Miał być pośmiewiskiem, a uratował Polskę. Prawda o Bolesławie Wstydliwym i jego białym małżeństwie
Przydomek Bolesława Wstydliwego przez wieki kojarzył się z nieśmiałością, uległością, a wręcz brakiem męskiej ambicji. W rzeczywistości książę krakowski i sandomierski okazał się jednym z najbardziej pragmatycznych gospodarzy polskiego średniowiecza. Choć objął rządy w kraju zrujnowanym przez krwawe najazdy mongolskie i nie pozostawił biologicznego następcy, jego metodyczna polityka stworzyła fundamenty pod późniejsze zjednoczenie państwa.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu zbrodni i mongolski kataklizm Białe małżeństwo z Kingą. Dlaczego książę nie oddalił żony? Architekt stabilizacji – lokacja Krakowa i kult św. Stanisława Sukcesja, która otworzyła drogę Łokietkowi Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Wstydliwym W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska „Nie takie ciemne wieki” redaktor naczelny Łukasz Załuski rozmawia z prof. dr hab. Bożeną Czwojdrak, wybitną mediewistką z Uniwersytetu Śląskiego. Badaczka rozprawia się z mitami narosłymi wokół księcia i jego świętej małżonki. Dzieciństwo w cieniu zbrodni i mongolski kataklizm Bolesław Wstydliwy przyszedł na świat jako jedyny syn Leszka Białego. Gdy w 1227 roku jego ojciec zginął zamordowany w krwawej łaźni pod Gąsawą, roczny chłopiec znalazł się w samym centrum brutalnej walki o władzę senioralną. O tron krakowski bili się Henryk Brodaty, Władysław Laskonogi i Konrad Mazowiecki. Zanim Bolesław zdołał dojrzeć do samodzielnych rządów, w granice ziem polskich wdarł się kataklizm, który na zawsze zmienił bieg rodzimej historii – pierwszy najazd mongolski z 1241 roku. Mongolskie zagony sforsowały Wisłę przez bród w Zawichoście, rozbiły rycerstwo małopolskie pod Chmielnikiem i spustoszyły Małopolskę oraz Śląsk. W bitwie pod Legnicą śmierć poniósł książę Henryk Pobożny. Jak zwraca uwagę prof. Bożena Czwojdrak, okoliczności tej klęski do dziś budzą spory badaczy: „Długosz opisuje nam walną bitwę, dokładnie hufce poustawiane (...). Problem polega na tym, że to się nie chce potwierdzić w żadnych źródłach. Nie mamy informacji o takiej wielkiej bitwie w źródłach tatarskich (...), nie mamy potwierdzenia archeologicznego na polu bitwy” – zauważa mediewistka. Niewykluczone, że Henryk Pobożny zginął w potyczce mniejszego oddziału, gdy zabezpieczał ucieczkę rodziny. Niezależnie od skali samej bitwy, Małopolska leżała w gruzach, a podgrodzia krakowskie były regularnie palone i plądrowane. Białe małżeństwo z Kingą. Dlaczego książę nie oddalił żony? Jeszcze w dzieciństwie Bolesław został zaręczony z węgierską królewną Kingą (Kunegundą), córką króla Beli IV. Jako kilkuletnia dziewczynka przybyła ona do Sandomierza, gdzie wychowywała się pod okiem matki księcia, Grzymisławy. Po ślubie okazało się jednak, że księżna pragnie zachować dozgonną czystość. „Mamy informację, że ona początkowo poprosiła Bolesława Wstydliwego o rok dyspensy od współżycia. Bolesław miał się zgodzić. Po roku poprosiła ponownie – Bolesław też miał się zgodzić. Kiedy po raz trzeci poprosiła, Bolesław doszedł do wniosku, że chyba jednak coś jest nie tak, ale okazało się, że Kinga trwała twardo na swoim stanowisku” – relacjonuje prof. Czwojdrak. W realiach prawa kanonicznego brak skonsumowania małżeństwa oznaczał, że formalnie było ono nieważne. Bolesław bez przeszkód mógł unieważnić związek i pojąć nową żonę, by zapewnić ciągłość dynastii. Nigdy tego nie zrobił. Uszanował wolę żony i sam złożył śluby czystości, co dało początek jego specyficznemu przydomkowi. Co ciekawe, w aktach późniejszego procesu beatyfikacyjnego zachowały się zaskakujące zeznania młodego krewnego pary – Władysława Łokietka. Przyszły zjednoczyciel Polski zeznał pod przysięgą, że jako dziecko bawił się w sypialni księżnej i „po wiadomych oznakach wiedział, że nadal jest ona dziewicą”. Do dziś historycy zastanawiają się, o jakie detale dworskiego życia mogło chodzić małoletniemu księciu. Architekt stabilizacji – lokacja Krakowa i kult św. Stanisława Wbrew pozorom brak wojennej brawury był największym atutem Bolesława. Po dziesięcioleciach nieustannych wojen domowych, Małopolska zyskała ponad trzy dekady względnego pokoju i gospodarczego oddechu. W 1257 roku książę nadał Krakowowi akt lokacji na prawie magdeburskim, wytyczając nowoczesny układ urbanistyczny z rynkiem głównym, a także zreformował wydobycie soli w kopalniach Bochni i Wieliczki. Książęca para zadbała również o potężny oręż ideologiczny i tożsamościowy. Z inicjatywy dworu krakowskiego i pod wyraźnym wpływem Kingi doprowadzono w 1253 roku w Asyżu do kanonizacji biskupa Stanisława ze Szczepanowa. „To było bardzo ważne dla Krakowa, bo to jest w końcu własny patron (...). Znowu ten kompleks Gniezna i Krakowa – tam był święty Wojciech, a my w końcu mamy naszego własnego Stanisława, i nie jest to żaden Czech z eksportu” – podkreśla prof. Bożena Czwojdrak. Kult św. Stanisława i legenda o zrośnięciu się jego poćwiartowanego ciała stały się kluczowym symbolem jedności dla podzielonego na księstwa narodu. Sukcesja, która otworzyła drogę Łokietkowi Największym problemem Bolesława Wstydliwego pozostawał brak potomka. Jednak w przeciwieństwie do wielu współczesnych sobie władców, książę krakowski wykazał się dalekowzrocznością i świadomie przygotował sukcesję. Na swojego następcę wyznaczył zaufanego i spokrewnionego księcia sieradzkiego – Leszka Czarnego. Gdy w 1279 roku Bolesław zmarł, przekazanie władzy odbyło się bez krwawej wojny domowej. Leszek Czarny przejął Kraków i rozpoczął wznoszenie murów obronnych miasta, a swoją rodową dzielnicę sieradzką przekazał przyrodniemu bratu – Władysławowi Łokietkowi. Ten polityczny manewr wprowadził Łokietka do gry o najwyższą stawkę i dał mu zaplecze, z którego kilkadziesiąt lat później sięgnął po polską koronę. „Bolesław Wstydliwy to był władca na mocną czwórkę. Dał Małopolsce spokój, odbudowę i stabilizację, której ten region dramatycznie potrzebował” – podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Wstydliwym Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o jednym z najciekawszych władców epoki rozbicia dzielnicowego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jan Paweł II odmienił oblicze Kościoła. Jego pontyfikat wciąż budzi emocje
Jan Paweł II nie tylko zredefiniował rolę papiestwa w zglobalizowanym świecie, ale stał się jednym z głównych architektów upadku komunizmu i pionierem dialogu międzyreligijnego. Jego pontyfikat w istotny sposób wpłynął na losy narodów, jednak papież Polak nie uniknął przy tym potknięć i kontrowersji, z którymi Kościół katolicki musi mierzyć się do dziś. Jak to się stało, że młody chłopak z niewielkich Wadowic stał się moralnym przywódcą milionów ludzi na całym świecie?
Spis treści: Wczesne lata życia, wojna i dojrzewanie powołania Duszpasterstwo w stalinowskiej Polsce Pontyfikat globalny Zamachy na życie głowy Kościoła Uznany za świętego Cień kryzysu nadużyć Kiedy 16 października 1978 roku na balkonie rzymskiej Bazyliki św. Piotra padły słowa „habemus papam”, a świat usłyszał nazwisko kardynała Karola Wojtyły, ludzie zaniemówili. Wybór ten był niemałym zaskoczeniem dla globalnej opinii publicznej – na głowę Kościoła wybrano pierwszego od ponad czterystu lat papieża, który nie był Włochem. Mało tego, był to hierarcha pochodzący z kraju znajdującego się za żelazną kurtyną, głęboko w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Choć w watykańskich kręgach kardynał z Krakowa cieszył się ugruntowanym szacunkiem, to dla szerokiej opinii publicznej i globalnych mediów pozostawał osobą niemal całkowicie anonimową. Wczesne lata życia, wojna i dojrzewanie powołania Karol Józef Wojtyła urodził się 18 maja 1920 roku w Wadowicach. Był drugim synem i najmłodszym z trojga dzieci Karola Wojtyły, emerytowanego porucznika, i Emilii z Kaczorowskich. Jego wczesne dzieciństwo szybko zostało naznaczone serią osobistych tragedii. Młody Karol wcześnie stracił matkę, a następnie brata. To przedwczesne zetknięcie się ze śmiercią najbliższych zrodziło w nim głęboką wrażliwość egzystencjalną i skłonność do refleksji nad kruchością ludzkiego życia. Poszukując oparcia, w 1940 roku zetknął się z mistycyzmem karmelitańskim i zaangażował się w młodzieżowe grupy Żywego Różańca. Konspiracyjny opór kulturalny II wojna światowa zastała go w Krakowie, gdzie studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niemiecka okupacja przerwała jego akademickie marzenia, ale wyzwoliła w nim nowe pokłady aktywności. W czasach wojennych teatr przestał być jedynie formą spędzania wolnego czasu, a stał się swoistym frontem walki z okupantem – metodą na podtrzymanie ducha narodu. Młody Wojtyła zaangażował się w tworzenie podziemnego Teatru Rapsodycznego, którego założycielem był Mieczysław Kotlarczyk. Promował on teatr słowa – formę artystyczną, w której to nie scenografia czy ruch, ale potęga ludzkiej mowy miała mieć najważniejsze znaczenie. W tym samym czasie Karol zaczął pisać wiersze i dramaty. Kamieniołomy na Zakrzówku i praca w „Solvayu” Aby uchronić się przed wywózką na przymusowe roboty do III Rzeszy i zdobyć legalne dokumenty, przyszły papież musiał podjąć pracę fizyczną. Zatrudnił się w krakowskich zakładach chemicznych „Solvay”. Przez pierwszy rok pracował w trudnych warunkach kamieniołomu na Zakrzówku. Następnie został przeniesiony do głównej fabryki na ulicy Zakopiańskiej 62, gdzie przydzielono go do oczyszczania wody dostarczanej do kotłów. Pracował tam do 1944 roku. „Dlaczego nie ja?” To wszystko – połączenie wymagającej pracy fizycznej, tajnej działalności artystycznej i narastającego terroru wojennego – doprowadziło do ostatecznego przełomu duchowego. 18 lutego 1941 roku zmarł na atak serca ojciec Karola. Zgon nastąpił w czasie, gdy młody Wojtyła był poza domem, co dodatkowo spotęgowało jego traumę i, jak się uważa, bezpośrednio wpłynęło na jego ostateczną decyzję o wstąpieniu do seminarium. Zło i okropieństwa wojny rozprzestrzeniały się w błyskawicznym tempie. W 1942 roku, obserwując masowo ginących na frontach i w egzekucjach rówieśników, Karol nieustannie zadawał sobie dręczące pytanie egzystencjalne: „Tylu moich rówieśników ginie – dlaczego nie ja?”. Odrzucając obiecującą karierę teatralną, zapukał do drzwi podziemnego seminarium duchownego, którym kierował krakowski metropolita, arcybiskup Adam Stefan Sapieha. To właśnie z jego rąk, 1 listopada 1946 roku, przyjął święcenia kapłańskie. Już następnego dnia młody ksiądz odprawił swoją mszę prymicyjną. Duszpasterstwo w stalinowskiej Polsce Po powrocie ze studiów w Rzymie w 1948 roku, ks. Wojtyła rzucił się w wir pracy duszpasterskiej w komunistycznej Polsce. Najpierw został skierowany do wiejskiej parafii w Niegowici koło Gdowa, jednak wkrótce trafił do parafii św. Floriana w Krakowie. W czasach narastającego stalinowskiego terroru, gdy aparat bezpieczeństwa dążył do całkowitej laicyzacji społeczeństwa i zniszczenia struktur kościelnych, młody wikary wypracował specyficzne metody pełnienia posługi. Zainicjował potężny ruch duszpasterstwa środowisk akademickich. Organizował kółka studyjne analizujące zawiłości „Summy Teologicznej” św. Tomasza z Akwinu, prowadził spotkania kolędowe i inscenizacje Misteriów Męki Pańskiej. Jego największą innowacją było jednak wyjście z religią poza mury kościoła. Wojtyła rozwinął tak zwane duszpasterstwo turystyczne, realizowane podczas pieszych lub narciarskich wędrówek w malowniczych okolicach Krakowa, Wadowic i Zakopanego. Ksiądz odprawiał dla studentów polowe msze, często używając złączonych nart lub odwróconego kajaka jako ołtarza. Z parafii św. Floriana formalnie odszedł w listopadzie 1951 roku, jednak duszpasterzem akademickim pozostał aż do 1958 roku. Biskup i intelektualista z bloku wschodniego To właśnie wtedy, podczas kolejnego spływu kajakowego ze studentami, dotarła do niego wiadomość o mianowaniu go biskupem pomocniczym archidiecezji krakowskiej. Został tym samym najmłodszym biskupem w ówczesnej Polsce. Sześć lat później, w 1964 roku, awansował na stanowisko arcybiskupa Krakowa, a w 1967 roku papież Paweł VI podniósł go do godności kardynała. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-jan-pawel-ii-oddal-czesc-poganskiemu-wezowi-papiezowi-zarzuca-sie-ze-czcil-voodoo-fot-maurice-ascani-gamma-rapho-via-getty-images-1b57035.jpg" width="1024" height="682" alt="Czy Jan Paweł II oddał cześć pogańskiemu wężowi? Papieżowi zarzuca się, że czcił voodoo (fot. Maurice ASCANI/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Czy Jan Paweł II oddał cześć pogańskiemu wężowi? Papieżowi zarzuca się, że czcił voodoo (fot. Maurice ASCANI/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Jednak tym, co w największym stopniu ukształtowało go jako przyszłego przywódcę Kościoła, był jego wkład w prace Soboru Watykańskiego II. Biskup Wojtyła szybko zwrócił na siebie uwagę purpuratów z całego świata jako błyskotliwy intelektualista. Miał swój wkład w opracowanie dwóch najistotniejszych dokumentów soborowych, które zdefiniowały współczesne oblicze Kościoła: „Deklaracji o wolności religijnej” i „Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym”. Pontyfikat globalny Konklawe z października 1978 roku uczyniło z Karola Wojtyły Jana Pawła II. Szybko udowodnił on, że nie zamierza być „więźniem Watykanu”, stając się papieżem-pielgrzymem, który odbył ponad sto podróży zagranicznych, docierając na wszystkie kontynenty. Demontaż komunizmu Najpotężniejszym geopolitycznym skutkiem jego pontyfikatu był istotny wpływ na upadek Związku Radzieckiego i całego bloku wschodniego. Impulsem, który przyczynił się do zawalenia systemu, była pierwsza pielgrzymka Jana Pawła II do komunistycznej ojczyzny, która rozpoczęła się 2 czerwca 1979 roku. Papież odwiedził wówczas Warszawę, Gniezno, Częstochowę, Kraków, Kalwarię Zebrzydowską, Wadowice, Oświęcim oraz Nowy Targ, za każdym razem gromadząc niewyobrażalne tłumy wiernych. Kulminacyjnym momentem tej wizyty była historyczna homilia wygłoszona na placu Zwycięstwa w Warszawie. Papież dokonał rzeczy, wydawałoby się, niemożliwej – obalił barierę psychicznego strachu. Komunistyczna propaganda twierdziła, że wierzący są znikomym marginesem, tymczasem miliony Polaków, stając ramię w ramię na placach swoich miast, nagle dostrzegły swoją siłę. Zburzenie religijnych murów Jan Paweł II przeszedł do historii również jako wielki ekumenista i budowniczy mostów między religiami. Wcielał w życie soborowe aggiornamento, uznając, że otwartość umysłu i serca wobec innych wyznań jest obowiązkiem Kościoła katolickiego. 13 kwietnia 1986 roku, Jan Paweł II przekroczył próg Synagogi Większej w Rzymie, stając się pierwszym od czasów św. Piotra papieżem odwiedzającym żydowską świątynię. To właśnie wtedy, odwołując się do nauczania św. Pawła zawartego w Liście do Rzymian, wypowiedział historyczne słowa o Żydach jako „naszych starszych braciach w wierze”. Podkreślił tym samym, że wybranie Izraela przez Boga wciąż trwa i stanowi dla Kościoła fundamentalną więź teologiczną. Zaledwie pół roku później, 27 października, wraz z przywódcami wielkich religii modlił się w Asyżu, mieście św. Franciszka, o pokój na świecie. Jan Paweł II przekonywał, że prawdziwy pokój nie rodzi się z politycznych przetargów i kompromisów przy stołach negocjacyjnych, ale z przemiany ludzkiego serca, a narzędziem tej przemiany jest modlitwa. 31 października, już po powrocie do Rzymu, wygłosił przemówienie do przedstawicieli religii niechrześcijańskich zatytułowane: „Religie posiadają moc kierowania ludzkimi sercami”. Podczas pielgrzymki, która wiodła przez Grecję, Syrię i Maltę (od 4 do 9 maja 2001 roku), zapisał się na kartach historii jako pierwszy papież, który odwiedził meczet. W Damaszku, na znak szacunku, zdjął buty i wszedł do potężnego Meczetu Umajjadów, aby pomodlić się przy znajdującym się tam grobie św. Jana Chrzciciela. Zamachy na życie głowy Kościoła Jako jedna z najbardziej wpływowych osobistości XX wieku, Jan Paweł II padł ofiarą dwóch bezpośrednich zamachów i kilku udaremnionych spisków. 13 maja 1981 roku Podczas audiencji generalnej na Placu Świętego Piotra w Rzymie, o godzinie 17:19, papieża postrzelił turecki zamachowiec Mehmet Ali Ağca. Jak wynikało z ustaleń śledczych, Jan Paweł II cudem uniknął śmierci. Na chwilę przed oddaniem strzału, Ali Ağca mierzył w jego głowę. W tamtym momencie papież schylił się jednak do małej dziewczynki, którą wziął na ręce. Zamachowiec nie miał czystej pozycji strzeleckiej, więc opóźnił strzał. Pociski trafiły w brzuch, prawy łokieć i palec wskazujący lewej ręki. Operacja w poliklinice Gemelli trwała 6 godzin. 12 maja 1982 roku Rok po wydarzeniach na Placu Świętego Piotra Jan Paweł II odbył dziękczynną pielgrzymkę do sanktuarium w Fatimie. Tam doszło do drugiego ataku. Hiszpański ksiądz, Juan María Fernández y Krohn, rzucił się na papieża z bagnetem i zdołał go lekko zranić. Uznany za świętego W 1992 roku u papieża zdiagnozowano postępującą chorobę Parkinsona. Wbrew sugestiom i spekulacjom Jan Paweł II nie ustąpił z pełnionej funkcji, nawet po przeprowadzonej w lipcu tego samego roku operacji usunięcia guza na jelicie grubym. W lutym 2005 roku zaczął podupadać na (i tak już wątłym) zdrowiu. Początek końca nastąpił 31 marca, gdy podczas modlitwy u Jana Pawła II wystąpiły silne dreszcze i wysoka gorączka. Papież Polak zmarł 2 kwietnia 2005 r. o godzinie 21:37. Został pochowany w Grotach Watykańskich, w tej samej niszy, w której wcześniej spoczywał Jan XXIII. W 2011 roku, tuż przed beatyfikacją, trumnę wyjęto z podziemi i przeniesiono do Kaplicy św. Sebastiana. 1 maja 2011 roku, po uznaniu cudu uzdrowienia francuskiej zakonnicy Marie Simon-Pierre Normand z zaawansowanej choroby Parkinsona, Jana Pawła II ogłoszono błogosławionym. Kanonizacja odbyła się 27 kwietnia 2014 roku. Cudem wybranym do ogłoszenia go świętym było nagłe i niewytłumaczalne medycznie uzdrowienie Kostarykanki Floribeth Mory Diaz z tętniaka mózgu. Cień kryzysu nadużyć Mówiąc o pontyfikacie Jana Pawła II, nie można przemilczeć bolesnego tematu, który w dyskursie publicznym do dziś bywa źródłem najgorętszych polemik. Mowa o oskarżeniach dotyczących niewłaściwych reakcji instytucji kościelnych (w tym samego papieża) na przypadki wykorzystywania seksualnego nieletnich przez duchownych. Marcial Maciel Degollado Pierwszym jest sprawa Marciala Maciela Degollado, meksykańskiego założyciela zgromadzenia Legionistów Chrystusa. Pod fasadą charyzmatycznego lidera stworzył on wokół siebie zamkniętą strukturę, którą wykorzystywał do molestowania dzieci i dorosłych mężczyzn, zasłaniając się pseudoreligijną retoryką „ojcostwa duchowego”. Przez całe dekady, pomimo napływających do Rzymu wewnętrznych zgłoszeń od ofiar, cieszył się on ochroną najważniejszych purpuratów. Jan Paweł II wielokrotnie na audiencjach publicznych określał Maciela jako „wzór dla młodych” i „prawdziwego apostoła nowej ewangelizacji”. Należy jednak podkreślić, że wtedy jeszcze zarzuty wobec Dogollado nie zostały przez Watykan uznane za udowodnione. Theodore McCarrick Drugim szeroko omawianym przypadkiem jest ścieżka kariery amerykańskiego kardynała Theodore’a McCarricka. Wydany po latach raport jasno definiuje go jako seksualnego drapieżnika oraz patologicznego kłamcę, który przez dekady bezkarnie oszukiwał media, biskupów i sponsorów finansujących jego globalne podróże. Kiedy pojawił się pomysł nominowania McCarricka na arcybiskupa Waszyngtonu, kardynał Nowego Jorku, John O'Connor, wysłał do Rzymu ostrzeżenie. Zalecił zablokowanie tej kandydatury ze względu na pogłoski o niestosownym prowadzeniu się nominowanego. Papież początkowo posłuchał rad O’Connora. Zdesperowany McCarrick napisał wówczas żarliwy i w całości kłamliwy list do sekretarza papieskiego, biskupa Stanisława Dziwisza, deklarując swoją niewinność. Jan Paweł II uwierzył kłamcy. Źródło: National Geographic Polska Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Romansowała z królem, stworzyła pierwsze polskie muzeum. Izabela Czartoryska żyła po swojemu
Słynna Pani na Puławach i twórczyni pierwszego polskiego muzeum, księżna Izabela z Flemingów Czartoryska była kobietą, która żyła według własnych zasad. Weszła w świat jako brzydkie kaczątko bez wykształcenia. Gdy umierała w wieku 90 lat, była erudytką przyjaźniącą się z wielkimi myślicielami Europy, osobą o ogromnych i realnych wpływach politycznych oraz damą, która złamała niejedno męskie serce.
