku Pahlawi został obalony. Z emigracji we Francji wrócił przywódca religijnie nastawionej opozycji – ajatollah (czyli wielki teolog) Ruhollah Chomejni (Chomeini). Został on dożywotnim Najwyższym Przywódcą powołanej wówczas Islamskiej Republiki Iranu. Po jego śmierci w 1989 roku, funkcję tę irańscy duchowni z tzw. Zgromadzenia Ekspertów przyznali 50-letniemu wtedy Alemu Chamenei (Khamenei), sprawującemu władzę do dziś. Dla niewtajemniczonych już nazwiska Chomejni i Chamenei mogą się mylić. Na dodatek obok funkcji Najwyższego Przywódcy w Iranie istnieje też urząd prezydenta. Jest on drugą osobą w państwie, a wybiera się go w wyborach powszechnych. Ali Chamenei sprawował tę funkcję za życia Chomeiniego, od 1981 do 1989 roku. A zaczynał dość skromnie. Chamenei urodził się w 1939 roku jako syn szyickiego duchownego pochodzenia azerskiego i perskiej matki. Wychowywał się w Meszhedzie, drugim co do wielkości mieście Iranu, ważnym ośrodku pielgrzymkowym i akademickim. Ukończył studia z prawa islamskiego i teologii. To na uczelni poznał Chomejniego, który stał się jego mentorem. Gdy ten musiał w 1964 roku uciekać za granicę przed służbami szacha, Chamenei został w kraju. Był silnie związany z opozycją. Władze kilkakrotnie go aresztowały, a w 1975 roku zesłały do miasta Iranszahr w Beludżystanie. Region ten miał opinię niebezpiecznego, na dodatek żyło tam wielu sunnitów, którzy częstokroć poniżali szyickiego duchownego. „Przyjaciele zapamiętali go z tamtych czasów jako spokojnego, wrażliwego, wyciszonego poetę oraz zdolnego tłumacza z języka arabskiego, dobrze posługującego się też angielskim i tureckim” – pisze Marek Kęskrawiec w cenionym reportażu „Czwarty pożar Teheranu”. Nic dziwnego, że Chamenei nie zapowiadał się na następcę Chomejniego. „Choć w rewolucję angażował się od samego początku, a w czerwcu 1981 roku odniósł poważne rany w zamachu bombowym mudżahedinów [z marksistowskiej Organizacji Bojowników Ludowych Iranu; przyp. red.], nie zaliczał się do ścisłej elity duchowieństwa. Nie był wtedy nawet ajatollahem. Jego wybór na następcę Chomeiniego uznawano raczej za kompromis niż symbol uznania dla wyjątkowych talentów. Chamenei stanowił wygodną opcję dla innych ajatollahów. Nie bali się, że zdominuje ich tak jak Chomeini. Swoją pozycję musiał dopiero zbudować” – podkreśla Kęskrawiec. Władzę Chamenei miał ogromną. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, do jego dyspozycji pozostawała elitarna Gwardia Rewolucyjna. Miał w ręku media i sądy, kierował polityką zagraniczną, to de facto od niego zależały też losy irańskiego programu atomowego. Dla prezydenta (do którego dymisji może zresztą doprowadzić w razie potrzeby) pozostawiał sprawy gospodarcze, politykę w parlamencie itp. Chamenei stał się symbolem twardej postawy duchownych, niezgadzających się na liberalizację polityki. Wielokrotnie dochodziło do spięć Iranu z USA – kiedyś popierającymi szacha, a przez to uważanymi przez Chomejniego i Chameneiego za Wielkiego Szatana. Począwszy od kryzysu z amerykańskimi zakładnikami w ambasadzie w Teheranie, po spór wokół irańskiego programu atomowego i oskarżenia o wspieranie przez Iran organizacji terrorystycznych, wojna wisiała na włosku. Dlatego Teheran intensywnie szukał sojuszników wśród krajów antyzachodnich, takich jak Rosja, Chiny i Wenezuela. Kiedy podczas pandemii Polska przekazała Iranowi w geście solidarności transport szczepionek, Chamenei kazał zwrócić 820 tys. dawek, ponieważ wyprodukowano je w USA. „Nie ufam im” – powiedział o amerykańskich i brytyjskich preparatach w 2021 roku. Iran postawił na szczepionki chińskie, rosyjskie i indyjskie. Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu z 1989 roku nie pozostawia wątpliwości, że podstawą życia kulturalnego, społecznego, politycznego i ekonomicznego są normy islamskie. To teokracja, religijna dyktatura, w której fundamentem jest Koran i tradycja. Poza muzułmanami z innych niż szyici prądów, w kraju swoje religijne rytuały mogą jednak odprawiać zaratusztrianie, żydzi (niezależnie od bardzo napiętych stosunków z Izraelem, którego władze w Teheranie po prostu nie uznają) oraz miejscowi chrześcijanie. Turyści często są zaskoczeni, że społeczeństwo irańskie wcale nie jest zamknięte. Mieszkańcy przychylnie nastawieni są do gości z zagranicy, dumni z zabytków, tradycji i przyrody. Nie ma alkoholu, dyskotek, golizny i par całujących się w miejscach publicznych. Jednak w Teheranie młodzi ubierają się nowocześnie i atrakcyjnie. Spod często tylko niedbale narzuconych kobiecych chust widać eleganckie fryzury i perfekcyjny makijaż. Dziennikarze opisują, że w domowym zaciszu furorę robi fikuśna bielizna. A po kryjomu pełne ręce pracy mają chirurdzy plastyczni – zajmujący się nawet rekonstrukcją błony dziewiczej. Jest też sposób na ominięcie zakazu seksu pozamałżeńskiego: to tzw. małżeństwo tymczasowe (sigheh), które u szyitów można zawrzeć na papierze nawet tylko na pół godziny. Chamenei na to przyzwalał. Jeśli jednak poczuł, że jego władza jest realnie zagrożona, potrafił być bezwzględny. Gdy Irańczycy zwietrzyli szansę na zliberalizowanie kraju za rządów prezydenta Mohammada Chatamiego (1997–2005), ich złudzenia szybko zostały rozwiane. Na ulice wyszły patrole strzegące islamskiej moralności. Jak pisze Kęskrawiec, „w publicznych miejscach wymierzano kary chłosty, zdarzało się nawet, że dziewczynom, które przyłapano na chodzeniu w sandałach bez skarpet, za to z pomalowanymi paznokciami – wkładano bose nogi do wiader z karaluchami”. Podczas ulicznych starć, do których dochodziło także w kolejnych latach, wiele było ofiar śmiertelnych. Tylko podczas wielkich protestów w latach 2019–2020 zginęło, według różnych szacunków, od trzystu do półtora tysiąca Irańczyków. Demonstrowali przeciw złamanym obietnicom, korupcji, drożyźnie, bezrobociu, zakłamaniu kleru i manipulacjom władz. Niektórzy wzywali nawet do ustąpienia Najwyższego Przywódcy. Do kolejnych protestów dochodziło później. Władze podkreślały, że stoją za nimi wrogie kraje – zwłaszcza USA (Wielki Szatan) i Arabia Saudyjska (sunnici). Chamenei zapewnił w irańskiej telewizji, że wrogowie znów się zawiodą, podobnie jak wiele razy w przeszłości. 1 marca 2026 roku Amerykanie ogłosili, że Najwyższy Przywódca został zabity podczas ataku armii USA na Iran. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jedno zdanie uczyniło go nieśmiertelnym. Tak Kartezjusz zmienił myślenie o świecie
„Myślę, więc jestem” – napisał René Descartes, znany jako Kartezjusz. Ten XVII wieczny matematyk, fizyk i filozof należał do grona najbardziej wpływowych intelektualistów ówczesnej Europy. Zapoczątkował nurt XVII-wiecznego racjonalizmu, a jego sposób postrzegania rzeczywistości stał się fundamentem dla późniejszych filozoficznych systemów, m.in. Spinozy i Leibniza.
