Portoryko – skąd pochodzi Bad Bunny? Śpiewa o niezwykłym kraju, który nie jest państwem
„Chcą zabrać mi rzeki i plażę, chcą, żeby i Twoje dzieci się wyprowadziły […]. Nie chcę, by zrobili Ci to, co stało się z Hawajami” – śpiewał na Super Bowl w towarzystwie Rickiego Maritna Bad Bunny: najczęściej słuchany artysta na świecie pochodzący z Portoryko. Jego muzyka często porusza trudny temat regionu, ale czym właściwie jest Portoryko i jaka jest jego relacja ze Stanami Zjednoczonymi?
Leżące na Morzu Karaibskim Portoryko to coś więcej niż tylko kolejne terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. To niepokorny kraj o długiej historii, który uparcie nie chce poddać się amerykanizacji. Jego głosem – i przy okazji całej hiszpańskojęzycznej Ameryki – został Benito Antonio Martínez Ocasio, znany jako Bad Bunny – portorykański artysta przemycający pod płaszczem tanecznego reggaetonu trudną historię latynoskiej ludności: nawet tej z amerykańskim paszportem. Historia i tożsamość Portoryko – od Indian Taino do współczesności Historia Portoryko rozpoczyna się na długo przed przybyciem Europejczyków. Pierwsi mieszkańcy – Indianie Taino – osiedlili się na wyspie setki lat przed Krzysztofem Kolumbem. Taino pozostawili po sobie wiele osiągnięć: to właśnie od nich pochodzi słowo huracán (huragan) czy barbacoa (z ang. barbecue – grill). Stworzyli też hamak, a do dziś mieszkańcy określają Portoryko mianem „Borinquen” (od słowa Borikén, co oznacza „Ziemię Walecznego Pana”). Według najnowszych badań genetycznych Uniwersytetu w Portoryko, potomkowie Taino nie zniknęli całkowicie – wielu z nich przetrwało w trudno dostępnych górach, a ich dziedzictwo przetrwało w kulturze wyspy. Europejczycy pojawili się na wyspie na początku XVI wieku, a San Juan – stolica Portoryko – została założona już w 1508 roku, czyniąc ją jednym z najstarszych miast europejskich na kontynencie amerykańskim. Portoryko jako terytorium Stanów Zjednoczonych, czyli trudna walka o autonomię Przez ponad 400 lat Portoryko pozostawało pod panowaniem hiszpańskim, aż do wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 roku, kiedy wyspa przeszła pod kontrolę Stanów Zjednoczonych. Od 1917 roku Portorykańczycy są obywatelami Stanów Zjednoczonych, lecz status wyspy jest wyjątkowy – posiada własną konstytucję od 1952 roku, a jednocześnie podlega federalnym prawom amerykańskim. Chociaż decyzje dotyczące mieszkańców zapadają na kontynencie, to ci… nie mogą nawet głosować w wyborach prezydenckich ani mieć pełnej reprezentacji w Kongresie. Portoryko wielokrotnie głosowało nad zmianą swojego statusu – ostatnie referendum w 2024 roku również nie przyniosło wiążących rezultatów, ale wiązało się z nim wiele kontrowersji. Próby przeprowadzenia referendum z realną szansą na zmianę statusu wyspy są blokowane przez Kongres USA. Kultura Portoryko w muzyce – jak Bad Bunny promuje dziedzictwo wyspy i nie daje zapomnieć o jego historii Benito Antonio Martínez Ocasio urodził się w portorykańskim Bayamón w 1994 roku. Jego twórczość to hołd dla wyspy i jej mieszkańców – zarówno pod względem muzycznym (łączenie reggaetonu, trapu i lokalnych rytmów), jak i społecznym. Jego album „DeBÍ TiRAR MáS FOToS” na całym świecie zyskał status przełomowego dzieła, podkreślając znaczenie portorykańskiej tożsamości. Podczas koncertów i występów artysta często nawiązuje do motywów jíbaro – symbolu tradycyjnego portorykańskiego rolnika, prezentując dumnie stroje typowe dla tej grupy społecznej (pava, guayabera), podkreślając walkę z marginalizacją i próbą wymazania tej kultury. Muzyka stała się nie tylko wyrazem tożsamości, lecz także narzędziem walki o prawa społeczne i głosem w debacie publicznej. Tradycje, symbole i język Portoryko Niezwykła portorykańska kultura to synteza trzech wpływów: rdzennych (Taino), hiszpańskich i amerykańskich. Tradycje takie jak święta patronalne, muzyka bomba i plena, kuchnia bazująca na plantanach i rybach, a także unikatowe symbole (np. maski vejigante z Ponce) budują odrębną tożsamość mieszkańców. Ogromna większość z nich jest hiszpańskojęzyczna. Super Bowl i globalny przekaz portorykańskiej dumy w czasie Half Time Show W 2026 roku Bad Bunny jako pierwszy artysta w historii wykonał cały występ podczas finału Super Bowl wyłącznie po hiszpańsku. Był to nie tylko gest artystyczny, ale i społeczny – wyraz dumy z portorykańskich korzeni oraz apel o jedność i tolerancję. Jego niezwykłe show pod hasłem „THE ONLY THING MORE POWERFUL THAN HATE IS LOVE” obejrzały miliony widzów, a artysta dobitnie podkreślił, że Portoryko jest ważnym głosem w dyskusji o tożsamości obu Ameryk. I że na kontynencie, wbrew pozorom, nie mówi się wyłącznie po angielsku. O uświadomienie tego zresztą Benito – i innym latynoamerykańskim artystom – chodzi. „Nie chcę, by zrobili Ci to, co z Hawajami”: Bad Bunny nie chce pozwolić, by historia jego kraju była tożsama z historią Królestwa Hawajów, które na koniec XIX wieku zostało brutalnie spacyfikowane przez rząd Stanów Zjednoczonych na życzenie plantatorów cukru i włączone w ich skład, bezpowrotnie tracąc wiele elementów swojej kultury. Źródła: National Geographic, Pew Research Center, BBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To „najdziwniejsi” ludzie Europy. „Ostatni Spartanie” są odizolowani od tysięcy lat i różnią się od nas genetycznie
W Europie jest genetyczna kapsuła czasu. Na greckim Peloponezie znajduje się mikroregion nazywany Głębokim Mani, którego mieszkańcy niemal nie zmienili się od ponad 1400 lat. Historia ominęła ten zakątek świata, a Manioci znacząco różnią się od nas – pozostałych mieszkańców kontynentu.
Głębokie Mani to niewielki mikroregion – składa się z kilku wiosek i współpracujących klanów, które ominął bieg historii. Manioci od wieków są odcięci od szlaków migracji, a przez to ich linie genetyczne zachowują ciągłość sięgającą epoki brązu. Naukowcy odkryli, że ich geny nie mają odpowiedników we współczesnych populacjach. Genetyczna izolacja greckich Maniotów Mani jest środkowym z trzech dużych „palców” Peloponezu, a głębokie Mani oznacza najbardziej południowe, trudno dostępne regiony półwyspu. Już w starożytności miejsce to było częścią Lakonii, historycznej ojczyzny Spartan (za których potomków Manioci się uważają), a jego mieszkańcy – chociaż powiązani kulturowo z Grekami – od wieków prowadzili życie w odosobnieniu. Na przestrzeni lat, gdy cała Grecja przeżywała liczne migracje i inwazje, Manioci zostali niedotknięci. Nikt nie odwiedzał ich strzelistych, skalistych brzegów, więc ominęły ich najazdy Słowian, Germanów czy Madziarów w okresie wędrówki ludów. Pozostali zarówno w izolacji kulturowej, jak i genetycznej. Nie chodziło jednak wyłącznie o ich „kłopotliwą” lokalizację. Izolacja Maniotów wynikała także ze świadomych wyborów społeczności, która broniła swojej autonomii oraz tradycji klanowych. Przez wieki Manioci byli znani z waleczności, a ich region przez długi czas był jednym z najtrudniej poddających się zewnętrznej kontroli. Jeden przodek, tysiące potomków Naukowcy od dawna interesowali się ich genetyczną odrębnością, jednak dopiero teraz, dzięki wysiłkom m.in. Uniwersytetu Oksfordzkiego, Narodowego Uniwersytetu Ateńskiego czy Europejskiego Uniwersytetu Cypryjskiego udało się przeanalizować DNA 102 mieszkańców tej trudno dostępnej krainy. Najbardziej szokującym odkryciem było ustalenie, że ponad 50% mężczyzn z głębokiego Mani pochodzi od jednego przodka, który żył około VII wieku naszej ery. To oznacza, że przynajmniej połowa męskiej populacji tego regionu to potomkowie jednej osoby sprzed ponad 1300 lat. Taki stan rzeczy to wynik tzw. efektu założyciela, czyli sytuacji, w której cała populacja wywodzi się od bardzo wąskiej grupy przodków, co sprzyja unikatowości genetycznej. Naukowcy sugerują, że tak silna jednorodność może być efektem demograficznego załamania w przeszłości – możliwego skutku epidemii, wojen lub głębokiej niestabilności politycznej. Przetrwały tylko nieliczne rodziny, które z czasem dały początek obecnym klanom Maniotów. Patriarchalna struktura społeczna ostatnich Spartan Mitochondrialne DNA, dziedziczone po matce, okazało się bardziej zróżnicowane. W badanej próbce zidentyfikowano aż 30 różnych linii rodowych, z których część była specyficzna tylko dla Mani. Oznacza to, że do społeczności stopniowo wchodziły kobiety spoza regionu, podczas gdy mężczyźni pozostawali miejscowi. Takie wyniki doskonale ilustrują model spartańskiego społeczeństwa patriarchalnego: mężczyźni trwali w lokalnych strukturach klanowych, a kobiety mogły być sprowadzane z zewnątrz, by dołączyć do rodzinnych wspólnot. Geny Maniotów wykazują niewielką domieszkę linii obecnych w innych regionach Grecji, ale są praktycznie wolne od śladów po inwazjach i migracjach z okresu wędrówek ludów. Historyczne źródła potwierdzają tę niezwykłość. Bizantyjski cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta zanotował w X wieku, że Manioci „nie są z rodu Słowian, lecz z dawnych Rzymian zwanych Hellenami”. Według jego relacji, jeszcze w IX wieku w regionie czczono bogów olimpijskich, co było ewenementem w chrześcijańskim imperium. „Najdziwniejsi” ludzie Europy Porównanie genomów Maniotów z ponad milionem współczesnych osób z całego świata oraz z tysiącami próbek starożytnego DNA pokazało, że praktycznie nie znaleziono znaczącego pokrewieństwa z innymi populacjami Europy. Głębokie Mani to genetyczna wyspa, której mieszkańcy stanowią żywe muzeum historii Grecji. Ciągłość linii rodowych Maniotów oznacza, że w ich genach zachowały się ślady dawnych populacji greckich sprzed ponad 3000 lat. Wskazują na to zarówno markery na chromosomie Y, jak i mitochondrialnym DNA, które łączą Maniotów z Grekami z czasów Minojczyków, Mykeńczyków i okresu rzymskiego. To fascynująca społeczność, która dopiero powoli otwiera się na resztę Europy. Warto jednak uszanować jej odrębność i pomóc pielęgnować niezwykłą kulturę, która przetrwała tysiące lat. Źródła: Communications Biology, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielki sukces polskiej nauczycielki! Ewa Drobek wśród 10 najlepszych pedagogów świata na gali Global Teacher Prize 2026
„Nauczycielskie Noble” przyznane, a w ścisłym finale znalazła się wyjątkowa nauczycielka z Polski, której filozofia nauczania garściami czerpie ze spuścizny Janusza Korczaka. Teraz została doceniona za granicą i nie możemy nie pękać z dumy – to pierwszy taki polski sukces. Na czym polega jej fenomen i metoda?
Ewa Drobek z warszawskiego liceum została wyróżnioną finalistką Global Teacher Prize 2026. Jako pierwsza Polka w historii trafiła do ścisłego finału konkursu zwanego „nauczycielskim Noblem”, pokonując 5000 kandydatów z 139 krajów. Jury uzasadnia, że odmieniła życie tysięcy uczniów dzięki nowatorskiemu podejściu do nauczania języków. Zwyciężczynią całego konkursu okazała się Rouben Nagi z Indii. Kim jest Ewa Drobek i gdzie pracuje? Ewa Drobek to nauczycielka języka angielskiego i niemieckiego z ponad 25-letnim doświadczeniem pedagogicznym. Od 2004 roku pracuje w renomowanym XV Liceum Ogólnokształcącym im. Narcyzy Żmichowskiej w warszawskim Śródmieściu. Jest jednym z najbardziej utytułowanych polskich pedagogów, cenionym w kraju i za granicą. Taki nauczyciel to skarb! Jak uczy jedna z najlepszych nauczycielek świata? Swoją pracę nazywa „hodowaniem skrzydeł”. Jej podstawą jest przekonanie, że nauka języków obcych to nie tylko rozwijanie kompetencji komunikacyjnych, ale także budowanie empatii i otwartości na inne kultury. Chce uczyć ludzi nie tylko języka, ale także rozumienia i akceptowania innych. Ma to głęboki sens, ponieważ jej podejście mocno inspirowane jest myślą Janusza Korczaka – polskiego pedagoga, który postrzegał dziecko jako podmiot procesu edukacyjnego i propagował idee szacunku oraz indywidualizacji. Metoda Ewy Drobek oparta jest na prawdziwych tekstach, debatach, muzyce, filmach czy nowych technologiach i już została wdrożona w 145 szkołach średnich w całej Polsce. Sukcesy uczniów Ewy Drobek Jej uczniowie osiągają doskonałe wyniki: 95% kontynuuje naukę na uniwersytetach a około 40% – świetnie przygotowanych językowo – studiuje za granicą. Nauczycielka wielokrotnie podkreśla, że jej sukcesy są w dużej mierze zasługą otwartości na drugiego człowieka Klasa prowadzona przez Ewę Drobek jest centrum inkluzji – wspiera uczniów niepełnosprawnych, uchodźców, dzieci z chorobami przewlekłymi i osoby zagrożone wykluczeniem. Była pionierką zdalnych rozwiązań edukacyjnych na długo przed ich upowszechnieniem, w tym hybrydowego uczestnictwa w nauczaniu dla uczniów leżących, którzy później ukończyli szkołę z wyróżnieniem. A co poza nauczaniem? Poza szkołą Ewa Drobek szkoli nauczycieli w całym kraju, przemawia na konferencjach TEDx i międzynarodowych, uczestniczy w globalnym dyskursie edukacyjnym i wspiera nowych pedagogów, pomagając im pozostać w zawodzie pomimo wyzwań systemowych. Rozwija i budzi nauczycielskie pasje. Global Teacher Prize 2026: jak Ewa Drobek trafiła do światowej czołówki? Na galę Global Teacher Prize trzeba było wybrać się aż do Dubaju, a w podróży Ewie Drobek towarzyszyła Barbara Nowacka, ministra edukacji. „Nauczycielskie noble” są jednymi z najbardziej prestiżowych wyróżnień dla pedagogów na świecie – konkurs organizuje Fundacja Varkey we współpracy z UNESCO, a jego celem jest uhonorowanie nauczycieli, którzy wywierają rzeczywisty wpływ na swoich uczniów i społeczności. Ewa Drobek jako jedyna Polka znalazła się w finałowej dziesiątce. To nie przypadek: nominacja była efektem połączenia rekomendacji środowiska edukacyjnego i rzeczywistych sukcesów jej uczniów. Ostatecznego wyboru finalistów dokonało międzynarodowe jury na podstawie kryteriów obejmujących innowacyjność, skuteczność i promowanie wartości obywatelskich. Zwyciężczynią została Rouble Nagi z Indii Główną nagrodę na Global Teacher Prize 2026 otrzymała Rouble Nagi z Indii – wizjonerka, nauczycielka i działaczka społeczna, która otworzyła ponad 800 centrów edukacyjnych w najuboższych regionach swojego kraju. Dotarła do ponad miliona dzieci wykluczonych z systemu edukacji, a ponadto zajęła się szkoleniem ponad 600 nauczycieli i wolontariuszy, tworząc system, który utrzymał dzieci w szkołach. Przerywanie edukacji to duży problem w Indiach. Wiele nagród polskiej nauczycielki Finał Global Teacher Prize to nie wszystko – Ewa Drobek może poszczycić się 15 prestiżowymi nagrodami, które zdobywała dzięki nominacjom swoich uczniów. Wśród najważniejszych wyróżnień znajduje się m.in. Nagroda UNESCO (2017), Global Teacher Award (2019) czy Cambridge Dedicated Teacher Award (2020). Teraz do „gablotki” dołożyć może także TOP 10 „nauczycielskiego Nobla”. Składamy zasłużone gratulacje i pękamy z dumy! Źródło: Global Teacher Prize Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zdążyć, nim media społecznościowe zniszczą psychikę młodzieży. Wnioski z francuskiego raportu
Nasilające się zaburzenia lękowo-depresyjne, w tym myśli samobójcze, obniżona samoocena, szukanie ucieczki w używkach. Media społecznościowe wykorzystują podatność młodych ludzi i nasilają niektóre charakterystyczne dla tego wieku problemy. Mechanizmy te najmocniej wpływają na nastoletnie dziewczynki.
Spis treści: Zarabianie na młodzieńczych emocjach Testowanie norm społecznych Utrzymać zaangażowanie odbiorcy Szczególnie narażone są dziewczęta Australia jest pierwszym krajem na świecie, który wprowadził zakaz korzystania z mediów społecznościowych dla młodzieży poniżej 16. roku życia. Platformy takie jak TikTok, Instagram, Facebook, X (Twitter) czy YouTube muszą zablokować dostęp nieletnim lub będą płacić ogromne kary. Podobne zakazy mają być niedługo wprowadzone przez rządy Francji, Danii, Hiszpanii, Grecji i Malezji. Polski projekt stosownej ustawy ma być gotowy do końca lutego tego roku. To dobrze, bo problem jest wielki i palący. Zarabianie na młodzieńczych emocjach W grudniu 2025 roku ukazał się raport francuskiej Narodowej Agencji ds. Bezpieczeństwa Żywności, Środowiska i Pracy (Anses) zatytułowany „Wpływ korzystania z mediów społecznościowych na zdrowie psychiczne nastolatków”. Analizuje on mechanizmy stojące za narzędziami marketingu cyfrowego zaprojektowanymi tak, by trafiać w specyficzne słabości emocjonalne okresu dojrzewania i jest efektem wielu lat pracy i metaanalizy ogromnego materiału badawczego. Wnioski z niego płynące nie są zbyt optymistyczne. – Okres dojrzewania jest czasem szczególnej wrażliwości, ponieważ mózg nadal się rozwija. Nastolatki przechodzą zmiany w sposobie przetwarzania emocji i funkcjonowania układów nagrody. Są również bardziej wrażliwe na kontekst społeczny, co sprzyja podejmowaniu ryzyka w obecności rówieśników. To także okres zwiększonego ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych – powiedziała w rozmowie opublikowanej na łamach „The Conversation” Olivia Roth-Delgado, jedna z autorek omawianego raportu. Testowanie norm społecznych Jak podkreśla jej kolega Thomas Bayeux, w okresie dojrzewania rozwija się kultura konfrontacji z innymi, potrzeba komunikacji i kształtowania tożsamości poprzez testowanie norm społecznych. – Wszystko to dotyczy szczególnie grupy wiekowej 11–17 lat – podkreśla badacz. W rozmowie z francuskimi dziennikarzami Lionelem Cavicchiolim i Victoire N’Sondé badacze powiedzieli, że po raz pierwszy konkretne mechanizmy funkcjonowania mediów społecznościowych zostały powiązane z efektami zdrowotnymi u nastolatków. – Zidentyfikowaliśmy m.in. mylące (manipulacyjne) interfejsy oraz algorytmy personalizujące treści. Wszystkie one służą przyciąganiu uwagi i utrzymywaniu użytkowników w zaangażowaniu poprzez oferowanie coraz bardziej dopasowanych lub skrajnych treści. Jeśli nastolatek lub nastolatka wyszuka np. hasło „samouszkodzenie”, tego typu treści będą mu/jej podsuwane wielokrotnie. A to może prowadzić do utknięcia w negatywnej spirali – mówi Olivia Roth-Delgado. Jest to proces świetnie znany. Funkcjonujemy w bańkach podkręcanych przez algorytmy. Wystarczy dłużej zatrzymać wzrok na jakimś filmiku, „polubić” nieuważnie jakiś post lub wyszukać w sieci interesującego nas terminu, by raptem okazało się, że temat się wokół nas mnoży, tworząc złudzenie, że jest wszechobecny i wyjątkowo ważny. Utrzymać zaangażowanie odbiorcy – Przyciąganie uwagi jest fundamentem modelu biznesowego platform internetowych. Pozwala im gromadzić ogromne ilości danych, które następnie są monetyzowane, a także zwiększać sprzedaż powierzchni reklamowej – powiedział Thomas Bayeux. Ekspert dodaje, że musimy pamiętać, iż platformy mają interes w utrzymywaniu zaangażowania użytkowników. I stosują tu dwie strategie: personalizację treści poprzez coraz skuteczniejsze algorytmy oraz promowanie najbardziej angażujących materiałów. – Te tzw. dark patterns obejmują znane techniki: polubienia, powiadomienia, nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie rolek itp. Te „zwodnicze wzorce projektowe” są starannie zaprojektowane, by skłaniać ludzi do działań, których w innych okolicznościach by nie podjęli. A młodzież w okres dojrzewania wyjątkowo silnie reaguje na takie „strategie popychające” – twierdzi badacz. Szczególnie narażone są dziewczęta Media społecznościowe, choć w założeniu egalitarne, są przestrzenią, która wzmacnia zjawiska obecne w społeczeństwie off line – stereotypy płciowe, normalizację używania narkotyków, przemoc, rasizm, mizoginię itd. Z raportu wynika, że negatywne skutki używania mediów społecznościowych najsilniej widać u nastoletnich dziewcząt. – To jeden z najważniejszych wniosków raportu. Dziewczęta są szczególnie narażone na zagrożenia zdrowotne – nie tylko w kontekście obrazu ciała, lecz także cyberprzemocy, zawstydzania ze względu na płeć i presji społecznej. Przywiązują też większą wagę do komentarzy i reakcji w sieci. Również społeczności LGBTQIA+ należy do grup wysokiego ryzyka, zwłaszcza w kwestiach cyberprzemocy i problemów ze zdrowiem psychicznym. Źródła: theconversation.com; www.anses.fr Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Prawdziwa historia Wielkiego Marty'ego. Czy filmowy mistrz ping-ponga istniał naprawdę?