Spis treści: Brzydka panna młoda Kochanka królów Zaangażowanie polityczne Izabeli Świątynia Sybilli i Dom Gotycki Vivere ausae Liczne portrety księżnej Izabeli Czartoryskiej pokazują kobietę o delikatnych rysach z dużymi, inteligentnie patrzącymi oczami. Niewątpliwie w kwiecie wieku księżna odznaczała się niezwykłą urodą. Jednak gdy 19 listopada 1761 roku, w wieku zaledwie piętnastu lat, stanęła na ślubnym kobiercu z dwudziestosiedmioletnim księciem Adamem Kazimierzem Czartoryskim, swoim dalekim kuzynem, nikt nie przypuszczał nawet, jaka piękność z niej wyrośnie. Brzydka panna młoda Panna młoda miała twarz usianą śladami po ospie, osłabione, wypadające włosy, a jej braki w wykształceniu odstręczały wysublimowanego męża. Małżeństwo było czysto transakcyjne. Miało połączyć ogromny posag panny młodej z interesami politycznymi potężnego stronnictwa Czartoryskich, zwanego Familią. Początki pożycia były chłodne, a nawet trudne, jednak z czasem para stała się sobie wyjątkowo bliska. Księżna urodziła się 31 marca 1745 roku w Warszawie jako Elżbieta Dorota Balbina Flemming – imię Izabela wybrała sobie sama, już jako dorosła kobieta. Matka przyszłej Pani na Puławach, Antonina z Czartoryskich – wnuczka Fryderyka Michała Czartoryskiego, kanclerza wielkiego litewskiego – zmarła w połogu zaledwie kilka dni po narodzinach córki. Opiekę nad dziewczynką przejęła najpierw siostra matki, a po jej śmierci – surowa babka, Eleonora z Waldsteinów Czartoryska. Ojcem Izabeli był pochodzący z niemieckiej arystokracji Jerzy Detloff Flemming. Był on doradcą króla Augusta III Sasa oraz podskarbim wielkim litewskim. Samotne, pozbawione czułości dzieciństwo, brak zainteresowania wykształceniem młodej damy sprawiły, że młoda Izabela znała jedynie podstawy francuskiego i nie miała żadnego formalnego przygotowania do roli, jaka ją czekała. Na szczęście wrodzona ciekawość świata i umiejętność czerpania z otoczenia, liczne podróże i rozmowy z najwybitniejszymi umysłami epoki – od Jeana-Jacques’a Rousseau po Benjamina Franklina – uczyniły z niej jedną z najbardziej oczytanych kobiet tamtych czasów. Kochanka królów Książęcą parę łączyła bliska, przyjacielska relacja, jednak nie wierność małżeńska. Książę miał liczne romanse, choć tak naprawdę od uciech alkowy wolał rozrywki intelektualne. Skoro sam pozwalał sobie na związki pozamałżeńskie, nie zabraniał tego również Izabeli. Ba, w pewnych sytuacjach wręcz zachęcał żonę do nawiązania romantycznej relacji z interesującymi mężczyznami. Wśród kochanków Izabeli znaleźli się m.in. król Stanisław August Poniatowski – kuzyn jej męża, z którym łączył ją związek o wymiarze zarówno osobistym, jak i politycznym – oraz rosyjski ambasador Nikołaj Repnin. Z tym drugim księżna wdała się w romans mający służyć osłabieniu wpływów Rosji w Polsce, a który zakończył się prawdziwym, wzajemnym uczuciem. Największą miłością jej życia okazał się jednak francuski diuk Armand Louis de Lauzun, poznany podczas jednej z licznych podróży po Europie. To właśnie jego dotyczy jedna z pikantnych anegdot o życiu księżnej – diuk ponoć ukrywał się w szafie w pałacu w Puławach, gdy Izabela rodziła jego syna. Związek zakończył się na żądanie Adama Kazimierza; sam Lauzun zginął kilka lat później pod gilotyną podczas rewolucji francuskiej. Z siedmiorga dzieci Izabeli tylko jedno – zmarła tragicznie w wieku piętnastu lat Teresa – było biologicznym potomkiem jej męża. Pozostałe miały ojców wśród wspomnianych kochanków księżnej, jednak książę Czartoryski raz za razem uznawał dzieci za własne. Ba, jednemu z dzieci, konkretnie Konstantemu Adamowi, synowi Armanda Louisa de Lauzun, przesunięto nawet datę narodzin o rok, do 1774 roku, by narodziny wyglądały na wynik namiętnego spotkania księcia i Izabeli. Konstanty Adam w dorosłym życiu walczył zresztą u boku Napoleona. Tylko jedna z córek Izabeli nie została uznana przez Adama Czartoryskiego. Cecylia przez lata wychowywała się na dworze w Puławach w tajemnicy przed własnym rodzeństwem, które nie wiedziało o jej prawdziwym pochodzeniu. Zaangażowanie polityczne Izabeli O romansach Izabeli było głośno, jednak nie wpływały one na recepcję jej zaangażowania w kwestie polityczne i patriotyczne. Wspólnie z mężem wspierała reformy Sejmu Czteroletniego i z entuzjazmem przyjęła Konstytucję 3 maja. Podczas insurekcji kościuszkowskiej udzieliła schronienia samemu Tadeuszowi Kościuszce, za co w odwecie wojska rosyjskie splądrowały rodowy majątek w Puławach. Jej zaangażowanie było na tyle widoczne, że caryca Katarzyna II podejrzewała, iż to właśnie księżna stała za wybuchem powstania. Jednak to nie zaangażowanie polityczne Izabeli sprawiły, że do dziś gości na kartach każdego podręcznika do historii Polski. Jej największym życiowym dziełem stała się Świątynia Sybilli, pierwsze muzeum na ziemiach polskich, wzorowane na antycznej świątyni w Tivoli. Nad jej wejściem umieszczono znamienne motto: „Przeszłość Przyszłości”. Miała ona nawet własnego kustosza – jak na prawdziwą instytucję muzealną przystało. Muzeum powołano w rodowych Puławach. Pałac odbudowano po zniszczeniach czasów insurekcji, a otaczający go ogród zaaranżowano w modnym wówczas stylu angielskim. Świątynia Sybilli i Dom Gotycki W Świątyni Sybilli księżna gromadziła głównie pamiątki narodowe – rękopisy, relikwiarze, szkatułę królewską, portrety osób znakomitych oraz trofea wojenne. Wśród nich prym wiodły: chorągwie spod Grunwaldu – rzekomo trzymane przez wojska polskie w bitwie 1410 roku; miecze Władysława Jagiełły otrzymane od Krzyżaków przed bitwą pod Grunwaldem – jeden z najbardziej symbolicznych, choć, jak się później okazało, sfałszowanych eksponatów; szable Stefana Batorego i Jana III Sobieskiego – podobnie jak w przypadku mieczy Jagiełły, ich autentyczność została później zakwestionowana; czaszka Jana Kochanowskiego – jeden z najbardziej makabrycznych, a zarazem najgłośniejszych eksponatów kolekcji. Izabela nie kryła się z tym, że w pogoni za spektakularnymi pamiątkami czasem dawała się zwieść (lub sama przymykała oko na wątpliwe pochodzenie) efektownym „relikwiom”. Dla niej liczyło się przede wszystkim wrażenie, jakie robiły one na zwiedzających i siła patriotycznego przekazu, a nie drobiazgowa weryfikacja autentyczności. Co ciekawe, sama chętnie oprowadzała gości po swoim zbiorze, osobiście opowiadając historie związane z poszczególnymi eksponatami. Obok Świątyni Sybilli księżna wzniosła drugie opus magnum – Dom Gotycki, w którym zgromadziła arcydzieła sztuki europejskiej. Do najcenniejszych należały: „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci – dziś najsłynniejszy eksponat kolekcji, przechowywany w Muzeum Czartoryskich w Krakowie, „Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem” Rembrandta, „Portret młodzieńca” Rafaela Santi – obraz zaginiony podczas II wojny światowej, do dziś nieodnaleziony. krzesło Williama Shakespeare’a – jeden z bardziej osobliwych eksponatów kolekcji, do dziś znajdujący się w zbiorach Muzeum Czartoryskich. Vivere ausae Po powstaniu listopadowym zbiory ewakuowano do Paryża. Następnie sprowadzono je do Krakowa, gdzie stały się zalążkiem Muzeum Książąt Czartoryskich, istniejącego do dziś. Izabela była również autorką kilku książek – od poradnika ogrodniczego „Myśli różne o sposobie zakładania ogrodów”, przez dziennik z podróży, po zbiory tekstów moralizatorskich pisanych z myślą o edukacji chłopstwa. Sama katalogowała też zgromadzone przez siebie zbiory, co świadczy o rzadkiej u kobiet jej epoki systematyczności i erudycji. Księżna zmarła 17 czerwca 1835 roku w Wysocku, w wieku dziewięćdziesięciu lat. Ostatnie lata życia spędziła z dala od ukochanych Puław, zmuszona do ucieczki przez walki powstania listopadowego. Historyk i publicysta Stanisław Wasylewski już w 1924 roku pisał o niej jako o vivere ausae – tej, która odważyła się być żywą. To określenie doskonale oddaje jej biografię: kobiety, która wbrew niesprzyjającemu startowi – bez matki, bez wykształcenia, bez urody uznawanej wówczas za atut – zbudowała życie na własnych zasadach, łącząc obyczajową swobodę epoki z głębokim patriotyzmem i wizją kulturalną, która przetrwała znacznie dłużej niż ona sama. W swoim pamiętniku zapisała: „Piękną nigdy nie byłam, ale często bywałam ładną. Mam piękne oczy, a że się w nich wszystkie uczucia duszy malują – wyraz twarzy mojej bywa zajmujący”. Źródło: National Geographic Polska Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Żaden reżim nie zdołał złamać Witolda Pileckiego. Bohater na zawsze pozostanie symbolem niezłomności
Witold Pilecki dobrowolnie przekroczył bramę największej fabryki śmierci, by później, po przetrwaniu nazistowskiego piekła, zostać zamordowanym przez komunistyczny aparat państwa, któremu całe życie pragnął służyć. Fasadowy proces i egzekucja miały służyć wymazaniu jego nazwiska z kart historii. Paradoks i zarazem sprawiedliwość dziejowa polegają jednak na tym, że władza ludowa poniosła na tym polu porażkę. Choć do dziś państwo polskie poszukuje szczątków bohatera, to jego świadectwo okazało się trwalsze niż betonowe mury więzienia na Rakowieckiej.
Spis treści: Ziemianin, mąż, żołnierz Wrzesień 1939 i narodziny Polskiego Państwa Podziemnego Ochotnik do Auschwitz Powrót na front Powrót i aresztowanie Wykonanie wyroku i zacieranie śladów W historii XX-wiecznej Europy zapisało się wiele postaci tragicznych, bohaterów wojennych oraz ofiar totalitarnych reżimów. Rzadko jednak zdarza się, aby wszystkie te elementy splotły się w jednym życiorysie. Nie bez powodu brytyjski historyk Michael Foot określił go mianem jednego z sześciu najodważniejszych ludzi europejskiego ruchu oporu podczas II wojny światowej. Ziemianin, mąż, żołnierz Witold Pilecki urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu – miejscowości w Karelii, niedaleko jeziora Ładoga. Syn Juliana Pileckiego i Ludwiki z domu Osiecimskiej wychowywał się w rodzinie o głębokich tradycjach patriotycznych. To właśnie w domu rodzinnym młody Witold uczył się, że miłość do ojczyzny to nie tylko wzniosłe hasła, ale przede wszystkim gotowość do czynu i służby. Lata młodości Pileckiego zbiegły się w czasie z burzliwym okresem odzyskiwania przez Polskę niepodległości. Pierwsze szlify bojowe i doświadczenie wojskowe zdobywał w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Jednak w okresie dwudziestolecia międzywojennego, gdy Polska powróciła na mapę Europy, szukał stabilizacji. Prowadził majątek i angażował się w życie lokalnej społeczności. 7 kwietnia 1931 roku w Ostrowi Mazowieckiej ożenił się z Marią Ostrowską. Pilecki był człowiekiem mającym wszystko do stracenia – kochającą rodzinę, majątek, pozycję społeczną. A jednak, gdy wybiła godzina próby, nie wahał się ani chwili, by postawić wszystko na szali w obronie wyższych wartości. Wrzesień 1939 i narodziny Polskiego Państwa Podziemnego Okres stabilizacji w jego życiu zakończył się wraz z wybuchem II wojny światowej. Gdy Niemcy najechali Polskę, Witold Pilecki natychmiast stanął do obrony kraju. Jako dowódca plutonu kawalerii brał udział w ciężkich walkach z nacierającymi siłami nazistowskich Niemiec. Choć polska kawaleria odnosiła lokalnie znaczne sukcesy taktyczne, ogólna sytuacja na froncie, miażdżąca przewaga technologiczna i liczebna wroga, a wreszcie inwazja sowiecka ze wschodu sprawiły, że regularna wojna obronna była skazana na niepowodzenie. Koniec otwartych działań wojennych i demobilizacja polskiej armii, która nastąpiła 6 października 1939 roku, nie oznaczały dla Pileckiego końca walki. Wielu żołnierzy szukało dróg ucieczki na Zachód, by tam dołączyć do odtwarzanych sił alianckich. Pilecki wybrał trudniejszą drogę – pozostał w okupowanym kraju, by budować zręby konspiracji. Był jednym ze współzałożycieli Tajnej Armii Polskiej, jednej z pierwszych wojskowych organizacji podziemnych. To on stanowczo forsował ideę zjednoczenia rozdrobnionych grup ruchu oporu pod jednym dowództwem, co ostatecznie zaowocowało włączeniem TAP w struktury Armii Krajowej. W działalności konspiracyjnej zaczął posługiwać się wieloma pseudonimami. W dokumentach i relacjach przewijają się najczęściej: „Witold”, „Druh” i „T-IV”. Ochotnik do Auschwitz W połowie 1940 roku niemieckie dowództwo uruchomiło obóz koncentracyjny Auschwitz, pierwotnie przeznaczony do przetrzymywania i powolnego mordowania polskiej inteligencji, elit politycznych i wojskowych. Z biegiem czasu obóz ten rozrastał się, pochłaniając coraz więcej ofiar, w tym wielu żołnierzy podziemia. Polskie dowództwo wojskowe pilnie potrzebowało wiarygodnych informacji o tym, co dokładnie dzieje się za drutami kolczastymi kompleksu w Oświęcimiu. Plan pozyskania informacji zakładał, że ktoś musiał dać się dobrowolnie aresztować i trafić do obozu. Witold Pilecki zgłosił się do tego zadania jako ochotnik. We wrześniu 1940 roku celowo wszedł w „kocioł” jednej z warszawskich łapanek, pozwalając na swoje zatrzymanie. Znalazł się w piekle jako jeden z pierwszych kilku tysięcy więźniów, przebywając w KL Auschwitz aż do końca kwietnia 1943 roku. Konspiracja w obozie Będąc w obozie, natychmiast przystąpił do budowy tajnej siatki – Związku Organizacji Wojskowej. ZOW miało za zadanie podtrzymywać więźniów na duchu, chronić ich przed załamaniem moralnym, organizować i sprawiedliwie dzielić dodatkową żywność, a także zdobywać ciepłą odzież na zimę. Co najważniejsze, struktury organizacji przygotowywały szczegółowe plany operacyjne i taktyczne dotyczące zorganizowania zbrojnej ucieczki więźniów, a docelowo – całkowitego odbicia obozu. Plan wyzwolenia został przemycony na zewnątrz i uzyskał wstępną aprobatę komendanta głównego AK, generała Tadeusza Komorowskiego „Bora”. Niestety, plany zbrojnego powstania w obozie natrafiły na mur obiektywnych trudności wojskowych. Alianci wykazali niechęć do podjęcia operacji bombardowania infrastruktury obozowej i linii kolejowych, a lokalne oddziały AK były zbyt słabo uzbrojone w stosunku do stacjonującego wokół Oświęcimia garnizonu SS. Po zapoznaniu się z tymi faktami, Pilecki musiał zaakceptować odmowę dowództwa Armii Krajowej w kwestii wsparcia ataku z zewnątrz. Nie zmieniło to jednak faktu, że ZOW utrzymywał obóz w stanie gotowości, zakładając, że więźniowie i tak zerwaliby się do walki, gdyby Niemcy zdecydowali się na całkowitą likwidację Auschwitz. Ucieczka Wiosną 1943 roku Gestapo obozowe wpadło na trop organizacji. Kolejni bliscy współpracownicy Pileckiego byli rozstrzeliwani. Pozostanie w obozie oznaczało pewną śmierć, która w tamtym momencie nie przyniosłaby już żadnych korzyści taktycznych. Dlatego na przełomie kwietnia i maja 1943 roku Pilecki wraz z Janem Redzejem i Edwardem Ciesielskim podjął zakończoną sukcesem próbę ucieczki z Auschwitz. Powrót na front Po opuszczeniu nazistowskiego piekła, natychmiast wrócił do struktur AK. 1 sierpnia 1944 roku, gdy wybuchło powstanie warszawskie, rotmistrz dołączył do Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej. Został przydzielony do I Obwodu „Radwan”, obejmującego Śródmieście. W trakcie dramatycznych walk został dowódcą kompanii w zgrupowaniu „Chrobry II”, a dokładnie – w strukturach I batalionu „Lecha Żelaznego”. Zgrupowanie utrzymywało swoje pozycje aż do ostatecznego upadku zrywu, skutecznie odpierając zmasowane ataki niemieckiej piechoty i czołgów. Po kapitulacji podzielił los tysięcy żołnierzy i trafił do niemieckiej niewoli, lądując ostatecznie w oflagach. Koniec wojny zastał go na Zachodzie. Dla wielu Polaków był to czas radości z pokonania III Rzeszy. Dla Pileckiego jednak szybko stało się jasne, że jedna tyrania została zastąpiona drugą. Powrót i aresztowanie Gdy Polska znalazła się w strefie wpływów Stalina, żołnierze AK z dnia na dzień stali się „wrogami ludu”. Rząd RP na Uchodźstwie potrzebował własnej siatki wywiadowczej w kraju, która mogłaby dokumentować sowieckie zbrodnie i terror Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Mimo oczywistego ryzyka, 28 grudnia 1945 roku Pilecki wrócił do Polski, by organizować wywiad. Bezpieka aresztowała go prawdopodobnie 8 maja 1947 roku. Trafił do jednego z najstraszniejszych miejsc powojennej Polski – do więzienia na ulicy Rakowieckiej w Warszawie. Komunistyczni śledczy z Urzędu Bezpieczeństwa poddali go brutalnym przesłuchaniom. Nadzór nad śledztwem sprawował pułkownik Józef Różański, uznany za jednego z najokrutniejszych funkcjonariuszy aparatu terroru. Jego metody opierały się na łamaniu kości, zrywaniu paznokci, wielodniowym pozbawianiu snu i psychicznym dręczeniu. Pokazowy proces Po trwającym miesiącami śledztwie, rotmistrz stanął przed sądem. Proces Pileckiego i siedmiu osób aresztowanych wraz z nim przed Wojskowym Sądem Rejonowym rozpoczął się 3 marca 1948 roku. Rozprawa ta była niczym innym, jak pokazowym procesem, który nie miał nic wspólnego z praworządnością. Oskarżonym postawiono absurdalne zarzuty przygotowywania zbrojnych zamachów, szpiegostwa na rzecz obcych mocarstw i prób obalenia ustroju. Pilecki ze spokojem i godnością konsekwentnie zaprzeczał tym sfałszowanym oskarżeniom. Jego argumenty i składane zeznania w ogóle nie były jednak brane pod uwagę przez sędziów. Co więcej, w procesie całkowicie zabroniono mu składania szerszych wyjaśnień, a o powołaniu jakichkolwiek świadków obrony nie mogło być nawet mowy. 15 marca 1948 roku Witold Pilecki i jego bliski współpracownik – Tadeusz Płużański – zostali skazani na karę śmierci. Wyrok Płużyńskiego zmieniono później na dożywotnie pozbawienie wolności. Pileckiemu Bierut odmówił prawa łaski. Wykonanie wyroku i zacieranie śladów 25 maja 1948 roku, godzinie 21:30, rotmistrz Witold Pilecki został zamordowany pojedynczym strzałem w tył głowy. Pocisk wystrzelił etatowy kat i funkcjonariusz UB, Piotr Śmietański. Działania reżimu nie skończyły się na zbrodni sądowej. W logice totalitarnej konieczne było także zniszczenie pamięci o zmarłym. Ciało bohatera nie zostało wydane rodzinie. Wywieziono je potajemnie w środku nocy. Komuniści starali się wymazać go z kart historii tak skutecznie, że miejsca pochówku rotmistrza nie odnaleziono do dziś. Historycy i badacze podejrzewają, że jego szczątki spoczywają w jednej z bezimiennych mogił zbiorowych, prawdopodobnie na tzw. Łączce Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Jednak dotychczasowe intensywne prace ekshumacyjne i badania genetyczne nie przyniosły ostatecznego potwierdzenia. Źródło: National Geographic Polska Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Geniusz w białych rękawiczkach czy bezwzględny gracz? Prawda o Henryku Brodatym
W polskiej pamięci historycznej zjednoczenie kraju po rozbiciu dzielnicowym kojarzy się z Przemysłem II i Władysławem Łokietkiem. Kilkadziesiąt lat wcześniej to Henryk Brodaty był o krok od scalenia piastowskich ziem pod jednym berłem. Wybitny dyplomata, twórca potęgi gospodarczej Śląska i polityk działający „w białych rękawiczkach” skrywał jednak decyzje, które na stulecia zmieniły losy Europy Środkowej – w tym tę dotyczącą sprowadzenia zakonu krzyżackiego.
