Oddał strzały do papieża, potem mówił o boskim planie. Kim dziś jest Ali Ağca?
Ali Agca, sprawca jednego z najgłośniejszych zamachów w historii, zasłynął z ataku na papieża Jana Pawła II. Obywatel Turcji należący do skrajnie nacjonalistycznej organizacji Szare Wilki oddał na placu Świętego Piotra w Watykanie strzały, które poważnie zraniły Ojca Świętego. Skazany po tym akcie na dożywocie, po blisko 30 latach opuścił więzienie. Do dzisiaj niektóre szczegóły zamachu pozostają niewyjaśnione.
Spis treści: Burzliwe dzieciństwo Agcy Pierwszy zamach Zamach na papieża Przyczyny zamachu Przebaczenie i nawrócenie Kim stał się Ağca po zamachu? Gdy 13 maja 1981 roku o 17:17 na placu Świętego Piotra w Watykanie padły strzały, cały świat na chwilę zamarł. Pojmany chwilę później Ali Agca – autor zamachu na papieża Jana Pawła II – zaczął wykrzykiwać frazę „I only, I only” (tylko ja, tylko ja), której dokładnego znaczenia nie wyjaśniono aż do dzisiaj. Czego jeszcze nie wiemy o żyjącym do dziś tureckim zamachowcu? Burzliwe dzieciństwo Ağcy Ali Ağca, a właściwie Mehmet Ali Ağca, przyszedł na świat w 1958 roku w ubogiej rodzinie zamieszkującej turecką, południowo-wschodnią prowincję. Panująca tam bieda zmusiła młodego obywatela do zdobywania pieniędzy mało etycznymi sposobami. Ağca od najmłodszych lat zaczął parać się drobnymi kradzieżami i przemytem przez granicę turecko-bułgarską. Nielegalna działalność sprawiła, że przyszły zamachowiec został dostrzeżony przez ekstremistyczną organizację Szare Wilki, która w tamtym czasie odpowiadała za szereg aktów agresji wewnątrz kraju ze stolicą w Ankarze. Skrajnie nacjonalistyczna grupa kierowała się ideą panturkizmu – poglądu, według którego kraj powinien dążyć do zjednoczenia wszystkich ludów tureckich w jeden organizm. Swoje poglądy Szare Wilki manifestowały poprzez akty skrajnej agresji wywołujące chaos w XX-wiecznej Turcji. Do jednego z takich działań miał wkrótce zostać zaangażowany przyszły zamachowiec na życie papieża. Pierwszy zamach Dwa lata przed historycznymi wydarzeniami z placu Świętego Piotra Ali Ağca miał szansę wykazać się w bojówkowych strukturach. Na cel zamachu został wytypowany turecki dziennikarz Abdi İpekçi. Szarym Wilkom nie podobały się lewicowe poglądy głoszone przez redaktora ze Stambułu, za które İpekçi zapłacił własnym życiem. 1 lutego 1979 roku ofiara została zastrzelona przez Ağcę na ulicy. W przeciwieństwie do późniejszego zamachu, sprawcy udało się uciec, a do więzienia trafił dopiero jakiś czas później, po tym, gdy anonimowy donosiciel złożył zeznania obciążające mordercę İpekçiego. Okres odsiadki Ağcy nie trwał jednak zbyt długo. Już w 1980 roku, czyli kilka miesięcy po osadzeniu, terroryście udało się uciec z tureckiego więzienia i przedostać do Bułgarii. Ucieczka Turka do dziś pozostaje niewyjaśniona – według wielu w procesie tym musiała uczestniczyć dobrze zorganizowana grupa zewnętrzna, która ułatwiła mordercy opuszczenie więziennych murów. Zamach na papieża Do najsłynniejszych wydarzeń z udziałem Alego Ağcy doszło 13 maja 1981 roku. Tego dnia papież Jan Paweł II wjechał swoim papamobile na plac Świętego Piotra w Watykanie, by tradycyjnie pozdrowić wiernych. W wiwatującym tłumie znajdował się 23-letni wówczas Turek, którego wizyta w Stolicy Apostolskiej miała odmienić bieg historii. Podczas gdy Karol Wojtyła pozdrawiał ludzi zgromadzonych w sercu Watykanu, zamachowiec oddał dwa strzały w korpus papieża. Po oddaniu strzałów Ağca skierował się pędem w stronę wyjścia z placu. Według niektórych przekazów terrorysta miał jeszcze rzucić w kierunku papamobile granat, ale szybka interwencja służb porządkowych uniemożliwiła to działanie. Miesiąc po zatrzymaniu obywatela Turcji rozpoczął się jego proces sądowy, zakończony po dwóch dniach wyrokiem dożywocia. Już wtedy wiadomo było, że zamach na głowę Kościoła okazał się nieudany, a Jan Paweł II przeżyje atak Alego Ağcy. Przyczyny zamachu Do dziś nie wiadomo, jakie przesłanki kierowały Ağcą w momencie oddawania strzałów na placu Świętego Piotra. Wiemy, że na dwa lata przed wydarzeniami z Watykanu zamachowiec otwarcie krytykował papieża, pisząc do tureckiej gazety, że jeśli Jan Paweł II przyjedzie z pielgrzymką do Turcji, zostanie tam zabity. Mimo gróźb papieska wizyta przebiegła bez jakichkolwiek zakłóceń. Większość teorii tłumaczących motywy ataku odnosi się do tzw. bułgarskiego śladu. Zachodni śledczy i dziennikarze, badając sprawę, zaczęli się bowiem doszukiwać możliwych związków Ağcy z bułgarskim wywiadem i służbami bloku wschodniego, które miały być zamieszane w przygotowanie zamachu na Karola Wojtyłę. Polski papież wraz z Lechem Wałęsą byli w latach 80. traktowani jako symbole oporu wobec komunizmu. To zrodziło hipotezy, że morderstwo mogło być elementem walki z tym politycznymi, wrogimi wobec Związku Radzieckiego działaniami. Początkowe zeznania Ağcy przybliżały śledczych do wersji zakładającej udział bułgarskiego wywiadu w zamachu. Przed sąd doprowadzono nawet kilku pracowników bułgarskiej ambasady w Rzymie, którzy mieli zlecić zamach i pomagać Turkowi w jego realizacji. Brak jednoznacznych dowodów doprowadził jednak do uniewinnienia bułgarskich oskarżonych, a kolejne, pełne sprzeczności zeznania Ağcy dodatkowo osłabiły tę wersję wydarzeń. Karol Wojtyła w trakcie swoich wystąpień otwarcie podkreślał, że nie wierzy w obecność tzw. bułgarskiego śladu. Przebaczenie i nawrócenie Jednym z najsłynniejszych aktów świętości, których dopuścił się Jan Paweł II, było przebaczenie człowiekowi, który kiedyś targnął się na jego życie. Do historii przeszło spotkanie ofiary z atakującym z grudnia 1983 roku. Zdjęcie wykonane podczas ich 25-minutowej rozmowy znalazło się na okładce amerykańskiego tygodnika „Time”. Szczątkowych informacji z owianej tajemnicą rozmowy udzielił przyjaciel Wojtyły, ks. Andrzej Bardecki, który zjadł z papieżem śniadanie dzień po odwiedzinach Ağcy. Zamachowiec miał w trakcie spotkania odnosić się wielokrotnie do wydarzeń z portugalskiej Fatimy, gdzie na początku XX wieku trójce dzieci objawiła się Matka Boska, przepowiadająca przyszłość ludzkości. Niemal 35 lat później przebywający już na wolności Ağca, w rozmowie z reporterem „Superwizjera” Jackiem Tadzikiem wrócił do tamtych wydarzeń. Tłumaczył, że zamach był częścią boskiego planu, który zakładał – według trzeciej tajemnicy fatimskiej – śmierć papieża. W kolejnych latach, podczas gdy Ağca pozostawał w więzieniu, Jan Paweł II podejmował kolejne działania w trosce o skazanego zamachowcę. W 1987 roku gościł w Watykanie matkę osadzonego, a w 2000 roku na prośbę głowy Kościoła Turek został zwolniony z włoskiego więzienia i przewieziony do ojczystego kraju, gdzie miał odbyć resztę kary. Wolność odzyskał 18 stycznia 2010 roku – po niemal trzech dekadach spędzonych za kratami. Kim stał się Ağca po zamachu? Wypowiedzi Ağcy w XXI wieku skupiają się w głównej mierze na jego chrześcijańskim nawróceniu. W 2009 roku zamachowiec chciał zostać ochrzczony, a jako miejsce przyjęcia pierwszego sakramentu wyznaczył sobie Watykan – miejsce, w którym kilkadziesiąt lat wcześniej wystrzelił pociski w stronę głowy Kościoła. Mehmet Ali Ağca starał się również o polskie obywatelstwo. W 2008 roku jego obrońca złożył wniosek w polskim konsulacie w Ankarze, który został jednak odrzucony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Ostatnie wydarzenia związane z mieszkającym obecnie w Turcji Ağcą dotyczą jego chęci uczestnictwa w pielgrzymce papieża Leona XIX do tureckiej miejscowości Iznik. Służby porządkowe nie dopuściły jednak Turka do uroczystości, a on sam tłumaczył swoją decyzję chęcią powitania głowy Kościoła na obchodach 1700. rocznicy Soboru Nicejskiego. To już kolejna sytuacja, w której były zamachowiec został odsunięty od kościelnych wydarzeń. W 2014 roku mężczyzna złożył kwiaty przy grobie Jana Pawła II w Watykanie, po czym natychmiast został wydalony z Włoch. Źródła: Dzieje.pl, Polityka, EWTNS News, WP, RMF24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Charles Manson stworzył własną wizję świata. Przerodziła się ona w serię brutalnych zbrodni
Charles Manson, człowiek głęboko zaburzony i zdolny do skrajnej manipulacji, zdołał zgromadzić wokół siebie grupę wiernych wyznawców, którzy byli gotowi wykonać każde polecenie swojego guru. Dla kryminologów i psychologów grupa zwana „rodziną” stała się jednym z najważniejszych studiów przypadków w historii. Jak to możliwe, że ten niespełniony artysta potrafił nakłaniać do najstraszniejszych zbrodni?
Spis treści: Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Rekrutacja rodziny Lato 1969 roku Zatrzymanie i proces Rok 1969 zapisał się na kartach historii jako czas skrajności – wielkich triumfów i niepokojów. Z jednej strony, miliony ludzi na całym świecie śledziły misję Apollo 11, patrząc, jak człowiek stawia pierwsze kroki na Księżycu. Z drugiej, nastroje społeczne w Stanach Zjednoczonych osiągnęły punkt wrzenia. Trwała wyniszczająca wojna w Wietnamie, która prowokowała masowe protesty. Na ulice miast wychodzili ludzie domagający się praw obywatelskich. W Nowym Jorku doszło do zamieszek w Stonewall, a wybrzeże Kalifornii zmagało się z potężną katastrofą ekologiczną. W tym pełnym napięć czasie, w sercu Kalifornii formował się mrok. Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Charles Milles Maddox urodził się 12 listopada 1934 roku, w Cincinnati. Jego matką była Ada Kathleen Maddox. Zaledwie 16-letnia dziewczyna w tamtym czasie zmagała się z poważnym problemem alkoholowym i prowadziła chaotyczny tryb życia. Swojego biologicznego ojca Charles nigdy nie poznał. Powszechnie przyjmuje się, że był nim Colonel Scott. Wkrótce po narodzinach chłopca, Kathleen wyszła za Williama Mansona, od którego młody Charles przejął nazwisko. Ich małżeństwo nie przetrwało jednak próby czasu i po kilku latach zakończyło się rozwodem, pozostawiając chłopca w jeszcze większej próżni emocjonalnej. Prawdziwy wstrząs w i tak już niestabilnym życiu dziecka nastąpił w 1939 roku, gdy Charles miał zaledwie 5 lat. Jego matka, wspólnie ze swoim bratem, dokonała napadu rabunkowego. Za ten czyn oboje zostali skazani na karę pozbawienia wolności. Dla małego Charlesa oznaczało to początek wędrówki. Został oddany pod opiekę krewnych, a później trafiał do kolejnych domów dziecka i placówek wychowawczych. W 1947 roku sąd ostatecznie zadecydował o umieszczeniu go w szkole dla chłopców Gibault w Terre Haute, w stanie Indiana. Już w wieku 13 lat Manson dokonał pierwszego odnotowanego przestępstwa – włamania do sklepu spożywczego. Sam Charles w późniejszych wywiadach twierdził, że już jako 9-latek celowo podpalił swoją szkołę. Od tego momentu jego życie stało się niemal nieprzerwanym pasmem kradzieży, zatrzymań, ucieczek, wyroków i warunkowych zwolnień. Charyzmatyczny manipulator Większość lat 60. Manson spędził w izolacji. W 1961 roku trafił do zakładu karnego o zaostrzonym rygorze na wyspie McNeil, w stanie Waszyngton. Tam ostatecznie ukształtowała się jego osobowość. Odizolowany od świata, zainteresował się muzyką, w której widział narzędzie do zjednywania sobie ludzi. Sławny gangster z czasów wielkiego kryzysu, Alvin „Old Creepy” Karpis, zaczął uczyć go gry na gitarze. Charles obsesyjnie wierzył w swój talent, stawiając sobie za cel zostanie sławnym tekściarzem i kompozytorem. Gdy nie grał i nie pisał, czytał. Zgłębiał nauki rozmaitych ruchów parareligijnych. W tamtym czasie zbudował swój światopogląd, oparty na absolutnym narcyzmie. Manson wierzył, że jest prorokiem, zwiastunem nowego porządku. Rekrutacja rodziny Na wolność wyszedł 21 marca 1967 roku. Zaopatrzony w gitarę i wykrzywioną filozofię życiową, wyruszył do San Francisco. Tam zetknął się z nową rzeczywistością, która otworzyła przed nim ogromne możliwości. W dzielnicy Haight-Ashbury rodziła się kontrkultura, której kulminacja nastąpiła podczas tzw. lata miłości. Tysiące młodych ludzi z całego kraju, rozczarowanych konsumpcjonizmem swoich rodziców, amerykańskim zaangażowaniem w wojnę i rygorystycznymi normami obyczajowymi, uciekało tam w poszukiwaniu wolności. Panowała atmosfera zaufania, powszechnego eksperymentowania z używkami i otwartości na duchowych przewodników. Manson zrozumiał, że buntownicy poszukują „ojca”, który wskaże im sens życia. Mechanizm werbunku Jego grupa, znana jako „rodzina”, w szczytowym momencie liczyła ok. 100 osób. Jako pierwsza czarowi Charlesa uległa Mary Brunner. Poznali się w 1967 roku, w Berkeley. 23-letnia absolwentka historii pracowała jako asystentka w bibliotece na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego. Pochodziła ze spokojnej rodziny i początkowo wydawała się całkowicie zwyczajną kobietą. Manson dostrzegł jednak jej wewnętrzną samotność. Szybko wprowadził się do jej mieszkania. Zafascynowana nim dziewczyna wkrótce porzuciła dotychczasowe życie. Inne historie werbunku były równie wymowne. Lynette Fromme uciekła z domu z powodu głębokiego konfliktu z surowym ojcem. Kiedy spotkała Mansona, ten zaoferował jej absolutną akceptację bez stawiania warunków. Spahn Movie Ranch Na początku grupa podróżowała, a przez krótki czas korzystała nawet z gościnności rezydencji muzyków w Los Angeles. Jednak wiosną 1968 roku Manson zdecydował, że aby w pełni zdominować swoich ludzi, musi odseparować ich od zewnętrznego świata. Idealne miejsce znalazł na północny zachód od Los Angeles, w górach Simi Hills nieopodal Chatsworth. Znajdowało się tam Spahn Movie Ranch – rozległe, podupadające rancho o powierzchni kilkuset akrów, które w minionych dekadach funkcjonowało jako plan filmowy dla klasycznych westernów i seriali telewizyjnych. Właścicielem tej posiadłości był 80-letni, niemal całkowicie niewidomy George Spahn. W tamtym okresie rancho przynosiło niewielkie zyski, głównie z wypożyczania koni na przejażdżki rekreacyjne dla turystów. Manson wykorzystał naiwność, sędziwy wiek i samotność właściciela, instalując tam swoją komunę. Urażona duma i odrzucenie przez establishment Mimo odizolowania, Charles nie porzucił marzenia o zostaniu wybitnym muzykiem. Mało tego, ten sen był bliski ziszczenia. Pomocną dłoń wyciągnął do niego Dennis Wilson, perkusista The Beach Boys. Wracając samochodem do swojej rezydencji, muzyk zabrał dwie autostopowiczki z grupy Mansona. To właśnie przez nie poznał samego Charlesa, który zafascynował go swoim bezkompromisowym, hipisowskim stylem bycia i nieszablonowym podejściem do twórczości. Wilson przez pewien czas gościł „rodzinę” w swojej posiadłości i udostępnił raczkującemu rockmanowi studio nagraniowe. W tym czasie zarejestrowana została jedna z jego piosenek, „Cease to Exist”. Niestety, gest ten ostatecznie doprowadził do konfliktu. Utwór został przerobiony, otrzymał nowy tytuł i został wydany na płycie The Beach Boys z autorstwem Dennisa Wilsona. Dla Mansona był to akt niewybaczalnej zdrady i kradzieży, ale ostateczny cios zadał mu ktoś inny. Próbując pomóc przyjacielowi, Wilson przedstawił Mansona Terry’emu Melcherowi, wpływowemu producentowi. Ten początkowo zamierzał podpisać kontrakt z Charlesem, jednak zmienił zdanie, gdy dostrzegł w nim ukryty gniew i nieprzewidywalność. Ideologia apokalipsy Urażone ego odrzuconego muzyka popchnęło go do skrajnej radykalizacji. Gdy w 1968 roku Beatlesi wydali swoją słynną podwójną płytę, znaną jako „The White Album”, Manson dostrzegł w niej „zaszyfrowaną wiadomość”. W utworze „Helter Skelter” doszukał się nawoływania do przygotowania na nadejście ostatecznej wojny rasowej, która miała przybrać rozmiary apokalipsy. Wykorzystując techniki manipulacyjne, zaszczepił to przekonanie w głowach członków swojej grupy. Lato 1969 roku Zagłada, którą zapowiadał, nie nadchodziła. Sfrustrowany guru uznał, że trzeba przyspieszyć bieg wydarzeń. 25 lipca 1969 roku członkowie „rodziny” zjawili się w domu Gary’ego Hinmana. Byli przekonani, że ukrywa on duży majątek. Muzyk był torturowany przez kilka dni, aż w końcu został pozbawiony życia. W sierpniu 1969 roku życie stracił Donald „Shorty” Shea, pracownik Spahn Ranch. Jego jedyną „winą” w oczach lidera komuny było podejrzenie o informowanie policji o nielegalnych procederach toczących się na ranczu. Tragedia w Benedict Canyon 8 sierpnia 1969 roku Charles Manson wysłał czwórkę swoich ludzi – Charlesa „Texa” Watsona, Susan Atkins, Patricię Krenwinkel i Lindę Kasabian – na 10050 Cielo Drive. Był to dawny adres Terry’ego Melchera. W tamtym czasie luksusową rezydencję zamieszkiwały już inne wpływowe osoby – Roman Polański i jego żona Sharon Tate. Reżyser przebywał wówczas z dala od domu, ale willa nie była pusta. Wyznawcy Mansona zastali w środku 4 osób: 35-letniego Jaya Sebringa, 25-letnią Abigail Folger, 32-letniego Wojciecha Frykowskiego i 26-letnią żonę Polańskiego. Intruzi nie oszczędzili nikogo, nawet Sharon, która znajdowała się wówczas w zaawansowanej ciąży. Ich 5. ofiarą był 18-letni Steven Parent, na którego natknęli się przed posesją. Tragedia w posiadłości LaBianców W nocy z 10 na 11 sierpnia sekta wdarła się do domu Leno i Rosemary LaBianców. Manson podstępem wymusił na nich zgodę na związanie, obiecując, że po zrabowaniu ich dóbr, nie stanie się im krzywda. Było to oczywiste kłamstwo. Zatrzymanie i proces Grupę pojmano, jednak nie w związku ze zbrodniami w Hollywood, a z powodu pospolitych przewinień. W połowie października 1969 roku policjanci pojechali z asystą szeryfa do obozowiska w Barker Ranch w Dolinie Śmierci i przedstawili członkom „rodziny” zarzuty kradzieży i wandalizmu. Stróże prawa nie zdawali sobie wówczas sprawy, że w ich ręce wpadli sprawcy głośnych zbrodni. Przełom nastąpił, gdy przebywająca w areszcie członkini grupy, Susan Atkins, zaczęła opowiadać współwięźniarkom o swojej roli w zabójstwach Sharon Tate i innych ofiar. Między październikiem a grudniem 1969 r. śledczy zgromadzili dowody i postawili zarzuty członkom grupy. Proces trwał od czerwca 1970 do stycznia 1971 roku. Wszyscy czterej główni oskarżeni – Charles Manson, Susan Atkins, Patricia Krenwinkel i Leslie Van Houten – zostali skazani na karę śmierci, którą później zamieniono na dożywotnie pozbawienie wolności. Przywódca grupy zmarł w więzieniu w 2017 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Więziła własną córkę przez 25 lat. Blanche Monnier przeżyła przerażającą historię, która wstrząsnęła Francją
Przetrzymywana w zamknięciu przez 25 lat Blanche Monnier do dziś uchodzi za symbol bezwarunkowej, oddanej miłości. Mimo więziennych warunków, w których ta mieszkanka Poitiers spędziła niemal całe swoje życie, dziewczyna nigdy nie wyzbyła się swoich uczuć do gorzej usytuowanego Victora Calmiela. Ta tragiczna historia pokazuje ciemne strony matycznej kontroli. Matka Blanche, chcąc zaspokoić własne ambicje, zrujnowała życie córce.
