Szokujący posąg stanął w centrum Londynu. Za instalację odpowiada słynny Banksy
W Londynie pojawiła się nowa praca słynnego Banksy’ego. Artysta tym razem zdecydował się zaprezentować przechodniom wzbudzający emocje posąg. Dla wielu rzeźba jest unaocznieniem chorego pożądania władzy.
Sztuka Banksy’ego od lat wzbudza emocje wśród ludzi na całym świecie. Artysta poprzez tzw. street art opisuje aktualne nastroje społeczne, często szydząc i drwiąc z establishmentu. Najnowsza praca enigmatycznego twórcy również może odnosić się do grup panujących we współczesnym świecie. Dodatkowe emocje budzi lokalizacja, w której Banksy zdecydował się umieścić najnowsze dzieło. Oślepiająca flaga Artysta tym razem zdecydował się skorzystać z nietypowej dla siebie formy sztuki ulicznej. Banksy to bowiem przede wszystkim słynne murale – tak jak „Dziewczynka z balonikiem” z 2002 roku, która stała się światowym fenomenem – a nie rzeźby i posągi. Mimo to nowo powstała praca jakością nie odbiega od swoich ściennych poprzedników. Pomnik przedstawia człowieka w garniturze, dumnie kroczącego i trzymającego maszt z flagą w dłoni. Nie byłoby w tym marszu nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że łopocząca na wietrze flaga zupełnie przesłania widok jegomościowi z posągu. Brak kontroli nad tym, co znajduje się przed idącym, doprowadza do sytuacji, w której postać ta została uchwycona na chwilę przed spadnięciem z wysokiego cokołu. Jak to zwykle bywa w przypadku instalacji Banksy’ego, interpretacji dzieła jest wiele. Większość z nich odnosi się do oślepiającego głodu władzy, który często przesłania rządzącym racjonalne spojrzenie na sytuację. Pragnienie rządzenia staje się tu siłą destrukcyjną, prowadzącą władców na skraj przepaści, z której nie ma już bezpiecznego powrotu. Motywy te są nam dobrze znane nie tylko ze współczesnej polityki – słynna powieść George’a Orwella „Folwark zwierzęcy” opisuje te same mechanizmy, które w najnowszej pracy uwypukla Banksy. Dostojne towarzystwo Dodatkowego znaczenia pracy dodaje również jej umiejscowienie. Najnowszy posąg pojawił się bowiem na Waterloo Place w samym sercu Londynu, w towarzystwie naprawdę dostojnego grona. W sąsiedztwie nowego dzieła znajdują się m.in. pomniki króla Edwarda VII, który panował w latach 1901–1910; Florence Nightingale, powszechnie uważanej za założycielkę nowoczesnego pielęgniarstwa; Pomnik Wojny Krymskiej oraz kilka innych monumentów poświęconych postaciom wojskowym, książętom i lordom. Trwałość prac Banksy’ego Nowa rzeźba wpisuje się w intensywny okres aktywności Banksy’ego, który w ostatnim czasie regularnie zaskakuje opinię publiczną. Tuż przed świętami w 2025 roku artysta zaprezentował dwa czarno-białe murale – wizerunki dzieci spoglądających w niebo, które powszechnie uznano za głos w sprawie problemu bezdomności wśród najmłodszych. Miłośnicy sztuki ulicznej wiedzą jednak, że te dzieła – przynajmniej fizycznie – są ulotne. Losy prac takich jak mural przedstawiający sędziego brutalnie wymierzającego karę protestującemu mężczyźnie, który we wrześniu 2025 roku niemal natychmiast zniknął z fasady Królewskich Sądów Sprawiedliwości, momentalnie przyciągają fanów artysty pod jego nowe dzieła. Jak podaje jednak „New York Times”, najnowszej pracy Banksy’ego może nie spotkać tak rychły koniec. Jak wynika z e-maila przesłanego do redakcji, władze Londynu mają nadzieję, że najnowszy posąg nie podzieli losu usuniętych prac i stanie się trwałą atrakcją, cieszącą oczy londyńczyków i turystów. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Podziemny świat wychodzi na światło dzienne. Nieoczywisty polski zabytek w drodze na listę UNESCO