Większość z nas ze szkoły wynosi prosty schemat: rozbicie dzielnicowe, klęska pod Legnicą i Konrad Mazowiecki sprowadzający zakonników z czarnym krzyżem na płaszczach. Jednak rzeczywistość XIII-wiecznej Polski była znacznie bardziej złożona, a jej głównym reżyserem przez dekady pozostawał książę wrocławski i krakowski Henryk I Brodaty. Spotkanie nad Dłubnią i geneza krzyżackiego błędu Podręcznikowa narracja obarcza wyłączną winą za obecność zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego księcia Mazowsza. Źródła wskazują jednak, że to nie Konrad Mazowiecki wpadł na ten pomysł. „Podczas rozmów nad rzeczką Dłubnią Henryk Brodaty zaproponował mu sprowadzenie takiego biednego, błąkającego się, wygnanego niedawno z Królestwa Węgier zakonu (...) gdzie jeden z jego szwagrów miał także udział w tymże zakonie. I w ten sposób zaczynają się pojawiać w Prusach nasi Krzyżacy” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego. Konrad Mazowiecki miał poważny problem z łupieżczymi najazdami pogańskich Prusów, będącymi odpowiedzią na jego nieudane próby podboju ich ziem. Spotkanie rywalizujących ze sobą Piastów nad podkrakowską rzeką Dłubnią przyniosło nieoczekiwane porozumienie. Henryk Brodaty, który już wcześniej sprowadził pierwszych rycerzy-zakonników na Śląsk bez negatywnych konsekwencji, podsunął Konradowi rozwiązanie. Śląski cud gospodarczy: złoto, korzenie i wolnizna Zanim Henryk Brodaty sięgnął po tron krakowski, uczynił ze Śląska najbogatszą i najnowocześniejszą dzielnicę ówczesnej Polski. Wraz z ojcem, Bolesławem Wysokim (synem Władysława Wygnańca), przeprowadził zakrojoną na gigantyczną skalę akcję kolonizacyjną i lokacyjną. „Śląsk zaczyna się pod rządami tych dwóch książąt, a szczególnie Henryka Brodatego, nieprawdopodobnie rozwijać. Dodatkowo przyjeżdża tam mnóstwo nowych osadników (...) Śląsk w bardzo krótkim czasie staje się naprawdę bardzo mocno zurbanizowaną częścią tego kraju” – podkreśla prof. Bożena Czwojdrak. Rozwój ten opierał się na konkretnych mechanizmach prawno-ekonomicznych: Lokacje „na surowym korzeniu”: Zakładanie zupełnie nowych osad i miast po uprzednim wykarczowaniu puszcz. Wolnizna: Długoletnie zwolnienie z podatków i posług (od 2 do nawet 24 lat dla nowo powstających wsi i grodów), pozwalające osadnikom stanąć na nogi. Ślady w toponimii: W Małopolsce i na Mazowszu pozostałością po tym okresie są liczne wsie o nazwie Wola lub Wólka, natomiast na Śląsku – Lgota (dzisiejsza Ligota), wywodząca się od słowa „ulżyć”. Śląska gorączka złota: Odkrycie złotonośnych piasków m.in. w rejonie Złotoryi (osada Płuczki) przyciągnęło rzesze górników i kupców z Zachodu. Polityk w białych rękawiczkach W epoce, w której spory dynastyczne rozstrzygano zazwyczaj mieczem, Henryk Brodaty wyróżniał się pragmatyzmem i dyplomatycznym kunsztem. „Jest to – nie bałabym się powiedzieć – chyba najlepszy dyplomata, jeżeli chodzi o ten okres rozbicia dzielnicowego. On większość rzeczy załatwia właśnie metodami dyplomatycznymi, jest pod tym kątem rzeczywiście świetny, robi wszystko w białych rękawiczkach” – zaznacza historyczka. Książę potrafił zawierać sojusze z Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim, by w razie zmiany układu sił natychmiast korygować kurs polityczny. Obejmował regencje nad kolejnymi dzielnicami, zręcznie lawirując między rywalami, co ostatecznie doprowadziło go w 1232 roku na wawelski tron w Krakowie. Dramat małżeński i broda na znak rozstania Prywatne życie księcia nierozerwalnie wiąże się z postacią jego małżonki, Jadwigi z bawarskiego rodu Andechsów – późniejszej świętej Jadwigi Śląskiej. Związek ten, zawarty ze względów dynastycznych, gdy Jadwiga miała zaledwie 12 lat, był pełen osobistych tragedii. Po urodzeniu siedmiorga dzieci, z których większość zmarła w młodym wieku, księżna podjęła radykalną decyzję. „Jadwiga właściwie po kilkunastu latach małżeństwa, nie dobijając jeszcze trzydziestki, poprosiła męża, żeby zakończyli współżycie. Poprosiła go także o to, żeby mogła się oddalić do zakonu (...) Henryk wyraził na to zgodę, ufundował zresztą klasztor cysterek w Trzebnicy” – mówi prof. Czwojdrak. To właśnie temu wydarzeniu książę zawdzięczał swój przydomek. W epoce, gdy panowała moda na gładko ogoloną twarz, Henryk na znak ślubu czystości i rozłąki z małżonką przestał golić brodę. Klątwa, niepochowane ciało i najazd, który przekreślił wszystko Schyłek życia wybitnego polityka nie przypominał triumfalnego pochodu. Henryk Brodaty nie wahał się łamać traktatów, co ściągnęło na niego gniew hierarchów kościelnych. Choć przez lata interweniował u swoich kontaktów w kurii rzymskiej, tuż przed śmiercią dosięgła go klątwa papieska (ekskomunika). Gdy książę zmarł w Krośnie Odrzańskim w 1238 roku, jako wyklęty nie mógł spocząć w poświęconej ziemi. Dopiero dramatyczna interwencja Jadwigi oraz zabiegi dyplomatyczne jego syna, Henryka II Pobożnego, doprowadziły do zdjęcia kary i godnego pochówku w Trzebnicy. Budowane przez dekady tzw. państwo Henryków Śląskich legło w gruzach zaledwie trzy lata później – w 1241 roku pod Legnicą, gdzie Henryk Pobożny poległ w starciu z Mongołami. Na ostateczne zjednoczenie Polska musiała czekać kolejne dekady, wraz z drogą Władysława Łokietka do koronacji. Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o jednym z najciekawszych władców ze Śląska. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Papież, który nie chciał być władcą. Jan Paweł I zmienił Watykan w 33 dni
W liczącej ponad dwa tys. lat historii Kościoła katolickiego niektóre pontyfikaty mierzy się w dekadach, jednak nie brakuje też takich, których czas trwania wskazuje się w dniach. Jan Paweł I należał do grona papieży, którzy na tronie Piotrowym zasiadali najkrócej. Mimo to, w zaledwie 33 dni zdołał nieodwracalnie zmienić oblicze papiestwa.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu Dolomitów Od intelektualisty do pasterza ubogich Konklawe 1978 „Obalenie” dworu Noc 28 września Jan Paweł I zrezygnował z chłodnego dystansu i ostatecznie obalił kultywowany od wieków wizerunek papieża-władcy. W ten sposób położył podwaliny pod nowoczesny, duszpasterski styl swoich następców. Dzieciństwo w cieniu Dolomitów Albino Luciani urodził się 17 października 1912 roku we Włoszech. Dorastał w górskiej wiosce Forno di Canale (obecnie Canale d’Agordo), znajdującej się w dolinie otoczonej szczytami Dolomitów. Warunki, w których przyszły papież spędził dzieciństwo, stanowiły obraz ubóstwa włoskiej prowincji początków XX wieku, dodatkowo potęgowanego przez destrukcyjne skutki I wojny światowej. Jednak tym, co w największym stopniu zdeterminowało osobowość młodego Albino, była skomplikowana dynamika światopoglądowa, panująca w jego domu. Jego ojciec, Giovanni Luciani, był sezonowym robotnikiem – murarzem zmuszonym do emigracji zarobkowej do Niemiec i Szwajcarii. W sensie politycznym deklarował się jako zagorzały socjalista i zdeklarowany antyklerykał. Jego pierwsza żona urodziła dwie głuchonieme córki i przedwcześnie zmarła. Pracując w Wenecji, Giovanni poznał Bartolomeę Tancon – kobietę o głębokiej, tradycyjnej wierze katolickiej. Zgodziła się ona na ślub z owdowiałym mężczyzną pod jednym warunkiem: wszystkie dzieci z ich związku będą wychowywane w religii katolickiej. Socjalistyczne poglądy ojca zaszczepiły w przyszłym biskupie Rzymu wrażliwość na krzywdę społeczną, wyzysk, prawa pracownicze i niesprawiedliwość. Gdy w 1923 roku dziesięcioletni Albino oświadczył, że pragnie wstąpić do niższego seminarium duchownego w Feltre, jego ojciec, ku zaskoczeniu wielu, wyraził na to zgodę. Podyktował mu jednak list, w którym zawarł słowa, stanowiące później drogowskaz dla całej kapłańskiej posługi Lucianiego: „Mam nadzieję, że kiedy zostaniesz księdzem, zawsze będziesz po stronie robotników, ponieważ sam Chrystus byłby po ich stronie”. Od intelektualisty do pasterza ubogich Kapłańska droga Albino rozpoczęła się w niższym seminarium w Feltre, a od 1928 roku wiodła przez Wyższe Seminarium Duchowne w Belluno. Co ciekawe, młody Luciani złożył podanie o przyjęcie do surowego zakonu jezuitów. Jednak rektor seminarium, biskup Giosuè Cattarossi, kategorycznie odrzucił tę prośbę, argumentując, że lokalna diecezja desperacko potrzebuje wybitnych kapłanów. Święcenia i doktorat Święcenia kapłańskie przyjął 7 lipca 1935 roku, w kościele pw. św. Piotra w Belluno. Jego przełożeni błyskawicznie dostrzegli jego przenikliwy intelekt. Został skierowany na specjalistyczne studia do Rzymu, na prestiżowy Papieski Uniwersytet Gregoriański. Obronił tam doktorat z teologii dogmatycznej. Później służył krótko jako wikary w swoim rodzinnym Forno di Canale, po czym w 1937 roku został powołany na profesora i wicerektora seminarium w Belluno. Wykładał teologię dogmatyczną i moralną, prawo kanoniczne, a także historię sztuki sakralnej. W 1949 roku wydał swoją pierwszą książkę, zatytułowaną „Okruchy katechizmu”. Biskup na rowerze 15 grudnia 1958 roku Jan XXIII mianował go biskupem diecezji Vittorio Veneto. Gdy nowo wybranemu papieżowi przedstawiono tę kandydaturę, ten miał stwierdzić: „Znam go. Ten człowiek sprawi mi radość”. Luciani przyjął sakrę biskupią 27 grudnia 1958 roku, osobiście z rąk Jana XXIII w Bazylice św. Piotra w Watykanie. Jako ordynariusz, zamieszkał w okazałym biskupim zamku San Martino w Cenedzie, jednak swoje pokoje urządził w iście spartańskim stylu. Całkowicie zrezygnował z blichtru i zewnętrznych oznak dworskiej hierarchii. Zamiast w purpury, odziewał się niemal wyłącznie w czarną sutannę księdza. Znany z tego, że jeździł na rowerze i korzystał z komunikacji miejskiej, skracał dystans między urzędem a wiernymi. W tym okresie ujawnił się w pełni jego niezwykły instynkt socjalny. Był prawdziwym obrońcą najsłabszych. Kiedy lokalny ośrodek dla dzieci z niepełnosprawnościami borykał się z kryzysem finansowym, biskup nie ograniczył się do wystosowania listu pasterskiego z apelem o datki. Nakazał natychmiastową sprzedaż części złota z podległych mu kościołów, a żeby dać osobisty przykład, w 1976 roku sprzedał swój własny złoty pektorał, który otrzymał w darze od Jana XXIII, a który wcześniej należał do Piusa XII. Patriarcha Wenecji 15 grudnia 1969 roku Paweł VI podniósł go do rangi patriarchy Wenecji. Cztery lata później, 5 marca 1973 roku, został włączony do Kolegium Kardynalskiego. Stwierdzenie, że był uwielbiany przez mieszkańców, w żadnym wypadku nie będzie nadużyciem. Patriarcha, który „do pracy” jeździł tramwajem wodnym, przechadzał się bez obstawy i rozmawiał ze zwykłymi gondolierami czy zakonnicami, stał się lokalną ikoną. We wrześniu 1972 roku Paweł VI odwiedził Wenecję. Na oczach ponad 20 tysięcy wiernych, zgromadzonych na placu św. Marka, papież zdjął swoją stułę i w symbolicznym, proroczym geście nałożył ją na ramiona całkowicie zdezorientowanego Lucianiego. Jak wspominał później Jan Paweł I: „Jeszcze nigdy się tak nie zaczerwieniłem!”. To właśnie tam w pełni rozkwitł jego talent pisarski. Pisał regularnie dla dziennika „Il Gazzettino” i miesięcznika „Messaggero di Sant’Antonio”. Z jego felietonów powstała książka „Illustrissimi” – format absolutnie nowatorski. Kardynał pisał fikcyjne listy do historycznych, biblijnych i literackich gigantów. W korespondencji adresowanej m.in. do króla Dawida, Hipokratesa, św. Teresy z Lisieux czy Charlesa Dickensa, tłumaczył współczesne problemy. Konklawe 1978 Po śmierci Pawła VI Kościół katolicki znajdował się w trudnym położeniu. Sobór Watykański II zburzył stary porządek, jednak radykalni tradycjonaliści wciąż nie mogli pogodzić się ze zmianami w liturgii. Zjeżdżający na konklawe kardynałowie wiedzieli, że czeka ich starcie dwóch wizji. Albino Luciani nie był wymieniany w gronie tzw. papabili. Sam planował oddać głos na kardynała z Brazylii, Aloísio Lorscheidera. „Niech Bóg wam wybaczy…” Okazało się, że ani frakcja konserwatywna, ani reformatorska, nie może uzyskać wymaganej większości 2/3 głosów. Kardynałowie zaczęli szukać neutralnego kandydata, a Luciani doskonale wpisywał się w ten profil. 26 sierpnia 1978 roku, po zaledwie czterech głosowaniach, patriarcha Wenecji uzyskał większość głosów. Kiedy formalnie zapytano go, czy przyjmuje wybór, kierowany głębokim posłuszeństwem odpowiedział „tak”, jednak zaraz potem szepnął do purpuratów: „Niech Bóg wam wybaczy to, coście mi zrobili”. Decyzja, którą podjął w pierwszej minucie po wyborze, zszokowała historyków Kościoła. Jako pierwszy papież w historii przyjął podwójne imię: Jan Paweł. „Obalenie” dworu Mimo że na tronie Piotrowym zasiadał zaledwie przez 33 dni, zdążył wygłosić 11 homilii, przeprowadzić cztery audiencje generalne i odmówić pięć modlitw Anioł Pański. W tym ultrakrótkim czasie zdołał przeprowadzić potężną reformę semantyczną i symboliczną urzędu papieskiego, dekonstruując monarchiczny aparat, który narastał przez stulecia. Jego cotygodniowe audiencje wprost łamały protokół. Zamiast odczytywać pompatyczne traktaty, Luciani zapraszał do siebie dzieci, m.in. chłopca z chóru, by na jego przykładzie tłumaczyć złożone kwestie teologiczne w formie przystępnej katechezy. Podczas jednej z nich, dedykowanej cnocie pokory, stwierdził otwarcie: „Nie wstydzę się czuć jak dziecko przed matką: wierzy się matce, ja wierzę Panu w to, co mi objawił”. To właśnie ewangeliczna pokora stała się symbolem jego pontyfikatu. Noc 28 września W czwartek 28 września 1978 roku, papież udał się do kaplicy na wieczorną modlitwę w towarzystwie swojego sekretarza, ks. Johna Magee z Irlandii. To właśnie wtedy poczuł ostry ból w klatce piersiowej. Jan Paweł I kategorycznie zabronił wzywania pomocy. Atak minął po kilku minutach, a papież udał się na spoczynek. Następnego dnia, o godzinie 5:10, siostra Vincenza Taffarel i siostra Margherita Marin zastały papieża martwego. Jan Paweł I spoczął w Grotach Watykańskich, w ziemnym grobie przykrytym skromną płytą z białego marmuru. W 2022 roku został beatyfikowany. Źródło: National Geographic Polska Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Lekarze dawali mu dwa lata życia. Stephen Hawking przeżył kolejne 55 i zmienił nasze myślenie o kosmosie
Stephen Hawking był brytyjskim naukowcem, który prowadził przełomowe badania w dziedzinie fizyki i kosmologii. Jego teorie dotyczące czarnych dziur legły u podstaw badań tych najbardziej ekstremalnych obiektów we Wszechświecie. Natomiast książki i programy telewizyjne profesora Hawkinga przyczyniły się do popularyzacji nauki i uczyniły ją bardziej przystępną dla szerokiego grona odbiorców. Chociaż naukowiec był ciężko chory, nigdy nie przestał żartować, a jego poczucie humoru było wręcz legendarne.
Spis treści: Inteligencka rodzina Hawkingów Wczesna edukacja Stephena Przeprowadzka do Cambridge Hawking – Lucasowski Profesor Matematyki Czarne dziury Miłosne życie Hawkinga Choroba i niepełnosprawność Stephen – popularyzator nauki i komediant Mierzenie się z kosmosem Jeżdżący na wózku inwalidzkim i posługujący się komputerowym głosem Stephen Hawking był najbardziej rozpoznawalnym naukowcem współczesności. Jego życie, badania i on sam budziły fascynację ludzi na całym świecie przez dekady. Zwieńczeniem tej fascynacji była nagrodzona Oscarem kreacja aktorska Eddiego Redmayne’a w filmie „Teoria wszystkiego”. Tytuł filmu nawiązywał do naukowej drogi Hawkinga, który spędził lata na poszukiwaniu jednej eleganckiej teorii opisującej cały Wszechświat. Naukowiec, mimo wyniszczającej choroby, był jednym z największych popularyzatorów nauki w historii, przekazując swoje idee milionom ludzi. Inteligencka rodzina Hawkingów Hawking urodził się 8 stycznia 1942 roku w Oksfordzie w Anglii. Dzień jego narodzin przypadł dokładnie w 300. rocznicę śmierci Galileusza, co przez lata było dla fizyka powodem do dumy. Zmarł w wieku 76 lat, dokładnie w 139. rocznicę urodzin Alberta Einsteina. Ten dzień, 14 marca, jest jednocześnie Światowym Dniem Liczby Pi. Stephen był najstarszym z czworga dzieci Franka i Isobel Hawkingów. Przyszedł na świat w rodzinie intelektualistów. I to zaważyło na całym jego życiu. Matka Stephena dostała się na Uniwersytet Oksfordzki w latach 30. XX wieku, kiedy bardzo niewiele kobiet miało możliwość studiowania. Ojciec, szanowany badacz medyczny, również był absolwentem Oksfordu. Ze wspomnień znajomych rodziny i kolegów ze szkoły Stephena wyłania się obraz intrygującej, choć nieco ekscentrycznej rodziny. W filmie dokumentalnym BBC jeden z kolegów z podstawówki mówił, że w rodzinie Hawkingów rozmawiało się w absolutnie naturalny sposób o rzeczach, o których w innych domach wstyd było nawet pomyśleć. Inny bliski przyjaciel rodziny opowiadał, że Hawkingowie często jedli obiad w ciszy, ponieważ każdy był pochłonięty lekturą książki. Rodzinnym samochodem była stara londyńska taksówka, a ich trzypiętrowy dom w St Albans nieustannie wymagał remontu, który nigdy nie został w pełni ukończony. Hawkingowie trzymali także pszczoły w piwnicy i wytwarzali fajerwerki w szklarni. Wczesna edukacja Stephena W 1950 roku ojciec Hawkinga objął kierownictwo Oddziału Parazytologii w National Institute of Medical Research, a zimowe miesiące spędzał w Afryce, prowadząc badania. Chciał, aby jego najstarsze dziecko zostało lekarzem, lecz Stephen już w młodym wieku przejawiał zamiłowanie do nauki i obserwowania nieba. W pierwszych latach swojej edukacji mały Hawking, choć uznawany za inteligentnego, nie był wybitnym uczniem. W pierwszej klasie St Albans School zajmował trzecie miejsce od końca pod względem wyników. Koncentrował się jednak na zainteresowaniach pozaszkolnych. Uwielbiał gry planszowe, a wraz z kilkoma bliskimi przyjaciółmi wymyślał własne. Jako nastolatek razem z kolegami zbudował z części pochodzących z odzysku komputer, który służył do rozwiązywania prostych równań matematycznych. W wieku 17 lat Hawking rozpoczął naukę w University College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Chciał studiować matematykę, ale uczelnia nie oferowała wówczas takiego kierunku. Zwrócił się więc ku fizyce, a w szczególności ku kosmologii. Przeprowadzka do Cambridge Jak sam przyznawał, nie poświęcał nauce zbyt wiele czasu. Później obliczył, że studiował średnio około godziny dziennie. Nie musiał jednak robić znacznie więcej. W 1962 roku ukończył z wyróżnieniem studia w dziedzinie nauk przyrodniczych, a następnie podjął studia doktoranckie z kosmologii w słynnym Trinity Hall na Uniwersytecie Cambridge. To właśnie Cambridge stało się dla niego domem aż do ostatnich chwil życia. W 1968 roku Hawking dołączył do Instytutu Astronomii w Cambridge, a następne lata przyniosły przełom w jego pracy naukowej. W 1973 roku, wraz z G.F.R. Ellisem, wydał swoją pierwszą, mocno specjalistyczną publikację – „The Large Scale Structure of Space-Time” (Wielkoskalowa struktura czasoprzestrzeni). Sześć lat później, w 1979 roku, wrócił na Uniwersytet Cambridge. Objał jedną z najbardziej zaszczytnych funkcji akademickich na świecie – profesurę na Katedrze Lucasowskiej matematyki, istniejącej nieprzerwanie od 1663 roku. Hawking – Lucasowski Profesor Matematyki Katedra została ufundowana przez angielskiego duchownego i polityka Henry’ego Lucasa. Pierwszym Lucasian Professor of Mathematics był Isaac Barrow. Po nim, w 1669 roku, stanowisko objął Newton (do 1702 roku). Stanowisko piastowało wielu najwybitniejszych naukowców swoich czasów, wśród nich m.in.: Charles Babbage – pionier informatyki, twórca koncepcji maszyny analitycznej; George Stokes – fizyk i matematyk, znany z prac nad dynamiką płynów; Joseph Larmor – fizyk teoretyk, pracujący nad elektrodynamiką; Paul Dirac – jeden z twórców mechaniki kwantowej, laureat Nagrody Nobla. Dzięki temu posiadanie tytułu „Lucasian Professor” samo w sobie stało się swego rodzaju pieczęcią jakości. Sugeruje przynależność do linii najważniejszych umysłów w historii nauki. Czarne dziury W 1974 roku Hawking zyskał światową sławę naukową, wykazując, że czarne dziury nie zatrzymują informacji na zawsze, jak dotąd sądzono – materia może z nich wydostawać się w postaci promieniowania. Odkrycie to nawiązywało do wcześniejszych prac Rogera Penrose’a o powstawaniu czarnych dziur, z którym Hawking później współpracował, rozwijając te ustalenia w kontekście swoich badań nad początkiem Wszechświata. Teoria promieniowania Hawkinga wywołała entuzjazm w środowisku naukowym. W wieku 32 lat został członkiem Royal Society, a później otrzymał m.in. Nagrodę Alberta Einsteina. Wykładał gościnnie w Caltechu oraz w Gonville and Caius College w Cambridge. W 2015 roku, podczas konferencji w Szwecji poświęconej paradoksowi informacyjnemu czarnych dziur, zaproponował, że informacja o obiekcie wpadającym do czarnej dziury zostaje zapisana dwuwymiarowo na horyzoncie zdarzeń. Zasugerował, że czarne dziury mogą nie być więzieniami bez wyjścia, a informacja mogłaby nawet trafiać do innego Wszechświata. Miłosne życie Hawkinga Wspomniany w pierwszych zdaniach artykułu film „Teoria wszystkiego” został nakręcony na podstawie książki Jane Hawking, żony Stephena. Para poznała się podczas przyjęcia sylwestrowego w 1963 roku. Hawking poznał wówczas Jane Wilde. Zakochani pobrali się w 1965 roku. W 1967 roku urodził się ich syn Robert, a w 1970 roku córka Lucy. Trzecie dziecko, Timothy, przyszło na świat w 1979 roku. W 1990 roku Hawking odszedł od Jane i związał się z jedną ze swoich pielęgniarek, Elaine Mason. Pobrali się w 1995 roku. Małżeństwo to nadwerężyło relacje Hawkinga z jego dziećmi, które twierdziły, że Elaine odizolowała od nich ojca. W 2003 roku pielęgniarki opiekujące się Hawkingiem zawiadomiły policję o podejrzeniach, że Elaine znęca się fizycznie nad mężem. Hawking zaprzeczył tym zarzutom, a policyjne dochodzenie zostało umorzone. W 2006 roku Hawking i Elaine wystąpili o rozwód. W kolejnych latach fizyk miał ponownie zbliżyć się do swojej rodziny. Pogodził się z Jane, która ponownie wyszła za mąż. Wspólnie z córką Lucy opublikował także pięć powieści popularnonaukowych dla dzieci. Choroba i niepełnosprawność Hawking zachorował na stwardnienie zanikowe boczne (ALS, znane też jako choroba neuronu ruchowego) w 1963 roku, wkrótce po ukończeniu 21 lat, jeszcze podczas studiów w Cambridge. Lekarze dawali mu wówczas zaledwie dwa lata życia. Choroba postępowała jednak znacznie wolniej, niż przewidywano. Stopniowo odbierała mu kontrolę nad mięśniami – najpierw utrudniała chodzenie i posługiwanie się rękami, aż w końcu zmusiła go do poruszania się na wózku inwalidzkim. Z czasem stracił też zdolność mówienia: po operacji tchawicy w 1985 roku, ratującej mu życie po ciężkim zapaleniu płuc, przestał mówić samodzielnie. Zaczął korzystać z syntezatora mowy, sterowanego początkowo ruchem dłoni, a w późniejszych latach – jedynie ruchem mięśnia policzka, gdy paraliż postępował coraz dalej. Mimo to Hawking żył z ALS przez 55 lat, prowadząc aktywną pracę naukową niemal do końca życia. W pewnym sensie choroba pomogła mu stać się słynnym naukowcem. Przed diagnozą Hawking nie zawsze koncentrował się na studiach. „Zanim zdiagnozowano moją chorobę, byłem śmiertelnie znudzony życiem” – mówił. „Wydawało mi się, że nie ma niczego, co byłoby warte zrobienia”. Kiedy nagle uświadomił sobie, że może nie dożyć nawet uzyskania doktoratu, całkowicie poświęcił się pracy i badaniom. W 2011 roku Hawking uczestniczył w testach nowego urządzenia przypominającego opaskę na głowę, nazywanego iBrain. Urządzenie zaprojektowano tak, aby „odczytywało” myśli użytkownika poprzez rejestrowanie fal elektrycznych. Następnie interpretował je specjalny algorytm – informował „The New York Times”. Urządzenie mogłoby stać się rewolucyjną pomocą dla osób cierpiących na ALS. Stephen – popularyzator nauki i komediant Hawking był nie tylko naukowcem, ale i niezwykle płodnym autorem, który potrafił przełożyć skomplikowaną fizykę na język zrozumiały dla milionów czytelników. Jego „Krótka historia czasu” z 1988 roku stała się globalnym bestsellerem, tłumaczonym na dziesiątki języków, mimo że sam autor żartował, iż niewielu czytelników dotarło do końca. Napisał też m.in. „Jeszcze krótszą historię czasu” oraz wspomniane wcześniej powieści dla dzieci, tworzone wspólnie z córką Lucy. Poza książkami angażował się w produkcje telewizyjne i dokumentalne, występując w programach popularnonaukowych i firmując swoim nazwiskiem projekty przybliżające widzom tajemnice kosmosu, czarnych dziur i natury czasu. Stephen Hawking stał się też rzadkim przykładem naukowca, który z pełną świadomością i humorem wszedł do głównego nurtu popkultury. Pojawił się jako on sam w „Star Treku: Następne pokolenie”, gdzie zagrał partię pokera z Einsteinem i Newtonem. Użyczył głosu swojej postaci w „Simpsonach”, a w „Teorii Wielkiego Podrywu” regularnie żartował z bohaterów serialu, wcielając się w karykaturę własnej sławy. Chętnie godził się na takie występy, pokazując dystans do siebie i cięty, autoironiczny dowcip – potrafił żartować zarówno z własnej niepełnosprawności, jak i ze statusu ikony nauki. Ta otwartość na popkulturę, w połączeniu z niezwykłym poczuciem humoru sprawiła, że Hawking stał się rozpoznawalny daleko poza kręgami akademickimi, funkcjonując w świadomości publicznej jako pewnego rodzaju gwiazda świata nauki. Mierzenie się z kosmosem Stephen Hawking zmarł 14 marca 2018 roku w swoim domu w Cambridge. Wiadomość ta poruszyła zarówno środowisko naukowe, jak i ludzi zupełnie niezwiązanych z nauką. Fizyk teoretyczny i pisarz Lawrence Krauss w swoim wpisie na Twitterze porównał odejście Hawkinga do zgaśnięcia gwiazdy. Podkreślał, że przez 76 lat naukowiec mierzył się z kosmosem i uczył innych, co znaczy w pełni cieszyć się swoim człowieczeństwem. Dzieci Hawkinga w wydanym oświadczeniu wyraziły głęboki smutek po stracie ojca, określając go jako wybitnego naukowca i niezwykłego człowieka, którego dorobek przetrwa na lata. Podkreśliły, że jego odwaga, upór, inteligencja i poczucie humoru inspirowały ludzi na całym świecie, przywołując jego słowa o tym, że sens Wszechświata tkwi w bliskich, których się kocha, i zapewniając, że będzie im go bardzo brakowało. Jeszcze w marcu 2018 roku ogłoszono, że prochy Hawkinga spoczną w Opactwie Westminsterskim, w sąsiedztwie grobów innych wielkich uczonych, takich jak Isaac Newton czy Karol Darwin. 2 maja 2018 roku, w czasopiśmie „Journal of High Energy Physics”, ukazała się jego ostatnia praca naukowa – „A smooth exit from eternal inflation?” (Łagodne wyjście z wiecznej inflacji?), przesłana do redakcji zaledwie dziesięć dni przed śmiercią uczonego. Artykuł, napisany wspólnie z belgijskim fizykiem Thomasem Hertogiem, kwestionował dotychczasowe przekonanie o nieskończonym rozszerzaniu się Wszechświata. Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Rosa Parks to matka ruchów na rzecz praw obywatelskich w USA. Jej odwaga przeszła do historii
Była bardzo skromna, ale też odważna i wytrwała. Rosa Parks została symbolem walki o prawa wykluczonych. Jak jej protest wpłynął na historię USA?
