Polski youtuber jako 27. Polak zdobył Koronę Ziemi. Rozmawiamy z Kubą „Patecem” Pateckim o tym, co trzeba mieć w sobie, by sięgać szczytów
„Uważaj, o czym marzysz” – ostrzega mnie Kuba Patecki na początku naszej rozmowy. Ostrzeżenia tego trudno jednak nie traktować jako zachęty: podróż 28-latka – i zdobycie rozszerzonej Korony Ziemi w 1,5 roku – jest dowodem na to, jak daleko może zaprowadzić nas determinacja i pielęgnowana w sobie ciekawość świata. Czego możemy się od niego nauczyć?
Spis treści: Kuba w krainie Youtube'a O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Wszystko za Koronę Ziemi Jak się nie bać podróżowania? Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik, turysta wysokogórski, „profesjonalny amator”. Tak sam siebie określa w naszej rozmowie Jakub Patecki, twórca treści internetowych (mówiąc bardzo szeroko), znany z hartu ducha i… robienia rzeczy pozornie niemożliwych. Ultramaratony, nurkowania w Oceanii, dokumenty o afrykańskich zwierzętach, zwiedzanie sowieckich baz kosmicznych czy w końcu… wspinaczka wysokogórska. Najświeższy zdobywca Korony Ziemi – najwyższych szczytów każdego z kontynentów – dokonał wyczynu, który w historii udał się tylko 26 Polakom. Patec dołączył do grona wielkich himalaistów i opowiada National Geographic Polska o tym, jak wyglądała jego podróżnicza droga, której część śledzić mogliśmy na Youtube. Kuba w krainie Youtube’a O „Patecu” w podróżniczym świecie zrobiło się naprawdę głośno w czerwcu 2024 roku, w którym na Youtube ukazała się jego seria na temat zdobywania Mount Everest. To wtedy w oczach wielu przeistoczył się z internetowego „śmieszka” w prawdziwego zdobywcę. Podróżowanie stało się częścią jego życia jednak dużo, dużo wcześniej. – Kochałem podróżować od dzieciaka. To wszystko zaczęło się chyba od mojej mamy i cioci, od których dostałem książki Alfreda Szklarskiego. No i zaczęliśmy czytać: od „Tomka w krainie kangurów”, po inne powieści […] rodzice wpoili we mnie ciekawość świata. W czasach liceum umawialiśmy się z chłopakami na wyzwania autostopowe, np. z Krakowa do Gdyni, a gdy tylko miałem możliwość jeździłem na wymiany uczniowskie: na Cypr gdy miałem 15 lat, potem do Japonii czy do Indii. Starsze rodzeństwo motywowało mnie, żebym – gdy tylko mogę – wybierał jak najbardziej egzotyczne kierunki – opowiada Kuba. Apetyt rośnie w miarę jedzenia. Podróże stawały się coraz bardziej ekstremalne, a w międzyczasie Kuba zaczął także tworzyć na Youtube. Kontent był z początku nieco mniej podróżniczy, ale wkrótce zew przygody wyszedł na pierwszy plan: ukazały się między innymi materiały z jego pełnego emocji i wyzwań, kilkudniowego zwiedzania opuszczonego sowieckiego kosmodromu w Kazachstanie. Jeśli ktoś jest ciekawy śladów myśli technicznej zza naszej wschodniej granicy, to zdecydowanie warto je nadrobić. – Trzeba uważać, o czym się marzy – śmieje się podróżnik. – Wkrótce zobaczyłem, jak wielkie mam ciągoty do „przeżywania”. Uświadomiłem sobie, że gdy tylko coś mi się spodoba, to nie ma siły, która mnie powstrzyma, by to mieć, zrobić, przeżyć. O jednym takim, co zdobył Szczyt Świata Alpinizm nigdy nie był jednak konikiem Pateca – twórca podróżował wcześniej po bardziej „płaskim” terenie, eksplorował naturę czy poznawał egzotyczne kultury. Przygotowywał się także do wielu wyzwań sportowych, np. do ultramaratonu. Skąd w takim razie pasja do gór? – Podczas jednego z wyjazdów, z moim przyjacielem Marcinem „Pawbeatsem” Pawłowskim zdobyliśmy górę Synaj (2285 m n.p.m.). Na szczycie pomyślałem, że… fajnie byłoby zdobyć Mount Everest. Do tej pory nie byłem jednak górołazem – chodziłem na wycieczki po Górach Sowich z PTTK czy w liceum, więc ta „zajawka” prawie nie istniała. Te góry pojawiły się trochę z tego, że uwielbiam sport i lubię podróżować, a ja postanowiłem to połączyć […] Szczyty znajdują się zwykle w tych miejscach, w których jest ciekawie, które są trochę odizolowane. Do takich zawsze mnie ciągnęło – wspomina Kuba. Jak przygotować się na najwyższą górę świata? – Nie od razu można wspiąć się na Mount Everest. Po Synaju wybraliśmy się na Island Peaka – sześciotysięcznik w Himalajach – oraz na Ama Dablam. Nie przygotowywałem się do tej wyprawy zbyt mocno: miałem dosyć solidną bazę kondycyjną z biegania, jednak nie wiedziałem wtedy jeszcze, że chodzenie po górach bardzo się od niego różni […] Mogę śmiało powiedzieć, że dostałem mocny „wycisk” podczas tej wyprawy. W tamtym momencie zrozumiałem, że koniec z „amatorskością” moich podróży. Ze szczytu Ama Dablam widziałem Mount Everest i wiedziałem, że samo szczęście nie pomoże mi się tam dostać. Należało rozpocząć treningi. Kuba współpracował ze specjalistami, którzy pomogli mu jak najlepiej przygotować się na wyzwanie, jakie stanowiły wysokie góry. Konieczne było też „pilnowanie michy”. Jednym z ciekawszych elementów przygotowań, o których od niego usłyszałem, było… trenowania jelita. Chodzi o to, by przyzwyczaić żołądek do pracy podczas wysiłku – na siłownianych „schodach” je się żelki, je się banany. Jak w górach. – Muszę powiedzieć o tym, że nie da rady wejść na Everest bez treningu. Nie nazwę siebie profesjonalnym sportowcem, ale trening i okres przygotowawczy trwał około 7–8 miesięcy. Trzeba było drastycznie zmienić tryb życia. Realnie, przez aktywność fizyczną, przygotowywałem się 6 lat – ostrzega Patecki. Czy w dzisiejszych czasach każdy może zdobyć Mount Everest? – Ja nie mam problemu z tym, że ludzie będą mówili, że mnie szerpowie „wnieśli”, że w dzisiejszych czasach „każdy to może”. Wiem realnie, że tak nie jest, że rzeczywiście jest bardzo ciężko. Widziałem na własne oczy ludzkie tragedie. Zależy mi na tym, żeby ludzie nie myśleli, że można „pójść” sobie bez przygotowania na górę: nawet taka Śnieżka może dać popalić. Ludzie mogą się śmiać, ale Szerpowie bardzo mi pomogli – bez ich wiedzy nie udałoby się zdobyć szczytu. Nawet jednak z nimi w górach trzeba bardzo uważać – podkreśla. – Ja zostawiam sportowy aspekt sportowcom. Jak najbardziej: wszedłem na Everest z tlenem, z pomocą szerpów, w zorganizowanej wyprawie. Widziałem w jej trakcie wiele osób, które musiało zawrócić: przez odmrożenia, nieprzygotowanie. Jedna osoba z mojej wyprawy niestety zginęła. Jak nie stracić motywacji wchodząc na szczyt? W górach ważne jest poczucie celu. Może to być próba przezwyciężenia własnych słabości, pragnienie udowodnienia czegoś światu, ale może też być – jak w przypadku Kuby – chęć przekucia zdobywania szczytu w coś dobrego. – Podczas zdobywania Everestu zorganizowaliśmy zbiórkę na Fundację Cancer Fighters. Wiedzieliśmy, że akcja zdobywania szczytu będzie dosyć głośna, więc chcieliśmy to wykorzystać, by pomóc dzieciom z nowotworem. Od jednej z podopiecznych fundacji – małej Mai – dostałem rysunek, który wziąłem na szczyt Everestu: przedstawiał naszą dwójkę na szczycie świata. Dodawał mi mnóstwo siły i otuchy, gdy myślałem, że już nie dam rady. Wiedziałem, że muszę to zrobić – jeśli nie dla siebie, to dla niej. Podczas wypraw zebraliśmy ponad milion złotych. Wszystko za Koronę Ziemi Mówi się, że ze szczytu Everestu widać cały glob. Kuba Patecki musiał zobaczyć z niej pozostałe góry innych kontynentów, bo to tam wpadł mu do głowy pomysł, by zdobyć Koronę Ziemi. – Po Evereście pomyślałem sobie, że chwila: kocham góry, kocham podróże, zróbmy ten projekt Korony Ziemi – uśmiecha się na wspomnienie młody podróżnik. Szczęśliwie wszystko się udało, i to w wyjątkowo szybkim tempie: wszystkie szczyty – poza Mount Everest – Patec zdobył w 2025 roku. Do zdobycia – w pełnym, tzw. „messnerowskim” wymiarze Korony Ziemi – został więc Mount Vinson na Antarktydzie (4892 m n.p.m.), Aconcagua w Ameryce Południowej (6 961 m n.p.m.), Piramida Carstensza w Oceanii (4884 m n.p.m.), Kilimandżaro w Afryce (5895 m n.p.m.), Denali w Ameryce Północnej (6190 m n.p.m.), Mount Blanc w Europie (4805 m n.p.m.), Góra Kościuszki w Australii (2228 m n.p.m.) oraz Elbrus na granicy Azji z Europą (5642 m n.p.m.). Kuba na białym lądzie, czyli jak się zdobywa Antarktydę? – Mount Vinson wymaga ogromnych kosztów. Nie wynika to jednak z monopolu, ale problemów z logistyką. Antarktyda jest odrealniona, panuje tam iście laboratoryjny klimat. Codziennie był dzień: słońce nie zachodziło nawet na minutę. To utrudniało regenerację, odpoczynek. Trafiliśmy jednak wspaniałą pogodę: chociaż było bardzo zimno, to temperatury w bazie wynosiły −10 stopni. Idzie się przyzwyczaić – śmieje się Patec, dodając, że kalesony są jego ulubionym elementem garderoby. Sympatia do nich z pewnością pomaga. – Na Antarktydzie zachwyciły mnie także pingwiny. Na lądzie nie mają naturalnych wrogów, więc były ciekawskie, podchodziły do kamery. Od razu wskoczyły na podium moich ulubionych zwierząt. Cieszę się, że o nich rozmawiamy, bo przypomniałem sobie, jak bardzo je uwielbiam. Chciałbym, żeby każdy przeżył spotkanie z nimi – uśmiecha się podróżnik. Kuba w Ameryce Południowej, czyli latynoska lekcja pokory – Prosto z Vinsona poleciałem do Argentyny. Tam czekała na mnie Aconcagua. Co ciekawe, wydawało mi się, że po Evereście już każdy szczyt będzie prosty. Jak bardzo się myliłem! Dostałem kolejną lekcję, że to nie wysokość, a warunki grają główną rolę przy zdobywaniu szczytów. Gigantyczne wiatry sprawiły, że większość grup nie dotarła na górę. Tylko 3 grupom z około 15 udało się to zrobić, a nasza była jedną z tych, które zdobyły szczyt. Prowadzeni przez gauchos, argentyńskich kowbojów, weszliśmy na Aconcaguę. Po sukcesie świętowaliśmy w otoczeniu śpiewów, wina, tańca i steków. Kuba w indonezyjskiej dżungli, czyli wejście na Piramidę Carstensza – Piramida Carstensza to najbardziej niedostępna góra z całego zestawu Korony Ziemi. Znajduje się w indonezyjskiej części Papui i była zamknięta przez bardzo długi czas. Lokalne plemiona zdenerwowały się, że turyści nie korzystają z ich usług… i zaczęły porywać ludzi. Jedynym sposobem jest ich ominięcie i podlecenie do bazy, w której są żołnierze z bronią, helikopterem. To dosyć „nieładny” sposób zdobywania góry: lecisz z poziomu morza na niemal 4000 m n.p.m., a następnego dnia robisz 1000 metrów. To zaprasza do choroby wysokościowej. A to góra bardzo techniczna, wymaga „via ferratowego” podchodzenia. Mieliśmy dużo szczęścia, bo góra zaraz potem została zamknięta: zdobywający ją turyści zginęli. Kuba w Afryce, czyli turystyka wysokogórska w pełnej krasie – Kilimandżaro pokazało mi turystyczną część gór. Sam padłem tego trochę ofiarą: chciałem koniecznie zdobyć najwyższy szczyt na każdym kontynencie. Włączył się konsumpcjonizm, także przygodowy […] Zobaczyłem tam jednak, jak wygląda prawdziwa „turystyka wysokogórska. Widziałem jak przewodnicy „targają” nieprzytomnych ludzi na szczyt, robią im zdjęcie, a potem ich ściągają. Tam się sprzedaje zbyt krótkie, 6-dniowe wyprawy, które nie dają możliwości przyzwyczaić się do wysokości. Realnie warto podczas podejścia na Kilimandżaro zarezerwować sobie około dwóch tygodni. Ze względu na tempo wielu ludzi tam umiera. Bardzo ostrzegam przed tą górą. Kuba na tropie zimna, czyli Denali (lub Mount McKinley) – Denali jest uznawane za jedną z najtrudniejszych gór z Korony Ziemi właśnie przez swój ekspedycyjny charakter. Miałem okazję pojechać tam z Osawaldem Rodrigo Pereirą, czyli himalaistą przez duże „H”. Jedzie się tam na trzy tygodnie, przechodzimy przez lodowiec, taszczymy wszystkie ciężary na plecach czy na saniach. Nie dolatuje tam helikopter. Przez całą podróż musieliśmy nosić także swoje „kupki”. Na Denali jest przenikliwie zimno: wszystko przez wiatry i wilgotność. Na szczyt dociera tylko 25% osób. Kuba na szlaku Kordiana, czyli relaks w Alpach – Mount Blanc zdobyłem, by mieć czyste sumienie: chciałem zrobić tzw. Rozszerzoną Koronę Ziemi. Poszliśmy trasą 3M, która jest uznawana za ciekawszą, nie polega tylko na dreptaniu po śniegu. To bardzo przyjemna góra, a wejście na szczyt Europy miało wymiar symboliczny. Przepiękne miejsce. Kuba w krainie kangurów, czyli polski akcent Korony Ziemi – By zmierzać do celu pojechałem do Australii zdobyć Górę Kościuszki: szczególnie ciekawy był dla mnie Polski akcent, bo szczyt został nazwany w ten sposób przez naszego rodzimego podróżnika, Pawła Edmunda Strzeleckiego. Niewielką wysokość odkupiłem wspaniałymi widokami. Została jednak jeszcze jeden szczyt. Kuba na wojennej ścieżce, czyli szczyt w terytorium Rosji – Ostatnim ze szczytów Korony Ziemi został Elbrus. To najwyższy szczyt Europy, ale niefortunny ze względu na swoje położenie: znajduje się na terytorium Rosji. Polacy nie są przez nich szczególnie mile widziani: zwłaszcza w czasie panującej w Ukrainie wojny. Problemy pojawiły się już na granicy gruzińsko-rosyjskiej. Byliśmy tam przesłuchiwani, przetrzymywani przez wiele godzin – poważnieje Patecki. – Długo nas przepytywali, zabrali nam telefony: mieliśmy je do wymiany, bo na pewno zainstalowali nam jakieś rzeczy. Dość powiedzieć, że gdy nam je oddali, wszystkie aplikacje były w języku rosyjskim i ewidentnie je do czegoś podłączyli – uśmiecha się ponuro Patec. Wcześniej cała grupa skasowała w swoich telefonach wiele zdjęć, Kuba usunął także – na czas przejazdu przez granicę – z Youtube’a swój film o wizycie w Kazachstanie. Porozbierali i pochowali sprzęt do nagrywania, żeby wyprawa wyglądała jak najbardziej amatorsko. Jak się nie bać podróżowania? „Chciałbym, żeby ludzie sami zobaczyli świat” Patec to fenomen. Ma wyjątkowy dar do pokazywania świata takim, jaki jest – nie wymuskany i wyreżyserowany, tylko autentyczny, czasem szorstki, ale też życzliwy i przede wszystkim: niesamowicie ciekawy. Nie chodzi jednak tylko o to, by ludzie oglądali jego filmy. Chodzi o coś więcej. – Chciałbym, by ludzie, gdy poczują się w miarę gotowi – nie w pełni, bo gotowym się nigdy nie jest –sami spróbowali podróżować. Niektórym się wydaje, że musisz być nie-wiadomo-kim, żeby wyruszyć. Uważam, że żeby podróżować, nie trzeba mieć żadnych kompetencji. To jedna z prostszych rzeczy, które można robić. Oczywiście nie trzeba się rzucać na głęboką wodę, nie trzeba od razu wyjeżdżać na inny kontynent. Wystarczy nowe miasto w Polsce. Ciekawa wioska. Nawet jeśli cel jest nieznany, warto wyjść, spróbować. Powolutku. Ja pierwszą wyprawę zrobiłem z Krakowa nad morze, a skończyliśmy na Evereście – zachęca twórca. To tak jak pisał Tolkien: „niebezpiecznie jest wychodzić za własny próg. Trafisz na gościniec i jeśli nie powstrzymasz swoich nóg, ani się spostrzeżesz, kiedy Cię poniosą”. A droga wiedzie w przód i w przód… Co po Koronie Ziemi? Plany Pateca na przyszłość Podróżnik nie zamierza jednak osiadać na Koronie Ziemi. Wręcz przeciwnie – obecnie trwają kolejne projekty, które owiane są nutką tajemnicy. Czego dotyczą? Patec, zapytany o loty w kosmos, tylko lekko się uśmiecha – żartuje, że obecnie najłatwiej polecieć na orbitę wtedy, gdy samemu zbuduje się własną rakietę. Czyżby to była podpowiedź? – Nie chcę rezygnować z gór, ale będzie ich na pewno dużo mniej. Teraz leciutko „dotykam” się z morzem: mam taki projekt, podczas którego chciałbym przepłynąć Atlantyk. Próbuję różnych rozmiarów i typów łodzi. Skończenie Korony Ziemi trochę mnie uwolniło: będziemy chcieli zaopiekowywać egzotyczne tematy i łączyć je ze sportem. Pozostaje nam czekać i pozostaje nam kibicować. Chętni poznania kulis zdobywania Korony Ziemi przez Kubę znajdą z niej pieczołowicie – i pięknie – przygotowane relacje na jego kanale na Youtube. Warto śledzić „Pateca”, bo to podróżnik, który z pewnością nas jeszcze nie raz zaskoczy i natchnie narodową dumą. Polska górą! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
Dzięki nowoczesnej rekonstrukcji naukowcy poznali prawdziwą twarz św. Mikołaja, biskupa Miry, który był pierwowzorem współczesnej, baśniowej postaci obdarowującej nas prezentami w Boże Narodzenie. Zamiast rubasznego staruszka zobaczyliśmy oblicze autentycznego człowieka z krwi i kości.