Dziedzictwo przemysłowe coraz wyraźniej pojawia się w zbiorowej świadomości jako ważny element historii Europy. W czasach transformacji energetycznej i zamykania kolejnych zakładów dawne przestrzenie produkcji zyskują nowe znaczenie, stając się świadectwem epoki, która ukształtowała współczesność. Symbolami tej przemiany są m.in. Sztolnia Królowa Luiza oraz Kopalnia Guido w Zabrzu, które w 2025 roku zostały zgłoszone na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Jeszcze niedawno „czarne złoto” było fundamentem rozwoju cywilizacyjnego Europy. Węgiel kamienny, wydobywany na ogromną skalę od końca XVIII wieku, napędzał rewolucję przemysłową i decydował o sile gospodarczej całych regionów. To dzięki niemu powstawały miasta, rozwijały się technologie i kształtowały społeczne struktury pracy. Dziś, w dobie zielonej rewolucji, jego rola ulega redefinicji. Kopalnie i koksownie znikają z krajobrazu i mapy Europy, a wraz z nimi znika materialne świadectwo epoki, która przez ponad dwa stulecia determinowała rozwój Starego Kontynentu. W wielu miejscach Europy ślady tej historii zostały bezpowrotnie utracone. Na Górnym Śląsku podjęto jednak wysiłek ich zachowania – zarówno na powierzchni, jak i pod ziemią. To właśnie tutaj, w Zabrzu, przetrwały unikatowe przestrzenie, które dziś pozwalają prześledzić cały cykl życia przemysłu węglowego – od jego początków po stopniowy schyłek. W 2025 roku ten wysiłek zyskał międzynarodowy wymiar. Sztolnia Królowa Luiza i Kopalnia Guido zostały oficjalnie zgłoszone na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i wpisane na jej listę wstępną, a to znacząco przybliża je do uzyskania tego prestiżowego wyróżnienia. Czarne złoto i jego epoka Węgiel kamienny przez dekady pozostawał jednym z najważniejszych surowców w historii Europy. To on umożliwił rozwój przemysłu ciężkiego, transportu i energetyki. Mimo ogromnego znaczenia przez długi czas nie doczekał się odpowiedniego uznania jako element dziedzictwa kulturowego. Dopiero dziś – w momencie, gdy jego znaczenie gospodarcze maleje – rośnie świadomość potrzeby ochrony miejsc związanych z jego wydobyciem. Właśnie w takich przestrzeniach można odnaleźć pełną opowieść o przemianach technologicznych i społecznych, które ukształtowały nowoczesną Europę. Europejski gigant historii przemysłu Sztolnia Królowa Luiza i Kopalnia Guido tworzą jeden z największych i najcenniejszych zespołów obiektów górniczych na kontynencie. To także największy w Europie ośrodek turystyki i kultury oparty na dziedzictwie pogórniczym. Na odwiedzających czeka ponad 10 kilometrów podziemnych tras oraz rozbudowana infrastruktura powierzchniowa z interaktywnymi wystawami. Zachowane wyrobiska wyróżniają się autentycznością i skalą oraz pozwalają zrozumieć, jak wyglądała praca pod ziemią i jak rozwijała się technika wydobycia. To miejsce, w którym skupiają się doświadczenia nie tylko Górnego Śląska, lecz także innych europejskich regionów przemysłowych. Pionierskie technologie pod ziemią Historia obu obiektów odzwierciedla kolejne etapy rozwoju górnictwa. Kopalnia Guido została założona w 1855 roku przez hrabiego Guido von Donnersmarcka. W latach 60. XX wieku funkcjonowała jako Kopalnia Doświadczalna M-300, w której testowano prototypy maszyn i nowe