Spis treści: Edukacja jezuicka Między matematyką a filozofią Rozprawa o metodzie Kartezjusz – fizyk i matematyk Śmierć uczonego René Descartes, zwany Kartezjuszem urodził się we francuskim miasteczku La Haye en Touraine 31 marca 1596. W XIX wieku, pragnąc oddać hołd uczonemu, nazwę miasteczka zmieniono na Descartes. Przyszły filozof urodził się w zamożnej, lecz naznaczonej tragedią rodzinie. Jeanne Brochard, matka Kartezjusza, zmarła zaledwie rok po jego narodzinach, natomiast zajęty sprawami urzędowymi ojciec Joachim Descartes nie interesował się potomstwem i po śmierci żony oddał dzieci na wychowanie swojej matce. Edukacja jezuicka Kartezjusz miał około dziesięciu lat, gdy w 1606 roku, został wysłany do kolegium jezuitów w La Flèche. Pozostał tam przez kolejne osiem lat. Doktryna i szkolnictwo jezuickie miało na niego ogromny wpływ. Wpływ często przez niego nieuświadomiony, jednak mający swoje odbicie w jego poglądach. W 1615 René Descartes wstąpił na Uniwersytet w Poitiers, gdzie rok później uzyskał tytuł bakałarza oraz licencjat z prawa kanonicznego i cywilnego. Wydawało się, że jego ścieżka naukowa jest już pewna, jednak zamiast niej wybrał karierę wojskową. W 1618 roku Kartezjusz zaciągnął się do armii księcia Maurycego Nassau. Należał do korpusu inżynieryjnego, gdzie zajmował się praktycznymi zastosowaniami matematyki, projektując różnorodne maszyny mające chronić i wspierać żołnierzy w walce. W pewnym sensie można powiedzieć, że podążył ścieżką wytyczoną przez Leonarda da Vinci, który również parał się inżynierią wojskową i budował machiny wojenne na potrzeby kampanii Cezarego Borgii. Między matematyką a filozofią W okresie służby wojskowej poznał Isaaca Beeckmana, niderlandzkiego filozofa, matematyka i fizyka uważanego za jednego z prekursorów mechanicyzmu w nauce. Przyjacielska relacja z Beeckmanem rozbudziła w Kartezjuszu intensywne zainteresowanie naukami ścisłymi. Filozof opuścił szeregi armii w 1619 roku, ponownie kierując się ku nauce. Kolejna dekada naznaczona była licznymi podróżami, pracami matematycznymi i filozoficznymi zainspirowanymi spotkaniami z wybitnymi postaciami ówczesnej nauki. W 1630 Kartezjusz przeprowadził się do Amsterdamu, gdzie pracował nad szkicami „Dioptrique” i „Meteors”, które prawdopodobnie miały być częścią większego dzieła „Le Monde” (Świat). W 1632 przeprowadził się do Deventer, by nauczać Henrego Reneriego (1593–1639) swojej fizyki. Reneri stanie się jednym z największych propagatorów filozofii kartezjańskiej. W 1633, gdy traktat „Le Monde” był gotowy do publikacji Kartezjusz, usłyszawszy o potępieniu Galileusza przez Kościół, zdecydował się go nie wydawać. System kosmologiczny Kartezjusza przyjmował, podobnie jak Galileusza, heliocentryczny model Kopernika. René Descartes jest też autorem jednego z najsłynniejszych zdań w historii filozofii: cogito ergo sum – „myślę, więc jestem”. Stanowi ono fundament jego koncepcji Res Cogitans, co dosłownie tłumaczy się jako „rzecz myśląca”. W jego ujęciu oznaczało substancję myślącą – sferę czystej myśli oddzieloną od świata fizycznego, czyli świadomość. Natomiast Res Extensa oznacza „rzecz rozciągłą” i reprezentuje świat materialny. Te dwa pojęcia stanowią według filozofii Kartezjusza podstawę dualizmu umysł–ciało. Zaproponowany przez niego dualizm ukształtował całe stulecia rozwoju nauki, utrwalając ideę, że nasza zdolność do myślenia jest właśnie tym, co powołuje nas do istnienia lub czyni nas realnymi. Dla Kartezjusza sam akt kwestionowania rzeczywistości był dowodem, że coś musi owo kwestionowanie wykonywać – jakaś myśląca rzecz (Res Cogitans). Na tej podstawie wysnuł wniosek, że umysł (Res Cogitans) i ciało (Res Extensa) są oddzielne, przy czym umysł stanowi prawdziwą istotę człowieka. Prowadząc rozważania szedł ścieżką wyznaczoną wcześniej przez św. Augustyna. Ten wczesnośredniowieczny filozof w rozprawie „O państwie Bożym i O Trójcy Świętej” opisał podobną ideę. Stwierdził: „jeśli się mylę, to jestem” (si fallor, sum). Oznacza to: nawet jeśli błądzę lub się mylę, to i tak muszę istnieć, skoro mogę się mylić. Wychowany przez jezuitów Kartezjusz musiał znać tę ideę. W 1635 Helena, służąca Kartezjusza, urodziła dziewczynkę, której nadała imię Francine. Według aktu chrztu z 28 lipca 1635 ojcem dziewczynki był właśnie Kartezjusz. Rozprawa o metodzie Najważniejsze prace René Descartesa powstały podczas jego pobytu w Holandii. W 1637 roku opublikował zbiór „Essais”, w którym znalazła się zarówno filozoficzna „Rozprawa o metodzie” (Rozprawa o metodzie dobrego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach), jak też trzy traktaty poświęcone matematyce i fizyce. W jednym z nich, w „La Géométrie”, po raz pierwszy połączył geometrię z algebrą. Argumentował, że geometria nie posiada własnej ścisłej procedury, natomiast algebra jest zbyt abstrakcyjna bez odniesienia do intuicyjnych figur. W „La Géométrie” pojawiło się wiele nowych koncepcji. Wśród nich definicja funkcji i zmiennej, zapis dodatnich i ujemnych liczb znakami „+” i „–”, oznaczenia niewiadomych literami x, y, z, a stałych a, b, c, a także symbol potęgi i idea liczby nieskończenie wielkiej. Kartezjusz