Spis treści: Zwodniczy luksus Potworna kara Więzienne warunki w piekle Anonimowa pomoc Życie po piekle Mimo że od śmierci Blanche Monnier minął już ponad wiek, jej historia nadal zadziwia ludzi na całym świecie. Dziewczyna, która za swoją – w opinii matki – nieodpowiednią miłość musiała zapłacić życiem, była portretowana przez media, literaturę i sztukę, zarówno tę XX-wieczną, jak i współczesną. Nie ma się co dziwić, że losy zniewolonej kobiety nadal elektryzują – pokazują bowiem, jak cienka jest granica pomiędzy matczyną troską a szaloną chęcią kontroli. Zwodniczy luksus Spoglądając na dzieciństwo Blanche Monnier, trudno znaleźć powód, dla którego jej późniejsze losy mogłyby potoczyć się w tak tragiczny sposób. Ojciec dziewczyny, Charles-Émile Monnier, był wielokrotnie nagradzanym i cenionym profesorem retoryki oraz dziekanem Wydziału Literatury na Uniwersytecie w Poitiers. Matka zaś uchodziła za wpływową bywalczynię salonów, posiadającą liczne koneksje wśród francuskich elit. Blanche miała też starszego brata, Marcela, z którym dzieliła – jak podają niektóre źródła – szczęśliwe dzieciństwo. Dzieciństwo i młodość panny Monnier minęły w zgodzie z dworską etykietą. Konserwatywna rodzina zaszczepiła w arystokratce umiejętności towarzyskie oraz miłość do gry na fortepianie, którą regularnie umilała spotkania odbywające się w ich domu. Można powiedzieć, że Blanche miała tylko jedno zmartwienie – znalezienie odpowiedniego partnera. Uroda 20-letniej Francuzki oraz jej duża popularność sprawiały, że do panny ustawiały się kolejki potencjalnych kandydatów z całego Poitiers. Los chciał jednak, że serce Monnier zabiło mocniej do kogoś spoza salonów. Był to ubogi prawnik, Victor Calmiel, w którym Blanche zakochała się na zabój. Potworna kara Taki wybór córki w opinii matki nie odzwierciedlał statusu rodziny Monnier. Córka nie mogła przecież wyjść za kogoś, kto nie podoła wysokim wymogom finansowym i społecznym stawianym przez jej bliskich. Mimo sprzeciwów Blanche podjęła decyzję – chciała poślubić Victora. Rozwścieczona matka obmyśliła plan, który miał nauczyć krnąbrną córkę posłuszeństwa. Podstępem zwabiła Blanche na poddasze, które wcześniej kazała służbie zabić deskami tak, aby żaden promień światła słonecznego nie przedostał się do wewnątrz. Zamknięta na strychu dziewczyna miała początkowo spędzić tam jedynie chwilę – dopóki nie zrezygnuje z zaręczyn. Zakochana kobieta nie zamierzała jednak ustąpić. Uparcie, przez długie tygodnie tkwiła w swoim uczuciu, co wprawiało Louise Monnier w jeszcze większą wściekłość. Poddasze rodzinnej rezydencji przy Rue de la Visitation w Poitiers, w którym młoda Blanche kilka lat wcześniej udzielała towarzyskich koncertów, zmieniło się w prawdziwe piekło – dożywotnie więzienie, w którym młoda kobieta miała zapomnieć, jak wygląda zewnętrzny świat. Więzienne warunki w piekle Blanche żyła w nieludzkich warunkach, leżąc nago na gnijącym sienniku ze słomy, który był jedynym meblem na poddaszu. Wokół niej narastały warstwy odchodów, resztek gniającego jedzenia oraz innych odpadów. Z biegiem lat w pomieszczeniu było coraz więcej owadów i gryzoni, konsumujących rozkładające się pożywienie. Pod tym piekłem matka oraz brat Blanche, Marcel, prowadzili normalne życie towarzyskie. Udawali przed sąsiadami i przyjaciółmi, że Blanche zniknęła lub zmarła, publicznie manifestując rzekomą żałobę. Mieszkańcy Poitiers nawet przez chwilę nie podejrzewali, że z zaginięciem Blanche może być powiązana jej matka. Po kilku miesiącach zaprzestano poszukiwań dziewczyny, uznając, że po prostu wyjechała do innego miasta. Nawet po śmierci ukochanego prawnika w 1885 roku Louise nie zdecydowała się na uwolnienie córki, która – wegetując na poddaszu – ciągle żywiła uczucie do swojego wybranka. Anonimowa pomoc Uwolnienie Blanche Monnier nastąpiło 23 maja 1901 roku, po 25 latach niewoli. O tragicznym losie przetrzymywanej kobiety prokurator generalny w Paryżu dowiedział się za sprawą anonimowego listu. Do dzisiaj nie wiadomo, kto był jego autorem – niektóre źródła twierdzą, że na pomoc zdecydował się partner jednej ze służących rodziny Monnier, które brały udział w całym procederze. List donosił o „starej pannie”, która od ćwierćwiecza jest więziona w domu pani Monnier w skrajnie nieludzkich warunkach, żyjąc we własnym brudzie i głodując. Około godziny 17:00 komisarz policji Bucheton wraz z oficerami przybył do rezydencji Monnierów przy Rue de la Visitation w Poitiers. Po przeszukaniu parteru i pierwszego piętra policjanci dotarli na poddasze, gdzie znaleźli drzwi zamknięte na gruby łańcuch i kłódkę. Rodzina początkowo stawiała opór, ale funkcjonariusze wymusili otwarcie drzwi, grożąc wezwaniem sędziego. Po otwarciu drzwi w funkcjonariuszy uderzył potworny odór odchodów i gniającego jedzenia. Paskudna woń wydobywała się z kompletnie ciemnego pokoju, przez co trudno było dostrzec jej źródło. Dopiero po zerwaniu desek z okien, oczom policjantów ukazała się przerażająca scena. Spod warstw nieczystości wystawała postać ledwo przypominająca człowieka – 52-letnia, zagłodzona Blanche, leżała na swoim zgniłym materacu. Ważyła zaledwie około 25 kilogramów, a jej brudne czarne włosy, sięgały do kostek. Kobieta była przerażona nagłym wtargnięciem ludzi i światłem słonecznym; próbowała się zasłonić. W momencie odnalezienia potrafiła wypowiedzieć jedynie pojedyncze słowa. Życie po piekle Winą za doprowadzenie Blanche do skrajnego stanu słusznie obarczono jej matkę oraz brata. Louise na swoje szczęście nie doczekała jednak konsekwencji swojej bezwzględności – zmarła zaledwie 15 dni po aresztowaniu. Marcel w październiku 1901 roku został skazany przez sąd pierwszej instancji na 15 miesięcy pozbawienia wolności. Jednak już miesiąc później, za sprawą wniesionej apelacji, opuścił areszt. Resztę życia spędził poza Poitiers. Z konsekwencjami swojego tragicznego losu Blanche mierzyła się do końca swoich dni. Lekarze zdiagnozowali u niej szereg poważnych zaburzeń psychicznych i fizycznych wywołanych długoletnią izolacją, m.in. schizofrenię. Przez resztę życia przebywała w zakładzie psychiatrycznym w Blois, gdzie zmarła w zapomnieniu 13 października 1913 roku w wieku 64 lat. Do końca jej dni opiekujący się nią lekarze byli pod wrażeniem, że Blanche, mimo wyraźnych uszczerbków na zdrowiu, potrafiła zachować kulturę i dobre maniery wpojone jej w dzieciństwie przez bezwzględną matkę. Źródła: Onet, Nine.com, Photoworld Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mroczny sekret Bałtyku. Wsiadłem na pokład kutra łowiącego „sieci widmo”
Wiatr smaga mi twarz, a pokład kutra miarowo kołysze się pod stopami. Słyszę, że miałem szczęście, bo dzień wcześniej fala bezlitośnie rzucała ludźmi po pokładzie, a ja – szczur lądowy – mogę nawet zaznać trochę słońca. Czegoś jednak nie wiem – kilkadziesiąt metrów pod nami, w lodowatej i ciemnej toni, znajduje się wrak. Nurkowie, którzy właśnie zniknęli pod powierzchnią wody, nie zeszli tam bynajmniej po to, by podziwiać historię. Zeszli, by zmierzyć się z jednym z największych i najbardziej podstępnych zagrożeń dla naszego morza. I ja wziąłem udział w tej niezwykłej, podwodnej misji.
Miałem okazję na własne oczy zobaczyć, jak wygląda ratowanie Bałtyku w praktyce. Projekt, realizowany przez Fundację WWF Polska oraz markę Novotel, to wieloetapowa operacja rodem z morskiego thrillera. Jak się dowiaduję, inicjatywa ta stanowi polską odsłonę globalnych starań Novotelu na rzecz ochrony oceanów, wdrażanego we współpracy z WWF. Zanim nasza ekipa w ogóle pojawiła się na morzu, dno musiało zostać precyzyjnie zbadane i zmapowane podczas wykonywanych przez oceanografów rejsów sonarowych. Zostałem zaproszony na drugi, weryfikacyjny etap misji. Moim zadaniem było towarzyszenie nurkom, którzy schodzą w głębiny, by z kamerą w ręku namierzyć cel, zanim w trzeciej fazie rozpocznie się ekstremalnie trudne podnoszenie zwałów morderczego plastiku na powierzchnię. Śmiertelna pułapka poza zasięgiem wzroku i wielkie łowy Zaraz po tym, jak nurkowie zniknęli w mrocznej wodzie, usiadłem na pokładzie z Sylwią Migdał-Leszczyńską, specjalistką ds. ochrony ekosystemów morskich WWF Polska. Chciałem zrozumieć, z czym właściwie tu walczymy. Pod powierzchnią kryje się problem, którego nie widać z bałtyckich plaż. – Rybacy po prostu łowiąc, często zahaczają o podwodne zaczepy, na przykład o wraki, których w polskiej części Bałtyku mamy bardzo dużo. Wtedy taka sieć się zrywa. Jeśli jest lekka i pojawia się fala, szybko przesuwa się w inne obszary. Kiedy już zawiśnie w toni, tworzy się z niej ogromna płachta – tłumaczy Migdał-Leszczyńska. Problem polega na tym, że taka zgubiona sieć nie przestaje działać. Przeciwnie – rozpoczyna ciche łowy, a ich skutki mogą rozchodzić się na kolejne poziomy łańcucha pokarmowego. – Przyłowią się w nią na przykład ryby, co jest z kolei zachętą dla foki, żeby te ryby wyjeść. Foka zbliża się do sieci i podczas zdobywania pożywienia również ulega zaplątaniu. Zdarza się, że prowadzi to do ich śmierci. Gdy sieć obciąży się martwymi organizmami, może opaść na dno. W dalszej perspektywie, w miarę rozkładu materii organicznej, może ponownie unosić się w toni wodnej i nadal oddziaływać na organizmy morskie – wyjaśnia mechanizm zagrożenia specjalistka WWF. Mnie ujęła szczególnie sytuacja morświnów, które odnawiają swoją populację na polskim wybrzeżu, a które – echolokując – nie mają szans na dostrzeżenie sieci zbudowanych z najcieńszych elementów. Ekolodzy i rybacy grają do jednej bramki Wokół działań ekologów narosło w internecie sporo mitów – najpopularniejszy z nich głosi, że inicjatywy proekologiczne uderzają w rybaków. Prawda, którą poznałem na pokładzie, jest zupełnie inna. Utrata narzędzi połowowych to dla rybaka wypadek przy pracy i gigantyczna strata finansowa, a nie celowe działanie. Dlatego WWF od lat aktywnie współpracuje z lokalnymi społecznościami rybackimi. To często właśnie rybacy, doskonale znający kapryśność i topografię Bałtyku, zgłaszają miejsca, w których zerwali sprzęt, a nierzadko sami biorą czynny udział w akcjach wyławiania, udostępniając swoje kutry i wiedzę. Walka z sieciami widmo nie toczy się przeciwko nim – to nasz wspólny interes, by morze pozostało żywym, sprawnie funkcjonującym ekosystemem. Technologia na tropie niewidzialnego wroga Wyciągnięcie sieci na powierzchnię wymaga precyzyjnego planu. Projekt WWF i Novotelu podzielono na trzy kluczowe etapy: Rejsy sonarowe (poszukiwania): Zanim na morze wypłyną nurkowie, dno jest skanowane za pomocą nowoczesnych sonarów pływających. Urządzenia te tworzą mapy akustyczne, wyłapując anomalie na dnie. Do analizy tysięcy zdjęć sonarowych powoli wkracza również sztuczna inteligencja. Zejścia weryfikacyjne (mój etap): Sonar potrafi wskazać anomalię, ale dopiero oko człowieka jest w stanie ocenić, czy to faktycznie zalegająca sieć, jak bardzo jest wplątana we wrak i jakiego sprzętu potrzeba, by ją bezpiecznie usunąć. Wyławianie (akcja właściwa): Dopiero w trzecim etapie, uzbrojeni w sprzęt i plan działania, nurkowie wracają na miejsce, by odciąć plastik od wraków i wysłać go na powierzchnię. „Szaleńcy” ze spokojem w oczach – nurkowie z Ghost Diving Poland Walka z tym niewidzialnym wrogiem wymaga zaangażowania ludzi o wyjątkowych predyspozycjach. Patrząc na ekipę ze stowarzyszenia Ghost Diving Poland, którzy w ramach wolontariatu wspierają Fundację WWF Polska, trudno nie czuć podziwu. Obserwując ich przy pracy zastanawiałem się, co w nich jest aż tak magnetycznego. To chyba połączenie tej niesamowitej, żołnierskiej precyzji z jedną wspólną cechą – lekkim szaleństwem, ekscytacją w oczach, którą dostrzegłem tuż przed ich zejściem do wody. Darek Lutkiewicz, szef nurków z ponad 40-letnim stażem „pod wodą”, nie ma jednak złudzeń co do powagi sytuacji i misji, jaka im przyświeca. – To, co jest pod wodą, nie jest dostępne dla każdego. Większość osób widzi po prostu piękny wrak, wszyscy są uśmiechnięci. A obok, zupełnie niezauważona, rozgrywa się tragedia zwierząt, które zaplątały się w pozostawione tam sieci. Chcemy ją pokazać i chcemy w jakiś sposób odwdzięczyć się naturze. Pod wodą mamy do siebie absolutne zaufanie. Wiemy, że nikt z nas nie ucieknie, gdy coś pójdzie nie tak – mówi z pasją Lutkiewicz. Dodaje, że dla nich wystarczającą nagrodą jest uratowanie choćby jednego zwierzęcia. To nie jest rozrywka Zejście do wraku obwieszonego tonami syntetycznych włókien, przy zerowej widoczności i temperaturze rzędu kilku stopni, to nie jest nurkowanie rekreacyjne. To ciężka, fizyczna robota na granicy ryzyka. Potwierdza to Agnieszka Huszcza, najmłodsza członkini zespołu, dla której to jednak coś więcej niż tylko techniczne wyzwanie. – W nurkowaniu wrakowym najważniejszy jest zespół. Schodząc pod wodę, musisz wiedzieć, że kolega będzie się tobą opiekował. Ale robimy to, bo dobrze jest… mieć wyższy cel. Dobrze mieć coś, co sprawi, że damy z siebie więcej – nie tylko po to, by spędzić ciekawie czas pod wodą, ale żeby środowisko mogło na tym realnie skorzystać – opowiada Agnieszka. Drugie życie śmiercionośnego plastiku Kiedy urobimy się na morzu, a wycięte z wraków sieci wreszcie trafią na ląd, pojawia się kolejny problem. Jak zaznacza WWF, wyłowienie sieci to tylko połowa sukcesu, ponieważ skuteczne przeciwdziałanie wymaga znalezienia rozwiązań systemowych również na brzegu. Sieci widmo oraz zużyte sieci rybackie (sieci end-of-life) należą do materiałów trudnych do przetworzenia ze względu na ich złożoną budowę z różnych polimerów oraz obecność licznych zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych. Fundacja współpracuje obecnie z instytutami naukowymi, by opracować systemowe metody recyklingu tego uciążliwego materiału. Cel jest jeden: bezpieczne dla środowiska i opłacalne zagospodarowanie zużytego sprzętu, tak by raz wyciągnięty z morza, nigdy więcej do niego nie wrócił. I żeby bardziej opłacało się oddać go do recyklingu, niż wrzucić do Bałtyku czy przechowywać w garażu. Tak wiele zależy od Bałtyku Na koniec rejsu wracam myślami do rozmowy z Jakubem Milczarkiem, dyrektorem działu ochrony przyrody WWF Polska. Jak słusznie zauważył, Bałtyk to klimatyzator dla całej Polski. Bez zdrowego morza, czystej wody i tętniących życiem podwodnych łąk, odczujemy skutki kryzysu klimatycznego ze zdwojoną siłą. Widząc pasję nurków i organizatorów na pokładzie kutra, mam jednak pewność – nasz błękitny klimatyzator jest w dobrych rękach. Musimy pomagać im ze wszystkich sił i cieszę się, że mogłem zobaczyć ich przy pracy. I wam o tym opowiedzieć. Działania na Bałtyku wpisują się w szerszy Plan Pozytywnego Wpływu, realizowany przez głównego partnera akcji – sieć Novotel. Jak podkreśla Jean-Yves Minet, Global Brand President Novotel, budowanie świadomości to klucz do trwałej zmiany. Hotele tej sieci mają rocznie kontakt z milionami gości, co stanowi potężne narzędzie do edukacji i angażowania społeczeństwa w ratowanie morskich ekosystemów. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Andrzej Bargiel zjechał z piekielnie trudnego Nanga Parbat. Nikt wcześniej tego nie dokonał
Udało się, a on jest niemożliwy. 30 czerwca 2026 polski wspinacz i narciarz Andrzej Bargiel po raz kolejny przypomniał nam, że my, Polacy, „potrafimy pisać w górach historię”. Dokonał historycznego, pełnego zjazdu z wierzchołka Nanga Parbat (8126 m n.p.m.) do bazy. Wyczynu tego dokonał bez wsparcia dodatkowego tlenu z butli, zamykając tym samym swój wielki projekt zjazdów ze wszystkich pięciu pakistańskich ośmiotysięczników.