technologie wydobycia oraz transportu węgla. Sztolnia Królowa Luiza, założona w 1791 roku jako jedna z pierwszych państwowych kopalń w regionie, od początku wyznaczała kierunki rozwoju branży. Wdrażano tu nowoczesne rozwiązania techniczne i organizacyjne, które później znajdowały zastosowanie w innych kopalniach. Szczególnym osiągnięciem był podziemny tunel o długości niemal 14 kilometrów, wykuty między dzisiejszym Zabrzem a Chorzowem. Powstał na przełomie XVIII i XIX wieku i służył zarówno do transportu węgla, jak i odwadniania kopalń. Do dziś uznawany jest za jeden z najważniejszych zabytków hydrotechnicznych w Europie. Wyjątkowa podziemna podróż Współczesna forma kompleksu przyciąga turystów z całego świata. Do tej pory odwiedziło go ponad 2,7 miliona osób. Na licznych trasach można zobaczyć największy w Europie podziemny park maszyn górniczych, obejmujący działające urządzenia do urabiania, ładowania i transportu węgla. Zwiedzający mają okazję obserwować pracę ponad 20-tonowego kombajnu górniczego, przejechać się kolejkami oraz przejść XIX-wiecznym chodnikiem wykutym w pokładzie węgla o grubości ponad pięciu metrów. Najgłębszy poziom trasy znajduje się 355 metrów pod ziemią. To jednak nie wszystko. Jedną z najbardziej wyjątkowych atrakcji kompleksu jest najdłuższy w Europie podziemny spływ łodziami, prowadzący przez doskonale zachowane wyrobiska z przełomu XVIII i XIX wieku. Dziedzictwo w nowym świetle Zgłoszenie zabrzańskich obiektów do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO pokazuje zmianę w postrzeganiu dziedzictwa przemysłowego. To już nie tylko relikty przeszłości, lecz ważne świadectwa historii, technologii i kultury. Sztolnia Królowa Luiza i Kopalnia Guido ukazują „czarne złoto” nie jako surowiec, lecz jako siłę, która przez ponad dwa stulecia kształtowała życie całych społeczności. Ich podziemia przechowują opowieść o pracy, innowacji i codzienności ludzi związanych z górnictwem, a jednocześnie pozwalają prześledzić uniwersalny cykl rozwoju i przemian przemysłowych regionów. Wpis na listę UNESCO może stać się nie tylko formą ochrony tych unikatowych przestrzeni, lecz także symbolem szerszego procesu – odzyskiwania pamięci o epoce, która ustępuje miejsca nowym rozwiązaniom. To moment, w którym przeszłość i przyszłość spotykają się pod ziemią, przypominając, że nawet w czasach dynamicznych zmian warto zachować to, co stanowi fundament współczesnego świata. Tego nie można przegapić! O kopalni soli w Wieliczce słyszał praktycznie każdy. Tymczasem po latach dominacji „białego złota” w świadomości turystycznej całej Europy, pora odkryć i docenić coś zupełnie innego. Podziemne przestrzenie Sztolni Królowa Luiza i Kopalni Guido w Zabrzu, oryginalne wyposażenie górnicze oraz eksponaty, uzupełnione fascynującymi opowieściami przewodników, gwarantują mnóstwo pozytywnych emocji. Przede wszystkim jednak przybliżają górnośląską kulturę i tradycje, oparte o dwieście lat wydobycia „czarnego złota”. Ułatwiają odkrycie w losach dzisiejszej Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza uniwersalnej historii rozwoju, przemian i schyłku innych górniczych regionów Europy. Tego nie można przegapić! Więcej informacji można znaleźć na www.muzeumgornictwa.pl. Materiał promocyjny Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu
Majówka 2026: dokąd się wybrać na wyjazd last minute?
Skyscanner wskazuje top destynacje, podróżnicze preferencje Polaków i sposoby na oszczędności.