proponował, by całą naturę opisywać za pomocą pojęć mechaniki i geometrii. Zaproponował również sposób przedstawiania punktu na płaszczyźnie za pomocą pary liczb, co stało się podstawą opracowania układu współrzędnych. Kartezjusz – fizyk i matematyk Możliwość opisywania krzywych równaniami matematycznymi dała początek geometrii analitycznej, a wykorzystanie metod algebraicznych do badania właściwości krzywych przygotowało grunt pod rozwój rachunku różniczkowego i całkowego, a później także geometrii różniczkowej. Kartezjusz zapoczątkował również systematyczne badania nad teorią równań algebraicznych. Opracował regułę pozwalającą oszacować liczbę pierwiastków równania na podstawie jego stopnia oraz stworzył nowe metody rozwiązywania równań trzeciego i czwartego stopnia. Zajmował się także analizą krzywych, wśród których najsłynniejszą jest tzw. liść Kartezjusza. Jego prace z zakresu fizyki sprawiły, że uznaje się go za jednego z prekursorów fizyki klasycznej. Skoncentrował się głównie na mechanice i optyce geometrycznej. Wprowadził pojęcie pędu oraz sformułował zasadę jego zachowania, choć nie traktował pędu jako wielkości wektorowej. Twierdził również, że ciśnienie atmosferyczne maleje wraz z wysokością. Niewykonana pozostała jego próba skonstruowania urządzenia do szlifowania soczewek o kształcie hiperbolicznym. Śmierć uczonego W 1649 roku Kartezjusz przeniósł się do Sztokholmu na osobiste zaproszenie królowej Krystyny. Królowa chciała, by filozof został jej osobistym nauczycielem i doradcą. Niestety, wyznaczyła mu dość niefortunne godziny spotkań. Zajęcia miały odbywać się o godz. 6 rano. Dla nienawykłego do szwedzkiego chłodu Kartezjusza było to nie lada wyzwanie. Wyzwanie, które niestety zakończyło się ciężkim zapaleniem płuc. Zmarł 11 lutego 1650 roku. Szesnaście lat później jego szczątki przewieziono z powrotem do Francji. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To ona ratowała „ołowiane dzieci”. Historia dociekliwej lekarki i jej walki z przemysłowym molochem
Historia epidemii ołowicy w Szopienicach to opowieść o jednym z najpoważniejszych kryzysów zdrowotnych w powojennej Polsce, który dotknął tysiące dzieci mieszkających w sąsiedztwie Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” w Katowicach. Potoczyłaby się zupełnie inaczej gdyby nie Jolanta Wadowska-Król, lekarka która odkryła i ujawniła skalę zatrucia ołowiem.
Przez lata działalność przemysłowa Huty Metali Nieżelaznych Szopienice powodowała masowe emisje toksycznych metali ciężkich, a miejscowa ludność była nieświadomie narażona na poważne zagrożenia zdrowotne. Kluczową postacią w walce z tym problemem była lekarka pediatra Jolanta Wadowska-Król, której odwaga i determinacja doprowadziły do ujawnienia skali skażenia oraz podjęcia skutecznych działań naprawczych. Ołowica na Śląsku – przyczyny i przebieg epidemii w Szopienicach Jak emisje z Huty Szopienice prowadziły do skażenia środowiska Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” rozpoczęła działalność już w XIX wieku, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu hutniczego w Polsce. Produkcja cynku, ołowiu i kadmu wiązała się z ogromnymi emisjami tych pierwiastków do powietrza, gleby oraz wody. Filtry montowane na kominach, zwłaszcza w latach 70. XX wieku, nie były wystarczająco skuteczne, przez co szkodliwe pyły wydostawały się z huty niemal bez ograniczeń. Bezpośrednio w sąsiedztwie zakładu znajdowały się familoki – robotnicze domy, których mieszkańcy i ich dzieci byli najbardziej narażeni na kontakt z toksynami. Skażenie środowiska przez dekady narastało, a objawy zatrucia u dzieci początkowo były tłumaczone innymi schorzeniami. Objawy i rozpoznanie ołowicy u dzieci Ołowica (inaczej saturnizm lub plumbizm) to przewlekłe zatrucie ołowiem, powodujące zaburzenia pracy układu nerwowego, krwiotwórczego oraz uszkodzenia narządów wewnętrznych. U dzieci objawiało się to: osłabieniem, bezsennością, brakiem łaknienia, bólami brzucha, problemami z koncentracją, spowolnieniem rozwoju umysłowego i ruchowego, anemią, a nawet zaburzeniami chodu. U niektórych dzieci stężenie ołowiu było tak wysokie, a objawy tak nasilone, że wymagały hospitalizacji. Skala problemu – ile dzieci ucierpiało? Pierwsze systematyczne badania przesiewowe w latach 1974–1975 objęły blisko 5000 dzieci zamieszkujących Szopienice i sąsiednie dzielnice Katowic. Według danych lekarskich i analizy laboratoryjnej aż u 20% z nich rozpoznano ołowicę według ówczesnych standardów. Współczesne normy są dużo ostrzejsze: pozwoliłyby zdiagnozować ołowicę nawet u 90% dzieci z tej grupy. Jolanta Wadowska-Król i przełom w walce z ołowicą Inicjatywa i badania przesiewowe dzieci Kluczową postacią w walce o zdrowie najmłodszych była Jolanta Wadowska-Król, lekarka pediatra związana ze Śląską Akademią Medyczną oraz poradniami w Szopienicach i Dąbrówce Małej. To ona, zauważywszy nietypowe objawy u licznych pacjentów, rozpoczęła współpracę z prof. Bożeną Hager-Małecką i pielęgniarką Wiesławą Wilczek. Wspólnie podjęły się przeprowadzenia szeroko zakrojonych badań przesiewowych, obejmujących kilka tysięcy dzieci z okolic huty. Działania te