Film „Wielki Marty” z Timothéem Chalametem, który właśnie wszedł na ekrany polskich kin, jest jednym z największych faworytów tegorocznego wyścigu po Oscary. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że historia ambitnego pingpongisty jest inspirowana prawdziwymi wydarzeniami.
Spis treści: Dzieciństwo i młodość Marty'ego Reismana – prawdziwe początki legendy Droga do sukcesu i rywalizacja na światowym poziomie Filmowa interpretacja biografii – granica faktu i fikcji Wpływ Marty’ego na sport i dalsze losy pingpongisty Wyróżniony 10 nominacjami do Oscara film Josha Safdiego „Wielki Marty” opowiada historię utalentowanego, ale niedocenianego pingpongisty Marty'ego Mausera, który próbuje przebić się na światowe salony sportu mimo przeciwności losu. Obraz pokazuje trudną drogę zawodnika od lokalnych turniejów do międzynarodowej sławy oraz cenę, jaką musi zapłacić za sukces. Czy Marty istniał naprawdę? Tak – reżyser nie kryje, że inspiracją do powstania filmu była prawdziwa historia pingpongisty Marty'ego Reismana. Dzieciństwo i młodość Marty'ego Reismana – prawdziwe początki legendy Prawdziwy Marty Reisman – podobnie jak jego filmowy odpowiednik – przyszedł na świat w 1930 roku w żydowskiej rodzinie na nowojorskim Manhattanie, w dzielnicy o silnej tożsamości etnicznej i społecznej. Dorastając w trudnych realiach ekonomicznych Wielkiego Kryzysu, szybko odkrył, że sport może być nie tylko ucieczką od codzienności, lecz także szansą na przekroczenie barier społecznych. Ping-pong, czyli tenis stołowy, w latach 30. i 40. XX wieku zyskiwał w Stanach Zjednoczonych coraz większą popularność – zarówno jako forma rekreacji w parkach, jak i jako dyscyplina rywalizacji sportowej na poziomie lokalnym. Już w dzieciństwie Marty Reisman wyróżniał się niezwykłą sprawnością manualną oraz błyskotliwością, które szybko zwróciły uwagę okolicznych graczy i właścicieli klubów sportowych. Jego wczesne sukcesy wynikały z umiejętności adaptacji do różnych stylów gry oraz z ogromnej determinacji, budzącej podziw zarówno rywali, jak i mentorów. Rodzina, pochodzenie i środowisko społeczne Wychowanie w żydowskiej rodzinie w Nowym Jorku miało istotny wpływ na kształtowanie charakteru Marty’ego Reismana. W realiach pierwszej połowy XX wieku dzieci imigrantów często napotykały bariery społeczne i ekonomiczne, co wymagało od nich ponadprzeciętnej zaradności oraz wytrwałości. Rodzina Reismana nie była wyjątkiem – Marty już od najmłodszych lat podejmował dorywcze prace, by wspierać domowy budżet. Podobnie jak to pokazano w filmie – pracował w lokalnym sklepie. Jego determinacja, by wyróżnić się w sporcie, wyrastała właśnie z tych trudnych doświadczeń i stanowiła motor napędowy jego późniejszych sukcesów. Droga do sukcesu i rywalizacja na światowym poziomie Kariera Marty’ego Reismana nabierała tempa w latach 40., gdy zaczął regularnie triumfować w lokalnych turniejach ping-ponga rozgrywanych w Nowym Jorku i innych miastach wschodniego wybrzeża. W tym okresie amerykański tenis stołowy przeżywał dynamiczny rozwój, a rywalizacja między zawodnikami miała coraz większe znaczenie nie tylko sportowe, lecz także społeczne. Reisman szybko zdobył opinię niezwykle utalentowanego i niekonwencjonalnego gracza, słynącego z nietypowego uchwytu rakietki oraz zaskakujących zagrań. Wbrew popularnym uproszczeniom nie zdobył mistrzostwa USA w 1949 roku, lecz przez dekady budował swoją pozycję jako jeden z najbardziej rozpoznawalnych amerykańskich zawodników, odnosząc liczne sukcesy w turniejach krajowych i międzynarodowych. Był jednym z pionierów, którzy podejmowali rywalizację z czołowymi graczami z Europy i Azji – regionów, gdzie tenis stołowy osiągnął już rangę sportu o ogromnym prestiżu. Filmowa interpretacja biografii – granica faktu i fikcji Filmowa wizja losów Marty’ego koncentruje się na kluczowych etapach kariery bohatera, łącząc elementy autentyczne z narracją fabularyzowaną. Dramatyczne pojedynki oraz konflikty rodzinne zostały wyraźnie wzmocnione pod kątem emocjonalnym, co jest typowe dla kina biograficznego. Twórcy podporządkowali przebieg wydarzeń zasadom dramaturgii, budując wyraziste punkty kulminacyjne i symboliczne momenty przełomu. Jedną z najważniejszych różnic między filmem a rzeczywistością jest sposób przedstawienia turnieju w Azji. W obrazie pełni on rolę przełomowego momentu kariery, po którym bohater niemal natychmiast zdobywa międzynarodową sławę. W rzeczywistości zagraniczne występy Reismana były rozciągnięte w czasie i miały charakter stopniowego budowania pozycji, bez jednego spektakularnego zwycięstwa, które odmieniłoby jego los z dnia na dzień. Podobnie uproszczono wątek rywalizacji z Endo. W filmie Endo jest przedstawiony jako główny antagonista i sportowy odpowiednik „czarnego charakteru”, skupiający w sobie wszystkie trudności, z jakimi mierzy się bohater. Historycznie rywalizacja Reismana była znacznie bardziej rozproszona, a sukcesy i porażki wynikały z konfrontacji z wieloma zawodnikami o różnych stylach gry, nie zaś z jednej symbolicznej relacji. Istotnym elementem fabularyzacji jest również postać grana przez Gwyneth Paltrow, ukazana jako emocjonalne i moralne oparcie bohatera oraz katalizator jego przemiany. W rzeczywistości w życiu Reismana nie istniała jedna osoba o tak jednoznacznej roli – relacje osobiste miały charakter bardziej złożony i mniej dramatyczny, a decyzje sportowe wynikały zarówno z ambicji, jak i z pragmatycznych uwarunkowań codzienności. W rzeczywistości sukces Reismana był efektem wieloletniej, systematycznej pracy oraz nieustannego doskonalenia techniki, a nie serii widowiskowych zwrotów akcji. Filmowe zwycięstwa, często osiągane w skrajnie dramatycznych okolicznościach, zostały wyraźnie podkolorowane na potrzeby narracji. Mimo tych uproszczeń ogólna wymowa filmu – mówiąca o wytrwałości, walce z przeciwnościami i pokonywaniu własnych ograniczeń – pozostaje zgodna z duchem prawdziwej historii, choć jej szczegóły podporządkowano logice ekranowej opowieści. Wpływ Marty’ego na sport i dalsze losy pingpongisty Po zakończeniu czynnej kariery sportowej Marty Reisman zaangażował się w popularyzację tenisa stołowego w Stanach Zjednoczonych. Pozostał aktywny jako barwna postać środowiska sportowego – występował w pokazach, uczestniczył w turniejach pokazowych i wspierał młodszych zawodników swoją wiedzą oraz doświadczeniem. Zyskał opinię oryginalnego innowatora i mentora, który promował grę opartą na intuicji, kreatywności i swobodzie stylu, przeciwstawiając się sztywnym schematom szkoleniowym. Marty Reisman był dwukrotnie żonaty i miał córkę Debbie ze swoją pierwszą żoną, Geri Falk. Jego drugą żoną była Yoshiko Reisman. Zmarł w 2012 roku. Źródła: The True Story Behind ‘Marty Supreme’, The Real-Life Story Behind Marty Supreme, What’s the True Story Behind Marty Supreme?, Is Marty Supreme Based on a True Story? Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Mój dziadek marzył, by tam wrócić” – 100 lat później wnuk Arkadego Fiedlera odwiedził tę samą wioskę na Madagaskarze
Ambinanitelo to wioska na Madagaskarze, która zyskała sławę dzięki Arkademu Fiedlerowi – niemal sto lat później znów stała się celem podróży. Tym razem na największą wyspę Afryki dotarł wnuk pisarza. Wszystko po to, by zrealizować niespełnione marzenie dziadka.
Spis treści: Wnuk Arkadego Fiedlera pisze do National Geographic Polska Dlaczego Arkady Fiedler chciał wrócić na Madagaskar? Ambinanitelo – wioska, która zapadła w pamięć Polakom Spotkanie z potomkami dawnych bohaterów Madagaskaru Trudne rozmowy i nieoczekiwane napięcia w Ambinanitelo Czy Ambinanitelo się zmieniło? Tak i nie Co w Ambinanitelo pozostało takie jak dawniej? Pożegnanie, które połączyło dwa światy Madagaskar od zawsze rozpalał wyobraźnię podróżników i marzycieli. Dla Marka O. Fiedlera jednak ta wyspa to coś więcej niż egzotyczne pejzaże i wspomnienia z książek – to miejsce głęboko związane z historią rodziny. W ślad za dziadkiem Arkadym Fiedlerem, wyruszył do Ambinanitelo, by odnaleźć ślady jego obecności i zrozumieć, co tak bardzo przyciągało go do tej afrykańskiej wioski. To była podróż przez czas, przestrzeń i pamięć, w której przeszłość mieszała się z teraźniejszością. Wnuk Arkadego Fiedlera pisze do National Geographic Polska W styczniu 2008 roku – w dokładnie setnym wydaniu magazynu „National Geographic Polska” – opublikowaliśmy fotoreportaż zbudowany z większości niepublikowanych dotąd fotografii Arkadego Fiedlera z jego podróży na Madagaskar, którą podróżnik odbył w latach 1937–1938. Kiedy więc jesienią ubiegłego roku napisał do nas Marek O. Fiedler, wnuk podróżnika, wiedzieliśmy, że musimy tę historię pociągnąć. – W tym roku udałem się do wsi Ambinanitelo na Madagaskarze – miejsca, które prawie dziewięćdziesiąt lat temu odwiedził mój dziadek, Arkady Fiedler – pisał w liście do redakcji Marek O. Fiedler – Podczas pobytu starałem się odtworzyć jego ścieżki, rozmawiałem z mieszkańcami oraz wykonałem serię fotografii, zestawiając współczesny obraz tego miejsca z tym, jaki uwiecznił mój dziadek w swoich czarno-białych zdjęciach. Oto historia niezwykłej wyprawy śladami dziadka opowiedziana przez jego wnuka. (wstęp do artykułu pochodzi od Łukasza Załuskiego, redaktora naczelnego National Geographic Polska). Obejrzyj galerię zdjęć. Dlaczego Arkady Fiedler chciał wrócić na Madagaskar? Kiedyś mój ojciec opowiedział mi, że u schyłku życia, bardzo schorowany i słaby, mój dziadek – pisarz i podróżnik Arkady Fiedler – powiedział, iż gdyby mógł wyruszyć w jeszcze jedną, ostatnią wyprawę, wybrałby się właśnie do Ambinanitelo na Madagaskarze. Niestety, ostatnie marzenie odchodzącego podróżnika do nieznanego świata nie zostało zrealizowane. Dziadek zawsze powtarzał, że jeśli mamy szczere i prawdziwe marzenia, płynące prosto z serca, to staną się one rzeczywistością. Nigdy nie miałem okazji go poznać – i to zawsze było dla mnie źródłem cichego smutku. By lepiej go zrozumieć, by zbliżyć się do niego choćby przez miejsca i wspomnienia, wyruszyłem na tę afrykańską wyspę z osobą, która jest mi bardzo bliska – z żoną Stefanią. Dorastałem w jego domu, ze ścian spoglądały na mnie fotografie ludzi z różnych kontynentów, a między nimi pamiątki z dalekich wypraw – maski, figury, motyle, łuki, tkaniny, które pachniały przygodą i niosły w sobie tęsknotę za tropikalnym światem. Były dla mnie wrotami do innej rzeczywistości – świata bujnej puszczy, barwnych owadów, ludzi o innym kolorze skóry, mówiących niezrozumiałą mową, i kultur odległych od polskiej codzienności. Ambinanitelo – wioska, która zapadła w pamięć Polakom Ambinanitelo całkowicie pochłonęło mojego dziadka. W samej wiosce spędził kilka miesięcy na przełomie 1937 i 1938 roku. Zbierał owady dla warszawskiego Muzeum Przyrodniczego, a równocześnie szukał śladów Maurycego Beniowskiego – legendarnego awanturnika, który w XVIII wieku miał wznieść w okolicy Fort Augusta. Owocem tej podróży stała się książka „Madagaskar. Gorąca wieś Ambinanitelo”. To właśnie ona sprawiła, że przed wojną i później w czasach PRL ta niewielka wioska stała się jednym z najsłynniejszych miejsc na mapie wyobraźni Polaków. W latach 80. Andrzej Waligórski napisał piosenkę satyryczną „Mały geograf”, w której pojawiały się aluzje do Arkadego Fiedlera i Madagaskaru. Tekst – dziś uznawany za obraźliwy – pokazuje, jak mocno nazwisko mojego dziadka kojarzono w Polsce właśnie z tą odległą, gorącą wyspą. Ja sam od zawsze marzyłem, by zobaczyć Ambinanitelo i sprawdzić, jak wygląda niemal sto lat później. W końcu udało mi się zrealizować to marzenie. Spotkanie z potomkami dawnych bohaterów Madagaskaru Ambinanitelo, zamieszkane przez lud Betsimisaraka – jedną z największych grup etnicznych na Madagaskarze – przywitało nas z rezerwą. Najpierw do naszej obecności przekonały się dzieci, a dopiero później dorośli. Po wiosce oprowadzał nas 63-letni burmistrz. Pokazał miejsce, w którym niegdyś mieszkał Fiedler. Oryginalny dom na palach nie przetrwał – zniszczyła go powódź. Rzeka Antainambalana co kilka lat zalewa dolinę. Dziś, przed nową chatą, stoi pomnik Arkadego Fiedlera, wykonany przez Alberta Ziębę – Polaka, prezesa stowarzyszenia Polska na Madagaskarze i odkrywcę właściwej lokalizacji Fortu Augusta. To właśnie tam, przed popiersiem mojego przodka, w upalne popołudnie, zorganizowano dla nas spotkanie z mieszkańcami. Pokazaliśmy im fotografie wykonane przez Arkadego Fiedlera w 1937 roku oraz jego książkę. Przyszły tłumy. Malgasze byli poruszeni – wielu z nich po raz pierwszy zobaczyło obrazy sprzed niemal dziewięciu dekad. Zostawiliśmy we wsi reprodukcje zdjęć z 1937/38 roku i egzemplarz „Gorącej wsi Ambinanitelo”. Mieszkańcy poprosili, by książkę przetłumaczyć na język malgaski. Trudne rozmowy i nieoczekiwane napięcia w Ambinanitelo Ambinanitelo to wieś gościnna, ale ulega silnym emocjom, które potrafią wybuchnąć jak wulkan. Spowodowane jest to traumatycznymi doświadczeniami kolonialnymi. Pamiętam spotkanie z młodym mężczyzną, któremu chciałem przybić piątkę – zwykły gest sympatii. On jednak zareagował gwałtownie i domagał się, abym go przeprosił. Zaskoczony, spytałem – za co? Odpowiedział stanowczo: „Za to, co Francja zrobiła Madagaskarowi.” Wyjaśniłem, że nie jestem Francuzem, lecz Polakiem. W jednej chwili napięcie opadło, a wrogość zmieniła się w serdeczność. Razem ze Stefanią szukaliśmy instrumentów muzycznych i lokalnego rękodzieła, które moglibyśmy przywieźć do Muzeum Arkadego Fiedlera w Puszczykowie. W jednej z uliczek, między bambusowymi domami, zobaczyliśmy grupę mężczyzn wracających z pola z maczetami. Uradowany, zainteresowałem się jedną z nich – chwyciłem maczetę z nadzieją, że uda się kupić lokalny wyrób. Niestety, na ostrzu widniał wybity napis „Made in China”. Rozczarowany, odłożyłem maczetę. Czy Ambinanitelo się zmieniło? Tak i nie Dziadek pisał o „urokliwej, zdrowej dolinie, zbudowanej na czystym, białym żwirku”. I rzeczywiście – ten żwirek wciąż tam jest. Drogi nie są asfaltowe, ale błota nie ma – pod stopami wciąż ten sam jasny, suchy grunt. Mieszkańcy nadal zajmują się uprawą ryżu i żyją spokojnie, w rytmie natury. Ale pewnych obrazów z książki Fiedlera już nie ma. W 1937 roku pisał: Dziś lemurów w Ambinanitelo już nie słychać. Puszcza wokół wsi została wycięta, a zwierzęta – po prostu zostały zjedzone. Gdy Fiedler odwiedził Madagaskar w 1937 roku, wyspę zamieszkiwało 3,5 miliona ludzi. Dziś – ponad 32 miliony. Prognozy mówią, że do 2050 roku liczba ta sięgnie 53 milionów. Zmieniła się także noc. Fiedler opisywał, jak rozwieszał białe prześcieradło na zewnętrznej ścianie chaty i oświetlał je lampą benzynową – z pól i puszczy nadlatywały tysiące owadów. Dziś Ambinanitelo ma elektryczność z paneli słonecznych. Na ulicach świecą chłodne lampy LED. Patrzyłem uważnie – owady wciąż lecą do światła, ale jest ich znacznie mniej niż w Polsce latem. I nie są już gigantyczne. Co w Ambinanitelo pozostało takie jak dawniej? Do wioski trafia pomoc charytatywna – paczki z ubraniami z Europy i Ameryki. Mieszkańcy chodzą więc w rzeczach z second-handów, ubierają się podobnie jak my. Własne wyroby uznali za coś gorszego, mniej wartościowego. Jednak jedno pozostało niezmienne: bambusowe chaty, pola ryżowe i rzeka, w której codziennie toczy się życie. Tam ludzie kąpią się, piorą ubrania, myją naczynia i łowią ryby. Rzeka Antainambalana, podobnie jak przed blisko stu laty, wciąż jest sercem wsi – źródłem życia i miejscem spotkań. Tak samo jak wtedy, w użyciu pozostają kosze i okrągłe tace z rafii, służące do przesiewania ryżu – ręcznie wyplatane, trwałe i piękne w swej prostocie. Łodzie cały czas budowane są w taki sam sposób, jak robili to ich przodkowie. Pożegnanie, które połączyło dwa światy Na pożegnanie spotkała nas wielka niespodzianka. Mieszkańcy wręczyli nam prezent dla Muzeum Arkadego Fiedlera w Puszczykowie – dwie maski wykonane przez lokalnego ombiasę, tradycyjnego uzdrowiciela i strażnika dawnych wierzeń. Ten dar miał w sobie coś więcej niż tylko materialną wartość – był symbolem wdzięczności i mostem między dwiema kulturami. Z naszej wyprawy do Ambinanitelo można obejrzeć film na kanale YouTube: „Wabi nas Świat”. Ambinanitelo marzy dziś o tym, by powstała tam polska szkoła. Ludzie prosili nas, byśmy jeszcze do nich wrócili. Ta podróż była dla mnie czymś więcej niż spełnieniem dziecięcego marzenia. To było spotkanie dwóch czasów – roku 1937 i 2025. Spotkanie z pamięcią dziadka i z żywą teraźniejszością. Ambinanitelo wciąż tętni życiem, wciąż żyją tam ludzie o otwartych sercach. Ale równocześnie widać, jak presja demograficzna i wycinka lasów zmieniają oblicze tej wioski – i całego Madagaskaru. Dziadek nie wrócił, a ja wróciłem dzięki niemu. Źródło: National Geographic Polska
Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
Gustave Eiffel chciał, by sławna paryska wieża stała się „panteonem nauki”. Dlatego na jej konstrukcji wyryto nazwiska 72 wybitnych mężczyzn – naukowców, inżynierów i przemysłowców. Kobiety zostały wówczas pominięte, ale decyzją merki fracuskiej stolicy, Anne Hidalgo, ma się to zmienić. Do mężczyzn dołączą 72 naukowczynie, a wśród nich znalazła się polska reprezentantka: Maria Skłodowska-Curie.