Zaledwie kilka tygodni temu pisaliśmy o tym, że Andrzej Bargiel wyrusza w góry Pakistanu, by zmierzyć się ze swoim narciarskim Świętym Graalem. Czekał go trudny etap aklimatyzacji, analizy szczelin na lodowcach i poszukiwań optymalnej trasy, ale udało się – 30 czerwca Polak zdobył szczyt Nanga Parbat, a następnie przypiął narty i rozpoczął nieprzerwany zjazd do bazy. Akcja górska wymagała perfekcyjnego przygotowania w terenie o ogromnym zagrożeniu lawinowym. Ponad 3700 metrów trudną Drogą Messnera Jeszcze przed jego wyjazdem dowiedzieliśmy się, że podczas ataku szczytowego i samego zjazdu najważniejszy będzie wybór odpowiedniej, bezpiecznej trasy. Ze względu na potężne, nieprzewidywalne seraki oraz szczeliny lodowcowe na ścianie Diamir, zespół Bargiela zdecydował się na wykorzystanie wymagającej Drogi Messnera. Polak pokonał łącznie ponad 3700 metrów przewyższenia. Zgodnie ze swoimi żelaznymi zasadami wyznaczania nowych granic w himalaizmie, Bargiel zrealizował ten cel bez korzystania z dodatkowego tlenu. W wielogodzinnym ataku szczytowym towarzyszył mu utytułowany alpinista Janusz Gołąb, który wspierał narciarza w najwyższych partiach. O ostatecznym sukcesie zadecydowała praca całego zespołu bazy i wsparcia. Za bezpieczeństwo oraz nawigację odpowiadali Darek Załuski i Pasang Rinzee Sherpa, a dokumentacją wizualną tego historycznego zjazdu zajęli się Kuba Gzela oraz Bartek Pawlikowski. Ten zjazd trzeba zobaczyć. Pierwszy człowiek, który zjechał z pakistańskiej wielkiej piątki Leżąca z zachodniej części Himalajów Nanga Parbat, potocznie nazywana „Nagą Górą”, przez lata odpierała próby narciarskich zjazdów. Jeszcze w ubiegłym roku francuska ekspedycja zmuszona była do częściowego użycia technik linowych, co nie kwalifikuje się jako zjazd czysty. Bargiel zrealizował pełny zjazd narciarski – bez odpinania nart. Żaden z dotychczasowych zjazdów, nawet w wykonaniu Hansa Kammerlandera i Diego Welliga, Borisa Langensteina czy Tiphaine Dupérier nie był pełnym zjazdem z samego wierzchołka do bazy. Sukces na Nanga Parbat ma jeszcze szerszy wymiar. Bargiel stał się pierwszym człowiekiem na świecie, który zjechał na nartach ze wszystkich pięciu ośmiotysięczników leżących w Pakistanie. Wyczyn ten ostatecznie zamyka wieloletni projekt narciarski. Warto przypomnieć, że ten historyczny sukces na wysokości ponad 8000 metrów nastąpił zaledwie kilka miesięcy po tym, jak jesienią ubiegłego roku Polak wyznaczył nową linię zjazdu z Mount Everestu. (Nie)zwykły chłopak z Łętowni Urodzony w małopolskiej Łętowni, 38-letni Andrzej Bargiel niemal od zawsze łączył swoje życie z górami. Zanim zaczął wyznaczać zupełnie nowe standardy w światowym himalaizmie, zdobywał tytuły wielokrotnego mistrza Polski i reprezentanta kraju w narciarstwie wysokogórskim. Dziś na arenie międzynarodowej jest uznawany za absolutnego pioniera, który swoimi ekstremalnymi zjazdami z ośmiotysięczników nieustannie przesuwa granice ludzkiej wytrzymałości i na nowo definiuje ten sport. Źródło: National Geographic Polska, Everest Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zamiast spokojnej starości, wybrała życie na oceanie. 77-latka wyruszyła w 15-letni rejs dookoła świata
77-latka zdecydowała się sprzedać dom i zamieszkać na statku, który przez 15 lat będzie opływał świat. Luksusowy rejs to dla niej nie tylko podróż, ale też spełnienie wielkiego marzenia o wolności.
Spis treści: Nauczycielka z pasją do podróży Luksusowy rejs zamiast tradycyjnej emerytury Dla wielu osób emerytura to czas wyciszenia i codziennej rutyny – spokojnych poranków, spacerów po okolicy i spotkań z najbliższymi. Ale są też tacy, dla których to dopiero początek wielkiej przygody. 77-letnia Sharon Lane z Kalifornii, zdecydowała się na radykalny krok – sprzedała dom i wyruszyła w 15-letni rejs dookoła świata. – W końcu mogę robić to, o czym marzyłam przez całe życie – przyznała w rozmowie z CNN Travel. Nauczycielka z pasją do podróży Sharon Lane przez lata uczyła języków obcych w kalifornijskiej szkole średniej, inspirując uczniów do poznawania świata i organizując dla nich edukacyjne wyjazdy do Europy. W latach 90. wyprowadziła się też na dwa lata do Kapsztadu w RPA, by – jak sama stwierdziła „doświadczyć przygody i poczuć życie w nowym rytmie”. Dziś, w wieku 77 lat, zrealizowała swoje największe marzenie i zamieszkała na pokładzie statku wycieczkowego, który przez najbliższe 15 lat będzie okrążał świat. Zdecydowała się na zakup kabiny na luksusowej jednostce Villa Vie Odyssey, która została zaprojektowana jako „pływający dom” i umożliwia stałe życie na morzu. Statek odwiedzi 147 krajów i 425 portów w cyklu trwającym trzy i pół roku, powtarzanym przez kolejne sezony. Kabiny można nabyć na cały 15-letni okres rejsu – ceny zaczynają się od około 129 000 dolarów za kajutę bez okna, do czego dochodzi miesięczna opłata w wysokości 2000–3000 USD, obejmująca nie tylko zakwaterowanie i wyżywienie, ale też usługi. W cenie są bowiem również napoje (w tym alkohol serwowany do kolacji), dostęp do Wi-Fi, opieka medyczna oraz codzienne usługi sprzątania i prania. – Nie muszę robić prania, nie chodzę na zakupy. Życie na morzu jest tańsze niż codzienność w Kalifornii – wyznała Sharon Lane w rozmowie z CNN Travel, podkreślając praktyczne zalety swojego wyboru. Luksusowy rejs zamiast tradycyjnej emerytury Od połowy czerwca 2025 roku Sharon Lane mieszka na pokładzie statku wycieczkowego. Pomimo początkowych opóźnień w realizacji projektu (pierwotnie statek Villa Vie Odyssey miał wypłynąć w połowie 2024 roku, lecz utknął w Irlandii Północnej, oczekując cztery miesiące na certyfikat bezpieczeństwa), emerytka nie żałuje swojej decyzji – przeciwnie, uważa ją za jedną z najlepszych w życiu. – Wreszcie mogę robić to, o czym od lat marzyłam – wyznała w wywiadzie. Dodała, że nie planuje powrotu do dawnego życia na lądzie. – Może za 15 lat, jeśli poczuję taką potrzebę, wrócę. A może zdecyduję się na kolejny rejs… Czas pokaże – stwierdziła. 77-latka podkreśliła też, że życie na statku to dla niej nie tylko egzotyczne widoki, ale przede wszystkim poczucie wspólnoty. – Kiedy jesteś wśród ludzi, którzy myślą podobnie, wszystko staje się prostsze – zauważyła. Jej wybór to symboliczne zerwanie z rutyną i otwarcie na niekończącą się przygodę. – Być może nigdy nie wrócę. To mój sposób na emeryturę – aktywną, ciekawą, pełną ludzi i miejsc, które zawsze chciałam zobaczyć – podsumowała. Źródła: Independent, The Sun, CNN Travel, Mirror Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tomasz Sobania naprawdę to robi. Przed nami finał jego niesamowitego biegu, podczas którego pobije rekord świata
Od kilku tygodni z zawzięciem śledzimy postępy Tomasza Sobani – polskiego „Forresta Gumpa”. Biegacz i podróżnik chciał dokonać czegoś, co wydawało się niemożliwe: przebiec 50 maratonów w 50 stanach USA w 50 dni. Już jutro finał jego przygody i zdaje się, że może pobić rekord świata. Kompletnie oszalał i chce przebiec dwa maratony jednego dnia!
Wyoming, Montana, Teksas czy Maine – to wszystko już za polskim biegaczem ekstremalnym. Aż trudno w to uwierzyć, że gdy my codziennie truchtamy na autobus, Tomasz Sobania budzi się w nowym stanie i… biegnie maraton. I tak od 48 dni. Codziennie. W sobotę 27 czerwca finał jego przygody, ale wydarzy się wtedy coś niesamowitego – podróżnik ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia, skrócić czas całego projektu i tym samym pobić rekord należący do swojego idola, Deana Karnazesa, który jako pierwszy przebiegł 50 maratonów w 50 stanach w 50 dni. Jak to w ogóle możliwe, że Tomek jest w stanie to poprawić ten wynik? 50 maratonów w 49 dni Początkowo projekt „Run Across USA” miał polegać na przebiegnięciu Stanów Zjednoczonych wzdłuż i wszerz w 50 dni – każdego dnia, w każdym kolejnym ze stanów, Tomek miał biec kolejny maraton. Jeśliby tego dokonał, wyrównałby rekord Karnazesa. Apetyt rośnie jednak w miarę jedzenia. W sobotę Sobania ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia i tym samym ukończyć 50 maratonów w 49 dni. W ostatni dzień ma przebiec trasy w stanie New Jersey i Nowy Jork. Jeśli to się uda, stanie się pierwszym człowiekiem w historii, który tego dokona. – To projekt, o którym myślałem przez ponad rok. Rok go organizowałem, przyjechaliśmy do Stanów na dwa miesiące, a wszystko sprowadza się do tego jednego dnia – do jutra do 27 czerwca, kiedy spróbuję pobić rekord tej trasy – mówi Tomasz Sobania. Nie udałoby mu się jednak bez jego sztabu. „Jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy” – To, co obserwuję, wprawia mnie w ogromne zdumienie – mówi Krzysiek Borowiec, który od pierwszego maratonu jest przy Tomku w podwójnej roli: jako fizjoterapeuta z 20-letnim doświadczeniem medycznym oraz jako reporter wyprawy. – Ciało Tomka jest poddawane codziennemu maratonowi bez okresu regeneracji, który w normalnych warunkach powinien wynosić minimum miesiąc lub dwa po takim wysiłku, a mimo to reaguje inaczej, niż podpowiadałaby teoria. Tomek biegnie z bólem, z mikrourazami, które nakładają się jeden na drugi – wyjaśnia fizjoterapeuta. – Mimo tego cały czas biegnie. To fizjoterapia ekstremalna Jak przekroczyć granice ludzkiej wytrzymałości? Praca fizjoterapeutów jest szalenie ważna i – szczególnie w takich warunkach – bardzo trudna. – Stosujemy metody powięziowe według Fascial Manipulation, tejpowanie, masaże, maści, zimno – wszystko po to, żeby wydłużyć tę 8-godzinną przerwę i regenerację między startami, a także wycisnąć z niej maksimum – tłumaczy Borowiec. – To fizjoterapia w warunkach ekstremalnych, w trakcie jazdy między stanami i w kamperze. Niezwykły przypadek Tomka Sobani – Ale historia Tomka to nie jest tylko historia ciała. To dla mnie jest zdecydowanie historia psychiki. Jako praktyk widzę wyraźnie: jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy. Tomek jest zawodnikiem, który walczy nie pomimo bólu, lecz razem z nim – chwali biegacza jego fizjoterapeuta. Rekord świata już za rogiem Zapytałem Tomka, jakie emocje czuje przed finałem – mimo tego, że rozmawiamy z samego rana przed piątkowym maratonem w Vermont. Jest on jednak tylko rozgrzewką przed finałową sobotą, kiedy to swój biegowy dzień Sobania zacznie nad ranem w New Jersey, a skończy o 18:00 na Times Square w Nowym Jorku. Tam czekać będzie na niego policja z eskortą, Polonia i fani z całego świata, którzy zachwycili się po drodze wyczynem Polaka. – Najbardziej jestem podekscytowany. To jest bardzo dobry znak, bo zwykle, gdy byłem w takich sytuacjach, byłem po prostu przerażony, zmartwiony. Na szczęście teraz jest ekscytacja i ciekawość tego, co będzie – mówi zdeterminowany Tomasz Sobania. Uczestnicy wyprawy opowiadają, że najtrudniejszy odcinek przypadł między 34. a 42. maratonem. Ból gonił ból, mnożyła się frustracja i nie było jeszcze widać końca. To już na szczęście za nami, a rekord jest już za rogiem. Z całej siły trzymamy kciuki za Tomka i zachęcamy do śledzenia jego wyczynu w mediach społecznościowych oraz na stronie runacrossusa.org. To wielki moment! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ekstremalny upał już niebawem zaleje Polskę. Te zagraniczne triki uratują cię przed skwarem
Nadchodzący weekend przyniesie do Polski ekstremalne upały przekraczające 35 stopni. Tradycyjne metody z najgorętszych rejonów świata pomogą skutecznie schłodzić organizm.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Żenią się z hologramami i kochają chatboty. Czy sztuczna inteligencja może dać nam prawdziwe szczęście?
Wyobraź sobie idealnego partnera: zawsze ma dla ciebie czas, nigdy się nie kłóci i bezbłędnie odgaduje twoje nastroje. Jest jednak haczyk – składa się wyłącznie z linijek kodu. Czy jesteśmy w stanie odnaleźć prawdziwe szczęście w objęciach algorytmów, skoro coraz bardziej się od siebie izolujemy?
Technologia coraz odważniej wkracza w nasze życie intymne. Aplikacja Replika, reklamowana jako „przyjaciel AI na całe życie”, zgromadziła już na całym świecie ponad 42 miliony użytkowników, którzy szukają w niej lekarstwa na samotność. Aż 68% osób korzystających z tego typu chatbotów przypisuje im cechy ludzkie, a zdecydowana większość wierzy, że programy te wykazują empatię, inteligencję, a nawet samoświadomość. Zjawisko to przybiera na sile zwłaszcza w Japonii. To właśnie tam ponad 1,5 miliona osób dotkniętych zjawiskiem hikikomori (skrajnym wycofaniem społecznym) zaczęło budować silne więzi z wirtualnymi towarzyszami. Co więcej, szacuje się, że około 3700 Japończyków wystąpiło o wydanie oficjalnego certyfikatu „małżeństwa” z hologramem (najczęściej za pośrednictwem urządzenia Gatebox, związanego z wirtualną piosenkarką Hatsune Miku). Algorytmy zaczynają wręcz wkraczać w sferę duchową – w niektórych mniejszych, zamkniętych społecznościach roboty społeczne pełnią już funkcję przywódców religijnych. Matematyka szczęścia Dlaczego tak bardzo pragniemy, by maszyny nas kochały? I czy taka relacja jest zdrowa? Na to pytanie spróbowali odpowiedzieć naukowcy na łamach czasopisma naukowego „Philosophies”. Punktem wyjścia było dla nich trwające od 1938 roku słynne badanie Uniwersytetu Harvarda nad dorosłym życiem. Analiza danych 268 studentów przez blisko osiem dekad jednoznacznie udowodniła – najlepszym predyktorem naszego zdrowia, długowieczności i satysfakcji z życia są bliskie relacje z innymi ludźmi. Bogactwo czy status społeczny mają tu drugorzędne znaczenie. Potwierdza to myśl francuskiego filozofa Paula Ricoeura. Według niego prawdziwe szczęście rodzi się wyłącznie z wymiany – z procesu dawania i brania w społeczeństwie. Ricoeur twierdził, że do spełnienia potrzebujemy zarówno naszych bliskich, jak i dalszych członków lokalnych społeczności. Nie jesteśmy w stanie zbudować własnego dobrostanu w całkowitej izolacji od żywych jednostek. Dlaczego algorytm to tylko lustro? Sztuczna inteligencja wydaje się rozwiązaniem idealnym – wirtualne boty są nieskończenie cierpliwe, zawsze dostępne i błyskawicznie reagują na nasze potrzeby, przez co pozornie oferują więcej niż omylni i niedoskonali ludzie. Badacze zwracają jednak uwagę na problem: te systemy to iluzja, która jedynie naśladuje autentyczne relacje. AI nie spełnia filozoficznego kryterium bycia moralnym podmiotem. Cyfrowy przyjaciel nie posiada wolnej woli, własnych doświadczeń życiowych ani historii. Z technologicznego punktu widzenia po prostu modeluje język, by spełnić nasze oczekiwania. Oznacza to, że nie wchodzi z nami w interakcję – jest jedynie technologicznym lustrem, w którym odbijają się nasze własne pragnienia i myśli. Choć roboty potrafią wywoływać w nas silne reakcje psychologiczne i doraźnie zmniejszać poczucie pustki, relacja z nimi jest w pełni asymetryczna. Maszyna nie potrafi doświadczać bólu czy współczucia. Naukowcy ostrzegają, że utożsamianie chatbotów z żywymi ludźmi zniekształca nasze normy społeczne. Całkowite zastąpienie żywych przyjaciół wirtualnymi bytami niesie ogromne ryzyko erozji prawdziwych więzi międzyludzkich – jedynego fundamentu, który potrafi zapewnić nam realne, biologiczne i psychiczne spełnienie. Aż strach myśleć o ludzkości pozbawionej tego elementu. Źródła: Philosopies, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najstarszy ojciec na świecie doczekał się syna w wieku 94 lat. Nigdy nie stracił wiary
Najstarszy ojciec na świecie miał grubo ponad 90 lat, gdy doczekał się narodzin pierworodnego syna. Ta historia, choć brzmi jak scenariusz filmu, zdarzyła się naprawdę. Niestety, nie miała happy endu.