wymagały nie tylko odwagi, ale i sprytu, gdyż były realizowane w atmosferze niechęci ze strony władz lokalnych i centralnych. Przeciwności – jak władze PRL próbowały tuszować zagrożenie Skala odkrytej ołowicy szybko stała się problemem także politycznym. Władze PRL, obawiając się skandalu, próbowały tuszować całą sprawę. Praca naukowa Jolanty Wadowskiej-Król była blokowana, jej rozprawa doktorska zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach, a tematykę zatrucia próbowano marginalizować w oficjalnych publikacjach. Lekarka spotkała się też z oporem części mieszkańców, uzależnionych od zatrudnienia w hucie. Nazywano ją "Matką Boską Szopienicką" – początkowo z ironią, później z podziwem dla jej determinacji. Mimo nacisków i gróźb ze strony aparatu władzy, Wadowska-Król nie wycofała się z działań na rzecz dzieci. Efekty działań i leczenie dzieci z ołowicą W wyniku badań i presji społecznej oraz medialnej władze były zmuszone podjąć środki zaradcze. Najbardziej zagrożone dzieci kierowano do sanatoriów w Istebnej i Rabce, gdzie przechodziły intensywną terapię i rehabilitację. Z rejonu najbliższego hucie wywieziono 200 tys. ton skażonej ziemi, a rodzinom z najbardziej zanieczyszczonych familoków zapewniono nowe mieszkania. Dzieciom finansowano mleko, co miało częściowo przeciwdziałać wchłanianiu ołowiu. Te działania poprawiły zdrowie wielu najmłodszych, choć w przypadku części skutki zatrucia były trwałe. Dziedzictwo, konsekwencje i pamięć o epidemii ołowicy w Szopienicach Rekultywacja terenów i przesiedlenia mieszkańców Działania naprawcze podjęte po ujawnieniu epidemii ołowicy miały szeroki zakres. Przesiedlono setki rodzin z najbardziej skażonych terenów, a dawne familoki rozebrano. Tereny po byłej hucie i osiedlu poddano rekultywacji. Jednak według raportów Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach, skażenie w głębszych warstwach ziemi pozostało i do dziś stanowi problem. Społeczne i zdrowotne skutki zatrucia na pokolenia Skutki zatrucia ołowiem dotknęły całe pokolenia mieszkańców Szopienic. U wielu dzieci, które przeżyły ekspozycję w latach 70., rozwinęły się powikłania neurologiczne, zaburzenia rozwoju i przewlekłe choroby narządów wewnętrznych. Część z nich dożyła dorosłości z trwałym uszczerbkiem na zdrowiu lub ograniczeniami w codziennym funkcjonowaniu. Upamiętnienie Jolanty Wadowskiej-Król Po latach działalność Jolanty Wadowskiej-Król została szeroko doceniona. Otrzymała tytuł Honorowej Obywatelki Katowic, doktorat honoris causa Uniwersytetu Śląskiego oraz została uhonorowana muralem w Katowicach. Jej historię przypomina serial Netflix „Ołowiane dzieci”. Źródła: Ciekawostki Historyczne, Uniwersytet Śląski, Historia.org.pl, Muzeum Hutnictwa Cynku WALCOWNIA w Katowicach
Zrezygnuj z mięsa na kilka tygodni. Twój organizm podziękuje ci szybciej, niż myślisz
Wielki Post dla wielu osób wiąże się z rezygnacją z jedzenia mięsa. Nawet krótka, kilkutygodniowa zmiana diety może przynieść zaskakujące efekty. Ważne jest jednak nie tylko to, z czego rezygnujemy, ale też to, co wybieramy w zamian.
Spis treści: Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Efekt numer 2: zmiany w jelitach Efekt numer 3: układ odpornościowy Zdrowe nawyki Ze względów zdrowotnych, środowiskowych czy etycznych coraz więcej osób decyduje się na rezygnację z mięsa. Co jednak dzieje się z organizmem, gdy z talerza znikają produkty pochodzenia zwierzęcego? Najnowsze badania sugerują, że nawet krótkie okresy bez mięsa – tygodnie, dni, a nawet tylko kilka posiłków – mogą wywołać wyraźne zmiany. A są to między innymi utrata wagi, poprawa zdrowia serca oraz subtelne zmiany w jelitach i układzie odpornościowym. Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Jednym z najbardziej zauważalnych skutków wyeliminowania mięsa jest utrata masy ciała. Wynika ona nie tylko z usunięcia produktów pochodzenia zwierzęcego – chodzi także o to, co zajmuje ich miejsce. Gdy zastępujemy wysokokaloryczne mięso i tłuszcze produktami roślinnymi bogatymi w błonnik (warzywami, strączkami, produktami pełnoziarnistymi, owocami) – spożywamy więcej żywności o mniejszej zawartości kalorii – mówi Matthew Landry, dietetyk i naukowiec zajmujący się zdrowiem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Pokarmy bogate w błonnik wydłużają też czas uczucia sytości, co ogranicza przejadanie się. Trzymiesięczne badanie przeprowadzone w 2018 r., wykazało że osoby, które przeszły na dietę wegetariańską, tracą średnio około 2 kilogramów wagi. Kilka innych badań wykazało, że diety wegetariańskie trwające sześć tygodni lub dłużej, prowadzą do obniżenia ciśnienia krwi, co jest kluczowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Efekt ten jest prawdopodobnie powiązany z utratą masy ciała i większym spożyciem mikroelementów takich jak potas i magnez, które pomagają obniżyć ciśnienie krwi – mówi Luigi Fontana, ekspert ds. żywienia na Uniwersytecie w Sydney. Badanie przeprowadzone w zeszłym roku przez Fontanę i jego współpracowników wykazało, że diety wegetariańskie często obniżają również poziom cukru we krwi, zmniejszając ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Inne