28 stycznia 2026 merka Paryża Anne Hildago ogłosiła przełomowy krok w historii symbolu Francji. Do 72 wyrytych na wieży Eiffla w XIX wieku mężczyzn nauki dołączą 72 pominięte przez jej twórców kobiety. Kto znajdzie się na Wieży Eiffla? Razem z Marią Skłodowską-Curie, dwukrotną zdobywczynią Nagrody Nobla (z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r.) na wieży znajdzie się także jej córka: Irene Joliot-Curie, również laureatka prestiżowej nagrody (z chemii w 1935 r.). Oprócz polskich akcentów na liście nazwisk umieszczono także Angelique du Coudray – pionierkę położnictwa z XVIII wieku, Rosalind Franklin – brytyjską fizykochemiczkę czy m.in. Jeanne Barret – botaniczkę uznawaną za pierwszą kobietę, która opłynęła świat. Choć wiele z tych nazwisk nie jest szeroko znanych, ich upamiętnienie na wieży Eiffla ma ogromne znaczenie symboliczne dla historii nauki i walki o równość. Dzięki temu możemy to zmienić. Historyczne wyrównanie – gdzie pojawią się nazwiska? Według planów nazwiska kobiet mają zostać wyryte na pierwszej kondygnacji wieży Eiffla, w sposób identyczny jak nazwiska ich męskich poprzedników – złotymi literami i tym samym krojem pisma. To ma nadać kobietom nauki należne im miejsce w historii francuskiej i światowej nauki. Inicjatywa Anne Hidalgo trafi do francuskich akademii Lista 72 kobiet-naukowczyń zostanie przekazana do zaopiniowana trzem francuskim instytucjom naukowym: Akademii Nauki, Akademii Technologii i Akademii medycyny. Ich stanowisko będzie kluczowe przed podjęciem ostatecznej decyzji i rozpoczęciem pracy nad projektem. Merostwo Paryża nie podało na razie daty ukończenia upamiętnienia. Kiedy i z jakiej okazji powstała wieża Eiffla? Wieża Eiffla stanęła w Paryżu 31 marca 1889 roku. Prace budowlane rozpoczęto pod koniec stycznia 1887 roku i ukończono po dwóch latach, dwóch miesiącach i pięciu dniach. Wybudowano ją z okazji światowej wystawy mającej odbyć się we francuskiej stolicy i początkowo nazywała się „wieżą trzystumetrową”. Była wspólnym dziełem Gustava Eiffela, Maurice’a Koechlina i Émile’a Nouguiera, a do pracy przy jej stworzeniu zatrudniono 50 projektantów, 150 pracowników fabryki i około 300 robotników. Chociaż początkowo mierzyła 312 metrów i 27 centymetrów, to obecnie stojące na niej anteny jeszcze ją zwiększają – obecnie wznosi się na 330 metrów. Gustav Eiffel, odpowiedzialny za realizację projektu, był uznanym konstruktorem – zaprojektował m.in. most w Bordeaux, wiadukt w Lyonie czy dworzec w Budapeszcie. Był także właścicielem intratnego przedsiębiorstwa Levallois-Perret, w którym wykonywano wiele potrzebnych do budowy części. Uhonorowanie 72 kobiet – pominiętych przez przedsiębiorcę-konstruktora – to wyraz uznania dla ich osiągnięć oraz krok w kierunku zmiany postrzegania roli kobiet w świecie nauki. Wieża Eiffla, jako jeden z najważniejszych symboli Francji, stanie się także symbolem docenienia wkładu naukowczyń w rozwój cywilizacji. Źródła: naukawpolsce.pl, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Orion nad Tatrami. Niezwykłe zdjęcie polskiego astrofotografa wyróżnione przez NASA
Polska astrofotografia ma się bardzo dobrze – nasi twórcy regularnie zdobywają branżowe nagrody. Tym razem Polaka wyróżniła amerykańska agencja kosmiczna NASA. Jej codzienny plebiscyt Astronomy Picture of the Day (APOD) przyciąga ludzi z całego świata. Dziś wyróżniła zdjęcie Włodzimierza Bubaka wykonane w Tatrach.
Gwiazdozbiór Oriona to najbardziej charakterystyczna konstelacja na naszym zimowym niebie. Ale same gwiazdy to nie wszystko – w Orionie i jego najbliższej okolicy znajduje się też kilka niezwykłej urody mgławic, które gołym okiem dostrzec bardzo trudno. Ich piękno rozkwita na długo naświetlanych fotografiach. Jedno z takich zdjęć, wykonane przez Włodzimierza Bubaka tej zimy w Tatach, zachwyciło NASA i zostało wybrane „zdjęciem dnia” 27 stycznia 2026 r. Spektakl na niebie w Dolinie Małej Łąki Zdjęcie powstało w Dolinie Małej Łąki w Tatrach i przedstawia gwiazdozbiór Oriona i mgławice w nim oraz najbliższej okolicy. Tak opisują i uzasadniają swój wybór specjaliści z NASA: „Fotografia ukazuje spektakularne nocne niebo rozciągające się nad polskimi górami zimą. Centralnym punktem kompozycji jest gwiazdozbiór Oriona, który dominuje nad zaśnieżonym krajobrazem dzięki wyraźnemu układowi gwiazd i świecącym mgławicom. Na zdjęciu można dostrzec Wielką Mgławicę w Orionie oraz imponującą mgławicę emisyjną: Pętlę Barnarda. Autor uwiecznił również inne kosmiczne obiekty, takie jak Mgławica Rozeta oraz charakterystyczna pomarańczowa gwiazda Betelgeza. To wyjątkowe zestawienie surowego ziemskiego krajobrazu z głębią kosmosu podkreśla naturalne piękno ciemnego nieba w wysokich partiach Tatr. Całość tworzy harmonijny obraz łączący tatrzańską przyrodę z fascynującymi strukturami naszej galaktyki”. Włodzimierz Bubak jest doświadczonym astrofotografem, a jego zdjęcia można obejrzeć m.in. na osobistym profilu na Instagramie: trzeci_plan. Polacy w plebiscycie APOD Polacy coraz częściej są wyróżniani w plebiscycie APOD. W ostatnim czasie wyróżniono także Ireneusza Nowaka, Marzenę Rogozińską, Wioletę Gorecką i naszego dzisiejszego bohatera – Włodzimierza Bubaka (28 grudnia 2024, za zdjęcie Oriona nad Babią Górą). Uznanie zdobył również Marcin Rosadziński, który trzykrotnie zdobył APOD i został uznany za najlepszego fotografa Drogi Mlecznej w 2025 roku przez Capture the Atlas. Serwis Astronomy Picture of the Day działa od 1995 roku i codziennie publikuje jedno wyjątkowe zdjęcie obiektów astronomicznych lub krajobrazu z elementem astronomicznym. Jest szeroko znany i komentowany. Zdjęcia nadsyłają tam astrofotografowie z całego świata. Źródło: APOD Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Legendarny wspinacz znów zadziwił świat. Niezwykły wyczyn, bez żadnej asekuracji
25 stycznia 2026 roku Alex Honnold znów przeszedł do historii. Jako pierwszy wspiął się w stylu free solo (bez żadnej asekuracji) na jeden z najwyższych budynków świata – Taipei 101. Wydarzenie to, zatytułowane „Skyscraper Live”, było transmitowane na żywo przez platformę Netflix z 10-sekundowym opóźnieniem, w razie tragicznego wypadku.
Wspinaczka Alexa Honnolda w Tajpej została przesunięta o jeden dzień z powodu opadów deszczu. Mokra fasada budynku, wykonana ze szkła i stali, byłaby zbyt niebezpieczna. Honnold pokonał 508-metrowego kolosa w zaledwie 1 godzinę i 31 minut, znacząco poprawiając czas Alaina Roberta, który w 2004 roku zdobył ten sam budynek – ale przy użyciu lin i w ciągu czterech godzin. Historyczna wspinaczka w Tajpej Podczas wspinaczki Honnold wykorzystywał niewielkie występy w kształcie litery „L” jako stopnie i musiał radzić sobie z silnym wiatrem. Najtrudniejszym etapem były 64 środkowe piętra, przypominające odwrócone piramidy z przewieszonymi ścianami. Na 89. piętrze wspinacz stanął twarzą w twarz z fanami obserwującymi go przez okna, co było dla niego zupełnie nowym doświadczeniem, w porównaniu do zazwyczaj samotnych wypraw w góry. Po osiągnięciu iglicy na szczycie budynku, Honnold skwitował sukces jednym słowem: „sick”, co można przetłumaczyć jako „sztos”. Później stwierdził, że otrzymane od Netflixa honorarium było „żenująco niskie” w porównaniu do kontraktów zawodowych sportowców. Wspinacz, który nie zna strachu Alex Honnold, urodzony 17 sierpnia 1985 roku w Sacramento, to amerykański wspinacz, którego nazwisko stało się synonimem najbardziej ekstremalnych wyczynów w historii alpinizmu. Światową sławę zdobył w czerwcu 2017 roku, kiedy to jako pierwszy człowiek dokonał przejścia bez żadnej asekuracji legendarnej, 900-metrowej ściany El Capitan w Yosemite. Wyczyn ten został udokumentowany w nagrodzonym Oscarem filmie „Free Solo”. Honnold jest znany z niezwykłej odporności psychicznej – badania neurologiczne wykazały, że jego ciało migdałowate, czyli część mózgu odpowiedzialna za odczuwanie m.in. strachu, reaguje bardzo słabo na bodźce, które u większości ludzi wywołują panikę. Poza wspinaczką skalną, Honnold odnosił sukcesy w alpinizmie, zdobywając nagrodę Piolet d’Or za trawers pasma Fitz Roy w Patagonii wraz z Tommym Caldwellem, oraz w boulderingu. Przez ponad 10 lat prowadził ascetyczne życie: mieszkał w furgonetce, aby móc być zawsze blisko gór i dobrych warunków pogodowych. Jest również filantropem; założył Honnold Foundation, na którą przekazuje jedną trzecią swoich dochodów, wspierając projekty związane z energią słoneczną w ubogich regionach świata. Zdobycie Taipei 101 jest jego najbardziej spektakularnym osiągnięciem w dziedzinie „builderingu”, czyli wspinaczki na obiekty miejskie. Taipei 101: architektoniczne arcydzieło Budynek Taipei 101, położony w stolicy Tajwanu, to architektoniczne arcydzieło o wysokości 508 metrów, które w latach 2004–2009 oficjalnie dzierżyło tytuł najwyższego budynku świata. Jego charakterystyczna sylwetka, zaprojektowana przez C.Y. Lee i C.P. Wanga, nawiązuje do łodygi bambusa, co w kulturze azjatyckiej symbolizuje trwałość i nieustanny wzrost. Budynek ma 101 pięter naziemnych podzielonych na osiem segmentów (liczbę kojarzoną z pomyślnością), a jego elewacja ozdobiona jest tradycyjnymi motywami, takimi jak monety i talizmany ruyi. Taipei 101 znajduje się w strefie aktywności sejsmicznej i częstych tajfunów, dlatego wyposażono go w niezwykłe zabezpieczenie: gigantyczny, 660-tonowy stalowy balast w kształcie kuli, zawieszony między 88. a 92. piętrem, który redukuje kołysanie o 40%. Budynek posiada również certyfikat LEED Platinum, co czyni go jednym z najbardziej ekologicznych i energooszczędnych drapaczy chmur na świecie. Ma też jedne z najszybszych wind na świecie, zdolne wyjechać na 89. piętro w zaledwie 37 sekund, z prędkością przekraczającą 60 km/godz. Źródła: Associated Press, BBC, CNN Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Historia Pani Jadwigi jest inspiracją dla nas wszystkich: przez lata na obczyźnie nie zapomniała o miłości do ojczyzny, miasta czy bliskich, którzy tutaj na nią czekali. Teraz dołączyła do ukochanego męża, którego – ponad wszystko – chciała być blisko. My również dołączamy do kondolencji przesyłanych rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wszyscy znają jego twierdzenie. Mało kto wie, kim naprawdę był Pitagoras
Pitagoras z Samos był greckim filozofem, który dokonał ważnych odkryć w matematyce, astronomii i teorii muzyki. Jednak twierdzenie określane jego imieniem było znane Babilończykom już tysiąc lat wcześniej. Natomiast Pitagoras mógł być pierwszym, który je udowodnił.
Spis treści: Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Spotkanie z Talesem z Miletu Pitagorejczycy Między filozofią a matematyką i muzyką Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Informacje o życiu Pitagorasa są raczej skromne. Urodził się prawdopodobnie w 572 lub 570 p.n.e. na greckiej wyspie Samos znajdującej się u brzegów Azji Mniejszej. Wyspa była ważnym ośrodkiem kultury i sztuki okresu starożytnego. Według mitologii na Samos miała narodzić się Hera. Stamtąd pochodzili też filozof Epikur oraz astronom Arystarch, który jako pierwszy zaproponował, że to nie Ziemia jest w centrum naszego układu planetarnego, lecz Słońce. Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Pitagoras miałby być synem rytownika Mnesarchosa i rodowitej mieszkanki Samos Pythais. Ale nie wszystkie przekazy są w tej kwestii zgodne. Według niektórych Mnesarchos był kupcem pochodzącym z Tyru i wsławił się przywiezieniem na Samos zboża w czasie klęski głodu. W dowód wdzięczności nadano mu obywatelstwo Samos. Jako dziecko Pitagoras spędził wczesne lata na Samos, ale dużo podróżował z ojcem. Istnieją relacje o powrocie Mnesarchosa do Tyru z Pitagorasem, gdzie chłopiec miał pobierać nauki u Chaldejczyków i uczonych z Syrii. Prawdopodobnie odwiedził też Italię. Najprawdopodobniej miał dwóch braci, choć niektóre źródła mówią o trzech. Był dobrze wykształcony – uczył się gry na lirze, poezji oraz recytacji Homera. Wśród jego nauczycieli było trzech filozofów, którzy wywarli na niego wpływ jako na młodego człowieka. Najważniejszy był zapewne Pherekydes, często opisywany jako nauczyciel Pitagorasa. Spotkanie z Talesem z Miletu Kolejnym człowiekiem, który wywarł wpływ na Pitagorasa był Tales z Miletu, którego Pitagoras odwiedził mając od 18 do 20 lat. Tales był już wtedy starym człowiekiem i choć wywarł na Pitagorasie duże wrażenie, zapewne niewiele go uczył. Zachęcił jednak Pitagorasa do zainteresowania się matematyką i astronomią oraz doradził mu podróż do Egiptu, by pogłębić wiedzę. Anaksymander wykładał w Milecie, a Pitagoras uczęszczał na jego wykłady. Anaksymander interesował się geometrią i kosmologią, a wiele jego idei wpłynęło na poglądy Pitagorasa. Niektóre źródła podają, że Pitagoras przebywał w Egipcie w okresie najazdu króla Persji Kambyzesa II. Trafił do niewoli i został zabrany do Babilonu. Wiedza uchroniła go od losu niewolnika. Zamiast tego obcował z babilońskimi uczonymi i magami. Pitagorejczycy Opuścił Babilon w 520 roku i udał się do rodzinnego Samos. Niedługo później wybrał się na Kretę, by studiować tamtejszy system praw. Następnie założył na Samos szkołę zwaną półkolem. W 518 roku był już w południowej Italii. W Krotonie (dzisiejsze Crotone) założył i stanął na czele filozoficzno-religijnej wspólnoty mającej wielu zwolenników. Wewnętrzny krąg nazywał się mathematikoi. Jego członkowie żyli wspólnie, nie posiadali prywatnego majątku, byli wegetarianami i słuchali Pitagorasa jako nauczyciela. Wyznawali pięć głównych zasad: rzeczywistość ma u podstaw naturę matematyczną, filozofia służy oczyszczeniu duchowemu, dusza może zjednoczyć się z boskością, symbole mają znaczenie mistyczne, wszyscy bracia zakonu muszą zachować lojalność i tajemnicę. Do wspólnoty dopuszczano także kobiety – niektóre stały się później znanymi filozofkami. Zewnętrzny krąg – akuzmatycy – mieszkał osobno. Między filozofią a matematyką i muzyką Pitagorejczycy przestrzegali tajemnic i wspólnotowości, co sprawiło, że trudno jest przypisać poszczególne odkrycie konkretnej osobie. Były wspólnym dziełem grupy. Współdziałanie to zaowocowało wieloma istotnymi postępami w matematyce. Pitagorejczycy interesowali się m.in. zasadami matematyki, pojęciem liczby, pojęciem trójkąta czy ideą dowodu. Były one ważniejsze niż same obliczenia. Pitagoras miał zauważyć, że wszystkie relacje można sprowadzić do liczb. Tak o tym pisał sam Arystoteles: „Pitagorejczycy… uznali, że rzeczy są liczbami…”. Ważnym tematem rozważań była też teoria muzyki. Pitagorejczycy odkryli m.in., że drgające struny wydają harmoniczne dźwięki, gdy ich długości pozostają w prostych proporcjach liczbowych. Pitagoras badał też liczby parzyste i nieparzyste, liczby trójkątne, doskonałe itd. Przypisywał liczbom cechy osobowe – męskie/żeńskie, doskonałe/niedoskonałe. Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Najbardziej znany jest jednak z twierdzenia geometrycznego. Choć nazwa sugeruje, że odkrył je Pitagoras, w rzeczywistości zasada ta była znana dużo wcześniej innym kulturom, m.in. Babilończykom. Istniały tablice matematyczne (np. tablica Plimpton 322 z ok. 1800 r. p.n.e.), które zawierały liczby spełniające zależność a2+b2=c2. Oznacza to, że Babilończycy potrafili posługiwać się tą zależnością, choć niekoniecznie mieli jej formalny dowód. Według tradycji Pitagoras mógł być pierwszym, który udowodnił twierdzenie – czyli logicznie wykazał, dlaczego jest ono prawdziwe. Faktycznie jednak nie zachowały się żadne pisma samego Pitagorasa, więc nie wiemy tego na pewno. Pitagoras był jednak przede wszystkim filozofem. Wierzył m.in., że: dusza przechodzi kolejne wcielenia, świat opiera się na przeciwieństwach, wszystkie rzeczy składają się z formy, nie materii, mózg jest siedzibą duszy. W roku 513 p.n.e. Pitagoras udał się na Delos, by opiekować się umierającym nauczycielem Pherekydesem. Około 508 p.n.e. stworzona przez niego wspólnota została zaatakowana przez Cylona, bogatego obywatela Krotonu, którego Pitagoras nie przyjął do grona Pitagorejczyków. Pitagoras uciekł do Metapontu, gdzie – według większości autorów – zmarł około 495 roku. Stworzona przez niego wspólnota działała jeszcze przez 35 lat. W 460 p.n.e. została gwałtownie stłumiona – domy zebrań spalono, a wielu członków zabito. Ocaleni uciekli m.in. do Teb. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ryszard Kapuściński to jeden z najchętniej tłumaczonych polskich pisarzy. Jego reportaże do dziś budzą dyskusje
Ryszard Kapuściński to ikona polskiego reportażu. Przez lata relacjonował najważniejsze wydarzenia XX wieku z krajów ogarniętych wojną i rewolucją. Czy wiesz, co naprawdę ukształtowało jego spojrzenie na świat?