W tym artykule: Historia najstarszego ojca na świecie Najstarsi ojcowie na świecie Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Najstarsza matka świata udowodniła, że na macierzyństwo nigdy nie jest za późno. María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii, bo o niej mowa, została mamą dzięki metodzie in vitro, mając 67 lat. Niewiele młodsza była najstarsza matka w Polsce, czyli Barbara Sienkiewicz. Aktora w 2015 roku, tuż przed 60. urodzinami, urodziła bliźnięta. Choć oba przypadki budzą skrajne emocje, to i tak nic w porównaniu z wiekiem najstarszego ojca na świecie, który upragnionego potomka doczekał się grubo po 90-tce. Jego historia to gotowy scenariusz na film, ale bez szczęśliwego zakończenia. Historia najstarszego ojca na świecie Chociaż trudno w to uwierzyć, najstarszy ojciec na świecie miał 94 lata, gdy doczekał się narodzin – co warto zaznaczyć – pierwszego dziecka. Ramjeet Ragav, mieszkaniec miasta Kharkhoda w pobliżu Nowego Delhi, trafił na nagłówki gazet w 2010 r. Wówczas jego młodsza o ponad trzy dekady żona urodziła mu upragnionego syna. Dwa lata później Hinuds ponownie został tatą, poprawiając tym samym własny rekord. Radość z rodzicielstwa nie trwała jednak długo. W 2013 r. najstarszy syn pary, Raghava, padł ofiarą porywaczy i nigdy nie udało się go odnaleźć. Po kilku miesiącach od tych wydarzeń najstarszy ojciec świata musiał pogodzić się nie tylko z utratą pociechy, ale także żony. Shakuntala postanowiła odejść od sędziwego męża, zabierając ze sobą drugiego syna. Ramjeet Ragav zmarł w lutym 2020 r. wskutek obrażeń, jakich doznał podczas pożaru domu. Mężczyzna przez przypadek zaprószył ogień, paląc fajkę w łóżku. Mimo natychmiastowej reakcji sąsiadów 104-latka nie udało się uratować. Najstarsi ojcowie na świecie Wiele źródeł podaje, że najstarszym ojcem w historii był James E. Smith. Amerykanin, jak sam twierdził, został tatą w wieku 101 lat. Nie ma jednak żadnych oficjalnych potwierdzeń na ten temat. Według Księgi Rekordów Guinnessa najstarszy ojciec na świecie to Australijczyk Les Colley (1898 – 1998). Mężczyzna w momencie narodzin swojego dziewiątego dziecka, syna o imieniu Oswald, miał 92 lata i 10 miesięcy. Matką chłopca była o wiele młodsza od Colleya mieszkanka Fidżi, którą staruszek zapoznał za pośrednictwem biura matrymonialnego, mając wówczas 90 lat. Podobnych przypadków jest jednak znacznie więcej. W 2017 r. pochodzący z Palestyny Mahmoud al-Adam został ojcem po raz dwunasty, gdy również miał 92 lata. Z kolei w 2019 r. włoskie media donosiły, że w jednym ze szpitali w regionie Apulia, w walentynkowy poranek na świat przyszło dziecko, którego ojcem był 93-latek. Nieco młodszy był Julio Iglesias, dziadek hiszpańskiego piosenkarza Enrique Iglesiasa, który w wieku 88 lat ponownie cieszył się z bycia tatą. W grudniu 2005 r. Julio Sr. poinformował, że wraz z ukochaną spodziewa się ich drugiego dziecka. Słynny ginekolog niestety nie doczekał narodzin kolejnej pociechy. Ruth Iglesias urodziła się 26 lipca 2006 r., a więc siedem miesięcy po śmierci swojego ojca. Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? Andrzej Słupecki z Pasymia (woj. warmińsko-mazurskie) to najstarszy ojciec w Polsce. Mężczyzna w 2009 r. na jednym z portali internetowych poznał swoją żonę, Beatę, a 4 lata później para postanowiła sformalizować związek. Owocem ich miłości jest syn Piotruś, który przyszedł na świat 12 kwietnia 2017 r. Jego tata miał wówczas 81 lat. Przypomnijmy, że poprzednim rekordzistą był pan Zenon z Pustówki (woj. zachodniopomorskie), który został ojcem w wieku 75 lat. Są kuzynami, ale genetycznie to rodzeństwo. Ich rodzice pobrali się z bliźniętami Bliźnięta jednojajowe niezwykle rzadko wiążą się z innymi identycznymi bliźniętami. Dzieci takich par to prawdziwy fenomen genetyczny. Są kuzynami, czy może jednak rodzeństwem? Niektórz... „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Amerykanin Samuel S. Mast w dniu swojej śmierci miał aż 824 żyjących potomków: 11 dzieci, 97 wnuków, 634 prawnuków oraz 82 praprawnuków; Za najmłodszego ojca w historii (choć nie ma oficjalnego potwierdzenia) uznawany jest 9-latek z Chin; Legenda głosi, że Mulaj Ismail, drugi sułtan Maroka z dynastii Alawitów, miał spłodzić 525 synów i 342 córki; John Tyler, 10. prezydent Stanów Zjednoczonych, 15-krotnie zostawał ojcem, co czyni go najbardziej płodnym spośród wszystkich amerykańskich przywódców; George Washington uważany jest za ojca narodu amerykańskiego. Co ciekawe, sam nigdy nie doczekał się własnego potomstwa. Wychowywał jedynie dwójkę dzieci z poprzedniego małżeństwa swojej żony. Źródła: biurorekordow.pl; ilfattoquotidiano.it; english.alarabiya.net; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Robin Hood nie był taki, jak pokazują filmy. Prawda o legendarnym banicie zaskakuje
Powrót Robin Hooda na wielki ekran sprawia, że jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci europejskich legend ponownie budzi zainteresowanie widzów. Wraz z premierą filmu „Robin Hood: Koniec legendy” z Hugh Jackmanem w roli głównej odżywają pytania o człowieka, który miał zabierać bogatym i rozdawać biednym. Opowieść o banicie ukrywającym się w lesie Sherwood, walczącym z szeryfem z Nottingham i wiernie wspierającym króla Ryszarda Lwie Serce od stuleci zajmuje ważne miejsce w kulturze popularnej. Choć kolejne ekranizacje utrwalają dobrze znany obraz szlachetnego łucznika, historycy od lat zastanawiają się, ile prawdy kryje się za tą legendą.
Robin Hood należy do grona bohaterów, których sława dawno wykroczyła poza granice kraju, z którego się wywodzą. Przez stulecia był bohaterem ballad, poematów, sztuk teatralnych, powieści, seriali i filmów, a każda epoka dopisywała do jego historii kolejne szczegóły. W zbiorowej wyobraźni zapisał się jako odważny łucznik ubrany w zielony strój, obrońca ubogich i przeciwnik niesprawiedliwej władzy. Jednak najstarsze zachowane źródła przedstawiają go w nieco innym świetle. Zamiast idealistycznego bohatera walczącego o równość społeczną pojawia się postać znacznie bardziej złożona – banita funkcjonujący według realiów średniowiecznej Anglii, kierujący się własnym kodeksem i nie zawsze odpowiadający współczesnym wyobrażeniom o sprawiedliwości. Czy za legendą Robin Hooda rzeczywiście kryje się historyczna osoba, czy też mamy do czynienia z bohaterem stworzonym przez wieki opowieści i ludowej wyobraźni? Czy Robin Hood istniał naprawdę? Najstarsze ślady prowadzą do średniowiecznej Anglii Poszukiwania historycznego Robin Hooda trwają od stuleci, jednak do dziś nie udało się wskazać jednej osoby, którą można byłoby bezsprzecznie uznać za pierwowzór legendarnego banity. Już XIX-wieczni badacze rozpoczęli intensywne poszukiwania po tym, jak ogromną popularność zdobyła powieść „Ivanhoe” sir Waltera Scotta. To właśnie ona utrwaliła w świadomości czytelników obraz Robin Hooda jako szlachetnego łucznika wiernego królowi Ryszardowi Lwie Serce. Kiedy jednak historycy zaczęli analizować średniowieczne dokumenty, szybko okazało się, że rzeczywistość była znacznie bardziej skomplikowana. Jednym z najważniejszych badaczy tego zagadnienia był brytyjski historyk Joseph Hunter, który odnalazł liczne wzmianki o osobach noszących imię lub przydomek Robin Hood, Robehod czy Robynhod. W dokumentach sądowych z XIII i XIV wieku pojawiają się oni najczęściej jako zbiegowie, przestępcy lub osoby wyjęte spod prawa. Jedna z najstarszych takich wzmianek pochodzi z 1226 roku z hrabstwa Yorkshire i dotyczy człowieka określonego jako Robin Hood, którego majątek skonfiskowano po ucieczce przed wymiarem sprawiedliwości. Podobne zapisy odnajdywano później również w innych częściach Anglii. Z czasem wielu badaczy doszło do wniosku, że „Robin Hood” mógł funkcjonować nie tyle jako nazwisko konkretnej osoby, ile jako popularny przydomek nadawany banitom i uciekinierom. Jeszcze ciekawsze okazały się jednak źródła literackie. Najstarsza znana wzmianka o Robinie Hoodzie pochodzi z około 1377 roku z poematu „Piers Plowman” autorstwa Williama Langlanda. Jeden z bohaterów utworu przyznaje tam, że lepiej zna „rymowanki o Robinie Hoodzie” niż religijne modlitwy. Dla historyków jest to niezwykle ważna wskazówka, ponieważ dowodzi, że już pod koniec XIV wieku opowieści o słynnym banicie były powszechnie znane wśród zwykłych mieszkańców Anglii. Co istotne, musiały funkcjonować w obiegu ustnym znacznie wcześniej, zanim zostały zapisane. W średniowieczu pieśni i ballady pełniły bowiem funkcję podobną do dzisiejszych mediów – przekazywały historie, wiadomości i bohaterów, o których mówiło całe społeczeństwo. Fakt, że Langland odwoływał się do Robin Hooda bez żadnych dodatkowych wyjaśnień, sugeruje, że jego odbiorcy doskonale wiedzieli, o kim mowa. Już wtedy postać ta była więc elementem angielskiego folkloru, a jej sława wykraczała daleko poza lokalne opowieści krążące w lasach Yorkshire i Nottinghamshire. Robin Hood jako głos zwykłych ludzi. Skąd wzięła się popularność legendy? Te najstarsze opowieści o Robinie Hoodzie pełniły jednak zupełnie inną funkcję niż ta, którą przypisuje im współczesna kultura popularna. W średniowiecznej Anglii były przede wszystkim historiami o sprzeciwie wobec nadużyć władzy i niesprawiedliwości społecznej. Wielu historyków wskazuje, że popularność banity mogła wynikać z napięć istniejących między lokalną ludnością a przedstawicielami władzy, które przez stulecia narastały po normańskim podboju Anglii. W czasach częstych kryzysów politycznych, wojen i rosnących obciążeń nakładanych na niższe warstwy społeczne postać człowieka potrafiącego przechytrzyć urzędników, skorumpowanych możnych czy przedstawicieli prawa trafiała na wyjątkowo podatny grunt. W najstarszych balladach Robin nie był jednak szlachetnie urodzonym bohaterem. Przedstawiano go jako yeomana – wolnego człowieka stojącego pomiędzy chłopstwem a rycerstwem. Nie walczył o wielkie idee ani nie prowadził politycznej krucjaty. Był przede wszystkim sprawnym łucznikiem i przywódcą grupy banitów, którzy żyli poza oficjalnym porządkiem społecznym. Co ciekawe, jego dobroczynność miała znacznie bardziej ograniczony charakter, niż sugerują późniejsze opowieści. W jednej z najważniejszych średniowiecznych ballad Robin deklaruje, że pomoże człowiekowi ubogiemu, jeśli rzeczywiście znajduje się on w potrzebie. Nie jest to jednak jeszcze znany później motyw „zabierania bogatym i rozdawania biednym”, lecz raczej przejaw średniowiecznego poczucia sprawiedliwości. To właśnie dlatego legenda była wówczas popularna – pozwalała zwykłym ludziom wyobrazić sobie świat, w którym spryt i odwaga mogły choć na chwilę zwyciężyć nad siłą, bogactwem i przywilejami. Jak zmieniał się Robin Hood? Od banity do bohatera filmów i książek Z biegiem czasu legenda zaczęła jednak żyć własnym życiem i stopniowo oddalała się od swoich ludowych korzeni. Już w XVI wieku Robin Hood przestał być postacią kojarzoną wyłącznie z niższymi warstwami społecznymi. Stał się bohaterem majowych festynów i dworskich zabaw, a jego popularność dotarła nawet na królewski dwór. Wiadomo, że Henryk VIII był wielkim miłośnikiem opowieści o słynnym banicie i sam uczestniczył w widowiskach inspirowanych jego historią. W tym samym czasie zaczęły pojawiać się nowe elementy fabuły, które dziś wydają się nieodłączną częścią legendy. Do opowieści dołączyła Marian, większą rolę zaczęli odgrywać Mały John i brat Tuck, a Robin coraz częściej przedstawiany był jako człowiek szlachetnego pochodzenia. W epoce elżbietańskiej dramaturdzy poszli jeszcze dalej. Anthony Munday uczynił go hrabią Huntingdon i osadził jego losy w czasach Ryszarda Lwie Serce oraz Jana bez Ziemi. To właśnie wtedy ukształtował się znany współczesnym odbiorcom obraz lojalnego bohatera walczącego o przywrócenie sprawiedliwego porządku. Kolejne stulecia tylko wzmacniały tę wizję. W XIX wieku Walter Scott w „Ivanhoe” wpisał Robina Hooda w wielką narodową opowieść o konflikcie Sasów i Normanów, a literatura młodzieżowa uczyniła z niego wzór honoru, odwagi i bezinteresowności. XX wiek dopełnił tego procesu za sprawą kina. Od Douglasa Fairbanksa i Errola Flynna, po Kevina Costnera czy Russella Crowe’a – kolejne ekranizacje utrwalały wizerunek szlachetnego obrońcy uciśnionych. W efekcie współczesny Robin Hood jest w dużej mierze produktem wielu epok, które dostosowywały legendę do własnych potrzeb, oczekiwań i wyobrażeń o idealnym bohaterze. Źródła: National Geographic, BBC, Historic UK Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pilny komunikat Lekarzy bez Granic. Medyczka zatrzymana w Afganistanie za „zły ubiór”
Pracownica medyczna szpitala w Heracie została zatrzymana przez afgańskie Ministerstwo Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom za „nieodpowiedni ubiór”. Choć po dwóch dniach odzyskała wolność, organizacja Lekarze bez Granic bije na alarm. To kolejne wydarzenie, które obnaża bieżącą sytuację w Afganistanie – rygorystyczne przepisy uderzają bezpośrednio w afgański system ochrony zdrowia, odcinając kobiety i dzieci od podstawowej opieki medycznej.
6 czerwca przedstawiciele Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom zatrzymali w Heracie (miasto w zachodnim Afganistanie) pracowniczkę oddziału pediatrycznego Szpitala Regionalnego. Kobieta, której towarzyszył mąż, zmierzała do pracy w placówce wspieranej przez Lekarzy bez Granic. Powodem interwencji służb było rzekome nieprzestrzeganie zasad ubioru narzuconych kobietom przez lokalne władze. Choć zatrzymana została zwolniona po dwóch dniach, warunkiem wolności było podpisanie przez nią i jej rodzinę pisemnego zobowiązania do bezwzględnego przestrzegania wytycznych dotyczących stroju. Organizacja Lekarze bez Granic wyraziła stanowczy protest przeciwko tym działaniom. Zdarzenie to zbiegło się w czasie z falą masowych zatrzymań kobiet w prowincji Herat oraz brutalnym stłumieniem publicznych demonstracji przez policję, która 9 czerwca użyła broni palnej, pałek i biczów wobec protestujących. Kim są Lekarze bez Granic? Lekarze bez Granic (fr. Médecins Sans Frontières, MSF) to międzynarodowa, niezależna organizacja medyczno-humanitarna, założona w 1971 roku we Francji. Za swoją działalność na rzecz niesienia pomocy w rejonach konfliktów zbrojnych, epidemii i katastrof naturalnych organizacja została uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla w 1999 roku. W Afganistanie MSF działa od 1980 roku, utrzymując neutralność i niezależność finansową (projekty są finansowane głównie z prywatnych darowizn). Obecnie organizacja prowadzi w tym kraju siedem projektów w siedmiu prowincjach, koncentrując się na opiece położniczej, pediatrycznej, traumatologii oraz leczeniu gruźlicy. Jak wygląda sytuacja kobiet w Afganistanie Sytuacja praw kobiet w Afganistanie na przestrzeni ostatnich dekad ulegała drastycznym zmianom, determinowanym przez sytuację polityczną kraju: Lata 1996–2001 (Pierwsze rządy talibów) – Wprowadzono skrajną interpretację prawa szariatu. Kobiety zostały całkowicie pozbawione prawa do edukacji, pracy i poruszania się bez męskiego opiekuna (mahrama). Lata 2001–2021 (Republika) – Po obaleniu reżimu talibów nowa konstytucja zagwarantowała równouprawnienie płci. Kobiety wróciły do szkół, na uniwersytety, do parlamentu oraz do pracy w sektorze medycznym i publicznym. Powrót do władzy w sierpniu 2021 roku – Mimo początkowych zapowiedzi o łagodniejszym kursie, nowe władze systematycznie odbierały kobietom wywalczone prawa. Wprowadzono zakaz edukacji dla dziewcząt powyżej 6. klasy szkoły podstawowej oraz zakaz studiowania na uniwersytecie. Kobiety zostały wykluczone z większości zawodów w sektorze publicznym i organizacjach pozarządowych. Kryzys humanitarny i bariery w medycynie Obecne restrykcje, takie jak obowiązkowe <a href="https://www.google.com/search?q=site%3Anational-geographic.pl+burki&sca_esv=a2c167858aedc03d&sxsrf=ANbL-n4d49M9r5qfBZHeyBnNpcc1YBoArw%3A1781248628915&ei=dLIraum7N4nMwPAPu-WJ0Ak&biw=1512&bih=828&ved=0ahUKEwjpxaGelIGVAxUJJhAIHbtyApoQ4dUDCBI&uact=5&oq=site%3Anational-geographic.pl+burki&gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiIXNpdGU6bmF0aW9uYWwtZ2VvZ3JhcGhpYy5wbCBidXJraUjLBVAAWJgEcAB4AJABAJgBlwGgAZAEqgEDMy4yuAEDyAEA-AEBmAIAoAIAmAMAkgcAoAc8sgcAuAcAwgcAyAcAgAgB&sclient=gws-wiz-serp">noszenie burki oraz wymóg przebywania poza domem wyłącznie w towarzystwie męskiego opiekuna, generują katastrofalne skutki dla zdrowia publicznego. Koszty podróży z opiekunem oraz strach przed zatrzymaniem paraliżują dostęp pacjentek do placówek medycznych. Zasady segregacji płciowej sprawiają, że kobiety i dzieci w celach medycznych mogą i chcą zwracać się niemal wyłącznie do personelu żeńskiego. Tymczasem restrykcje uderzają w same pracowniczki ochrony zdrowia. W strukturach Lekarzy bez Granic w Afganistanie kobiety stanowią aż 45% personelu pielęgniarskiego, a w projektach położniczych odpowiadają za ponad połowę składu personelu. Utrudnianie im wykonywania obowiązków bezpośrednio zagraża życiu tysięcy pacjentek w całym kraju. Źródła: Raport Lekarzy bez Granic – Oficjalny komunikat prasowy i oświadczenie organizacji dotyczące zatrzymania pracownicy w Heracie z czerwca 2024 r. Raporty ONZ (UNAMA – United Nations Assistance Mission in Afghanistan) – Dokumentacja dotycząca dekretów Ministerstwa Promocji Cnoty i Zapobiegania Występkom oraz praw człowieka w Afganistanie (2021–2024). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – Dane statystyczne dotyczące stanu afgańskiej opieki medycznej, śmiertelności okołoporodowej oraz wpływu braku personelu żeńskiego na zdrowie kobiet i dzieci. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Specjalista od mRNA. Dzięki Polakowi powstają innowacyjne szczepionki
Prof. dr hab. Jacek Jemielity z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego to powstać światowego formatu. Jego badania przyczyniły się do szybkiego opracowania szczepionki na COVID-19.