Spis treści: Jak wyglądał Święty Mikołaj? Detale i wykończenie modelu Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Święty Mikołaj to zdecydowanie jeden z najpopularniejszych świętych Kościoła katolickiego, choć trzeba przyznać, że najbardziej znany jest nie z właściwego żywota, a dzięki skomercjalizowanemu odpowiednikowi. Mikołaj, jakiego dziś kojarzymy ze świętami Bożego Narodzenia, to wesoły staruszek z brzuszkiem i długą siwą brodą. Z oryginałem, a więc biskupem Myry, łączy go jednak ofiarność i chęć obdarowywania innych. Co roku w okolicach świąt Bożego Narodzenia wraca pytanie: czy Święty Mikołaj istniał naprawdę? To już mamy ustalone. A jak wyglądał? Pewną podpowiedzią może być fakt, że urodził się na terenach dzisiejszej Turcji. Szczegółowej odpowiedzi na to pytanie postanowili udzielić (a właściwie pokazać) Jose Luis Lira i Thiago Beaini z Brazylii. Pierwszy z nich to doktor prawa i adiunkt na Uniwersytecie Stanowym Vale do Acaraú w Brazylii. Thiago z kolei jest dentystą i adiunktem na Wydziale Stomatologii Uniwersytetu Federalnego w Uberlândia, również w Brazylii. Jak wyglądał Święty Mikołaj? Głównym autorem rekonstrukcji jest Cicero Moraes, specjalista od trójwymiarowych wizualizacji. Brazylijczyk ma już na koncie wiele podobnych rekonstrukcji. Jego najbardziej znane dzieła to Ava, kobieta żyjąca w epoce brązu, czy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tym razem ponownie wykorzystał metody stosowane w medycynie sądowej, pozwalające na odtworzenie rysów twarzy na podstawie czaszki. Współpraca z prawnikiem i dentystą była w tym zakresie niezwykle pomocna. Warto jednak podkreślić, że technika ta nie prowadzi do bezpośredniej identyfikacji – jak w przypadku badań DNA czy analizy porównawczej łuków zębowych – lecz do wizualizacji, która może pomóc w pełnym odtworzeniu wyglądu zmarłego. Autorzy projektu posłużyli się danymi strukturalnymi czaszki z książki „Le Reliquie di S. Nicola” dr. Muigiego Martino. Zgodę na ich użycie wyraziło Centro Studi Nicolaiani. Pierwszym krokiem było stworzenie trójwymiarowego modelu czaszki i wyrównanie go według tzw. płaszczyzny frankfurckiej. Następnie naukowcy odtworzyli tkanki miękkie z wykorzystaniem oprogramowania OrtogOnBlender. Proces obejmował też korektę pozycji żuchwy, która była nieznacznie wycofana i rozmieszczenie markerów tkanek, uwzględniając dane statystyczne mężczyzn w wieku 60–69 lat. W tym przypadku nie było możliwe odwzorowanie struktur czaszki z doskonałą precyzją. Autorzy zaobserwowali jednak obecność zębodołów, co sugeruje, że w chwili śmierci Mikołaj mógł mieć niemal pełne uzębienie. Ten szczegół również uwzględniono w poprawkach dla zwiększenia anatomicznej spójności. Detale i wykończenie modelu Aby uzyskać realistyczny obraz, dodano elementy takie jak pigmentacja skóry, linie mimiczne i charakterystyczna broda. Kolory i szczegóły zaczerpnięto z ikonografii oraz wcześniejszych rekonstrukcji historycznych. Proces zakończyły poprawki z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, m.in. algorytmu CodeFormer, który pomógł zachować naturalność wyglądu. Ciekawym odkryciem była asymetria nosa Świętego Mikołaja, która wpływa na odbiór jego twarzy z różnych perspektyw. Szczególną wagę przywiązano do detali związanych z wiekiem, takich jak zmiany w strukturze nosa i linii twarzy. Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Ostateczny wizerunek Świętego Mikołaja okazał się zaskakująco zgodny z jednym z pierwszych jego graficznych przedstawień z 1863 roku. Przedstawia on człowieka o szerokiej twarzy i wyrazistych rysach, co znacznie odbiega od dzisiejszego wyobrażenia pucołowatego świętego. W efekcie historyczny odpowiednik Świętego Mikołaja zyskał (symboliczną) twarz człowieka, który inspirował swoją ofiarnością i troską o innych. Czy nie tego właśnie szukamy w magii świąt? To niejedyna tegoroczna ciekawostka dotycząca ulubionego świętego dzieci na całym świecie. Niedawno archeolodzy prowadzący prace wykopaliskowe w kościele św. Mikołaja w Turcji ogłosili, że znaleźli tam sarkofag. Jak na razie nie wiadomo jeszcze, co znajduje się w środku, jednak samo znalezisko jest intrygujące. Zwłaszcza że odkrycia dokonano w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, który według tradycji kryje grób Mikołaja. Źródło: OrtogOnline Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
Dżakarta stała się właśnie najludniejszym miastem świata. Chociaż megamiasto rozrasta się w ultraszybkim tempie, to tym razem nie chodzi o nagły napływ populacji: po zmianie metodologii liczenia przez ONZ okazało się, że… mieszka w niej więcej osób niż w Polsce
Według raportu ONZ „World Urban Organization Prospects 2025” obecna populacja Dżakarty wynosi 41,9 mln osób i czyni ją to największym miastem na świecie. Przyczyną gwałtownej zmiany pozycji miasta w rankingu – wcześniej zajmowało ono „zaledwie” 30. lokatę – jest bardziej uniwersalna metodologia. Co mówi to o rozwoju megamiast i naszej przyszłości? Największe miasta świata według ONZ Pierwsze miejsce Dżakarty to nie wynik gwałtownego wzrostu liczby ludności, lecz z fundamentalnej zmiany metodologii ONZ. Nowa klasyfikacja w większym stopniu uwzględnia realny zasięg urbanistyczny, w tym także dzielnice nieformalne – np. slumsy czy obozowiska – które wcześniej były pomijane. To przełomowy moment w globalnych rankingach urbanistycznych – dotychczasowy lider, Tokio, spadł na trzecie miejsce z populacją 33 milionów. ONZ zdecydowało się na ujednolicenie kryteriów demograficznych i geograficznych, aby lepiej odzwierciedlić rzeczywisty poziom urbanizacji. Według Patricka Gerlanda z działu szacunków populacyjnych ONZ, wcześniejsze raporty opierały się na rozbieżnych definicjach stosowanych przez poszczególne państwa, co faworyzowało Tokio. Nowe podejście eliminuje te różnice, dostarczając bardziej porównywalnych danych. Slumsy zmieniają ranking W przypadku Dżakarty slumsy są integralną – chociaż niepokojącą – częścią miejskiego krajobrazu zamieszkiwaną przez miliony ludzi. Ich włączenie do statystyk sprawiło ,że populacja miasta wzrosła do niemal 42 mln osób. To więcej niż w całej Polsce, w której – według danych GUS – mieszka obecnie 37,49 mln ludzi. Ta decyzja zmieniła układ sił w globalnym rankingu megamiast i sposób, w jaki patrzymy na populację poszczególnych krajów. Dżakarta wyprzedziła Dhakę (37 mln) i Tokio (33 mln). W pierwszej dziesiątce pozostają wciąż New Delhi, Szanghaj, Guangzhou czy Manila, ale to indonezyjska stolica jest teraz symbolem największego wyzwania urbanistycznego XXI wieku. Dżakarta: miasto skrajności Dżakarta to miasto ogromnych kontrastów. W jednym kwartale błyszczą nowoczesne wieżowce i luksusowe apartamentowce, a tuż obok znajdują się gęsto zaludnione slumsy. Według raportu ONZ, gęstość zaludnienia w Dżakarcie osiąga 22 000 osób na kilometr kwadratowy – jest jedna z najwyższych na świecie. W Warszawie wynosi ona 3600 osób. Taki układ urbanistyczny rodzi ogromne wyzwania społeczne. Mieszkańcy nieformalnych osiedli często nie mają dostępu do podstawowych usług – wody pitnej, kanalizacji czy opieki zdrowotnej. Miasto zmaga się też z brakiem dostępnych mieszkań – ceny nieruchomości w centrum są nieosiągalne dla większości obywateli. Przeludnienie i zmiany klimatu Główną przyczyną przeludnienia miasta jest intensywny napływ ludności z obszarów wiejskich. Skutki tego naporu są widoczne na każdym kroku. Zanieczyszczenie powietrza osiąga alarmujące poziomy – zwłaszcza w centrum. W mieście brakuje zieleni. Zgodnie z monitoringiem HUGSI – Husqvarna Urban Green Space Insights – tylko 18% powierzchni Dżakarty stanowią tereny zielone, z czego jedynie 14% to obszary zadrzewione. Dla porównania, Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje, aby minimum 25% powierzchni miast stanowiła zieleń. Miasto jest też jednym z najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu. Powodzie w nadbrzeżnych dzielnicach są coraz częstsze, a zapadanie się gruntu w wyniku nadmiernego zużycia wód gruntowych to realne zagrożenie dla ludzi. Część mieszkańców żyje w pływających domach – to konieczność, a nie wybór. Czy nowa stolica Indonezji rozwiąże problemy? W obliczu wyzwań urbanistycznych rząd Indonezji podjął decyzję o przeniesieniu stolicy administracyjnej do nowo budowanego miasta Nusantara na wyspie Borneo. Projekt ten zakłada stworzenie „inteligentnego miasta w lesie” z dużą ilośćią zieleni, zrównoważonymi źródłami energii i nowoczesnym systemem transportu. Nusantara ma odciążyć Dżakartę i stać się wzorem zrównoważonego rozwoju. Krytycy zwracają jednak uwagę, że projekt może mieć charakter propagandowy i służyć głównie poprawie wizerunku władz Indonezji. Pojawiają się również obawy o wpływ inwestycji na lokalne środowisko naturalne oraz społeczności zamieszkujące Borneo. Dżakarta znalazła się w punkcie krytycznym. Choć liczba 42 milionów mieszkańców robi wrażenie, jest też symbolem alarmującego tempa urbanizacji, które – jeśli nie będzie odpowiednio zarządzane – może doprowadzić do poważnego kryzysu społeczno-ekologicznego. Źródło: The Guardian, ONZ, PolymarketIntel Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polacy są nie do zatrzymania. 87-letni Krzysztof Baranowski po raz 3. samotnie okrąża świat. Wiemy, gdzie teraz jest.
Dla niektórych chyba po prostu nie ma rzeczy niemożliwych. Kapitan Krzysztof Baranowski już wcześniej był legendą – to pierwszy Polak, który dwukrotnie samotnie opłynął kulę ziemską. W listopadzie rozpoczął kolejną życiową przygodę: doświadczony żeglarz wyruszył w kolejny, trzeci już rejs. Jak śledzić jego postępy?
Jacht „Meteor” przemierza właśnie fale Atlantyku i zbliża się do piaszczystych plaż słonecznej Martyniki. Na jego pokładzie znajduje się jedna osoba – 87-letni Krzysztof Baranowski, ikona polskiego żeglarstwa oceanicznego. To dowód niezwykłej siły i determinacji twórcy legendarnej „Szkoły Pod Żaglami” i kapitana „Fryderyka Chopina” oraz przypomnienie, że marzenia nie mają terminu ważności. Nieustraszony polski żeglarz Krzysztof Baranowski urodził się 26 czerwca 1938 roku daleko od morza, bo we Lwowie. Żegluje od 15. roku życia. Jest pierwszym Polakiem, który samotnie opłynął jachtem Przylądek Horn (1973) oraz dwa razy kulę ziemską (1972 i 1999). To także dziewiąty żeglarz w historii świata, który samotnie opłynął glob trasą prowadzącą na wschód przez Ocean Południowy, czyli w „Ryczących Czterdziestkach” – pasie wód oceanicznych na półkuli południowej znajdującym się między 40° a 50° szerokości geograficznej, słynącym z bardzo silnych, stałych wiatrów zachodnich i częstych sztormów. Baranowski to orędownik budowy polskich żaglowców. Z jego inicjatywy powstał m.in. sławny polski bryg „Fryderyk Chopin”, którego został pierwszym kapitanem. Pisarz, podróżnik, dziennikarz i nauczyciel, który wychował wiele pokoleń żeglarzy, wyruszył na kolejną wyprawę, która jest inspiracją dla nas wszystkich. Trzeci samotny rejs dookoła świata Skąd pomysł na to, by w wieku 87-lat po raz trzeci opłynąć świat? Baranowski uważa, że w samotnej żegludze jest coś wyjątkowego. Porównuje ją do stanu nieważkości, podczas której doświadcza olśnienia, euforii czy smutku. To człowiek z innej epoki, który lubi mieć wszystko we własnych rękach. Śmieje się często, że już się „nadowodził” licznymi załogami, więc przyda mu się chwila spokoju. Specyficznie postrzega „spokój”, trzeba mu to przyznać. Skąd wyruszył Baranowski i jak przebiega jego trasa? Kapitan wyruszył z Teneryfy, jednej z Wysp Kanaryjskich. Stamtąd w połowie listopada rozpoczął rejs w kierunku Martyniki. Następne etapy prowadzić mają przez Panamę, Tahiti, Fidżi, Darwin, Mauritius, Durban, Kapsztad i ponownie Teneryfę. Na czym płynie Kapitan Baranowski? Krzysztof Baranowski popłynął na swój trzeci rejs dookoła świata na pokładzie jachtu „Meteor”. To jednostka o smukłej sylwetce i drewniano-epoksydowej konstrukcji. Ma 15,44 m długości i 3,05 m szerokości. Jacht jest stylizowany na styl lat 20. XX wieku i przypomina klasyczną jednostkę regatową. Jakie są zagrożenia samotnego rejsu dookoła świata? Podczas rejsu najważniejszą sprawą jest woda pitna, ale sam Kapitan mówi, że w przypadku samotnej wyprawy łatwo da się policzyć jej potrzebną ilość. Na pokład jachtu, który przemierza cały ocean bez żadnego postoju, należy także zabrać jedzenie – konserwy, puszki, produkty liofilizowane. W wywiadach Baranowski śmieje się, że najbardziej uwielbia… gorący kubek. Samotność wymaga umiejętności zarządzania własnymi siłami. Trzeba umiejętnie dawkować sen, by nigdy nie przekroczyć granicy, w której osunie się ze zmęczenia. Na pełnym morzu pomoc nie nadejdzie i umiera się po cichu. Trasę potrafi zakłócić także pogoda, a jej najgroźniejszą emanacją są huragany. Na szczęście rodzą się one w charakterystycznych warunkach i odpowiednia wiedza na temat oceanu – oraz nowoczesna technologia – potrafi je przewidzieć z dużą dokładnością. Przy odpowiednio szybkim jachcie i wyczuciu stosunkowo „łatwo” – przynajmniej dla takiego wilka morskiego – przed nimi uciec. A co z drapieżnikami? Na oceanie co prawda nie ma ludzi, ale zagrożeniem są morskie drapieżniki. Szczególnie groźne są orki, które coraz częściej „podgryzają” stery jachtów i je przewracają. Do takich wydarzeń dochodzi ostatnio u wybrzeży Portugalii czy Hiszpanii. Niesamowity hart ducha i sprawność fizyczna 87-latka Krzysztof Baranowski imponuje swoją formą i pokazuje, że wiek nie jest żadnym ograniczeniem. Jeździ na nartach – na których nota bene uważa, że sprawność fizyczna jest dużo bardziej potrzebna niż na żaglach, na których się głównie „siedzi” – i pokazuje młodszym kolegom, że wystarczy chcieć. Nie opuszcza go także poczucie humoru. – Na razie jacht gada, czasem głośniej czasem ciszej. Krzyknąć też potrafi, ale dzisiaj to ja wrzasnąłem, lejąc wrzątek na dłoń zamiast do termosa – czytamy w prowadzonym przez Kapitana dzienniku pokładowym z 5.12.2025 roku. Gdzie śledzić postępy z rejsu? Przebieg rejsu Krzysztofa Baranowskiego można śledzić na jego stronie na facebooku, na którą codziennie wrzucane są informacje o postępach: zarówno wiadomości od Kapitana, jak i komentarze na temat trasy, informacje o jachcie czy o pogodzie. Warto je obserwować, bo to historia, która zapiera dech w piersiach. Gdy my dzisiaj będziemy kłaść się spać, on będzie gdzieś tam – na morzu, sam, walcząc z żywiołem. Kilka dobrych myśli z pewnością nie zaszkodzi. Stopy wody pod kilem, Kapitanie! Źródło: facebook.com/krzysztofbaranowski, zeglarski.info, Polsat, marynistyka.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
Carl Sagan nie tylko tłumaczył trudne pojęcia naukowe w prosty sposób, ale robił to z poetyckim zacięciem, które przyciągnęło miliony widzów do serialu „Kosmos”. Kim był człowiek, który uczył, jak patrzeć w gwiazdy?