Spis treści: Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Uznawany za mistrza reportażu Ryszard Kapuściński był obecny w momentach przełomowych historii – w Iranie podczas rewolucji, w Afryce u progu niepodległości, w Ameryce Południowej ogarniętej przewrotami. Styl pisania polskiego reportażysty stał się wzorem dla wielu dziennikarzy i reporterów na całym świecie. Czym zasłużył sobie na ten kultowy status? Wczesne lata życia Ryszarda Kapuścińskiego – dorastanie na Kresach i wojenne doświadczenia Ryszard Kapuściński, jeden z najwybitniejszych polskich reporterów i pisarzy XX wieku, przyszedł na świat 4 marca 1932 roku w Pińsku na Polesiu (obecnie na terytorium Białorusi) w rodzinie nauczycielskiej jako syn Józefa i Marii Kapuścińskich. Już wczesne lata życia wpłynęły na jego późniejszą wrażliwość, spojrzenie na świat i karierę literacką – jego ojciec był żołnierzem kampanii wrześniowej 1939 r., a rodzina żyła w niedostatku, co ukształtowało jego pierwsze doświadczenia biedy i społecznych nierówności. Po wybuchu II wojny światowej życie młodego Kapuścińskiego zostało gwałtownie przerwane – w wieku siedmiu lat musiał wraz z matką i młodszą siostrą uciekać przed sowiecką okupacją i groźbą deportacji, co oznaczało liczne przeprowadzki i ciągłą niepewność. Te traumatyczne doświadczenia – głód, strach i wojenne zagrożenie – utkwiły w jego pamięci i stały się fundamentem jego późniejszego zrozumienia ludzkiego cierpienia oraz empatii wobec ludzi dotkniętych konfliktami na świecie. Kresowa mozaika kultur – wieloetniczni rówieśnicy złożeni z Niemców, Ukraińców, Litwinów, Białorusinów, Ormian i Żydów – z którymi dorastał w Pińsku, nauczyła go od najmłodszych lat tolerancji i otwartości na różnorodność kulturową, co potem stało się znakiem rozpoznawczym jego reportaży. To właśnie ta wczesna ekspozycja na wielość języków i obyczajów ukształtowała jego podejście do „inności” i międzykulturowości. Po wojnie Kapuściński zamieszkał z rodziną w Warszawie, gdzie ukończył gimnazjum i w 1950 r. zdał maturę w prestiżowym Liceum im. Stanisława Staszica. Już jako nastolatek interesował się literaturą – debiutował w wieku 17 lat w tygodniku „Dziś i jutro”, a sportowo osiągał sukcesy: był zapalonym piłkarzem i wicemistrzem Warszawy juniorów w boksie w wadze koguciej. Te wczesne przeżycia i konfrontacje z trudną rzeczywistością wojny i przesiedleń stworzyły u Kapuścińskiego głęboką wrażliwość na los człowieka w sytuacjach ekstremalnych, co w dalszej karierze reportera i korespondenta z frontów świata stawało się centralnym tematem jego twórczości. Studia, pierwsze kroki w dziennikarstwie i wczesne podróże Kapuścińskiego Po ukończeniu Liceum im. Stanisława Staszica w Warszawie Ryszard Kapuściński rozpoczął swoją przygodę z mediami jako gońca w redakcji „Sztandaru Młodych”, gdzie szybko odkrył, że jego prawdziwą pasją jest dziennikarstwo. Równolegle podjął studia na Uniwersytecie Warszawskim — najpierw na filologii polskiej, a później na wydziale historii, choć to praktyka dziennikarska w pełni go zaangażowała i ukształtowała jego dalszą karierę. Podczas Październikowej Odwilży w 1956 roku Kapuściński zdobył pierwsze uznanie jako reportażysta – został wyróżniony za reportaż o Nowej Hucie, który ukazał jego wrażliwość i zdolność opisania przemian społecznych w Polsce. To doświadczenie nie tylko potwierdziło jego talent, ale również otworzyło drzwi do pierwszych dalekich podróży, które później stały się znakiem rozpoznawczym jego twórczości. Już w tym samym roku wyjechał w swoje pierwsze reporterskie podróże do Azji – odwiedził Indie, Afganistan i Pakistan, a w 1957 roku kontynuował wyprawy do Japonii i Chin, co w tamtych czasach było rzadkością dla młodego dziennikarza. Te podróże nie tylko poszerzyły jego horyzonty, lecz także dały początek jego unikalnemu stylowi reportażu o światach poza Zachodem, głęboko zanurzonych w lokalnych realiach i kontekstach kulturowych. W obliczu politycznych napięć w Polsce, gdy kolegium redakcyjne „Sztandaru Młodych” zostało rozwiązane i jego uczestnicy ukarani za wsparcie reformistycznego pisma „Po prostu”, Kapuściński zdecydował się wrócić do kraju i ostatecznie odejść z redakcji. Ta decyzja była jego aktem niezależności i świadectwem niezależności dziennikarskiego. Podróż z Chin do Polski koleją transsyberyjską, którą odbył pod koniec lat 50., zapisał po kilkudziesięciu latach jako refleksję nad złożonością imperiów i humanistycznym spojrzeniem na codzienność ludzi na obrzeżach wielkich systemów — doświadczenia te znalazły później odbicie w jednej z jego najważniejszych książek, „Imperium”. W pierwszej połowie lat 60. Ryszard Kapuściński pracował przez cztery lata jako reporter tygodnika „Polityka”, przemierzając Polskę i pisząc reportaże społeczne i lokalne, które w 1962 roku zostały zebrane w książce „Busz po polsku” — jednej z pierwszych jego ważnych publikacji pokazujących zmysł obserwacji i narracyjną głębię. Globalny reportaż Ryszarda Kapuścińskiego – od Afryki po krańce świata W latach 1960–1970 Ryszard Kapuściński stał się jednym z najbardziej znanych polskich korespondentów zagranicznych, a jego nazwisko zaczęło być utożsamiane z reportażem światowym. Po kilku latach pracy w kraju został wysłany jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej do Afryki, gdzie spędzał znaczną część lat 60. i 70. XX wieku. W okresie, gdy kolejne afrykańskie kolonie zdobywały niepodległość, Kapuściński pojawiał się „tam, gdzie działo się coś ważnego”, często wcześniej niż inne media. Jego reporterski talent polegał na byciu jak najbliżej ludzi, których opisywał – unikał hoteli dla zagranicznych korespondentów, wybierając życie w skromnych pensjonatach i domach lokalnej ludności, co pozwalało mu głębiej zrozumieć realia społeczno‑kulturowe młodych państw afrykańskich. Podczas jednego z pobytów zapadł na malaryczne zapalenie opon mózgowych, co zmusiło go do powrotu do Warszawy, jednak już w 1967 r. wyruszył w podróż przez siedem republik azjatyckich i zakaukaskich ZSRR. Ta trzymiesięczna wędrówka zaowocowała książką „Kirgiz schodzi z konia”, w której Kapuściński pokazał inny, bardziej ludzki i złożony obraz sowieckiego imperium – daleki od utartych ideologicznych schematów. W kolejnej fazie kariery został korespondentem PAP w Ameryce Łacińskiej, gdzie przez około pięć lat mieszkał i pracował w Chile, Meksyku, Boliwii i Brazylii. Z tego okresu pochodzą jedne z jego najważniejszych książek: „Dlaczego zginął Karl von Spreit” (o Gwatemali) oraz „Chrystus z karabinem na ramieniu” (o Boliwii, Dominikanie i Haiti) – teksty, które łączą reporterską precyzję z refleksją nad przemianami politycznymi i społecznymi w Ameryce Łacińskiej. W 1974 r. Ryszard Kapuściński rozpoczął współpracę z paryskim pismem „Kultura”, dzięki czemu ponownie wyjechał do Afryki, gdzie relacjonował wojnę domową w Angoli. Swoje doświadczenia z tego konfliktu opisał w książce „Jeszcze dzień życia” – jednym z najbardziej wstrząsających i uniwersalnych opisów wojny w literaturze reportażowej XX wieku. Lata 80. przyniosły przerwę w dalekich wyjazdach z powodu stanu wojennego w Polsce – Kapuściński skupił się wtedy czasowo na twórczości poetyckiej. W 1986 r. ukazał się jego tomik „Notes”, a sam pisarz, wierny tradycyjnej formie, pisał wyłącznie na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania – czy to w bloku na warszawskiej Woli, czy w domu na Kolonii Staszica. Pod koniec lat 80. rozpoczął kolejną wielką podróż – tym razem po upadającym Związku Radzieckim, którą kontynuował do 1991 r., gromadząc materiały do jednego ze swoich ostatnich wielkich dzieł – „Imperium”. Całe honorarium, jakie uzyskał za rosyjskie wydanie „Cesarza”, Kapuściński przeznaczył na finansowanie tego przedsięwzięcia, co świadczy o jego oddaniu reportażowi i determinacji w opisywaniu rzeczywistości. W 1990 r. ukazał się pierwszy tom „Lapidarium” – zbiór krótkich refleksji z podróży i lektur, który Kapuściński określał jako „poetykę fragmentu”. W kolejnych częściach tego cyklu rozwijał myśl o globalnej przemianie świata, pisząc o znikających punktach orientacyjnych i dynamice nowej epoki. W roku 2000 na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie ukazał się jego album fotograficzny „Z Afryki”, podsumowujący lata pracy w tym regionie. W ciągu roku spędzonego w Niemczech Kapuściński udzielił ponad sto wywiadów, wygłosił dziesiątki wykładów i prowadził setki spotkań autorskich, co sam podsumował jako stałą walkę między potrzebą twórczości a obowiązkiem dzielenia się doświadczeniem – pokolenia reportera, który na zawsze zmienił oblicze literatury faktu. Ryszard Kapuściński – mistrz literatury faktu i światowego reportażu Ryszard Kapuściński jest uważany za jednego z najważniejszych pisarzy literatury faktu XX wieku, który przekroczył granice tradycyjnego reportażu i wyznaczył nowe standardy w tej dziedzinie. Jako autor o wyjątkowej wiarygodności i głębi refleksji potrafił w syntetyczny i przenikliwy sposób wyjaśniać złożone procesy historyczne, społeczne i kulturowe, co wyróżniało go na tle innych dziennikarzy i pisarzy. Wojna, przemoc i ludzkie cierpienie są stałymi tematami w wielu z jego publikacji, które w sumie obejmują ponad 26 książek przetłumaczonych na ponad 30 języków. Najnowsze przekłady obejmują m.in. chińskie wydanie „Podróży z Herodotem”, co potwierdza trwałą aktualność jego myśli i globalny zasięg twórczości. Międzynarodową sławę Kapusciński zyskał szczególnie po 1983 r., gdy światowy rynek literacki przyjął anglojęzyczne wydanie „Cesarza”. Dzieło to, opowiadające o wielkości i upadku cesarza Etiopii – Hajle Syllasje, zostało przez brytyjski „Sunday Times” uznane za Książkę Roku, co jeszcze bardziej umocniło jego pozycję na arenie międzynarodowej. „Cesarz” ukazuje, jak osobista władza i symbolika monarchy splatają się z dramatyczną historią narodu – i stał się jedną z wizytówek literatury faktu. Na podstawie książki „Cesarz” w 1987 r. Royal Court Theatre w Londynie wystawił sceniczną adaptację, która z powodu ogromnego zainteresowania przeniesiona została z małej sceny na dużą salę. W Polsce natomiast prapremiera teatralna tej historii miała miejsce już w 1978 r. w Teatrze im. Jaracza w Łodzi. Podróże Kapuścińskiego po Afryce i krajach Bliskiego Wschodu zaowocowały także innymi kluczowymi tytułami, takimi jak „Szachinszach”, opisujący realia dworu szacha Iranu Rezy Pahlawiego. Jego reportaże to nie tylko faktografia, ale także głęboka refleksja nad mechanizmami władzy, tożsamości i losami ludzi żyjących w cieniu wielkich historycznych wydarzeń. Kiedy opublikował „Jeszcze dzień życia”, relację z wojny domowej w Angoli, uznani pisarze i krytycy literaccy docenili jego niespotykane połączenie reportażu z artystyczną narracją. Salman Rushdie napisał wtedy o Kapuścińskim: „Jeden Kapuściński wart jest tysiąca skamlących i fantazjujących gryzipiórków…”, podkreślając jego zdolność do oddania prawdziwego obrazu wojny i ludzkiego doświadczenia. Te proste, ale głębokie zasady sam stosował konsekwentnie – np. przy przygotowywaniu książki „Heban” zgromadził i przestudiował blisko 260 pozycji dotyczących Afryki, co świadczy o jego niezwykłej pracowitości i dociekliwości. Kapuściński pozostał wierny tradycyjnym metodom pracy – nigdy nie używał komputera, a zawsze pisał na maszynie do pisania, niezależnie od miejsca zamieszkania. Jego życie prywatne łączyło prostotę z intensywnością twórczą, co również wpływało na charakter jego pisarstwa. Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Dziedzictwo Ryszarda Kapuścińskiego i kontrowersje po jego śmierci Ryszard Kapuściński zmarł w 2007 roku, pozostawiając po sobie dorobek, który do dziś inspiruje reporterów i pisarzy na całym świecie, a jego książki są nie tylko dokumentami epoki, lecz uniwersalnymi opowieściami o ludzkim losie i współczesnej historii. Jednak wizerunek Kapuścińskiego jako nieomylnego mistrza reportażu zaczął być przedmiotem debat i sporów po publikacji w 2010 r. biografii „Kapuściński non‑fiction” autorstwa Artura Domosławskiego – cenionego dziennikarza i reportera, który podjął próbę ukazania pisarza „bez mitów” i analizowania zarówno jego mocnych stron, jak i słabości. Książka Domosławskiego, oparta na obszernych materiałach i rozmowach, wzbudziła głębokie kontrowersje w polskiej przestrzeni publicznej – część czytelników i krytyków uznała ją za ważny, rzetelny portret człowieka złożonego i skomplikowanego, inni z kolei krytykowali autora za to, że obnażał prywatne aspekty życia Kapuścińskiego i podważał niektóre elementy jego legendy. Publikacja spotkała się z oporem ze strony wdowy po Kapuścińskim, Alicji Kapuścińskiej, która próbowała zablokować jej wydanie w sądzie, argumentując, że narusza dobre imię męża oraz jego prywatność. Doszło także do sporów wokół wydania i treści biografii – w pewnym momencie wydawca zgodził się usunąć fragmenty pod naciskiem rodziny, co wywołało oburzenie części środowiska literackiego i dyskusję o granicach wolności twórczej i prawa do interpretacji faktów. Zwolennicy Domosławskiego podkreślali, że jego książka jest nie tylko biografią, ale także refleksją nad naturą reportażu, pamięcią historyczną i konstrukcją legendy publicznej postaci, zachęcając do krytycznego spojrzenia na mit wielkiego reportażysty. Dzięki temu debacie – często burzliwej – twórczość Kapuścińskiego zyskała dodatkową warstwę interpretacyjną i pozostaje przedmiotem analiz oraz dyskusji zarówno w Polsce, jak i za granicą. Od której książki Ryszarda Kapuścińskiego warto zacząć? Dla osób, które dopiero rozpoczynają przygodę z twórczością Ryszarda Kapuścińskiego, doskonałym punktem wyjścia jest „Cesarz” – jego najbardziej znana książka, będąca symbolicznym portretem władzy absolutnej i jej upadku na przykładzie cesarstwa Hajle Sellasje w Etiopii. Dzieło to jest nie tylko przystępne w formie, ale i głęboko uniwersalne, przez co idealnie wprowadza w styl i sposób myślenia Kapuścińskiego. Drugą rekomendowaną pozycją jest „Szachinszach”, ukazująca losy Iranu tuż przed rewolucją islamską – to książka bardziej refleksyjna, poruszająca mechanizmy społecznych przemian. Osoby zainteresowane Afryką powinny sięgnąć po „Heban”, który zawiera wielowymiarowy obraz kontynentu, bazujący na dekadach obserwacji i podróży. Z kolei „Podróże z Herodotem” spodobają się czytelnikom poszukującym głębszych filozoficznych i kulturowych przemyśleń o naturze świata, historii i człowieka – to esej, pamiętnik i traktat o reporterskiej pasji w jednym. Źródło: nagrodakapuscinskiego.pap.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Kotki i psiecka nie zastąpią ci dziecka”… bo nigdy nawet nie próbowały. Badania dowodzą, że posiadanie psa zwiększa szansę na rodzicielstwo
W niektórych konserwatywnych kręgach społecznych funkcjonuje pogląd, że spadająca dzietność to wina młodych ludzi, którzy adoptują psy czy koty i poświęcają im dużo uwagi. Nowe badania z hukiem obalają tę tezę – posiadanie zwierząt, w szczególności psów, znacznie zwiększa szansę na decyzję o dziecku.
Naukowcy z Tajwanu postanowili sprawdzić, czy rzeczywiście istnieje korelacja pomiędzy liczbą niemowląt a psami wożonymi w wózkach. Przeanalizowali zatem rządowe dane podatkowe z milionów gospodarstw domowych, śledząc terminy rejestracji zwierząt i urodzeń dzieci. Czy zastępujemy sobie niemowlęta szczeniakami? Psy w wózkach dziecięcych i mit o spadku dzietności Osoby decydujące się na posiadanie psów i kotów stają się kozłem ofiarnym – z powodu kryzysu demograficznego. W wielu miastach nierzadko można zobaczyć zwierzęta ubrane w eleganckie stroje i pchane w wózkach. Dla wielu osób to wystarczy, by przyjąć, że rozpieszczone psy stały się substytutem ludzkich dzieci. – Młodzi ludzie się nie kochają. Zamiast tego kochają swoje psy, noszą je ze sobą, nie zawierają małżeństw i nie mają dzieci – grzmiał Kim Moon-Soo, minister pracy Korei Południowej w 2023 roku. W podobnym tonie wypowiadał się papież Franciszek, nazywając decyzję o posiadaniu zwierząt zamiast dzieci „samolubną” i ostrzegając przez nadchodzącą „demograficzną zimą”. Czy pies może być „dzieckiem na próbę?” Autorzy badania chcieli sprawdzić, ile prawdy jest w popularnym stereotypie. Na tapet wzięli miliony gospodarstw domowych w Tajpej. Ich badanie wykazało, że posiadanie zwierząt, a zwłaszcza psów, nie oznacza rezygnacji z posiadania dzieci. Wręcz przeciwnie – osoby, które rejestrowały psy, w ciągu następnych kilku lat znacznie częściej rejestrowały także dziecko. Osoby bez zwierząt decydowały się na ten krok rzadziej. – W Tajpej mówi się żartobliwie, że jeśli widzisz wózek w parku, to większa szansa, że jest w nim pies niż dziecko – mówi Ming-Jen Lin, jeden z autorów badania. Analiza danych wykazała jednak, że zwierzęta domowe często stanowią „próbę generalną” dla osób rozważających rodzicielstwo. Młode pary, które planują dzieci, coraz częściej decydują się najpierw na adopcję lub kupno psa, aby sprawdzić swoje kompetencje opiekuńcze i odpowiedzialność. To nowe podejście różni się od tradycyjnych modeli rodzinnych, w którym decyzje o dziecku były podejmowane szybciej, z mniejszą rozwagą i rzadziej poprzedzone innymi formami opieki. Czy dzięki psom jesteśmy lepszymi rodzicami? Psychologowie i socjologowie zauważają, że opieka nad psem rozwija umiejętności przydatne w wychowaniu dzieci – planowanie, odpowiedzialność, empatię oraz konsekwencję. Osoby posiadające psy częściej wykazują się większą cierpliwością i zdolnością radzenia sobie z codziennymi trudnościami. Opieka nad czworonogiem pozwala także lepiej zrozumieć dynamikę relacji rodzinnych oraz uczyć się rozwiązywania konfliktów. To z pewnością przydaje się w byciu odpowiedzialnym rodzicem i dobrym wychowaniu własnego dziecka. Do wyników badań należy podchodzić ostrożnie Czy więc powinniśmy rozdawać szczenięta, aby zwiększyć liczbę urodzeń w Polsce? Niekoniecznie. Żadna analiza dotycząca jednego kraju nie dowodzi, że ten sam schemat powtórzyłby się gdzie indziej. Badanie to powinno jednak skłonić do refleksji tych, którzy chętnie obarczają winą za kryzys demograficzny decyzje pewnej grupy ludzi. Spadający wskaźnik urodzin ma wiele przyczyn, a większość z nich ma podłoże ekonomiczne czy mieszkaniowe. Znalezienie rozwiązania tego problemu może być bardzo trudne, ale nie obwiniajmy o to szczeniąt. Źródło: National Taiwan University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie żyje autor bestsellerów o „starożytnych astronautach” Erich von Däniken. „Na wykopaliskach nie znalazłem działek laserowych”
Zmarł autor piszący o „starożytnych astronautach” Erich von Däniken. Przez lata był dla jednych prorokiem, a dla innych symbolem ignorancji naukowej i szarlatanerii. Jego książki rozbudzały ciekawość, ale też dezinformowały. Jak dziś patrzymy na jego dziedzictwo?
W powstanie wielkich cywilizacji zaangażowani mieli być przed tysiącami lat kosmici. A piramidy nie są dziełem ludźmi – uważał Erich von Däniken. Ten kontrowersyjny autor zmarł w wieku 90 lat. Jego książki sprzedawały się w wielomilionowych nakładach. Erich von Däniken był jednym z najbardziej prominentnych przedstawicieli promujących pseudoarcheologiczne koncepcje na temat dawnych dziejów człowieka. Naukowcy nie mają najmniejszych wątpliwości – jego wymysły na temat „starożytnych astronautów” są wyssane z palca, albo nawet z wielu palców. Skąd zatem ich popularność, mimo że nie był on archeologiem czy historykiem, ale… hotelarzem? Szokujące? To ciekawe! Na książki Ericha von Dänikena natknąłem się w wieku kilkunastu lat. Od razu rozbudziły moją dziecięcą wyobraźnię: naukowcy chcą coś ukryć, mylą się. A ten autor wie, co się naprawdę wydarzyło i było to zdecydowanie bardziej ciekawe i intrygujące niż nudne wyjaśnienia naukowców – myślałem. Zawierzyłem von Dänikenowi. Jego koncepcja o kosmitach pomagających wznieść piramidy czy inne ikoniczne budowle, takie jak Stonehenge czy Machu Picchu, były dla młodego umysłu rewelacyjne. A jego książki czytało się prosto i przyjemnie. Pozory naukowości stwarzały przypisy, wiodące czasami do książek wiarygodnych ekspertów, a nie do takich wymyślonych przez AI (co się zdarza ostatnio). Pora na weryfikację Nie byłem jedynym archeologiem, którego za młodu urzekły bzdury pisane przez Ericha von Dänikena i jemu podobnych. W jego książki wczytywał się znawca piramid, dr Andrzej Ćwiek. „Kiedy miałem kilkanaście lat, wierzyłem we wszelkie tajemnice piramid, paleoastronautykę i tajemną wiedzę kosmitów, dzięki której wzniesiono Piramidę Cheopsa (podobnie jak wierzyłem w wywoływanie duchów, ciała astralne, czakramy, różdżkarstwo, psychotronikę i tym podobne). Potem zacząłem studiować archeologię, pojechałem do Egiptu i moja dziecinna wiara w kosmitów zmieniła się w supersceptycyzm” – wspomina w jednej ze swoich książek dr Ćwiek. W podobne niestworzone historie wierzył też dr Mark Lehner – obecnie najbardziej znany badacz piramid w Gizie. Gdy był młody, poszukiwał nawet pod Sfinksem ukrytych komór, bezskutecznie. Również, jak dr Ćwiek, stał się supersceptykiem. Wykopaliska w Egipcie Jeśli chodzi o mnie, z pewnością pewną rolę w decyzji o rozpoczęciu studiów archeologicznych odegrała młodzieńcza fascynacja dziełami szwajcarskiego hotelarza, a potem podobnymi koncepcjami innych fantastów. Brałem udział w wielu badaniach wykopaliskowych w Egipcie. Kopałem też warstwy z czasów budowniczych piramid, ale też zdecydowanie wcześniejszej i późniejsze. W żadnej nie znalazłem np. miotaczy płomieni czy żarówek, o których von Däniken pisze w jednej ze swoich książek. Nie odkryłem też działek laserowych. A szefowie wykopalisk nie zasypywali artefaktów, których nie chcieli pokazać… Natknąłem się za to na fascynujące ślady po dawnych ludziach, którzy doskonali radzili sobie bez ingerencji kosmitów. Nawet taka „prozaiczna” historia starożytna urzekła mnie i fascynuje po dziś dzień. Nadal jest pełna zagadek i tajemnic. Ale nic nie wskazuje na wpływy kosmitów. Nieważne, jak bardzo byśmy tego chcieli. Ocena Ericha von Dänikena Po śmierci Ericha von Dänikena (10 stycznia 2026 r.) wiele osób zaczęło komentować jego twórczość. „Przyznaję, że to właśnie jego książki rozbudziły moje zainteresowanie archeologią. Później, studiując przeszłość, oczywiście, odkryłem problematyczne aspekty tych narracji. Wciąż jednak doceniam jego zasługę w rozbudzaniu ciekawości” – napisał znany popularyzator nauki i archeolog z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI) Jens Notroff w serwisie X. Nie wszystkie komentarze są w takim tonie. Bartosz Migas, cyfrowy twórca tłumaczący pseudonaukowe i spiskowe teorie napisał na Facebooku, że Erich von Däniken „był szarlatanem szerzącym celowo bzdury, kłamstwa i antynaukowe postawy dla pieniędzy. I nie ma w tym nic kontrowersyjnego ani inspirującego.” Według Migasa Szwajcar pokazał, że można pisać książki o rzeczach, nie mając o nich pojęcia, ignorować istniejącą wiedzę naukową, albo wręcz czerpać z odkryć naukowców, żeby przeinaczyć wyniki ich badań, a następnie atakować ich za „zamknięty umysł”. Z perspektywy czasu, trudno jest mi się z nim nie zgodzić. Źródła: National Geographic Polska, Bartosz Migas, Jens Notroff Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Johannes Kepler – naukowy rewolucjonista, który pokazał nam, czym jest mechanika nieba
Już od najmłodszych lat wykazywał się ponadprzeciętną inteligencją. Tak ogromną, że nawet bieda, w jakiej się wychowywał, nie mogła stanąć mu na drodze. Z jego nazwiskiem kojarzą się przede wszystkim trzy prawa ruchu planet, ale Johannes Kepler pozostawił po sobie znacznie większą spuściznę.