Większość z nas usłyszała o mRNA w czasie pandemii COVID-19, gdy na bazie tej cząsteczki błyskawicznie tworzono szczepionki przeciwko nowemu wirusowi. Jednak prof. Jacek Jemielity z Uniwersytetu Warszawskiego interesował się tą cząsteczką na długo przed tym, zanim trafiła na pierwsze strony gazet. Jego najsłynniejsza publikacja, z 2003 r., opisuje wynalazek, dzięki któremu mRNA wytwarzane w laboratorium staje się o wiele bardziej wydajne przy produkcji pożądanego białka. Szczepionka na COVID-19 z polskim akcentem W naturze ta cząsteczka, będąca czymś w rodzaju odbitki instrukcji zawartej w komórkowym DNA, jest delikatna i podatna na degradację. Nawet podawana w dużej ilości z zewnątrz jest rozkładana na tyle szybko, że komórki nie zdążają na jej podstawie wyprodukować np. wirusowego antygenu uruchamiającego odpowiedź immunologiczną. Rozwiązaniem jest dołączenie na samym początku produkowanej w laboratorium nici mRNA czegoś w rodzaju „czapeczki”, chroniącej mRNA przed „pożarciem” przez enzymy degradujące i wydłużającej cząsteczce życie. To właśnie wymyślone przez profesora ARCA (Anti-Reverse Cap Analogs) pozwoliły zmodyfikować tę ochronę tak, że – prosto rzecz ujmując – „czapeczkę” dało się zakładać wyłącznie prawidłowo, produkując aktywne mRNA, efektywnie instruujące organelle produkujące białka, by zaczęły czytać instrukcję. W latach 2007–2008 zespołowi prof. Jemielitego udało się jeszcze utwardzić czapeczkę poprzez modyfikacje fosforotiolanowe. Dzięki drobnej zmianie nić RNA z „kapem Jemielitego” żyje w komórce znacznie dłużej i produkuje więcej białek niż naturalny mRNA. Ta technologia pozwoliła firmie BioNTech ekspresowo stworzyć szczepionkę na COVID-19. – Jeśli miałbym powiedzieć, co dziś fascynuje mnie najbardziej, to są to właśnie precyzyjne modyfikacje mRNA. To, że poprzez subtelne zmiany struktury chemicznej można dramatycznie zmieniać jego zachowanie – mówi prof. Jemielity. – Dla mnie mRNA ma w sobie coś magicznego. Fascynujące jest to, że tę biologiczną instrukcję obsługi można projektować i dostarczać organizmowi w kontrolowany sposób. Dzięki temu zamiast podawać gotowy lek, możemy sprawić, by organizm sam go wytworzył – opowiada naukowiec. Na tropie nowych leków Prawdziwym konikiem profesora jest jednak onkologia i szczepionki terapeutyczne projektowane pod konkretnego pacjenta. Z wyciętego guza lekarze pobierają fragment, na podstawie którego konstruuje się genetyczny „odcisk palca” nowotworu. – Możemy analizować mutacje w komórkach raka, identyfikować charakterystyczne dla nich antygeny i projektować mRNA, które uczy układ odpornościowy rozpoznawania tych zmian. W pewnym sensie jest to trening immunologiczny przygotowany specjalnie dla danego chorego – wyjaśnia naukowiec. mRNA z odpowiednim kapem instruuje układ odpornościowy: „To jest rak, naucz się go rozpoznawać i niszczyć”, ale... – Można powiedzieć, że nowotwór uczy się unikać układu odpornościowego i terapii. Stąd klasyczne podejście: jeden lek dla wszystkich pacjentów, często okazuje się niewystarczające – mówi profesor. – Jest wyjątkowo trudnym przeciwnikiem także dlatego, że stale się zmienia. Dlatego ogromnie ważne jest przyspieszenie całego procesu. I właśnie tutaj dokonuje się wielki postęp. Coś, co kilka lat temu trwało miesiącami, dziś można wykonać w kilkanaście dni. Niektóre nasze wynalazki są już wykorzystywane w 14 badaniach klinicznych nad terapiami przeciwnowotworowymi – dodaje badacz. Nie zwalniać tempa Prace prof. Jacka Jemielitego to przykład nauki w najlepszym wydaniu – od czysto teoretycznych badań nad wiązaniami chemicznymi po technologię ratującą miliony ludzi. Dzięki jego odkryciom mRNA przestało być kruchą, niestabilną cząsteczką, a stało się potężnym narzędziem medycyny personalizowanej. Za te osiągnięcia badacza uhonorowano m.in. Nagrodą Naukową Polityki, Nagrodą Gospodarczą Prezydenta RP, Nagrodami Rektora Uniwersytetu Warszawskiego. Był nominowany do Nagrody Europejskiego Wynalazcy przyznawanej przez Europejski Urząd Patentowy. W 2021 r. otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w obszarze nauk chemicznych i o materiałach. Jest też autorem 14 patentów bądź zgłoszeń patentowych.
Jak przygotować się na pandemię? Nie wystarczą same leki i szczepionki
Prof. dr hab. Krzysztof Pyrć z Małopolskiego Centrum Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego to jeden z najbardziej znanych polskich wirusologów i biologów molekularnych. Walczy zarówno z mikrobami, jak i z fake newsami.
Współczesny świat uświadomił nam, że jednym z kluczowych wyzwań dla zdrowia publicznego i globalnej gospodarki są choroby zakaźne – przedmiot zainteresowań prof. Krzysztofa Pyrcia. Zaczął je badać jeszcze jako student, a później jako doktorant na Uniwersytecie Amsterdamskim. Tam opracował nowatorską metodę VIDISCA, służącą do identyfikacji nowych zagrożeń biologicznych. W czasie swojej pracy odkrył i opisał ludzkiego koronawirusa NL63 (HCoV-NL63). Część kariery zawodowej spędził też w USA, pracując nad modelami hodowli tkankowych odzwierciedlających w laboratorium ludzkie ciało. Po powrocie do kraju podjął misję stworzenia od zera Pracowni Wirusologii w Małopolskim Centrum Biotechnologii UJ. Dziś kierowana przezeń jednostka dysponuje jednym z niewielu w Polsce laboratoriów o klasie hermetyczności BSL3+, co umożliwia bezpieczną pracę z patogenami wysokiego ryzyka. Jest też szefem grupy badawczej Virogenetics. Rozpracować wirusy Głównym celem prof. Pyrcia jest poznanie biologii zakażeń wirusowych, ze szczególnym uwzględnieniem patogenów, które stanowią lub w niedalekiej przyszłości będą stanowić zagrożenie dla naszego społeczeństwa, takich jak koronawirusy, flawiwirusy (wirus Zika, denga czy wirus kleszczowego zapalenia mózgu), alfawirusy i wirusy grypy. Badacz próbuje zrozumieć naturę chorób na najbardziej podstawowym poziomie – zakażenia pojedynczych komórek i tkanek. Jego prace opisują mechanizm łączenia się wirusów z naszymi komórkami, wnikania do wnętrza i namnażania. Jako jeden z pierwszych opracował zaawansowane trójwymiarowe hodowle tkankowe, które idealnie odtwarzają naturalne środowisko infekcji. Ma to też znaczenie etyczne i ekologiczne, bo ogranicza eksperymenty z wykorzystaniem zwierząt. Nowe terapie dają nadzieję Choć praca prof. Pyrcia w dużej części odbywa się w laboratoriach, jej efekty mają wymierne przełożenie na zdrowie ludzi i zwierząt. Wyniki jego badań doprowadziły m.in. do opracowania nowych substancji o działaniu terapeutycznym, takich jak remdesiwir i molnupirawir stosowane w leczeniu COVID-19. Warto podkreślić innowacyjne podejście profesora do walki z wirusami. Zamiast projektować cząsteczki celowane w jeden konkretny szczep czy gatunek, jego zespół tworzy rozwiązania bardziej uniwersalne, skuteczne również w przypadku nowych patogenów. Przykładem mogą być ludzkie wirusy układu oddechowego, ale też wirusy zwierzęce. Jego zespół, wspólnie z chemikami opracował substancje polimerowe, które działają jak molekularna tarcza, blokując fizyczną możliwość przyczepienia się patogenu do komórki. Najnowszym przykładem ich wykorzystania jest produkt oparty na opatentowanej cząsteczce PSSNa (poli(4 styrenosulfonian sodu)), która hamuje namnażanie się kocich wirusów. Dorobek publikacyjny profesora obejmuje setki prac w prestiżowych czasopismach (m.in. Nature, Nature Medicine, Science Translational Medicine, Nucleic Acids Research, Science Signaling, PNAS czy Cell Chemical Biology) oraz dziesiątki tysięcy cytowań, które plasują go w gronie 2% najbardziej wpływowych naukowców na świecie. Edukacja i współpraca Nie sposób opisać sylwetki prof. Pyrcia bez wspomnienia jego roli podczas pandemii COVID-19. Jako wybitny specjalista stał się kluczowym doradcą naukowym, pełniąc m.in. funkcję członka zespołu doradczego Komisji Europejskiej, zastępcy przewodniczącego zespołu ds. COVID-19 przy Prezesie PAN, członka zespołu doradczego Prezesa Rady Ministrów oraz Prezydenta. Wszystkie te funkcje pełnił pro publico bono, bez wynagrodzenia. Jego zaangażowanie w walkę z fake newsami oraz popularyzację wiedzy opartej na faktach (EBM) uczyniły go jednym z najbardziej cenionych głosów w debacie publicznej. „Warto w tym miejscu wspomnieć, że mój Zespół został częścią sieci najlepszych europejskich zespołów naukowych w ramach programu Komisji Europejskiej Durable, którego celem jest przygotowanie regionu na przyszłe zagrożenia biologiczne i pandemie” – pisze naukowiec na swojej osobistej stronie. Obecnie jako prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej wspiera rozwój nauki i technologii w Polsce i dba o rozwój rodzimych talentów m.in. poprzez programy stypendiów. Jako członek prezydium komitetu PAN angażuje się w kwestie chorób zakaźnych i problemów zdrowotnych związanych ze zmianami klimatu. Jest też członkiem wielu polskich i międzynarodowych stowarzyszeń naukowych.
Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Jak to możliwe?
Najmłodsza matka na świecie, czyli Lina Medina, dowiedziała się o swojej ciąży, gdy miała zaledwie 5 lat. Jej historia, mimo upływu kolejnych dekad, wciąż wzbudza skrajne emocje.
W tym artykule: Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Jak 5-latka zaszła w ciążę? Lina Medina (nie ma informacji, czy kobieta nadal żyje) to najmłodsza matka na świecie. Jej historią żyły media z całego globu. Peruwianka wiosną 1939 roku powiła swoje pierwsze dziecko. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że miała wtedy zaledwie pięć lat. Po upływie ponad ośmiu dekad sprawa wciąż budzi spore zainteresowanie dziennikarzy, a także rodzi wiele niepokojących pytań i wątpliwości. Jak właściwie do tego doszło, że 5-latka została mamą, a ojciec dziecka po dziś dzień jest nieznany? Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Lina Medina, która została okrzyknięta najmłodszą matką w historii medycyny, w chwili narodzin syna miała dokładnie 5 lat, 7 miesięcy i 21 dni. Chłopiec o imieniu Gerardo (na cześć lekarza prowadzącego) przyszedł na świat 14 maja 1939 roku w wyniku cesarskiego cięcia. Zaledwie miesiąc po tym, jak lekarze potwierdzili ciążę u młodej Peruwianki. Lina Medina urodziła się 27 września 1933 r. jako jedna z dziewięciorga dzieci Victorii Losey i Tiburelo Medina. Pochodziła z Ticrapo w Peru. Pierwszy stanem zdrowia dziewczynki zainteresował się jej ojciec, który zaprowadził córkę do lokalnego szamana. Na miejscu stwierdzono, że 5-latka ma guza i pilnie potrzebuje fachowej pomocy medycznej. W pobliskiej klinice okazało się jednak – ku ogromnemu zdziwieniu wszystkich – że Lina jest w zaawansowanej ciąży. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/006917ebe9497620de87161ffc2eb586585365fb-f4fab02.webp Najmłodsza matka na świecie trafiła pod opiekę doktora Gerardo Lozady w połowie kwietnia, a już w maju nastąpiło szczęśliwe rozwiązanie. Oznacza to, że dziewczynka zaszła w ciążę, mając zaledwie 4 lata i 10 miesięcy. Nad przebiegiem porodu czuwali również dr Rolando Colareta i dr Busalleu. Chłopiec w chwili narodzin ważył 2,7 kg. Gerardo dowiedział się, że jego Lina jest jego mamą, a nie siostrą, dopiero w wieku 10 lat. Wcześniej opiekę nad nim sprawili rodzice nieletniej. Syn Mediny zmarł w 1979 r. w wieku 40 lat na skutek rzadkiej choroby szpiku kostnego. Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Wszystkie dowody wskazują na to, że Lina Medina padła ofiarą gwałtu. Domniemywa się, że sprawcą i ojcem dziecka był wujek lub jeden z braci nieletniej. Oskarżony w sprawie został także jej ojciec, Tiburelo Medina, który trafił za kraty. Ostatecznie został uniewinniony i wypuszczony na wolność, a sprawę umorzono. Najmłodsza matka świata nigdy nie odniosła się do traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. W 2002 roku odmówiła wywiadu agencji Reuters – podaje Wikipedia. Mimo trudnej przeszłości i śmierci syna, Lina Medina ułożyła sobie życie na nowo. Wyszła za mąż, a owocem tego związku był drugi syn, który przyszedł na świat w 1972 roku. Kobieta pracowała jako sekretarka w tej samej klinice, gdzie odbierano jej pierwszy poród. W 2002 roku światło dzienne ujrzała książka autorstwa Jose Sandovala, poświęcona historii najmłodszej matki na Ziemi. Czytamy w niej między innymi, że nieletnie rodzicielki, takie jak Lina Medina, są w Peru skazane na ubóstwo. Tymczasem „w każdym innym kraju byłyby przedmiotem szczególnej troski”. Jak 5-latka zaszła w ciążę? Jak to możliwe, że 5-latka zaszła w ciążę? To pytanie z pewnością zadaje sobie wielu z nas. Lina Medina najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, który dotyczy dziewczynek przed 8. rokiem życia i chłopców przed 9. rokiem życia. Objawy to między innymi powiększone gruczoły piersiowe czy owłosienie łonowe i pod pachami. Niektóre źródła podają, że Peruwianka zaczęła regularnie miesiączkować, zanim skończyła trzy lata. Pierwsze krwawienie miało pojawić się już w ósmym miesiącu życia. Przypomnijmy, że za najstarszą matkę na świecie uznawana jest Dawn Brooke, która urodziła syna – w wyniku naturalnego poczęcia – mając 59 lat. Natomiast Hiszpanka María del Carmen Bousada de Lara, dzięki metodzie in vitro, została mamą w wieku 67 lat. Ciekawa jest także historia nieznanej z imienia rosyjskiej chłopki, która dzierży tytuł „najbardziej płodnej matki świata”. Kobieta dała życie 69 (!) dzieciom. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Po co ci te emocje? Niektóre z nich potrafią być zaraźliwe
Prof. dr. hab. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN bada, jak mózg rozpoznaje i przetwarza emocje w kontekście społecznym. Analizuje m.in. zjawisko „zarażenia emocjonalnego” – czyli przenoszenia emocji między osobnikami.