Spis treści: Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Najpopularniejsze książki Carla Sagana Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Serial „Kosmos” Poglądy Carla Sagana Złota Płyta Carl Sagan był naukowcem, ale również świetnym popularyzatorem wiedzy. W czasach, gdy niewielu potrafiło mówić o fizyce, astronomii czy matematyce w zrozumiały i porywający sposób, on uczynił z nauki opowieść, której słuchał cały świat. Dzięki niemu serial „Kosmos” stał się globalnym fenomenem, a złote płyty na sondach Voyager – wiadomością dla obcych cywilizacji. Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Carl Sagan urodził się 9 listopada 1934 roku w rodzinie robotniczej na Brooklynie, w Nowym Jorku. Jego ojciec, Sam Sagan, pochodził z Kamieńca Podolskiego – niegdyś twierdzy granicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie leżącej na terytorium Ukrainy. Matka, Rachel Molly Gruber, była Amerykanką z urodzenia, wychowaną w środowisku silnie związanym z żydowską tradycją. Od najmłodszych lat Carl przejawiał ponadprzeciętną ciekawość świata i zamiłowanie do książek. Rodzice, choć skromnie wykształceni, rozpoznali jego potencjał intelektualny i wspierali rozwój zainteresowań syna. Momentem przełomowym była dla niego Wystawa Światowa w Nowym Jorku w 1939 roku, której honorowym gościem był Albert Einstein. To właśnie wtedy kilkuletni Carl po raz pierwszy zafascynował się wszechświatem. Zaintrygowany pytaniem, czym są świecące punkty na nocnym niebie, poprosił matkę, by zabrała go do lokalnej biblioteki. Tam, przeglądając książki astronomiczne, dokonał swojego pierwszego naukowego odkrycia: gwiazdy to nic innego jak inne słońca – podobne do naszego, choć często znacznie większe i jaśniejsze. To doświadczenie wywarło trwały wpływ na jego młodzieńczy umysł i zapoczątkowało życiową pasję do zgłębiania tajemnic kosmosu. Wkrótce później Carl zaczął zadawać pytania wykraczające poza szkolne programy: o początek Wszechświata, życie na innych planetach, naturę światła i czasu. Już jako dziecko wykazywał zainteresowanie nie tylko astronomią, lecz także biologią, chemią i fizyką, a jego głód wiedzy systematycznie rósł. W domu eksperymentował z prostymi urządzeniami optycznymi i chemicznymi, co tylko potęgowało jego fascynację nauką. Najpopularniejsze książki Carla Sagana Ale jego umysł potrzebował więcej, niż mogły dać mu podręczniki do nauk ścisłych. Uwielbiał opowiadania science fiction, nawet gdy mieszały fakty naukowe z historiami o UFO, obcych cywilizacjach i podróżach międzygwiezdnych. W przyszłości sam stanie się pisarzem. Pisanie książek popularyzujących naukę w żaden sposób nie kolidowało w jego odczuciu z tworzeniem tych z gatunku science fiction. Spod jego ręki wyszły m.in. takie pozycje: „Świat nawiedzony przez demony” – pokazująca, jak odróżnić fałszywe teorie pseudonauki od hipotez naukowych; „Rajskie smoki” – wyróżniona Nagrodą Pulitzera opowieść o rozwoju ludzkiej inteligencji; „Kosmos” – pozycja będąca zapisem programu popularnonaukowego o tym samym tytule; „Błękitna kropka” – czyli rozważania naukowe o naszej planecie i jej miejscu w kosmosie. Książka zainspirowana wykonanym przez sondę Voyager 1 zdjęciem, pokazującym Ziemię jako jeden niebieski piksel na tle kosmosu; „Kontakt” – powieść science-fiction, przeniesiona na duży ekran w 1997 roku. W postać głównej bohaterki wcieliła się znakomita Judi Foster. Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Carl Sagan posiadał wyjątkowy talent do łączenia nauki z wyobraźnią, co czyniło go nie tylko wybitnym naukowcem, ale i niezwykłym popularyzatorem wiedzy. Wierzył, że nauka jest źródłem inspiracji dla literatury i sztuki, a twórczość artystyczna – z kolei – potrafi wzniecać naukową ciekawość w kolejnych pokoleniach badaczy. To cykl wzajemnych inspiracji, który – jak często podkreślał – napędza postęp cywilizacyjny. Sagan sam był żywym dowodem tej zależności. Jako współzałożyciel programu SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) poświęcił dekady na rozwijanie koncepcji kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi. Był również jednym z kluczowych architektów historycznych misji Voyager 1 i 2, które wyniosły w przestrzeń tzw. Złote Płyty Voyagera – wiadomości dla hipotetycznych kosmitów, zawierające dźwięki i obrazy reprezentujące różnorodność życia i kultury Ziemi. W latach 70. i 80. XX wieku Carl Sagan stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci świata nauki. Dzięki jego udziałowi, misje Mariner, Viking oraz Galileo zdobyły rozgłos nie tylko wśród specjalistów, ale również w masowej świadomości. Był prekursorem astrobiologii – dziedziny badającej możliwość istnienia życia poza Ziemią – i zwolennikiem koncepcji „kosmicznej pokory”, przypominającej o naszej niewielkości w bezkresie Wszechświata. Na jego dorobek składa się ponad 600 publikacji naukowych oraz kilkanaście książek popularnonaukowych, z których wiele stało się bestsellerami. Jego styl – łączący precyzję naukową z poetyckim językiem – zyskał miliony czytelników na całym świecie. Najsłynniejsze z dzieł Sagana, „Kosmos” (oryg. Cosmos), doczekało się zarówno kultowego serialu dokumentalnego, jak i wersji książkowej, uznawanej do dziś za jedną z najważniejszych publikacji popularyzujących wiedzę o Wszechświecie. Serial „Kosmos” Ale to nadawany w latach 1978–1979 serial dokumentalny „Kosmos” sprawił, że gwiazda Carla Sagana rozbłysła światłem supernowej. Wymyślony i prowadzony przez niego program był emitowany w 60 krajach. Przyciągnął przed telewizory pół miliarda widzów. Pasja, z jaką Sagan rozprawiał o najbardziej zawiłych problemach astrofizyki, jego miłość do wiedzy i klarowność myśli przyczyniły się do zapełnienia wydziałów astronomii, fizyki i biologii przez kolejne dekady. Co ciekawe, powodem, dla którego zdecydował się nakręcić serial, byli dziennikarze zgromadzeni na konferencji prasowej. Przedstawiano na niej wyniki zebrane przez dwie sondy Viking na Marsie. Dziennikarze siedzieli zblazowani, niezainteresowani. Carl Sagan nie pojmował, dlaczego nie podzielają jego fascynacji. Przecież słyszą o badaniach innej planety. O tym, że ludziom udało się wysłać tam sondę i posadzić lądownik. Że jego kamery wykonały zdjęcia i udało się je przesłać na Ziemię. Co w tym może być nudnego? Po wielkiej epoce programu Apollo, dla wielu Amerykanów kosmos przestał być interesujący. Jednak Sagan, profesor astronomii i nauk kosmicznych na Cornell University, nie chciał zaakceptować myśli, że badania kosmosu stały się tylko domeną nielicznych entuzjastów. Swoimi rozmyślaniami podzielił się z Ann Druyan, pisarką i producentką, z którą współpracował. Sagan był wtedy żonaty z Lindą Salzman, również pisarką i artystką, która wraz z Ann pracowała nad słynną Złotą Płytą Voyagera. Postanowili wspólnie, że aby przyciągnąć uwagę szerokiego grona do badań kosmosu, trzeba to zrobić za pośrednictwem telewizji. Skontaktowali się z PBS (Public Broadcasting Service), które zgodziło się wyprodukować program o kosmosie. Budżet opiewał na ponad sześć milionów dolarów, co w tamtych czasach było zawrotną kwotą. Jednakże biorąc pod uwagę, że Sagan był laureatem Pulitzera, a program zakładał wykorzystanie efektów specjalnych i licznych podróży, ta kwota nie wydawała się aż tak duża. Prace nad programem trwały dwa lata. Toczyły się w atmosferze zimnej wojny. Program „Kosmos”, debiutujący 28 września 1980 roku, przyniósł niebywały sukces. Uczynił z Carla Sagana ikonę nauki. Naukowiec stał się osobowością telewizyjną, był zapraszany do wygłaszania wykładów na licznych konferencjach. Poglądy Carla Sagana W tym samym czasie stał się orędownikiem rozbrojenia nuklearnego. Podnosił kwestię degradacji środowiska. Przekonywał, że bez rozsądnego planu kontroli wzrostu populacji i redukcji zużycia zasobów naturalnych, ludzkość zmierza ku katastrofie ekologicznej. Te idee głosił już w latach 70. i 80. W swojej książce „Kosmiczne związki” z 1973 roku poruszył temat ekologii jako nauki konfliktowej. W swoich staraniach o ocalenie środowiska staje ona w opozycji do utrwalonych społecznych przywilejów i ekonomicznych praw. Jego charyzma oraz poczucie humoru sprawiły, że był często i chętnie zapraszany do udziału w kultowym programie „The Tonight Show”. Johnny Carson, prowadzący program, wykorzystywał postać Sagana do serii skeczy. Przebrany w golf i sztruksową marynarkę, z peruką przypominającą mopa, wcielał się w postać Sagana. Wypowiadał zdania z pogranicza nauki i science fiction. Carson jako Sagan stał się nawet twórcą tzw. „liczby Sagana” – wyrażenia „miliardy, miliardy!”. „Nigdy tego nie powiedziałem. Daję słowo. Och, rzuciłem kiedyś, że istnieje jakieś 100 miliardów galaktyk i 10 miliardów bilionów gwiazd. Trudno mówić o kosmosie, nie używając wielkich liczb” – wspominał naukowiec w książce „Miliardy, miliardy”. Dodał, że ten zwrot powtarzany przez udającego go Carsona zaczął żyć własnym życiem. Przez wiele lat w trakcie spotkań z czytelnikami: na konferencjach, na lotniskach i w hotelach, ludzie prosili go, by powtórzył „miliardy, miliardy!”. Carl Sagan był ateistą. Gdy mówił o „bogu”, odnosił się do koncepcji boga Spinozy i Einsteina, utożsamiając go z absolutem Wszechświata. Ann Druyan, jego ostatnia żona, wielokrotnie odpowiadała na pytania o ewentualne nawrócenie Carla przed śmiercią. Świadomość nieuchronności śmierci skupiała ich na teraźniejszości. Mówiła: „Mój mąż nie chciał wierzyć. On chciał wiedzieć”. Złota Płyta Zakochali się w sobie w trakcie prac nad Złotą Płytą w latach 1976–1977. Płyta ta, wysłana wraz z sondami Voyager 1 i 2 poza Układ Słoneczny, przemierza przestrzeń międzygwiezdną. Oprócz zawartych na niej 116 zdjęć, odgłosów natury, muzyki z różnych kultur oraz pozdrowień w 56 językach, zawierała informacje o Układzie Słonecznym, ludzkim DNA i szczegółach anatomicznych człowieka. Umieszczono też na niej komputerowy zapis elektrycznych impulsów towarzyszących medytacji Anny. Wyposażone w Złote Płyty Voyagery podróżują ku odległym światom. Na zawsze pozostaną niezwykłą wiadomością, jaką wielki nauczyciel i miłośnik kosmosu wysłał z nadzieją, że trafi na kogoś zdolnego ją odczytać. Carl Sagan zmarł 20 grudnia 1996 roku. Kilka miesięcy przed światową premierą filmu „Kontakt”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak narodził się „Frankenstein”: od naukowych eksperymentów po krajobraz, który zainspirował Mary Shelley
Horror z 1818 roku, opisujący powstanie potwora Frankensteina uznawany jest za pierwszą na świecie powieść science fiction. Od tamtej pory motyw monstrum, będącego efektem eksperymentów nad martwym ludzkim ciałem, pojawia się w licznych przeróbkach oraz adaptacjach filmowych i serialowych. Skąd autorka – Mary Shelley – zaczerpnęła inspirację do stworzenia tego ponadczasowego popkulturowego klasyka?
Spis treści: Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Miejsca jak z horroru? Niekoniecznie – co inspirowało autorkę „Frankensteina”? Wulkan Tambora w Indonezji Londyn i Bolonia – świadkowie rozwoju nauki La Spezia, Archangielsk i Orkady – śladami Frankensteina 7 listopada na platformie „Netflix” pojawiła się nowa adaptacja XIX wiecznej powieści „Frankenstein”. Tym razem historia Victora Frankensteina i jego potwora została opowiedziana przez Guillermo del Toro – reżysera znanego z filmów takich jak „Kształt wody” czy „Pinokio”. Choć akcja filmu rozgrywa się głównie w Wielkiej Brytanii, pierwowzór z 1818 roku obejmował swoim zasięgiem wiele zakątków świata. Jakie miejsca były więc inspiracją do powstania historii o człekopodobnym monstrum i skąd wziął się pomysł na stworzenie potwora Frankensteina? Z towarzyskiej zabawy w światowy bestseller Początki powstania „Frankensteina” brzmią zaskakująco niewinnie, jeśli zestawić je z późniejszą, światową sławą tej mrocznej historii. Według przekazów praca nad horrorem rozpoczęła się, gdy angielska pisarka Mary Shelley wraz ze swoim mężem Percym Shelleyem wdali się w pewną towarzyską rozrywkę. Przebywali oni wtedy w szwajcarskich Alpach, u innego znanego romantycznego poety – Lorda Georga Byrona. Zabawa polegała na wymyśleniu i stworzeniu opowieści grozy. Mary zdecydowała się na opisanie historii szalonego naukowca, Victora Frankensteina, który zapragnął stworzyć kreaturę podobną do człowieka z fragmentów ciał wydobytych z grobów. Podtytuł powieści – „czyli współczesny Prometeusz” – nawiązuje do mitologicznej postaci Prometeusza. Według greckich mitów nie tylko wykradł on ogień Zeusowi, by podarować go ludziom, lecz także stworzył człowieka – niczym doktor Frankenstein. Czy doktor Frankenstein żył naprawdę? Niektóre źródła donoszą, że Mary Shelley, pisząc swoją powieść, mogła inspirować się prawdziwą postacią zamieszkującą południowe Niemcy. Wiadomo, że małżeństwo Shelleyów, zanim dotarło do Szwajcarii, podróżowało przez Związek Niemiecki, gdzie mogli natknąć się na zamek Frankenstein. Budowla, której ruiny znajdują się w okolicy miasta Darmstadt, była niegdyś zamieszkiwana przez alchemika Johanna Konrada Dippela. Naukowiec prowadził tam laboratorium, w którym miał eksperymentować na ludzkich i zwierzęcych zwłokach. Dippel podobno twierdził nawet, że odkrył sposób, by dożyć 135 lat — co przywodzi na myśl fikcyjnego, nieśmiertelnego potwora z historii Shelley. Nie ma jednak pewności, czy niemiecki, mroczny alchemik rzeczywiście stał się pierwowzorem literackiego Frankensteina. Wiadomo natomiast, że bezpośrednim natchnieniem dla pisarki był sen, w którym ujrzała naukowca ożywiającego swoje monstrum za pomocą „jakiejś potężnej maszyny”. Miejsca jak z horroru? Niekoniecznie – co inspirowało autorkę „Frankensteina”? Miejsca, które zadziałały na wyobraźnię Mary Shelley, to nie tylko południowoniemiecki zamek. Wśród nich są zarówno te, które prawdopodobnie stanowiły bezpośrednie natchnienie, jak i te, których wpływ był bardziej subtelny. Co ciekawe, lokalizacje te rozsiane są po całym świecie, tworząc fascynującą mapę inspiracji dla brytyjskiej pisarki. Wulkan Tambora w Indonezji Choć akcja książki nie rozgrywa się w Azji, to właśnie tamtejszy wulkan na wyspie Sumbawa miał ogromny wpływ na jej powstanie. W 1815 roku – tuż przed podróżą Shelleyów po Europie – doszło do największej w historii nowożytnej erupcji wulkanu. Wybuch Tambory pochłonął dziesiątki tysięcy ofiar, a do atmosfery przedostały się olbrzymie ilości pyłu i siarki. Substancje te odbijały promienie słoneczne, doprowadzając do globalnego ochłodzenia i tzw. „roku bez lata”. Właśnie w tym mrocznym, chłodnym i burzowym okresie Mary Shelley przebywała nad Jeziorem Genewskim. Uwięziona przez złą pogodę, spędzała czas w domu, czytając gotyckie opowieści i tworząc własną historię – z której narodził się „Frankenstein”. Londyn i Bolonia – świadkowie rozwoju nauki Jednym z kluczowych źródeł inspiracji były wówczas coraz popularniejsze badania nad elektrycznością. W dzienniku z grudnia 1814 roku Mary Shelley zapisała, że uczestniczyła w londyńskim „wykładzie Garnerina – o elektryczności, gazach i fantasmagorii”. To doświadczenie mogło stać się impulsem do opisania procesu ożywienia stworzenia Victora Frankensteina. Podobny wpływ miały eksperymenty włoskiego lekarza Luigiego Galvaniego, który odkrył, że naelektryzowane ostrze może wywołać ruch w oderwanej nodze żaby. Doświadczenie to zasugerowało, że elektryczność może „tchnąć iskrę życia” – ideę, która później stała się jednym z filarów powieści Shelley. La Spezia, Archangielsk i Orkady – śladami Frankensteina Na kartach powieści można odnaleźć liczne odniesienia do rzeczywistych miejsc: La Spezia – nad Morzem Śródziemnym, gdzie doktor Frankenstein ściga swoje monstrum; Archangielsk – północne miasto, w pobliżu którego kończy się historia; Archipelag Orkadów – tam naukowiec planuje stworzyć drugiego potwora. Wszystkie te inspiracje sprawiły, że dzieło autorki stanowi nadal żyjący i aktualny tekst. Nowe interpretacje „Frankensteina” dowodzą, że utwór ma wymiar ponadczasowy, do czego niewątpliwie przyczyniły się liczne inspiracje kreujące ostateczną książkę. Źródła: Smithsonian, Ohio State Univesity, Time Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Uznano go za zmarłego na Mount Evereście. Alpinista cudem przeżył w strefie śmierci
Mount Everest, najwyższa góra świata, od dekad fascynuje odkrywców, lecz każdy, kto próbuje ją zdobyć, musi liczyć się z ryzykiem. Powyżej 8 tys. metrów rozciąga się tzw. „strefa śmierci”, czyli obszar, w którym tlen staje się luksusem, a siły opuszczają nawet najbardziej doświadczonych alpinistów. To właśnie tam wydarzył się cud, a człowiek uznany za martwego odzyskał przytomność.