Spis treści: Syn żołnierza i zielarki Kepler, wierny uczeń Kopernika Prawa ruchu planet Kepler – pisarz science fiction Odkrycia Johannesa Keplera położyły fundamenty pod nowoczesną mechanikę nieba i były iskrą rozpalającą potrzebę poznawania kosmosu. Połączenie zaawansowanej matematyki z odważną wyobraźnią Keplera sprawiły, że jego dorobek do dziś inspiruje naukowców i myślicieli na całym świecie. Syn żołnierza i zielarki Ten przyszły matematyk, astronom i astrolog przyszedł na świat 27 grudnia 1571 roku w miasteczku Weil der Stadt w Badenii-Wirtembergii. Miasteczko obecnie znajduje się w pobliżu Stuttgartu w Niemczech. Jego ojciec, będący żołnierzem najemnym, porzucił rodzinę, gdy Johannes miał zaledwie pięć lat. Od tej pory chłopiec był wychowywany przez parającą się zielarstwem matkę oraz przez dziadków. Zielarstwo matki przyniosło rodzinie kolejne problemy. W tamtych czasach zielarki często oskarżano o czary, co było prostą drogą do zakończenia życia na stosie. Mały Johann był dzieckiem chorowitym i słabym. Przebyta ospa pozostawiła u niego trwałe skutki. Miał zdeformowane dłonie i uszkodzony wzrok. Zainteresowania matematyczne zaczął wykazywać wyjątkowo szybko. Był też świadkiem dwóch zjawisk astronomicznych, które rozbudziły jego zainteresowanie kosmosem. W 1577 roku widział tzw. Wielką Kometę. Była to bardzo jasna, wręcz spektakularna kometa widoczna gołym okiem w Europie jesienią 1577 i wczesną zimą 1578 roku. Obserwował ją też Tycho Brahe, przyszły mentor i przyjaciel Keplera. Brahe użył poczynionych obserwacji do udowodnienia, że komety nie są zjawiskami atmosferycznymi, lecz znajdują się poza orbitą Księżyca. Tym samym obalił geocentryczne poglądy Arystotelesa. Młody Kepler był również świadkiem zaćmienia Księżyca w 1580 roku. Kepler, wierny uczeń Kopernika Mimo trudnej sytuacji finansowej rodziny, inteligencja Keplera została dostrzeżona bardzo wcześnie. Uczęszczał do szkoły lokalnej, następnie do protestanckiego seminarium (Stift) w Maulbronn, a później studiował na Uniwersytecie w Tybindze. Tam jego nauczycielem był Michael Maestlin – matematyk, który zapoznał go z systemem kopernikańskim, zakładającym, że to Słońce, a nie Ziemia, znajduje się w centrum Wszechświata. Teoria heliocentryczna wywarła ogromny wpływ na sposób myślenia Keplera i jego przyszłe badania. Po ukończeniu studiów przyjął posadę matematyka na austriackim uniwersytecie w Grazu. Ale w 1600 roku doszło do najbardziej znaczącego spotkania w jego życiu. Kepler wyjechał do Pragi, gdzie została mu zaoferowana posada asystenta wspomnianego już Tychona Brahe. Brahe był wówczas nadwornym matematykiem cesarza Rudolfa II Habsburga. Wcześniej astronomowie znali się tylko korespondencyjnie. Początkowo Brahe odnosił się do Keplera z rezerwą. Niechętnie udostępniał mu swoje dane, a relacja między nimi była napięta. Z czasem jednak dostrzegł wyjątkowe zdolności matematyczne Keplera. Ich współpraca, która wywarła na Keplera tak duży wpływ, nie trwała jednak długo. Duński astronom zmarł w 1601 roku. Jednak to właśnie Kepler odziedziczył po nim to, co najważniejsze: jego bezcenne dane obserwacyjne, które umożliwiły mu sformułowanie praw ruchu planet. Odziedziczył również posadę nadwornego astronoma cesarza. Prawa ruchu planet Na podstawie odziedziczonych notatek Kepler mógł wyznaczyć graficznie orbitę Marsa. Po wieloletnich obliczeniach doszedł do wniosku, że najwłaściwszą krzywą jest elipsa, co znalazło odbicie w treści pierwszego prawa, które mówi, że „każda planeta Układu Słonecznego porusza się wokół Słońca po orbicie w kształcie elipsy, w której w jednym z ognisk jest Słońce”. To odkrycie datuje się na rok 1605. Już cztery lata wcześniej, w 1601 roku, Kepler dostrzegł zależność znaną dzisiaj jako drugie prawo ruchu planet. Mówi ono: „W różnych odstępach czasu promień wodzący planety, poprowadzony od Słońca, zakreśla równie pola”. Innymi słowy w peryhelium, czyli w pobliżu Słońca, planety poruszają się szybciej niż w aphelium, tj. daleko od Słońca. I tak na przykład prędkość liniowa Ziemi w peryhelium wynosi 30,3 km/s, w aphelium – 29,3 km/s, dlatego lato (aphelium ok. 3 lipca) jest nieco dłuższe od zimy (peryhelium ok. 3 stycznia). Trzecie prawo Kepler odkrył dopiero w roku 1618. Mówi ono, że „stosunek kwadratu okresu obiegu planety wokół Słońca do sześcianu wielkiej półosi jej orbity (czyli średniej odległości od Słońca) jest stały dla wszystkich planet w Układzie Słonecznym”. Czyli im większa orbita, tym dłuższy czas obiegu planety, a prędkość liniowa na orbicie jest odwrotnie proporcjonalna do pierwiastka promienia orbity. Powyższe prawa utwierdziły model kopernikański. Kepler był gorącym orędownikiem teorii heliocentrycznej, bronił jej zarówno w ujęciu matematycznym, jak i teologicznym. Kepler – pisarz science fiction Życie prywatne Keplera było pełne problemów finansowych i śmierci. Pierwszą żoną astronoma była Barbarą Müller, z którą ożenił się w 1597 roku. Müller była zamożną wdową po właścicielu młyna w Grazu. Małżeństwo miało charakter praktyczny. Związek nie był szczęśliwy, a między małżonkami często dochodziło do spięć. Barbara zmarła w 1611 roku, prawdopodobnie na tyfus lub inną chorobę zakaźną. Dwa lata po śmierci Barbary Johannes pojął za żonę Susannę Reuttinger. To małżeństwo było znacznie bardziej udane. Susanna była osobą praktyczną i zaradną. Wspierała Keplera w codziennym życiu i pomagała prowadzić dom mimo ciągłych problemów finansowych. A te nie opuszczały matematyka aż do śmierci. Często, aby ratować domowy budżet, Kepler sporządzał na zamówienie horoskopy. Choć z naszej perspektywy wydaje się to dziwne, to w XVII wieku granica między astronomią a astrologią był mniej niż umowna. Co ciekawe Kepler mieszkał przez pewien czas na obecnych terenach polskich, konkretnie w Żaganiu nieopodal Zielonej Góry. To tam napisał „Sen”, dzieło do dziś uznawane za jedną z pierwszych powieści science-fiction. Kepler zmarł 15 listopada 1630 roku w Ratyzbonie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dzięki autyzmowi zrozumiała zwierzęta. Temple Grandin – zoolożka, która odmieniła los milionów krów
Temple Grandin jest osobą, której udało się połączyć wrażliwość wynikającą ze spektrum autyzmu z głębokim zrozumieniem zwierząt. Mimo trudności społecznych rozwinęła karierę naukową i stała się uznaną zoolożką oraz działaczką na rzecz osób w spektrum autyzmu. W filmie biograficznym opowiadającym o jej drodze w postać Temple brawurowo wcieliła się Claire Danes.
Spis treści: Dziecięce trudy spektrum autyzmu Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Dobre życie i „dobra smierć”? Działalność społeczna i książki Nigdy nie przestawaj się uczyć Film biograficzny i osiągnięcia naukowe Temple Grandin urodziła się 29 sierpnia 1947 roku w Bostonie w stanie Massachusetts, jako córka Richarda Grandina i Eustacii Cutler. W wieku dwóch lat zdiagnozowano u niej autyzm, który w tamtym czasie był często postrzegany jako forma uszkodzenia mózgu. Lekarze początkowo obwiniali matkę za stan dziecka oraz zasugerowali, że dziewczynka powinna zostać objęta opieką instytucjonalną. Wówczas oznaczało to praktycznie zamknięcie w domu dla osób upośledzonych i spędzenie w nim całego życia. Dziecięce trudy spektrum autyzmu Jednak rodzice nie zgodzili się na to i postanowili zatrzymać córkę w domu, nie szczędząc ani czasu, ani pieniędzy na jej edukację. Stworzona przez intensywna terapia logopedyczna pomogła Temple rozwinąć zdolności komunikacyjne. Grandin zaczęła mówić w wieku czterech lat. Mimo że rodzice zapewniali jej dobre warunki edukacyjne, to konieczność uczęszczania do szkoły ze zdrowymi i nie rozumiejącymi jej przypadłości dziećmi, wymagała odwagi. Temple była często wyśmiewana przez rówieśników. Dziewczyna nie tylko nie mówiła wyraźnie i płynnie, ale miała też różnorodne tiki, których nie mogła kontrolować. Pomimo tych trudności osiągała sukcesy w szkole i zapisała się na studia. W 1970 roku uzyskała licencjat z psychologii w Franklin Pierce College, następnie tytuł magistra nauk o zwierzętach na Arizona State University oraz doktorat z tej samej dziedziny na University of Illinois w Urbana-Champaign. Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Zwierzętami zaczęła interesować się już w szkole średniej. Jednak to wyjazd do Arizony, gdzie jej ciotka prowadziła ranczo, sprawił, że zdecydowała się na karierę w dziedzinie nauk o zwierzętach. Dzięki wyjątkowej zdolności myślenia obrazowego oraz doskonałej pamięci szczegółów zaczęła projektować humanitarne systemy obsługi zwierząt hodowlanych, co z czasem doprowadziło do przełomowych zmian w całej branży. „Zauważyłam, że kiedy kładę ręce na zwierzęciu czekającym w kolejce w Beeflandzie, mogę wyczuć jego zdenerwowanie. Czasami dotyk uspokaja zwierzę. Niektórzy ludzie uważają, że skoro te krowy i byki i tak niedługo zostaną zabite, nie warto ich dobrze traktować. Oto moja odpowiedź: A gdyby tak twoja umierająca babcia była w szpitalu? Jak by ci się podobało, gdyby lekarz powiedział: Och, ta pacjentka jest już na wykończeniu. Możemy ją wyrzucić na korytarz” - napisała Temple Grandin w książce „Byłam dzieckiem autystycznym”. Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Obecnie ponad połowa bydła w USA jest obsługiwana w systemach zaprojektowanych przez nią. Do jej innych działań zawodowych należało m.in. opracowanie standardów dobrostanu zwierząt dla przemysłu mięsnego oraz doradztwo dla dużych firm z branży gastronomicznej i spożywczej. Ta współpraca wywołała wiele kontrowersji i była negowana przez część ruchów prozwierzęcych. Grandin podkreśla jednak, że kluczowe znaczenie ma minimalizowanie stresu i lęku zwierząt, a nie wyłącznie maksymalne wydłużanie ich życia. Zwraca uwagę, że zwierzęta domowe cierpią często z powodu długotrwałej izolacji i braku kontaktu, co również stanowi zaniedbanie ich dobrostanu. Dobre życie i „dobra smierć”? „Wiele osób dziwi się, że choć tak bardzo kocham zwierzęta, to współpracuję z przemysłem mięsnym. Dużo o tym myślałam. Ze wszystkich zwierząt najbardziej lubię krowy, a projektowałam urządzenia dla rzeźni. Patrząc na krowy, zdałam sobie sprawę z tego, że nie byłoby ich, gdyby nie ludzie. A skoro to my doprowadziliśmy do tego, że te zwierzęta są z nami, jesteśmy za nie odpowiedzialni. Powinny przy nas dobrze żyć i mieć dobrą śmierć. Powinniśmy sprawić, by uniknęły stresów. Takie jest moje zadanie” – napisała w książce zatytułowanej „Zrozumieć zwierzęta. Wykorzystywanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt”. Działalność społeczna i książki Temple Grandin zyskała rozpoznawalność po pojawieniu się w książce Olivera Sacksa „Antropolog na Marsie”, wydanej w 1995. Tytuł książki nawiązuje do sposobu postrzegania doświadczeń społecznych przez Grandin. Jeszcze przed publikacją Temple była aktywna w środowiskach zajmujących się autyzmem — po raz pierwszy przemawiała publicznie w latach 80., na prośbę jednego z założycieli Autism Society of America. Jako osoba wysoko funkcjonująca w spektrum autyzmu, Grandin potrafi w wyjątkowo precyzyjny sposób opisać swoje doświadczenia. Mówi o nadwrażliwości na dźwięki i bodźce sensoryczne, które czynią kontakty społeczne bolesnymi. Myśli głównie obrazami, a język traktuje jako umiejętność drugorzędną. Jej wrażliwość na szczegóły i zmiany w otoczeniu pomogła jej lepiej zrozumieć zachowania bydła i innych zwierząt hodowlanych. Grandin zajmuje jednoznaczne stanowisko w sprawach edukacji dzieci autystycznych. Opowiada się za wczesną interwencją i odpowiednim przygotowaniem nauczycieli do pracy z indywidualnymi zainteresowaniami uczniów. Jest zwolenniczką koncepcji neuroróżnorodności i sprzeciwia się idei „całkowitego wyleczenia” autyzmu, argumentując, że jej własne osiągnięcia nie byłyby możliwe bez cech wynikających z autyzmu. Nigdy nie przestawaj się uczyć „Mam siedem zasad udanej dorosłości: podążaj za swoją pasją i naucz się o niej wszystkiego, co możliwe. Żyj. Bądź sobą, ale pamiętaj, żeby się trochę dostosować. Rozwijaj swoje talenty. Doskonałość nie jest możliwa. Ciężko pracuj. Nigdy nie przestawaj się uczyć.” – napisała w książce „Autyzm. Przewodnik. 9 postaw wspierających rozwój dzieci w spektrum”. Film biograficzny i osiągnięcia naukowe W 2010 roku HBO wyprodukowało film zatytułowany po prostu „Temple Grandin” z Claire Danes w roli głównej. Produkcja otrzymała 15 nominacji do nagrody Emmy i zdobyła pięć statuetek, w tym za najlepszy film telewizyjny oraz najlepszą aktorkę dramatyczną. Claire Danes otrzymała również Złoty Glob za swoją rolę. Temple Grandin została uhonorowana wieloma nagrodami, w tym doktoratami honoris causa Uniwersytetu McGill, Uniwersytetu Illinois oraz Duke University. Jest członkinią American Society of Agricultural and Biological Engineers oraz była członkinią zarządu Autism Society of America. Obecnie jest profesorką nauk o zwierzętach na Colorado State University. Ma na swoim koncie kilkanaście książek, z czego wiele stało się bestsellerami. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Roman Paszke pokazał, co naprawdę znaczy odwaga na oceanie
Roman Paszke to nie tylko kapitan i konstruktor jachtów, ale też ikona polskiego żeglarstwa. Jego pasja, rekordy i droga na szczyt to historia, która inspiruje kolejne pokolenia miłośników wiatru i wody.
Spis treści: Ahoj, przygodo! Początki Romana Paszke Jak PRL hamował żeglarskie ambicje Paszke Strach na morzu? Paszke odpowiada bez wahania Kiedy przeciwnik podaje maszt – żeglarska lekcja od króla Haralda LOTTO i Paszke: jak żeglarska legenda promuje sport i zdrowy styl życia Nowe wyzwania na horyzoncie: Paszke nie spuszcza żagli Wśród niespokojnych mórz i oceanów otwiera rodzime okno na świat wodnych wyzwań. Roman Paszke jest polskim żeglarzem, kapitanem jachtowym, konstruktorem i nawigatorem, który w trwającej od pół wieku karierze przepłynął ponad 200 tysięcy mil morskich. Ustanowił rekord trasy ze Świnoujścia do Gdyni, zwyciężył w regatach Kieler Woche i Admiral’s Cup, pobił rekord prędkości na trasie 1 mili morskiej. W życiu osobistym kieruje się autentyczną pasją oraz zaszczepioną w młodości determinacją. Ahoj, przygodo! Początki Romana Paszke Roman Paszke urodził się 25 maja 1951 roku w Gdańsku. Trudniący się żeglarstwem ojciec i portowy klimat miasta – serca morskiego transportu – wywarły wpływ na kształtującą się pasję dorastającego chłopaka. Kontynuowanie rodzinnej tradycji żeglarskiej nosiło jednak niekonwencjonalne znamiona. „Z dzieciństwa i lat młodzieżowych pamiętam, że stałem na rozdrożu. Naczytałem się książek o wspinaczkach wysokogórskich” – relacjonuje w rozmowie z nami Pan Roman. Wspomina przy tym, że zaimponowali mu alpiniści: Walter Bonatti oraz Louis Lachenal. Jego droga od młodzieńczych marzeń o górach do światowych rekordów w żeglarstwie pozostaje nieoczywista, choć scalona determinacją, przekraczaniem własnych granic oraz konsekwencją. „Jeździłem często w góry, ale sama sytuacja, że urodziłem się w Gdańsku, jestem Gdańszczaninem z dziada pradziada, siłą rzeczy wyznaczyła ten kierunek – wspomina kapitan. – Mój ojciec żeglował w Polskim Klubie Morskim, najstarszym polskim klubie, który powstał w 1922 roku. Zacząłem żeglować w tym klubie i tak już zostało”. Jak PRL hamował żeglarskie ambicje Paszke Kapitan Paszke opowiedział nam również o gorzkich początkach branży, która w czasach PRL-u była nierozerwalna z kwestią polityczną. „Niestety było bardzo dużo przeszkód – i paszportowych, i organizacyjnych, a poza tym bariera finansowa. Nasze pensje w latach 70. to był poziom, że ludzie zarabiali po dwadzieścia kilka dolarów na miesiąc, więc jeżeli ktoś chciał wystartować w regatach, często było to niemożliwe. To się odbijało też na wiedzy, poziomie. W tej chwili mamy zupełnie inne czasy”. Absolwent Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku sprostał trudnościom i na przestrzeni dekad stał się ambasadorem polskiego żeglarstwa na świecie. W 1989 roku zorganizował budowę pierwszego rodzimego jachtu z włókien węglowych hi-tech klasy One Ton – Gemini, dzięki któremu polskie żeglarstwo regatowe zaistniało za granicą. Kapitan Roman Paszke dwukrotnie otrzymał Srebrny Sekstant, prestiżowe wyróżnienie żeglarskie przyznawane w Polsce od 1970 roku – kolejno za zdobycie Admiral’s Cup w 1997 roku i za postawę w regatach jachtów wielokadłubowych The Race 2000. W październiku 2009 roku wybitny żeglarz ustanowił rekord na trasie Świnoujście – Gdynia. Dystans pokonał w 8 godzin, 55 minut i 50 sekund, a więc o ponad 4 godziny krócej od poprzedników. Niespełna dwa lata później Roman Paszke ustanowił nowy rekord świata na Oceanie Atlantyckim podczas trasy z Gran Canaria do wyspy Gwadelupa. Załoga pokonała 3250 mil morskich w zaledwie 8 dni, 1 godzinę i 53 minuty, przy czym dotychczasowy wyczyn na tym odcinku wynosił 14 dni. Strach na morzu? Paszke odpowiada bez wahania Czy kapitanowi zdarza się odczuwać niepokój w starciu z żywiołem? „Mam opinię na ten temat, że tylko głupi by się nie bał – mówi Pan Roman. – Często zdarzają się sytuacje takie, że mogą być trudne, czasami groźne, ale trzeba dysponować taką wiedzą i umiejętnościami, żeby sobie w nich poradzić. W żeglarstwie jest to wiedza bardzo rozległa. Oprócz tego, że trzeba wiedzieć, za jaki sznurek i co pociągnąć, jak prowadzić technicznie łódkę, sterować itd., dochodzi jeszcze nawigacja, bardzo rozbudowana dziś elektronika, szczególnie na jednostkach regatowych pełnomorskich” – podsumowuje czterokrotny mistrz Polski w offshore sailingu. Kiedy przeciwnik podaje maszt – żeglarska lekcja od króla Haralda W codzienności Romana Paszke dominują aktywności związane z wodą, ale nowatorski konstruktor jachtów posiada również szereg innych zainteresowań. Kapitan wydał książkę „Ptaki oceanów. Piętnaście lat później”, w której poruszył czytelników historiami o okołoziemskich regatach The Race 2000. Jednostka pobiła wtedy rekord prędkości na trasie 1 mili morskiej w regatach Hoya Cup ’99. Roman Paszke jest ponadto uznanym wykładowcą, a w wolnych chwilach nie stroni od świata kultury. Wspominając film „Wiatr” (1992) skupiony na regatach o Puchar Ameryki, Pan Roman wskazuje na ponadczasową wartość rywalizacji fair play: „Jeden z przeciwników, Australijczyk, traci maszt i jest taka scena, w której załoga amerykańska niesie swój zapasowy maszt, żeby dać go Australijczykom, dlatego, że chcą, aby oni kontynuowali tę walkę”. Wspomnianą sekwencję odnosi do własnych doświadczeń: „Miałem podobną przygodę. Złamaliśmy maszt na naszych pierwszych mistrzostwach świata, gdy startowaliśmy na Gemini. Otrzymaliśmy zapasowe części masztu, po to, aby wystartować w następnym wyścigu. Dostaliśmy wtedy taki prezent od księcia Haralda, który obecnie jest królem. Byliśmy przez kilka lat przeciwnikami na trasie, startowaliśmy w tej samej klasie”. LOTTO i Paszke: jak żeglarska legenda promuje sport i zdrowy styl życia W grudniu tego roku Roman Paszke został ambasadorem marki LOTTO, wspierając spółkę jako mecenas sportu oraz promując aktywizację w sportach wodnych. Regatowa legenda upatruje we współpracy szansy na popularyzację polskiego żeglarstwa. „Zwiększą się zasięgi, zainteresowanie, a o zasięgi wszyscy dziś walczą, więc myślę, że taka okazja jest naprawdę bardzo ważna” – mówi Pan Roman. Warto dodać, że nie jest to pierwsze doświadczenie Paszke z marką LOTTO. Przed laty kapitan jachtowy brał udział w programie Szkoła Mistrzów, w którym polscy sportowcy zdobywali doświadczenie pod okiem mentorów z różnych dziedzin sportu. Pan Roman wspomina projekt jako „bardzo udany i rozwijający”. Wskazuje przy tym na rolę doświadczonych żeglarzy, którzy z jednej strony mobilizują młodych do startu, a z drugiej umacniają własną pozycję i stanowią wzór dla przyszłych pokoleń. „Dużo osób z mojego targetu to są ludzie, którzy biegają maratony, startują w triathlonach, żeglują – robią wręcz fantastyczne rzeczy. Może nie są zagrożeniem dla młodych, ale taka kontynuacja jest przykładem tego, że można prowadzić zdrowy, aktywny tryb życia i jednocześnie, jeżeli się uda, promować banderę polską”. Nowe wyzwania na horyzoncie: Paszke nie spuszcza żagli Kapitan Paszke nie zwalnia tempa i planuje intensywny sezon w 2026 roku, w tym start na Kieler Woche w niemieckiej Kilonii. Kilka dni temu otrzymał również z rąk Ministra Spraw Zagranicznych Radosława Sikorskiego Odznakę Honorową „Bene Merito”, która stanowi podsumowanie jego sukcesów budujących dobre imię Polski na świecie. Ambasadorowi polskiego żeglarstwa życzymy dalszych sukcesów oraz pomyślnych wiatrów! Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz dziennikarka kulturalna, autorka książek filmowych i bloga Blondynka Hitchcocka. Absolwentka Filozofii na WNS Uniwersytetu Gdańskiego. Współpracuje m.in. z Wirtualną Polską, „Światem Wiedzy Historia”, Damosferą czy miesięcznikiem „Vege”.