Jednym z kluczowych kierunków badań we współczesnej neurobiologii jest zrozumienie procesów, za pomocą których mózg przetwarza i przekazuje stany emocjonalne. Właśnie w tym obszarze działa naukowo prof. dr hab. Ewelina Knapska, szefowa Pracowni Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie. To jej zawdzięczamy lepsze zrozumienie ewolucyjnych mechanizmów stojących za zdolnością do rozpoznawania i współodczuwania emocji, za które w 2025 roku została uhonorowana Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) w dziedzinie nauk o życiu i o Ziemi. Siedlisko emocji w mózgu Wcześniej sądzono, że zdolność ta rozwinęła się głównie jako mechanizm wspierający opiekę nad potomstwem. Badania prof. Knapskiej i jej zespołu zweryfikowały to podejście. Dzięki nim wiemy, że tzw. emocjonalne zarażanie, np. strachem lub radością, pełni przede wszystkim funkcję informacyjną, która ułatwia osobnikom przetrwanie w niesprzyjających warunkach lub w obliczu zagrożenia. Do tego może być ono przekazywane nie tylko między osobnikami jednego gatunku, ale też międzygatunkowo. Dzięki pracy zespołu prof. Knapskiej poznaliśmy konkretne struktury w mózgu odpowiedzialne za te zachowania. Badania wykazały, że kluczową rolę odgrywają ciało migdałowate oraz zachodzące w nim procesy plastyczności neuronalnej, które umożliwiają adaptację mózgu do doświadczeń i uczenie się na podstawie informacji społecznych lub nagrody. Szczególnie interesujące okazały się badania na myszach z objawami przypominającymi depresję – przywrócenie prawidłowej plastyczności neuronalnej prowadziło u nich do odzyskania zdolności uczenia się motywowanego nagrodą. Od badań na myszach do terapii dla ludzi Choć obiektami jej badań były gryzonie, dokładne opisanie mechanizmów odpowiedzialnych za społeczny transfer emocji może posłużyć do projektowania nowych form terapii dla ludzi. Dotyczy to w szczególności wsparcia osób ze spektrum autyzmu oraz opracowywania metod leczenia depresji, fobii społecznych czy zespołu stresu pourazowego (PTSD). Odkrycia te pokazują, że zachowania emocjonalne człowieka opierają się na ewolucyjnie starych i uniwersalnych mechanizmach neurobiologicznych. Badania prof. Eweliny Knapskiej otwierają nowe horyzonty w neuronauce emocji, a więc dziedzinie, która próbuje odpowiedzieć na pytania, jak mózg rozumie i reaguje na emocje innych oraz jak na przekazywanie emocji wpływają różne zaburzenia i choroby mózgu. Najnowsze badania zespołu prof. Knapskiej koncentrują się na biologicznych podstawach towarzyskości i relacji społecznych. – Próbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedni z łatwością nawiązują kontakty i poszukują bliskości, podczas gdy inni wybierają dystans i samotność – mówi naukowczyni. – Analizujemy przy tym, w jaki sposób mózg przetwarza sygnały społeczne oraz dlaczego różne osobniki odmiennie reagują na obecność innych – dodaje. W centrum tych badań znajdują się struktury odpowiedzialne za emocje, motywację i relacje społeczne – m.in. ciało migdałowate, pole brzusznej nakrywki, kora przedczołowa czy zakręt obręczy. To właśnie tam powstają reakcje związane z lękiem, przywiązaniem, nagrodą i potrzebą kontaktu. Aby zajrzeć do „społecznego mózgu”, badacze wykorzystują nowoczesne technologie pozwalające obserwować aktywność pojedynczych neuronów i analizować zachowania zwierząt w sytuacjach społecznych. Dzięki temu mogą śledzić, jak zmienia się aktywność mózgu podczas kontaktów społecznych oraz które sieci neuronalne odpowiadają za unikanie lub poszukiwanie relacji. Niezależnie od badań nad społecznym przekazywaniem emocji zespół prof. Knapskiej rozwija również projekty dotyczące możliwości modulowania aktywności mózgu poprzez mechanizmy plastyczności neuronalnej, czyli zdolności neuronów do przebudowy własnych połączeń. – Badania te prowadzimy zarówno na modelach zwierzęcych, jak i z udziałem ludzi, co pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób mózg adaptuje się do doświadczeń i reaguje na bodźce emocjonalne – wyjaśnia prof. Knapska. Szczególną uwagę badacze poświęcają ciału migdałowatemu – strukturze odgrywającej kluczową rolę w regulacji lęku, motywacji i reakcji emocjonalnych. W przyszłości wyniki tych badań mogą przyczynić się do opracowania nowych metod leczenia depresji, zaburzeń lękowych oraz problemów związanych z funkcjonowaniem społecznym.
Uznany reżyser Werner Herzog rusza na koniec świata. „Sny o słoniach” zabierają w podróż do krainy mitycznych stworzeń
Szaleni podróżnicy są częstymi bohaterami filmów Wernera Herzoga. Tym razem wizjoner kina połączył siły z National Geographic, aby zabrać widzów w poruszającą ekspedycję do serca Afryki. Efektem tej podróży jest dokument „Sny o słoniach” – głęboka opowieść o pasji, która ociera się o obsesję, oraz o cenie, którą płacimy za próbę oswojenia tego, co nieokiełznane. Tajemnicze wielkie słonie-duchy są tylko pretekstem do refleksji nad człowieczeństwem.
Oficjalna premiera kinowa „Snów o słoniach” zaplanowana jest na 12 czerwca, ale obraz już można było obejrzeć w ramach 23. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. A zdecydowanie warto to zrobić, bo Herzog jak zwykle – choćby poprzez tajemnicze słonie-duchy – rozpościera opowieść o nas samych. Słonie-duchy i wyprawa na koniec świata W filmie „Sny o słoniach” Herzog podąża śladami dr. Steve’a Boyesa. Ten uznany biolog i naukowiec spędził lata na tropieniu gigantycznych słoni, nazywanych przez lokalne społeczności duchami. Impulsem do rozpoczęcia tej niebezpiecznej misji stał się widok dalekiego krewniaka tych zwierząt, którego ciało zostało wystawione jako myśliwskie trofeum w jednym z muzeów w Waszyngtonie. Kamera towarzyszy Boyesowi podczas ekspedycji do Angoli, na dziewicze, niezamieszkane tereny o powierzchni porównywalnej do obszaru całej Anglii. Miejscowi nazywają te rejony „końcem świata” – to jedno z ostatnich miejsc na Ziemi, w którym przyroda nie została skażona ludzką działalnością. – Świat objawia się tym, którzy podróżują pieszo – mówi w wywiadzie z National Geographic Werner Herzog. Ekosystem Angoli odcięty przez pola minowe Region ten, obejmujący dorzecze Okawango, przez dekady krwawej wojny domowej w Angoli był odcięty od świata przez pola minowe. Paradoksalnie to właśnie ta izolacja uchroniła unikalny ekosystem i pozwoliła przetrwać populacjom migrujących słoni, które nauczyły się omijać niebezpieczeństwa, stając się dla ludzi niemal nieuchwytnymi zjawami. Herzog nie tylko rejestruje trudy wyprawy naukowej, ale przede wszystkim dokumentuje ludzkie marzenia i obsesje. Zadaje przy tym fundamentalne pytanie: czy dla dobra planety nie byłoby lepiej, gdyby te majestatyczne stworzenia pozostały poza zasięgiem człowieka, egzystując wyłącznie jako tytułowe duchy w naszych snach? View oEmbed on the source website Werner Herzog i jego bohaterowie o krok od szaleństwa Wybór tematu nie jest zaskoczeniem dla nikogo, kto zna dotychczasową twórczość legendarnego niemieckiego reżysera (nagrodzonego między innymi Złotym Lwem za całokształt twórczości). Werner Herzog od dekad fascynuje się postaciami, które rzucają wyzwanie siłom natury lub zatracają się w swoich wizjach. Jego filmowi bohaterowie – od szalonych konkwistadorów po wizjonerskich naukowców i samotnych podróżników – zawsze balansują na granicy normy i całkowitego oddania pasji. W „Snach o słoniach” reżyser odnajduje w osobie dr. Boyesa idealne odzwierciedlenie tego archetypu. Herzog rezygnuje z klasycznego, chłodnego reportażu przyrodniczego. Zamiast tego, przy użyciu charakterystycznych dla siebie hipnotyzujących kadrów i filozoficznego komentarza, tworzy głęboką opowieść psychologiczną o ludzkiej potrzebie obcowania z absolutną dzikością oraz o wewnętrznym przymusie eksploracji, który potrafi całkowicie zdominować życie. Święto kina dokumentalnego pod znakiem „poszukiwań” Zanim film trafi do szerokiej dystrybucji kinowej, polscy widzowie mieli niepowtarzalną okazję zobaczyć go podczas 23. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Tegoroczne hasło imprezy – „Poszukiwania” – idealnie współgra z najnowszym dziełem Herzoga. MDAG to obecnie największy festiwal filmowy w Polsce i druga najważniejsza impreza poświęcona kinu dokumentalnemu w Europie (w poprzednim roku zgromadziła rekordową liczbę ponad 181 tysięcy widzów). Po zakończeniu seansów na dużym ekranie (stacjonarna edycja festiwalu zakończyła się 17 maja 2026 roku), festiwal przeniósł się do przestrzeni wirtualnej. Od 19 maja do 1 czerwca trwa część online na platformie mdag.pl, gdzie po zakupieniu e-biletu można obejrzeć wybrane tytuły. Na „Sny o słoniach” trzeba jednak poczekać na premierę kinową, która odbędzie się 12 czerwca 2026 roku. Patronem medialnym festiwalu jest National Geographic Polska, z czego jesteśmy niezwykle dumni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska. Naukowcy byli zaskoczeni
Przez wieki wyobrażano ją sobie jako delikatną średniowieczną monarchinię z idealizowanych obrazów. Tymczasem badania szczątków Jadwigi Andegaweńskiej pokazują zupełnie inny obraz – była wyjątkowo wysoka, miała jasne włosy i rysy twarzy odbiegające od późniejszych artystycznych wizji. Naukowcy spróbowali odtworzyć, jak naprawdę mogła wyglądać jedna z najbardziej fascynujących królowych w historii Polski.
Spis treści: Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Jadwiga była trzecią i najmłodszą córką władcy Węgier Ludwika Andegaweńskiego i Elżbiety Bośniaczki. Wedle ostatnich badań urodziła się na pewno w 1374 roku, acz data dzienna jest ciągle dyskusyjna. Początkowo ojciec przeznaczał ja na tron wiedeński, gdzie miała rządzić u boku Wilhelma Habsburga. Ich zaręczyny – sponsalia de futuro – odbyły się w Hainbergu w 1378 roku, ale do dopełnienia małżeństwa czekano na dojście obojga dzieci do pełnoletności. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku matka Jadwigi, wbrew wcześniejszym układom z panami polskimi, starszą córkę, Marię, ukoronowała na króla Węgier. Po dwóch latach pertraktacji z Koroną, młodszą zmusiła do objęcia tronu w Polsce. Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Przybycie Jadwigi do Polski w 1384 roku zostało okupione kilkumiesięczną wojną domową. Nie wszyscy bowiem akceptowali osobę Andegawenki na tronie. Ostateczne 16 października 10-letnia, więc – zgodnie z prawem – niepełnoletnia jeszcze Jadwiga, została koronowana na króla Polski. W tzw. międzyczasie panowie polscy rozpoczęli negocjacje z wielkim księciem litewskim Jagiełłą, w kwestii poślubienia przez niego Jadwigi. Wszystko to było toczone poza plecami Andegawenki, która była przekonana o tym, że poślubi Habsburga. Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Sami zainteresowani – kiedy okazało się, że w 1385 roku Jagiełło rozpoczął oficjalne starania o rękę Jadwigi – postanowili doprowadzić do dopełnienia zawartego wcześniej mariażu, czyli konsumpcji małżeństwa. Pomimo przybycia Wilhelma do Krakowa panowie polscy udaremnili tajne spotkanie Jadwigi z Habsburgiem. Książę austriacki został zmuszony do opuszczenia Krakowa. W tym samym czasie trwały przygotowania do ślubu z Jagiełłą. Ponieważ nie było jeszcze portretów, Jadwiga wysłała do wielkiego księcia swojego zaufanego dworzanina – Zawiszę Oleśnickiego, aby przyjrzał się jej przyszłemu mężowi i przekazał jej prawdziwy, nie lukrowany obraz tegoż. Wedle przekazu Jana Długosza, Jagiełło miał przejrzeć misję Zawiszy i zaprosił go do łaźni, aby mógł mu się dokładnie przyjrzeć. Do ślubu doszło w lutym 1386 roku. Habsburgowie jednak nie pogodzili się z utratą korony polskiej. Wytoczyli proces kanoniczny parze królewskiej, który został jednak oddalony przez papieża. Na początku 1387 roku panowie polscy wykorzystali pochodzenie Jadwigi, aby odebrać z rąk węgierskich Ruś Czerwoną. Ta zgodnie z układami Ludwika Węgierskiego i Kazimierza Wielkiego powinna być w rękach polskich. Andegawence na czele wojsk nie sprzeciwił się prawie żaden z urzędników węgierskich i praktycznie bezkrwawo udało się przejąć tę ziemię. Jadwiga angażowała się w kwestie polityczne – w 1393 roku zaangażowała się w zażegnanie sporu pomiędzy wielkim księciem litewskim Witoldem, a bratem Jagiełły Skirgiełłą. W 1397 próbowała pokojowo rozwiązać spór z zakonem krzyżackim, spotykając się z wielkim mistrzem Konradem von Jungingenem. Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Andegawenka podjęła próbę fundacji bursy w Pradze dla studentów z Litwy. Przede wszystkim jednak rozpoczęła u boku męża starania o reaktywację uniwersytetu w Krakowie, na co uzyskano zgodę papieża w 1397 roku. Sama Jadwiga bardzo interesowała się światem nauki, muzyki, sztuki. Dl niej rozpoczęto sporządzanie „Psałterza Floriańskiego” – trójjęzycznego dzieła, którego otrzymania już nie doczekała. Dostała także dzieło czeskiego teologa Henryka Bitterfelda „De contemplacione et vita activa”, które wywarło na nią wielki wpływ. Królowa była fundatorką lub współfundatorką kościoła karmelitów na Piasku pod Krakowem i klasztoru benedyktynów słowiańskich na Kleparzu. Dotowała cystersów w Koprzywnicy i wielkopolskim Lądzie, dominikanów w Sandomierzu i szereg kościołów, klasztorów i szpitali. Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jej małżeństwo z Władysławem Jagiełłą nie było jednak udane, choć nie było między nimi wielkiej różnicy wieku – najpewniej około 12 lat. Jednakże różnice kultur, temperamentu i charakteru powodowały, że para królewska spotykała się bardzo rzadko, co zresztą przełożyło się na bardzo późną ciążę królowej. Dopiero we wrześniu 1398 roku królowa zaszła w ciążę, o czym informuje nas jej horoskop, wystawiony przez jej spowiednika Jana Szczeknę. Astrolog pomylił się jednak typując syna, co – po narodzinach córki, Elżbiety Bonifacji, zaznaczył na marginesie horoskopu. Niestety, ciężki poród, spowodowany najpewniej szczupłą, wręcz męską budową ciała królowej, przyczynił się do szybkiej śmierci córeczki oraz władczyni. Córkę zdążono jeszcze ochrzcić imionami jej matki i papieża, który został jednym z wielu ojców chrzestnych. Matce do śmierci nie powiedziano jednak o zgonie królewny. Jadwiga nie przeżyła długo córki, zmarła 17 lipca 1399 roku. Pochowano ją w katedrze krakowskiej przy głównym ołtarzu. W XX wieku przeniesiono ją do okazałego sarkofagu, sporządzonego na początku tego wieku przez Antoniego Madeyskiego. Władczyni jednak już tam nie ma. W XXI wieku przeniesiono jej szczątki pod tzw. Czarny Krzyż, który – wedle tradycji – Jadwiga miała przywieźć ze sobą z Budy. Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Podczas przenosin szczątków Jadwigi dokonano także badań. Dzięki nim wiemy, że królowa była dosyć wysoka jak na ówczesne czasy. Pomiary kości jej ciała dały średni wynik około 173–175 wzrostu. Miała szczupła budowę ciała, co – być może – przyczyniło się do ciężkiego porodu i śmierci władczyni i jej córki. Miała regularne rysy twarzy i była blondynką, bowiem zachowały się jej włosy wplecione w materię sukni grobowej. Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Nowy wizerunek Jadwigi Andegawenki powstał w ramach projektu Nowy Poczet Jagiellonów, realizowanego przez National Geographic Polska. W jego ramach zespół ekspertów opracował od nowa wizerunki dziesięciorga Jagiellonów. Pomysłodawcą przedsięwzięcia jest redaktor naczelny National Geographic Polska Łukasz Załuski. Od strony naukowej nad projektem czuwała historyk prof. Bożena Czwojdrak. Za realizację graficzną odpowiadał Marcin Bondarowicz. Wspierał go przy tym zadaniu Mateusz Doroszko – specjalista AI z firmy AI REV. Dowiedz się więcej o projekcie Nowy Poczet Jagiellonów. Źródło: Uniwersytet Śląski, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Król i królowa Himalajów biją kolejne rekordy. On wszedł na Mount Everest 32 razy, ona – 11
W ciągu zaledwie jednego dnia dwoje nepalskich wspinaczy udowodniło, że dla narodu Szerpów Himalaje są domem, po którym poruszają się z niezrównaną wytrzymałością. Kami Rita Sherpa oraz Lhakpa Sherpa pobili światowe rekordy w liczbie wejść na Mount Everest.
Niedziela, 17 maja 2026 roku, na zawsze zapisze się w historii światowego himalaizmu. 56-letni Kami Rita Sherpa oraz 52-letnia Lhakpa Sherpa pobili dwa światowe rekordy, zdobywając szczyt Mount Everestu odpowiednio 32 i 11 razy. Osiągnięcia Szerpów po raz kolejny mogą zawstydzić zachodnich himalaistów. Jeden dzień, dwa rekordy Kami Rita Sherpa po raz 32. stanął na szczycie Mount Everestu, bijąc swój własny rekord ustanowiony zaledwie rok wcześniej. Jego kariera, trwająca nieprzerwanie od 1994 roku, jest świadectwem niespotykanej formy. Z wyjątkiem lat, gdy wyprawy były niemożliwe, Kami Rita zdobywa szczyt najwyższej góry świata niemal co roku. Jest jednym z najbardziej doświadczonych przewodników na świecie. Tego samego dnia swój historyczny sukces świętowała Lhakpa Sherpa, znana jako „Królowa Gór”. 52-latka stanęła na wierzchołku Everestu jedenasty raz, po raz kolejny podbijając własny rekord świata w liczbie wejść wśród kobiet. Lhakpa, która po raz pierwszy zdobyła szczyt w 2000 roku, udowodniła swoją wielkość nie tylko na Evereście, ale i na K2. Jej niezwykłe życie w 2023 uwieczniono w filmie dokumentalnym Netflixa „Lhakpa Sherpa: Królowa gór”. Mimo, że kolejne rekordy to ich osobiste osiągnięcia, oboje podziękowali innym Szerpom za zbiorowy wysiłek, jakim jest wspinaczka w Himalajach. „Każdy szczyt to nie tylko osobisty sukces, ale także hołd dla wszystkich ciężko pracujących Szerpów i wspinaczy, dzięki którym te wyprawy kończą się sukcesem i są bezpieczne” – napisał Kami Rita Sherpa w mediach społecznościowych. „Dziękuję Wam wszystkim za wsparcie i zachętę! Nie dokonałbym tego bez Was wszystkich. Dziękuję w szczególności Szerpom, którzy wszystko przygotowali. Oni są prawdziwymi bohaterami.” – napisała Lhakpa Sherpa. Szerpowie: genetyczny fenomen gór wysokich Szerpowie to tybetańska grupa etniczna. Jej nazwa shar pa dosłownie oznacza „ludzi wschodu”, co nawiązuje do ich migracji z tybetańskiego regionu Kham do Nepalu około XIII–XIV wieku. Żyjąc w wysokogórskich dolinach, takich jak Solukhumbu, na wysokościach od 3000 do 6000 m n.p.m., przez wieki przystosowali się do życia na dużej wysokości. Badania genetyczne wykazały u nich obecność ponad 30 specyficznych wariantów genów, w tym genu EPAS1, który pozwala na niezwykle wydajne wykorzystanie tlenu przy niskim ciśnieniu. Szerpowie wyznają buddyzm tybetański szkoły Nyingma i wierzą, że góry są zamieszkiwane przez bóstwa i demony, które należy udobruchać przed wspinaczką. Mount Everest, nazywany przez nich „Matką Świata”, jest otoczony głęboką czcią, a praca przewodnika to dla wielu nie tylko zawód, ale i forma duchowego obcowania z naturą. Choć termin „szerpa” stał się w językach zachodnich synonimem górskiego tragarza, dla samych Nepalczyków to przede wszystkim dumne określenie narodu, który z rolników i hodowców jaków stał się elitarną grupą przewodników, bez których współczesny himalaizm byłby niemożliwy. Osiągnięcia Szerpów w Himalajach Oprócz najnowszych rekordów, Szerpowie zapisali się w historii himalaizmu licznymi przełomowymi osiągnięciami. Oto najważniejsze z nich: Pierwsze wejście na Mount Everest: 29 maja 1953 roku Tenzing Norgay, wraz z Edmundem Hillarym, jako pierwsi ludzie w historii stanęli na szczycie najwyższej góry świata. Pierwsze zimowe wejście na K2: 16 stycznia 2021 roku grupa Nepalczyków dokonała historycznego, pierwszego zimowego wejścia na K2 – ostatni ośmiotysięcznik niezdobyty wcześniej o tej porze roku. W zespole znajdowało się dziewięciu Szerpów (w tym m.in. Mingma Gyalje Sherpa) oraz jeden Gurkha, Nirmal Purja. Wcześniejszymi wielokrotnymi rekordzistami w liczbie wejść na Everest byli również Apa Sherpa, Lhakpa Tenzing oraz Phurba Tashi, którzy wielokrotnie przesuwali granice wytrzymałości, osiągając pułap 21 wejść. Źródła: Reuters, Gripped Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Stanisław Szukalski i „Rogate Serce” – prawdziwy enfant terrible polskiej historii sztuki
Stanisław Szukalski był charyzmatycznym polskim artystą, który większość życia spędził w USA. Jego radykalne poglądy i konflikty z krytykami sztuki sprawiły, że wielu współczesnych traktowało go bardziej jako buntownika niż artystę. Z drugiej strony, nawet najbardziej zagorzali wrogowie nie wątpili w jego talent. W rezultacie dorobek jednego z najważniejszych polskich artystów modernistycznych pozostaje w dużej mierze nieznany.