Po kilku godzinach bezskutecznej reanimacji grupa alpinistów uznała, że nie jest już w stanie nic zrobić. Na wąskiej grani, ponad 8500 metrów nad poziomem morza, pozostawili swojego towarzysza przekonani, że zmarł. O jego śmierci poinformowano rodzinę, a wiadomość o tragedii zaczęła obiegać świat. Kilkanaście godzin później wydarzyło się jednak coś, czego nikt nie potrafił wyjaśnić – mężczyzna odzyskał świadomość i zaczął walczyć o życie. Na krawędzi życia i śmierci W maju 2006 roku australijski alpinista Lincoln Hall omal nie dołączył do tragicznej listy tych, którzy nie wrócili z Mount Everestu. Po udanym zdobyciu szczytu jego organizm odmówił posłuszeństwa podczas zejścia. Współtowarzysze przez wiele godzin walczyli o jego życie, ale gdy stracił przytomność i przestał reagować, uznali, że nie ma już nadziei. Na wysokości około 8500 metrów zostawili go na grani, przekonani, że zmarł. Następnego ranka, czyli 26 maja, rodzina Halla została oficjalnie powiadomiona o jego śmierci. Jednak los napisał inny scenariusz. Kilkanaście godzin później 45-letni wówczas Dan Mazur, wspinający się z grupą alpinistów i szerpów, natknął się na siedzącego przy krawędzi grani mężczyznę. Hall, bez czapki i rękawiczek, z rozpiętym kombinezonem, wyglądał jak widmo. – Siedział tam po prostu z otwartymi ustami. Nie miał tlenu, czapki, gogli ani żadnego sprzętu. Myśleli, że nie żyje, więc zabrali jego rzeczy. Prawdopodobnie był bliski śmierci – wspominał Mazur w rozmowie z magazynem „People”. Dramatyczna akcja ratunkowa na Evereście Mazur i jego towarzysze początkowo nie dowierzali, że mężczyzna, którego spotkali w „strefie śmierci”, wciąż żyje. Lincoln Hall reagował na głosy, choć jego organizm był na granicy wyczerpania. Dla wspinaczy, którzy planowali wejście na szczyt, był to moment decyzji – kontynuować wspinaczkę czy ratować nieznajomego. – Jak można było po prostu przejść obok kogoś takiego? Siedział, podnosił ręce i mówił do nas. Gdybyśmy go zostawili, nie moglibyśmy z tym żyć – wspominał później Mazur. Hall był w stanie głębokiego wychłodzenia i cierpiał na halucynacje spowodowane niedotlenieniem mózgu. Uważał, że znajduje się na łodzi z Szerpami, z którymi odbywa spokojny rejs. Mazur i jego zespół natychmiast przystąpili do pomocy – podali mu tlen z zapasowej butli, batonik energetyczny i wodę. Każda czynność, nawet założenie rękawiczek czy zapięcie kurtki, wymagała od Halla ogromnego wysiłku i nieustannej motywacji ze strony ratowników. Jego dłonie były niemal całkowicie odmrożone, skóra przybrała żółtawy odcień, a ciało zdradzało objawy obrzęku mózgu. Dzięki oznaczeniom na jego ubraniu Mazur zdołał ustalić, z jakiej ekspedycji pochodził, i przekazał wiadomość do bazy, że Hall żyje. W tym czasie jego własna grupa zrezygnowała z dalszej wspinaczki, by uczestniczyć w akcji ratunkowej. – Straciliśmy cztery godziny i sporo tlenu, ale wiedzieliśmy, że nie ma innego wyjścia. Ta góra potrafi uświadomić, jak cienka jest granica między życiem a śmiercią – opowiadał Mazur. Z pomocą Mazura i Szerpów Hall został sprowadzony niżej, gdzie rozpoczęto walkę o jego życie. Lekarze później stwierdzili, że jego uratowanie było niemal niemożliwe, gdyż cierpiał na poważne odmrożenia i chorobę wysokościową, a jego organizm był skrajnie wyczerpany. Po ewakuacji do Katmandu przeszedł długą rekonwalescencję i wrócił do zdrowia, tracąc jedynie końcówki kilku palców. Finalnie zmarł 6 lat później na raka, który – jak ustalono – rozwinął się u niego w wyniku narażenia na azbest, gdy w młodości pomagał ojcu przy budowie domków letniskowych. Źródło: VT.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przetrwała dwa lata na arktycznej wyspie. Walczyła o życie, by wrócić do syna
To opowieść, która mimo upływu lat wciąż porusza i budzi podziw. Ada Blackjack miała zaledwie 23 lata, kiedy znalazła się na skutej lodem wyspie, z dala od ludzi i świata, zmagając się z chłodem, głodem i samotnością. Jej jedynym towarzyszem był kot.
Spis treści: Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Na początku ubiegłego wieku Arktyka pozostawała miejscem niemal nieznanym, a przez to niebezpiecznym. Wyprawy na polarne pustkowia podejmowali wówczas głównie mężczyźni, przekonani, że tylko oni są w stanie przetrwać w świecie lodu i ciszy. Los sprawił jednak, że wśród uczestników jednej z takich ekspedycji znalazła się młoda kobieta, która nie szukała przygody, lecz możliwości utrzymania siebie i dziecka. Wyspa, do której dotarła, miała dać jej pracę i szansę na zmianę życia. Rzeczywistość okazała się jednak zupełnie inna, gdyż zastane tam warunki szybko zamieniły codzienność w nieustanną walkę o przetrwanie. To, co miało być prostym zadaniem, stało się próbą siły, wytrwałości i odwagi w jednym z najbardziej bezlitosnych krajobrazów na Ziemi. Kim była Ada Blackjack? Dzieciństwo, małżeństwo i walka o przetrwanie Ada Deletuk, która później zyskała popularność jako Ada Blackjack, urodziła się w 1898 roku w Spruce Creek na Alasce, niedaleko Nome – osady, która w czasie gorączki złota przyciągała poszukiwaczy przygód i szczęścia. Choć Ada była Inupiatką, jej dorastanie przebiegało inaczej niż w tradycyjnych rdzennych społecznościach. Nie uczono jej polowania, tropienia zwierzyny ani przetrwania w arktycznej dziczy. Wychowywali ją metodystyczni misjonarze, którzy kładli nacisk na naukę języka angielskiego, czytania Biblii oraz prowadzenia domu zgodnie z zachodnimi normami. Ada nauczyła się szyć, gotować potrawy „dla białych” i wykonywać prace, które w jej późniejszym życiu okazały się dla niej zarówno ratunkiem, jak i przekleństwem. W wieku zaledwie 16 lat wyszła za mąż za Jacka Blackjacka, mężczyznę prowadzącego psie zaprzęgi. Małżeństwo nie przyniosło jej jednak bezpieczeństwa ani stabilizacji. Para miała troje dzieci, z których dwoje zmarło, a jedyne ocalałe (czyli pięcioletni Bennett) poważnie chorowało na gruźlicę. W 1921 roku Jack opuścił rodzinę, zostawiając Adę samą na Półwyspie Seward bez środków do życia. Zdesperowana, odbyła liczącą około 64 kilometry pieszą drogę do Nome, niosąc chłopca na rękach, gdy nie był już w stanie samodzielnie iść. Tam, nie mogąc zapewnić mu odpowiedniej opieki, podjęła jedną z najbardziej bolesnych decyzji w swoim życiu i oddała go do lokalnego sierocińca. Przysięgła jednak, że zrobi wszystko, by pewnego dnia sprowadzić go z powrotem. Właśnie dlatego we wrześniu 1921 roku, gdy do Nome zawinął statek „Victoria” z młodymi mężczyznami przygotowującymi ekspedycję na odległą Wyspę Wrangla, Ada dostrzegła w tym szansę. Poszukiwano osoby mówiącej po angielsku i potrafiącej szyć, czyli dokładnie tego, czego ją uczono. Miesięczna pensja w wysokości 50 dolarów mogła umożliwić jej odzyskanie Bennetta. Nawet fakt, że Inuici, którzy mieli dołączyć do wyprawy, wycofali się w ostatniej chwili, jej nie zniechęcił. 21 września 1921 roku Ada wyruszyła na północ wraz z czterema mężczyznami i kotką o imieniu Victoria, nie wiedząc jeszcze, że ta podróż stanie się najtrudniejszą próbą jej życia. Granica ludzkiej wytrzymałości na lodowym odludziu Po dotarciu na Wyspę Wrangla początkowo wszystko wskazywało na to, że wyprawa przebiegnie zgodnie z planem. Allan Crawford, Lorne Knight, Fred Maurer i Milton Galle rozbili obóz, wywiesili brytyjską flagę i rozpoczęli badanie terenu. Klimat wydawał się łagodniejszy, niż zakładano, a obecność zwierzyny (zwłaszcza lisów, ptaków i okazjonalnie fok) pozwalała uzupełniać zapasy. Ada wykonywała obowiązki, dla których ją zatrudniono: szyła ubrania, naprawiała sprzęt i przygotowywała posiłki. Wszyscy byli przekonani, że latem przypłynie statek z kolejną dostawą żywności, dlatego zapasów nie racjonowano tak ostrożnie, jak należało. Statek jednak nigdy nie dotarł. Jednostka wysłana z zaopatrzeniem utknęła w lodzie i została zmuszona do odwrotu, co dla obozu oznaczało konieczność przetrwania zimy bez wsparcia. Wraz ze spadkiem temperatur i nadejściem nocy polarnej narastało zmęczenie, frustracja i poczucie zagrożenia. Zwierzyna zaczęła znikać z okolic obozu, a u Lorne’a Knighta pojawiły się objawy szkorbutu: osłabienie, ból stawów i krwawiące dziąsła. Gdy zapasy były na wyczerpaniu, Crawford, Maurer i Galle podjęli dramatyczną decyzję. W styczniu 1923 roku wyruszyli przez zamarznięte morze, by dotrzeć do lądu i sprowadzić pomoc. Zabrali psy zaprzęgowe i część racji żywnościowych. Nie wrócili, a ślad po nich na zawsze zaginął. Ada wówczas została sama z Knightem, którego stan stale się pogarszał. Co więcej, mężczyzna wyładowywał na niej swoje frustracje, choć przejęła wszystkie obowiązki. 23-latka zapisała w dzienniku: „Nigdy nie pomyślał, jak trudno jest kobiecie zastąpić czterech mężczyzn”. Finalnie 23 czerwca 1923 roku Knight zmarł, a jej jedyną towarzyszką została kotka Vic. Ada się nie poddała. Codziennie zastawiała sidła, polowała na ptaki i foki, szyła ubrania ze skór i zostawiała w obozie notatki z informacją, dokąd się udała na wypadek, gdyby pomoc przybyła pod jej nieobecność. W dzienniku często pisała o synu, uszyła dla niego nawet parę kapci. W końcu 20 sierpnia 1923 roku, czyli po blisko dwóch latach od przybycia na wyspę, do brzegu dotarł szkuner Donaldson. Ada była wyczerpana, lecz żywa. Członkowie załogi byli pod wrażeniem porządku w obozie i twierdzili, że mogłaby przetrwać tam z Victorią jeszcze jedną zimę. Ada nie przypisywała jednak sobie bohaterstwa, lecz powtarzała, że była po prostu matką, która chciała wrócić do syna. Smutne życie Ady Blackjack po wyprawie Po powrocie na Alaskę Ada Blackjack trafiła w sam środek zainteresowania mediów. Prasa chciała dowiedzieć się, jak zdołała przeżyć w warunkach, które odebrały życie czterem zdrowym mężczyznom. Początkowy podziw szybko jednak ustąpił podejrzeniom i oskarżeniom. Zarzucano jej, że nie zrobiła wystarczająco dużo, by ocalić Lorne’a Knighta. Jeden z członków ekipy ratunkowej próbował nawet udowodnić jej winę, wyrywając z jej dziennika strony, które jasno świadczyły o jej trosce i wysiłkach. Z czasem jego manipulacje wyszły na jaw, a rodzice Knighta podkreślali publicznie, że Ada opiekowała się ich synem najlepiej, jak było to możliwe i nazywali ją bohaterką. Dzięki pieniądzom z wyprawy mogła sprowadzić Bennetta do Seattle na leczenie i na pewien czas odsunąć się od reporterów. Jej życie nie stało się jednak łatwiejsze. Otóż ponownie wyszła za mąż i urodziła drugiego syna, Billy’ego, lecz trudności finansowe znów zmusiły ją do oddania obu chłopców do sierocińca – tym razem na dziewięć lat. Bennett nigdy nie odzyskał pełni zdrowia i zmarł w 1972 roku. Ada przeżyła go o dziesięć lat. Pracowała później m.in. przy hodowli reniferów, nieustannie zmagając się z ubóstwem. Zmarła w wieku 85 lat w Palmer na Alasce. Jej grób w Anchorage nosi napis: „Bohaterka wyprawy na Wyspę Wrangla”. Syn Billy wspominał ją później jako „jedną z najbardziej kochających matek i jedną z największych bohaterek w historii eksploracji Arktyki”. Źródła: Oceanwide Expedition, Atlas Obscura, Myślakowice Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Bez ich udziału odzyskanie niepodległości byłoby niemożliwe. Polki walczyły o ojczyznę jak lwice
To bohaterki, o których pamięć powinna trwać wiecznie. Walczyły z bronią w ręku, działały w wywiadzie, tworzyły oddziały, ratowały żołnierzy. Sam Piłsudski przyznał, że bez nich odzyskanie niepodległości nie byłoby możliwe.
W tym artykule: Walka kobiet o niepodległość Amazonki bronią Wilna Ochotnicza Legia Kobiet Wywiad – kobieca specjalność Prawa kobiet w Polsce Walka kobiet o niepodległość Jest listopad 1918 roku, we Lwowie trwają krwawe walki. 21 listopada od ukraińskiej kuli zginął 14-letni Jurek Bitschan. Dla jego matki Aleksandry Zagórskiej był to impuls – postanowiła stworzyć oddział kobiet walczących z bronią w ręku. Walki rozpoczęły się, gdy zbrojone przez Austriaków ugrupowania ukraińskie rozpoczęły przejmowanie władzy w mieście, dążąc do ustanowienia własnego państwa. W odpowiedzi na zajmowanie przez Ukraiński Komitet Wojskowy gmachów publicznych, w zachodnich dzielnicach Lwowa zaczęły powstawać polskie oddziały, zajmując kluczowe obiekty. Rekrutowały się one głównie spośród młodych ludzi „Orląt Lwowskich”. Większość dorosłych mężczyzn znajdowała się jeszcze w wojsku lub obozach jenieckich. 34-letnia Zagórska nie była nowicjuszką w wojskowym fachu. Już jako dwudziestolatka produkowała bomby dla Organizacji Bojowej PPS Piłsudskiego, brała udział w zamachach, a po ucieczce do Galicji od 1911 roku była członkinią konspiracyjnego Związku Walki Czynnej Kazimierza Sosnkowskiego i Związku Strzeleckiego we Lwowie. Zagórska organizowała kobiecą służbę wywiadowczą dla I Brygady Legionów Polskich, a potem oddział kurierek, który w czasie wojny z Ukraińcami zajmował się werbowaniem i przeprowadzaniem do Lwowa polskich ochotników. Jej kolejną inicjatywą było stworzenie uzbrojonego kobiecego oddziału, którego zadaniem było utrzymanie porządku w mieście. Tak powstała Milicja Obywatelska Kobiet, na której bazie utworzono w grudniu 1918 roku Ochotniczą Legię Kobiet (OLK) – legendarny oddział amazonek. Święto Niepodległości w Tatrach. Na najpopularniejszych szczytach pojawiły się flagi Nie tylko Polacy świętują 11 listopada. Kto jeszcze celebruje ten dzień? Amazonki bronią Wilna Gdy w maju 1919 roku Lwów został znów zagrożony przez Ukraińców, legionistki zostały wysłane do zajęcia wsi Sokolniki. Kiedy ich zwolnione już ze służby koleżanki dowiedziały się o tym, natychmiast stawiły się w koszarach z żądaniem wydania im mundurów i broni. Na wieść o zbliżaniu się legionistek Ukraińcy w pośpiechu opuścili Sokolniki, więc do bezpośredniej walki, ku rozżaleniu dziewcząt, nie doszło. Sława lwowskich legionistek obiegła kraj i spowodowała powstanie 2. Ochotniczej Legii Kobiet w Wilnie. W połowie 1919 r. tamtejsze legionistki pod dowództwem ppor. Wandy Gertz wzięły udział w obronie miasta przed bolszewikami. 23-letnia Gertz także miała już spore doświadczenie bojowe – w latach 1914–1916 w męskim przebraniu i pod nazwiskiem Kazimierz Żuchowicz pełniła służbę w I Brygadzie Legionów Polskich. Na trudne pytania była przygotowana. Gdy pewnego razu sierżant zarzucił jej, że nie poszła na badanie lekarskie, bo chce ukryć, że jest kobietą, odpowiedziała mu, że o nim lekarz mówił to samo. Takich jak ona „przebierańców” było zresztą więcej; Zofia Kamińska służyła jako ułan Zygmunt Tarło, Maria Błaszczykówna jako Jan Tadeusz Zalewski a Maria Vetulani jako Marian Ipohorski. Ją akurat szybko zdemaskowano po tym gdy żołnierze stwierdzili że „Ipohorski nie chce rozmawiać o babach i nie klnie”. Ale dzięki swojej odwadze pozostała na służbie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d.jpg" width="1280" height="853" alt="Początkowo OLK działała jako milicja w ramach lwowskiej Straży Obywatelskiej. Potem organizowała i szkoliła kobiece oddziały do udziału w walkach. Stała się formacją ściśle wojskową. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="47e847675382bc1724f22f5d4a94ea0cadb2ea5b-15fb63d" /> Bez męskiego przebrania służyła zaś w II Ochotniczym Szwadronie Śmierci 34-letnia Janina Łada-Walicka, która służbę ułana na froncie łączyła ze zbieraniem materiałów prasowych. Publikowała je jako korespondencje wojenne we lwowskim czasopiśmie „Pobudka”. Podobnie jak Helena Bujwidówna, która odmówiła służby sanitariuszki i zażądała wydania karabinu, by walczyć na pierwszej linii. Natychmiast stała się tematem plotek, a o jej rzekomej śmierci krążyły po Lwowie legendy. 22 listopada 1918 roku, w czasie przemarszu przez wyzwolone lwowskie ulice, podbiegła do niej starsza kobieta, pytając: „A nie wiecie przypadkiem, jak zginęła Bujwidówna?”