badania wykazały spadek poziomu cholesterolu LDL. To tzw. zły cholesterol występujący w mięsie i produktach mlecznych, który przyczynia się do miażdżycy naczyń krwionośnych i zwiększa ryzyko chorób serca oraz udaru mózgu. Badanie przeprowadzone na 11 parach bliźniąt, przeprowadzone przez Matthew Landry'ego i jego współpracowników z Uniwersytetu Stanforda, wykazało że u osób przestrzegających diety wegańskiej, po czterech tygodniach poziom cholesterolu LDL spadł do optymalnej wartości, czyli poniżej 100 miligramów na decylitr. Nawet u tych uczestników, którzy mieli zdrowy poziom LDL, spadek był nadal zauważalny. Efekt numer 2: zmiany w jelitach Przejście na dietę roślinną może także zmienić gatunkowy skład bakterii żyjących w naszych jelitach. U „świeżych” wegetarian występuje zwykle znaczący wzrost ilości bakterii specjalizujących się w rozkładaniu błonnika i spadek tych zajmujących się białkami zwierzęcymi, wyjaśnia Veronica Witte, neurobiolożka z niemieckiego Instytutu Nauk o Człowieku i Mózgu im. Maxa Plancka oraz Centrum Medycznego Uniwersytetu w Lipsku. Przeprowadzone w 2014 r. badanie kału osób które przeszły na wegetarianizm, wykazało że skład bakterii jelitowych uległ zmianie już po kilku dniach – mówi Witte. Wstępne dane z badania bliźniąt na Uniwersytecie Stanforda wykazały, że liczba bakterii Bilophila wadsworthia, która ma zdolność do rozkładania określonych białek zwierzęcych i jest prawdopodobnie czynnikiem prozapalnym, zmniejszyła się u osób, które przeszły na weganizm. Współautor badania, mikrobiolog Matthew Carter mówi: „Wydaje się, że obecność B. wadsworthia w mikroflorze jelitowej w dużych ilościach może powodować problemy, a jednym ze sposobów pozbycia się tej bakterii jest przejście na dietę wegańską”. Naukowcy wciąż badają potencjalne korzyści płynące z obecności bakterii fermentujących błonnik oraz szkodliwe działanie bakterii przetwarzających białka zwierzęce. Veronica Witte bada też, czy zmiany w mikrobiocie jelitowej wpływają na mózg i kształtują apetyt. Twierdzi jednak, że ​​potrzebujemy więcej badań, aby naprawdę wykazać, że drobnoustroje mają tu znaczenie. Efekt numer 3: układ odpornościowy Naukowcy sugerują, że dieta roślinna może wpływać też na układ odpornościowy. W badaniu z 2024 r. zaobserwowano, że u osób na dwutygodniowej diecie wegańskiej podwyższa się aktywność części układu odpornościowego, biorącej udział w obronie przed wirusami. Ponadto wspomniane badanie bliźniąt wykazało spadek poziomu cytokin u osób na diecie wegetariańskiej. To białka sygnalizacyjne, koordynujące odpowiedź immunologiczną. – To było niesamowite, zobaczyć tak uderzające zmiany w układzie odpornościowym już po kilku tygodniach – mówi Matthew Carter. Jednak długoterminowe konsekwencje stosowania diet roślinnych i wegetariańskich pozostają niejasne. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi napytanie, czy rezygnacja z mięsa jest absolutnie konieczna, by zaistniały te korzystne zmiany. Badania osób na diecie śródziemnomorskiej – obejmującej dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych, fasoli oraz mięsa i ryb do dwóch razy w tygodniu – wykazują podobne korzyści do diety ściśle wegańskiej. – Jeśli raz w tygodniu jesz niewielką ilość mięsa, czy szkodzi to zdrowiu? Odpowiedź brzmi: nie wiemy – stwierdza Luigi Fontana. Zdrowe nawyki Chociaż dieta wegańska i wegetariańska skutkuje korzyściami zdrowotnymi, Fontana podkreśla, że ​​zależą one od mądrych wyborów żywieniowych, a nie tylko od rezygnacji z mięsa. Zamiana mięsa na duże ilości przetworzonej żywności, takiej jak wegańskie mrożone dania z makaronu, słodkie przekąski, chipsy lub ultraprzetworzone substytuty mięsa, może być szkodliwa. – Możesz być wegetarianinem i być tak samo, a nawet bardziej niezdrowym, niż osoba na typowej zachodniej diecie – mówi Fontana. Chociaż w kilkumiesięcznej perspektywie niedobory składników odżywczych nie są dużym problemem dla osób rezygnujących z mięsa, sprawa się komplikuje gdy taka dieta trwa dłużej. W żywności pochodzenia roślinnego jest mało niektórych kluczowych dla zdrowia składników, takich jak witamina B12, żelazo, cynk, wapń i kwasy tłuszczowe omega-3. Chociaż wiele z nich znajdziemy w różnorodnych produktach roślinnych, takich jak tofu i soczewica. Landry sugeruje, że weganie powinni rozważyć przyjmowanie suplementów witaminy B12 i witaminy D. Początkującym wegetarianom i weganom Landry zaleca stopniową zmianę diety i eksperymentowanie z nową żywnością i przepisami. – Wykorzystaj to jako świetną okazję, aby naprawdę poznać swoje podniebienie i spróbować smaków z całego świata – mówi. Źródło: National Geographic Opracowała: Magdalena Rudzka
Portoryko – skąd pochodzi Bad Bunny? Śpiewa o niezwykłym kraju, który nie jest państwem
„Chcą zabrać mi rzeki i plażę, chcą, żeby i Twoje dzieci się wyprowadziły […]. Nie chcę, by zrobili Ci to, co stało się z Hawajami” – śpiewał na Super Bowl w towarzystwie Rickiego Maritna Bad Bunny: najczęściej słuchany artysta na świecie pochodzący z Portoryko. Jego muzyka często porusza trudny temat regionu, ale czym właściwie jest Portoryko i jaka jest jego relacja ze Stanami Zjednoczonymi?