Przed nami długo wyczekiwana majówka – dla wielu Polaków to pierwszy w tym roku moment, by na chwilę oderwać się od codzienności i zaplanować krótki wyjazd. Według danych Skyscanner aż 70% polskich podróżników deklaruje*, że chętnie wykorzystuje długie weekendy i święta, by zyskać więcej czasu na podróże. Wśród najpopularniejszych kierunków na długi weekend majowy niezmiennie królują Mediolan, Rzym, Paryż czy Valletta. Jednocześnie podróżnicy chętnie szukają alternatywnych miejsc i budżetowych rozwiązań. Najchętniej wyszukiwane kierunki na majówkę Choć w 2026 roku układ majowego kalendarza nie oferuje wielu dni wolnych od pracy, majówka pozostaje jednym z najważniejszych terminów podróżniczych tej wiosny. Wykorzystanie 3 dni urlopu wokół weekendu majowego pozwala zaplanować wyjazd w terminie od 29 kwietnia do 4 maja. Najczęściej wyszukiwane destynacje na przedłużony weekend majowy** to: Mediolan, Włochy (ceny biletów od: 311 zł), Rzym, Włochy (ceny biletów od: 456 zł), Valletta, Malta (ceny biletów od: 541 zł), Paryż, Francja (ceny biletów od: 464 zł), Londyn, Wielka Brytania (ceny biletów od: 250).*** Oprócz kultowych destynacji, w wybranym terminie turyści szukają także lotów m.in. do: Tirany, Zadaru, Madrytu czy Aten. Do tych destynacji wciąż można znaleźć połączenia lotnicze poniżej 600 zł.*** Kierunki, które zyskują na popularności w maju Obok sprawdzonych faworytów coraz większym zainteresowaniem cieszą się miasta, które w ostatnich tygodniach odnotowały wyraźny wzrost wyszukiwań. Najbardziej zyskujące na popularności kierunki*** na maj 2026 to: Bruksela, Praga, Wiedeń, Budapeszt i Gdańsk. Na dalszych miejscach listy znalazły się m.in. Trapani, Bazylea, Amsterdam i Manchester. Majowe wyjazdy stają się zatem zróżnicowane. Podróżni wybierają zarówno słoneczne kierunki śródziemnomorskie, jak i dynamiczne europejskie miasta idealne na city break. W zestawieniu nie brakuje także miejsc, do których łatwo dotrzeć samochodem. Warto skorzystać z oferty wynajmu aut dostępnej w Skyscanner, aby znaleźć najtańsze rozwiązanie i uprościć planowanie wyjazdu. Majówka 2026 vs. majówka 2025 Dane Skyscanner pokazują, że najpopularniejsze kierunki wciąż pozostają pierwszym wyborem podczas planowania urlopów majowych. W zeszłym roku, na przełomie kwietnia i maja lista top kierunków wyglądała podobnie: Mediolan, Rzym, Londyn, Paryż i Barcelona. Różnica widoczna jest natomiast w samym planowaniu podróży. W ubiegłym roku polscy podróżnicy zaczynali organizować wyjazdy trwające tydzień lub krócej średnio 24 dni przed planowanym wylotem. W tym roku turyści planują urlop z większym wyprzedzeniem – średnio 33 dni przed terminem wylotu, a 82% użytkowników Skyscanner szuka lotów na tydzień lub krócej. Elastyczność kluczem do prawdziwych oszczędności Coraz więcej osób szuka nie tylko wymarzonego kierunku, ale także sposobu na podróż dopasowaną do budżetu. Polscy podróżnicy są otwarci na modyfikowanie planów, jeśli pozwala to obniżyć koszty. Wyniki ankiety OnePoll* przeprowadzonej dla Skyscanner pokazują, że: 36% ankietowanych jest gotowych zmienić termin lotu, jeśli pozwoli im to zaoszczędzić, 33% rozważyłoby wylot z innego lotniska, 29% byłoby skłonnych zmienić miejsce zakwaterowania, by budżet wystarczył na więcej atrakcji. Elastyczność staje się jednym z najważniejszych elementów planowania podróży. Korzystanie ze sprytnych narzędzi pozwala znaleźć najlepszą opcję bez konieczności rezygnowania z wyjazdu. W aplikacji Skyscanner szczególnie przydają się funkcje „Podróże w dowolnym kierunku” oraz „Dodaj lotniska w pobliżu”, które pozwalają szybko porównać alternatywne kierunki i terminy. Czasem wystarczy zmiana daty wylotu lub powrotu, wybór pobliskiego lotniska albo alternatywny dojazd samochodem, by znaleźć korzystniejszą ofertę. Skyscanner pomaga w planowaniu podróży, oszczędzając czas i budżet użytkowników. Odwiedź www.skyscanner.pl lub pobierz aplikację i zaplanuj majówkę na własnych zasadach. Materiał promocyjny Skyscanner
Japończycy płacą majątek, by zniknąć bez śladu. Mogą legalnie zacząć nowe życie
Czasami codzienność staje się tak przytłaczająca, że pojawia się myśl o całkowitym zniknięciu i rozpoczęciu wszystkiego od nowa. W Europie pozostaje ona najczęściej w sferze wyobrażeń, jednak w Japonii przybiera realny wymiar. Istnieje tam zjawisko, które pozwala dosłownie „wyparować” – bez łamania prawa i z pomocą wyspecjalizowanych firm. Na czym polega fenomen johatsu i dlaczego tysiące osób decydują się na tak radykalny krok?