Spis treści: Nastolatek w Akademii Sztuk Pięknych Szukalski, artysta totalny Rogate Serce Bombardowanie Warszawy Zermatyzm Stanisław Szukalski urodził się w Warcie, nieopodal Sieradza w 1893 jako drugie dziecko Dionizego Szukalskiego i Konstancji z Sadowskich. Ojciec artysty, zawodowo pracujący jako kowal, a przede wszystkim obieżyświat, heretyk i uczestnik wojen burskich w Afryce Południowej, wyemigrował do USA w nadziei na zarobek umożliwiający utrzymanie rodziny. Stanisław wraz z matką dołączyli do niego, gdy chłopiec miał 12 lat. Nastolatek w Akademii Sztuk Pięknych W tamtych czasach Chicago było ważnym ośrodkiem amerykańskiej sztuki. Stanisław przejawiał talent artystyczny od najmłodszych lat. Był na tyle utalentowany, że trafił do Art Institute of Chicago. Od początku wyróżniał się łatwością tworzenia i niezwykle precyzyjnym warsztatem. Tam odnalazł go Antoni Popiel, rzeźbiarz i profesor, który przekonał rodziców Stanisława, by wyrazili zgodę na pobyt syna w Krakowie i uczęszczanie do słynnej krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Chociaż wykładowcy ASP byli bez wątpienia przychylni młodzikowi, on sam szybko zaczął pokazywać swoją rogatą duszę. Ponoć gdy rzeźbiarz Konstatny Laszczka chciał sprawdzić talent chłopca i polecił mu wyrzeźbić postać pozującej modelki, Szukalski wyrzeźbił tylko jej kolano. Jednak zrobił to tak dobrze, że Laszczka, doświadczony wykładowca, zgodził się przyjąć go na studia. Jego edukacja nie trwała długo, a relacje z wykładowcami były napięte. Po trzech latach Szukalski wrócił do Chicago i rozpoczął najważniejszy okres swojej twórczości, który trwał do 1939 roku. W tym czasie opublikował dwie duże monografie: „The Work of Szukalski” (1923) oraz „Projects in Design” (1929). W 1925 roku wziął udział w Międzynarodowej Wystawie Nowoczesnych Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu, gdzie otrzymał Grand Prix, dyplom honorowy oraz złoty medal. Jego osobowość, twórczość oraz skrajnie antyinstytucjonalne i indywidualistyczne poglądy miały znaczący wpływ na życie artystyczne Chicago. Szukalski, artysta totalny Stanisław Szukalski parał się rzeźbą, malarstwem, rysunkiem oraz teoriami naukowymi. Mieszkał zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Polsce. Jednak tak naprawdę czuł się obywatelem świata, a jednocześnie patriotą bez ojczyzny. Był modernistą, na którego wpływ wywarli Auguste Rodin oraz Michał Anioł. Jego styl można interpretować jako połączenie elementów mitologicznych i erotycznych z domieszką surrealizmu. W początkowych latach inspirował się nowoczesnością „Młodej Polski”, natomiast później fascynowała go sztuka starożytnych cywilizacji, zwłaszcza kultura Mezoameryki. W jego pracach dominuje często zdeformowane i traktowane fragmentarycznie ludzkie ciało. Szukalski przejawiał niezwykłą zdolność łączenia stylów różnych epok i kultur. Na przykład zestawiał sztukę rdzennych mieszkańców Ameryki z elementami słowiańskimi. Choć jego sztuka wydawała się kosmopolityczna, nieustannie dążył do stworzenia nowej formy sztuki polskiej. Aby tego dokonać, powołał grupę artystyczną „Rogate Serce”. Powstała w 1929 roku w ramach spotkań towarzyszących wystawie Szukalskiego w Pałacu Sztuki w Krakowie. Rogate Serce Stanisław Szukalski wyznawał romantyczną ideę mówiącą, że jeden człowiek może reprezentować naród. Oczywiście to siebie widział w roli narodowego geniusza. Wokół niego zgromadziła się grupa artystów poszukujących inspiracji w kulturze dawnych ziem słowiańskich. Mottem grupy było: „Miłość, walka”. Grupa działała przez siedem lat, organizując liczne wystawy w całej Polsce oraz publikując artykuły w czasopismach i własnym periodyku „KRAK”. W tym czasie do głosu doszedł silny antysemityzm i antykatolicyzm Szukalskiego i jego podopiecznych. Twierdził, że ci, którzy nie podziwiają jego twórczości, są Żydami. W latach 30. Polska nadal była krajem silnie związanym z tradycyjnym katolicyzmem. Szukalski uważał katolików za niewolników. Według niego tylko osoby niereligijne były prawdziwymi Polakami i patriotami. Jego biograf, Lechosław Lameński, twierdził również, że w tym okresie zaczął wykazywać objawy schizofrenii, które miały go prześladować przez całe życie. Nacjonalizm Szukalskiego dobrze widać w rzeźbie z 1932 roku zatytułowanej „Remussolini”, stworzonej dla Benito Mussoliniego. Inspiracją dla dzieła była rzymska wilczyca kapitolińska, jednak artysta zastąpił ją postacią Mussoliniego ukazanego jako połączenie człowieka i zwierzęcia. Hybryda ta wykonuje charakterystyczny faszystowski gest. W ten sposób artysta przekształcił wizerunek bohaterskiego Duce w figurę przypominającą matkę karmiącą potomstwo. Bombardowanie Warszawy Około 1935 roku powrócił do Polski, gdzie otrzymał od władz pracownię. W tym okresie stworzył między innymi rzeźbę Bolesława Chrobrego oraz Pomnik Górnika. W przedstawieniu króla ukazał scenę zabójstwa biskupa, wyraźnie akcentując swoje antykatolickie przekonania. Kres tym poglądom przyniosła druga wojna światowa. Bombardowanie Warszawy doprowadziło do zniszczenia jednej trzeciej miasta, w tym pracowni artysty. Cały jego dorobek został zniszczony, a on sam przez dwa dni pozostawał uwięziony pod ruinami. Po tym doświadczeniu wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Trafił tam bez swoich dzieł i bez środków do życia. Jego ostatnie dzieło, wykonane w 1979 roku, zatytułowane „Katyń – ostatni oddech”, nawiązuje do zbrodni katyńskiej. Rzeźba przedstawia brutalne egzekucje polskich oficerów i przedstawicieli inteligencji dokonane przez Sowietów. Artysta zawarł w niej swój gniew wobec doświadczeń wojennych, a także wyraźną niechęć wobec komunizmu i silne przywiązanie do własnego narodu. Zermatyzm W 1940 roku osiadł w Los Angeles i żył w skromnych warunkach. Pod koniec życia stworzył pseudonaukową teorię „Zermatyzmu”, nazwaną od szwajcarskiego miasta Zermatt. Według niej ludzkość wywodzi się z Wyspy Wielkanocnej oraz była kontrolowana przez hybrydy ludzi i „yeti”. Teoria ta nie ma żadnych podstaw naukowych. Szukalski analizował sztukę pierwotną różnych kultur, próbując rozszyfrować język symboli. Napisał ponad 40 tomów poświęconych pochodzeniu ludzkości i języka. Podczas pobytu w Kalifornii Szukalski zaprzyjaźnił się z ojcem Leonardo DiCaprio. Sam Leonardo traktował go jak dziadka. W 2018 roku sfinansował film „Struggle: The Life and Lost Art of Stanisław Szukalski” i stał się kolekcjonerem jego dzieł. Szukalski zmarł w 1987 roku w Los Angeles, a jego prochy rozsypano na Wyspie Wielkanocnej. Łącznie stworzył 174 rzeźby oraz setki obrazów i rysunków, z których większość nie przetrwała, a część ocalałych prac trafiła do kolekcji w USA. Film o Stanisławie Szukalskim można znaleźć w serwisie Netflix. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Stefan Wyszyński był obrońcą Kościoła i narodu. Dla Polaków stał się symbolem oporu
Stefan Wyszyński w czasach komunistycznego zniewolenia dla narodu polskiego był najwyższym autorytetem zarówno moralnym, jak i społecznym. Niezłomny obrońca praw Kościoła katolickiego, który nie obawiał się powiedzieć „non possumus” stalinowskiemu reżimowi, przy tym był także pragmatycznym politykiem, który w imię ocalenia narodu przed rozlewem krwi nie wahał się zawierać ryzykownych porozumień z komunistami. Przyjrzyjmy się nieco bliżej prymasowi tysiąclecia – osobie, która łączyła w sobie pozornie sprzeczne cechy.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Droga do kapłaństwa Między ołtarzem a nauką społeczną Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim W starciu z komunistycznym reżimem Ostatnie lata życia Stefan Wyszyński pozostawił po sobie Polskę inną, niż ją zastał w 1948 roku. Przez systematyczną pracę duszpasterską i nieustępliwość wobec reżimu, ocalił tożsamość narodową i religijną Polaków. Jego program „ABC Społecznej Krucjaty Miłości” – wzywający do szacunku dla każdego człowieka, życzliwości i przebaczenia – pozostaje testamentem, który wykracza poza ramy religijne, stanowiąc propozycję etyczną dla każdego społeczeństwa. Dzieciństwo w cieniu zaborów, traum i wojny Stefan Wyszyński urodził się 3 sierpnia 1901 roku w Zuzeli nad Bugiem – miejscu, gdzie w nadbużańskim krajobrazie Mazowsze łączyło się z Podlasiem. Rozdarta między zaborcami Polska istniała wówczas jedynie w sferze ducha i kultury, a Zuzela znajdowała się pod rosyjską jurysdykcją. Rodzina Wyszyńskich była głęboko zakorzeniona w tradycji katolickiej i patriotycznej. Jego ojciec, Stanisław, pełnił funkcję organisty i parafialnego pisarza. Dzięki temu wśród ówczesnej społeczności wiejskiej cieszył się niemałym prestiżem. To właśnie on był pierwszym nauczycielem Stefana, potajemnie przekazującym mu wiedzę o polskiej historii i geografii, która w oficjalnych rosyjskich szkołach była surowo zakazana. Dzieciństwo przyszłego prymasa nie miało wiele wspólnego z sielanką. Gdy Wyszyński miał 10 lat, zmarła jego matka, Julianna z Karpów. To właśnie to wydarzenie pchnęło go w stronę maryjności, która stała się centralnym punktem jego późniejszej posługi. Jak sam wspominał, szukał matki, która nigdy nie umiera, odnajdując ją w wizerunku Matki Bożej Jasnogórskiej. Droga do kapłaństwa Edukacja Stefana Wyszyńskiego była naznaczona trudnościami systemowymi i osobistymi buntami. Po usunięciu ze szkoły w Andrzejewie za dyskusję z nauczycielem kontynuował naukę w Warszawie, w prestiżowym gimnazjum Wojciecha Górskiego. Ten etap jego życia został przerwany wybuchem I wojny światowej. Musiał wrócić w rodzinne strony i ostatecznie ukończył szkołę handlową w Łomży. Jego droga do kapłaństwa rozpoczęła się we Włocławku, w seminarium niższym im. Piusa X, a następnie w wyższym seminarium duchownym. W 1924 roku Wyszyński zachorował. Jego stan był na tyle poważny, że nie mógł przyjąć święceń kapłańskich wraz ze swoim rocznikiem. Dopiero 3 sierpnia, w dniu swoich 23 urodzin, przyjął sakrament kapłaństwa z rąk biskupa Wojciecha Owczarka w bocznej kaplicy katedry włocławskiej. Fakt, że przeżył i mógł celebrować swoją pierwszą mszę na Jasnej Górze, odczytywał jako cud i osobiste wezwanie do służby pod opieką Maryi. Między ołtarzem a nauką społeczną Lata międzywojenne były dla ks. Wyszyńskiego okresem intensywnej pracy społecznej i intelektualnej. Przez pewien czas pełnił posługę w parafii katedralnej we Włocławku, ale szybko został skierowany na studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od 1925 do 1929 roku uczył się prawa kanonicznego i studiował nauki społeczno-ekonomiczne. To pozwoliło mu lepiej zrozumieć mechanizmy, które rządzą państwem i społeczeństwem. W 1929 roku obronił doktorat na temat „Prawa Kościoła, rodziny i państwa do szkoły”, co stało się fundamentem jego późniejszej nieugiętej postawy w obronie religii w szkołach. W latach 1929–1930 podróżował naukowo po Europie. Odwiedził wówczas Austrię, Włochy, Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Te doświadczenia ukształtowały go jako nowoczesnego kapłana-społecznika, który rozumiał, że Kościół nie może pozostać obojętny na los klasy robotniczej. Po powrocie do Włocławka został profesorem w seminarium, prowadził Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy i redagował prestiżowe „Ateneum Kapłańskie”. Już wtedy ostrzegał przed zagrożeniami płynącymi ze strony totalitaryzmu. Kapelan AK i „Radwan III” w Powstaniu Warszawskim Wybuch II wojny światowej zastał go we Włocławku. Ze względu na przedwojenną publicystykę antynazistowską, Wyszyński znalazł się na liście osób poszukiwanych przez Gestapo. Opuścił miasto z polecenia biskupa Michała Kozala. To rozpoczęło okres jego wojennej tułaczki. Przez Wrociszew i Kozłówkę trafił ostatecznie do Lasek pod Warszawą, gdzie od 1942 roku pełnił funkcję kapelana Zakładu dla Niewidomych. W tamtym czasie Laski były enklawą duchowości i ofiarności, prowadzoną przez s. Elżbietę Czacką. Wyszyński nie zamierzał jednak przeczekać wojny w klasztornych murach. Przyjął pseudonim „Radwan III” i wstąpił do AK, zostając kapelanem VIII Rejonu Obwodu „Obroża” i Zgrupowania „Kampinos”. W czasie powstania warszawskiego służył w szpitalu w Laskach. Należy jednak podkreślić, że jego praca nie sprowadzała się wyłącznie do udzielania spowiedzi i komunii. Przyszły prymas realnie uczestniczył w ratowaniu życia rannych powstańców. W starciu z komunistycznym reżimem Do Włocławka wrócił po zakończeniu wojny, ale nie pozostał tam długo. W 1946 roku otrzymał sakrę biskupią w diecezji lubelskiej, a dwa lata później, po nagłej śmierci kardynała Hlonda, został mianowany arcybiskupem warszawsko-gnieźnieńskim i prymasem Polski. Był to wybór odważny – Wyszyński był najmłodszym metropolitą, przed którym stało zadanie uratowania Kościoła w obliczu narastającego stalinizmu. W 1948 roku prymas rozpoczął „grę” o przetrwanie Kościoła z władzami komunistycznymi. W 1950 roku, wykazując się dalekowzrocznym pragmatyzmem, zdecydował się na podpisanie „porozumienia” z rządem PRL. Za ten krok na Wyszyńskiego spadła ostra krytyka, zarówno ze strony kurii watykańskiej, jak i środowisk niepodległościowych. On jednak wiedział, że w tamtym czasie frontalne zderzenie z reżimem oznaczałoby całkowitą likwidację struktur katolickich. Wybrał drogę ustępstw tam, gdzie było to możliwe, by zachować naukę religii w szkołach i wolność kultu. Aresztowanie Stalinowska pętla zaciskała się jednak coraz mocniej. Kiedy w 1953 roku władze wydały dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych, dając sobie prawo veta wobec nominacji biskupich, Wyszyński uznał, że granica została przekroczona. Efektem był słynny memoriał Episkopatu ze słowami: „Rzeczy bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus!”. Ta deklaracja była bezpośrednią przyczyną jego aresztowania 25 września 1953 roku. Więzienie nie złamało Prymasa. Przeciwnie – uczyniło go symbolem oporu. To właśnie w celi napisał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu i program Wielkiej Nowenny – gigantycznego projektu duszpasterskiego, który miał moralnie odrodzić Polskę. Powrót Wyszyńskiego do Warszawy w październiku 1956 roku, na prośbę Gomułki, był jego osobistym triumfem i momentem, w którym faktycznie stał się on duchowym przywódcą narodu, pełniąc rolę stabilizatora w niebezpiecznych czasach odwilży. Tysiąclecie i pojednanie Lata 60. były czasem największej konfrontacji między Wyszyńskim a Władysławem Gomułką. Za punkt kulminacyjny należy uznać obchody Milenium Chrztu Polski w 1966 roku. Próbując zneutralizować religijny charakter jubileuszu, komunistyczne władze ogłosiły wówczas konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego pod hasłem „Byliśmy, jesteśmy, będziemy”. Gdy na jednym placu odbywały się uroczystości kościelne pod przewodnictwem prymasa, na drugim władze organizowały wiece i defilady. W tym samym kontekście należy postrzegać orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 roku, ze słynną frazą: „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. List ten, wysłany podczas Soboru Watykańskiego II, był aktem odwagi, za który Wyszyńskiemu przyszło zapłacić wysoką cenę. Komunistyczna propaganda rozpętała kampanię nienawiści, oskarżając biskupów o szafowanie polską racją stanu i zapominanie o zbrodniach hitlerowskich. Dla Wyszyńskiego pojednanie było jednak koniecznym krokiem ku wolnej Europie. W marcu 1968 roku prymas stanął przed kolejnym wyzwaniem. Choć początkowo widział w zamieszkach studenckich wewnętrzne rozgrywki PZPR, jednoznacznie potępił brutalność milicji i antysemicką nagonkę. W homilii „Na krzyżowej drodze stolicy” wziął bitych studentów w obronę, czym zaskarbił sobie wdzięczność środowisk inteligenckich i mniejszości żydowskiej. Ostatnie lata życia Mimo postępującej choroby nowotworowej i ogólnego wyczerpania, Wyszyński nie wycofał się ze swojej misji. W sierpniu 1980 roku, gdy krajem wstrząsnęła fala strajków, przyjął rolę mediatora, kierując się dwiema nadrzędnymi zasadami – wsparciem dla słusznych postulatów robotniczych oraz bezwzględnym dążeniem do uniknięcia radzieckiej interwencji. Jego słynna homilia na Jasnej Górze z 26 sierpnia 1980 roku stała się przedmiotem ogromnej kontrowersji. Wzywał w niej do dojrzałości narodowej i przypominał, że „trudniej jest niekiedy żyć dla ojczyzny niż za nią umrzeć”. Te słowa, zmanipulowane i wybiórczo puszczone w reżimowej telewizji, zostały początkowo odebrane przez strajkujących jako uderzające w ruch protestacyjny. W rzeczywistości, mając w pamięci krew przelaną w powstaniu warszawskim, prymas starał się powstrzymać naród przed krokiem, który mógłby sprowokować wejście czołgów z Układu Warszawskiego. Należy wspomnieć, że Wyszyński odegrał istotną rolę w powstaniu NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. To dzięki jego determinacji i rozmowom z władzami udało się przełamać opór komunistów przed rejestracją wiejskiej odnogi związku. W marcu 1981 roku, podczas kryzysu bydgoskiego, był już bardzo chory, a mimo to do ostatnich sił starał się zapobiec strajkowi generalnemu, który mógł doprowadzić do interwencji sowieckiej. Zmarł 28 maja 1981 roku, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kolejny niezwykły wyczyn polskiego skialpinisty. Bartek Ziemski zjechał na nartach z czwartej góry świata
12 maja polski skialpinista Bartek Ziemski dokonał historycznego wyczynu w Himalajach, zdobywając czwarty najwyższy szczyt świata – Lhotse (8516 m n.p.m.) – a następnie wykonując pełny zjazd narciarski z samego wierzchołka aż do bazy. To jego kolejne wielkie osiągnięcie.