Leżące na Morzu Karaibskim Portoryko to coś więcej niż tylko kolejne terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. To niepokorny kraj o długiej historii, który uparcie nie chce poddać się amerykanizacji. Jego głosem – i przy okazji całej hiszpańskojęzycznej Ameryki – został Benito Antonio Martínez Ocasio, znany jako Bad Bunny – portorykański artysta przemycający pod płaszczem tanecznego reggaetonu trudną historię latynoskiej ludności: nawet tej z amerykańskim paszportem. Historia i tożsamość Portoryko – od Indian Taino do współczesności Historia Portoryko rozpoczyna się na długo przed przybyciem Europejczyków. Pierwsi mieszkańcy – Indianie Taino – osiedlili się na wyspie setki lat przed Krzysztofem Kolumbem. Taino pozostawili po sobie wiele osiągnięć: to właśnie od nich pochodzi słowo huracán (huragan) czy barbacoa (z ang. barbecue – grill). Stworzyli też hamak, a do dziś mieszkańcy określają Portoryko mianem „Borinquen” (od słowa Borikén, co oznacza „Ziemię Walecznego Pana”). Według najnowszych badań genetycznych Uniwersytetu w Portoryko, potomkowie Taino nie zniknęli całkowicie – wielu z nich przetrwało w trudno dostępnych górach, a ich dziedzictwo przetrwało w kulturze wyspy. Europejczycy pojawili się na wyspie na początku XVI wieku, a San Juan – stolica Portoryko – została założona już w 1508 roku, czyniąc ją jednym z najstarszych miast europejskich na kontynencie amerykańskim. Portoryko jako terytorium Stanów Zjednoczonych, czyli trudna walka o autonomię Przez ponad 400 lat Portoryko pozostawało pod panowaniem hiszpańskim, aż do wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 roku, kiedy wyspa przeszła pod kontrolę Stanów Zjednoczonych. Od 1917 roku Portorykańczycy są obywatelami Stanów Zjednoczonych, lecz status wyspy jest wyjątkowy – posiada własną konstytucję od 1952 roku, a jednocześnie podlega federalnym prawom amerykańskim. Chociaż decyzje dotyczące mieszkańców zapadają na kontynencie, to ci… nie mogą nawet głosować w wyborach prezydenckich ani mieć pełnej reprezentacji w Kongresie. Portoryko wielokrotnie głosowało nad zmianą swojego statusu – ostatnie referendum w 2024 roku również nie przyniosło wiążących rezultatów, ale wiązało się z nim wiele kontrowersji. Próby przeprowadzenia referendum z realną szansą na zmianę statusu wyspy są blokowane przez Kongres USA. Kultura Portoryko w muzyce – jak Bad Bunny promuje dziedzictwo wyspy i nie daje zapomnieć o jego historii Benito Antonio Martínez Ocasio urodził się w portorykańskim Bayamón w 1994 roku. Jego twórczość to hołd dla wyspy i jej mieszkańców – zarówno pod względem muzycznym (łączenie reggaetonu, trapu i lokalnych rytmów), jak i społecznym. Jego album „DeBÍ TiRAR MáS FOToS” na całym świecie zyskał status przełomowego dzieła, podkreślając znaczenie portorykańskiej tożsamości. Podczas koncertów i występów artysta często nawiązuje do motywów jíbaro – symbolu tradycyjnego portorykańskiego rolnika, prezentując dumnie stroje typowe dla tej grupy społecznej (pava, guayabera), podkreślając walkę z marginalizacją i próbą wymazania tej kultury. Muzyka stała się nie tylko wyrazem tożsamości, lecz także narzędziem walki o prawa społeczne i głosem w debacie publicznej. Tradycje, symbole i język Portoryko Niezwykła portorykańska kultura to synteza trzech wpływów: rdzennych (Taino), hiszpańskich i amerykańskich. Tradycje takie jak święta patronalne, muzyka bomba i plena, kuchnia bazująca na plantanach i rybach, a także unikatowe symbole (np. maski vejigante z Ponce) budują odrębną tożsamość mieszkańców. Ogromna większość z nich jest hiszpańskojęzyczna. Super Bowl i globalny przekaz portorykańskiej dumy w czasie Half Time Show W 2026 roku Bad Bunny jako pierwszy artysta w historii wykonał cały występ podczas finału Super Bowl wyłącznie po hiszpańsku. Był to nie tylko gest artystyczny, ale i społeczny – wyraz dumy z portorykańskich korzeni oraz apel o jedność i tolerancję. Jego niezwykłe show pod hasłem „THE ONLY THING MORE POWERFUL THAN HATE IS LOVE” obejrzały miliony widzów, a artysta dobitnie podkreślił, że Portoryko jest ważnym głosem w dyskusji o tożsamości obu Ameryk. I że na kontynencie, wbrew pozorom, nie mówi się wyłącznie po angielsku. O uświadomienie tego zresztą Benito – i innym latynoamerykańskim artystom – chodzi. „Nie chcę, by zrobili Ci to, co z Hawajami”: Bad Bunny nie chce pozwolić, by historia jego kraju była tożsama z historią Królestwa Hawajów, które na koniec XIX wieku zostało brutalnie spacyfikowane przez rząd Stanów Zjednoczonych na życzenie plantatorów cukru i włączone w ich skład, bezpowrotnie tracąc wiele elementów swojej kultury. Źródła: National Geographic, Pew Research Center, BBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To „najdziwniejsi” ludzie Europy. „Ostatni Spartanie” są odizolowani od tysięcy lat i różnią się od nas genetycznie
W Europie jest genetyczna kapsuła czasu. Na greckim Peloponezie znajduje się mikroregion nazywany Głębokim Mani, którego mieszkańcy niemal nie zmienili się od ponad 1400 lat. Historia ominęła ten zakątek świata, a Manioci znacząco różnią się od nas – pozostałych mieszkańców kontynentu.
Głębokie Mani to niewielki mikroregion – składa się z kilku wiosek i współpracujących klanów, które ominął bieg historii. Manioci od wieków są odcięci od szlaków migracji, a przez to ich linie genetyczne zachowują ciągłość sięgającą epoki brązu. Naukowcy odkryli, że ich geny nie mają odpowiedników we współczesnych populacjach. Genetyczna izolacja greckich Maniotów Mani jest środkowym z trzech dużych „palców” Peloponezu, a głębokie Mani oznacza najbardziej południowe, trudno dostępne regiony półwyspu. Już w starożytności miejsce to było częścią Lakonii, historycznej ojczyzny Spartan (za których potomków Manioci się uważają), a jego mieszkańcy – chociaż powiązani kulturowo z Grekami – od wieków prowadzili życie w odosobnieniu. Na przestrzeni lat, gdy cała Grecja przeżywała liczne migracje i inwazje, Manioci zostali niedotknięci. Nikt nie odwiedzał ich strzelistych, skalistych brzegów, więc ominęły ich najazdy Słowian, Germanów czy Madziarów w okresie wędrówki ludów. Pozostali zarówno w izolacji kulturowej, jak i genetycznej. Nie chodziło jednak wyłącznie o ich „kłopotliwą” lokalizację. Izolacja Maniotów wynikała także ze świadomych wyborów społeczności, która broniła swojej autonomii oraz tradycji klanowych. Przez wieki Manioci byli znani z waleczności, a ich region przez długi czas był jednym z najtrudniej poddających się zewnętrznej kontroli. Jeden przodek, tysiące potomków Naukowcy od dawna interesowali się ich genetyczną odrębnością, jednak dopiero teraz, dzięki wysiłkom m.in. Uniwersytetu Oksfordzkiego, Narodowego Uniwersytetu Ateńskiego czy Europejskiego Uniwersytetu Cypryjskiego udało się przeanalizować DNA 102 mieszkańców tej trudno dostępnej krainy. Najbardziej szokującym odkryciem było ustalenie, że ponad 50% mężczyzn z głębokiego Mani pochodzi od jednego przodka, który żył około VII wieku naszej ery. To oznacza, że przynajmniej połowa męskiej populacji tego regionu to potomkowie jednej osoby sprzed ponad 1300 lat. Taki stan rzeczy to wynik tzw. efektu założyciela, czyli sytuacji, w której cała populacja wywodzi się od bardzo wąskiej grupy przodków, co sprzyja unikatowości genetycznej. Naukowcy sugerują, że tak silna