W sytuacji, gdy życie zaczyna wymykać się spod kontroli, a presja społeczna, problemy finansowe czy osobiste stają się trudne do udźwignięcia, w Japonii istnieje rozwiązanie, które dla wielu osób stanowi ostateczną formę ucieczki. Zjawisko to określane jest mianem johatsu, czyli „ludzi, którzy wyparowali” – osób, które świadomie zrywają kontakt z dotychczasowym życiem i zaczynają wszystko od nowa w innym miejscu. Skala tego fenomenu jest znacząca, gdyż szacuje się, że każdego roku znika w tym kraju nawet około 100 tysięcy osób. W odpowiedzi na to powstała cała nisza usług, w ramach której specjalne firmy pomagają w organizacji takiego „zniknięcia”, oferując wsparcie logistyczne, transport, a nawet pomoc w rozpoczęciu nowego życia w anonimowości. Johatsu w Japonii – skąd wzięło się to zjawisko i dlaczego ludzie znikają? Termin johatsu pojawił się w Japonii już w latach 60. XX wieku i początkowo odnosił się do osób uciekających z nieudanych małżeństw. W społeczeństwie, w którym rozwody były rzadkie i obarczone silnym piętnem społecznym, formalne zakończenie związku często postrzegano jako porażkę. Dla wielu łatwiejszym rozwiązaniem okazywało się więc całkowite zerwanie kontaktów i rozpoczęcie życia w innym miejscu. Z czasem zjawisko to zaczęło przybierać szerszy wymiar, szczególnie w latach 90., kiedy Japonia zmagała się z długotrwałą stagnacją gospodarczą. Utrata pracy, rosnące zadłużenie oraz presja związana z utrzymaniem statusu społecznego sprawiły, że coraz więcej osób decydowało się na radykalny krok, jakim było zniknięcie. Współcześnie przyczyny johatsu są znacznie bardziej złożone i obejmują zarówno kwestie ekonomiczne, jak i społeczne czy psychologiczne. Część osób ucieka przed przemocą domową, inni próbują zerwać z toksycznymi relacjami lub wymagającym środowiskiem pracy. W Japonii ogromną rolę odgrywa presja społeczna związana z osiągnięciami zawodowymi i edukacyjnymi – niepowodzenia, takie jak utrata pracy czy niezdany egzamin, mogą prowadzić do poczucia wstydu i izolacji. W skrajnych przypadkach decyzja o zniknięciu bywa postrzegana jako jedyna droga ucieczki przed społecznym napiętnowaniem. Nie bez znaczenia pozostaje także zjawisko karōshi, czyli śmierci z przepracowania, które od lat stanowi jeden z najbardziej ekstremalnych przejawów kultury pracy w Japonii. Skala zjawiska jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ nie wszystkie przypadki są rejestrowane w oficjalnych statystykach. Szacuje się jednak, że każdego roku znika nawet około 100 tysięcy osób. Co istotne, część z nich robi to korzystając z pomocy wyspecjalizowanych firm. Johatsu pozostaje przy tym tematem tabu – podobnie jak kwestie zdrowia psychicznego czy samobójstw – co dodatkowo utrudnia jego pełne zrozumienie. W efekcie zjawisko to funkcjonuje na styku społecznej rzeczywistości i milczącego przyzwolenia, wpisując się w specyfikę japońskiej kultury, w której zachowanie twarzy i unikanie konfrontacji często mają kluczowe znaczenie. Jak działa johatsu i dlaczego jest legalne? Kulisy „znikania” w Japonii Wraz z rosnącą popularnością zjawiska johatsu w Japonii powstał cały sektor usług, który umożliwia przeprowadzenie takiego „zniknięcia” w sposób zorganizowany i – co istotne – zgodny z prawem. Kluczową rolę odgrywają tu tzw. yonige-ya, czyli firmy specjalizujące się w nocnych przeprowadzkach. Ich działalność polega na kompleksowym przygotowaniu klienta do porzucenia dotychczasowego życia: od szybkiego opróżnienia mieszkania, przez rozwiązanie umów z dostawcami usług i dezaktywację numerów telefonów, aż po pomoc w znalezieniu nowego miejsca zamieszkania. W