Spis treści: Stowarzyszenie na rzecz Ludności Kolorowej Pokojowy protest 100 dolarów kaucji Droga do wolności W czwartkowy wieczór 1 grudnia 1955 roku, około godziny 18, do autobusu miejskiego w Montgomery w stanie Alabama (USA) wsiadła 42-letnia czarnoskóra kobieta. Zajęła miejsce w pierwszym rzędzie foteli przeznaczonych dla czarnoskórych. Gdy kierowca zażądał, by wstała i oddała swoje miejsce białym pasażerom, nie ustąpiła. Ten jeden gest sprzeciwu zapoczątkował falę protestów, które zaowocowały uchwaleniem w 1964 Ustawy o Prawach Obywatelskich, która zakazała dyskryminacji ze względu na rasę, kolor skóry, religię, płeć czy pochodzenie narodowe w miejscach użyteczności publicznej, miejscach pracy i szkołach. Kobietą tą była Rosa Parks. Rosa Louise Parks urodziła się 4 lutego 1913 roku jako Rosa Louise McCauley. Przyszła na świat w Tuskegee w stanie Alabama i była pierwszym dzieckiem Jamesa i Leony Edwards McCauley. Wkrótce rodzina przeprowadziła się do Pine Level w Alabamie, gdzie Rosa dorastała i uczęszczała do wiejskiej szkoły. Gdy ukończyła edukację podstawową w wieku jedenastu lat, matka zapisała ją do Montgomery Industrial School for Girls (Szkoły dla Dziewcząt Miss White), prywatnej placówki. Następnie kontynuowała naukę w liceum przy Alabama State Teacher’s College. Przerwała naukę ze względu na konieczność pomocy schorowanej babci, a później również matce. Dyplom ukończenia szkoły średniej otrzymała dopiero w 1934 roku. Było to już po ślubie z Raymondem Parksem, który odbył się 18 grudnia 1932 roku. Stowarzyszenie na rzecz Ludności Kolorowej Raymond Parks był jednym z pierwszych działaczy zaangażowanych w walkę o uwolnienie tzw. „Scottsboro Boys”, bohaterów głośnej sprawy sądowej z lat trzydziestych XX wieku. Razem z Rosą działali w National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) – Narodowym Stowarzyszeniu na rzecz Popierania Ludności Kolorowej. Raymond był aktywnym członkiem organizacji, natomiast Rosa pełniła funkcję sekretarki lokalnego oddziału, a później została liderką młodzieży. To, co wydarzyło się 1 grudnia 1955 roku, było wynikiem potrzeby walki o swoje prawa, a nie, jak sugeruje wielu, zwykłą potrzebą odpoczynku po długim dniu pracy. Oddajmy głos Betty Bolton Wiens, białej studentce Huntingdon College, która podróżowała autobusem razem z Parks. Zapamiętała ona, że autobus był wypełniony głównie czarnoskórymi pasażerami, a większość białych pasażerów stanowili uczniowie szkół średnich i studenci. Kiedy kierowca autobusu James F. Blake zauważył stojącego białego mężczyznę, nakazał czarnym pasażerom siedzącym w środkowych rzędach się przesunąć. Zwracając się do czarnoskórych pasażerów miał powiedzieć: „Y’all better make it light on yourselves and let me have those seats” (Ułatwcie sobie sprawę i oddajcie mi te miejsca). Miała też paść groźba wezwania policji. Wiens zapamiętała kluczowy moment: wszyscy się podporządkowali, oprócz jednej czarnoskórej kobiety – była nią Rosa Parks. Pokojowy protest Warto dodać kontekst: to nie był ich pierwszy konflikt. Kierowca autobusu Blake i Parks mieli już wcześniej starcie w 1943 roku. Za swój sprzeciw Rosa Park została aresztowana. Czarnoskórzy mieszkańcy Montgomery oraz osoby innych ras solidaryzujące się z nimi zorganizowali bojkot miejskiej komunikacji autobusowej, który trwał 381 dni. Rzecznikiem bojkotu został dr Martin Luther King. Równocześnie podobne protesty zaczęły pojawiać się w całym południu Stanów Zjednoczonych i w innych częściach kraju. Organizowano okupacje lokali gastronomicznych (sit-ins), protesty w restauracjach (eat-ins), na basenach (swim-ins) oraz wiele innych pokojowych akcji. Tysiące odważnych ludzi przyłączyło się do protestów, domagając się równych praw dla wszystkich. Po aresztowaniu Parks trafiła do celi. Policjanci odmówili jej nawet wody. Wiadomość o aresztowaniu dotarła do E.D. Nixona, byłego przewodniczącego lokalnego oddziału NAACP. Gdy zadzwonił na policję, by dowiedzieć się szczegółów, spotkał się z rasistowskimi wyzwiskami i odmową rozmowy. Zwrócił się więc o pomoc do białego prawnika Clifforda Durra i jego żony Virginii. Razem pojechali do aresztu – Nixon chciał, by biała para im towarzyszyła, aby mieć pewność, że policja rzeczywiście wypuści Parks po wpłaceniu kaucji. 100 dolarów kaucji To Nixon ostatecznie wpłacił 100 dolarów kaucji za Rosę Parks. W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze byłaby to kwota około 1250 dolarów. Tej samej nocy, po rozmowach z matką i mężem, Rosa Parks podjęła decyzję o kontynuowaniu sprawy sądowej i zadzwoniła do młodego czarnoskórego prawnika i przyjaciela z NAACP, Freda Graya, prosząc go o reprezentowanie jej w sądzie. Rosa Parks poświęciła całe życie pracy na rzecz równych praw dla wykluczonych. W 1957 roku przeprowadziła się do Detroit w stanie Michigan. W 1964 roku została diakonisą w Afrykańskim Kościele Metodystyczno-Episkopalnym (AME). W latach 1965–1988 pracowała dla kongresmena Johna Conyersa, reprezentującego pierwszy okręg wyborczy stanu Michigan. W lutym 1987 roku wraz z Elaine Eason Steele założyła Rosa and Raymond Parks Institute for Self Development, upamiętniający jej męża Raymonda (1903–1977). Celem instytutu było motywowanie i wspieranie młodzieży, która nie była objęta innymi programami rozwojowymi, aby mogła w pełni wykorzystać swój potencjał. Rosa Parks postrzegała energię młodych ludzi jako prawdziwą siłę zdolną zmieniać świat. Był to jeden z najważniejszych tematów jej wystąpień kierowanych do uczniów, studentów i organizacji na całym świecie. Droga do wolności Rosa Parks była osobą niezwykle skromną i uważała, że jej protest był tylko jednym małym elementem całego ruchu. Mimo to otrzymała ponad 43 honorowe doktoraty, w tym doktorat honoris causa Uniwersytetu Soka w Tokio, a także setki tablic pamiątkowych, dyplomów, wyróżnień, nagród i symbolicznych kluczy do miast. Wśród najważniejszych odznaczeń znalazły się m.in. Medal Spingarna przyznawany przez NAACP, Nagroda Sprawiedliwości Społecznej związku zawodowego UAW, Pokojowa Nagroda im. Martina Luthera Kinga Jr. oraz Rosa Parks Peace Prize, którą otrzymała w 1994 roku w Sztokholmie. We wrześniu 1996 roku prezydent Bill Clinton, 42. prezydent Stanów Zjednoczonych, odznaczył ją Prezydenckim Medalem Wolności – najwyższym odznaczeniem cywilnym w USA. Ustawa nr 28 z 1997 roku ustanowiła pierwszy poniedziałek po 4 lutego Dniem Rosy Parks w stanie Michigan, który stał się jej rodzinnym stanem. Była pierwszą żyjącą osobą uhonorowaną własnym świętem państwowym. Magazyn „Time” umieścił ją na liście 100 najbardziej wpływowych osób XX wieku. W Montgomery zbudowano muzeum i biblioteki jej imienia. 2 września 1998 roku otwarto Rosa L. Parks Learning Center w Botsford Commons, w którym młodzież uczyła seniorów obsługi komputerów. Sama Rosa Parks należała do pierwszej grupy absolwentów programu komputerowego, którą ukończyła 24 listopada 1998 roku. 26 września 1998 roku otrzymała pierwszą International Freedom Conductor’s Award, przyznaną przez National Underground Railroad Freedom Center w Cincinnati. Został też bohaterką filmu „The Rosa Parks Story”, którego premiera telewizyjna odbyła się 24 lutego 2002 roku w stacji CBS. Zmarła spokojnie 24 października 2005 roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Ta wioska raz w roku staje się królestwem. Mieszka w niej niezwykła społeczność Setów
W świecie, w którym granice coraz częściej się zacierają, a lokalne tradycje ustępują przed globalizacją, wciąż istnieją społeczności pielęgnujące własną tożsamość od setek lat. Jedną z nich są Setowie – niewielka grupa etniczna zamieszkująca pogranicze Estonii i Rosji. Raz w roku ich ziemia zamienia się w niezwykłe królestwo, rządzone przez wybranego władcę.
Setowie zamieszkują historyczny region Setomaa, rozciągający się na południowo-wschodnich krańcach Estonii i częściowo po rosyjskiej stronie granicy. Wielowiekowa izolacja sprawiła, że ich język zachował wiele archaicznych cech, a zwyczaje przetrwały w formie niespotykanej w innych częściach Europy. Społeczność kultywuje tradycyjne wielogłosowe pieśni wpisane na listę UNESCO i co roku organizuje wydarzenie, podczas którego wybiera swojego symbolicznego władcę. Skąd wzięła się ta niezwykła tradycja i jak wygląda życie Setów na co dzień? Kim są Setowie? Między Estonią a Rosją Choć dziś Setowie należą do najmniej licznych grup etnicznych Europy, ich historia sięga wielu stuleci. Zamieszkują historyczny region Setomaa na pograniczu Estonii i Rosji, gdzie przez wieki rozwijali własną kulturę, język i zwyczaje. Jak wyjaśnia Aare Hõrn, członek zarządu Unii Setomaa, ich odrębność ukształtowała się przede wszystkim dzięki położeniu geograficznemu. – Seto zachowali własną tożsamość, czerpiąc zarówno z tradycji bałtycko-fińskiej, jak i wpływów ruskich – podkreśla. Sami Setowie zaliczają się do ludów ugrofińskich, a większość z nich wyznaje prawosławie, które z czasem przeniknęło się z dużo starszymi wierzeniami ludowymi. Los społeczności wielokrotnie komplikowały zmiany granic. Po II wojnie światowej część historycznej Setomaa wraz z ważnym dla Setów miastem Pieczory została włączona do ZSRR, a po odzyskaniu przez Estonię niepodległości nowa granica państwowa przecięła ich ojczyznę na dwie części. Jeszcze przez pewien czas mieszkańcy mogli stosunkowo swobodnie odwiedzać krewnych i rodzinne cmentarze, jednak wraz z zaostrzeniem przepisów wizowych kontakty stały się znacznie trudniejsze. – Przed rokiem 1994 przekraczanie granicy było proste. (…) Teraz granicę można przekraczać płacąc za wizę i spełniając szereg formalności – wspomina Hõrn. Dziś zdecydowana większość Setów mieszka po stronie estońskiej, choć diaspora rozsiana jest również po Rosji i Syberii. W spisach powszechnych język seto deklaruje kilkanaście tysięcy osób, jednak na co dzień posługuje się nim zaledwie kilka tysięcy. Mimo burzliwej historii społeczność zachowała silne poczucie odrębności, a Setomaa pozostaje jednym z najbardziej wyjątkowych kulturowo regionów Europy Północnej. Tradycje, stroje i język Setów To właśnie kultura sprawia, że Setowie wyróżniają się na tle innych społeczności regionu. Charakterystyczne stroje ludowe należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów ich dziedzictwa. Kobiety zakładają bogato haftowane spódnice, białe koszule oraz imponujące srebrne ozdoby złożone z łańcuchów i monet, które podczas chodzenia wydają charakterystyczny dźwięk. Nie bez powodu miejscowe powiedzenie głosi, że „kobietę Seto słychać, zanim się ją zobaczy”. Jak tłumaczy działaczka kulturalna Piret Torm-Kriis, strój pełnił niegdyś także funkcję swoistego komunikatu społecznego. – Patrząc na kobietę Seto, można zrozumieć, czy jest mężatką, czy singielką, czy idzie do kościoła, na targ, na imprezę, czy do pracy – wyjaśnia. Ważnym elementem tożsamości pozostaje również wielogłosowy śpiew leelo, wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Pieśni są formą dialogu między solistką a chórem, a ich teksty od stuleci przekazywane są ustnie z pokolenia na pokolenie. Dawniej towarzyszyły niemal wszystkim codziennym czynnościom – od pracy w polu po święta i rodzinne uroczystości. Współcześnie największym wyzwaniem pozostaje zachowanie języka. Choć funkcjonują przedszkola prowadzące zajęcia po setusku, ukazuje się lokalna gazeta, a na ten język przetłumaczono nawet „Małego Księcia”, przedstawiciele społeczności podkreślają, że przyszłość zależy przede wszystkim od rodzin. – Jeśli w domu nie mówi się po seto, to to, czego dzieci uczą się w szkole, niewiele im pomoże – zauważa nowo wybrana przedstawicielka króla, Ingrit Kala. Młodsze pokolenie stara się jednak udowodnić, że tradycja nie jest wyłącznie domeną seniorów. – Chcemy pokazać, że pieśni i język Seto nie są tylko dla starszych ludzi. To kultura dla każdego – mówi Maria Grünberg, która prowadzi młodzieżowy chór leelo. Jak działa jednodniowe Królestwo Setów? Najbardziej niezwykłą tradycją Setów pozostaje coroczny Dzień Królestwa Seto (Seto Kuningriigi päev), organizowany na początku sierpnia. Choć społeczność nigdy nie posiadała własnego państwa, od 1994 roku symbolicznie tworzy je na jeden dzień, podkreślając swoją odrębność kulturową. Wioska, w której odbywa się święto, zamienia się w fikcyjne królestwo z własną walutą, „wizami” dla gości, paradą i pokazami tradycyjnego rzemiosła. Kulminacyjnym momentem są wybory Ülemsootski – ziemskiego przedstawiciela legendarnego króla Peko, dawnego boga urodzaju i opiekuna Setów. Według wierzeń Peko śpi w jaskiniach Monasteru Pskowsko-Pieczerskiego i dlatego nie może osobiście sprawować rządów. Jego obowiązki przejmuje wybrany na roczną kadencję namiestnik, którego zadaniem jest reprezentowanie społeczności, promowanie języka i kultury oraz symboliczne przekazywanie ludziom „woli Peko”, objawiającej się – zgodnie z tradycją – we śnie. Sam sposób głosowania nie przypomina współczesnych wyborów. Kandydaci stają na podwyższeniach, a mieszkańcy ustawiają się przed nimi w długich kolejkach. Komisja wyborcza po prostu liczy osoby stojące za każdym kandydatem, a zwycięża ten, przed którym ustawi się najwięcej zwolenników. W 2026 roku podczas 33. Dnia Królestwa w Mikitamäe funkcję Ülemsootski objęła Ingrit Kala, która zapowiedziała, że będzie koncentrować się przede wszystkim na ochronie języka i promocji lokalnego rzemiosła. – Mamy wielu wykwalifikowanych rzemieślników, a to najlepiej pokazuje, jak bogata jest nasza kultura – podkreśliła po wyborze. Dzięki temu świętu Setowie nie tylko przypominają o swojej historii, lecz także co roku udowadniają, że nawet niewielka społeczność może skutecznie pielęgnować własną tożsamość mimo zmieniającego się świata. Źródła: AP News, strefa.se Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Z więzienia trafił na front. Stworzył jedną z najokrutniejszych jednostek SS
Oskar Dirlewanger był człowiekiem wykształconym, wywodzącym się ze statecznej rodziny. Miał wszelkie atrybuty, by wieść normalne, uporządkowane życie. Zamiast tego stał się jednym z największych zbrodniarzy wojennych i dowódcą jednostki, będącej synonimem najgłębszego upadku moralnego w historii wojskowości.
Spis treści: Wczesne lata życia Wojenna kuźnia brutalności Chaos Republiki Weimarskiej Skandal i obóz koncentracyjny Formowanie zbrodniczej jednostki Zbrodnicze działania Ostatnie walki i upadek Wykształcony doktor i okrutny zbrodniarz w jednej osobie – takie połączenie w dobitny sposób uświadamia głęboką patologię systemowej ideologii III Rzeszy. Zdegenerowany dowódca i jego żołnierze odpowiadali za śmierć ponad 60 tys. osób. Wczesne lata życia Oskar Anton Paul Dirlewanger urodził się 26 września 1895 roku, w usytuowanym w ówczesnym Królestwie Bawarii Würzburgu. Przyglądając się jego korzeniom, trudno doszukać się w nich zwiastunów przyszłej zbrodniczej ścieżki. Rodzina Dirlewangerów, wywodząca się z tradycji szwabskich, była modelowym przykładem ustatkowanej szwabskiej klasy średniej, która w tamtym czasie stanowiła główny filar społeczny i gospodarczy kraju. Jego ojciec August – kupiec i pełnomocnik handlowy – zapewniał rodzinie odpowiedni status materialny, podczas gdy matka, Pauline z domu Herrlinger, zajmowała się „ogniskiem domowym”. Warto podkreślić, że rodzina ta miała silne tradycje związane ze służbą społeczną. Dziadek ze strony ojca praktykował jako chirurg w Stuttgarcie, z kolei dziadek ze strony matki był szanowanym nauczycielem w szkole podstawowej. Ze względu na rozwijającą się karierę zawodową Augusta, w październiku 1901 roku Dirlewangerowie przenieśli się do Stuttgartu. Młody Oskar, od 1901 roku, uczęszczał tam do szkoły podstawowej, a następnie do klasy przygotowawczej. W 1906 roku kolejna przeprowadzka, tym razem do Esslingen am Neckar, sprawiła, że podjął naukę w miejscowym gimnazjum, znanym dziś jako Georgii-Gymnasium. Wojenna kuźnia brutalności Edukację na poziomie średnim zakończył w 1913 roku. Młody absolwent chciał podjąć studia prawnicze i zostać urzędnikiem administracji państwowej. Bieg historii miał jednak zniweczyć te plany. Zgodnie z ówczesnym obowiązkiem obywatelskim, 1 października 1913 roku (zaledwie kilka miesięcy po maturze) Oskar Dirlewanger zaciągnął się do armii. Rozpoczął służbę jako żołnierz kompanii karabinów maszynowych w 123. Pułku Grenadierów „König Karl”, wchodzącym w skład XIII Królewskiego Korpusu Wirtemberskiego, w charakterze tzw. jednorocznego ochotnika. Była to elitarna forma służby, przeznaczona dla wykształconych młodych mężczyzn, przygotowująca ich do objęcia w przyszłości szlifów oficerskich rezerwy. Po wybuchu I wojny światowej, pułk Dirlewangera został włączony do 5. Armii i natychmiast wysłany na front zachodni, gdzie wziął udział w ciężkich walkach na terytorium Luksemburga, Francji i w bitwie w Ardenach. Wojna pozycyjna, ze swoją ogromną skalą zniszczeń, wywarła silny wpływ na psychikę milionów młodych Europejczyków. W przypadku Dirlewangera ten proces destrukcji przybrał wymiar skrajny. Zaprawa bojowa Jego szlak bojowy był naznaczony wyjątkową intensywnością starć. Podczas całego konfliktu został ranny aż sześciokrotnie, co skutkowało orzeczeniem o 40-procentowym trwałym uszczerbku na zdrowiu. Pierwsze poważne obrażenia odniósł 22 sierpnia 1914 roku, kiedy został postrzelony w stopę i otrzymał cięcie szablą w klatkę piersiową. Mało tego, już następnego dnia odłamek szrapnela ranił go w głowę. Do kolejnych obrażeń doszło we wrześniu 1915 roku, kiedy to otrzymał postrzał w dłoń i ranę od bagnetu w prawe udo. W kwietniu 1918 roku został postrzelony w lewe ramię. Uznanie zasług Ciężkie obrażenia nie zatrzymały jego kariery wojskowej. W kwietniu 1915 roku otrzymał awans na stopień porucznika i przejął dowodzenie nad plutonem. Służył w sztabie 7. Dywizji Piechoty (grudzień 1916), dowodził kompanią szturmową (od stycznia do marca 1917 r.) i kierowanie 2. Kompanią Karabinów Maszynowych w swoim macierzystym 123. Pułku Grenadierów aż do października 1918 roku. Za swoją służbę był wielokrotnie honorowany, otrzymując między innymi Krzyż Żelazny II klasy (sierpień 1914), Wirtemberski Złoty Medal za Odwagę (październik 1915) i Krzyż Żelazny I klasy (lipiec 1916). Marsz przez terytorium wroga Prawdziwy test jego zdolności przywódczych i determinacji nadszedł jednak pod koniec 1918 roku, gdy Niemcy zmuszone były do podpisania kapitulacji. Stacjonujący wówczas na terytorium Ukrainy oddział Dirlewangera stanął przed groźbą internowania w Rumunii. Jako oficer odmówił złożenia broni i poddania się aliantom. Z sukcesem poprowadził około 600 swoich podwładnych w wyczerpującym marszu przez wrogie terytoria z powrotem do Niemiec, docierając tam 28 grudnia 1918 roku. Pod względem operacyjnym był to imponujący wyczyn. Chaos Republiki Weimarskiej W latach 1919–1921 Dirlewanger stał się aktywnym uczestnikiem działań zbrojnych na terytorium Niemiec, walcząc w rozmaitych frakcjach formacji freikorpsów, w tym w oddziałach dowodzonych przez Eppa, Haasa, Sprössera i Holza. Celem tych jednostek była walka z rodzącym się ruchem komunistycznym i lewicowymi bojówkami, co prowadziło do regularnych starć ulicznych, przypominających wojnę domową. Równolegle do swojej działalności paramilitarnej podjął przerwane plany edukacyjne. Rozpoczął naukę na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie nad Menem i w 1922 roku obronił rozprawę z zakresu nauk społecznych i politycznych, uzyskując tytuł doktora. Następnie przez pewien czas pracował w bankowości i w fabryce tekstylnej. W 1923 roku dołączył do NSDAP. Skandal i obóz koncentracyjny W 1933 roku, w uznaniu zasług dla partii, powierzono mu stanowisko dyrektora urzędu pracy w Heilbronn. Sprawowanie wysokiej funkcji tylko spotęgowało w nim poczucie bezkarności. Dirlewanger wdawał się w liczne awantury, a jego kariera naznaczona była skandalami finansowymi. Został skazany za defraudację państwowych funduszy oraz za nielegalne posiadanie broni palnej. Niedługo później, został skazany za wykorzystanie 13-letniej dziewczynki. W III Rzeszy, która na potrzeby propagandy kreowała etos rycerskiego i czystego moralnie obywatela, takie przestępstwa traktowano poważnie. Został dyscyplinarnie wyrzucony z pracy i usunięty z szeregów partii nazistowskiej. Odebrano mu również wszystkie odznaczenia wojskowe z I wojny światowej, a uniwersytet we Frankfurcie podjął formalną uchwałę o odebraniu mu tytułu naukowego. Dirlewanger został skazany na 2 lata pozbawienia wolności i osadzony w zakładzie karnym w Ludwigsburgu. Niedługo po wyjściu na wolność dopuścił się kolejnego przestępstwa na tle obyczajowym i seksualnym. Władze policyjne zareagowały bezwzględnie – tym razem nie trafił do zwykłego więzienia kryminalnego, lecz został deportowany i osadzony jako więzień w obozie koncentracyjnym w Welzheim. Renesans oficera Jak to możliwe, że człowiek o zrujnowanej reputacji zdołał wrócić na najwyższe szczeble dowodzenia? To zasługa protekcji ze strony Gottloba Bergera. Dzięki jego osobistej interwencji u najwyższych decydentów, Dirlewanger został potajemnie zwolniony z obozu w Welzheim. Aby jednak przywrócić mu status społeczny i wojskowy w świetle ówczesnego prawa, potrzebował on formalnej szansy na „zrehabilitowanie się” poprzez walkę. Idealną okazją do tego stała się hiszpańska wojna domowa. Dirlewanger zaciągnął się najpierw do Hiszpańskiej Legii, a później służył w niemieckim legionie Condor. Po powrocie do Niemiec, Berger przedstawił jego kandydaturę Himmlerowi, który wyraził osobistą zgodę na pełną rehabilitację. Formowanie zbrodniczej jednostki Po wybuchu II wojny światowej Berger poddał Himmlerowi pomysł stworzenia nowej, wysoce wyspecjalizowanej jednostki pod dowództwem Dirlewangera. Jego pomysł przewidywał rekrutowanie osadzonych w obozach kłusowników, by wykorzystać ich doświadczenie w myślistwie i posługiwaniu się bronią. W miarę eskalacji konfliktu i zapotrzebowania na bezwzględnych wykonawców rozkazów awansowanego do rangi SS-Hauptsturmführera Dirlewangera, z czasem zaczęto werbować osoby z najgłębszych rejonów marginesu społecznego. Jednostka najpierw działała jako specjalny batalion, później pułk, brygada, aż w końcu stała się 36. Dywizją Grenadierów SS. Zbrodnicze działania Służba zapewniała zdegenerowanym przestępcom całkowitą wolność w zaspokajaniu najniższych instynktów względem wroga i ludności podbitej. Zezwalano na rabunki, bezkarne używanie przemocy i szerzenie krwawego chaosu podczas wyznaczonych akcji operacyjnych. Jednostka funkcjonowała całkowicie poza obszarem jakichkolwiek konwencji haskich czy genewskich regulujących zasady prowadzenia wojny. Białoruś 1942 roku, po ataku Niemiec na Związek Radziecki, jednostkę skierowano na zajęte tereny Białorusi, która stała się areną jednych z najbardziej tragicznych wydarzeń frontu wschodniego. Prowadzone przez SS-Sonderbataillon działania określano mianem operacji partyzanckich. W rzeczywistości realizowano brutalną politykę depopulacji, wdrażając koncepcję kreacji tzw. martwych stref, w których nie miało pozostać nic, co mogłoby zapewnić logistyczne lub ludzkie zaplecze ruchom konspiracyjnym. Scenariusz tych pacyfikacji był powtarzalny, precyzyjny i nastawiony na maksymalizację strat. Warszawa Po wybuchu powstania warszawskiego w trybie natychmiastowym przerzucono tam siły SS-Sturmbrigade Dirlewanger, włączając je do zgrupowania bojowego, którym operacyjnie kierował SS-Gruppenführer Heinz Reinefarth, z kolei nadzór zwierzchni sprawował mianowany głównodowodzącym Erich von dem Bach-Zelewski. Oddziały karne rzucono na pierwszą linię oporu w obrębie warszawskiej Woli. Działania skupiały się na atakowaniu celów bezbronnych. Pacyfikowano kompleksy szpitalne, eliminując chorych, rannych i personel medyczny i opiekuńczy. Cywilów siłą usuwano z wielopoziomowych kamienic i piwnic służących jako prowizoryczne schrony przeciwlotnicze, nierzadko wrzucając do nich ładunki zapalające. Ostatnie walki i upadek Pod koniec 1944 roku oddział działał w granicach Słowacji, gdzie miał krwawo stłumić powstanie narodowe. Jednak jednostka odnotowywała ogromne straty w starciach z siłami sowieckimi. Dirlewanger zdecydował się na ratowanie własnego życia kosztem losu swoich podwładnych. W kwietniu 1945 roku, na kilkanaście dni przed ostateczną kapitulacją Rzeszy, oficer SS zdezerterował ze swojej jednostki. 1 czerwca 1945 roku został rozpoznany i aresztowany w małej miejscowości na terenie Wirtembergii. Nie doczekał jednak śledztwa w Norymberdze ani sali rozpraw. Zmarł w areszcie na początku czerwca 1945 roku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Królewna, która wywołała skandal i zmieniła Dolny Śląsk. Jej dzieła przetrwały pokolenia