. „Ja jestem Bujwidówna” – odpowiedziała Helena. „O, paniusieczku, a tośmy słyszeli, że ją granat na połowę rozwalił…”. Ochotnicza Legia Kobiet Podczas wojny z bolszewikami OLK rozrosła się do 2,5 tys. kobiet, które wzięły udział w obronie Lwowa, Wilna i Warszawy. Mieszkańcy Otwocka długo wspominali, jak uzbrojone kobiety przetrząsały lasy nad Świdrem, polując na ukrywających się w nich Rosjan. Z kolei legionistki Wandy Gertz weszły w skład oddziałów generała Żeligowskiego, które w październiku 1920 r. podczas pozorowanego buntu odebrały Wilno z rąk Litwinów. W tym czasie OLK była już znana z niebywałego wręcz rygoru i dyscypliny, jakich na próżno było szukać w oddziałach męskich. Powodem były formułowane często pod adresem legionistek obawy o ich prowadzenie się. Przyjmowana do służby w OKL kobieta musiała nie tylko wylegitymować się świadectwem szkolnym i zaświadczeniem lekarskim o dobrym stanie zdrowia, ale też dwoma „świadectwami moralności”, wydanymi przez proboszcza i policję. Za samą rozmowę z żołnierzem na ulicy legionistka dostawała dwa tygodnie ścisłego aresztu, a przy kolejnym takim zdarzeniu natychmiast wydalano ją z szeregów. Za zniewagę munduru żołnierza OLK ochotniczka otrzymywała karę chłosty – 25 rózeg przed całym oddziałem. Legionistki były jednak narażone na męskie zaczepki. O ile w „feministycznym” Lwowie ich widok nikogo nie dziwił, o tyle po przyjeździe do Poznania kobiety w mundurach oglądano jak przybyszów z innej planety. Wielkopolscy oficerowie postanowili też sprawdzić ich wojskową przydatność, stawiając każdej pół funta kiełbasy, duże piwo i kieliszek wódki. „Nie wolno się krztusić i duszkiem!” – padła komenda. „Rozkaz rozkazem – skomentuje później we wspomnieniach jedna z legionistek kapral Lipowicz. – Ale mnie oczy na wierzch wyszły w gardle tak piekło, jakby ktoś tam węgle rozżarzone wpuścił”. Nic więc dziwnego, że tak zorganizowana i szkolona formacja budziła nie tylko postrach wśród wrogów, ale stała się też kuźnią kadr, z której wyszły tak wybitne indywidualności jak Maria Wittek, pierwsza w historii Wojska Polskiego kobieta generał, czy Stanisława Paleolog, twórczyni Policji Kobiecej i komisarz Policji Państwowej. Jednak w marcu 1922 roku, wbrew protestom kobiet, Legia została rozwiązana. Stało się to, co przewidział Wańkowicz, opisując zdarzenia z 1918 roku: „Zajęliśmy Mińsk, rozkwieciły się ulice amarantami. Jeszcze w pierwszym dniu »baby« same stały z karabinami pod wrotami swoich składów, ale drugiego dnia usunięto je i stamtąd. Zaczęły się wiwaty, nagrody. Posypały się odznaczenia za obronę Mińska rozdawane hojnie każdej parze portek, która zdążyła defilować amarantowemi szaserami, już kiedy weszli Niemcy, już kiedy było bezpiecznie, już kiedy było po wszystkim. Kierowniczki pogotowia wojennego, które zebrały w ewidencję cały materiał ludzki, co pozwoliło opanować dla korpusu Dowbora imponujące zapasy rosyjskiego północno-zachodniego frontu, nie otrzymały ani odznaki ustanowionej dla obrońców Mińska, ani nawet wstążeczki amarantowej Korpusu. Za to pierwszym odesłane pociągiem z Mińska znalazły się w Bobrujsku, by kontynuować pracę”. Wywiad – kobieca specjalność 6 sierpnia 1914 roku Zofia Zawiszanka – pierwsza w historii wywiadowczyni Wojska Polskiego, dostała rozkaz zbadania, czy pod klasztorem w Jędrzejowie Moskale nie przygotowują zasadzki na „Kadrówkę”, czyli Pierwszą Kompanię Kadrową – pododdział piechoty utworzony przez Józefa Piłsudskiego w Krakowie trzy dni wcześniej z połączenia członków „Strzelca” i Polskich Drużyn Strzeleckich. Z raportem dotarła do kwatery Piłsudskiego pod Chęcinami, gdzie natychmiast dostała propozycję kontynuowania działalności szpiegowskiej. „Wyznaczono mi dokładnie drogę: Bolmin–Piękoszów–Podzamcze–Ćmińsko, którą miałam pokonać jak najprędzej, wysyłając z kilku punktów meldunki, choćby o jednym napotkanym kozaku. Miałam ruszyć wskazanym mi szlakiem do Suchedniowa, stamtąd zaś uruchomić na stałe sieć wywiadowczą i dotrzeć aż do Radomia. Podniosłam się z głową nabitą mnóstwem nazw, miejscowości, cyfr, różnych aktualnych kwestii taktycznych i pytań, na które miałam zdobyć odpowiedź. W tej chwili miałam w duszy więcej, niż niedawne żywiołowe uczucia na widok polskich mundurów i polskiej broni; teraz sama czułam się strażą tego ukochanego wojska”– wspominała Zofia Zawiszanka w wydanej w II Rzeczypospolitej monografii zatytułowanej „Wierna służba”. Niemal cała sieć wywiadowcza Kadrówki i Legionów opierała się na kobietach. Zdobywały informacje, przedzierały się z raportami przez opanowane przez obce armie tereny i linie frontów. Piłsudski w książce „Moje pierwsze boje” przyznawał: „Wielką jest zaiste zasługą Beliny i mojego biura wywiadowczego, złożonego prawie wyłącznie z kobiet, że mogłem posiadać wówczas dane o nieprzyjacielu”. Długa droga sufrażystek z Wyoming. Jak w Stanie Równości walczono o równouprawnienie 10 grudnia 1869 roku terytorialna władza ustawodawcza w Wyoming przyznała kobietom prawo wyborcze i prawo do pełnienia funkcji publicznych. Historia przyznania kobietom prawa do głosowania w Wy... Działalność biura wywiadowczego obejmowała nie tylko bieżące rozpoznanie sytuacji na froncie. Nelly Grzędzińska kursowała regularnie między kwaterą Piłsudskiego a Wielką Brytanią, Szwajcarią, Francją i Holandią, dostarczając do kraju memoriały obrazujące stan sprawy polskiej za granicą. Regina Boguszewska została wysłana przez Polską Organizację Wojskową na Kresach z misją wywiadowczą do Moskwy bez uprzedzenia, że trzech kurierów już stamtąd nie wróciło. Mimo że była to jej pierwsza taka wyprawa, poradziła sobie doskonale, podobnie jak w kolejnych misjach do Charkowa i Odessy, gdzie zdobywała cenne informacje o planach bolszewickich władz i wojska. Takie akcje w bolszewickim państwie wymagały od kobiet poświęcenia także z innego powodu. Jak wspominała jedna z kurierek Wiktoria Jowisz, aby nie budzić podejrzeń ubranie powinno być jak najgorsze, rzeczy jak najmniej, w prostym worku. Uważać trzeba, żeby swym zewnętrznym wyglądem nie przypominać w niczym inteligenta i burżuja”. To była właśnie tajemnica sukcesów Reginy Boguszewskiej, która potrafiła ucharakteryzować się na taką „biedotę”, że współczuli jej nawet czekiści. W sumie w działalności wywiadowczej na Kresach kierowanej przez komendę KN 3 w Kijowie brało udział około 200 kobiet, z których wiele zapłaciło za to życiem. To właśnie wywiadowczyniom z KN 3 przyznano aż 26 orderów Virtuti Militari na 44 kobiety odznaczone nimi za lata 1914–1921. Niestety, większość pośmiertnie. Przyszłość powinna być kobietą. Czy po latach walki przyjdzie czas równości? Wiele osób uważa, że nadszedł czas, aby kobiety odrzuciły gorszy status, domagały się równości i bez poczucia winy ujawniały swoje ambicje i sukcesy. Jak wygląda współczesna emancypacj... Prawa kobiet w Polsce I wojna światowa wyzwoliła kobiety, wywracając dotychczasowy patriarchalny porządek w Europie i systemy prawne państw zaborczych. W cieniu walki o niepodległość działał także ruch, którego celem było uzyskanie przez Polki pełni praw wyborczych. Szczególnie silny był w zaborze rosyjskim, gdzie od ponad 100 lat status kobiet regulował... Kodeks Napoleona. Narzucał on Polkom status niemal niewolnicy: zamężne kobiety nie mogły posiadać osobnych dokumentów tożsamości, nie wolno im było opuszczać wyznaczonego przez mężów miejsca zamieszkania, nie miały też prawa do własnych dochodów ani nie mogły same zeznawać w sądach, ich prawa rodzicielskie mogły być ograniczone przez instytucję rady familijnej, a rozwód na wniosek kobiety był możliwy wyłącznie w sytuacji, gdy „mąż trzymał nałożnicę w domu”. Obowiązujące w dwóch pozostałych zaborach kodeksy cywilne były nieco bardziej liberalne. Mimo złagodzenia w 1902 roku przepisów prawa małżeńskiego, Kodeks Napoleona stał się symbolicznym wrogiem rodzącego się pod wszystkimi trzema zaborami ruchu feministycznego i został publicznie spalony na zjeździe Związku Równouprawnienia Kobiet Polskich w 1908 roku. Był to symboliczny początek rozpoczęcia przez Polki otwartej walki o uzyskanie pełnych praw wyborczych, której impuls dała decyzja parlamentu Finlandii z 1906 roku o przyznaniu ich kobietom w tym kraju. Tak się złożyło, że o prawa kobiet i niepodległość walczyły często te same bojowniczki. Już pierwszego dnia po przybyciu Józefa Piłsudskiego z więzienia w Magdeburgu do Warszawy 51-letnia Justyna Budzińska-Tylicka, międzynarodowa działaczka feministyczna, zażądała od niego w imieniu Centralnego Komitetu Równouprawnienia Kobiet wydania dekretu o przyznaniu Polkom tych samych praw politycznych, jakie mają mężczyźni. Akcja była skoordynowana na terenie całego kraju. „Powiadają, że powinno być jak dawniej: niechże już wybierają robotnicy, chłopi, nawet analfabeci, ale zbrodniarzom, wariatom i kobietom głosu dać nie można. Drogie czytelniczki, w ładnym jesteśmy towarzystwie!” – pisało w te dni krakowskie feministyczne czasopismo „Na Posterunku”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb.jpg" width="1279" height="862" alt="Kobiety zasiadały w ławach poselskich od pierwszego posiedzenia sejmu w 1919 roku. Niestety jednak, parlamentarzystek tych nie było zbyt wiele. Na zdjęciu powyżej: sylwetki nowych posłanek w magazynie „Świat” z 1931 r. Fot. Archiwum Akt Nowych" title="99de781846ab2c636525ebc265eefffe3e4dbf36-ff0fddb" /> Co ciekawe, postulaty równouprawnienia pojawiły się również na łamach prasy katolickiej. Poznański „Przegląd Katolicki” w numerze z 17 listopada 1918 roku pisał: „Wojna obecna zrównała kobietę i mężczyznę, składając na ich barki równy ciężar obowiązków i licznych trudów. We wszystkich dziedzinach życia i zawodach stanęły do pracy kobiety, zastępując mężczyzn, przebywających na polu walki. Ich pracy zawdzięczamy, żeśmy szczęśliwie przetrwali zawieruchę wojenną. Stąd też organizacje kobiece podniosły żądanie, aby wobec równych obowiązków, równe zyskały dziś prawa obywatelskie i polityczne. Cokolwiek ludzie o tej sprawie równouprawnienia sądzić mogą lub sądzą, to jednakże nie ulega wątpliwości, że oddanie kobietom pełni praw obywatelskich odpowiada duchowi naszej katolickiej religii (…). Ruch ten nowy witamy ze szczerą radością”. Piłsudski dekret podpisał 28 listopada 1918 roku. A po wyborach do Sejmu Ustawodawczego, na pierwszym posiedzeniu 10 lutego 1919 roku w ławach poselskich zasiadło pierwszych osiem Polek: Zofia Moczydłowska z chrześcijańskiego Narodowego Zjednoczenia Ludowego, Anna Piasecka i Franciszka Wilczkowiakowa z Narodowej Partii Robotniczej, Zofia Sokolnicka i Gabriela Balicka-Iwanowska z endecji, Irena Kosmowska i Jadwiga Dziubińska z lewicowego PSL „Wyzwolenie” oraz Zofia Moraczewska z PPS. Walka o niepodległość kraju wciąż trwała – ostateczne granice Polski zostaną ustalone dopiero w 1922 roku – jednak Polki mogły już świętować swoje własne zwycięstwo. Materiały pochodzą ze zbiorów Archiwum Akt Nowych.
Ma 99 lat i nie zwalnia tempa. Sir David Attenborough narratorem nowego serialu przyrodniczego
„Kingdom” (Królestwo) to nowy, sześcioodcinkowy serial przyrodniczy BBC One i iPlayera. Jego narratorem jest Sir David Attenborough. Najsłynniejszy przyrodnik świata mimo zaawansowanego wieku wciąż pracuje przy filmach przyrodniczych i współpracuje z BBC.
Produkcja studia BBC Natural History Unit, powstawała przez pięć lat w sercu Zambii, w Parku Narodowym South Luangwa, w rejonie Nsefu. To tętniąca życiem oaza nad rzeką Luangwa. To właśnie tutaj filmowcy uwiecznili cztery rywalizujące ze sobą rodziny drapieżników – lwy, lamparty, likaony i hieny. Serial równolegle śledzi rodzinne losy czterech różnych gatunków, ukazując ich strategie, więzi i zmagania z naturą, m.in. pożarami i powodzią. Niezwykłe kulisy produkcji To pierwsza w historii BBC Natural History Unit produkcja, w której ekipa przez tak długi czas – 1400 dni zdjęciowych podczas 76 wypraw – śledziła konkretne zwierzęta w jednym miejscu. W pracach brało udział ponad 170 osób, w tym 90 lokalnych specjalistów i badaczy. Dzięki współpracy z zambijskim programem ochrony drapieżników udało się uchwycić nieznane wcześniej zachowania, np. młodego lamparta pomagającego matce odebrać zdobycz hienie. Zdjęcia powstawały z użyciem kamer pułapkowych, dronów, termowizji i systemów montowanych na pojazdach czy helikopterach. To wszystko pozwoliło uzyskać niezwykle bliski punkt widzenia i niemal wtopić się w życie zwierząt. Obóz ekipy zasilany był w 100% energią słoneczną, a codzienność filmowców obfitowała w bliskie spotkania z dziką przyrodą – od słoni niszczących łazienkę po krokodyle odpoczywające tuż przy wejściu do namiotu. Bohaterowie „Królestwa” Olimba to przewodniczka rodziny lampartów i jedna z najbardziej doświadczonych samic w Nsefu. Po wychowaniu trzech miotów próbuje wychować kolejne młode, zmagając się z coraz bardziej niebezpiecznymi sąsiadami. Jej największe wyzwanie pojawia się wraz z przybyciem Storm – przywódczyni watahy likaonów (afrykańskich dzikich psów), która próbuje przejąć teren w samym sercu królestwa. Rodziną lwów dowodzi doświadczona Rita. Jej stado, osłabione po latach walk, próbuje odbudować pozycję. Lwy muszą walczyć o każdy skrawek ziemi i chronić swoje młode przed drapieżnikami. Czwartą rodziną są hieny – klan Tenty i jej córki Tandal, żyjące w grupie dowodzonej przez samice. Serial pokazuje je jako inteligentne i troskliwe matki, tworzące złożone społeczne więzi. Ich rywalizacja z lwami i lampartami to jeden z najważniejszych wątków. Sir David Attenborough: 70 lat pracy na rzecz przyrody Nic dziwnego, że serial tak niezwykły potrzebował wyjątkowego narratora. Został nim Sir David Attenborough, który wciąż pracuje mimo, że skończył 99 lat. Dzięki ponad 70-letniemu doświadczeniu pracy popularyzatora przyrody oraz statusowi globalnego autorytetu w tej dziedzinie, Sir David pełni w „Kingdom” rolę przewodnika-narratora – bo nikt tak jak on nie potrafi opowiadać o naturze. Twórcy określają „Kingdom” jako „połączenie Gry o Tron, Sukcesji i Króla Lwa” – dramat o władzy, rodzinie i przetrwaniu. Każdy odcinek przynosi zmianę w układzie sił: raz dominują likaony, potem hieny, innym razem lwy. Jak podkreśla ekipa, „Kingdom” nie jest bajką, lecz realistycznym obrazem dzikiego życia. Serial ma premierę 9 listopada 2025 w BBC One. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Wyprzedził erę Instagrama o 200 lat. Tak wyglądało pierwsze selfie w historii
Dziś selfie to nasza codzienność, ale jego historia sięga dalej, niż mogłoby się wydawać. Pierwsze zdjęcie „z ręki” powstało w XIX wieku, na długo przed wynalezieniem smartfonów. Kto był jego autorem i jak powstało?
W tym artykule: Wielki Konkurs Fotograficzny Kto zrobił pierwsze selfie? Z selfie wiąże się spore niebezpieczeństwo Selfie to nic innego jak zdjęcie wykonane „z ręki” za pomocą telefonu komórkowego lub aparatu, obejmujące twarz osoby fotografującej. Uchodzi za nieodłączny element naszych codzienności, w której olbrzymią rolę w kreowaniu rzeczywistości odgrywają media społecznościowe, takie jak Facebook czy Instagram. Moda na „sweet focie”, lub jak kto woli, „focie z ręki” opanowała internet do takiego stopnia, że „selfie” zostało uznane za słowo 2013 roku przez redaktorów Oxford Dictionary. Zainteresowanie słowem „selfie” wzrosło w tamtym czasie o ponad 17 tysięcy procent. Jedno z najsłynniejszych „selfie”, jakie kiedykolwiek udostępniono w sieci, pochodzi z gali rozdania Oscarów w 2014. Na grupowym zdjęciu widać największe gwiazdy Hollywood, m.in. Bradleya Coopera, Brada Pitta, Angelinę Jolie, Jennifer Lawrence, Kevina Spaceya, Meryl Streep oraz Jareda Leto. Post opublikowany na oficjalnym profilu Ellen DeGeneres na Twitterze zebrał do tej pory ponad 2 miliony polubień i jeszcze więcej, bo niemal 3 miliony udostępnień. Słowo „selfie” po raz pierwszy zostało użyte w 2002 roku na jednym z australijskich forów. Dwa lata później hasztag #selfie zadebiutował na Twitterze. W błędzie są jednak osoby, które używają, że „sweet focia” to wynalazek naszych czasów. Pierwsze selfie w historii zostało wykonane bowiem w… XIX wieku. Kto był jego autorem i, co najważniejsze, jak wyglądała fotografia? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Światowy Dzień Selfie. Ekspert od extreme-seflie radzi, jak zrobić idealne zdjęcie Selfie już na dobre weszło do naszej codzienności. Ale obok zwykłych zdjęć z przyjaciółmi i fotek w lustrze, istnieje też zupełnie nowa odmiana – extreme selfie. Lee Thompson, który ja... Wielki Konkurs Fotograficzny Fotografia przeszła daleką drogę – od dagerotypów po cyfrowe autoportrety z telefonu. Dziś to nie tylko sposób na uwiecznianie chwili, ale także sztuka, która wzrusza i inspiruje. Jeśli fotografia to Twoja pasja, zachęcamy do udziału w Wielkim Konkursie Fotograficznym National Geographic – jednym z najważniejszych wydarzeń fotograficznych w Polsce. To wyjątkowa okazja, by Twoje zdjęcia znalazły się w gronie najlepszych w kraju. Wielki Konkurs Fotograficzny już od 21 lat odkrywa, rozwija i nagradza talenty – zarówno profesjonalistów, jak i amatorów. W tegorocznej edycji uczestnicy mogą spróbować sił w 10 kategoriach tematycznych. Zwycięzcy każdej z nich otrzymają wyjątkowe nagrody, a najlepsze fotografie powalczą o prestiżowe Grand Prix. Na zgłoszenia czekamy do 3 listopada 2025 roku. Kto zrobił pierwsze selfie? Odpowiedź brzmi: Robert Cornelius, amerykański chemik i pionier fotografii. Zdjęcie, które opatrzył podpisem „pierwszy światłowy obraz w dziejach”, zrobił w 1839 r. W tym samym roku w Polsce Juliusz Słowacki wydał „Balladynę”, a Wielka Brytania zajęła Hongkong. Słynny autoportret powstał za pomocą bardzo czasochłonnej techniki dagerotypii, w wyniku której na metalowej płytce otrzymywany jest obraz. Unikatowy, bo bez możliwości powielenia. Dodajmy, że w czasie jego wykonania fotografowany musiał siedzieć nieruchomo przez ok. 20 minut. Metodę opracowano w latach 30. XIX wieku, a jej autorami byli Francuzi – Joseph Nicéphore Niépce i Louis Jacques Daguerre, od którego zresztą wzięła się nazwa dagerotypia. Tak wyglądało pierwsze selfie w historii: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/8754e5ee20a568396402249272b6c27985d7557d-e5049bc.jpg" width="791" height="1024" alt="Robert Cornelius urodził się w 1809 roku w rodzinie holenderskich imigrantów. Na świat przyszedł w Filadelfii w stanie Pensylwania. Zmarł w 1893 roku w wieku 84 lat / Fot. Universal History Archive/UIG via Getty Images" title="8754e5ee20a568396402249272b6c27985d7557d-e5049bc" /> Za jednego z pionierów w robieniu selfie uważany jest także Joseph Byron. Znany angielski fotograf i założył Byron Company na Manhattanie pozostawił po sobie mnóstwo „foci z ręki”. Najsłynniejsza powstała w 1909 roku w Nowym Jorku. W jego kolekcji nie brakuje także grupowych selfie, na których towarzyszą mu Pirie MacDonald, Colonel Marceau, Pop Core i Ben Falk. Z selfie wiąże się spore niebezpieczeństwo Niestety, osób podążających za sławą bez krzty rozumu jest z roku na roku coraz więcej, co niesie za sobą tragiczne konsekwencje. Chęć zrobienia wyjątkowego selfie powoduje, że górę nad rozsądkiem bierze brawura. W 2021 roku 38-letnia turystka zmarła po tym, jak spadła z dużej wysokości, kiedy chciała zrobić sobie selfie na klifie Grampians National Park w Australii. Akcja poszukiwawcza trwała 6 godzin. Podobnych historii jest znacznie więcej. W 2019 r. 22-letni turysta wszedł na wodospad w jednym z tajskich parków wodnych, mimo tabliczek ostrzegawczych, poślizgnął się na mokrych kamieniach i spadł z wysokości około 15 metrów. Mężczyzna zmarł na miejscu. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
W tym bałaganie jest metoda. Na czym polega fenomen kairskich zabbaleen, czyli zbieraczy śmieci?