Oto najmłodszy profesor w Polsce. Kim jest genialny naukowiec z Krakowa?
Mateusz Hołda zdobył tytuł profesora w wieku zaledwie 29 lat. Jak wyglądała jego droga na naukowy szczyt?
Spis treści: Kim jest Mateusz Hołda? Mateusz Hołda odkrył nową przyczynę udaru mózgu 4 lipca 2022 roku, w wieku zaledwie 29 lat, Mateusz Hołda otrzymał tytuł profesora nauk medycznych, stając się tym samym najmłodszym profesorem w Polsce. Osiągnięty sukces, jak sam wielokrotnie podkreślał, zawdzięcza nie tylko ogromnej pasji, ale przede wszystkim ciężkiej pracy. – Wynik dziewięciu lat intensywnej pracy naukowej zaowocował przyznaniem mi tytułu profesora medycyny. I tak oto w wieku 29 lat stałem się najmłodszym w historii Polski profesorem. Na drodze do tego sukcesu było więcej porażek niż zwycięstw – było ciężko (czasami bardzo ciężko), ale na pewno było warto. Dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do tego sukcesu – jest Was wielu! Myślę, że to jednak nie jest koniec mojej ścieżki naukowej, a dopiero jej początek – przyznał tuż po otrzymaniu tytuł naukowego profesora. Kim jest najmłodszy profesor w Polsce? Mateusz Hołda to najmłodszy profesor w Polsce. Od lat związany jest z Katedrą Anatomii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 2011 r. podjął studia na kierunku lekarskim. Sześć lat później z wyróżnieniem obronił rozprawę doktorską na temat cieśni mitralnej oraz cieśni trójdzielno-żylnej, za którą otrzyma także Nagrodę Prezesa Rady Ministrów. Co ciekawe, w momencie uzyskania stopnia doktora wciąż nie posiadał tytułu lekarza medycyny, bowiem w momencie obrony był na szóstym roku studiów medycznych. To pierwszy przypadek w historii polskiego szkolnictwa wyższego po 1989 roku, gdy student został doktorem zanim ukończył studia drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. Naukowe osiągnięcia Mateusza Hołdy doceniono nie tylko w kraju, ale i za granicą. W 2019 r. nazwisko Polaka znalazło się na publikowanej przez magazyn „Forbes” prestiżowej liście „30 Under 30”, wyróżniającej najbardziej wpływowe osoby poniżej 30. roku życia w różnych kategoriach. Ponadto w tym samym roku prof. Hołda został uznany przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju oraz ekspertów Emerging Europe za najbardziej wpływowego Europejczyka młodego pokolenia. W lutym 2020 r. Mateusz Hołda uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego nauk medycznych, a dwa lata później tytuł profesora nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. Prof. Mateusz Hołda ustalił nową przyczynę udaru mózgu O krakowskim kardiomorfologu ponownie zrobiło się głośno za sprawą przełomowego odkrycia, jakiego dokonał wraz ze swoim zespołem Heart Embryology and Anatomy Research Team (HEART). To badacze, którzy skupiają się na klinicznej morfologii układu sercowo-naczyniowego. Prof. Hołda jest współzałożycielem i kierownikiem zespołu. Naukowcom udało się ustalić jedną z przyczyn udaru niedokrwiennego mózgu. Zespół pod kierownictwem prof. Mateusza Hołdy dowiódł po przebadaniu przegrody międzyprzedsionkowej serca, że zawał mózgu jest ściśle związany z jej kluczową częścią, czyli zachyłkiem, zwanym „kieszonką”. – Opisaliśmy morfologię, funkcje i znaczenie kliniczne zachyłka w tej przegrodzie. Jednoznacznie wskazaliśmy, że występowanie tej kieszonki w sercu może powodować udar niedokrwienny mózgu – zdradził prof. Hołda w rozmowie z TVN24. Przypomnijmy, że raptem kilka dni temu informowaliśmy o ogromnym sukcesie polskich inżynierów, którzy łącznie otrzymają aż 3 mln euro na supernowoczesne badania. Umożliwią im to prestiżowe granty naukowe ze środków europejskich, przyznanych przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC). Technologię fal terahercowych, która umożliwi wykrywanie podróbek leków i badanie dzieł malarskich będzie rozwijał dr inż. Łukasz Sterczewski z Wydziału Elektroniki, Fotoniki i Mikrosystemów Politechniki Wrocławskiej. Z kolei dr hab. inż. Maciej Trusiak z Wydziału Mechatroniki Politechniki Warszawskiej skupi się na obrazowaniu żywych komórek. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Matematyk z Polski, który współtworzył najbardziej niszczycielską broń świata. Kim był Stanisław Ulam
Opracował tzw. metodę Monte Carlo, jedną z fundamentalnych technik obliczeniowych do dziś wykorzystywaną w fizyce, finansach, inżynierii czy IT. Ujawnił fundamentalne błędy w modelu superbomby wodorowej zaproponowanym przez Edwarda Tellera. Zaproponował i obliczył możliwości napędu jądrowego dla projektu międzygwiezdnego statku kosmicznego Orion. Stanisław Ulam był matematycznym geniuszem i jednym z największych uczonych XX wieku.
Spis treści: Lwowska szkoła matematyczna Wyjazd do USA Projekt Manhattan Prace nad bombą wodorową Statek międzygwiezdny Orion Stanisław Ulam urodził się 13 kwietnia 1909 roku we Lwowie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Ulamowie byli zamożnymi ludźmi, co pozwoliło małemu Stasiowi rozwijać liczne zainteresowania. Ponoć od najmłodszych lat miał znakomitą pamięć. Już w wieku kilku lat potrafił odtworzyć z pamięci artykuły prasowe czytane mu przez matkę. Mając 15 lat zainteresował się zaawansowaną matematyką. Impulsem do tego były odkrycia Władysława Sierpińskiego o rachunku różniczkowym, teorii grup i teorii liczb. Lwowska szkoła matematyczna Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Ogólnym Politechniki Lwowskie,j trafiając tym samym do słynnej lwowskiej szkoły matematycznej, której główną postacią był Stefan Banach – jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku. Ulam szybko odnalazł się wśród genialnych matematyków. Jeszcze jako student brał udział w legendarnych debatach organizowanych przez Banacha w Kawiarni Szkockiej. Do dyskusji zapraszano tylko wybitnych i posiadających dorobek naukowy uczonych. Fakt, że Ulam mógł uczestniczyć w tych dyskusjach już jako student, mówi wiele o jego talencie i uznaniu, jakim się cieszył. Stanisław Ulam obronił doktorat w 1933 roku. Jego promotorem był Kazimierz Kuratowski, który napisał o Ulamie, że jest jego wielkim odkryciem matematycznym. W tej sposób nawiązywał do słów Hugona Steinhausa na temat Banacha. Lata 30. ubiegłego wieku to okres wzrastającego antysemityzmu. Możliwości kariery akademickiej dla osób pochodzenia żydowskiego były niewielkie. To sprawiło, że Stanisław Ulam zdecydował się wyjechać. Najpierw przez dwa lata podróżował po ośrodkach akademickich w Europie, gdzie jego dorobek był znany i ceniony. Następnie, skuszony zaproszeniem Johna von Neumanna do Princeton, wyjechał do USA. Ten węgierski fizyk kwantowy i pionier informatyki szybko stanie się jednym z najbliższych przyjaciół Ulama i głównym współpracownikiem. Wyjazd do USA W 1936 roku polski matematyk podpisał trzyletni kontrakt w Society of Fellows na Uniwersytecie Harvarda. Stowarzyszenie tworzyła grupa wybranych przez uniwersytet uczonych o największym potencjale naukowym. Kontrakt umożliwiał prowadzenie badań w dowolnej dziedzinie bez formalnych wymogów, w otoczeniu innych wybitnych umysłów, kładąc nacisk na niezależną pracę i rozwój intelektualny. Stanisław regularnie wracał do Polski. Ostatnie wakacje spędził w kraju latem 1939 roku. 23 lipca wsiadł wraz z młodszym bratem Adamem na pokład transatlantyckiego liniowca „Batory”. Był to ostatni przedwojenny rejs tego statku do Nowego Jorku. W ten sposób Stanisław uratował siebie i młodszego brata. Większość pozostałej w Polsce rodziny matematyka zginęła. Tak napisał w swoich wspomnieniach o chwili, gdy dowiedział się o zbombardowaniu Warszawy: „W tym momencie poczułem, jakby na moje przeszłe życie zapadła zasłona, odcinając je od przyszłości”. Projekt Manhattan W 1943 roku otrzymał – z polecenia von Neumanna – zaproszenie od Hansa Bethego do współpracy przy tajnym projekcie wojskowym o kryptonimie „Projekt Manhattan”. Po załatwieniu formalności, Ulam, wraz ze swoją ciężarną żoną Françoise, udał się do tajnego ośrodka w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk. Został przypisany do zespołu Edwarda Tellera i zajął się teoretycznymi pracami nad superbombą – bombą wodorową. W tym samym czasie Ulam badał hydrodynamikę implozji – zagadnienie wymagające precyzyjnego zrozumienia wzajemnych oddziaływań fal uderzeniowych w miarę upływu czasu. Temat ten okaże się kluczowy zarówno przy projekcie bomby wodorowej, jak i późniejszych pracach nad hipotetycznym statkiem międzygwiezdnym. Lata czterdzieste XX wieku to również czas, w którym komputeryzacja dopiero stawiała pierwsze kroki. Właśnie wtedy polski uczony zaproponował podejście o przełomowym znaczeniu: zamiast opierać się wyłącznie na teoriach prowadzących do rozwiązań analitycznych, wskazał na możliwość wykorzystania masowych obliczeń numerycznych. Był to pomysł niezwykle nowatorski, otwierający drogę do prowadzenia złożonych symulacji komputerowych. Dzięki maszynom liczącym zamówionym w IBM analiza numeryczna implozji zaczęła przynosić pierwsze rezultaty, choć precyzja tych obliczeń pozostawiała jeszcze sporo do życzenia. Jak później wspominał sam Ulam: „To była jedna z pierwszych przyczyn, dla których zaczęto rozwijać elektroniczne maszyny liczące”. Prace nad bombą wodorową Ulam nie brał udziału w głośnym teście bomby atomowej nazwanym Trinity. Wolał zostać w tym czasie w Los Alamos. Ale wydarzenia z Hiroszimy i Nagasaki wstrząsnęły nim. Przyznał później, że pierwszym uczuciem, jakiego doznał podczas oglądania zdjęć po wybuchu w Hiroszimie, było zdziwienie: „Nagle w moim mózgu dokonał się niezwykły skrót myślowy: cyfry, wypisane białą kredą na czarnej tablicy, i natychmiast potem miasto zmiecione z powierzchni Ziemi”. Polski matematyk był jednym z naukowców, którzy pozostali w Los Alamos na wiele kolejnych lat. W 1950 roku, wspólnie z Corneliusem Everettem, rozpoczął wstępne obliczenia, które ujawniły fundamentalne błędy w modelu superbomby Edwarda Tellera. Tutaj na arenę wkracza „ostatni człowiek, który wiedział wszystko” – legendarny Enrico Fermi. Ustalenia Ulama i Fermiego zostały potwierdzone przez Johna von Neumanna przy użyciu komputerowych obliczeń. Rozwiązaniem problemów okazał się tzw. układ Tellera-Ulama. Wiele jednak wskazuje, że głównym autorem rozwiązania był Stanisław Ulam, a Edward Teller nadał jej następnie użyteczną postać. Efektem była konstrukcja skomplikowanej i potężniejszej broni – bomby wodorowej, której niszczycielski potencjał znacznie przewyższał wcześniejsze bomby atomowe. W trakcie testu przeprowadzonego 1 listopada 1952 roku na atolu Enewetak, w środkowej części Oceanu Spokojnego, okazało się, że eksplozja osiągnęła oszałamiającą moc 10,4 megaton. Eksplozje bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki miały moc odpowiednio 16 kiloton i 22 kiloton. To spowodowało, że Ulam jednoznacznie opowiedział się za zaniechaniem dalszych prób termonuklearnych w atmosferze ziemskiej. Statek międzygwiezdny Orion Za prezydentury Johna F. Kennedy’ego Ulam został powołany do wielu istotnych komisji naukowych, w tym tych związanych z planowaniem pierwszej załogowej misji na Księżyc. To również okres wytężonej pracy w projekcie Orion. Była to koncepcja międzyplanetarnego statku kosmicznego napędzanego serią kontrolowanych eksplozji jądrowych. To właśnie Stanisław Ulam zaproponował tzw. nuclear pulse propulsion – napęd impulsowego, w którym każda mała detonacja nuklearna „popychałaby” statek do przodu, umożliwiając osiąganie prędkości nieosiągalnych dla klasycznych rakiet. Ulam wniósł więc do projektu zarówno koncepcję fizyczną, jak i matematyczne podstawy analiz dynamiki takiego napędu. Choć Orion nigdy nie został zrealizowany ze względów politycznych i traktatowych, jego wizja stała się jednym z najbardziej fascynujących epizodów w historii marzeń o dalekich podróżach kosmicznych. Stanisław Ulam do końca życia pielęgnował swoją narodowość oraz stał się wielkim orędownikiem i popularyzatorem koncepcji Lwowskiej Szkoły Matematycznej. Jak wielu innych naukowców Projektu Manhattan, z Oppenheimerem na czele, opowiadał się za powstrzymaniem prób atomowych. Gdy w 1983 roku Stanisław Ulam usłyszał pytanie o to, jak potoczyłyby się losy świata, gdyby w Los Alamos odkryto, że skonstruowanie bomby atomowej jest niewykonalne, odpowiedział, że Ziemia byłaby dziś o wiele bezpieczniejsza, a ludzie nie żyliby pod nieustanną presją groźby samobójczej wojny i całkowitego unicestwienia. W swojej autobiografii powrócił do tej rozmowy, zauważając, że „ludzkość, jak się zdaje, nie dorosła jeszcze emocjonalnie ani intelektualnie do radzenia sobie z gwałtownym przyrostem wiedzy – niezależnie od tego, czy dotyczy on ujarzmiania źródeł energii, czy też poznawania bezdusznych, elementarnych mechanizmów życia”. Stanisław Ulam zmarł 13 maja 1984 roku. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Montparnasse w Paryżu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przegrywali potyczkę, płacili daninę, a nawet godzili się na przyjęcie chrztu. Jednak gdy siły wroga opuszczały ich terytorium, zapominali o jakichkolwiek zobowiązaniach. Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Silne sąsiedztwo mocno niepokoiło Konrada Mazowieckiego. Ciągłe najazdy sprawiły, że granica księstwa zaczęła przesuwać się na południe. W 1206 roku książę sprowadził na Mazowsze cystersów. Zakonnicy mieli szerzyć religię chrześcijańską i w ten sposób odstraszać pogan. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego rezultatu. Jakby tego było mało, w 1217 system obrony pogranicza całkowicie się załamał. Doszło do tego, gdy książę nakazał uwięzić Krystyna, wojewodę mazowieckiego. Z książęcego rozkazu wyłupiono mu oczy i wreszcie – zamordowano go. Najazdy pruskie stawały się coraz częstsze. W obliczu rosnącego zagrożenia, Konrad I musiał podjąć decyzję o zbrojnej odpowiedzi. W 1217 lub 1218 roku uzyskał od papieża bulle nadające jego działaniom status krucjaty. Początkowo nie wywołało to żadnej reakcji. Dopiero kilka lat później zyskał poparcie innych książąt piastowskich – Henryka Brodatego i Leszka Białego. Pierwsza wyprawa odbyła się w 1222 roku. Nie przyniosła żadnego rezultatu. Rok później siły Mazowsza wyruszyły na kolejną krucjatę przeciwko poganom. Krucjatę wsparli władcy pomorscy – Świętopełk i Warcisław. Tym razem udało się opanować ziemię chełmińską. Utworzony tam garnizony miały zapewnić bezpieczeństwo piastowskim ziemiom, jednak nie udało się przywrócić pokoju na pograniczu. Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Klęska w bezpośrednim starciu z poganami zmusiła Piastów do zmiany podejścia. Postanowili zwrócić się z prośbą o pomoc do zakonu rycerskiego. Wybrali usuniętych z Węgier i szukających własnej siedziby rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Stawiając na zakon krzyżacki, Konrad I najprawdopodobniej uległ namowom Henryka Brodatego, który kilka lat wcześniej nadał bitnym zakonnikom wieś na Śląsku. Pod koniec 1225 lub na początku 1226 roku książę poprosił o pomoc Hermanna von Salzę, wielkiego mistrza krzyżackiego. Za uporanie się z pogańskimi sąsiadami obiecał mu nadanie zakonowi znajdującej się na pruskim pograniczu ziemi chełmińskiej, z zastrzeżeniem zachowania całości swoich książęcych prerogatyw. W marcu 1226 roku cesarz Fryderyk II usankcjonował darowiznę księcia mazowieckiego, ale jednocześnie nadał zakonowi krzyżackiemu całe Prusy w bezpośrednie władanie. W praktyce oznaczało, że na zdobytych terenach będą mogli utworzyć własne państwo, całkowicie niezależne od Konrada I. Pierwsi zakonnicy przybyli nad Wisłę w 1228 roku. W tym samym roku nastąpiło przekazanie ziemi chełmińskiej. W ciągu dwóch lat Konrad I nadał rycerzom kolejne przywileje. W 1230 roku przybyli kolejni Krzyżacy. Zakon był gotowy, by rozprawić się z poganami. Podbój Prus W pierwszej kolejności rycerze rozprawili się z wrogiem na ziemi chełmińskiej, która częściowo znajdowała się pod pruską kontrolą. W 1232 roku opanowali Chełmno, a w 1234 roku wznieśli gród w Radzynie. Na zdobytych terenach budowali twierdze, zupełnie jak w czasie wypraw krzyżowych. Wróg próbował odbić swoje ziemie, ale najczęściej kończyło się to niepowodzeniem. Nawet jeżeli Prusom udawało się otoczyć krzyżacką fortecę, szybko nadciągała pomoc. Dobrze uzbrojeni rycerze mieli przewagę liczebną, więc łatwo obracali wroga w perzynę i posuwali się w głąb jego terytorium. Gdy Krzyżacy opanowali tereny nadwiślańskie, uporali się z wrogiem na ziemiach leżących przy granicy z Mazowszem i wzdłuż Bałtyku. Do wybrzeża dotarli w 1237 toku. 18 lat później w całości opanowali ten obszar. W międzyczasie pod ich zwierzchnictwem znalazły się Inflanty. Nastąpiło to w latach 1237–1242, gdy zakon zjednoczyli się z kawalerami mieczowymi. Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Początkowo mogło się wydawać, że zakonnicy są sprzymierzeńcami księcia mazowieckiego, ale szybko wyszły na jaw ich faktyczne intencje. Nie mogło być wątpliwości, że nad Wisłą powtarza się węgierski scenariusz. Zakon dążył do budowy silnego, niezależnego od księcia państwa. Tym razem miał silne poparcie papieża i cesarza. W 1235 roku Fryderyk II wydał złotą bullę, potwierdzającą przyznanie zakonowi ziemi chełmińskiej, ale nie jako lenno Konrada I. Dokument czynił z Krzyżaków suwerennych właścicieli dzielnicy. W tym samym roku rycerze zakonni uzyskali wyrok sądu kierowanego przez Wilhelma z Modeny, legata papieskiego, w którym papież uznał pełnię władzy Hermanna von Salzy w ziemi chełmińskiej i na wszystkich zdobytych terenach pruskich. Powstania na podbitych terenach Na podbitych ziemiach rycerze zakonni chrystianizowali pogan, najczęściej mieczem. Podbite ludy zmuszali do niewolnictwa. Ludzie nie mieli nic do stracenia, więc w końcu zaczęli się buntować. Pierwsze powstanie wybuchło w 1242 roku, w trakcie podboju Pomezanii. Świętopełk II Wielki, z pruskim poparciem, chciał przełamać wschodzącą potęgę Krzyżaków. Odniósł nawet kilka istotnych sukcesów, ale w 1248 roku siły powstańcze uległy potędze zakonu w bitwie pod Dzierzgoniem. W 1249 roku podpisano porozumienie pokojowe. W 1260 roku, gdy rycerze zakonni ponieśli klęskę w bitwie Durbą, wybuchło drugie powstanie. Do walki stanęły wszystkie pruskie plemiona. Poganie odnosili duże sukcesy, ale nie mogli przedrzeć się przez umocnienia grodów. By wspomóc oblężonych rycerzy, papież Klemens IV ogłosił nową wyprawę krzyżową do Prus. W 1274 roku pruski opór został ostatecznie przełamany. Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki zmarł w 1247 roku. W chwili śmierci księcia, rycerze zakonu krzyżackiego mieli już pod kontrolą wszystkie tereny obrzeżne późniejszego państwa zakonnego. Ostatnie plemiona pruskie stawiały im opór, ale nie trwało to długo. W 1283 roku kontrolowali już całe Prusy. Utworzyli niezależne państwo, które stało się poważną siłą na wybrzeżu Bałtyku. Nie zamierzali poprzestawać na podbiciu Prusów. W latach 1283–1325 aż 75 razy najeżdżali Żmudź , Litwę i Ruś Czarną. Szybko zainteresowali się Pomorzem Gdańskim. 13 listopada 1308 roku dokonali bezwzględnej rzezi na mieszkańcach i rycerstwie polskim i pomorskim. W kolejnych latach zakon prowadził liczne kampanie przeciwko Polsce. W samym 1331 roku zrównali z ziemią Bydgoszcz, Gniezno, Środę i Konin. Pokój w Kaliszu zabezpieczył Polskę przed krzyżackimi najazdami, ale rycerze zakonni przypuścili ekspansję na Litwę i częściowo zajęli Żmudź. Dopiero Władysław Jagiełło zdołał złamać ich potęgę. W 1525 roku Zygmunt I Stary odebrał hołd od Abrechta Hohenzollerna, w wyniku czego Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie. W 1701 roku powstało Królestwo Prus. Co było dalej, nie trzeba pisać. Czy historia potoczyłaby się inaczej, gdyby kilkaset lat wcześniej Konrad Mazowiecki nie zwrócił się z prośbą o pomoc do Krzyżaków? Można tylko domniemywać. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Lekarz, który nauczył świat rozmawiać o tym, co wstydliwe – co wiemy o życiu Zygmunta Freuda
Zygmunt Freud był jednym z najbardziej wpływowych intelektualistów swojej epoki. Opracowana przez niego psychoanaliza znalazła zastosowanie nie tylko w terapii i teorii ludzkiej psychiki, ale także stała się podwaliną interpretowania wielkich ruchów społeczno-kulturowych. Choć jego teorie były krytykowane, a wiele z nich obalono, to właśnie Freudowi zawdzięczamy współczesny rozwój psychologii.