Wilhelmina Frederika Louise Charlotte Marianne von Nassau-Oranien, na kartach historii znana jako Marianna Orańska, została odrzucona przez konserwatywny pruski dwór z powodu potężnego skandalu obyczajowego. Swoją osobistą tragedię i społeczny ostracyzm zdołała jednak przekuć w niezwykły sukces gospodarczy. Zamiast usunąć się w cień, jak oczekiwała tego ówczesna socjeta, postanowiła wziąć los we własne ręce, stając się jedną z najważniejszych i najbardziej wpływowych postaci w historii rozwoju Dolnego Śląska, a w szczególności ziemi kłodzkiej i ząbkowickiej.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu wojen napoleońskich Złota klatka pruskiego dworu Skandal, rozwód i banicja Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim Śmierć Marianny Orańskiej Romantyczna buntowniczka, sprawna administratorka, pionierka industrializacji i wielka filantropka – każde z tych określeń niezwykle trafnie opisuje Mariannę Orańską. Nic dziwnego, że wśród poddanych zyskała przydomek „Dobra Pani”, a pamięć o niej wciąż jest żywa na Dolnym Śląsku. Dzieciństwo w cieniu wojen napoleońskich Marianna Orańska urodziła się 9 maja 1810 roku w Berlinie. Była niderlandzką królewną z dynastii Oranje-Nassau, najmłodszą córką namiestnika (a od 1815 roku pierwszego króla Niderlandów) Wilhelma I Orańskiego i jego pierwszej żony, Fryderyki Luizy Pruskiej, córki króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II. W momencie narodzin Marianny, jej rodzice przebywali w Królestwie Prus, de facto jako uchodźcy polityczni. Zostali wygnani ze swoich włości przez wojska Napoleona Bonapartego. Dziadek Marianny, Wilhelm V, utraciwszy władzę namiestnika Niderlandów, zmarł na wygnaniu w Brunszwiku, a ojciec tułał się po pruskiej ojczyźnie swojej żony, zanim ostatecznie osiadł w Berlinie. To właśnie z powodu tej wojennej tułaczki i utraty zachodnich majątków rodzina królewska zaczęła poszukiwać nowych form zabezpieczenia kapitału na spokojniejszym wschodzie, kupując rozległe dobra w Wielkopolsce i na Śląsku. W 1810 roku, na fali sekularyzacji zakonów w Prusach, Fryderyka Luiza Pruska nabyła majątki w Henrykowie, Lubiążu i Kamieńcu Ząbkowickim. Złota klatka pruskiego dworu Zanim Marianna przeistoczyła się w niezależną administratorkę i inwestorkę, padła „ofiarą” dynastycznych targów. W 1828 roku zaręczyła się z Gustawem Wazą, szwedzkim księciem na wygnaniu. Jak wskazują przekazy historyczne, młoda kobieta darzyła go głębokim uczuciem. Jednak w XIX-wiecznej rzeczywistości osobiste pragnienia arystokracji nie miały szans w starciu z dyplomatyczną kalkulacją. Szwedzki król Karol XIV Jan kategorycznie sprzeciwił się temu mariażowi. Obawiając się o swój niedawno zdobyty tron, uznał, że małżeństwo wygnanego pretendenta z prawowitą niderlandzką królewną znacząco wzmocni polityczną pozycję Wazy. Monarcha wywarł potężną presję dyplomatyczną. W obliczu poważnego kryzysu politycznego, zaręczyny zostały bezwzględnie zerwane. W 1830 roku Marianna została wydana za mąż za swojego bliskiego krewnego – starszego o rok brata ciotecznego Albrechta Pruskiego. Małżeństwo to od początku było fundamentalnie niedobrane. Marianna, wychowana w relatywnie otwartej atmosferze niderlandzkiego dworu, „dusiła się” w sztywnym, sformalizowanym i przesiąkniętym wojskowym duchem ceremoniale pruskim. Problemem była też ogromna przepaść intelektualna. Królewna znacząco przewyższała swojego męża obyciem, szerokimi horyzontami i błyskotliwością. Albrecht natomiast, nie potrafiąc dorównać żonie, uciekał w liczne, często ostentacyjne romanse. Skandal, rozwód i banicja W połowie XIX wieku, społeczne normy wymagały od kobiet z wyższych sfer cichego akceptowania niewierności w imię zachowania prestiżu rodu. Marianna Orańska nie zamierzała jednak podążać tą drogą. W 1845 roku podjęła decyzję – oficjalnie opuściła niewiernego męża i małoletnie dzieci. Wyjechała do Voorburga w rodzinnej Holandii. Później królewna związała się z Johannesem van Rossumem, mężczyzną, który pracował dla niej jako masztalerz. W ściśle zhierarchizowanym świecie jawny romans wysoko urodzonej arystokratki z pracownikiem służby stanowił absolutne tabu. Marianna, wbrew konwenansom, zaczęła żyć z nim w związku, z którego w 1849 roku urodził się ich syn, Jan Wilhelm van Reinhartshausen. Wywołało to niemałe oburzenie na dworach w Berlinie i Hadze, które ograniczyły kontakty z królewną, wykluczając ją z życia pruskiej elity. Następstwa W konsekwencji w 1848 roku małżeństwo z Albrechtem zakończyło się oficjalnym rozwodem. Marianna została objęta sankcjami dworskimi i administracyjnymi. Restrykcje przybrały formę jawnego prześladowania państwowego. Oprócz surowego zakazu jakichkolwiek kontaktów z własnymi dziećmi, królewnie zabroniono przebywania na terytorium całego Królestwa Prus przez czas dłuższy niż 24 godziny jednorazowo. Co więcej, przy każdym wjeździe i wyjeździe z kraju narzucono jej upokarzający obowiązek osobistego meldowania się na posterunku policji. Dla osoby zaangażowanej w duże inwestycje budowlane i gospodarcze na Śląsku, tego typu obostrzenia wydawały się barierą nie do pokonania, równoznaczną z utratą kontroli nad dziedzictwem. Jednak strategiczny umysł Marianny pozwolił jej przekuć ten kryzys w triumf. Strategiczne posunięcie W 1853 roku, dążąc do ominięcia pruskich zakazów, Marianna wykonała sprytny ruch. Kupiła posiadłość we wsi Bílá Voda, oddaloną o zaledwie 12 km od jej włości w Kamieńcu Ząbkowickim, jednak znajdującą się tuż za linią graniczną, na terytorium Cesarstwa Austrii. Dzięki tej inwestycji zyskała bezpieczny azyl, znajdując się całkowicie poza zasięgiem pruskiej jurysdykcji. Z pałacyku mogła swobodnie prowadzić swoje działania. Korzystając z 24-godzinnych przepustek, w sposób ciągły nadzorowała postępy budowlane w Kamieńcu Ząbkowickim i bezpośrednio zarządzała swoimi śląskimi dobrami. Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim Jednym z najważniejszych świadectw uporu Marianny Orańskiej pozostaje zespół pałacowo-parkowy w Kamieńcu Ząbkowickim. To jedna z najwybitniejszych i najodważniejszych realizacji stylu neogotyckiego w całej Europie Środkowej. W 1838 roku pierwsze szkice koncepcyjne przygotował Karl Friedrich Schinkel – jeden z najważniejszych architektów pruskiego klasycyzmu i historyzmu. Nakreślił on wizję pałacu, który swoimi formami nawiązywał do surowych zamków średniowiecznych, potęgi krzyżackich warowni i północnowłoskiej architektury obronnej. Wzniesiony na rzucie prostokąta pałac mierzy 75,3 metra długości i 48,3 metra szerokości. W jego czterech rogach pną się cylindryczne wieże, sięgające wysokości 33,6 metra. Wnętrze założenia skrywa krużgankowy dziedziniec o wymiarach 19,5 na 18,2 metra, w centrum którego zaprojektowano elegancką fontannę. Aby dopełnić obrazu warownej rezydencji, główną bryłę pałacu otoczono masywnym murem obronnym, wyposażonym w okrągłe baszty i wieżyczki. Pałac otaczają ogrody tarasowe i park, za których kształt odpowiadał Peter Joseph Lenné. Na terenie parku wytyczono szerokie aleje dojazdowe, rozbudowany system pompowni, fontann i wybudowano neoklasycystyczne mauzoleum rodziny Hohenzollern. Na terenie zespołu do dziś rosną rzadkie okazy botaniczne, w tym krzewy azalii, tulipanowce amerykańskie i magnolie drzewiaste, a wzgórze porasta starodrzew liczący ponad 200 lat. Gospodarcza rewolucja ziemi kłodzkiej Rozpoczęcie inwestycji budowlanych w Kamieńcu uświadomiło Mariannie, że opieranie się na zewnętrznych dostawcach materiałów jest nieefektywne. Wkrótce jej strategia przerodziła się w kompleksowy plan uprzemysłowienia całego południa Dolnego Śląska. W 1838 roku Marianna dokonała serii potężnych inwestycji kapitałowych. Nabyła klucz stroński, majątek rycerski Strachocin, do którego należało 8736 hektarów lasów w Masywie Śnieżnika i Górach Bialskich, i zlokalizowany w południowo-zachodniej części ziemi kłodzkiej klucz śnieliński. Zakupy te zapoczątkowały gospodarczą rewolucję regionu. Królewna w całości z własnych funduszy sfinansowała budowę gęstej sieci dróg bitych i górskich duktów. Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem była budowa strategicznej szosy o długości blisko 55,3 kilometra, łączącej Ząbkowice Śląskie z Przełęczą Płoszczyną, przecinającej po drodze Złoty Stok, Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, Bolesławów i Nową Morawę. Ta komunikacyjna arteria umożliwiła sprawny, masowy transport surowców i towarów. Największym impulsem dla transformacji regionu był przemysł ciężki i wydobywczy. W 1843 roku, w rejonie Stójkowa pod Stroniem Śląskim, królewna oddała do użytku nowoczesny kompleks metalurgiczny, znany jako Huta Strachocińska. Masowe zapotrzebowanie na wapno wymusiło na Mariannie w 1855 roku zakup zlokalizowanych przy czeskiej granicy, w sąsiedztwie Błotnicy wapienników. W 1864 roku ufundowała hutę szkła w Stroniu Śląskim. Początek sudeckiej turystyki Marianna Orańska wykazała się niemałą dalekowzrocznością, rozpoznając rodzący się w drugiej połowie XIX wieku trend turystyki górskiej. Królewna przystąpiła do przekształcania obszarów Masywu Śnieżnika w modny kurort. Finansowała budowę malowniczych punktów widokowych, wytyczała szlaki spacerowe i przerzucała górskie mostki nad potokami. Śmierć Marianny Orańskiej Marianna Orańska zmarła 29 maja 1883 roku w swoim pałacu Schloss Reinhartshausen w miejscowości Erbach. W swoim testamencie postawiła ostateczny warunek niezależności, prosząc o pochówek obok mężczyzny, którego kochała. Arystokratyczna pruska duma nie ustąpiła jednak nawet wobec majestatu śmierci. Jej życzenie zostało spełnione, ale inskrypcja na płycie nagrobnej pomija nazwisko masztalerza spoczywającego u jej boku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Polak oficjalnie wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa. Pokonał Bałtyk w niesamowitym tempie
Maciek Rutkowski, wielokrotny mistrz świata i Polski w windsurfingu, we wrześniu ubiegłego roku przepłynął Bałtyk ze Szwecji do Polski. Trasę pokonał w rekordowym czasie, pędząc po wodzie z prędkością dochodzącą do 60 kilometrów na godzinę. Dziś może świętować po raz kolejny – jego niewiarygodny czas został oficjalnie wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa.
Rutkowski pokonał Bałtyk w rekordowym czasie 8 godzin 28 minut, a cała trasa liczyła 227,5 km. Jego rekord został właśnie oficjalnie uznany przez Guinness Book of Records w kategorii „Najszybsze przepłynięcie Morza Bałtyckiego na desce windsurfingowej (mężczyzna)”. Długie procedury Księgi Rekordów Guinnessa Na wpis Polak musiał jednak poczekać aż 10 miesięcy, a rezultat starań wcale nie był oczywisty. – Czekaliśmy tak długo, że mentalnie chyba się pogodziłem z tym, że tego rekordu wcale może nie być. Dla mnie i całego teamu to coś zupełnie nowego. Musieliśmy spełnić bardzo wiele wymagań. Wydaje Ci się, że możesz nie sprostać instytucji owianej taką legendą, do której tak trudno się dostać. Kiedy dowiedziałem się, że mamy to, byłem w szoku, bo, mimo że o to walczyliśmy, mentalnie po prostu starałem się nie nastawiać, że rekord na pewno będzie mój – komentuje Maciek Rutkowski. Kulisy Misji Bałtyk: 7 wywrotek, foka, kontenerowce i wyścig z czasem W trakcie ustanawiania rekordu, 18 września 2025 roku, Polak mierzył się z falami sięgającymi 3 metrów i silnym wiatrem. Jego prędkość wynosiła momentami nawet 60 km na godzinę. To był najbardziej wymagający i niebezpieczny wyścig, z jakim dotąd zmierzył się Rutkowski, który na co dzień ściga się w Pucharze Świata PWA (Professional Windsurfing Association). – Po kilku godzinach zaczął wyłączać mi się układ nerwowy. Były takie momenty, że nie wiedziałem, gdzie mam płynąć. Widzisz gorzej, odczuwasz gorzej. Musisz się zmuszać, żeby pić. Fale z trzech stron. Musisz się zmuszać, żeby jeść. Zaczęły mnie łapać skurcze w kilku miejscach na raz. Było dużo ciężej niż myślałem. Jak zobaczyłem Rozewie to się rozpłakałem – opowiadał na mecie Maciek Rutkowski. Gdyby nie brak dostatecznie silnego wiatru na samym początku próby, Rutkowski, jak sam szacuje, mógłby pokonać Bałtyk nawet w 6,5 godziny. Jednym z kluczowych czynników przy wyborze terminu była właśnie pogoda. Jak opowiadał windsurfer, wiatry muszą być dostatecznie silne i koniecznie zachodnie. Najlepsze warunki zaczynają się jesienią, ale trzeba się „wstrzelić” także w odpowiednio długi dzień. Nie tylko sport – charytatywny cel wyprawy Maćka Rutkowskiego Maciek Rutkowski płynął nie tylko z myślą o rekordzie. W trakcie trasy odbywała się zbiórka na pomoc chorej Malwince – córce Bartka Marszałka, jedynego Polaka startującego w Mistrzostwach Świata Formuły 1 na wodzie. W chwili dotarcia Maćka na metę widzowie wpłacili blisko 70 tysięcy złotych. Łącznie zebrano ponad 120 tysięcy złotych. Spalone przez Maćka Rutkowskiego kilokalorie zostały pomnożone przez trzy – i taką sumę sam dorzucił do zbiórki.
5 prób, 170 kilometrów, 55 godzin w wodzie. Historyczny wyczyn Bartłomieja Kubkowskiego
Bartłomiej Kubkowski jako pierwszy człowiek w historii przepłynął wpław Morze Bałtyckie. Po pięciu latach prób, 170 kilometrach walki z zimną, słoną wodą i ponad dwóch dobach bez snu, polski pływak długodystansowy dokonał niemożliwego.
To, co przez lata uznawano w świecie sportów ekstremalnych za barierę nie do pokonania, właśnie się wydarzyło. Bartłomiej „Foka” Kubkowski przepłynął całe Morze Bałtyckie, Pokonując trasę ze Szwecji do Polski wpław, bez ani jednej minuty snu i bez dotykania łodzi asekuracyjnej. Kończąc swój projekt Ultra Baltic Swim, zapisał się na kartach historii jako pierwszy człowiek na świecie, który tego dokonał. Pięć prób, szczytny cel Dla polskiego pływaka była to już piąta próba poskromienia Bałtyku. Zapowiadał, że ostatnia. Czwarta miała miejsce w ubiegłym roku i zakończyła się dramatycznie: z powodu halucynacji i skrajnego wycieńczenia Kubkowski musiał zostać wyciągnięty z wody zaledwie 11 kilometrów przed celem. W tym roku pływak wrócił silniejszy i doskonale przygotowany fizycznie i psychicznie. Kubkowski płynął jednak nie tylko aby zrealizować własne cele. Także po to, by nagłośnić i wesprzeć zbiórkę funduszy na rzecz dzieci z chorobami nowotworowymi, we współpracy z Fundacją Cancer Fighters. Gdy wyczerpany dotarł na plażę w Dziwnowie, licznik zbiórki przekroczył barierę setek tysięcy złotych. Kubkowski w 2025 roku został także dawcą szpiku. Rekordowa próba w liczbach, w które trudno uwierzyć Przepłynięcie całego morza wpław to wysiłek, który właściwie przekracza ludzkie możliwości. Aby zmusić ciało do tak morderczej pracy, konieczna jest niezwykła odporność psychiczna, nad którą zawodnicy długodystansowych wyścigów, nie tylko pływackich, pracują równie ciężko, co nad kondycją. W trakcie próby Kubkowski zmagał się z narastajacym zmęczeniem, skurczami i halucynacjami – naturalną konsekwencją wielogodzinnego wysiłku. Zespół wsparcia podkreślał jednak, że przez cały czas pozostawał świadomy, skupiony i zdeterminowany. Skalę wyczynu Kubkowskiego nieco łatwiej sobie wyobrazić, gdy poznamy kilka konkretów: W trakcie płynięcia wykonał on 200 000 ruchów ramion, spalając przy tym blisko 55 000 kilokalorii; Utrzymywał średnie tempo na poziomie około 3 km/h (czyli ok. 2 minuty na 100 metrów, czyli dwa baseny olimpijskie); Sukces przyszedł po kilku latach niepowodzeń. Kubkowski w 2022 roku przepłynął 115 km, w 2023 r. – 116 km, w 2024 r. – 72 km, a w 2025 r. – rekordowe 159 km. Konsekwencja i nieustępliwość trwały więc nie tylko w czasie samego wyścigu – do celu Kubkowski dążył przez wiele lat. Osiągnięcia Bartłomieja Kubkowskiego Choć przepłynięcie Bałtyku jest niewątpliwie wyczynem historycznym i najważniejszym, kariera Bartłomieja Kubkowskiego jest już długa. Był wielokrotnym medalistą Mistrzostw Polski (zarówno w kategoriach młodzieżowych, jak i seniorskich), reprezentując barwy klubu Kormoran Olsztyn. Specjalizował się w stylu dowolnym, szczególnie na dłuższych dystansach basenowych. Zaczął odnosić sukcesy w pływaniu na wodach otwartych, co było naturalnym krokiem w stronę projektów ultra. 18 stycznia 2025 pobił rekord w pływaniu 24-godzinnym, na 25-metrowym basenie. Przepłynął 103,58 kilometra, bijąc poprzedni rekord o 758 metrów. Wielokrotnie rywalizował w zawodach Ice Kilometer, polegających na pływaniu w wodzie o temperaturze 2-3 stopni Celsjusza, m.in. w Polsce i we Francji. Źródło: National Geograpghic Polska Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Serial „1670” skradł serce Australijczyka. Obejrzał go już dwa razy
W odcinku wideopodcastu National-Geographic.pl rozmawiamy z australijsko-polską parą. Josh i Paula Bell opowiadają o wzajemnych stereotypach narodowych, wyzwaniach w nauce języka polskiego i codziennym życiu na Antypodach.
W tym artykule: Czy język polski jest trudny? Podcast National Geographic Traveler Josh Bell urodził się w Republice Południowej Afryki. Kiedy miał 15 lat, wraz z rodziną wyemigrował do Australii. Do dziś wraz z narzeczoną Paulą mieszka w Sydney, choć wcześniej ponad rok spędzili wspólnie w Warszawie. To właśnie za sprawą Pauli Josh zafascynował się historią, kulturą i językiem polskim. Dzięki talentowi do języków obcych opanował polszczyznę z stopniu komunikacyjnym. W rozmowie z Łukaszem Załuskim Josh i Paula opowiadają, czym najbardziej zaskoczyło ich życie w kraju partnera, jak smakuje polski barszcz w Australii oraz czy serial „1670" był może być zrozumiały dla obcokrajowców. Czy język polski jest trudny? W 2009 roku Departament Stanu USA opublikował dokument, w którym podzielił najpopularniejsze języki świata na 4 kategorie trudności. Język polski został zakwalifikowany w kategorii 3., obok m.in. wietnamskiego, węgierskiego, czeskiego czy tureckiego. Za najłatwiejsze uznano: duński, holenderski, włoski, norweski, portugalski, rumuński, hiszpański i szwedzki. Warto jednak pamiętać, że taka klasyfikacja dotyczy osób, dla których pierwszym językiem jest język angielski. Dla osób znających polszczyznę język czeski nie jest aż tak trudny, jak choćby dla Amerykanów. Ciekawostki o Australii – czego nie wiesz o tym kontynencie? Chcesz się dowiedzieć, czym zaskakuje Australia? Ciekawostki i najbardziej interesujące fakty na temat najmniejszego kontynentu wymieniamy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/83dd8cd3b930f7a919625ae55ed54336f0e2a12d-907ec96.jpg" width="938" height="626" alt="Ciekawostki o Australii – czego nie wiesz o tym kontynencie? (fot. Loredana Sangiuliano/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" title="Ciekawostki o Australii – czego nie wiesz o tym kontynencie? (fot. Loredana Sangiuliano/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" /> Mimo złożonej gramatyki, kilka argumentów wciąż przemawia za tym, by wcale nie uznawać języka polskiego za wybitnie trudny. Nie używamy rodzajników. Angielskie „a house" czy „the house" to po polsku po prostu „dom". Szyk w zdaniu nie ma znaczenia. W języku angielskim kolejność słów w zdaniu przekłada się na znaczenie i tak: „John loves Anna” to co innego niż „Anna loves John”. Po polsku – dzięki systemowi przypadków gramatycznych – można powiedzieć: „John kocha Annę" i „Annę kocha John". Niewiele czasów gramatycznych. Alfabet fonetyczny – w większości przypadków w języku polskim jednej literze odpowiada jeden dźwięk. Francuzi i Anglicy mogliby się od nas uczyć logicznego zapisu głosek. Używamy wielu słów wywodzących się z greki i z łaciny, które są w miarę powszechnie zrozumiane, jak ambicja, inteligencja czy dom. Bohater naszego podcastu, którego językiem rodzimym jest język angielski, potrzebował mniej niż 3 lat na opanowanie polskiego w takim stopniu, aby swobodnie rozmawiać po polsku podczas naszego nagrania. Podcast National Geographic Traveler Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nowy luksus zaczyna się w naturze. Ewa Rennack o tym, czym dziś jest prawdziwy wypoczynek
Coraz częściej wyjeżdżamy nie po to, by zobaczyć więcej, ale by na chwilę zwolnić. Zamiast atrakcji wybieramy ciszę, zamiast pośpiechu - długie śniadania, a zamiast kolejnych zdjęć do mediów społecznościowych - prawdziwe doświadczenia. Jak zmieniają się potrzeby podróżujących i dlaczego nowym symbolem luksusu stały się natura, autentyczność i czas? O tym rozmawiamy z Ewą Rennack, Dyrektor Generalną Lake Hill Mazury Resort & SPA Radisson Individuals.