30-letni bielszczanin wspiął się na szczyt samotnie, bez wspomagania tlenem z butli, bez wsparcia Szerpów i przed ekipami poręczującymi drogę. Jak donosi Polski Związek Alpinizmu, cała akcja została przeprowadzona w niezwykle wąskim oknie pogodowym. Prognozy zapowiadały nadejście długotrwałych silnych wiatrów, co czyniło ten moment prawdopodobnie ostatnią szansą na bezpieczny atak w tym sezonie. Lhotse, czyli najbliższy sąsiad Mount Everestu, to już ósmy ośmiotysięcznik, który Bartek Ziemski zdobył bez tlenu, zjeżdżając następnie na nartach. Historyczny zjazd kuluarem Lhotse Kuluar Lhotse to marzenie skialpinistów – wąski, stromy żleb kusi do zjazdu na nartach, choć jest niezwykle trudnym wyzwaniem. W 2018 roku pierwszego w historii zjazdu na nartach dokonał tam dwuosobowy zespół: Hilaree Nelson i Jim Morrison. Amerykanie korzystali jednak z tlenu, Bartek Ziemski – nie. Dzięki temu, że Ziemski wyprzedził główne wyprawy komercyjne, kuluar Lhotse był pusty – wolny od wspinających się himalaistów i wiszących lin poręczowych, które mogłyby utrudniać zjazd. Nasz skialpinista stanął na szczycie o godzinie 12:14 czasu lokalnego przy niemal idealnej, bezwietrznej pogodzie. Po osiągnięciu wierzchołka Ziemski wpiął narty i rozpoczął skomplikowany technicznie zjazd. Warunki śnieżne określił jako „dla koneserów” – musiał manewrować między twardym „betonem”, fragmentami świeżego śniegu oraz miejscami przewianymi i mocno sprasowanymi. Taka mieszanka wymagała absolutnej koncentracji. Ziemski zjechał bez odpinania nart aż do lodospadu Khumbu Icefall. To jeden z najtrudniejszych odcinków drogi, znany z głębokich szczelin i nieprzewidywalnych ruchów lodu. Choć Ziemski dążył do pełnego zjazdu, warunki na Icefallu wymusiły na nim skorzystanie z drabiny. Nie umniejsza to w żadnym stopniu tego historycznego wyczynu. Ambitny projekt Bartka Zielińskiego Lhotse jest już ósmym ośmiotysięcznikiem, z którego Bartek Ziemski zjechał na nartach bez dodatkowego tlenu. Jego projekt MAD Ski Project konsekwentnie przesuwa granice tego, co możliwe w narciarstwie wysokogórskim i w Himalajach. Wcześniej Ziemski zjechał m.in. z Broad Peaku, Gaszerbrumu II, Annapurny, Dhaulagiri oraz Kanczendzongi (w dwóch ostatnich przypadkach były to pierwsze zjazdy w historii). W 2024 roku zdobył również Makalu, a rok wcześniej Manaslu. Ziemski jest osobą niezwykle skromną i nie korzysta z mediów społecznościowych. Jego wyczyny budzą ogromne uznanie w międzynarodowym środowisku skialpinistycznym. Źródła: Polski Związek Alpinizmu, Wspinanie.pl, Explorersweb Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
Rembrandt Harmenszoon van Rijn był artystą, który nie tylko zdefiniował estetykę swojej epoki, ale także rzucił wyzwanie wcześniej przyjętym regułom malarstwa. Choć spoczął w nieoznaczonym grobie, pozostawił po sobie setki płócien, rycin i rysunków, które do dziś fascynują historyków sztuki i kolekcjonerów na całym świecie. Jak wielki Rembrandt kształtował historię europejskiego malarstwa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początek drogi syna młynarza Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Technika i warsztat Uczniowie i wpływ Osobista tragedia i upadek finansowy Przez wieki Rembrandtowi przypisywano ponad 2 tys. prac. Współczesne badania zredukowały tę liczbę do około 300 autentycznych płócien. To jednak dowodzi potężnego wpływu artysty na swoich uczniów i sprawności działania jego warsztatu. Rembrandt van Rijn stworzył coś, czego nie udało się wielu innym – markę, która przetrwała stulecia. Sam mistrz do dziś pozostaje symbolem artystycznej wolności i bezkompromisowości. Początek drogi syna młynarza Rembrandt urodził się 15 lipca 1606 roku w Lejdzie – mieście uniwersyteckim o bogatej tradycji intelektualnej. Był dziewiątym z dziesięciorga dzieci Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. Jego ojciec był zamożnym młynarzem, a matka – córką piekarza. Rodzina miała więc zapewnioną stabilność finansową i możliwość kształcenia dzieci na poziomie wykraczającym poza rzemieślnicze standardy. Młody Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie w zakresie języków klasycznych i wiedzy biblijnej. Edukacja w kierunku humanistycznym miała kluczowe znaczenie dla jego późniejszej umiejętności inscenizowania skomplikowanych scen historycznych i rozumienia niuansów teologicznych. W 1620 roku trafił na Uniwersytet w Lejdzie, jednak młody van Rijn szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa. Jego pierwszym nauczycielem został Jacob van Swanenburgh – artysta specjalizujący się w widokach architektury oraz mrocznych wizjach piekła i podziemi. To właśnie w jego pracowni Rembrandt opanował fundamenty warsztatu: przygotowywanie farb, gruntowanie podobrazi i, co istotne w kontekście jego późniejszej twórczości, fascynację efektami świetlnymi wywoływanymi przez ogień i jego odblaski na przedmiotach. U Swanenburgha terminował przez trzy lata. Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Decydującym momentem w edukacji Rembrandta był pobyt w Amsterdamie, gdzie uczył się pod okiem Pietera Lastmana, uznawanego wówczas za jednego z czołowych malarzy historycznych. Grupa, do której należał Lastman, później znana jako prerembrandtyści, odegrała kluczową rolę w kształtowaniu holenderskiego malarstwa narracyjnego. Artyści tacy jak Jan Pynas, Jacob Pynas, Claes Moyaert, Jan Tengnagel i François Venant pełnymi garściami czerpali z rzymskiego stylu Adama Elsheimera, który tworzył niewielkie obrazy historyczne o niezwykłej dbałości o detal i realizm oświetlenia. Lastman „zaimportował” ten styl do Amsterdamu, rezygnując z manierystycznej przesady na rzecz psychologicznej głębi i precyzyjnego wyboru momentu akcji. To właśnie od niego Rembrandt nauczył się wybierać tzw. moment przełomowy – chwilę, w której los bohatera ulega gwałtownej zmianie. Pozwoliło mu to na maksymalne wykorzystanie ekspresji twarzy i gestów. Złoty wiek Amsterdamu W 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu – miasta, które patrycjatowi i kupcom w tamtym czasie oferowało niemal nieograniczone możliwości. W obliczu braku zleceń ze strony zreformowanego kościoła, to właśnie przedstawiciele tych warstw społecznych stali się głównymi mecenasami sztuki. Wciąż jeszcze „raczkujący” artysta zamieszkał u handlarza sztuką Hendricka van Uylenburgha, co pozwoliło mu na szybkie wejście na lukratywny rynek portretowy. Kluczową rolę w rozwoju kariery Rembrandta odegrał Constantijn Huygens. Sekretarz księcia Fryderyka Henryka i wpływowy mąż stanu jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz artysty, chwaląc jego zdolność do oddawania „pasji duszy” – głębokich emocji, które według niego Rembrandt przedstawiał lepiej niż mistrzowie antyku czy renesansu. Dzięki jego protekcji otrzymał prestiżowe zamówienia od dworu w Hadze, co ugruntowało jego reputację jako czołowego artysty Republiki Zjednoczonych Prowincji. W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, kuzynkę swojego gospodarza i córkę burmistrza Leeuwarden. Małżeństwo otworzyło przed nim drzwi do świata wyższej klasy średniej i arystokracji. W tym samym roku został członkiem Gildii św. Łukasza, dzięki czemu mógł oficjalnie prowadzić pracownię i przyjmować uczniów. Technika i warsztat Malarstwo Rembrandta opierało się na dwóch technicznych filarach – innowacyjnym wykorzystaniu światłocienia i eksperymentalnym podejściu do faktury farby. Nie stosował światła jedynie w celu budowania formy. W jego rękach, było czymś w rodzaju narzędzia narracyjnego, które prowadziło oko widza do kluczowych punktów przedstawionego dramatu. W przeciwieństwie do współczesnych mu malarzy, którzy dążyli do idealizacji, portretował ludzi z bezlitosnym realizmem, pokazując zmarszczki, niedoskonałości cery, a nawet ślady po zdjętych pończochach na nogach w trakcie portretowania aktów. Współcześni eksperci wykazali, że w celu uzyskania jedności obrazowej, Rembrandt stosował technikę grupowania pigmentów. Zamiast mieszać kolory na palecie do uzyskania jednolitego tonu, strategicznie rozmieszczał ten sam pigment zarówno w strefach jasnych, jak i ciemnych, wykorzystując zjawisko kontrastu symultanicznego. W rezultacie kolor wydaje się jaśniejszy lub ciemniejszy, zależnie od otaczających go tonów. To właśnie ta technika odpowiada za naturalną głębię i trójwymiarowość jego obrazów. W jasnych partiach nakładał grubą warstwę farby, dzięki czemu światło fizycznie odbijało się od faktury płótna, natomiast cienie malowane były cienkimi, transparentnymi warstwami. Arcydzieło w ruchu W 1642 roku, na który przypada szczytowy okres jego kariery, Rembrandt ukończył najbardziej znane dzieło holenderskiego złotego wieku – „Straż nocną”, a właściwie „Kompanię Fransa Banninga Cocqa i Willema van Ruytenburgha”. Obraz ten był rewolucyjny pod każdym względem. Tradycyjne portrety milicyjne były statycznymi przedstawieniami rzędów postaci. On natomiast przedstawił oddział w momencie wymarszu, tworząc dynamiczną scenę historyczną. Płótno mierzące ok. 400 na 500 cm zostało bezlitośnie przycięte w 1715 roku, by mogło zmieścić się między dwiema kolumnami w amsterdamskim ratuszu. W następstwie tego zabiegu, dzieło utraciło dwie postaci po lewej stronie i fragmenty architektury na górze. Jednak dzięki współczesnej technologii i kopii autorstwa Gerrita Lundensa, udało się cyfrowo zrekonstruować brakujące fragmenty. Warto wspomnieć, że nazwa „Straż nocna” jest w istocie wielkim nieporozumieniem. Pociemniały z czasem werniks sprawił, że XVIII-wieczni widzowie uznali scenę za nocną, podczas gdy badania po konserwacji w latach 40. XX wieku potwierdziły, że akcja dzieje się w dzień. Wskazuje na to choćby kąt, pod którym pada cień dłoni kapitana Cocqa. Uczniowie i wpływ Rembrandt był nie tylko genialnym malarzem, ale także sprawnym nauczycielem i przedsiębiorcą. Przez jego pracownię przeszło co najmniej 50 uczniów, co w XVII wieku było liczbą imponującą. Każdy z nich płacił mistrzowi około 100 guldenów rocznie, a Rembrandt dodatkowo czerpał zyski ze sprzedaży ich prac i rycin. Styl Rembrandta był tak dominujący, że prace jego uczniów często mylono z dziełami mistrza. Przykładem jest słynny „Portret Elisabeth Bas”, długo uważany za Rembrandta, a obecnie przypisywany Ferdinandowi Bolowi. Innym przypadkiem jest „Portret w ryngrafie” z Mauritshuis, który po latach badań okazał się warsztatową kopią oryginału z Norymbergi. Wśród uczniów mistrza na szczególną uwagę zasługuje Carel Fabritius, jako artysta łączący Rembrandta z Janem Vermeerem. W swoich wczesnych pracach, takich jak „Wskrzeszenie Łazarza”, kopiował gęstą fakturę i ciepłe barwy Rembrandta, jednak po przeprowadzce do Delft wypracował własny, rewolucyjny styl oparty na jasnych, słonecznych tłach i eksperymentach z perspektywą. Jego śmierć w wybuchu składu prochu w 1654 roku przerwała jedną z najbardziej obiecujących karier stulecia. Osobista tragedia i upadek finansowy Pomimo statusu jednego z najlepiej opłacanych artystów swoich czasów, po 1642 roku życie Rembrandta wykonało zwrot o 180 stopni. Śmierć Saskii była ciosem, po którym artysta nigdy w pełni się nie podniósł. Z czwórki ich dzieci przeżył jedynie syn Titus. Reputację artysty mocno nadszarpnął romans z nianią syna, który zakończył się oskarżeniem o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Później związał się z Hendrickje Stoffels, z którą miał córkę Cornelię. Ze względu na zapisy w testamencie Saskii, Rembrandt nie mógł się ożenić z Hendrickje bez utraty majątku, co doprowadziło do ekskomuniki Hendrickje przez Kościół zreformowany za życie w grzechu. Kryzys finansowy osiągnął apogeum w 1656 roku. Próby spłaty ogromnego kredytu za dom przy Breestraat i ryzykowne inwestycje doprowadziły do bankructwa. Rembrandt zmarł 4 października 1669 roku w Amsterdamie. Został pochowany w nieoznaczonym grobie w kościele Westerkerk. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Geny czy styl życia? Nauka wyjaśnia sekret długowieczności sir Davida Attenborough
Sir David Attenborough świętuje 100. urodziny w niesamowitej formie. Choć on sam wskazuje na „darowane szczęście”, nauka mówi co innego. Czy to dobre geny, a może pasja do natury i pracy są prawdziwym eliksirem młodości?
Setne urodziny to rzadkie osiągnięcie – szacuje się, że zaledwie 0,025% obecnej populacji ma szansę świętować taki jubileusz. Słynny jubilat, znany ze swojego dystansu i skromności, zapytany o powody swojej doskonałej kondycji, konsekwentnie wskazuje na „czyste, darowane szczęście”. Ale naukowcy analizujący długowieczność sugerują, że za fenomenem stulatków stoi fascynująca interakcja biologii, pasji oraz zdobyczy medycyny w ciągu ostatniego wieku. Wielka wygrana na loterii genetycznej Kiedy sir David Attenborough przychodził na świat w 1926 roku, średnia długość życia w Wielkiej Brytanii wynosiła zaledwie 58 lat. Dziś wskaźnik ten przekracza 79 lat. Przetrwanie tak długiego czasu w pełnej sprawności poznawczej jest w dużej mierze zasługą genetyki, która według badaczy odpowiada za około 30% szans na dożycie 90. roku życia. Reszta to styl życia. W przypadku osób przekraczających barierę 110 lat (superstulatków) wpływ specyficznych wariantów genowych rośnie nawet do 70%. Badania takie jak New England Centenarian Study wskazują, że wyjątkowa długowieczność często występuje rodzinnie, co sugeruje dziedziczenie genów chroniących przed chorobami układu krążenia czy neurodegeneracją. Przykład innej rekordzistki, Marii Branyas Morery, która dożyła 117 lat, pokazuje, że posiadanie „młodego genomu” stanowi solidny fundament, choć musi być on wsparty odpowiednim stylem życia i dietą. Poczucie celu jako eliksir młodości Niezwykłym aspektem życia sir Davida Attenborough jest jego niesłabnąca aktywność zawodowa i społeczna. W wieku 99 lat wziął udział w filmie o tajemnicach oceanów, podkreślając, że sama myśl o emeryturze budzi w nim lęk, a bliżej setki wystąpiłvw kolejnej produkcji o przyrodzie jego ukochanego miasta, Londynu. Nauka dostarcza dowodów na to, że takie podejście ma realne przełożenie na biologię: osoby po 50. roku życia, które deklarują silne poczucie celu, cieszą się lepszym zdrowiem psychicznym i fizycznym. Posiadanie życiowej misji wiąże się ze statystycznie niższym ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny oraz rzadszym występowaniem niepełnosprawności i zaburzeń poznawczych. Dla Attenborough ciekawość świata natury i dostarczająca satysfakcji praca stały się motorem, który pozwala mu pozostać aktywnym znacznie dłużej niż większości rówieśników. Zmieniający się świat stulatków Choć geny są bazą, to aż lwia część sukcesu w osiągnięciu sędziwego wieku zależy od stylu życia, w szczególności aktywności fizycznej, diety oraz związków międzyludzkich. Ale nie tylko – globalne trendy pokazują, że liczba stulatków na świecie niemal podwoiła się w ciągu ostatnich dwóch dekad. To wynik ogromnego postępu w medycynie i poprawy warunków życia. Co interesujące, mimo że to kobiety częściej osiągają wiek stu lat, liczba stuletnich mężczyzn rośnie obecnie trzykrotnie szybciej. Przypadek sir Davida Attenborough uczy nas, że choć nie istnieje magiczna formuła na długowieczność, to kombinacja genetycznego szczęścia, nowoczesnej opieki zdrowotnej oraz – co najważniejsze – wielkiej pasji do życia i pracy, potrafi zdziałać cuda. Sam jubilat, patrząc wstecz, ocenia swoje życie jako „nadzwyczajne”, dając nam wszystkim przykład, jak starzeć się z klasą i sensem. Źródła: Science Alert, New England Centenarian Study Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.