Spis treści: Zsekularyzowana rodzina żydowska Edukacja Zygmunta Freuda Między siostrami Gabinet przy Berggasse 19 Zygmunt Freud przyszedł na świat jako Sigismund Schlomo Freud, syn żydowskiego handlarza wełną Jakoba. Urodził się 6 maja 1856 roku w Freibergu na Morawach, należącym wówczas do Cesarstwa Austrii. Obecnie Freiberg nosi nazwę Příbor i znajduje się w Czechach. Oboje rodzice przyszłego twórcy psychoanalizy urodzili się na obszarze obecnej Ukrainy. W autobiograficznym szkicu „Moje życie i psychoanaliza” Freud wspomina, że jego przodkowie przez długi czas mieszkali w Kolonii. Gdy w XIV i XV wieku nasiliły się prześladowania Żydów, rodzina schroniła się na wschodzie – w Polsce i na Litwie. Następnie, w XIX wieku, przeniosła się z tych terenów przez Galicję do Austrii. Zsekularyzowana rodzina żydowska Zanim Jakob Freud ożenił się z 20 lat młodszą Amalią Nathansohn, był już dwukrotnie żonaty i miał dwóch dorosłych synów. Według wspomnień Zygmunta, ojciec był człowiekiem chłodnym, zdystansowanym i autorytarnym. Tak niezbędne dziecku ciepło Zygmunt otrzymywał od matki. W 1859 r. z powodów ekonomicznych rodzina Freudów musiała opuścić Freiberg i najpierw przeniosła się do Lipska, a następnie do Wiednia, gdzie Freud pozostał aż do nazistowskiej aneksji Austrii 78 lat później. Rodzina Freuda była zsekularyzowana. Choć byli Żydami, nie przywiązywali wagi do religii. Nawet ślub Jakoba i Amalii odbył się według rytuału reformowanego, a święta religijne obchodzono po prostu jak święta rodzinne. W późniejszym okresie Freudowie porzucili wszelkie praktyki religijne. Edukacja Zygmunta Freuda W 1873 r. Freud ukończył Sperl Gymnasium w Wiedniu i – jak sam wspominał, zainspirowany publicznym odczytem eseju Goethego o naturze – zdecydował się na medycynę. Na Uniwersytecie Wiedeńskim pracował z jednym z czołowych fizjologów swoich czasów, Ernstem von Brücke. W 1882 r. rozpoczął pracę w Szpitalu Ogólnym w Wiedniu jako asystent kliniczny, szkoląc się u psychiatry Theodora Meynerta i internisty Hermanna Nothnagla. W 1885 r., po przeprowadzeniu ważnych badań nad rdzeniem przedłużonym mózgu, został docentem neuropatologii. W tym czasie rozwinął również zainteresowanie farmakologicznymi korzyściami płynącymi z użycia kokainy, którym przez kilka lat się poświęcał. W tamtych czasach kokaina była legalnym środkiem farmakologicznym. Freud był przekonany, że może ona działać pobudzająco, przeciwbólowo, a nawet pomagać w leczeniu uzależnień od morfiny. W 1884 roku opublikował artykuł, w którym opisał swoje pozytywne obserwacje dotyczące działania substancji – były to jednak wnioski przedwczesne i oparte na ograniczonych danych. Te zbawienne właściwości wykorzystał przy leczeniu przyjaciela, Ernsta von Fleischla-Marxowa, wybitnego fizjologa, który zmagał się z silnym uzależnieniem od morfiny po operacji ręki. Freud wierzył, że kokaina może pomóc mu pokonać nałóg. Niestety, stało się wręcz przeciwnie. Fleischl-Marxow zmarł w 1891 roku w wieku zaledwie 45 lat, a jego śmierć spowodowały komplikacje zdrowotne wynikające z wyniszczającego uzależnienia zarówno od morfiny, jak i kokainy. Freud utrzymywał, że czuł się współodpowiedzialny za tragedię, choć w tamtym czasie wiedza o działaniu kokainy była bardzo ograniczona. Śmierć przyjaciela na wiele lat położyła się cieniem na badaniach naukowca. Między siostrami W końcu 1885 r. Freud opuścił Wiedeń, by kontynuować badania nad neuropatologią w klinice Salpêtrière w Paryżu, gdzie pracował pod kierunkiem Jeana-Martina Charcota. Te 19 tygodni spędzonych w stolicy Francji okazało się momentem zwrotnym w karierze, gdyż prace Charcota z pacjentami określanymi jako „histeryczni” uświadomiły Freudowi możliwość, że zaburzenia psychiczne mogą mieć źródło w umyśle, a nie w mózgu. Kilka miesięcy po powrocie Freud poślubił Marthę Bernays ze znanej żydowskiej rodziny, której przodkowie obejmowali naczelnego rabina Hamburga oraz Heinricha Heinego. Urodziła mu sześcioro dzieci, z których jedno, Anna Freud, zostało później wybitną psychoanalityczką. Choć idealny obraz ich małżeństwa, naszkicowany przez Ernesta Jonesa w dziele „The Life and Works of Sigmund Freud”, został przez późniejszych badaczy złagodzony i zniuansowany, nie ulega wątpliwości, że Martha Bernays Freud była dla męża głęboko wspierającą osobą podczas burzliwej kariery. Wiele jednak wskazuje, że Zygmunt Freud był związany nie tylko z żoną, ale również z jej młodszą siostrą Minną. Minna była intelektualnie bliższa Zygmuntowi niż jego żona, a kiedy zamieszkała z nimi szybko stała się towarzyszką rozmów, sekretarką i osobą, z którą spędzał więcej czasu niż z Marthą. Zachowały się również dokumenty świadczące o tym, że Zygmunt i Minna wspólnie podróżowali, a nawet, że zatrzymywali się w hotelach jako mąż i żona. Niestety, wiele takich biograficznych smaczków nie dotrwało do naszych czasów. Najmłodsza córka Freuda, Anna, jego najbliższa doradczyni i kontynuatorka jego dzieła, po śmierci ojca zniszczyła wiele dokumentów, by te w przyszłości nie wpłynęły na wizerunek twórcy psychoanalizy. Gabinet przy Berggasse 19 Przez wszystkie lata pracy zawodowej Zygmunt Freud pracował w tym samym gabinecie mieszczącym się w jego domu przy ulicy Berggasse 19 w Wiedniu. W tej chwili mieści się tam Muzeum Zygmunta Freuda. Kolejne znajduje się w Londynie, do którego naukowiec musiał przenieść się po aneksji Austrii w 1938 roku. Tam również trafiły charakterystyczne meble z gabinetu terapeuty. Niedługo zabawił w swoim londyńskim mieszkaniu. Zmarł 23 września 1939 roku, trzy tygodnie po rozpoczęciu drugiej wojny światowej. Przez wszystkie lata pracy Freud koncentrował się na strukturze i funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, szczególny nacisk kładąc na to, co nieświadome. Interesowały go źródła nerwic, marzenia senne, seksualność człowieka oraz wczesne doświadczenia dzieciństwa wpływające na osobowość. Rozwijał teorię popędów (libido, później także popęd śmierci), koncepcję id-ego-superego, a także badał mechanizmy obronne i procesy takie jak wyparcie, sublimacja czy przeniesienie. Jego prace obejmowały również analizę kultury, religii, sztuki i społeczeństwa – starał się pokazać, jak nieświadome konflikty jednostki odciskają się na życiu zbiorowym. W centrum zainteresowania Freuda zawsze pozostawało pytanie: jak ukryte pragnienia i lęki kształtują ludzkie myślenie, zachowanie i cierpienie psychiczne? A chociaż współcześnie wiele z jego poglądów zakwestionowano, to na zawsze pozostanie naukowcem, który uświadomił światu, iż człowiek jest bardziej skomplikowaną istotą, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Obcokrajowcy ocenili polską literaturę. Ranking najlepszych książek otwiera lektura szkolna
Polska literatura od lat cieszy się dużym uznaniem nie tylko w naszym kraju, ale i na świecie. Wiele o gustach zagranicznych czytelników mówi lista ich ulubionych polskich dzieł. Zestawienie otwiera dobrze nam znana lektura szkolna.
Spis treści: Czy to najlepsza polska książka? Ulubione polski książki czytelników na świecie Media rozpisują się o książkach polskich autorów, które cieszą popularnością nie tylko w kraju, ale i za granicą. Tu triumfuje między innymi Olga Tokarczuk. Powieść noblistki zatytułowana „Empuzjon” trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni wcześniej. Mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Literaturę spod pióra Olgi Tokarczyk doceniła też brytyjska piosenkarka Dua Lipa. W jednym z wywiadów artystka przyznała, że bardzo spodobała jej się książka naszej noblistki „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Więcej o tym, jakie polskie książki najbardziej podobają się obcokrajowcom, mówi ranking opublikowany w serwisie społecznościowym Goodreads. Platforma ta jest znana także czytelnikom z Polski, jednak większość jej użytkowników pochodzi z krajów anglojęzycznych. Idea jest prosta: internauci mogą oceniać tam książki i dyskutować o nich. W Polsce najpopularniejszym serwisem tego typu jest strona Lubimy Czytać. Czy to najlepsza polska książka? Na Goodreads nie brakuje tematycznych zestawień i rankingów. Jeden z nich jest szczególnie interesujący dla Polaków. Dotyczy bowiem właśnie polskich książek. Które z nich najbardziej podobają się obcokrajowcom? Pierwsze miejsce może zaskoczyć. Nie zajmuje go bowiem żaden z naszych noblistów, a Bolesław Prus. Za jego najlepszą powieść uznano „Lalkę”. To też najbardziej znany tytuł Prusa. Choćby dlatego, że od lat jest w Polsce lekturą obowiązkową. Każdy z nas na jakimś etapie edukacji zetknął się więc z Izabelą Łęcką i Stanisławem Wokulskim. Jak widać, ich burzliwe losy fascynują nie tylko polskich czytelników. Powieść jest dość długa (w zależności od wydania liczy około 800 stron), przez co czasem wzbudza niechęć uczniów. Ci, którzy jednak czytają „Lalkę” od deski do deski, żywo dyskutują potem o postawach głównych bohaterów – a te są dość kontrowersyjne. Przykładowo, zafascynowany Łęcką Wokulski podporządkowuje jej całe swoje życie, przez co wielu widzi w nim romantyka-idealistę. Z drugiej strony jego nieprzystosowanie do społeczeństwa i załamanie po zawodzie miłosnym rodzą wątpliwości: czy jest bohaterem tragicznym, czy może jego uczucia są toksyczne? Izabelę Łęcką z kolei często krytykuje się za powierzchowność, egoizm i niezdolność do docenienia prawdziwej (?) miłości. Jej relacja z Wokulskim – od manipulacji po chwilowe przebłyski sympatii – jest różnorako interpretowana przez czytelników. Ulubione polski książki czytelników na świecie Drugie miejsce w zestawieniu również zajmuje lektura szkolna. Jako drugą najlepszą polską książkę czytelnicy wybrali „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Trzeba przyznać, że to dość zaskakujący wybór, bo choć objętościowo powieść Gombrowicza jest znacznie krótsza np. od „Lalki”, to jej fabuła – pełna groteski i absurdu – wymaga większego skupienia. Podium zamyka „Krew elfów” autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. To pierwsza z pięciu części sagi o wiedźminie Geralcie z Rivii. Co ciekawe, Andrzej Sapkowski pojawia się w zestawieniu 10 najlepszych polskich książek aż trzykrotnie. Na 8. miejscu znalazł się jego „Chrzest Ognia”, a na 9. „Czas Pogardy”. To akurat nie powinna być dużym zaskoczeniem. Postać Wiedźmina stworzona przez Sapkowskiego od lat jednym z najlepiej sprzedających się polskich towarów eksportowych. Na podstawie książek Polaka powstały między innymi gry komputerowe oraz seriale. Poniżej całe zestawienie najlepszych polskich książek według czytelników Goodreads. „Lalka” – Bolesław Prus, „Ferdydurke” – Witold Gombrowicz, „Wiedźmin: Krew Elfów” – Andrzej Sapkowski, „Solaris” – Stanisław Lem, „Quo Vadis” – Henryk Sienkiewicz, „Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz, „Kamienie na szaniec” – Aleksander Kamiński, „Wiedźmin: Chrzest Ognia”– Andrzej Sapkowski, „Wiedźmin: Czas Pogardy” – Andrzej Sapkowski, „Tango” – Stanisław Mrożek. Źródło: Goodreads Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Pierwsza osoba z niepełnosprawnością poleciała na orbitę. Kosmiczna podróżniczka trenowała w Polsce!
Michaela Benthaus to pierwsza osoba poruszająca się na wózku, która poleciała w kosmos. Do tego wydarzenia przygotowywała się w polskim habitacie kosmicznym Lunares. Wzięła udział w pionierskim programie paraastronautycznym.
Spis treści: Co Michaela powiedziała po lądowaniu? Jej słowa mogą zaskoczyć Czy niepełnosprawność w kosmosie może być zaletą? Sprawdzili to w Polsce Dlaczego osoby z niepełnosprawnościami mogą być lepszymi astronautami? Michi kontynuuje wyjątkową tradycję kobiet z Lunares 20 grudnia 33-letnia Michaela Benthaus odbyła podróż do umownej granicy kosmosu, czyli linii Kármána. Wzniosła się w niebo na pokładzie rakiety New Shepard firmy Blue Origin. Chociaż wraz z nią poleciało pięć innych osób, uwaga mediów skupiła się właśnie na Benthaus. Michi, w wyniku tragicznego wypadku rowerowego, została sparaliżowana od pasa w dół i porusza się na wózku inwalidzkim. Mimo to przełamała traumę i nie poddała się przeciwnościom. Aktywnie działa w programach badawczych, których celem jest umożliwienie dostępu do kosmosu osobom z niepełnosprawnościami. Brała udział m.in. w projekcie ICAres-2: Hiper-sprawność i dostępność w przestrzeni kosmicznej, realizowanym w polskiej stacji badawczej Lunares. Co Michaela powiedziała po lądowaniu? Jej słowa mogą zaskoczyć – To było najfajniejsze przeżycie – powiedziała Benthaus po wylądowaniu na Ziemi. Dodała, że przez cały lot na wysokość ok. 100 km nad powierzchnią Ziemi nieustannie się śmiała. – Nigdy nie należy rezygnować z marzeń – podkreśliła. Chociaż krótki skok w kosmos, jaki oferuje swoim klientom Blue Origin, trudno porównać do komplikacji wynikających z długotrwałych misji kosmicznych, fakt, że pierwsza osoba poruszająca się na wózku przekroczyła umowną granicę kosmosu, jest prawdziwym przełomem. W okresie pierwszych lotów załogowych astronauci rekrutowani byli spośród hipersprawnych pilotów wojskowych. Jakiekolwiek ułomności fizyczne czy psychiczne automatycznie dyskwalifikowały kandydatów. Jednak lata programów załogowych pokazały, że hipersprawność nie jest niezbędna do pracy w kosmosie. Co więcej, w pewnych warunkach niepełnosprawność może stać się atutem. Czy niepełnosprawność w kosmosie może być zaletą? Sprawdzili to w Polsce Jeśli oglądaliście państwo filmy kręcone na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, z pewnością widzieliście astronautów poruszających się między modułami tylko za pomocą rąk. Łapią kolejne chwytaki i – „płynąc w powietrzu” – przemieszczają się w odpowiednie miejsce. Po prostu: w niemal zerowej grawitacji nogi nie są potrzebne. Wręcz przeciwnie – stanowią zbędny ciężar przy wynoszeniu, wymagają więcej kalorii, a co za tym idzie – więcej pożywienia. A w trakcie lotu ich funkcjonalność jest ograniczona. Właśnie takim zagadnieniom poświęcono dwie misje analogowe projektu „Parastronaut Analog Mission Project – ICAres”, realizowanego w stacji badawczej Lunares pod Piłą. Program został zaprojektowany przez dr. n. med. Aleksandra Waśniewskiego. – Michi Benthaus brała udział w drugiej edycji programu ICAres, na przełomie 2023 i 2024 roku – mówi dr Leszek Orzechowski, kierownik stacji Lunares. Dodaje, że Michi sama zgłosiła się do programu po zapoznaniu się z wynikami pierwszej misji. Program nie polega na trenowaniu osób z niepełnosprawnościami do warunków kosmicznych. Jego celem jest raczej wykorzystanie ich umiejętności w radzeniu sobie z ograniczeniami. – Można powiedzieć, że traktujemy naszych załogantów jako ekspertów w ich niepełnosprawności – wyjaśnia dr Orzechowski. – Taki ekspert może tworzyć realne procedury bezpieczeństwa na sytuacje krytyczne. I tak np. osoba niewidoma może skuteczniej opracować procedurę na utratę widzenia, niż widzący specjalista. Dlaczego osoby z niepełnosprawnościami mogą być lepszymi astronautami? W 2001 roku kanadyjski astronauta Chris Hadfield czasowo utracił wzrok w trakcie spaceru kosmicznego. Do jego hełmu dostały się drobiny lodu i amoniaku, co spowodowało chwilową ślepotę. Sytuacja była skrajnie niebezpieczna, a powrót do śluzy był możliwy tylko dzięki wielokrotnie ćwiczonym procedurom awaryjnym. Z problemami z widzeniem mierzyło się wielu astronautów. To właśnie takie incydenty sprawiły, że agencje kosmiczne zaczęły postrzegać niepełnosprawność jako potencjalny walor, a nie wyłącznie ograniczenie. Eksperci zauważają, że osoby z niepełnosprawnościami na co dzień funkcjonują w świecie pełnym barier, co czyni je bardziej elastycznymi, szybciej reagującymi i lepiej przygotowanymi do działania w warunkach kryzysowych. A w kosmosie, gdzie ograniczenia są normą, a procedury bywają zawodne, te kompetencje okazują się kluczowe. Historia pokazuje, że również pełnosprawni astronauci mogą nagle stracić część sprawności. W takiej sytuacji to właśnie osoby z niepełnosprawnościami często lepiej radzą sobie psychicznie i operacyjnie. Ich doświadczenie może zwiększać odporność całej załogi podczas długotrwałych misji. Dodatkowo, włączenie osób z niepełnosprawnościami do załóg kosmicznych prowadzi do projektowania bardziej intuicyjnych i bezpiecznych rozwiązań, które służą wszystkim członkom misji – niezależnie od ich fizycznych możliwości. Michi kontynuuje wyjątkową tradycję kobiet z Lunares Dodajmy, że Michaela Benthaus jest trzecią uczestniczką analogowych misji kosmicznych stacji Lunares, która poleciała w kosmos. Wcześniej granicę przestrzeni kosmicznej przekroczyły: dr Sian Proctor – uczestniczka prywatnej misji Inspiration 4, sponsorowanej i prowadzonej przez nowego dyrektora NASA, Jareda Isaacmana; Sara Sabry – która poleciała z firmą Blue Origin. Źródło: Blue Origin Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski youtuber jako 27. Polak zdobył Koronę Ziemi. Rozmawiamy z Kubą „Patecem” Pateckim o tym, co trzeba mieć w sobie, by sięgać szczytów
„Uważaj, o czym marzysz” – ostrzega mnie Kuba Patecki na początku naszej rozmowy. Ostrzeżenia tego trudno jednak nie traktować jako zachęty: podróż 28-latka – i zdobycie rozszerzonej Korony Ziemi w 1,5 roku – jest dowodem na to, jak daleko może zaprowadzić nas determinacja i pielęgnowana w sobie ciekawość świata. Czego możemy się od niego nauczyć?