Redakcja: Jeszcze kilkanaście lat temu hotel był przede wszystkim miejscem do spania. Dziś coraz częściej mówi się o doświadczeniach. Co właściwie się zmieniło? Ewa Rennack: Przede wszystkim zmieniliśmy się my jako goście. Kiedyś wyjazd był prosty: znaleźć nocleg, zobaczyć okolicę i wrócić do domu. Dziś chcemy czegoś znacznie więcej. Chcemy wrócić z poczuciem, że naprawdę odpoczęliśmy. Coraz częściej obserwuję, że ludzie przyjeżdżają do hotelu nie po to, żeby "zaliczyć" kolejne miejsce na mapie, ale żeby odzyskać to, czego na co dzień najbardziej im brakuje - spokój, czas i uwagę dla bliskich. To bardzo ciekawa zmiana. Luksus przestał oznaczać marmur czy złote klamki. Dziś luksusem jest możliwość wypicia porannej kawy z widokiem na jezioro, bez telefonu w ręku. Redakcja: Brzmi trochę paradoksalnie. W świecie pełnym atrakcji najbardziej pożądaną atrakcją okazuje się... cisza? Ewa Rennack: Dokładnie tak. Pamiętam gości, którzy po dwóch dniach pobytu mówili nam: "Pierwszy raz od miesięcy przespałem całą noc." To zdanie mówi więcej niż najwyższa ocena w serwisie rezerwacyjnym. Żyjemy bardzo szybko. Pracujemy zdalnie, jesteśmy stale dostępni, odbieramy dziesiątki wiadomości dziennie. Nasz mózg praktycznie nie odpoczywa. Dlatego kiedy człowiek trafia na Mazury i zamiast dźwięku samochodów słyszy wiatr wśród drzew albo fale uderzające o brzeg jeziora, organizm po prostu zwalnia. Redakcja: Czy dlatego Mazury przeżywają swój renesans? Ewa Rennack: Myślę, że tak. Jeszcze niedawno Mazury kojarzyły się głównie z żaglami i wakacjami. Dzisiaj coraz więcej osób przyjeżdża tutaj także jesienią, zimą czy wczesną wiosną, bo odkryliśmy coś, o czym mieszkańcy regionu wiedzieli od zawsze. Natura wpływa na nasze samopoczucie i możemy czerpać z niej to, co najlepsze. Goście często mówią nam, że po spacerze po lesie albo po godzinie spędzonej nad jeziorem czują się lepiej niż po całym weekendzie spędzonym w centrum dużego miasta. Redakcja: A co z kuchnią? Czy nadal traktujemy ją jako dodatek do pobytu? Ewa Rennack: Wręcz przeciwnie. Coraz częściej to właśnie restauracja decyduje o wyborze hotelu. Goście pytają nie tylko o menu. Chcą wiedzieć, skąd pochodzą produkty, kto wypieka chleb, gdzie łowione są ryby, z której pasieki pochodzi miód. To ogromna zmiana. Jeszcze kilka lat temu liczyło się przede wszystkim, żeby jedzenie było smaczne. Dzisiaj chcemy znać jego historię. Na Mazurach mamy ogromne szczęście, bo możemy współpracować z lokalnymi rybakami, piekarniami, pasiekami czy producentami serów. Dzięki temu kuchnia opowiada historię miejsca, a nie mogłaby istnieć nigdzie indziej. Takie podejście od lat rozwijamy również w Lake Hill, gdzie lokalność nie jest modnym hasłem, ale naturalnym elementem filozofii hotelu. Na naszym pokładzie mamy także wyjątkowego Szefa Kuchni - Korneliusza Rosę, który od lat tworzy kulinarną tożsamość Lake Hill Mazury. To pasjonat nieustannie poszukujący nowych smaków i inspiracji, a jednocześnie osoba z ogromnym szacunkiem do regionalnych produktów. W jego kuchni tradycja spotyka się z nowoczesnością - lokalne ryby, rzemieślnicze pieczywo, sery, miody czy sezonowe warzywa stają się podstawą autorskich dań, które pozwalają gościom dosłownie „smakować Mazury”. Każde menu jest przemyślaną opowieścią o regionie, jego naturze i ludziach, którzy od pokoleń tworzą jego kulinarne dziedzictwo. Redakcja: Czy można powiedzieć, że współczesny turysta szuka autentyczności? Ewa Rennack: Autentyczność jest dziś jedną z najważniejszych wartości w turystyce. Goście bardzo szybko wyczuwają, kiedy coś zostało stworzone wyłącznie na potrzeby marketingu. Zamiast spektakularnych atrakcji coraz częściej wybierają doświadczenia, które są prawdziwe i pozwalają poczuć charakter miejsca. To może być poranny rejs po jeziorze, spacer z leśnikiem, wieczór przy ognisku czy śniadanie przygotowane z lokalnych produktów. Właśnie takie chwile budują emocje i pozostają w pamięci na lata. Redakcja: A czy zauważa Pani, że zmieniają się również rodziny i ich podejście do wypoczynku? Ewa Rennack: Tak i to bardzo. Jeszcze kilka lat temu rodzice organizowali dzieciom każdą minutę. Dzisiaj coraz częściej sami chcą zwolnić. Widzę rodziny, które odkładają telefony i przez dwie godziny budują z dziećmi tratwę z patyków znalezionych nad jeziorem. Albo siedzą wieczorem na tarasie i po prostu rozmawiają. To są bardzo proste sytuacje. Ale właśnie one budują najpiękniejsze wspomnienia… Redakcja: Skoro goście coraz bardziej cenią autentyczne doświadczenia, to co z perspektywy dyrektora hotelu dziś najbardziej decyduje o tym, że pobyt zostaje oceniony jako naprawdę wyjątkowy? Ewa Rennack: To ciekawe, ale bardzo rzadko są to najbardziej widowiskowe elementy. Goście pamiętają przede wszystkim to, czy dobrze spali. Czy było cicho. Czy ktoś uśmiechnął się do nich przy śniadaniu. Czy obsługa zapamiętała, że piją kawę z mlekiem owsianym. To właśnie z takich drobiazgów buduje się wyjątkowe doświadczenie. W hotelarstwie premium coraz większą rolę odgrywają elementy, których nie widać na zdjęciach - atmosfera, jakość snu, poczucie prywatności, sprawna obsługa i konsekwencja w każdym punkcie kontaktu z gościem. Coraz częściej obserwujemy, że luksus przestaje być definiowany przez liczbę gwiazdek czy bogactwo infrastruktury. Dziś jest nim przede wszystkim komfort psychiczny - poczucie, że można zwolnić, odpocząć i nie trzeba o niczym myśleć. Naszą rolą jest stworzenie przestrzeni, w której gość czuje się zaopiekowany w naturalny, nienachalny sposób. Kiedy wyjeżdża z przekonaniem, że naprawdę odpoczął i chciałby wrócić, wiemy, że wykonaliśmy swoją pracę dobrze. Redakcja: Na koniec chciałabym zapytać o jedno. Gdyby miała Pani jednym zdaniem odpowiedzieć na pytanie z tytułu naszej rozmowy - czego Polacy naprawdę szukają dziś w hotelach? Ewa Rennack: Polacy szukają dziś nie idealnego hotelu, ale miejsca, w którym mogą na chwilę odzyskać siebie. Dlatego nowy luksus ma zapach lasu, smak lokalnej kuchni, widok na jezioro i ciszę, której na co dzień tak bardzo nam brakuje. To właśnie takie doświadczenia zostają z nami najdłużej i sprawiają, że chcemy wrócić. Materiał promocyjny hotelu Lake Hill Mazury
Odwiedziła Kalaszy w Pakistanie. To, co zobaczyła, zmieniło jej spojrzenie na miłość
Czy w Pakistanie naprawdę wszystkie kobiety żyją według tych samych zasad? Laura Maria Plichta przekonuje, że rzeczywistość potrafi zaskoczyć. W podcaście „Solo przez świat” opowiada o wizycie u Kalaszy – niewielkiej społeczności zamieszkującej góry Hindukuszu, gdzie kobiety same wybierają partnerów, zarządzają finansami i od pokoleń odgrywają kluczową rolę w życiu lokalnej społeczności.
Choć Pakistan wielu osobom kojarzy się z konserwatywnymi normami społecznymi, nie wszystkie jego regiony wyglądają tak samo. W trudno dostępnej dolinie Kalaszów od wieków przetrwała społeczność pielęgnująca własną religię, tradycje i odmienny model życia. To właśnie tam Laura Maria Plichta postanowiła dotrzeć podczas swojej podróży, by z bliska poznać jedną z najbardziej niezwykłych kultur Azji. Podróż do doliny Kalaszów wymaga odwagi. „Mnie takie rzeczy ekscytują” Laura Maria Plichta od dawna wiedziała, że podczas podróży po Pakistanie chce dotrzeć do doliny Kalaszy – niewielkiej społeczności zamieszkującej góry Hindukuszu tuż przy granicy z Afganistanem. Sama droga okazała się jednak częścią przygody. Do odizolowanej doliny prowadzą wąskie, górskie trasy biegnące nad przepaściami, a podróż odbywa się niewielkimi samochodami wypełnionymi pasażerami do ostatniego miejsca. Jak przyznaje, zamiast strachu czuła przede wszystkim ekscytację. – Szczerze mówiąc, takie sytuacje mnie ekscytują. Dopóki nic złego się nie dzieje, jestem po prostu zachwycona samym doświadczeniem. Dopiero gdy wydarzy się coś nieprzewidzianego, myślę sobie: „Kurczę, może powinnam była bardziej się tym przejmować i trochę zmądrzeć” – opowiada. To właśnie trudna dostępność doliny sprawiła, że Kalaszowie przez wieki zachowali własną religię, język i tradycje. Dziś społeczność liczy zaledwie około 4 tys. osób. Przez lata była prześladowana i poddawana próbom islamizacji, dlatego do dziś bardzo mocno chroni swoją tożsamość. Jak tłumaczy podróżniczka, osoby, które opuszczą wspólnotę i przejdą na islam, nie mogą już do niej powrócić. – Rozmawiałam z moim kolegą, Kalaszem, który opowiadał mi o kobiecie, która wyszła za Pakistańczyka wyznającego islam, a później chciała wrócić do swojej społeczności. Usłyszała wtedy, że „religia nie jest sukienką, którą można po prostu zmienić” – wspomina. To kobiety rządzą doliną. „Tam chodzi przede wszystkim o szczęście” Największym zaskoczeniem okazała się jednak pozycja kobiet. W dolinie Kalaszy to one prowadzą guesthousy, zarządzają finansami, uczestniczą w życiu publicznym i same decydują o wyborze partnera. W przeciwieństwie do wielu innych regionów Pakistanu nie zasłaniają twarzy, noszą charakterystyczne kolorowe stroje i odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu całej społeczności. – Kobiety publicznie tańczą, śpiewają i – choć w Pakistanie alkohol jest nielegalny – produkują oraz piją wino. To one zarządzają biznesami i finansami, a często także całą rodziną. W praktyce to właśnie kobiety trzymają tam rękę na pulsie – opowiada. Równie wyjątkowe jest podejście Kalaszy do miłości i związków. Kobiety same wybierają mężów, a jeśli relacja przestaje dawać szczęście, mogą odejść i rozpocząć nowe życie. W kulturze tej funkcjonuje także tradycja tzw. „Great Lovers” – starszych mężczyzn, którzy układają pieśni poświęcone swoim pierwszym miłościom i przekazują je kolejnym pokoleniom. Jak przyznaje podróżniczka, właśnie to zrobiło na niej największe wrażenie. – U Kalaszy najważniejsze jest szczęście w związku. Oczywiście wierzą, że nad relacją trzeba pracować, ale nie w nieskończoność. Jeśli obie strony wiedzą, że coś już nie działa, nie ma sensu tkwić w tym za wszelką cenę – mówi. Spotkanie z tą społecznością wpłynęło również na jej własne spojrzenie na relacje. – Kalaszki otworzyły mnie na to, że romantyczna miłość wcale nie musi być krępująca czy przesadzona. Może być po prostu piękna – na własnych zasadach, po swojemu – podsumowuje. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Laury Marii Plichty Wizyta u Kalaszy to tylko jeden z niezwykłych rozdziałów podróżniczego życia Laury Marii Plichty. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiada również o ucieczce z ciężarówki w Meksyku, dziewięciomiesięcznej podróży po Azji, przejeździe pociągiem z rudą żelaza przez Saharę, niemal dwuletnim życiu w Afryce, samotnym rejsie przez Atlantyk, wyprawie motocyklowej przez Himalaje oraz podróżach po Amazonii. Zdradza także, jak z niewielkiej kaszubskiej wsi trafiła na sześć kontynentów i dlaczego do dziś uważa, że największe przygody zaczynają się od decyzji, na którą większość ludzi nigdy by się nie odważyła. Cały odcinek podcastu „Solo przez świat” z Laurą Marią Plichtą jest dostępny na kanale YouTube National Geographic Magazine Poland oraz w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ozzy Osbourne pozwolił naukowcom odczytać cały swój genom. Wyniki badań wiele wyjaśniły
Ozzy Osbourne w 2010 roku pozwolił amerykańskiej firmie odczytać cały swój genom. Wyniki badań DNA ujawniły unikalne warianty genów, które wyjaśniają, jak legenda rocka przetrwała dekady szalonego trybu życia.
Spis treści Ozzy Osbourne jako pionier genetyki Co odkryto w genach Ozzy’ego? „Zawsze mówiłam, że po końcu świata zostaną tylko karaluchy, Ozzy i Keith Richards” – stwierdziła Sharon Osbourne, widząc wyniki badań genetycznych swojego męża. Przedstawiciele firmy genetycznej Knome skontaktowali się z wokalistą Black Sabbath w 2007 roku, pytając, czy zgodziłby się na odczytanie całego swojego genomu. Po trzech latach odsłonięto tajemnice genów Ozzy’ego Osbourne’a. Wyniki okazały się zbieżne z oczekiwaniami – organizm legendarnego muzyka ma genetyczne predyspozycje do radzenia sobie z używkami. Ozzy Osbourne jako pionier genetyki „Biorąc pod uwagę ilość alkoholu, którą wypiłem przez te lata – nie wspominając już o kokainie, tabletkach nasennych, syropie na kaszel… wymieniaj dowolnie – naprawdę nie ma żadnego logicznego medycznego powodu, dla którego wciąż żyję. Może moje DNA odpowie, dlaczego.” – mówił Ozzy Osbourne po tym, jak udzielił zgody firmie Knome na odczytanie swoich genów. W 2010 roku, po trzech latach namawiania przez naukowców, muzyk oddał próbkę krwi, a genetycy zabrali się do pracy. Odczytanie całego genomu człowieka to pracochłonne zadanie. Przed Ozzym tej procedurze poddano zaledwie kilka osób, w tym m.in. profesora z Uniwersytetu Harvarda Henry’ego Louisa Gatesa oraz współodkrywcę DNA, Jamesa Watsona. Co odkryto w genach Ozzy’ego? Wyniki okazały się niezwykłe. „Ozzy posiada kilkaset tysięcy wariantów genów, których naukowcy nigdy wcześniej nie widzieli” – powiedział Nathaniel Pearson, dyrektor ds. badań w Knome, w rozmowie ze Scientific American, po badaniu. View oEmbed on the source website Nie wszystko jednak było zagadką. Wiele z tych wariantów dotyczyło sposobu, w jaki mózg przetwarza dopaminę. Ozzy Osbourne ma 2,6 razy większe prawdopodobieństwo doświadczania halucynacji po marihuanie, większe ryzyko uzależnienia od kokainy i „około sześciokrotnie wyższe predyspozycje do uzależnienia od alkoholu” – powiedział Pearson. Geny Osbourne’a sugerują również, że wolno metabolizuje kofeinę. Znaleziono także dziwny fragment genu kdującego dehydrogenazę alkoholową – enzym kluczowy w metabolizmie alkoholu. Może to tłumaczyć wyjątkową „zdolność” organizmu Ozzy’ego Osbourne’a do przyjmowania dużych ilości alkoholu. Z kolei zmiany w funkcjonowaniu genu TTN, który reguluje wiele procesów w układzie nerwowym, naukowcy powiązali ze słuchem muzyka i drżeniem jego rąk. „To facet, który grał heavy metal przez dekady i nadal słyszy” – powiedział Jorge Conde, dyrektor generalny Knome. Drżenie, jak okazało się po kilku latach, było zapowiedzią choroby Parkinsona. Kolejną informacją wydartą genomowi Ozzye’go były sekwencje DNA pochodzące od Neandertalczyków, powszechne wśród współczesnych ludzi, ale nie rozłożone równo. Np. Azjaci mają ich więcej niż ludzie z Europy. Zsekwencjonowanie genów Ozzy’ego Osbourne’a zbiegło się z początkiem błyskawicznego rozwoju genetyki człowieka. Obecnie odczytywanie całego genomu jest praktyką powszechną, znacznie szybszą i dostępną dla każdego. Wyspecjalizowane firmy sprzedają taką usługę za cenę około 600 dolarów. Źródło: The Guardian, Popular Mechanics Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kazimierz został władcą Litwy jako nastolatek. Później wyniósł Jagiellonów na europejskie trony
Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa.
Spis treści: Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Król, Kościół i pusty skarbiec Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Śmierć Kazimierza Jagiellończyka „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Kazimierz IV Jagiellończyk urodził się 30 listopada 1427 roku w Krakowie. Był najmłodszym synem Władysława II Jagiełły i jego czwartej żony, Zofii Holszańskiej. Jeszcze jako nastolatek został wielkim księciem litewskim, a po śmierci starszego brata, Władysława III Warneńczyka, sięgnął również po polską koronę. Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa. O tym, jak wyglądał Kazimierz Jagiellończyk, można się dowiedzieć dzięki projektowi National Geographic Polska i Uniwersytetu Śląskiego „Nowy poczet Jagiellonów”. Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Narodziny synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej rzeczywiście stały się źródłem dworskich plotek. Król był znacznie starszy od swojej czwartej żony, a przeciwnicy królowej oskarżali ją o niewierność. Sprawa doprowadziła do dochodzenia na dworze i oczyszczenia Zofii z zarzutów. Nie ma jednak podstaw, aby przedstawiać nieślubne pochodzenie Kazimierza jako prawdopodobny fakt. Dworskie oskarżenia mogły być elementem walki politycznej, w której stawką była przyszłość dopiero powstającej dynastii. Po śmierci Jagiełły tron polski objął starszy brat Kazimierza, Władysław III Warneńczyk, który zginął w 1444 roku podczas wyprawy przeciwko Turkom. Sam Kazimierz został w 1440 roku wysłany na Litwę, gdzie miejscowi możni obwołali go wielkim księciem. Miał zaledwie 13 lat. Z kolei po śmierci Władysława pod Warną w 1444 roku polscy możni zaproponowali Kazimierzowi koronę. Młody władca długo zwlekał z jej przyjęciem, starając się zabezpieczyć pozycję Litwy i nie dopuścić do podporządkowania jej Koronie. Ostatecznie 25 czerwca 1447 roku został koronowany na króla Polski. Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Najważniejszym konfliktem jego panowania była wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim, trwająca od 1454 do 1466 roku. Bezpośrednią przyczyną wojny był konflikt zakonu ze Związkiem Pruskim – organizacją skupiającą pruskie rycerstwo oraz najważniejsze miasta, między innymi Gdańsk, Toruń i Elbląg. Jej członkowie sprzeciwiali się wysokim podatkom, ograniczeniom handlu i samowładnym rządom władz zakonnych. W lutym 1454 roku Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i zwrócił się o pomoc do polskiego króla. Kazimierz Jagiellończyk ogłosił inkorporację ziem państwa zakonnego do Korony. Oznaczało to rozpoczęcie wojny, która okazała się znacznie dłuższa i kosztowniejsza, niż początkowo zakładano. Pierwsze miesiące konfliktu przyniosły Polsce dotkliwą porażkę. We wrześniu 1454 roku pospolite ruszenie zostało rozbite w bitwie pod Chojnicami. Klęska pokazała, że tradycyjna armia szlachecka nie jest wystarczająco skuteczna w starciu z doświadczonymi wojskami najemnymi. Król zaczął więc opierać działania wojenne na opłacanych oddziałach zawodowych. Było to jednak niezwykle kosztowne. Pieniądze zapewniały między innymi miasta pruskie, przede wszystkim bogaty Gdańsk. Istotną rolę odegrały również okręty Gdańska i Elbląga oraz kaprzy, którzy zakłócali dostawy kierowane do zakonu drogą morską. Jednym z punktów zwrotnych była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota miast pruskich pokonała siły zakonne. Zwycięstwo utrudniło Krzyżakom zaopatrywanie twierdz i przyspieszyło zakończenie wojny. Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Zdobycie stołecznego zamku zakonu nie było rezultatem klasycznego szturmu. Krzyżacy nie mieli pieniędzy na wypłacenie żołdu czeskim i niemieckim najemnikom broniącym Malborka. Żołnierze rozpoczęli więc negocjacje z polskim królem. W 1457 roku Kazimierz Jagiellończyk wykupił od najemników zamek w Malborku, a także twierdze w Tczewie i Iławie. Król uroczyście wjechał do malborskiej twierdzy w czerwcu. Zamek pozostał odtąd w polskich rękach aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Samo miasto Malbork zostało jednak wkrótce opanowane przez stronników zakonu. Polacy odzyskali je dopiero po długim oblężeniu w 1460 roku. Dlatego nie należy utożsamiać przejęcia zamku z natychmiastowym i całkowitym zdobyciem całego Malborka. Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Wojna zakończyła się 19 października 1466 roku podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, a także Malbork, Elbląg oraz Warmię. Z terenów tych utworzono później Prusy Królewskie, pozostające pod zwierzchnictwem polskiego monarchy. Był to jeden z najważniejszych sukcesów terytorialnych późnośredniowiecznej Polski. Państwo odzyskało szeroki dostęp do Bałtyku i kontrolę nad dolnym biegiem Wisły, którą spławiano zboże oraz inne towary do Gdańska. Pozostała część państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu zachowała odrębność, lecz została politycznie podporządkowana polskiemu królowi. Wielcy mistrzowie mieli składać mu przysięgę i udzielać pomocy wojskowej. Historycy różnie interpretują dokładny charakter tej zależności, dlatego nazywanie państwa zakonnego po 1466 roku zwykłym lennem Polski byłoby uproszczeniem. Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Zwycięstwo nad zakonem miało wysoką cenę. Aby zmobilizować pospolite ruszenie na początku wojny, Kazimierz musiał pójść na ustępstwa wobec szlachty. Wydane w 1454 roku przywileje cerekwicko-nieszawskie ograniczyły możliwość nakładania nowych podatków, zwoływania pospolitego ruszenia i ustanawiania nowych praw bez zgody szlacheckich sejmików ziemskich. Dokumenty te wzmocniły średnią szlachtę kosztem monarchy i możnowładców. Stały się ważnym etapem rozwoju polskiego parlamentaryzmu, ale jednocześnie ograniczyły swobodę działania kolejnych królów. Kazimierz nie był jednak biernym wykonawcą woli szlachty. Umiejętnie rozgrywał konflikty między poszczególnymi grupami możnych, promował ludzi zależnych od dworu i starał się zachować wpływ na obsadzanie najważniejszych urzędów. Król, Kościół i pusty skarbiec Kazimierz Jagiellończyk dążył również do zwiększenia wpływu monarchy na nominacje biskupie. Prowadziło to do sporów z papiestwem, szczególnie widocznych podczas konfliktu o obsadę biskupstwa krakowskiego. Król nie uzyskał bezwarunkowego prawa do mianowania wszystkich biskupów, ale skutecznie bronił zasady, że kandydaci na najważniejsze stanowiska kościelne powinni cieszyć się jego poparciem. Poważnym problemem pozostawały finanse. Wojna trzynastoletnia pochłonęła ogromne środki. Korona zaciągała pożyczki, zastawiała królewszczyzny i korzystała ze wsparcia miast pruskich. Zastawianie dochodów oraz dóbr monarszych osłabiało w kolejnych dziesięcioleciach podstawy finansowe władzy królewskiej. Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? W 1454 roku Kazimierz poślubił Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga, króla rzymskiego, Czech i Węgier. Para doczekała się trzynaściorga dzieci – sześciu synów i siedmiu córek. Elżbieta bywa nazywana „matką królów”. Czterech jej synów zostało monarchami: Władysław objął tron Czech, a później Węgier, Jan Olbracht został królem Polski, Aleksander Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski, Zygmunt Stary został królem Polski i wielkim księciem litewskim. Kolejny syn, Kazimierz, został po śmierci uznany za świętego. W 1471 roku Władysław Jagiellończyk został wybrany królem Czech. Musiał jednak walczyć o władzę z Maciejem Korwinem, który kontrolował część ziem Korony Czeskiej. Dopiero po śmierci Korwina w 1490 roku Władysław objął także tron Węgier. Pod koniec życia Kazimierza przedstawiciele dynastii Jagiellonów rządzili więc Polską, Litwą, Czechami i Węgrami. Był to szczyt politycznego znaczenia rodu, choć władza nad poszczególnymi państwami nie tworzyła jednego, scentralizowanego imperium. Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Za rządów Kazimierza Jagiellończyka Korona rozszerzyła swoje terytorium nie tylko na północy. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów mazowieckich w 1462 roku przyłączono ziemię rawską i gostynińską. W 1457 roku król kupił od księcia Jana IV księstwo oświęcimskie. Zależność i integracja dawnych księstw śląskich z Koroną były jednak procesami rozłożonymi w czasie, dlatego nie wszystkie można opisywać jako jednorazową, pełną inkorporację. Kazimierz nie odnosił samych sukcesów. Nie zdołał zahamować wzrostu potęgi Moskwy ani trwale podporządkować Mołdawii. Kosztowna polityka dynastyczna w Czechach i na Węgrzech również nie zawsze przynosiła rezultaty odpowiadające poniesionym wydatkom. Śmierć Kazimierza Jagiellończyka Kazimierz Jagiellończyk zmarł 7 czerwca 1492 roku w Grodnie, w wieku 64 lat. Źródła wspominają o gwałtownym pogorszeniu jego zdrowia, dolegliwościach jelitowych i obrzękach, ale na ich podstawie nie można dziś jednoznacznie ustalić przyczyny śmierci. Ciało monarchy przewieziono do Krakowa i pochowano w ufundowanej przez parę królewską Kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Nagrobek wykonał Wit Stwosz, twórca słynnego Ołtarza Mariackiego w Krakowie. Monument powstał z brunatnoczerwonego kamienia sprowadzonego z Adnet koło Salzburga, a część baldachimu z wapienia pińczowskiego. Ekspresyjna twarz zmarłego króla należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień w polskiej rzeźbie późnogotyckiej. „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu W 1973 roku grób króla został otwarty w związku z pracami konserwatorskimi i badaniami naukowymi. W następnych latach zmarło kilkanaście osób, które uczestniczyły w pracach lub były związane z zespołem badawczym. Media zaczęły pisać o „klątwie Jagiellończyka”, porównując ją do legendy o klątwie Tutanchamona. W krypcie wykryto między innymi kropidlaka żółtego, czyli grzyb Aspergillus flavus, który może wytwarzać toksyczne aflatoksyny i stanowić zagrożenie dla zdrowia. Nie udowodniono jednak, że właśnie ten mikroorganizm odpowiadał za wszystkie późniejsze zgony. Część osób zmarła wiele lat po badaniach, z rozmaitych przyczyn. Historia „klątwy” powinna być zatem przedstawiana jako medialna legenda powstała wokół rzeczywistego zagrożenia biologicznego, a nie jako jednoznacznie rozwiązana zagadka. Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Panowanie Kazimierza trwało 45 lat i należało do najdłuższych w historii Polski. Odzyskanie Pomorza Gdańskiego, podporządkowanie zakonu krzyżackiego i wyniesienie Jagiellonów na trony Czech oraz Węgier uczyniły z niego jednego z najważniejszych władców późnośredniowiecznej Europy. Bilans jego rządów nie był jednak pozbawiony kosztów. Wojny nadwyrężyły skarb, zastawianie królewszczyzn osłabiło dochody monarchii, a przywileje dla szlachty ograniczyły władzę przyszłych królów. Kazimierz nie stworzył nowoczesnej administracji ani trwałego systemu finansowania armii. Był przede wszystkim zręcznym praktykiem polityki: cierpliwym, konsekwentnym i zdolnym do wykorzystywania słabości przeciwników. Nie wygrywał każdej rozgrywki, ale pod jego rządami Polska i Litwa stały się centrum jednej z najpotężniejszych dynastii Europy. Źródła: Maria Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Universitas; Nowy Poczet Jagiellonów Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jedna z największych dram polskiego średniowiecza. Jagiełło zobaczył przyszłą żonę i wpadł w gniew
Kiedy Anna Cylejska przybyła do Polski, aby poślubić Władysława Jagiełłę, król miał zareagować gniewem. Według Jana Długosza nie spodobała mu się uroda przyszłej żony, a odpowiedzialnością za niefortunny wybór obarczył własnych posłów. Mimo to do małżeństwa doszło – w grę wchodziło bowiem nie tylko osobiste upodobanie monarchy, lecz także jego pozycja na polskim tronie.