jednorodność może być efektem demograficznego załamania w przeszłości – możliwego skutku epidemii, wojen lub głębokiej niestabilności politycznej. Przetrwały tylko nieliczne rodziny, które z czasem dały początek obecnym klanom Maniotów. Patriarchalna struktura społeczna ostatnich Spartan Mitochondrialne DNA, dziedziczone po matce, okazało się bardziej zróżnicowane. W badanej próbce zidentyfikowano aż 30 różnych linii rodowych, z których część była specyficzna tylko dla Mani. Oznacza to, że do społeczności stopniowo wchodziły kobiety spoza regionu, podczas gdy mężczyźni pozostawali miejscowi. Takie wyniki doskonale ilustrują model spartańskiego społeczeństwa patriarchalnego: mężczyźni trwali w lokalnych strukturach klanowych, a kobiety mogły być sprowadzane z zewnątrz, by dołączyć do rodzinnych wspólnot. Geny Maniotów wykazują niewielką domieszkę linii obecnych w innych regionach Grecji, ale są praktycznie wolne od śladów po inwazjach i migracjach z okresu wędrówek ludów. Historyczne źródła potwierdzają tę niezwykłość. Bizantyjski cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta zanotował w X wieku, że Manioci „nie są z rodu Słowian, lecz z dawnych Rzymian zwanych Hellenami”. Według jego relacji, jeszcze w IX wieku w regionie czczono bogów olimpijskich, co było ewenementem w chrześcijańskim imperium. „Najdziwniejsi” ludzie Europy Porównanie genomów Maniotów z ponad milionem współczesnych osób z całego świata oraz z tysiącami próbek starożytnego DNA pokazało, że praktycznie nie znaleziono znaczącego pokrewieństwa z innymi populacjami Europy. Głębokie Mani to genetyczna wyspa, której mieszkańcy stanowią żywe muzeum historii Grecji. Ciągłość linii rodowych Maniotów oznacza, że w ich genach zachowały się ślady dawnych populacji greckich sprzed ponad 3000 lat. Wskazują na to zarówno markery na chromosomie Y, jak i mitochondrialnym DNA, które łączą Maniotów z Grekami z czasów Minojczyków, Mykeńczyków i okresu rzymskiego. To fascynująca społeczność, która dopiero powoli otwiera się na resztę Europy. Warto jednak uszanować jej odrębność i pomóc pielęgnować niezwykłą kulturę, która przetrwała tysiące lat. Źródła: Communications Biology, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielki sukces polskiej nauczycielki! Ewa Drobek wśród 10 najlepszych pedagogów świata na gali Global Teacher Prize 2026
„Nauczycielskie Noble” przyznane, a w ścisłym finale znalazła się wyjątkowa nauczycielka z Polski, której filozofia nauczania garściami czerpie ze spuścizny Janusza Korczaka. Teraz została doceniona za granicą i nie możemy nie pękać z dumy – to pierwszy taki polski sukces. Na czym polega jej fenomen i metoda?
Ewa Drobek z warszawskiego liceum została wyróżnioną finalistką Global Teacher Prize 2026. Jako pierwsza Polka w historii trafiła do ścisłego finału konkursu zwanego „nauczycielskim Noblem”, pokonując 5000 kandydatów z 139 krajów. Jury uzasadnia, że odmieniła życie tysięcy uczniów dzięki nowatorskiemu podejściu do nauczania języków. Zwyciężczynią całego konkursu okazała się Rouben Nagi z Indii. Kim jest Ewa Drobek i gdzie pracuje? Ewa Drobek to nauczycielka języka angielskiego i niemieckiego z ponad 25-letnim doświadczeniem pedagogicznym. Od 2004 roku pracuje w renomowanym XV Liceum Ogólnokształcącym im. Narcyzy Żmichowskiej w warszawskim Śródmieściu. Jest jednym z najbardziej utytułowanych polskich pedagogów, cenionym w kraju i za granicą. Taki nauczyciel to skarb! Jak uczy jedna z najlepszych nauczycielek świata? Swoją pracę nazywa „hodowaniem skrzydeł”. Jej podstawą jest przekonanie, że nauka języków obcych to nie tylko rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, ale także budowanie empatii i otwartości na inne kultury. Chce uczyć ludzi nie tylko języka, ale także rozumienia i akceptowania innych. Ma to głęboki sens, ponieważ jej podejście mocno inspirowane jest myślą Janusza Korczaka – polskiego pedagoga, który postrzegał dziecko jako podmiot procesu edukacyjnego i propagował idee szacunku oraz indywidualizacji. Metoda Ewy Drobek oparta jest na prawdziwych tekstach, debatach, muzyce, filmach czy nowych technologiach i już została wdrożona w 145 szkołach średnich w całej Polsce. Sukcesy uczniów Ewy Drobek Jej uczniowie osiągają doskonałe wyniki: 95% kontynuuje naukę na uniwersytetach a około 40% – świetnie przygotowanych językowo – studiuje za granicą. Nauczycielka wielokrotnie podkreśla, że jej sukcesy są w dużej mierze zasługą otwartości na drugiego człowieka Klasa prowadzona przez Ewę Drobek jest centrum inkluzji – wspiera uczniów niepełnosprawnych, uchodźców, dzieci z chorobami przewlekłymi i osoby zagrożone wykluczeniem. Była pionierką zdalnych rozwiązań edukacyjnych na długo przed ich upowszechnieniem, w tym hybrydowego uczestnictwa w nauczaniu dla uczniów leżących, którzy później ukończyli szkołę z wyróżnieniem. A co poza nauczaniem? Poza szkołą Ewa Drobek szkoli nauczycieli w całym kraju, przemawia na konferencjach TEDx i międzynarodowych, uczestniczy w globalnym dyskursie edukacyjnym i wspiera nowych pedagogów, pomagając im pozostać w zawodzie pomimo wyzwań systemowych. Rozwija i budzi nauczycielskie pasje. Global Teacher Prize 2026: jak Ewa Drobek trafiła do światowej czołówki? Na galę Global Teacher Prize trzeba było wybrać się aż do Dubaju, a w podróży Ewie Drobek towarzyszyła Barbara Nowacka, ministra edukacji. „Nauczycielskie noble” są jednymi z najbardziej prestiżowych wyróżnień dla pedagogów na świecie – konkurs organizuje Fundacja Varkey we współpracy z UNESCO, a jego celem jest uhonorowanie nauczycieli, którzy wywierają rzeczywisty wpływ na swoich uczniów i społeczności. Ewa Drobek jako jedyna Polka znalazła się w finałowej dziesiątce. To nie przypadek: nominacja była efektem połączenia rekomendacji środowiska edukacyjnego i rzeczywistych sukcesów jej uczniów. Ostatecznego wyboru finalistów dokonało międzynarodowe jury na podstawie kryteriów obejmujących innowacyjność, skuteczność i promowanie wartości obywatelskich. Zwyciężczynią została Rouble Nagi z Indii Główną nagrodę na Global Teacher Prize 2026 otrzymała Rouble Nagi z Indii – wizjonerka, nauczycielka i działaczka społeczna, która otworzyła ponad 800 centrów edukacyjnych w najuboższych regionach swojego kraju. Dotarła do ponad miliona dzieci wykluczonych z systemu edukacji, a ponadto zajęła się szkoleniem ponad 600 nauczycieli i wolontariuszy, tworząc system, który utrzymał dzieci w szkołach. Przerywanie edukacji to duży problem w Indiach. Wiele nagród polskiej nauczycielki Finał Global Teacher Prize to nie wszystko – Ewa Drobek może poszczycić się 15 prestiżowymi nagrodami, które zdobywała dzięki nominacjom swoich uczniów. Wśród najważniejszych wyróżnień znajduje się m.in. Nagroda UNESCO (2017), Global Teacher Award (2019) czy Cambridge Dedicated Teacher Award (2020). Teraz do „gablotki” dołożyć może także TOP 10 „nauczycielskiego Nobla”. Składamy zasłużone gratulacje i pękamy z dumy! Źródło: Global Teacher Prize Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
Nasilające się zaburzenia lękowo-depresyjne, w tym myśli samobójcze, obniżona samoocena, szukanie ucieczki w używkach. Media społecznościowe wykorzystują podatność młodych ludzi i nasilają niektóre charakterystyczne dla tego wieku problemy. Mechanizmy te najmocniej wpływają na nastoletnie dziewczynki.