Międzynarodowa organizacja World Economic Forum szacuje, że zabbaleen odbierają 50-60% wszystkich śmieci produkowanych przez Kair. Mniej więcej 80% z tego, co zbiorą, zostaje przez nich poddane recyklingowi. Proces odzysku prowadzony przez zabbaleen od dziesięcioleci ułatwia życie mieszkańcom stolicy Egiptu.
Spis treści: Ludzie pustyni – początki społeczności zabbaleen Koptyjski zwyczaj – jak narodził się system recyklingu w Kairze Jak pracują zabbaleen? Codzienny rytm życia w „mieście śmieci” Ekologiczny wymiar pracy zabbaleen – 80% odpadów wraca do obiegu Rządowe programy i przyszłość zabbaleen w nowym Kairze Po wejściu do Mukattam – dzielnicy zamieszkiwanej przez zabbaleen – nozdrza od razu atakuje nieznośny zapach. Żrąca woń unosząca się znad stert odpadów sprawia, że dla osoby z zewnątrz przebywanie w tej części miasta jest wręcz niemożliwe. Walające się wszędzie śmieci, zaniedbane bloki mieszkalne i ciężarówki wożące góry odpadów mogłyby oznaczać, że dzielnica przytłoczona jest śmieciami. Nic bardziej mylnego. Za tym nieatrakcyjnym widokiem kryje się niezwykle interesujący system społecznych zależności, który pozwala stolicy Egiptu funkcjonować. Ludzie pustyni Aby dowiedzieć się, skąd wziął się ten wyjątkowy system gospodarowania odpadami, należy cofnąć się do początków XX wieku. Wtedy to do Kairu przybyli imigranci z odległej oazy na Pustyni Zachodniej. Zabójcze upały, które towarzyszyły ich dotychczasowemu życiu, zmusiły nowych przybyszów do zamieszkania i przystosowania się do warunków panujących w prężnie rozwijającej się stolicy nad Nilem. Uchodźcy (nazywani wahija, czyli „ludzie pustyni”) zajęli się zbieraniem śmieci. Kilogramy odpadów trafiały do kuchenek umieszczanych na ulicznych wózkach, na których przygotowywany był ful – tania potrawa z gotowanego bobu stanowiąca istotny element egipskiej kuchni. Koptyjski zwyczaj W latach trzydziestych i czterdziestych do Kairu przypłynęła nowa fala migracji. Tym razem do miasta trafili przybysze z miasta Asjut w południowym Egipcie. W przeważającej większości byli to Koptowie – egipscy chrześcijanie, którzy od wieków zajmowali się uprawą roli i hodowlą zwierząt. Nie inaczej było w Kairze. Rozwijająca się stolica generowała coraz większą ilość śmieci, z którą wahija nie dawali już sobie rady. Na pomoc przybyli chrześcijańscy duchowni, którzy organicznymi odpadkami wytwarzanymi przez mieszkańców miasta zaczęli karmić hodowane świnie. Z czasem koptyjsko-wahijski system zaczął być popularny w całym mieście. Niewdzięcznej pracy w XX-wiecznym, szybko rozwijającym się Kairze nie brakowało, a i chętnych do jej podjęcia migrantów było sporo. Synergia nowych i starych przybyszów pozwoliła złagodzić komunalne konsekwencje gwałtownej rozbudowy stolicy. Jak pracują zabbaleen? Sposób pracy zabbaleen nie różni się w dużej mierze od gospodarki odpadami znanej z europejskich miast. Zbieracze odpadów działają w systemie domowych odbiorów resztek, który opiera się na nieformalnych, ale bardzo stabilnych relacjach z mieszkańcami Kairu. Każde mieszkanie ma swojego zbieracza, któremu jest wypłacana miesięczna gaża za wynoszenie śmieci. Po zbiorach odpady są wstępnie segregowane. Na tym etapie rozdziela się np. organiczne resztki od materiałów nadających się do recyklingu. Następnie towar podlega czasochłonnemu ręcznemu sortowaniu, podczas którego ustala się wtórne przeznaczenie konkretnych odpadków. Przykładowo: karton jest zgniatany i sprzedawany do zakładów produkujących tekturę, a szkło i butelki są sortowane według koloru. Uszkodzone fragmenty zostaną przetopione. Odrębnym procesom poddaje się aluminium oraz plastik. To pierwsze jest prasowane hydrauliczną prasą w zwarte bele, które następnie trafiają do pieców hutniczych. Powstałe aluminiowe bloki sprzedaje się dalej do zakładów przetwórstwa m.in. w Hiszpanii, Włoszech i Chinach. W przypadku plastiku następuje proces niemal bliźniaczy do tego, który ma miejsce chociażby w mumbajskich slumsach. Syntetyk jest myty i suszony, a następnie rozdrabniany w specjalnych maszynach na małe plastikowe granulki. W tej formie może zostać użyty do produkcji nowych tworzyw. Ekologiczny wymiar pracy zabbaleen Dochód z recyklingu stanowi podstawowe źródło utrzymania całej społeczności zabbaleen. Oznacza to, że im więcej odpadów uda się odzyskać, tym więcej pieniędzy trafi do kieszeni zbieraczy. W ten sposób każdy śmieć nabiera wartości. Szacuje się, że dzięki swojej pracy zabbaleen przetwarzają nawet 80% odpadów, które trafiają do ich dzielnicy, co jest jednym z najwyższych współczynników recyklingu na świecie. Nic więc dziwnego, że egipski rząd próbuje korzystać z tego oddolnie rozwiniętego systemu gospodarowania odpadami. Rządowe programy i przyszłość zabbaleen W 2019 r. egipskie ministerstwo środowiska postanowiło włączyć zabbaleen do formalnego schematu, poprzez wspieranie ich działalności za pomocą prostych technologii, np. SMS-owego sposobu informowania o wywózce. Mimo rządowych działań zabbaleen nadal stanowią główny podmiot gospodarki odpadami, rozszerzając swoje działania na kolejne dzielnice Kairu. Pod znakiem zapytania stoi jednak przyszłość zbieraczy w obliczu nowo powstającej Nowej Stolicy Administracyjnej. Źródła: Egyptian Streets, National Geographic Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Najstarsza Polka mieszka w Łodzi. Wyjątkowa historia Pani Jadzi pokazuje, że do Polski chce się wracać
Jadwiga Żak-Stewart jest urodzoną w Warszawie łodzianką, a przy tym najstarszą Polką – w lipcu skończyła 113 lat. Jej historia inspiruje i pokazuje, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych. Miasto pęka z dumy i chwali się swoją mieszkanką, która… powróciła do Polski na 100. urodziny.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Marcin Gołaszewski – Przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024 a obecnie Radny Miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazuje, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. Najstarsza Polka ma 113 lat Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i jest najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. – w wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. Obecnie mieszka z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszcza jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – To niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpie ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszyło ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należą delicje. – Znam Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewa i korzysta z życia – uśmiecha się Radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II Wojny Światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Stulatkowie, a więc także pani Jadwiga Żak-Stewart, otrzymują od Państwa świadczenie honorowe, które w marcu 2025 roku zwaloryzowano do 6589,67 złotych brutto miesięcznie. Najstarsza Polka dostaje także amerykańską emeryturę za lata przepracowane w szpitalu. Pozostaje nam życzyć 200 lat i niegasnącej pogody ducha! Źródło: National Geographic Polska, GUS, Obserwator Gospodarczy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co łączy najsławniejszego samuraja z Leonardem da Vinci? Dziś jest inspiracją dla popkultury i twórców gier
Miyamoto Musashi – samuraj, artysta, filozof. Jego historia to więcej niż tylko legenda. Niezrównany mistrz miecza od wieków inspirował wojowników, twórców i graczy. Dzięki badaczom odkrywamy, co kryje się za opowieściami o jego pojedynkach, technice walki i życiu.
Spis treści: Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Musashi jako artysta i uczony Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Niewielu wojowników w dziejach zainspirowało tyle opowieści, co Miyamoto Musashi – najsławniejszy samuraj Japonii. Prof. Hitomi Tonomura, historyczka w Uniwersytetu Cambridge, wspomina, jak głęboko jego legenda kształtowała dziecięce zabawy w Japonii. Razem z koleżanką staczały potyczki na kije, naśladując Musashiego i jego technikę dwóch mieczy. – Które dziecko nie zna Musashiego? – pyta retorycznie. Czczony za niezrównane umiejętności, Musashi został unieśmiertelniony w sztuce, literaturze, filmie, teatrze i mandze – a teraz także w bestsellerowej grze wideo z 2025 roku „Ghost of Yōtei”. Jak legenda Musashiego zainspirowała twórców gry „Ghost of Yōtei” Nate Fox, dyrektor kreatywny w Sucker Punch, przyznaje – Gra powstała z inspiracji „Księgą Pięciu Kręgów” Musashiego. Zwłaszcza podejściem do improwizacji i nieustannego szukania każdej przewagi w walce. Dwie postacie również czerpią z dorobku szermierza: sensei uczący bohatera władania dwoma mieczami oraz legendarny mistrz, któremu przypisuje się stworzenie stylu dwusiecznego. – Dodaliśmy też poważne Easter eggs związane z Musashim – mówi Nate Fox. – Skoro nasz bohater walczy dwoma mieczami, musieliśmy uznać, że technika ta wywodzi się od wielkiego mistrza, który ją zapoczątkował. Prawie cztery stulecia po jego śmierci sprawdźmy, co historia mówi o najbardziej trwałej ikonie kultury starożytnej Japonii. Kim był prawdziwy Miyamoto Musashi? Po pierwsze – o Musashim wiemy zaskakująco niewiele na pewno. Sporne są nawet jego imię i rok urodzenia. Wiemy, że był biegłym samurajem urodzonym na początku lat 80. XVI wieku (najpewniej w 1582 albo 1584 r.), który zmarł w 1645 r. Imię „Miyamoto Musashi” było jednym z kilku używanych przez niego w życiu. Nie było to ani imię nadane przy urodzeniu, ani to na jego memoriale. Badacze sądzą, że Musashi prawdopodobnie został adoptowany. Tłumacz i znawca Japonii Alexander Bennett sugeruje też, że biorąc pod uwagę relacje o jego zachowaniu i relacjach z ludźmi, dziś mógłby zostać uznany za osobę w spektrum autyzmu. Musashi zasłynął jako twórca Szkoły Dwóch Mieczy i bywa określany mianem kensei – „świętego miecza”. Musashi jako artysta i uczony Podobnie jak u większości samurajów tamtej epoki, talent Musashiego wykraczał jednak daleko poza walkę. Dorastał u schyłku okresu wojen domowych w Japonii – stulecia konfliktów zakończonego powstaniem siogunatu Tokugawa w 1603 r. Gdy nastał pokój, warstwa samurajska musiała zdefiniować swoją rolę na nowo – z wojowników polowych stawali się uczonymi, urzędnikami i artystami. W książce „Miyamoto Musashi: His Life and Writings” socjolog i praktyk sztuk walki Kenji Tokitsu porównuje Musashiego do Leonarda da Vinci – ze względu na zasięg jego sztuki oraz sposób, w jaki badał granice ówczesnej wiedzy. Musashi był uznanym malarzem sumi-e (monochromatycznego malarstwa tuszem), rzeźbiarzem i kaligrafem. Fakty i mity o pojedynkach Musashiego Pod koniec życia spisał swoje najtrwalsze dzieło – zwoje znane jako „Księga Pięciu Kręgów”. Pisał w nich, że wojownik musi zachować umysł spokojny i skupiony, nie pozwalając, by działaniami rządziła emocja lub rozproszenie. Choć były to przede wszystkim rady dla wojowników, niosą lekcje strategii i filozofii, które oddziałują także na współczesny świat. Większość tego, co wiemy o Musashim, pochodzi nie z historii, lecz z legend. Przez stulecia opowiadacze zapełniali luki w jego biografii pojedynkami, rywalizacjami i niemal cudownymi wyczynami. Według samego Musashiego już w wieku 13 lat stanął do pojedynku i zabił przeciwnika. Twierdził też, że stoczył i wygrał ponad 60 pojedynków – co jest liczbą znaczną, nawet jak na wybitnego samuraja. Najgłośniejszy z nich to starcie z wojownikiem Sasakim Kojirō (zwanym też Ganryū). Wedle legendy Musashi miał zakończyć walkę jednym ciosem drewnianego miecza. Mimo niezliczonych wersji tej historii, a nawet pomnika na wyspie Ganryū, możliwe, że sam Kojirō nigdy nie istniał. Życie Musashiego szybko stało się ulubionym tematem malarzy i dramaturgów – od przedstawień kabuki po obrazy. Choć wiele z nich liczy sobie setki lat, Bennett podkreśla, że pełniły one funkcję fanowskich hołdów, a nie rzetelnych świadectw historycznych. Dziedzictwo Musashiego w literaturze i współczesności Wiek później Musashi narodził się dla nowej publiczności. W 1935 r. pisarz Yoshikawa Eiji rozpoczął w tokijskiej gazecie cykl opowieści o Musashim. Publikacje trwały cztery lata, a następnie zebrano je w książkę, która na nowo wprowadziła Musashiego do powszechnej świadomości. Choć historie te były niemal całkowicie fikcyjne, to właśnie one w największym stopniu uformowały współczesne przedstawienia Musashiego. Życie Musashiego może tonąć w mitach, ale jego wpływ pozostaje niezaprzeczalny. Jego idee koncentracji i samodoskonalenia wciąż rezonują – od sal treningowych sztuk walki po współczesną popkulturę. Źródło: National Geographic
„Był bardzo wrażliwym chłopcem” – urodził w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą
Kaspar Hauser, postać o niezwykłej i tajemniczej historii, do dziś fascynuje badaczy i artystów. Nagłe pojawienie się młodego mężczyzny w Norymberdze w 1828 roku, życie w izolacji oraz niejasna śmierć sprawiają, że jest jedną z najbardziej intrygujących zagadek XIX wieku. Poznaj zagadkowe losy Kaspara Hausera i hipotezy na temat jego pochodzenia.