zależności od skali operacji koszt takiej usługi może wynosić od około 50 do nawet 300 tysięcy jenów. Firmy te podkreślają, że współpracują wyłącznie z osobami, które nie uciekają przed odpowiedzialnością karną, lecz podejmują decyzję o zniknięciu dobrowolnie. Osoby, które decydują się na samodzielne działanie, często korzystają z poradników dostępnych w internecie, zawierających wskazówki dotyczące zmiany miejsca pobytu czy ograniczenia śladów w dokumentach. Po „zniknięciu” wielu johatsu przenosi się do mniej zaludnionych dzielnic dużych miast lub na obszary peryferyjne, gdzie łatwiej zachować anonimowość. Wybierają miejsca zamieszkania, które nie wymagają rozbudowanej weryfikacji tożsamości, korzystając z tanich kwater czy kafejek internetowych. Ich nowe życie często wiąże się z podejmowaniem prostych, nisko płatnych prac fizycznych, co pozwala funkcjonować poza oficjalnym systemem społecznym. Z punktu widzenia prawa zjawisko to znajduje się w szarej strefie, ale nie jest traktowane jako przestępstwo. Japońskie przepisy silnie chronią prywatność jednostki, co oznacza, że dorosła osoba ma prawo zmienić miejsce zamieszkania i zerwać kontakt z otoczeniem bez konieczności informowania bliskich. Organy ścigania zazwyczaj nie podejmują działań, jeśli nie istnieją przesłanki wskazujące na przestępstwo lub zagrożenie życia. Dodatkowo restrykcyjne regulacje dotyczące ochrony danych osobowych uniemożliwiają ujawnienie miejsca pobytu nawet członkom rodziny. W praktyce oznacza to, że bliscy osób, które zdecydowały się na johatsu, pozostają często bez realnych narzędzi do ich odnalezienia, a jedyną możliwością jest skorzystanie z usług prywatnych detektywów. Źródła: BBC, GaijinPot Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zamiast świętować, wybierają kryminały. Zaskakująca wielkanocna tradycja z Norwegii
W Polsce Wielkanoc kojarzy się przede wszystkim z czasem spędzanym w gronie rodziny, święconką i wspólnymi posiłkami. Tymczasem w innych krajach świąteczne zwyczaje mogą wyglądać zupełnie inaczej. W Norwegii jednym z najbardziej charakterystycznych elementów tego okresu jest… czytanie kryminałów.
Osoby odwiedzające Norwegię w okresie Wielkanocy mogą być zaskoczone nietypową atmosferą – miasta pustoszeją, a wielu mieszkańców wyjeżdża do górskich domków lub odosobnionych chat. To właśnie tam oddają się jednej z najbardziej rozpoznawalnych tradycji tego kraju, znanej jako påskekrim. Oznacza ona dosłownie „wielkanocny kryminał” i polega na czytaniu powieści detektywistycznych, oglądaniu seriali kryminalnych czy słuchaniu słuchowisk o tej tematyce. Zwyczaj ten jest na tyle popularny, że w tym okresie całe norweskie media – od książek po telewizję – podporządkowane są właśnie temu gatunkowi. Skąd wzięło się påskekrim? Historia wielkanocnych kryminałów Nietypowy zwyczaj w Norwegii ma swoje korzenie w wydarzeniu sprzed ponad stu lat i – co istotne – nie narodził się jako tradycja religijna czy ludowa, lecz jako efekt przemyślanej kampanii marketingowej. W 1923 roku ukazała się powieść „Bergenstoget plyndret i natt” („Pociąg z Bergen został splądrowany tej nocy”), inspirowana amerykańskimi westernami i opowiadająca historię napadu na pociąg przemierzający górskie tereny między Oslo a Bergen. Aby przyciągnąć uwagę czytelników, wydawcy zdecydowali się na nietypowy zabieg – tytuł książki został opublikowany na pierwszej stronie gazety w formie przypominającej sensacyjny nagłówek. Wielu odbiorców uznało go za prawdziwą informację, co wywołało duże poruszenie i natychmiast skierowało uwagę na samą powieść. Książka szybko stała się bestsellerem, a jej popularność