Spis treści: Zarabianie na młodzieńczych emocjach Testowanie norm społecznych Utrzymać zaangażowanie odbiorcy Szczególnie narażone są dziewczęta Australia jest pierwszym krajem na świecie, który wprowadził zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla młodzieży poniżej 16. roku życia. Platformy takie jak TikTok, Instagram, Facebook, X (Twitter) czy YouTube muszą zablokować dostęp nieletnim lub będą płacić ogromne kary. Podobne zakazy mają być niedługo wprowadzone przez rządy Francji, Danii, Hiszpanii, Grecji i Malezji. Polski projekt stosownej ustawy ma być gotowy do końca lutego tego roku. To dobrze, bo problem jest wielki i palący. Zarabianie na młodzieńczych emocjach W grudniu 2025 roku ukazał się raport francuskiej Narodowej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy (Anses) zatytułowany „Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne nastolatków”. Analizuje on mechanizmy stojące za narzędziami marketingu cyfrowego zaprojektowanymi tak, by trafiać w specyficzne słabości emocjonalne okresu dojrzewania i jest efektem wielu lat pracy i metaanalizy ogromnego materiału badawczego. Wnioski z niego płynące nie są zbyt optymistyczne. – Okres dojrzewania jest czasem szczególnej wrażliwości, ponieważ mózg nadal się rozwija. Nastolatki przechodzą zmiany w sposobie przetwarzania emocji i funkcjonowania układów nagrody. Są również bardziej wrażliwe na kontekst społeczny, co sprzyja podejmowaniu ryzyka w obecności rówieśników. To także okres zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych – powiedziała w rozmowie opublikowanej na łamach „The Conversation” Olivia Roth-Delgado, jedna z autorek omawianego raportu. Testowanie norm społecznych Jak podkreśla jej kolega Thomas Bayeux, w okresie dojrzewania rozwija się kultura konfrontacji z innymi, potrzeba komunikacji i kształtowania tożsamości poprzez testowanie norm społecznych. – Wszystko to dotyczy szczególnie grupy wiekowej 11–17 lat – podkreśla badacz. W rozmowie z francuskimi dziennikarzami Lionelem Cavicchiolim i Victoire N’Sondé badacze powiedzieli, że po raz pierwszy konkretne mechanizmy funkcjonowania mediów społecznościowych zostały powiązane z efektami zdrowotnymi u nastolatków. – Zidentyfikowaliśmy m.in. mylące (manipulacyjne) interfejsy oraz algorytmy personalizujące treści. Wszystkie one służą przyciąganiu uwagi i utrzymywaniu użytkowników w zaangażowaniu poprzez oferowanie coraz bardziej dopasowanych lub skrajnych treści. Jeśli nastolatek lub nastolatka wyszuka np. hasło „samouszkodzenie”, tego typu treści będą mu/jej podsuwane wielokrotnie. A to może prowadzić do utknięcia w negatywnej spirali – mówi Olivia Roth-Delgado. Jest to proces świetnie znany. Funkcjonujemy w bańkach podkręcanych przez algorytmy. Wystarczy dłużej zatrzymać wzrok na jakimś filmiku, „polubić” nieuważnie jakiś post lub wyszukać w sieci interesującego nas terminu, by raptem okazało się, że temat się wokół nas mnoży, tworząc złudzenie, że jest wszechobecny i wyjątkowo ważny. Utrzymać zaangażowanie odbiorcy – Przyciąganie uwagi jest fundamentem modelu biznesowego platform internetowych. Pozwala im gromadzić ogromne ilości danych, które następnie są monetyzowane, a także zwiększać sprzedaż powierzchni reklamowej – powiedział Thomas Bayeux. Ekspert dodaje, że musimy pamiętać, iż platformy mają interes w utrzymywaniu zaangażowania użytkowników. I stosują tu dwie strategie: personalizację treści poprzez coraz skuteczniejsze algorytmy oraz promowanie najbardziej angażujących materiałów. – Te tzw. dark patterns obejmują znane techniki: polubienia, powiadomienia, nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie rolek itp. Te „zwodnicze wzorce projektowe” są starannie zaprojektowane, by skłaniać ludzi do działań, których w innych okolicznościach by nie podjęli. A młodzież w okres dojrzewania wyjątkowo silnie reaguje na takie „strategie popychające” – twierdzi badacz. Szczególnie narażone są dziewczęta Media społecznościowe, choć w założeniu egalitarne, są przestrzenią, która wzmacnia zjawiska obecne w społeczeństwie off line – stereotypy płciowe, normalizację używania narkotyków, przemoc, rasizm, mizoginię itd. Z raportu wynika, że negatywne skutki używania mediów społecznościowych najsilniej widać u nastoletnich dziewcząt. – To jeden z najważniejszych wniosków raportu. Dziewczęta są szczególnie narażone na zagrożenia zdrowotne – nie tylko w kontekście obrazu ciała, lecz także cyberprzemocy, zawstydzania ze względu na płeć i presji społecznej. Przywiązują też większą wagę do komentarzy i reakcji w sieci. Również społeczności LGBTQIA+ należy do grup wysokiego ryzyka, zwłaszcza w kwestiach cyberprzemocy i problemów ze zdrowiem psychicznym. Źródła: theconversation.com; www.anses.fr Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.