Spis treści: Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Życie w izolacji i próby integracji – edukacja, rozwój i odbiór społeczny Tajemnicza śmierć i teorie dotyczące pochodzenia Kaspara Hausera Wpływ historii Kaspara Hausera na kulturę Najważniejsze hipotezy naukowe i badania nad przypadkiem Kaspara Hausera Historia Kaspara Hausera to jeden z najbardziej intrygujących przypadków w historii XIX-wiecznej Europy, który wciąż stanowi wyzwanie dla badaczy, psychologów oraz miłośników zagadek. Nagłe pojawienie się chłopca w Norymberdze, osobliwe pochodzenie, życie w izolacji oraz niejasne okoliczności śmierci przyczyniły się do powstania licznych hipotez i mitów. Współcześnie historia ta pozostaje źródłem refleksji nad granicami człowieczeństwa oraz rolą wychowania. Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Kaspar Hauser pojawił się nagle 26 maja 1828 roku na placu Unschlittplatz w Norymberdze. Był wychudzonym, zaniedbanym nastolatkiem, nieznającym języka i otaczającego go świata. Miał przy sobie dwa anonimowe listy: pierwszy zawierał datę jego urodzenia oraz lakoniczną informację, że jego ojciec był kawalerzystą; drugi adresowany był do kapitana 4. szwadronu kawalerii. Chłopiec nie potrafił czytać, pisać ani mówić, powtarzał jedynie: „Chciałbym być kawalerzystą, jak mój ojciec”, a na inne pytania odpowiadał: „Nie wiem”. W ciągu pierwszych tygodni spędzonych w Norymberdze nauczył się podstaw języka niemieckiego. Dopiero po pewnym czasie był w stanie wyjaśnić, że przez niemal całe życie przebywał w ciemnej, zamkniętej celi, gdzie jedynym towarzystwem był drewniany konik i słomiane posłanie. Żywił się głównie chlebem i wodą, a od czasu do czasu otrzymywał środek nasenny. Po jego zażyciu budził się ostrzyżony i w czystym ubraniu. Wstępne śledztwo przeprowadzone przez lokalne władze nie przyniosło odpowiedzi na pytanie o prawdziwe pochodzenie chłopca. Sprawą zainteresowała się prasa oraz wybitni uczeni, co sprawiło, że historia Kaspara Hausera szybko stała się międzynarodową sensacją. Życie w izolacji i próby integracji – edukacja, rozwój i odbiór społeczny Izolacja, w jakiej dorastał Kaspar Hauser, stała się przedmiotem zainteresowania ówczesnych psychologów, filozofów i pedagogów. Jego przypadek był uważany za niezwykle cenny dla badań nad wpływem środowiska i socjalizacji na rozwój człowieka. Badacze odnosili się do koncepcji „człowieka naturalnego” według Jeana-Jacques’a Rousseau, który postulował, że jednostka rozwija się w pełni tylko w kontakcie z innymi ludźmi i kulturą. W Norymberdze Kaspar Hauser szybko zdobył sympatię mieszkańców. Podjęto próby jego edukacji i integracji społecznej. Chłopcem opiekował się m.in. profesor Georg Friedrich Daumer, który starał się nauczyć go podstaw czytania, pisania, zasad religii oraz zachowań społecznych. Daumer odnotowywał jednak, że Kaspar był bardzo wrażliwy, skłonny do melancholii i miał trudności z adaptacją do nowych warunków życia. Jego historia stała się inspiracją dla licznych dzieł literackich i artystycznych. Paul Verlaine poświęcił mu wiersz „Kaspar Hauser śpiewa” w zbiorze „Sagesse”, a niemiecki pisarz Jakob Wassermann stworzył powieść „Kaspar Hauser czyli dziecię Europy”. Tajemnicza śmierć i teorie dotyczące pochodzenia Kaspara Hausera 11 grudnia 1833 roku Kaspar Hauser został śmiertelnie ugodzony nożem w parku Ansbach. Trzy dni później zmarł, nie zdradzając tożsamości sprawcy ani okoliczności ataku. Na jego nagrobku wyryto słowa: „Tu spoczywa Kaspar Hauser, zagadka swoich czasów. Narodził się w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą”. Już za życia Kaspara pojawiły się spekulacje, że jest on dzieckiem pochodzącym z arystokratycznej rodziny. Najpopularniejsza hipoteza głosi, iż był prawowitym następcą tronu Wielkiego Księstwa Badenii, synem Karola Badenii i Stephanie de Beauharnais (przybranej córki Napoleona Bonaparte). Miał zostać podmieniony z martwym niemowlęciem jednej ze służących, a następnie uwięziony dla celów politycznych. W 2002 roku naukowcy z Uniwersytetu w Münster przeprowadzili analizę DNA mającą na celu potwierdzenie lub wykluczenie tej hipotezy. Wyniki testów nie pozwoliły na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, choć nie wykluczyły jego arystokratycznego pochodzenia. Wpływ historii Kaspara Hausera na kulturę Zagadkowa historia Kaspara Hausera szybko przeniknęła do kultury popularnej oraz rozważań filozoficznych. Postać tajemniczego i nieszczęśliwego chłopca stała się symbolem człowieka pozbawionego kontaktu ze społeczeństwem i wychowywanego w kompletnej izolacji. Inspiracje te wykorzystali twórcy filmów, książek oraz artyści wizualni. Jednym z najważniejszych dzieł jest film Wernera Herzoga „Zagadka Kaspara Hausera” z 1974 roku, który otrzymał liczne nagrody i uznanie krytyków. W polskiej kulturze również odnajdujemy ślady tej historii. Grzegorz Ciechowski napisał piosenkę „Kaspar Hauser”, a postać chłopca była przedmiotem refleksji filozoficznych oraz artystycznych w wielu publikacjach i esejach. Najważniejsze hipotezy naukowe i badania nad przypadkiem Kaspara Hausera Przypadek Kaspara Hausera był i jest analizowany przez badaczy z różnych dziedzin nauki – od psychologii przez medycynę sądową po socjologię i antropologię kulturową. W 2023 roku badacze z uniwersytetu w Moguncji postanowili raz na zawsze rozstrzygnąć, kim naprawdę był Kaspar Hauser. Przeanalizowano DNA pobrane z przedmiotów należących do chłopca oraz porównano je z materiałem genetycznym potomków rodziny badeńskiej. Wyniki nie pozostawiły wątpliwości – Hauser nie był zaginionym księciem Badenii, jak przez dekady sugerowały teorie spiskowe. Analizy genetyczne wykazały, że wspólne pochodzenie z rodziną wielkoksiążęcą jest wykluczone, co definitywnie obala jedną z najsłynniejszych legend XIX wieku. Niektórzy uczeni wysuwali hipotezy, że Kaspar Hauser mógł być oszustem, osobą chorą psychicznie lub wykorzystaną do politycznych intryg. Część badań skupia się na analizie motywacji osób, które mogły przyczynić się do jego izolacji oraz tragicznego końca. Jednak brak jednoznacznych dowodów sprawia, że zagadka pozostaje nierozwiązana. Źródła: Uniwersytet Jagielloński, Polskie Radio, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pies Ryszard znalazł grot starożytnej włóczni. Czworonożny archeolog z Limanowej na tropie
Do znajdowania interesujących eksponatów nie są potrzebne archeologiczne studia, tony sprzętu czy wielkie wykopaliska. Czasem wystarczy wilgotny nos i cztery łapy. Udowodnił to pies Ryszard z Limanowej, który wraz ze swoim właścicielem odnalazł na spacerze… grot włóczni z przełomu II i III wieku. Jak mu się to udało?
Zwykły spacer po kompleksie leśnym w Limanowej zaprowadził Pawła Wójcika i jego uroczego psa Ryszarda w niezwykłe miejsce: udało im się odnaleźć dobrze zachowany grot starożytnej włóczni. To pierwsze udokumentowane odkrycie archeologiczne na tym terenie od XIX wieku. Ryszard na tropie zabytków To pies Ryszard dokonał znaleziska. Na spacerze zainteresował się wystającym z ziemi metalowym przedmiotem. Pan Paweł postanowił wyciągnąć go z gleby i po kilku chwilach dzierżył już w dłoniach długi na 30 centymetrów, silnie skorodowany grot starożytnej włóczni. Odkrywca szybko skontaktował się Urzędem Ochrony Zabytków i pokazał archeologom swoje odkrycie. Po wstępnych oględzinach oszacowali oni, że pochodzi ono z II lub III wieku naszej ery. Być może włócznię pozostawił jakiś przedstawiciel kultury Wandalów… tylko po to, by 1700 lat później odnalazł ją w tym samym miejscu pies Ryszard. Znalezisko z Limanowej do oglądania w Muzeum Artefakt został przekazany Muzeum Regionalnemu Ziemi Limanowskiej, które podjęło środki zabezpieczające. Grot trafił następnie do Muzeum Archeologicznego w Krakowie, gdzie został poddany koniecznej konserwacji. Pozbawiony śladów korozji wrócił do Limanowej. Zabytek będzie można oglądać od wtorku 14 listopada w sali głównej muzeum – reprezentatywne miejsce nie dziwi, bo jest się czym chwalić. Zostanie umieszczony w specjalnej gablocie. Pies Ryszard i jego właściciel mają powody do dumy, a my składamy obu serdeczne gratulacje. Historyczna Limanowa Chociaż wcześniej w Limanowej nie dokonywano wielu archeologicznych odkryć, to obecność grotu wywołuje wiele pytań. Artefakt zaliczono do kultury przeworskiej, której przedstawiciele „wyemigrowali” na Zachód przed przyjściem na tereny Polski pierwszych Słowian. Włócznię upuścić mógł więc przypadkowo zmierzający na zachód Wandal, ale to niejedyna opcja. Być może na tym terenie znajdowały się struktury osadnicze tego starożytnego ludu? A może w okolicy poszukiwań psa Ryszarda znajduje się cale cmentarzysko, zaś grot był tylko elementem pochówku? Odpowiedzi przyniesie z pewnością szerokopłaszczyznowe badania archeologiczne, które na tym terenie planuje niedługo Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej. Źródło: Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Aleister Crowley – kim był naprawdę „najbardziej niegodziwy człowiek świata”
Prasa okrzyknęła go „najbardziej niegodziwym człowiekiem świata”. Sam wolał tytuł „Wielkiej Bestii”, twierdził też, że jego nowa religia zawarta w „Księdze Prawa” zniszczy chrześcijaństwo. 12 października wypada 150. rocznica urodzin Aleistera Crowleya, brytyjskiego okultysty i autora systemu religijno-filozoficznego Thelema.
Spis treści: Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Śpiewał o nim niedawno zmarły Ozzy Osbourne, nawiązując w kawałku „Mr. Crowley” do niezrozumianej natury okultysty zwracającego społeczeństwu namiastkę magii. Marilyn Manson w utworze „Misery Machine” zabierał słuchaczy w podróż do „opactwa Thelemy”. Zespół Behemoth nazwał swój piąty studyjny album „Thelema. 6” na cześć religijno-filozoficznego systemu. Wizerunek Aleistera Crowleya znalazł się ponadto na okładce albumu The Beatles „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band”. Założyciel Kościoła szatana Anton LaVey tytułował go zaś… „naćpanym pozerem”. Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Aleister Crowley był postacią tyleż kontrowersyjną, co fascynującą. Dla jednych geniusz stojący na straży iście nietzscheańskiej koncepcji woli jednostki, dla drugich – obłąkany mitoman. Wywarł niezrównany wpływ na popkulturę. Dla wielu artystów stał się symbolem buntownika, w którego rysie dostrzegano znamiona niezrozumienia przez resztę świata. Jego kontrowersyjny styl życia do dziś budzi spore emocje. Crowley był krzewicielem nowego systemu religijnego Thelema, który w jego założeniu miał wyprzeć chrześcijaństwo. Swoje życie podporządkował idei: „Czyń wedle swej woli, która będzie całym Prawem”. Ile wyznawców myśli samozwańczego proroka, tyle odczytań jego niezwykłej filozofii. Wśród głównych założeń crowleyanizmu można jednak wymienić samostanowienie, autodyscyplinę jako najwyższą formę moralności, siłę woli, mistycyzm i okultyzm. Sam autor zachęcał do indywidualnych odczytań przekazu, jednocześnie przestrzegając przed próbami nawrócenia innych – podążanie ścieżką Thelemy miało być świadomym aktem. Objaśniającą system Thelemy „Księgę Prawa” miała podyktować Crowleyowi tajemnicza, nadnaturalna istota Aiwaz w 1904 roku, gdy przebywał w Egipcie podczas miesiąca miodowego z pierwszą żoną Rose Kelly. Niezbadany byt charakteryzował później słowami: „Był to ciemny, wysoki mężczyzna – krzepki i zdrowy trzydziestolatek o twarzy dzikiego władcy. Oczy miał przysłonięte, gdyż mogły unicestwić wszystko, na co spojrzy”. Określał go ponadto jako „albo anioła, albo demona, albo Boga”. Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Wydarzenie miało zwiastować nadejście nowej ery, w którym każdy odnajdzie prawdziwe jestestwo. Aleister Crowley widział się natomiast w roli przewodnika, który przy pomocy magii i kontaktów z bytami pochodzącymi z innego wymiaru pozwoli ludziom osiągnąć wyżyny duchowości. Nie dziwi zatem fakt, że na początku XX wieku tradycjonalistyczne i zwykle pobożne społeczności uznały go za gorszące wcielenie zła. Na długie lata przed nurtem współczesnych organizacji religijnych stanowiących odpowiedź na zachodzące zmiany kulturowo-społeczne, Aleister Crowley promował niezależność jednostki i sprawczość. „Udało mi się poskromić wszelkie zakamarki mego umysłu i sprawić, że sam stałem się moralnością o wiele poważniejszą od wszystkich innych, z racji jej absolutnej wolności od jakiegokolwiek kodeksu postępowania” – pisał. Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Jak wyglądały początki Aleistera Crowleya? Zanim uwierzył, że przyszłość ludzkości spoczywa na jego barkach, dorastał w religijnej rodzinie piwowarskiej. Ortodoksyjni rodzice posłali urodzonego 12 października 1875 roku w angielskim Royal Leamington Spa Edwarda Alexandra Crowleya do szkoły przykościelnej słynącej z brutalnej dyscypliny. Wpajane chłopakowi surowe wartości zrodziły bunt i popadnięcie w dekadencję. Podróżował po świecie w poszukiwaniu sensu istnienia i zapoznając się ze zróżnicowanymi wierzeniami obcych kultur. Eksperymentował z używkami i seksem, pisał skandalizującą, nacechowaną erotyzmem poezję. Wspomniane oświecenie, jakiego rzekomo doznał w 1904 roku, spisując „dyktowane” przez Aiwaza słowa do „Księgi Praw”, zmieniło jego (i nie tylko) życie. Okrzyknął się „Wielką Bestią”. Samozwańczy tytuł nawiązywał do słów matki Crowleya, która w obliczu zboczenia syna ze ścieżki wiary nazwała go piekielnym wysłannikiem – bestią, biblijną zapowiedzią chaosu i końca świata. Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? „Każdy mężczyzna i każda kobieta to gwiazda” – brzmi jedna z najsłynniejszych maksym Crowleya. W tym kontekście odrzucając magiczną otoczkę jego systemu, możemy zauważyć innowacyjną wiarę w siłę woli. Według kontrowersyjnego mistyka życie w zgodzie z własną wolą pozwoli uniknąć wszelkich przeciwności. Należy ją jednak odkryć, a następnie pozostać w samoświadomości i samodoskonaleniu, co zdaniem Crowleya pozwoli każdemu z nas osiągnąć to, czego właściwie pragnie. Tego typu założenia przypominają niemal hasła głoszone przez dzisiejszych motywujących coachów. Nic dziwnego, że przed laty zainteresowały ludzi na szeroką skalę. Aleister Crowley zrywał z represyjną moralnością przełomu wieków oraz zakorzenioną w chrześcijaństwie martyrologią. Jako propagator doczesnych przyjemności i wolności jednostki stanowił zagrożenie dla klasycznych systemów. Wyznaczył szlak współczesnym twórcom zrywającym z tradycją – od muzyków przez pisarzy do filozofów stojących na czele nowych ruchów religijnych. Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Niestety, choć przez długie lata rozprawiał na temat przezwyciężania słabości i kształtowania siły woli, nie potrafił wygrać z narkotykami. W „Księdze Prawa” pisał w kontekście osób mierzących się z nałogiem: „Nie lituj się nad upadłymi! Ja nigdy ich nie znałem. Nie jestem dla nich. Nie pocieszam: nienawidzę pocieszanego i pocieszającego. Ja jestem jedynym i zdobywcą. Nie należę do niewolników, którzy giną”. Hipokryzja polegała na tym, że Crowley nie był w stanie wyrzec się heroiny. Wśród jego eksperymentów znalazła się kokaina, opium, haszysz, eter czy pejotl, z którym miał zaznajomić Aldousa Huxleya, autora „Nowego, wspaniałego świata”. To jednak heroinowa paranoja zaprowadziła go do grobu. Złośliwi twierdzą, że śmierć Aleistera Crowleya w wieku 72 lat mimo wyniszczającego stylu życia, to jedyny dowód jego magicznych zdolności… Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Samozwańczy prorok odszedł w 1947 roku. Jego religia dziś jest szerzona przez okultystyczny zakon Ordo Templi Orientis, prowadzony niegdyś przez samego Crowleya. W skład nauk O.T.O poza Thelemą wchodzą również magia, joga, kabała czy hermetyzm. Obecnie mit Aleistera Crowleya podtrzymują nie tylko wyznawcy jego barwnej myśli. Ekscentryzm okultysty i skandaliczna otoczka wokół jego postaci wciąż ciekawią kolejne pokolenia, sprawiając, że pozostaje postacią owianą legendą. Po dekadach od śmierci Crowley jest wzorowany na strażnika nonkonformizmu i systemowego buntownika, który w czasach konserwatywnej obyczajowości zachował wierność własnym poglądom skoncentrowanym wokół indywidualnej sile woli. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Sprzedano skrzypce Alberta Einsteina. Muzyka była jego wielką pasją
Skrzypce, które należały do Alberta Einsteina, po latach znów trafiły na światło dzienne. Naukowiec kupił je jeszcze w XIX wieku i grał na nich w czasie pracy nad teorią względności. Teraz instrument sprzedano za zawrotną kwotę. Oto, jak udało się potwierdzić jego autentyczność.
Mało kto zdaje sobie sprawę, że Einstein był zawziętym muzykiem. „Wiem, że najwięcej radości w moim życiu przyniosły mi moje skrzypce” – mawiał. Z kolei jego żona, Elsa, twierdziła, że ​​zakochała się w nim, „ponieważ tak pięknie grał Mozarta na skrzypcach”. W poszukiwaniu skrzypiec Einsteina Wydawać by się mogło, że po 70 latach po śmierci Einsteina znalezienie jego ukochanego instrumentu będzie rzeczą niemal niewykonalną. Tymczasem udało się to zrobić dr. Paulowi Wingfieldowi – dyrektorowi ds. studiów muzycznych w Trinity College. Nie jest to przypadkowa osoba. Jest to kompozytor dramatu muzycznego o życiu… Einsteina jako skrzypka. Jak zlokalizowano skrzypce słynnego fizyka? Wingfield jest autorem dramatu muzycznego „Skrzypce Einsteina”, w którym Einstein opowiada historię swojego życia. Jest w nim nie fizykiem, ale właśnie skrzypkiem. – Badania, pisanie scenariusza i komponowanie tego spektaklu zajęło mi sześć miesięcy. W tym czasie zebrałem wszystkie znane mi wypowiedzi Einsteina na temat muzyki, a także informacje o skrzypcach, które posiadał i koncertach, na których grał – mówi Wingfield. Premiera „Skrzypiec Einsteina” odbyła się w kwietniu 2025 roku w Highgate. Po występie na Festiwalu Highgate pod koniec czerwca, dyrektor teatru wręczył Wingfieldowi wiadomość, która zaczynała się od słów: „Nie jestem szalony…”. – Przeczytanie tej wiadomości okazało się jednym z najbardziej ekscytujących, choć surrealistycznych, doświadczeń w moim życiu – mówi Wingfield. Była to wiadomość od licytatora, który otrzymał zlecenie sprzedaży skrzypiec rzekomo należących do Einsteina. Prosił o pomoc w sprawdzeniu pochodzenia instrumentu. Wingfield potwierdził ich autentyczność. Skrzypce Einsteina – co o nich wiemy? Skrzypce Alberta Einsteina pochodzą z 1894 roku. Fizyk zakupił je w Monachium, zanim wyjechał do Szwajcarii. Grał na nich w czasie, w którym rozwijał swoją teorię względności i otrzymał Nagrodę Nobla. Nowe skrzypce zakupił w Berlinie w 1920 roku. W 1932 roku, tuż przed ucieczką z nazistowskich Niemiec do USA, podarował monachijskie skrzypce swojemu przyjacielowi i współlaureatowi Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, Maxowi von Laue. Dwadzieścia lat później von Laue podarował skrzypce i inne przedmioty przyjaciółce, Margarete Hommrich, której praprawnuczką była obecna właścicielka – była, bo instrument sprzedano 8 października na aukcji za 860 tys. funtów brytyjskich, czyli około 4,2 mln złotych. Skrzypce z 1894 roku mają inskrypcję z imieniem „Lina”, którym Einstein opatrzył wszystkie swoje skrzypce. Wingfield potwierdził autentyczność również na podstawie specyficznego XIX-wiecznego lakieru i innych szczególnych cech. Wingfield przyznaje, że nie jest ekspertem od skrzypiec XIX wieku. – Ale dziwnym zbiegiem okoliczności moje dogłębne badania nad życiem muzycznym Einsteina uczyniły mnie osobą, która zgłębiła historię właściciela – przyznał. Źródło: University of Cambridge Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie wiadomo, gdzie jest laureat Nagrody Nobla. Nie można się z nim skontaktować
W poniedziałek Komitet Noblowski ogłosił tegorocznych laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. Co ciekawe, jeden z nich prawdopodobnie nadal nie wie, że został wyróżniony. Z amerykańskim naukowcem nie można się skontaktować, ponieważ przebywa na wyprawie w górach.