Spis treści: Kuba w krainie Youtube'a O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Wszystko za Koronę Ziemi Jak się nie bać podróżowania? Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik, turysta wysokogórski, „profesjonalny amator”. Tak sam siebie określa w naszej rozmowie Jakub Patecki, twórca treści internetowych (mówiąc bardzo szeroko), znany z hartu ducha i… robienia rzeczy pozornie niemożliwych. Ultramaratony, nurkowania w Oceanii, dokumenty o afrykańskich zwierzętach, zwiedzanie sowieckich baz kosmicznych czy w końcu… wspinaczka wysokogórska. Najświeższy zdobywca Korony Ziemi – najwyższych szczytów każdego z kontynentów – dokonał wyczynu, który w historii udał się tylko 26 Polakom. Patec dołączył do grona wielkich himalaistów i opowiada National Geographic Polska o tym, jak wyglądała jego podróżnicza droga, której część śledzić mogliśmy na Youtube. Kuba w krainie Youtube’a O „Patecu” w podróżniczym świecie zrobiło się naprawdę głośno w czerwcu 2024 roku, w którym na Youtube ukazała się jego seria na temat zdobywania Mount Everest. To wtedy w oczach wielu przeistoczył się z internetowego „śmieszka” w prawdziwego zdobywcę. Podróżowanie stało się częścią jego życia jednak dużo, dużo wcześniej. – Kochałem podróżować od dzieciaka. To wszystko zaczęło się chyba od mojej mamy i cioci, od których dostałem książki Alfreda Szklarskiego. No i zaczęliśmy czytać: od „Tomka w krainie kangurów”, po inne powieści […] rodzice wpoili we mnie ciekawość świata. W czasach liceum umawialiśmy się z chłopakami na wyzwania autostopowe, np. z Krakowa do Gdyni, a gdy tylko miałem możliwość jeździłem na wymiany uczniowskie: na Cypr gdy miałem 15 lat, potem do Japonii czy do Indii. Starsze rodzeństwo motywowało mnie, żebym – gdy tylko mogę – wybierał jak najbardziej egzotyczne kierunki – opowiada Kuba. Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Podróże stawały się coraz bardziej ekstremalne, a w międzyczasie Kuba zaczął także tworzyć na Youtube. Kontent był z początku nieco mniej podróżniczy, ale wkrótce zew przygody wyszedł na pierwszy plan: ukazały się między innymi materiały z jego pełnego emocji i wyzwań, kilkudniowego zwiedzania opuszczonego sowieckiego kosmodromu w Kazachstanie. Jeśli ktoś jest ciekawy śladów myśli technicznej zza naszej wschodniej granicy, to zdecydowanie warto je nadrobić. – Trzeba uważać, o czym się marzy – śmieje się podróżnik. – Wkrótce zobaczyłem, jak wielkie mam ciągoty do „przeżywania”. Uświadomiłem sobie, że gdy tylko coś mi się spodoba, to nie ma siły, która mnie powstrzyma, by to mieć, zrobić, przeżyć. O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Alpinizm nigdy nie był jednak konikiem Pateca – twórca podróżował wcześniej po bardziej „płaskim” terenie, eksplorował naturę czy poznawał egzotyczne kultury. Przygotowywał się także do wielu wyzwań sportowych, np. do ultramaratonu. Skąd w takim razie pasja do gór? – Podczas jednego z wyjazdów, z moim przyjacielem Marcinem „Pawbeatsem” Pawłowskim zdobyliśmy górę Synaj (2285 m n.p.m.). Na szczycie pomyślałem, że… fajnie byłoby zdobyć Mount Everest. Do tej pory nie byłem jednak górołazem – chodziłem na wycieczki po Górach Sowich z PTTK czy w liceum, więc ta „zajawka” prawie nie istniała. Te góry pojawiły się trochę z tego, że uwielbiam sport i lubię podróżować, a ja postanowiłem to połączyć […] Szczyty znajdują się zwykle w tych miejscach, w których jest ciekawie, które są trochę odizolowane. Do takich zawsze mnie ciągnęło – wspomina Kuba. Jak przygotować się na najwyższą górę świata? – Nie od razu można wspiąć się na Mount Everest. Po Synaju wybraliśmy się na Island Peaka – sześciotysięcznik w Himalajach – oraz na Ama Dablam. Nie przygotowywałem się do tej wyprawy zbyt mocno: miałem dosyć solidną bazę kondycyjną z biegania, jednak nie wiedziałem wtedy jeszcze, że chodzenie po górach bardzo się od niego różni […] Mogę śmiało powiedzieć, że dostałem mocny „wycisk” podczas tej wyprawy. W tamtym momencie zrozumiałem, że koniec z „amatorskością” moich podróży. Ze szczytu Ama Dablam widziałem Mount Everest i wiedziałem, że samo szczęście nie pomoże mi się tam dostać. Należało rozpocząć treningi. Kuba współpracował ze specjalistami, którzy pomogli mu jak najlepiej przygotować się na wyzwanie, jakie stanowiły wysokie góry. Konieczne było też „pilnowanie michy”. Jednym z ciekawszych elementów przygotowań, o których od niego usłyszałem, było… trenowania jelita. Chodzi o to, by przyzwyczaić żołądek do pracy podczas wysiłku – na siłownianych „schodach” je się żelki, je się banany. Jak w górach. – Muszę powiedzieć o tym, że nie da rady wejść na Everest bez treningu. Nie nazwę siebie profesjonalnym sportowcem, ale trening i okres przygotowawczy trwał około 7–8 miesięcy. Trzeba było drastycznie zmienić tryb życia. Realnie, przez aktywność fizyczną, przygotowywałem się 6 lat – ostrzega Patecki. Czy w dzisiejszych czasach każdy może zdobyć Mount Everest? – Ja nie mam problemu z tym, że ludzie będą mówili, że mnie szerpowie „wnieśli”, że w dzisiejszych czasach „każdy to może”. Wiem realnie, że tak nie jest, że rzeczywiście jest bardzo ciężko. Widziałem na własne oczy ludzkie tragedie. Zależy mi na tym, żeby ludzie nie myśleli, że można „pójść” sobie bez przygotowania na górę: nawet taka Śnieżka może dać popalić. Ludzie mogą się śmiać, ale Szerpowie bardzo mi pomogli – bez ich wiedzy nie udałoby się zdobyć szczytu. Nawet jednak z nimi w górach trzeba bardzo uważać – podkreśla. – Ja zostawiam sportowy aspekt sportowcom. Jak najbardziej: wszedłem na Everest z tlenem, z pomocą szerpów, w zorganizowanej wyprawie. Widziałem w jej trakcie wiele osób, które musiało zawrócić: przez odmrożenia, nieprzygotowanie. Jedna osoba z mojej wyprawy niestety zginęła. Jak nie stracić motywacji wchodząc na szczyt? W górach ważne jest poczucie celu. Może to być próba przezwyciężenia własnych słabości, pragnienie udowodnienia czegoś światu, ale może też być – jak w przypadku Kuby – chęć przekucia zdobywania szczytu w coś dobrego. – Podczas zdobywania Everestu zorganizowaliśmy zbiórkę na Fundację Cancer Fighters. Wiedzieliśmy, że akcja zdobywania szczytu będzie dosyć głośna, więc chcieliśmy to wykorzystać, by pomóc dzieciom z nowotworem. Od jednej z podopiecznych fundacji – małej Mai – dostałem rysunek, który wziąłem na szczyt Everestu: przedstawiał naszą dwójkę na szczycie świata. Dodawał mi mnóstwo siły i otuchy, gdy myślałem, że już nie dam rady. Wiedziałem, że muszę to zrobić – jeśli nie dla siebie, to dla niej. Podczas wypraw zebraliśmy ponad milion złotych. Wszystko za Koronę Ziemi Mówi się, że ze szczytu Everestu widać cały glob. Kuba Patecki musiał zobaczyć z niej pozostałe góry innych kontynentów, bo to tam wpadł mu do głowy pomysł, by zdobyć Koronę Ziemi. – Po Evereście pomyślałem sobie, że chwila: kocham góry, kocham podróże, zróbmy ten projekt Korony Ziemi – uśmiecha się na wspomnienie młody podróżnik. Szczęśliwie wszystko się udało, i to w wyjątkowo szybkim tempie: wszystkie szczyty – poza Mount Everest – Patec zdobył w 2025 roku. Do zdobycia – w pełnym, tzw. „messnerowskim” wymiarze Korony Ziemi – został więc Mount Vinson na Antarktydzie (4892 m n.p.m.), Aconcagua w Ameryce Południowej (6961 m n.p.m.), Piramida Carstensza w Oceanii (4884 m n.p.m.), Kilimandżaro w Afryce (5895 m n.p.m.), Denali w Ameryce Północnej (6190 m n.p.m.), Mount Blanc w Europie (4805 m n.p.m.), Góra Kościuszki w Australii (2228 m n.p.m.) oraz Elbrus na granicy Azji z Europą (5642 m n.p.m.). Kuba na białym lądzie, czyli jak się zdobywa Antarktydę? – Mount Vinson wymaga ogromnych kosztów. Nie wynika to jednak z monopolu, ale problemów z logistyką. Antarktyda jest odrealniona, panuje tam iście laboratoryjny klimat. Codziennie był dzień: słońce nie zachodziło nawet na minutę. To utrudniało regenerację, odpoczynek. Trafiliśmy jednak wspaniałą pogodę: chociaż było bardzo zimno, to temperatury w bazie wynosiły −10 stopni. Idzie się przyzwyczaić – śmieje się Patec, dodając, że kalesony są jego ulubionym elementem garderoby. Sympatia do nich z pewnością pomaga. – Na Antarktydzie zachwyciły mnie także pingwiny. Na lądzie nie mają naturalnych wrogów, więc były ciekawskie, podchodziły do kamery. Od razu wskoczyły na podium moich ulubionych zwierząt. Cieszę się, że o nich rozmawiamy, bo przypomniałem sobie, jak bardzo je uwielbiam. Chciałbym, żeby każdy przeżył spotkanie z nimi – uśmiecha się podróżnik. Kuba w Ameryce Południowej, czyli latynoska lekcja pokory – Prosto z Vinsona poleciałem do Argentyny. Tam czekała na mnie Aconcagua. Co ciekawe, wydawało mi się, że po Evereście już każdy szczyt będzie prosty. Jak bardzo się myliłem! Dostałem kolejną lekcję, że to nie wysokość, a warunki grają główną rolę przy zdobywaniu szczytów. Gigantyczne wiatry sprawiły, że większość grup nie dotarła na górę. Tylko 3 grupom z około 15 udało się to zrobić, a nasza była jedną z tych, które zdobyły szczyt. Prowadzeni przez gauchos, argentyńskich kowbojów, weszliśmy na Aconcaguę. Po sukcesie świętowaliśmy w otoczeniu śpiewów, wina, tańca i steków. Kuba w indonezyjskiej dżungli, czyli wejście na Piramidę Carstensza – Piramida Carstensza to najbardziej niedostępna góra z całego zestawu Korony Ziemi. Znajduje się w indonezyjskiej części Papui i była zamknięta przez bardzo długi czas. Lokalne plemiona zdenerwowały się, że turyści nie korzystają z ich usług… i zaczęły porywać ludzi. Jedynym sposobem jest ich ominięcie i podlecenie do bazy, w której są żołnierze z bronią, helikopterem. To dosyć „nieładny” sposób zdobywania góry: lecisz z poziomu morza na niemal 4000 m n.p.m., a następnego dnia robisz 1000 metrów. To zaprasza do choroby wysokościowej. A to góra bardzo techniczna, wymaga „via ferratowego” podchodzenia. Mieliśmy dużo szczęścia, bo góra zaraz potem została zamknięta: zdobywający ją turyści zginęli. Kuba w Afryce, czyli turystyka wysokogórska w pełnej krasie – Kilimandżaro pokazało mi turystyczną część gór. Sam padłem tego trochę ofiarą: chciałem koniecznie zdobyć najwyższy szczyt na każdym kontynencie. Włączył się konsumpcjonizm, także przygodowy […] Zobaczyłem tam jednak, jak wygląda prawdziwa „turystyka wysokogórska. Widziałem jak przewodnicy „targają” nieprzytomnych ludzi na szczyt, robią im zdjęcie, a potem ich ściągają. Tam się sprzedaje zbyt krótkie, 6-dniowe wyprawy, które nie dają możliwości przyzwyczaić się do wysokości. Realnie warto podczas podejścia na Kilimandżaro zarezerwować sobie około dwóch tygodni. Ze względu na tempo wielu ludzi tam umiera. Bardzo ostrzegam przed tą górą. Kuba na tropie zimna, czyli Denali (lub Mount McKinley) – Denali jest uznawane za jedną z najtrudniejszych gór z Korony Ziemi właśnie przez swój ekspedycyjny charakter. Miałem okazję pojechać tam z Osawaldem Rodrigo Pereirą, czyli himalaistą przez duże „H”. Jedzie się tam na trzy tygodnie, przechodzimy przez lodowiec, taszczymy wszystkie ciężary na plecach czy na saniach. Nie dolatuje tam helikopter. Przez całą podróż musieliśmy nosić także swoje „kupki”. Na Denali jest przenikliwie zimno: wszystko przez wiatry i wilgotność. Na szczyt dociera tylko 25% osób. Kuba na szlaku Kordiana, czyli relaks w Alpach – Mount Blanc zdobyłem, by mieć czyste sumienie: chciałem zrobić tzw. Rozszerzoną Koronę Ziemi. Poszliśmy trasą 3M, która jest uznawana za ciekawszą, nie polega tylko na dreptaniu po śniegu. To bardzo przyjemna góra, a wejście na szczyt Europy miało wymiar symboliczny. Przepiękne miejsce. Kuba w krainie kangurów, czyli polski akcent Korony Ziemi – By zmierzać do celu pojechałem do Australii zdobyć Górę Kościuszki: szczególnie ciekawy był dla mnie Polski akcent, bo szczyt został nazwany w ten sposób przez naszego rodzimego podróżnika, Pawła Edmunda Strzeleckiego. Niewielką wysokość odkupiłem wspaniałymi widokami. Została jednak jeszcze jeden szczyt. Kuba na wojennej ścieżce, czyli szczyt w terytorium Rosji – Ostatnim ze szczytów Korony Ziemi został Elbrus. To najwyższy szczyt Europy, ale niefortunny ze względu na swoje położenie: znajduje się na terytorium Rosji. Polacy nie są przez nich szczególnie mile widziani: zwłaszcza w czasie panującej w Ukrainie wojny. Problemy pojawiły się już na granicy gruzińsko-rosyjskiej. Byliśmy tam przesłuchiwani, przetrzymywani przez wiele godzin – poważnieje Patecki. – Długo nas przepytywali, zabrali nam telefony: mieliśmy je do wymiany, bo na pewno zainstalowali nam jakieś rzeczy. Dość powiedzieć, że gdy nam je oddali, wszystkie aplikacje były w języku rosyjskim i ewidentnie je do czegoś podłączyli – uśmiecha się ponuro Patec. Wcześniej cała grupa skasowała w swoich telefonach wiele zdjęć, Kuba usunął także – na czas przejazdu przez granicę – z Youtube’a swój film o wizycie w Kazachstanie. Porozbierali i pochowali sprzęt do nagrywania, żeby wyprawa wyglądała jak najbardziej amatorsko. Jak się nie bać podróżowania? „Chciałbym, żeby ludzie sami zobaczyli świat” Patec to fenomen. Ma wyjątkowy dar do pokazywania świata takim, jaki jest – nie wymuskany i wyreżyserowany, tylko autentyczny, czasem szorstki, ale też życzliwy i przede wszystkim: niesamowicie ciekawy. Nie chodzi jednak tylko o to, by ludzie oglądali jego filmy. Chodzi o coś więcej. – Chciałbym, by ludzie, gdy poczują się w miarę gotowi – nie w pełni, bo gotowym się nigdy nie jest –sami spróbowali podróżować. Niektórym się wydaje, że musisz być nie-wiadomo-kim, żeby wyruszyć. Uważam, że żeby podróżować, nie trzeba mieć żadnych kompetencji. To jedna z prostszych rzeczy, które można robić. Oczywiście nie trzeba się rzucać na głęboką wodę, nie trzeba od razu wyjeżdżać na inny kontynent. Wystarczy nowe miasto w Polsce. Ciekawa wioska. Nawet jeśli cel jest nieznany, warto wyjść, spróbować. Powolutku. Ja pierwszą wyprawę zrobiłem z Krakowa nad morze, a skończyliśmy na Evereście – zachęca twórca. To tak jak pisał Tolkien: „niebezpiecznie jest wychodzić za własny próg. Trafisz na gościniec i jeśli nie powstrzymasz swoich nóg, ani się spostrzeżesz, kiedy Cię poniosą”. A droga wiedzie w przód i w przód… Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik nie zamierza jednak osiadać na Koronie Ziemi. Wręcz przeciwnie – obecnie trwają kolejne projekty, które owiane są nutką tajemnicy. Czego dotyczą? Patec, zapytany o loty w kosmos, tylko lekko się uśmiecha – żartuje, że obecnie najłatwiej polecieć na orbitę wtedy, gdy samemu zbuduje się własną rakietę. Czyżby to była podpowiedź? – Nie chcę rezygnować z gór, ale będzie ich na pewno dużo mniej. Teraz leciutko „dotykam” się z morzem: mam taki projekt, podczas którego chciałbym przepłynąć Atlantyk. Próbuję różnych rozmiarów i typów łodzi. Skończenie Korony Ziemi trochę mnie uwolniło: będziemy chcieli zaopiekowywać egzotyczne tematy i łączyć je ze sportem. Pozostaje nam czekać i pozostaje nam kibicować. Chętni poznania kulis zdobywania Korony Ziemi przez Kubę znajdą z niej pieczołowicie – i pięknie – przygotowane relacje na jego kanale na Youtube. Warto śledzić „Pateca”, bo to podróżnik, który z pewnością nas jeszcze nie raz zaskoczy i natchnie narodową dumą. Polska górą! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
Dzięki nowoczesnej rekonstrukcji naukowcy poznali prawdziwą twarz św. Mikołaja, biskupa Miry, który był pierwowzorem współczesnej, baśniowej postaci obdarowującej nas prezentami w Boże Narodzenie. Zamiast rubasznego staruszka zobaczyliśmy oblicze autentycznego człowieka z krwi i kości.
Spis treści: Jak wyglądał Święty Mikołaj? Detale i wykończenie modelu Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Święty Mikołaj to zdecydowanie jeden z najpopularniejszych świętych Kościoła katolickiego, choć trzeba przyznać, że najbardziej znany jest nie z właściwego żywota, a dzięki skomercjalizowanemu odpowiednikowi. Mikołaj, jakiego dziś kojarzymy ze świętami Bożego Narodzenia, to wesoły staruszek z brzuszkiem i długą siwą brodą. Z oryginałem, a więc biskupem Myry, łączy go jednak ofiarność i chęć obdarowywania innych. Co roku w okolicach świąt Bożego Narodzenia wraca pytanie: czy Święty Mikołaj istniał naprawdę? To już mamy ustalone. A jak wyglądał? Pewną podpowiedzią może być fakt, że urodził się na terenach dzisiejszej Turcji. Szczegółowej odpowiedzi na to pytanie postanowili udzielić (a właściwie pokazać) Jose Luis Lira i Thiago Beaini z Brazylii. Pierwszy z nich to doktor prawa i adiunkt na Uniwersytecie Stanowym Vale do Acaraú w Brazylii. Thiago z kolei jest dentystą i adiunktem na Wydziale Stomatologii Uniwersytetu Federalnego w Uberlândia, również w Brazylii. Jak wyglądał Święty Mikołaj? Głównym autorem rekonstrukcji jest Cicero Moraes, specjalista od trójwymiarowych wizualizacji. Brazylijczyk ma już na koncie wiele podobnych rekonstrukcji. Jego najbardziej znane dzieła to Ava, kobieta żyjąca w epoce brązu, czy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tym razem ponownie wykorzystał metody stosowane w medycynie sądowej, pozwalające na odtworzenie rysów twarzy na podstawie czaszki. Współpraca z prawnikiem i dentystą była w tym zakresie niezwykle pomocna. Warto jednak podkreślić, że technika ta nie prowadzi do bezpośredniej identyfikacji – jak w przypadku badań DNA czy analizy porównawczej łuków zębowych – lecz do wizualizacji, która może pomóc w pełnym odtworzeniu wyglądu zmarłego. Autorzy projektu posłużyli się danymi strukturalnymi czaszki z książki „Le Reliquie di S. Nicola” dr. Muigiego Martino. Zgodę na ich użycie wyraziło Centro Studi Nicolaiani. Pierwszym krokiem było stworzenie trójwymiarowego modelu czaszki i wyrównanie go według tzw. płaszczyzny frankfurckiej. Następnie naukowcy odtworzyli tkanki miękkie z wykorzystaniem oprogramowania OrtogOnBlender. Proces obejmował też korektę pozycji żuchwy, która była nieznacznie wycofana i rozmieszczenie markerów tkanek, uwzględniając dane statystyczne mężczyzn w wieku 60–69 lat. W tym przypadku nie było możliwe odwzorowanie struktur czaszki z doskonałą precyzją. Autorzy zaobserwowali jednak obecność zębodołów, co sugeruje, że w chwili śmierci Mikołaj mógł mieć niemal pełne uzębienie. Ten szczegół również uwzględniono w poprawkach dla zwiększenia anatomicznej spójności. Detale i wykończenie modelu Aby uzyskać realistyczny obraz, dodano elementy takie jak pigmentacja skóry, linie mimiczne i charakterystyczna broda. Kolory i szczegóły zaczerpnięto z ikonografii oraz wcześniejszych rekonstrukcji historycznych. Proces zakończyły poprawki z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, m.in. algorytmu CodeFormer, który pomógł zachować naturalność wyglądu. Ciekawym odkryciem była asymetria nosa Świętego Mikołaja, która wpływa na odbiór jego twarzy z różnych perspektyw. Szczególną wagę przywiązano do detali związanych z wiekiem, takich jak zmiany w strukturze nosa i linii twarzy. Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Ostateczny wizerunek Świętego Mikołaja okazał się zaskakująco zgodny z jednym z pierwszych jego graficznych przedstawień z 1863 roku. Przedstawia on człowieka o szerokiej twarzy i wyrazistych rysach, co znacznie odbiega od dzisiejszego wyobrażenia pucołowatego świętego. W efekcie historyczny odpowiednik Świętego Mikołaja zyskał (symboliczną) twarz człowieka, który inspirował swoją ofiarnością i troską o innych. Czy nie tego właśnie szukamy w magii świąt? To niejedyna tegoroczna ciekawostka dotycząca ulubionego świętego dzieci na całym świecie. Niedawno archeolodzy prowadzący prace wykopaliskowe w kościele św. Mikołaja w Turcji ogłosili, że znaleźli tam sarkofag. Jak na razie nie wiadomo jeszcze, co znajduje się w środku, jednak samo znalezisko jest intrygujące. Zwłaszcza że odkrycia dokonano w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, który według tradycji kryje grób Mikołaja. Źródło: OrtogOnline Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.