Spis treści: Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Małżeństwa średniowiecznych władców rzadko były sprawą uczuć. Decydowały o nich pochodzenie kandydatki, interesy dynastyczne oraz aktualna sytuacja polityczna. Historia związku Władysława Jagiełły i Anny Cylejskiej pokazuje jednak, że również osobiste preferencje monarchy mogły skomplikować starannie przygotowany plan. Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? W lipcu 1400 roku rozpoczęto rozmowy w sprawie małżeństwa Władysława Jagiełły z Anną Cylejską. Wyznaczono również posłów, którzy mieli udać się do położonego w dzisiejszej Słowenii miasta Celje. Poselstwo wyruszyło na przełomie lipca i sierpnia, a na miejscu bez większych problemów zawarto wstępne porozumienie w sprawie mariażu. Polscy wysłannicy wrócili jesienią. Towarzyszyli im posłowie Hermana II Cylejskiego, opiekuna Anny, którzy mieli uzgodnić szczegóły planowanego związku. Układ małżeński zawarto podczas zjazdu w Bieczu 4–5 listopada 1400 roku. Anna była córką hrabiego Wilhelma Cylejskiego i Anny Kazimierzówny, a tym samym wnuczką króla Kazimierza Wielkiego. Jej pochodzenie sprawiało, że stanowiła dla Jagiełły szczególnie atrakcyjną kandydatkę. Związek z potomkinią Piastów mógł bowiem wzmocnić jego pozycję w Królestwie Polskim po śmierci królowej Jadwigi. Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Anna przybyła do Krakowa 16 lipca 1401 roku. Wówczas pojawił się zasadniczy problem, o którym opowiada Jan Długosz. Według kronikarza Jagiełło nie był zadowolony z wyglądu przyszłej małżonki i natychmiast wypomniał swoim posłom, że rozpoczęli negocjacje, chociaż wcześniej widzieli kandydatkę. Nie wiadomo, czy wysłannicy mogli samodzielnie przerwać rozmowy prowadzone z woli monarchy. Z pewnością mogli jednak po powrocie przedstawić mu własną opinię o Annie. Być może obawiali się królewskiego gniewu, być może zależało im przede wszystkim na politycznych korzyściach płynących z mariażu, a być może wygląd kandydatki nie wydawał im się czynnikiem, który powinien przesądzić o losie negocjacji. Trzeba przy tym pamiętać, że opis reakcji Jagiełły znamy z kroniki Długosza, powstałej wiele dziesięcioleci po tych wydarzeniach. Nie sposób więc rozstrzygnąć, jak dokładnie wyglądało pierwsze spotkanie króla z Anną ani czy wygląd księżniczki był jedyną przyczyną odwlekania ślubu. Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Jagiełło nie zerwał zawartych wcześniej układów, lecz ślub został przesunięty. Oficjalnym powodem była konieczność nauczenia Anny języka polskiego. Według Długosza monarcha miał również odsunąć od swojego otoczenia posłów odpowiedzialnych za negocjacje. Odwlekanie ceremonii było dotkliwe zarówno dla przyszłej królowej, jak i jej cylejskich krewnych. Anna przez kilka miesięcy oczekiwała w Krakowie na zawarcie małżeństwa, podczas gdy Jagiełło przebywał poza stolicą. Ślub odbył się ostatecznie 29 stycznia 1402 roku w katedrze na Wawelu. Na koronację Anna musiała czekać jeszcze dłużej – została królową Polski w lutym 1403 roku. Nie należy jednak zbyt łatwo uznawać, że posłowie okazali się nieudolnymi dyplomatami. Wykonali powierzone im zadanie, a najważniejszym kryterium wyboru małżonki było jej pochodzenie i polityczna wartość związku, nie zaś wygląd przyszłej królowej. Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Długosz twierdzi, że gniew Jagiełły wobec posłów utrzymywał się przez kilka lat. Wielu możnych miało próbować pogodzić ich z monarchą, jednak dopiero narodziny córki Anny i Jagiełły w 1408 roku mogły poprawić sytuację. Dziewczynka otrzymała imię Jadwiga, a w historii zapisała się jako Jadwiga Jagiellonka. Nie można jednak z całkowitą pewnością stwierdzić, że to właśnie narodziny dziecka doprowadziły do powrotu posłów do królewskiej łaski. Informacja ta opiera się przede wszystkim na interpretacji przekazu kronikarskiego. Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Ślub z Anną miał dla Jagiełły duże znaczenie polityczne. Po śmierci Jadwigi pozycja króla nie była tak niepodważalna, jak mogłoby się wydawać. Jagiełło zachował koronę, jednak jego związek z wnuczką Kazimierza Wielkiego wzmacniał dynastyczną legitymizację władcy i łączył go z rodzimą dynastią Piastów. Teoretycznie odesłanie Anny do Celje było możliwe, lecz oznaczałoby poważny skandal dyplomatyczny. Zerwanie uzgodnionego już związku mogło również zaszkodzić relacjom z wpływowym rodem cylejskim. Znaczenie tego rodu dodatkowo rosło. Barbara Cylejska, córka Hermana II i krewna Anny, została zaręczona z królem Węgier Zygmuntem Luksemburskim, którego później poślubiła. Koligacja z Cylejczykami otwierała więc Jagielle dostęp do ważnej sieci dynastycznych powiązań w Europie Środkowej. Nie można przesądzić, że właśnie planowany związek Barbary i Zygmunta ostatecznie przekonał Jagiełłę do małżeństwa. Był to jednak jeden z elementów sytuacji politycznej, który zwiększał znaczenie porozumienia z rodem Cylejskich. Ostatecznie interes dynastyczny i państwowy okazał się ważniejszy niż osobiste rozczarowanie monarchy. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Oddał strzały do papieża, potem mówił o boskim planie. Kim dziś jest Ali Ağca?
Ali Agca, sprawca jednego z najgłośniejszych zamachów w historii, zasłynął z ataku na papieża Jana Pawła II. Obywatel Turcji należący do skrajnie nacjonalistycznej organizacji Szare Wilki oddał na placu Świętego Piotra w Watykanie strzały, które poważnie zraniły Ojca Świętego. Skazany po tym akcie na dożywocie, po blisko 30 latach opuścił więzienie. Do dzisiaj niektóre szczegóły zamachu pozostają niewyjaśnione.
Spis treści: Burzliwe dzieciństwo Agcy Pierwszy zamach Zamach na papieża Przyczyny zamachu Przebaczenie i nawrócenie Kim stał się Ağca po zamachu? Gdy 13 maja 1981 roku o 17:17 na placu Świętego Piotra w Watykanie padły strzały, cały świat na chwilę zamarł. Pojmany chwilę później Ali Agca – autor zamachu na papieża Jana Pawła II – zaczął wykrzykiwać frazę „I only, I only” (tylko ja, tylko ja), której dokładnego znaczenia nie wyjaśniono aż do dzisiaj. Czego jeszcze nie wiemy o żyjącym do dziś tureckim zamachowcu? Burzliwe dzieciństwo Ağcy Ali Ağca, a właściwie Mehmet Ali Ağca, przyszedł na świat w 1958 roku w ubogiej rodzinie zamieszkującej turecką, południowo-wschodnią prowincję. Panująca tam bieda zmusiła młodego obywatela do zdobywania pieniędzy mało etycznymi sposobami. Ağca od najmłodszych lat zaczął parać się drobnymi kradzieżami i przemytem przez granicę turecko-bułgarską. Nielegalna działalność sprawiła, że przyszły zamachowiec został dostrzeżony przez ekstremistyczną organizację Szare Wilki, która w tamtym czasie odpowiadała za szereg aktów agresji wewnątrz kraju ze stolicą w Ankarze. Skrajnie nacjonalistyczna grupa kierowała się ideą panturkizmu – poglądu, według którego kraj powinien dążyć do zjednoczenia wszystkich ludów tureckich w jeden organizm. Swoje poglądy Szare Wilki manifestowały poprzez akty skrajnej agresji wywołujące chaos w XX-wiecznej Turcji. Do jednego z takich działań miał wkrótce zostać zaangażowany przyszły zamachowiec na życie papieża. Pierwszy zamach Dwa lata przed historycznymi wydarzeniami z placu Świętego Piotra Ali Ağca miał szansę wykazać się w bojówkowych strukturach. Na cel zamachu został wytypowany turecki dziennikarz Abdi İpekçi. Szarym Wilkom nie podobały się lewicowe poglądy głoszone przez redaktora ze Stambułu, za które İpekçi zapłacił własnym życiem. 1 lutego 1979 roku ofiara została zastrzelona przez Ağcę na ulicy. W przeciwieństwie do późniejszego zamachu, sprawcy udało się uciec, a do więzienia trafił dopiero jakiś czas później, po tym, gdy anonimowy donosiciel złożył zeznania obciążające mordercę İpekçiego. Okres odsiadki Ağcy nie trwał jednak zbyt długo. Już w 1980 roku, czyli kilka miesięcy po osadzeniu, terroryście udało się uciec z tureckiego więzienia i przedostać do Bułgarii. Ucieczka Turka do dziś pozostaje niewyjaśniona – według wielu w procesie tym musiała uczestniczyć dobrze zorganizowana grupa zewnętrzna, która ułatwiła mordercy opuszczenie więziennych murów. Zamach na papieża Do najsłynniejszych wydarzeń z udziałem Alego Ağcy doszło 13 maja 1981 roku. Tego dnia papież Jan Paweł II wjechał swoim papamobile na plac Świętego Piotra w Watykanie, by tradycyjnie pozdrowić wiernych. W wiwatującym tłumie znajdował się 23-letni wówczas Turek, którego wizyta w Stolicy Apostolskiej miała odmienić bieg historii. Podczas gdy Karol Wojtyła pozdrawiał ludzi zgromadzonych w sercu Watykanu, zamachowiec oddał dwa strzały w korpus papieża. Po oddaniu strzałów Ağca skierował się pędem w stronę wyjścia z placu. Według niektórych przekazów terrorysta miał jeszcze rzucić w kierunku papamobile granat, ale szybka interwencja służb porządkowych uniemożliwiła to działanie. Miesiąc po zatrzymaniu obywatela Turcji rozpoczął się jego proces sądowy, zakończony po dwóch dniach wyrokiem dożywocia. Już wtedy wiadomo było, że zamach na głowę Kościoła okazał się nieudany, a Jan Paweł II przeżyje atak Alego Ağcy. Przyczyny zamachu Do dziś nie wiadomo, jakie przesłanki kierowały Ağcą w momencie oddawania strzałów na placu Świętego Piotra. Wiemy, że na dwa lata przed wydarzeniami z Watykanu zamachowiec otwarcie krytykował papieża, pisząc do tureckiej gazety, że jeśli Jan Paweł II przyjedzie z pielgrzymką do Turcji, zostanie tam zabity. Mimo gróźb papieska wizyta przebiegła bez jakichkolwiek zakłóceń. Większość teorii tłumaczących motywy ataku odnosi się do tzw. bułgarskiego śladu. Zachodni śledczy i dziennikarze, badając sprawę, zaczęli się bowiem doszukiwać możliwych związków Ağcy z bułgarskim wywiadem i służbami bloku wschodniego, które miały być zamieszane w przygotowanie zamachu na Karola Wojtyłę. Polski papież wraz z Lechem Wałęsą byli w latach 80. traktowani jako symbole oporu wobec komunizmu. To zrodziło hipotezy, że morderstwo mogło być elementem walki z tym politycznymi, wrogimi wobec Związku Radzieckiego działaniami. Początkowe zeznania Ağcy przybliżały śledczych do wersji zakładającej udział bułgarskiego wywiadu w zamachu. Przed sąd doprowadzono nawet kilku pracowników bułgarskiej ambasady w Rzymie, którzy mieli zlecić zamach i pomagać Turkowi w jego realizacji. Brak jednoznacznych dowodów doprowadził jednak do uniewinnienia bułgarskich oskarżonych, a kolejne, pełne sprzeczności zeznania Ağcy dodatkowo osłabiły tę wersję wydarzeń. Karol Wojtyła w trakcie swoich wystąpień otwarcie podkreślał, że nie wierzy w obecność tzw. bułgarskiego śladu. Przebaczenie i nawrócenie Jednym z najsłynniejszych aktów świętości, których dopuścił się Jan Paweł II, było przebaczenie człowiekowi, który kiedyś targnął się na jego życie. Do historii przeszło spotkanie ofiary z atakującym z grudnia 1983 roku. Zdjęcie wykonane podczas ich 25-minutowej rozmowy znalazło się na okładce amerykańskiego tygodnika „Time”. Szczątkowych informacji z owianej tajemnicą rozmowy udzielił przyjaciel Wojtyły, ks. Andrzej Bardecki, który zjadł z papieżem śniadanie dzień po odwiedzinach Ağcy. Zamachowiec miał w trakcie spotkania odnosić się wielokrotnie do wydarzeń z portugalskiej Fatimy, gdzie na początku XX wieku trójce dzieci objawiła się Matka Boska, przepowiadająca przyszłość ludzkości. Niemal 35 lat później przebywający już na wolności Ağca, w rozmowie z reporterem „Superwizjera” Jackiem Tadzikiem wrócił do tamtych wydarzeń. Tłumaczył, że zamach był częścią boskiego planu, który zakładał – według trzeciej tajemnicy fatimskiej – śmierć papieża. W kolejnych latach, podczas gdy Ağca pozostawał w więzieniu, Jan Paweł II podejmował kolejne działania w trosce o skazanego zamachowcę. W 1987 roku gościł w Watykanie matkę osadzonego, a w 2000 roku na prośbę głowy Kościoła Turek został zwolniony z włoskiego więzienia i przewieziony do ojczystego kraju, gdzie miał odbyć resztę kary. Wolność odzyskał 18 stycznia 2010 roku – po niemal trzech dekadach spędzonych za kratami. Kim stał się Ağca po zamachu? Wypowiedzi Ağcy w XXI wieku skupiają się w głównej mierze na jego chrześcijańskim nawróceniu. W 2009 roku zamachowiec chciał zostać ochrzczony, a jako miejsce przyjęcia pierwszego sakramentu wyznaczył sobie Watykan – miejsce, w którym kilkadziesiąt lat wcześniej wystrzelił pociski w stronę głowy Kościoła. Mehmet Ali Ağca starał się również o polskie obywatelstwo. W 2008 roku jego obrońca złożył wniosek w polskim konsulacie w Ankarze, który został jednak odrzucony przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Ostatnie wydarzenia związane z mieszkającym obecnie w Turcji Ağcą dotyczą jego chęci uczestnictwa w pielgrzymce papieża Leona XIX do tureckiej miejscowości Iznik. Służby porządkowe nie dopuściły jednak Turka do uroczystości, a on sam tłumaczył swoją decyzję chęcią powitania głowy Kościoła na obchodach 1700. rocznicy Soboru Nicejskiego. To już kolejna sytuacja, w której były zamachowiec został odsunięty od kościelnych wydarzeń. W 2014 roku mężczyzna złożył kwiaty przy grobie Jana Pawła II w Watykanie, po czym natychmiast został wydalony z Włoch. Źródła: Dzieje.pl, Polityka, EWTNS News, WP, RMF24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Charles Manson stworzył własną wizję świata. Przerodziła się ona w serię brutalnych zbrodni
Charles Manson, człowiek głęboko zaburzony i zdolny do skrajnej manipulacji, zdołał zgromadzić wokół siebie grupę wiernych wyznawców, którzy byli gotowi wykonać każde polecenie swojego guru. Dla kryminologów i psychologów grupa zwana „rodziną” stała się jednym z najważniejszych studiów przypadków w historii. Jak to możliwe, że ten niespełniony artysta potrafił nakłaniać do najstraszniejszych zbrodni?
Spis treści: Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Rekrutacja rodziny Lato 1969 roku Zatrzymanie i proces Rok 1969 zapisał się na kartach historii jako czas skrajności – wielkich triumfów i niepokojów. Z jednej strony, miliony ludzi na całym świecie śledziły misję Apollo 11, patrząc, jak człowiek stawia pierwsze kroki na Księżycu. Z drugiej, nastroje społeczne w Stanach Zjednoczonych osiągnęły punkt wrzenia. Trwała wyniszczająca wojna w Wietnamie, która prowokowała masowe protesty. Na ulice miast wychodzili ludzie domagający się praw obywatelskich. W Nowym Jorku doszło do zamieszek w Stonewall, a wybrzeże Kalifornii zmagało się z potężną katastrofą ekologiczną. W tym pełnym napięć czasie, w sercu Kalifornii formował się mrok. Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Charles Milles Maddox urodził się 12 listopada 1934 roku, w Cincinnati. Jego matką była Ada Kathleen Maddox. Zaledwie 16-letnia dziewczyna w tamtym czasie zmagała się z poważnym problemem alkoholowym i prowadziła chaotyczny tryb życia. Swojego biologicznego ojca Charles nigdy nie poznał. Powszechnie przyjmuje się, że był nim Colonel Scott. Wkrótce po narodzinach chłopca, Kathleen wyszła za Williama Mansona, od którego młody Charles przejął nazwisko. Ich małżeństwo nie przetrwało jednak próby czasu i po kilku latach zakończyło się rozwodem, pozostawiając chłopca w jeszcze większej próżni emocjonalnej. Prawdziwy wstrząs w i tak już niestabilnym życiu dziecka nastąpił w 1939 roku, gdy Charles miał zaledwie 5 lat. Jego matka, wspólnie ze swoim bratem, dokonała napadu rabunkowego. Za ten czyn oboje zostali skazani na karę pozbawienia wolności. Dla małego Charlesa oznaczało to początek wędrówki. Został oddany pod opiekę krewnych, a później trafiał do kolejnych domów dziecka i placówek wychowawczych. W 1947 roku sąd ostatecznie zadecydował o umieszczeniu go w szkole dla chłopców Gibault w Terre Haute, w stanie Indiana. Już w wieku 13 lat Manson dokonał pierwszego odnotowanego przestępstwa – włamania do sklepu spożywczego. Sam Charles w późniejszych wywiadach twierdził, że już jako 9-latek celowo podpalił swoją szkołę. Od tego momentu jego życie stało się niemal nieprzerwanym pasmem kradzieży, zatrzymań, ucieczek, wyroków i warunkowych zwolnień. Charyzmatyczny manipulator Większość lat 60. Manson spędził w izolacji. W 1961 roku trafił do zakładu karnego o zaostrzonym rygorze na wyspie McNeil, w stanie Waszyngton. Tam ostatecznie ukształtowała się jego osobowość. Odizolowany od świata, zainteresował się muzyką, w której widział narzędzie do zjednywania sobie ludzi. Sławny gangster z czasów wielkiego kryzysu, Alvin „Old Creepy” Karpis, zaczął uczyć go gry na gitarze. Charles obsesyjnie wierzył w swój talent, stawiając sobie za cel zostanie sławnym tekściarzem i kompozytorem. Gdy nie grał i nie pisał, czytał. Zgłębiał nauki rozmaitych ruchów parareligijnych. W tamtym czasie zbudował swój światopogląd, oparty na absolutnym narcyzmie. Manson wierzył, że jest prorokiem, zwiastunem nowego porządku. Rekrutacja rodziny Na wolność wyszedł 21 marca 1967 roku. Zaopatrzony w gitarę i wykrzywioną filozofię życiową, wyruszył do San Francisco. Tam zetknął się z nową rzeczywistością, która otworzyła przed nim ogromne możliwości. W dzielnicy Haight-Ashbury rodziła się kontrkultura, której kulminacja nastąpiła podczas tzw. lata miłości. Tysiące młodych ludzi z całego kraju, rozczarowanych konsumpcjonizmem swoich rodziców, amerykańskim zaangażowaniem w wojnę i rygorystycznymi normami obyczajowymi, uciekało tam w poszukiwaniu wolności. Panowała atmosfera zaufania, powszechnego eksperymentowania z używkami i otwartości na duchowych przewodników. Manson zrozumiał, że buntownicy poszukują „ojca”, który wskaże im sens życia. Mechanizm werbunku Jego grupa, znana jako „rodzina”, w szczytowym momencie liczyła ok. 100 osób. Jako pierwsza czarowi Charlesa uległa Mary Brunner. Poznali się w 1967 roku, w Berkeley. 23-letnia absolwentka historii pracowała jako asystentka w bibliotece na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego. Pochodziła ze spokojnej rodziny i początkowo wydawała się całkowicie zwyczajną kobietą. Manson dostrzegł jednak jej wewnętrzną samotność. Szybko wprowadził się do jej mieszkania. Zafascynowana nim dziewczyna wkrótce porzuciła dotychczasowe życie. Inne historie werbunku były równie wymowne. Lynette Fromme uciekła z domu z powodu głębokiego konfliktu z surowym ojcem. Kiedy spotkała Mansona, ten zaoferował jej absolutną akceptację bez stawiania warunków. Spahn Movie Ranch Na początku grupa podróżowała, a przez krótki czas korzystała nawet z gościnności rezydencji muzyków w Los Angeles. Jednak wiosną 1968 roku Manson zdecydował, że aby w pełni zdominować swoich ludzi, musi odseparować ich od zewnętrznego świata. Idealne miejsce znalazł na północny zachód od Los Angeles, w górach Simi Hills nieopodal Chatsworth. Znajdowało się tam Spahn Movie Ranch – rozległe, podupadające rancho o powierzchni kilkuset akrów, które w minionych dekadach funkcjonowało jako plan filmowy dla klasycznych westernów i seriali telewizyjnych. Właścicielem tej posiadłości był 80-letni, niemal całkowicie niewidomy George Spahn. W tamtym okresie rancho przynosiło niewielkie zyski, głównie z wypożyczania koni na przejażdżki rekreacyjne dla turystów. Manson wykorzystał naiwność, sędziwy wiek i samotność właściciela, instalując tam swoją komunę. Urażona duma i odrzucenie przez establishment Mimo odizolowania, Charles nie porzucił marzenia o zostaniu wybitnym muzykiem. Mało tego, ten sen był bliski ziszczenia. Pomocną dłoń wyciągnął do niego Dennis Wilson, perkusista The Beach Boys. Wracając samochodem do swojej rezydencji, muzyk zabrał dwie autostopowiczki z grupy Mansona. To właśnie przez nie poznał samego Charlesa, który zafascynował go swoim bezkompromisowym, hipisowskim stylem bycia i nieszablonowym podejściem do twórczości. Wilson przez pewien czas gościł „rodzinę” w swojej posiadłości i udostępnił raczkującemu rockmanowi studio nagraniowe. W tym czasie zarejestrowana została jedna z jego piosenek, „Cease to Exist”. Niestety, gest ten ostatecznie doprowadził do konfliktu. Utwór został przerobiony, otrzymał nowy tytuł i został wydany na płycie The Beach Boys z autorstwem Dennisa Wilsona. Dla Mansona był to akt niewybaczalnej zdrady i kradzieży, ale ostateczny cios zadał mu ktoś inny. Próbując pomóc przyjacielowi, Wilson przedstawił Mansona Terry’emu Melcherowi, wpływowemu producentowi. Ten początkowo zamierzał podpisać kontrakt z Charlesem, jednak zmienił zdanie, gdy dostrzegł w nim ukryty gniew i nieprzewidywalność. Ideologia apokalipsy Urażone ego odrzuconego muzyka popchnęło go do skrajnej radykalizacji. Gdy w 1968 roku Beatlesi wydali swoją słynną podwójną płytę, znaną jako „The White Album”, Manson dostrzegł w niej „zaszyfrowaną wiadomość”. W utworze „Helter Skelter” doszukał się nawoływania do przygotowania na nadejście ostatecznej wojny rasowej, która miała przybrać rozmiary apokalipsy. Wykorzystując techniki manipulacyjne, zaszczepił to przekonanie w głowach członków swojej grupy. Lato 1969 roku Zagłada, którą zapowiadał, nie nadchodziła. Sfrustrowany guru uznał, że trzeba przyspieszyć bieg wydarzeń. 25 lipca 1969 roku członkowie „rodziny” zjawili się w domu Gary’ego Hinmana. Byli przekonani, że ukrywa on duży majątek. Muzyk był torturowany przez kilka dni, aż w końcu został pozbawiony życia. W sierpniu 1969 roku życie stracił Donald „Shorty” Shea, pracownik Spahn Ranch. Jego jedyną „winą” w oczach lidera komuny było podejrzenie o informowanie policji o nielegalnych procederach toczących się na ranczu. Tragedia w Benedict Canyon 8 sierpnia 1969 roku Charles Manson wysłał czwórkę swoich ludzi – Charlesa „Texa” Watsona, Susan Atkins, Patricię Krenwinkel i Lindę Kasabian – na 10050 Cielo Drive. Był to dawny adres Terry’ego Melchera. W tamtym czasie luksusową rezydencję zamieszkiwały już inne wpływowe osoby – Roman Polański i jego żona Sharon Tate. Reżyser przebywał wówczas z dala od domu, ale willa nie była pusta. Wyznawcy Mansona zastali w środku 4 osób: 35-letniego Jaya Sebringa, 25-letnią Abigail Folger, 32-letniego Wojciecha Frykowskiego i 26-letnią żonę Polańskiego. Intruzi nie oszczędzili nikogo, nawet Sharon, która znajdowała się wówczas w zaawansowanej ciąży. Ich 5. ofiarą był 18-letni Steven Parent, na którego natknęli się przed posesją. Tragedia w posiadłości LaBianców W nocy z 10 na 11 sierpnia sekta wdarła się do domu Leno i Rosemary LaBianców. Manson podstępem wymusił na nich zgodę na związanie, obiecując, że po zrabowaniu ich dóbr, nie stanie się im krzywda. Było to oczywiste kłamstwo. Zatrzymanie i proces Grupę pojmano, jednak nie w związku ze zbrodniami w Hollywood, a z powodu pospolitych przewinień. W połowie października 1969 roku policjanci pojechali z asystą szeryfa do obozowiska w Barker Ranch w Dolinie Śmierci i przedstawili członkom „rodziny” zarzuty kradzieży i wandalizmu. Stróże prawa nie zdawali sobie wówczas sprawy, że w ich ręce wpadli sprawcy głośnych zbrodni. Przełom nastąpił, gdy przebywająca w areszcie członkini grupy, Susan Atkins, zaczęła opowiadać współwięźniarkom o swojej roli w zabójstwach Sharon Tate i innych ofiar. Między październikiem a grudniem 1969 r. śledczy zgromadzili dowody i postawili zarzuty członkom grupy. Proces trwał od czerwca 1970 do stycznia 1971 roku. Wszyscy czterej główni oskarżeni – Charles Manson, Susan Atkins, Patricia Krenwinkel i Leslie Van Houten – zostali skazani na karę śmierci, którą później zamieniono na dożywotnie pozbawienie wolności. Przywódca grupy zmarł w więzieniu w 2017 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Więziła własną córkę przez 25 lat. Blanche Monnier przeżyła przerażającą historię, która wstrząsnęła Francją
Przetrzymywana w zamknięciu przez 25 lat Blanche Monnier do dziś uchodzi za symbol bezwarunkowej, oddanej miłości. Mimo więziennych warunków, w których ta mieszkanka Poitiers spędziła niemal całe swoje życie, dziewczyna nigdy nie wyzbyła się swoich uczuć do gorzej usytuowanego Victora Calmiela. Ta tragiczna historia pokazuje ciemne strony matycznej kontroli. Matka Blanche, chcąc zaspokoić własne ambicje, zrujnowała życie córce.