W poniedziałek, 6 października, Komitet Noblowski przy Instytucie Karolinska w Sztokholmie ogłosił laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 2025. Tegoroczne wyróżnienie otrzymali Mary E. Brunkow z Instytutu Biologii Systemów w Seattle, Fred Ramsdell z firmy Sonoma Biotherapeutics w San Francisco oraz Shimon Sakaguchi z Uniwersytetu w Osace. Jak poinformowali organizatorzy, jeden z laureatów wciąż nie wie o przyznaniu mu nagrody, ponieważ przebywa poza zasięgiem. Fred Ramsdell nie wie, że dostał Nobla Mary E. Brunkow, Shimon Sakaguchi i Fred Ramsdell zostali uhonorowani za przełomowe odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji odpornościowej – mechanizmu, który zapobiega niszczeniu przez układ odpornościowy własnych tkanek organizmu. Naukowcy zidentyfikowali tzw. regulacyjne komórki T, pełniące funkcję „strażników” odporności, odpowiedzialnych za utrzymanie równowagi i zapobieganie autoagresji organizmu. Nie wszyscy laureaci zdają sobie jednak jeszcze sprawę z przyznanego im wyróżnienia. Jak podaje „Guardian”, Fred Ramsdell prawdopodobnie nadal nie wie o nagrodzie, ponieważ przebywa na pieszej wyprawie „z dala od cywilizacji”, najprawdopodobniej w stanie Idaho. Przedstawiciele Komitetu Noblowskiego przyznali, że nie byli w stanie się z nim skontaktować, podobnie jak jego przyjaciel, Jeffrey Bluestone. – Sam próbowałem się z nim skontaktować. Myślę, że może być na odludziu w Idaho – powiedział Bluestone w rozmowie z agencją AFP. Trudności wystąpiły również w kontakcie z Mary Brunkow, mieszkającą – podobnie jak Ramsdell – na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych. Z powodu różnicy czasu między Szwecją a USA Komitetowi trudno było przekazać jej informację o wyróżnieniu, jednak ostatecznie udało się to zrobić. – Poprosiłem, aby oddzwonili, jeśli tylko będą mieli okazję – relacjonował Thomas Perlmann, sekretarz generalny Komitetu Noblowskiego, podczas poniedziałkowej konferencji prasowej. Problem z powiadomieniem noblistów To nie pierwszy raz, gdy Komitet Noblowski miał trudności ze skontaktowaniem się z laureatami. W 2020 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii otrzymali Bob Wilson i Paul Milgrom. Kiedy telefon zadzwonił w środku nocy do Wilsona na Uniwersytecie Stanforda, uznał to za pomyłkę i wyłączył urządzenie. Członkowie Komitetu musieli zadzwonić do jego żony, by przekazać radosną wiadomość. Nie udało się również od razu skontaktować z Paulem Milgromem. Wilson, który był jego sąsiadem, poszedł więc osobiście do jego domu i poinformował go o wyróżnieniu przez domofon. Nagranie z kamery monitoringu uchwyciło ten moment – zdumiony Milgrom zapytał wówczas: „Tak, dostałem? Wow”. Podobne sytuacje zdarzały się także wcześniej. W 1989 roku doszło do zabawnej pomyłki – członkowie Komitetu próbowali powiadomić o nagrodzie fizyka Normana Ramseya, jednak przez nieuwagę skontaktowali się z innym naukowcem o tym samym imieniu i nazwisku z Harvardu. Z kolei w 1987 roku, gdy ogłoszono nazwisko Donalda J. Crama, jednego z laureatów w dziedzinie chemii, Komitet zadzwonił omyłkowo do innego Donalda Crama, który z Nagrodą Nobla nie miał nic wspólnego. Źródła: Guardian, agencja AFP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nie tylko badaczka szympansów. Co Jane Goodall powiedziała nam o nas samych?
Jane Goodall nie żyje. Zmarła w wieku 91 lat. Przez dekady była nie tylko badaczką szympansów, która odsłoniła przed nami ich świat i pokazała, jak bardzo są do nas podobne. Swoją rolę pojmowała znacznie szerzej. Wykorzystując własną popularność, przekonywała, że ochrona środowiska jest naszą powinnością i koniecznością. I była w tym autentyczna.
Spis treści: Od marzeń dziecka do badaczki Jane Goodall i National Geographic Fundamenty pracy Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Jane Goodall przez dekady była nie tylko pionierką badań nad szympansami, ale też jedną z najważniejszych rzeczniczek praw zwierząt i natury. Swoją przełomową pracą z szympansami w Afryce pomogła ludziom zrozumieć, że zwierzęta są istotami czującymi i inteligentnymi. Od marzeń dziecka do badaczki Prymatolożka, etolożka, działaczka na rzecz ochrony przyrody, obrończyni zwierząt i edukatorka, dr Jane Goodall zmarła w wieku 91 lat. Instytut Jane Goodall 1 października 2025 r. ogłosił, że jego założycielka, Posłanka Pokoju ONZ, odeszła z przyczyn naturalnych. – Dr Jane Goodall wniosła w ten świat tyle światła, przepięknie pokazując, jak wiele może dokonać jedna osoba – mówi Jill Tiefenthaler, dyrektorka generalna National Geographic Society. – Poznać Jane to poznać niezwykłą naukowczynię, obrończynię przyrody, humanistkę, edukatorkę, mentorkę i, co może najważniejsze, niezmienną orędowniczkę nadziei. Jej wczesne badania terenowe nad zachowaniami szympansów w Rezerwacie Gombe Stream w Tanganice (dziś Tanzania) odsłoniły bogaty katalog wspólnych dla ludzi i małp zachowań społecznych oraz emocji. Biograf Dale Peterson pisał o niej jako o „kobiecie, która zdefiniowała człowieka na nowo”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122211-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1e050ee.png" width="539" height="810" alt="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" title="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" /> Jej rodzinny dom w Bournemouth, ceglany, w stylu wiktoriańskim, był pełen kobiet. Jane, jej mama Vanne, siostra Judy i inne kobiety rodziny tworzyły przestrzeń wolności i samodzielności. Jane od dziecka marzyła o Afryce i badaniu zwierząt. Już wtedy pojawiało się u niej silne poczucie misji, które miało prowadzić ją przez całe życie. Jane Goodall i National Geographic Goodall zwróciła uwagę National Geographic Society w 1961 r. Jej mentor, paleoantropolog Louis Leakey, przekonał Komitet ds. Badań i Eksploracji, że jego asystentka z Muzeum Coryndona w Nairobi zasługuje na wsparcie. Choć komitet był sceptyczny – w końcu przedstawiano mu kobietę bez formalnego wykształcenia, samotną w dzikiej Afryce – Leakey miał w rękawie asa: udokumentowane odkrycie Jane, że szympansy tworzą narzędzia. To przykuło uwagę badaczy. Przyznano Jane środki, a relacje z jej pracy w magazynie „National Geographic” i telewizji uczyniły z niej ikonę nauki. Goodall sama mówiła z ironią: – Byłam „okładkową dziewczyną” „National Geographic”. Relacje w mediach bywały seksistowskie, ale dzięki nim stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy nauki XX wieku. Jej współpraca z Towarzystwem National Geographic trwała przez cztery dekady. To wtedy Jane pokazała światu Davida Siwobrodego – szympansa, który jako pierwszy jej zaufał. To on znalazł się na torcie weselnym Jane, gdy ta poślubiła dokumentującego jej pracę fotografa Hugo van Lawicka. Fundamenty pracy Jane nie była jedynie badaczką. Żyła tak, jak nauczała – chodziła boso po buszu, żywiła się skromnie, nie przywiązywała wagi do rzeczy materialnych. Obserwując Flo – matriarchinię swojej pierwszej „rodziny” szympansów – widziała w niej troskę i czułość. Uważała, że świat potrzebuje właśnie tego: uważności i wsparcia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122438-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-b0d06b7.png" width="1202" height="808" alt="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Od dziecka miała bliski kontakt ze zwierzętami: pies Rusty, rudzik z gniazdem na półce z książkami, dżdżownice. To były jej pierwsze lekcje zrozumienia i szacunku do innych istot. W dorosłym życiu przeniosła te wartości na działania globalne. Walczyła z wykorzystywaniem zwierząt w badaniach, z handlem mięsem dzikich gatunków w Afryce, wzmacniała świadomość o roli jednostki w ochronie środowiska. Goodall nie tylko mówiła, ale także działała. Potrafiła porwać tłumy, wejść na scenę z okrzykiem szympansa i poruszyć emocje setek ludzi. – A co, jeśli dziś przyjdzie tu tylko jedna osoba, która odmieni los planety? – pytała. Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Goodall widziała w zwierzętach istoty czujące, myślące i przeżywające emocje. Nadawała im imiona zamiast numerów, opisywała ich charaktery, obserwowała depresję, żałobę, przywiązanie i brutalność. – Myślałam, że są jak my, tylko lepsze – powiedziała kiedyś, gdy zobaczyła, że społecznościom szympansów też nieobce są brutalność i morderstwo. To była dla niej trudna lekcja. Ale również potwierdzenie, że nasze zachowania mają głębokie korzenie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122717-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1be65ac.png" width="1216" height="812" alt="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Choć uhonorowano ją wieloma nagrodami i orderami – Legią Honorową, Orderem Imperium Brytyjskiego, Medalem Schweitzera, doktoratami honoris causa – nie one były jej celem. Misja zawsze była dla niej najważniejsza. Nawet jeśli wymagała podróżowania 300 dni w roku, życia w nieustannym ruchu i zmęczeniu. Zapytana, czy czuje się bardziej naukowczynią, czy mistyczką, odpowiedziała: mistyczką. Dla niej nauka była narzędziem. To intuicja i współczucie prowadziły ją przez życie. Źródło: National Geographic
María Branyas Morera żyła 117 lat. Naukowcy odkryli tajemnicę jej długowieczności
Długowieczność Hiszpanki zaintrygowała naukowców z Barcelony. Superstulatka żyła aż 117 lat i 168 dni, zachowując sprawność umysłową i fizyczną. Badacze przeanalizowali jej genom, dietę oraz mikrobiom, aby znaleźć wskazówki, jak spowolnić proces starzenia.
María Branyas Morera od stycznia 2023 do sierpnia 2024 roku była oficjalnie najstarszą osobą na świecie. Przez całe życie prawie nie chorowała, a infekcja koronawirusem w wieku 113 lat zakończyła się pełnym wyzdrowieniem. Gdy Morera miała 116 lat, pobrano od niej próbki krwi, śliny i kału. Analiza wykazała, że superstulatka miała kilka wyjątkowych cech, związanych z mikrobiomem jelitowym, metabolizmem tłuszczów i genami. Geny chroniły ją przed nowotworami i Alzheimerem Analizy ujawniły, że jej w genomie występowały różne warianty genów powiązane z długowiecznością, wcześniej obserwowane u innych gatunków, jak psy, nicienie czy muchy. Nie miała natomiast wariantów genów zwiększających ryzyko nowotworów, choroby Alzheimera i zaburzeń metabolicznych. Posiadała wyjątkowo korzystny zestaw wariantów chroniących przed podwyższonym poziomem lipidów we krwi. Dlatego bardzo długo cieszyła się dobrą kondycją układu krążenia i mózgu. Wyjątkowy metabolizm tłuszczów i śródziemnomorska dieta Metabolizm tłuszczów w jej organizmie był wyjątkowo sprawny – jej profil lipidowy należał do najlepszych, jakie kiedykolwiek opisano. Cechował się niezwykle niskim poziomem cholesterolu, co naukowcy wiązali z genetyką, ale też dietą. Morera przestrzegała diety śródziemnomorskiej. Spożywała dużo warzyw, owoców, roślin strączkowych i oliwy z oliwek. Każdego dnia jadła trzy porcje naturalnego jogurtu bez cukru. Nie paliła i nie piła alkoholu. „Młody” mikrobiom jelitowy – sekret odporności? Bardzo ciekawe były też wyniki badań mikrobiomu jelitowego. Przypominał on profil osoby znacznie młodszej. Szczególnie wysoki był poziom bakterii z grupy Actinobacteriota, w tym probiotycznych Bifidobacterium. Zwykle ich ilość spada wraz z wiekiem, ale u stulatków i superstulatków utrzymuje się na wysokim poziomie. Te bakterie uważa się za ważny czynnik łagodzący, a wręcz spowalniający starzenie, bo pomagają kontrolować stany zapalne. Badacze podejrzewają, że nawyk regularnego spożywania jogurtu sprzyjał u Marii utrzymaniu zdrowej populacji tych bakterii do końca życia. Wiek biologiczny o 23 lata niższy niż metrykalny Kolejnym odkryciem było to, że jej wiek biologiczny znacząco odbiegał od chronologicznego. Na podstawie analizy metylacji DNA (procesu regulującego aktywność genów) stwierdzono, że jej organizm był średnio o 23 lata „młodszy” niż wskazywała metryka. Badacze twierdzą, że imponująca długowieczność Marii Branyas Morery wynika z wielu czynników: sprzyjającego genomu, „młodego mikrobiomu”, wydajnego układu odpornościowego, spowolnionego starzenia epigenetycznego oraz zdrowego stylu życia. Jednocześnie przypominają, że analiza dotyczy jednej osoby i nie można z niej wysnuwać zbyt ogólnych wniosków. Profesor Richard Faragher z Uniwersytetu w Brighton ostrzega, że pojedyncze, nietypowe warianty genów łatwo można nadinterpretować. Wskazuje, że obok wyjątkowych cech biologicznych, w grę może wchodzić także zwykły „łut szczęścia”. Aby wykluczyć przypadkowość, należałoby wykonać badania także w rodzinie Morery, czego w tym przypadku nie zrobiono. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Andrzej Bargiel znów dokonał niemożliwego. Zjechał na nartach z Mount Everestu bez tlenu!
Polski skialpinista Andrzej Bargiel jako pierwszy w historii wszedł na Mount Everest i zjechał z niego na nartach do wysokości bazy (ok. 5364 m n.p.m.). I dokonał tego bez wspomagania tlenem! To przełomowy moment w światowym skialpinizmie i kolejne nieprawdopodobne osiągnięcie Polaka.
– To jeden z ważniejszych kroków w mojej sportowej karierze. Zjazd z Everestu bez tlenu był dla mnie marzeniem, które dojrzewało latami. Wiedziałem, że trudne jesienne warunki i poprowadzenie linii zjazdu przez lodowiec Khumbu to największe wyzwanie, z jakim mogę się zmierzyć. Dzięki wsparciu Red Bulla i teamu moje marzenie w końcu stało się rzeczywistością – powiedział Andrzej Bargiel po zjeździe. Ekstremalne warunki i strefa śmierci Atak szczytowy okazał się trudniejszy, niż zakładano. 22 września 2025 r. Bargiel wspinał się z obozu czwartego, położonego na wysokości ok. 7900 m n.p.m. Świeży śnieg utrudniał torowanie trasy i wydłużył wspinaczkę. Polak 16 godzin spędził w tzw. strefie śmierci (na wysokości powyżej 8000 m n.p.m.), nie korzystając przy tym z dodatkowego tlenu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/Andrzej-Bargiel-w-drodze-na-szczyt-Mount-Everest-fot.-Pasang-Rinzee-SherpaRed-Bull-Content-Pool-248965b.jpeg" width="1280" height="720" alt="Andrzej Bargiel w drodze na szczyt Mount Everest fot. Pasang Rinzee Sherpa/Red Bull" title="Andrzej Bargiel w drodze na szczyt Mount Everest fot. Pasang Rinzee Sherpa_Red Bull Content Pool" /> – Jeżeli spojrzy się na fizjologię człowieka przy tak małej ilości tlenu w powietrzu to to, czego dokonał Andrzej, przekracza ludzkie możliwości – skomentowała wyczyn lekarka wyprawy, dr Patrycja Jonetzko. Bargiel na szczycie najwyższej góry świata spędził zaledwie kilka minut, po czym przypiął narty i rozpoczął historyczny zjazd, ścigając się z zachodzącym słońcem. Na wysokości obozu drugiego (ok. 6400 m n.p.m.) zastała go noc, uniemożliwiająca bezpieczny zjazd. Zatrzymał się w obozie i poczekał do wschodu słońca. Następnie w fenomenalnym stylu pokonał lodowiec Khumbu bez korzystania z liny i poręczówek i zakończył zjazd na wysokości bazy. Niezwykły wkład Bartka Bargiela Niemal równie niezwykły jak wyczyn Andrzeja jest wkład jego brata, Bartka Bargiela. Specjalna linia zjazdu, opracowana przez niego z użyciem drona, przebiegała przez południową ścianę Mount Everestu. – Samo nawigowanie w tak trudnym terenie było dla mnie sporym wyzwaniem. (…) Najtrudniejszymi momentami były przejazdy przez grań i lodowiec. Kiedy Andrzej pokonał te fragmenty, odetchnąłem – mówi Bartek Bargiel. To nie był pierwszy raz – długa historia wyzwania Plany zjazdu z najwyższej góry świata pojawiły się kilka lat temu. Pierwszą ekspedycję w 2019 roku przerwał ogromny serak (lodowa bryła) zawieszony nad lodowcem Khumbu. Kolejną wyprawę, w 2022 roku, przerwano ze względu na zagrażającą bezpieczeństwu śnieżycę. Przy trzecim podejściu wreszcie się udało. Zespół Andrzeja Bargiela tworzyli: Tomasz Gaj (kierownik wyprawy), Patrycja Jonetzko (lekarz), Piotr Sadowski (fizjoterapeuta), Jan Gąsienica-Roj (kierownik ds. bezpieczeństwa), Dariusz Załuski (wsparcie sportowe, operator kamery), Maciej Sulima (operator kamery), Bartek Bargiel (operator drona), Bartek Pawlikowski (fotograf). Sportowy gigant z Łętowni Andrzej Bargiel ma 37 lat. Urodzony w Łętowni (woj. małopolskie), od najmłodszych lat związany był z górami i sportem. To wielokrotny mistrz Polski i reprezentant kraju w narciarstwie wysokogórskim. Na arenie międzynarodowej zasłynął jako pionier ekstremalnych zjazdów z najwyższych szczytów świata, wyznaczając nowe granice w himalaizmie i narciarstwie. Najważniejsze osiągnięcia Bargiela to: K2 (2018) – pierwszy i jedyny w historii pełny zjazd na nartach Śnieżna Pantera (2016) – rekord zdobycia 5 najwyższych szczytów byłego Związku Radzieckiego (30 dni) Broad Peak (2015) – pierwszy w historii zjazd na nartach Manaslu (2014) – pierwszy zjazd Polaka na nartach, rekordowy czas wejścia i zjazdu (21 h i 14 min) Shiszapangma (2013) – pierwszy zjazd Polaka na nartach z centralnego wierzchołka Źródło: Everest Ski Challenge Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.