Spis treści: Zwodniczy luksus Potworna kara Więzienne warunki w piekle Anonimowa pomoc Życie po piekle Mimo że od śmierci Blanche Monnier minął już ponad wiek, jej historia nadal zadziwia ludzi na całym świecie. Dziewczyna, która za swoją – w opinii matki – nieodpowiednią miłość musiała zapłacić życiem, była portretowana przez media, literaturę i sztukę, zarówno tę XX-wieczną, jak i współczesną. Nie ma się co dziwić, że losy zniewolonej kobiety nadal elektryzują – pokazują bowiem, jak cienka jest granica pomiędzy matczyną troską a szaloną chęcią kontroli. Zwodniczy luksus Spoglądając na dzieciństwo Blanche Monnier, trudno znaleźć powód, dla którego jej późniejsze losy mogłyby potoczyć się w tak tragiczny sposób. Ojciec dziewczyny, Charles-Émile Monnier, był wielokrotnie nagradzanym i cenionym profesorem retoryki oraz dziekanem Wydziału Literatury na Uniwersytecie w Poitiers. Matka zaś uchodziła za wpływową bywalczynię salonów, posiadającą liczne koneksje wśród francuskich elit. Blanche miała też starszego brata, Marcela, z którym dzieliła – jak podają niektóre źródła – szczęśliwe dzieciństwo. Dzieciństwo i młodość panny Monnier minęły w zgodzie z dworską etykietą. Konserwatywna rodzina zaszczepiła w arystokratce umiejętności towarzyskie oraz miłość do gry na fortepianie, którą regularnie umilała spotkania odbywające się w ich domu. Można powiedzieć, że Blanche miała tylko jedno zmartwienie – znalezienie odpowiedniego partnera. Uroda 20-letniej Francuzki oraz jej duża popularność sprawiały, że do panny ustawiały się kolejki potencjalnych kandydatów z całego Poitiers. Los chciał jednak, że serce Monnier zabiło mocniej do kogoś spoza salonów. Był to ubogi prawnik, Victor Calmiel, w którym Blanche zakochała się na zabój. Potworna kara Taki wybór córki w opinii matki nie odzwierciedlał statusu rodziny Monnier. Córka nie mogła przecież wyjść za kogoś, kto nie podoła wysokim wymogom finansowym i społecznym stawianym przez jej bliskich. Mimo sprzeciwów Blanche podjęła decyzję – chciała poślubić Victora. Rozwścieczona matka obmyśliła plan, który miał nauczyć krnąbrną córkę posłuszeństwa. Podstępem zwabiła Blanche na poddasze, które wcześniej kazała służbie zabić deskami tak, aby żaden promień światła słonecznego nie przedostał się do wewnątrz. Zamknięta na strychu dziewczyna miała początkowo spędzić tam jedynie chwilę – dopóki nie zrezygnuje z zaręczyn. Zakochana kobieta nie zamierzała jednak ustąpić. Uparcie, przez długie tygodnie tkwiła w swoim uczuciu, co wprawiało Louise Monnier w jeszcze większą wściekłość. Poddasze rodzinnej rezydencji przy Rue de la Visitation w Poitiers, w którym młoda Blanche kilka lat wcześniej udzielała towarzyskich koncertów, zmieniło się w prawdziwe piekło – dożywotnie więzienie, w którym młoda kobieta miała zapomnieć, jak wygląda zewnętrzny świat. Więzienne warunki w piekle Blanche żyła w nieludzkich warunkach, leżąc nago na gnijącym sienniku ze słomy, który był jedynym meblem na poddaszu. Wokół niej narastały warstwy odchodów, resztek gniającego jedzenia oraz innych odpadów. Z biegiem lat w pomieszczeniu było coraz więcej owadów i gryzoni, konsumujących rozkładające się pożywienie. Pod tym piekłem matka oraz brat Blanche, Marcel, prowadzili normalne życie towarzyskie. Udawali przed sąsiadami i przyjaciółmi, że Blanche zniknęła lub zmarła, publicznie manifestując rzekomą żałobę. Mieszkańcy Poitiers nawet przez chwilę nie podejrzewali, że z zaginięciem Blanche może być powiązana jej matka. Po kilku miesiącach zaprzestano poszukiwań dziewczyny, uznając, że po prostu wyjechała do innego miasta. Nawet po śmierci ukochanego prawnika w 1885 roku Louise nie zdecydowała się na uwolnienie córki, która – wegetując na poddaszu – ciągle żywiła uczucie do swojego wybranka. Anonimowa pomoc Uwolnienie Blanche Monnier nastąpiło 23 maja 1901 roku, po 25 latach niewoli. O tragicznym losie przetrzymywanej kobiety prokurator generalny w Paryżu dowiedział się za sprawą anonimowego listu. Do dzisiaj nie wiadomo, kto był jego autorem – niektóre źródła twierdzą, że na pomoc zdecydował się partner jednej ze służących rodziny Monnier, które brały udział w całym procederze. List donosił o „starej pannie”, która od ćwierćwiecza jest więziona w domu pani Monnier w skrajnie nieludzkich warunkach, żyjąc we własnym brudzie i głodując. Około godziny 17:00 komisarz policji Bucheton wraz z oficerami przybył do rezydencji Monnierów przy Rue de la Visitation w Poitiers. Po przeszukaniu parteru i pierwszego piętra policjanci dotarli na poddasze, gdzie znaleźli drzwi zamknięte na gruby łańcuch i kłódkę. Rodzina początkowo stawiała opór, ale funkcjonariusze wymusili otwarcie drzwi, grożąc wezwaniem sędziego. Po otwarciu drzwi w funkcjonariuszy uderzył potworny odór odchodów i gniającego jedzenia. Paskudna woń wydobywała się z kompletnie ciemnego pokoju, przez co trudno było dostrzec jej źródło. Dopiero po zerwaniu desek z okien, oczom policjantów ukazała się przerażająca scena. Spod warstw nieczystości wystawała postać ledwo przypominająca człowieka – 52-letnia, zagłodzona Blanche, leżała na swoim zgniłym materacu. Ważyła zaledwie około 25 kilogramów, a jej brudne czarne włosy, sięgały do kostek. Kobieta była przerażona nagłym wtargnięciem ludzi i światłem słonecznym; próbowała się zasłonić. W momencie odnalezienia potrafiła wypowiedzieć jedynie pojedyncze słowa. Życie po piekle Winą za doprowadzenie Blanche do skrajnego stanu słusznie obarczono jej matkę oraz brata. Louise na swoje szczęście nie doczekała jednak konsekwencji swojej bezwzględności – zmarła zaledwie 15 dni po aresztowaniu. Marcel w październiku 1901 roku został skazany przez sąd pierwszej instancji na 15 miesięcy pozbawienia wolności. Jednak już miesiąc później, za sprawą wniesionej apelacji, opuścił areszt. Resztę życia spędził poza Poitiers. Z konsekwencjami swojego tragicznego losu Blanche mierzyła się do końca swoich dni. Lekarze zdiagnozowali u niej szereg poważnych zaburzeń psychicznych i fizycznych wywołanych długoletnią izolacją, m.in. schizofrenię. Przez resztę życia przebywała w zakładzie psychiatrycznym w Blois, gdzie zmarła w zapomnieniu 13 października 1913 roku w wieku 64 lat. Do końca jej dni opiekujący się nią lekarze byli pod wrażeniem, że Blanche, mimo wyraźnych uszczerbków na zdrowiu, potrafiła zachować kulturę i dobre maniery wpojone jej w dzieciństwie przez bezwzględną matkę. Źródła: Onet, Nine.com, Photoworld Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mroczny sekret Bałtyku. Wsiadłem na pokład kutra łowiącego „sieci widmo”
Wiatr smaga mi twarz, a pokład kutra miarowo kołysze się pod stopami. Słyszę, że miałem szczęście, bo dzień wcześniej fala bezlitośnie rzucała ludźmi po pokładzie, a ja – szczur lądowy – mogę nawet zaznać trochę słońca. Czegoś jednak nie wiem – kilkadziesiąt metrów pod nami, w lodowatej i ciemnej toni, znajduje się wrak. Nurkowie, którzy właśnie zniknęli pod powierzchnią wody, nie zeszli tam bynajmniej po to, by podziwiać historię. Zeszli, by zmierzyć się z jednym z największych i najbardziej podstępnych zagrożeń dla naszego morza. I ja wziąłem udział w tej niezwykłej, podwodnej misji.
Miałem okazję na własne oczy zobaczyć, jak wygląda ratowanie Bałtyku w praktyce. Projekt, realizowany przez Fundację WWF Polska oraz markę Novotel, to wieloetapowa operacja rodem z morskiego thrillera. Jak się dowiaduję, inicjatywa ta stanowi polską odsłonę globalnych starań Novotelu na rzecz ochrony oceanów, wdrażanego we współpracy z WWF. Zanim nasza ekipa w ogóle pojawiła się na morzu, dno musiało zostać precyzyjnie zbadane i zmapowane podczas wykonywanych przez oceanografów rejsów sonarowych. Zostałem zaproszony na drugi, weryfikacyjny etap misji. Moim zadaniem było towarzyszenie nurkom, którzy schodzą w głębiny, by z kamerą w ręku namierzyć cel, zanim w trzeciej fazie rozpocznie się ekstremalnie trudne podnoszenie zwałów morderczego plastiku na powierzchnię. Śmiertelna pułapka poza zasięgiem wzroku i wielkie łowy Zaraz po tym, jak nurkowie zniknęli w mrocznej wodzie, usiadłem na pokładzie z Sylwią Migdał-Leszczyńską, specjalistką ds. ochrony ekosystemów morskich WWF Polska. Chciałem zrozumieć, z czym właściwie tu walczymy. Pod powierzchnią kryje się problem, którego nie widać z bałtyckich plaż. – Rybacy po prostu łowiąc, często zahaczają o podwodne zaczepy, na przykład o wraki, których w polskiej części Bałtyku mamy bardzo dużo. Wtedy taka sieć się zrywa. Jeśli jest lekka i pojawia się fala, szybko przesuwa się w inne obszary. Kiedy już zawiśnie w toni, tworzy się z niej ogromna płachta – tłumaczy Migdał-Leszczyńska. Problem polega na tym, że taka zgubiona sieć nie przestaje działać. Przeciwnie – rozpoczyna ciche łowy, a ich skutki mogą rozchodzić się na kolejne poziomy łańcucha pokarmowego. – Przyłowią się w nią na przykład ryby, co jest z kolei zachętą dla foki, żeby te ryby wyjeść. Foka zbliża się do sieci i podczas zdobywania pożywienia również ulega zaplątaniu. Zdarza się, że prowadzi to do ich śmierci. Gdy sieć obciąży się martwymi organizmami, może opaść na dno. W dalszej perspektywie, w miarę rozkładu materii organicznej, może ponownie unosić się w toni wodnej i nadal oddziaływać na organizmy morskie – wyjaśnia mechanizm zagrożenia specjalistka WWF. Mnie ujęła szczególnie sytuacja morświnów, które odnawiają swoją populację na polskim wybrzeżu, a które – echolokując – nie mają szans na dostrzeżenie sieci zbudowanych z najcieńszych elementów. Ekolodzy i rybacy grają do jednej bramki Wokół działań ekologów narosło w internecie sporo mitów – najpopularniejszy z nich głosi, że inicjatywy proekologiczne uderzają w rybaków. Prawda, którą poznałem na pokładzie, jest zupełnie inna. Utrata narzędzi połowowych to dla rybaka wypadek przy pracy i gigantyczna strata finansowa, a nie celowe działanie. Dlatego WWF od lat aktywnie współpracuje z lokalnymi społecznościami rybackimi. To często właśnie rybacy, doskonale znający kapryśność i topografię Bałtyku, zgłaszają miejsca, w których zerwali sprzęt, a nierzadko sami biorą czynny udział w akcjach wyławiania, udostępniając swoje kutry i wiedzę. Walka z sieciami widmo nie toczy się przeciwko nim – to nasz wspólny interes, by morze pozostało żywym, sprawnie funkcjonującym ekosystemem. Technologia na tropie niewidzialnego wroga Wyciągnięcie sieci na powierzchnię wymaga precyzyjnego planu. Projekt WWF i Novotelu podzielono na trzy kluczowe etapy: Rejsy sonarowe (poszukiwania): Zanim na morze wypłyną nurkowie, dno jest skanowane za pomocą nowoczesnych sonarów pływających. Urządzenia te tworzą mapy akustyczne, wyłapując anomalie na dnie. Do analizy tysięcy zdjęć sonarowych powoli wkracza również sztuczna inteligencja. Zejścia weryfikacyjne (mój etap): Sonar potrafi wskazać anomalię, ale dopiero oko człowieka jest w stanie ocenić, czy to faktycznie zalegająca sieć, jak bardzo jest wplątana we wrak i jakiego sprzętu potrzeba, by ją bezpiecznie usunąć. Wyławianie (akcja właściwa): Dopiero w trzecim etapie, uzbrojeni w sprzęt i plan działania, nurkowie wracają na miejsce, by odciąć plastik od wraków i wysłać go na powierzchnię. „Szaleńcy” ze spokojem w oczach – nurkowie z Ghost Diving Poland Walka z tym niewidzialnym wrogiem wymaga zaangażowania ludzi o wyjątkowych predyspozycjach. Patrząc na ekipę ze stowarzyszenia Ghost Diving Poland, którzy w ramach wolontariatu wspierają Fundację WWF Polska, trudno nie czuć podziwu. Obserwując ich przy pracy zastanawiałem się, co w nich jest aż tak magnetycznego. To chyba połączenie tej niesamowitej, żołnierskiej precyzji z jedną wspólną cechą – lekkim szaleństwem, ekscytacją w oczach, którą dostrzegłem tuż przed ich zejściem do wody. Darek Lutkiewicz, szef nurków z ponad 40-letnim stażem „pod wodą”, nie ma jednak złudzeń co do powagi sytuacji i misji, jaka im przyświeca. – To, co jest pod wodą, nie jest dostępne dla każdego. Większość osób widzi po prostu piękny wrak, wszyscy są uśmiechnięci. A obok, zupełnie niezauważona, rozgrywa się tragedia zwierząt, które zaplątały się w pozostawione tam sieci. Chcemy ją pokazać i chcemy w jakiś sposób odwdzięczyć się naturze. Pod wodą mamy do siebie absolutne zaufanie. Wiemy, że nikt z nas nie ucieknie, gdy coś pójdzie nie tak – mówi z pasją Lutkiewicz. Dodaje, że dla nich wystarczającą nagrodą jest uratowanie choćby jednego zwierzęcia. To nie jest rozrywka Zejście do wraku obwieszonego tonami syntetycznych włókien, przy zerowej widoczności i temperaturze rzędu kilku stopni, to nie jest nurkowanie rekreacyjne. To ciężka, fizyczna robota na granicy ryzyka. Potwierdza to Agnieszka Huszcza, najmłodsza członkini zespołu, dla której to jednak coś więcej niż tylko techniczne wyzwanie. – W nurkowaniu wrakowym najważniejszy jest zespół. Schodząc pod wodę, musisz wiedzieć, że kolega będzie się tobą opiekował. Ale robimy to, bo dobrze jest… mieć wyższy cel. Dobrze mieć coś, co sprawi, że damy z siebie więcej – nie tylko po to, by spędzić ciekawie czas pod wodą, ale żeby środowisko mogło na tym realnie skorzystać – opowiada Agnieszka. Drugie życie śmiercionośnego plastiku Kiedy urobimy się na morzu, a wycięte z wraków sieci wreszcie trafią na ląd, pojawia się kolejny problem. Jak zaznacza WWF, wyłowienie sieci to tylko połowa sukcesu, ponieważ skuteczne przeciwdziałanie wymaga znalezienia rozwiązań systemowych również na brzegu. Sieci widmo oraz zużyte sieci rybackie (sieci end-of-life) należą do materiałów trudnych do przetworzenia ze względu na ich złożoną budowę z różnych polimerów oraz obecność licznych zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych. Fundacja współpracuje obecnie z instytutami naukowymi, by opracować systemowe metody recyklingu tego uciążliwego materiału. Cel jest jeden: bezpieczne dla środowiska i opłacalne zagospodarowanie zużytego sprzętu, tak by raz wyciągnięty z morza, nigdy więcej do niego nie wrócił. I żeby bardziej opłacało się oddać go do recyklingu, niż wrzucić do Bałtyku czy przechowywać w garażu. Tak wiele zależy od Bałtyku Na koniec rejsu wracam myślami do rozmowy z Jakubem Milczarkiem, dyrektorem działu ochrony przyrody WWF Polska. Jak słusznie zauważył, Bałtyk to klimatyzator dla całej Polski. Bez zdrowego morza, czystej wody i tętniących życiem podwodnych łąk, odczujemy skutki kryzysu klimatycznego ze zdwojoną siłą. Widząc pasję nurków i organizatorów na pokładzie kutra, mam jednak pewność – nasz błękitny klimatyzator jest w dobrych rękach. Musimy pomagać im ze wszystkich sił i cieszę się, że mogłem zobaczyć ich przy pracy. I wam o tym opowiedzieć. Działania na Bałtyku wpisują się w szerszy Plan Pozytywnego Wpływu, realizowany przez głównego partnera akcji – sieć Novotel. Jak podkreśla Jean-Yves Minet, Global Brand President Novotel, budowanie świadomości to klucz do trwałej zmiany. Hotele tej sieci mają rocznie kontakt z milionami gości, co stanowi potężne narzędzie do edukacji i angażowania społeczeństwa w ratowanie morskich ekosystemów. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Andrzej Bargiel zjechał z piekielnie trudnego Nanga Parbat. Nikt wcześniej tego nie dokonał
Udało się, a on jest niemożliwy. 30 czerwca 2026 polski wspinacz i narciarz Andrzej Bargiel po raz kolejny przypomniał nam, że my, Polacy, „potrafimy pisać w górach historię”. Dokonał historycznego, pełnego zjazdu z wierzchołka Nanga Parbat (8126 m n.p.m.) do bazy. Wyczynu tego dokonał bez wsparcia dodatkowego tlenu z butli, zamykając tym samym swój wielki projekt zjazdów ze wszystkich pięciu pakistańskich ośmiotysięczników.
Zaledwie kilka tygodni temu pisaliśmy o tym, że Andrzej Bargiel wyrusza w góry Pakistanu, by zmierzyć się ze swoim narciarskim Świętym Graalem. Czekał go trudny etap aklimatyzacji, analizy szczelin na lodowcach i poszukiwań optymalnej trasy, ale udało się – 30 czerwca Polak zdobył szczyt Nanga Parbat, a następnie przypiął narty i rozpoczął nieprzerwany zjazd do bazy. Akcja górska wymagała perfekcyjnego przygotowania w terenie o ogromnym zagrożeniu lawinowym. Ponad 3700 metrów trudną Drogą Messnera Jeszcze przed jego wyjazdem dowiedzieliśmy się, że podczas ataku szczytowego i samego zjazdu najważniejszy będzie wybór odpowiedniej, bezpiecznej trasy. Ze względu na potężne, nieprzewidywalne seraki oraz szczeliny lodowcowe na ścianie Diamir, zespół Bargiela zdecydował się na wykorzystanie wymagającej Drogi Messnera. Polak pokonał łącznie ponad 3700 metrów przewyższenia. Zgodnie ze swoimi żelaznymi zasadami wyznaczania nowych granic w himalaizmie, Bargiel zrealizował ten cel bez korzystania z dodatkowego tlenu. W wielogodzinnym ataku szczytowym towarzyszył mu utytułowany alpinista Janusz Gołąb, który wspierał narciarza w najwyższych partiach. O ostatecznym sukcesie zadecydowała praca całego zespołu bazy i wsparcia. Za bezpieczeństwo oraz nawigację odpowiadali Darek Załuski i Pasang Rinzee Sherpa, a dokumentacją wizualną tego historycznego zjazdu zajęli się Kuba Gzela oraz Bartek Pawlikowski. Ten zjazd trzeba zobaczyć. Pierwszy człowiek, który zjechał z pakistańskiej wielkiej piątki Leżąca z zachodniej części Himalajów Nanga Parbat, potocznie nazywana „Nagą Górą”, przez lata odpierała próby narciarskich zjazdów. Jeszcze w ubiegłym roku francuska ekspedycja zmuszona była do częściowego użycia technik linowych, co nie kwalifikuje się jako zjazd czysty. Bargiel zrealizował pełny zjazd narciarski – bez odpinania nart. Żaden z dotychczasowych zjazdów, nawet w wykonaniu Hansa Kammerlandera i Diego Welliga, Borisa Langensteina czy Tiphaine Dupérier nie był pełnym zjazdem z samego wierzchołka do bazy. Sukces na Nanga Parbat ma jeszcze szerszy wymiar. Bargiel stał się pierwszym człowiekiem na świecie, który zjechał na nartach ze wszystkich pięciu ośmiotysięczników leżących w Pakistanie. Wyczyn ten ostatecznie zamyka wieloletni projekt narciarski. Warto przypomnieć, że ten historyczny sukces na wysokości ponad 8000 metrów nastąpił zaledwie kilka miesięcy po tym, jak jesienią ubiegłego roku Polak wyznaczył nową linię zjazdu z Mount Everestu. (Nie)zwykły chłopak z Łętowni Urodzony w małopolskiej Łętowni, 38-letni Andrzej Bargiel niemal od zawsze łączył swoje życie z górami. Zanim zaczął wyznaczać zupełnie nowe standardy w światowym himalaizmie, zdobywał tytuły wielokrotnego mistrza Polski i reprezentanta kraju w narciarstwie wysokogórskim. Dziś na arenie międzynarodowej jest uznawany za absolutnego pioniera, który swoimi ekstremalnymi zjazdami z ośmiotysięczników nieustannie przesuwa granice ludzkiej wytrzymałości i na nowo definiuje ten sport. Źródło: National Geographic Polska, Everest Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zamiast spokojnej starości, wybrała życie na oceanie. 77-latka wyruszyła w 15-letni rejs dookoła świata
77-latka zdecydowała się sprzedać dom i zamieszkać na statku, który przez 15 lat będzie opływał świat. Luksusowy rejs to dla niej nie tylko podróż, ale też spełnienie wielkiego marzenia o wolności.
Spis treści: Nauczycielka z pasją do podróży Luksusowy rejs zamiast tradycyjnej emerytury Dla wielu osób emerytura to czas wyciszenia i codziennej rutyny – spokojnych poranków, spacerów po okolicy i spotkań z najbliższymi. Ale są też tacy, dla których to dopiero początek wielkiej przygody. 77-letnia Sharon Lane z Kalifornii, zdecydowała się na radykalny krok – sprzedała dom i wyruszyła w 15-letni rejs dookoła świata. – W końcu mogę robić to, o czym marzyłam przez całe życie – przyznała w rozmowie z CNN Travel. Nauczycielka z pasją do podróży Sharon Lane przez lata uczyła języków obcych w kalifornijskiej szkole średniej, inspirując uczniów do poznawania świata i organizując dla nich edukacyjne wyjazdy do Europy. W latach 90. wyprowadziła się też na dwa lata do Kapsztadu w RPA, by – jak sama stwierdziła „doświadczyć przygody i poczuć życie w nowym rytmie”. Dziś, w wieku 77 lat, zrealizowała swoje największe marzenie i zamieszkała na pokładzie statku wycieczkowego, który przez najbliższe 15 lat będzie okrążał świat. Zdecydowała się na zakup kabiny na luksusowej jednostce Villa Vie Odyssey, która została zaprojektowana jako „pływający dom” i umożliwia stałe życie na morzu. Statek odwiedzi 147 krajów i 425 portów w cyklu trwającym trzy i pół roku, powtarzanym przez kolejne sezony. Kabiny można nabyć na cały 15-letni okres rejsu – ceny zaczynają się od około 129 000 dolarów za kajutę bez okna, do czego dochodzi miesięczna opłata w wysokości 2000–3000 USD, obejmująca nie tylko zakwaterowanie i wyżywienie, ale też usługi. W cenie są bowiem również napoje (w tym alkohol serwowany do kolacji), dostęp do Wi-Fi, opieka medyczna oraz codzienne usługi sprzątania i prania. – Nie muszę robić prania, nie chodzę na zakupy. Życie na morzu jest tańsze niż codzienność w Kalifornii – wyznała Sharon Lane w rozmowie z CNN Travel, podkreślając praktyczne zalety swojego wyboru. Luksusowy rejs zamiast tradycyjnej emerytury Od połowy czerwca 2025 roku Sharon Lane mieszka na pokładzie statku wycieczkowego. Pomimo początkowych opóźnień w realizacji projektu (pierwotnie statek Villa Vie Odyssey miał wypłynąć w połowie 2024 roku, lecz utknął w Irlandii Północnej, oczekując cztery miesiące na certyfikat bezpieczeństwa), emerytka nie żałuje swojej decyzji – przeciwnie, uważa ją za jedną z najlepszych w życiu. – Wreszcie mogę robić to, o czym od lat marzyłam – wyznała w wywiadzie. Dodała, że nie planuje powrotu do dawnego życia na lądzie. – Może za 15 lat, jeśli poczuję taką potrzebę, wrócę. A może zdecyduję się na kolejny rejs… Czas pokaże – stwierdziła. 77-latka podkreśliła też, że życie na statku to dla niej nie tylko egzotyczne widoki, ale przede wszystkim poczucie wspólnoty. – Kiedy jesteś wśród ludzi, którzy myślą podobnie, wszystko staje się prostsze – zauważyła. Jej wybór to symboliczne zerwanie z rutyną i otwarcie na niekończącą się przygodę. – Być może nigdy nie wrócę. To mój sposób na emeryturę – aktywną, ciekawą, pełną ludzi i miejsc, które zawsze chciałam zobaczyć – podsumowała. Źródła: Independent, The Sun, CNN Travel, Mirror Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.