zbiegła się z okresem wielkanocnym, kiedy Norwegowie tradycyjnie wyjeżdżają poza miasta – często do górskich chat, gdzie spędzają czas w spokojnej, odizolowanej atmosferze. Takie warunki sprzyjały lekturze, a historie kryminalne idealnie wpisywały się w klimat długich, jeszcze chłodnych wieczorów. Z biegiem lat wydawcy zaczęli świadomie wykorzystywać ten moment, publikując nowe tytuły właśnie w okresie świątecznym i stopniowo utrwalając skojarzenie Wielkanocy z kryminałami. W kolejnych dekadach zwyczaj ten rozszerzył się poza same książki. Kryminały zaczęły pojawiać się także w radiu i telewizji, a media coraz częściej przygotowywały specjalne programy i wydania. W efekcie już na kilka tygodni przed świętami księgarnie eksponują nowości, biblioteki odnotowują zwiększoną liczbę wypożyczeń, a oferta kulturalna wyraźnie koncentruje się wokół tematów związanych z tajemnicą i śledztwem. Wielkanocne zwyczaje Norwegów Współcześnie påskekrim stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów norweskiego sposobu spędzania Wielkanocy, wykraczając daleko poza samą literaturę. W całym kraju organizowane są wydarzenia poświęcone kryminałom – jednym z najważniejszych jest Krimifestivalen w Oslo, czyli kilkudniowy festiwal literacki przyciągający autorów i czytelników z całej Norwegii. Poza tym telewizja i platformy streamingowe wypełniają ramówki produkcjami kryminalnymi, a premiery seriali i książek często planowane są właśnie na ten okres. Najbardziej charakterystycznym sposobem obchodzenia tej tradycji pozostaje jednak wyjazd do górskich domków, tzw. hytte, gdzie Norwegowie spędzają nawet kilkanaście dni wolnych od pracy. W odosobnieniu, wśród śnieżnych krajobrazów i ciszy, czytanie kryminałów oraz oglądanie seriali staje się jednym z głównych elementów wypoczynku. Popularnością cieszą się zarówno klasyczne historie detektywistyczne, jak twórczość Agathy Christie, jak i współczesne skandynawskie produkcje noir, które często osadzone są w podobnych, surowych realiach. W ostatnich latach szczególną uwagę przyciągają także ekranowe adaptacje powieści norweskich autorów. Co istotne, påskekrim nie jest rozrywką zarezerwowaną dla dorosłych. W Norwegii kryminały są obecne również w literaturze młodzieżowej i programach dla dzieci. Istotną rolę odgrywa tu także specyficzna atmosfera – połączenie izolacji, spokojnego tempa dnia, kontaktu z naturą i skupienia na opowieści. Wbrew pozorom popularność tego gatunku nie wynika z wysokiego poziomu przestępczości, lecz raczej z kulturowych i środowiskowych uwarunkowań. Surowy klimat, długie zimowe wieczory oraz skłonność do refleksji sprzyjają narracjom opartym na napięciu i analizie ludzkich zachowań, dzięki czemu kryminał stał się naturalnym elementem świątecznego rytuału. Źródła: BBC, Life in Norway Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dlaczego w Japonii istnieją 72 pory roku? Ten system zmienia sposób myślenia i podróżowania
Podczas gdy większość świata funkcjonuje w rytmie czterech pór roku, w Japonii tradycyjny kalendarz dzieli czas znacznie precyzyjniej – na krótkie, kilkunastodniowe mikrosezony. To nie tylko sposób obserwowania przyrody, lecz także element filozofii życia, który sprzyja większej uważności i pozwala dostrzegać subtelne zmiany zachodzące w naturze na co dzień.
Tradycyjny japoński kalendarz to znacznie więcej niż podział roku na wiosnę, lato, jesień i zimę. Jego struktura opiera się na dawnym systemie 24 okresów zwanych sekki, które dodatkowo dzielą się na jeszcze krótsze, kilkudniowe etapy – kō. Każdy z nich opisuje konkretne zjawiska przyrodnicze, takie jak kwitnienie roślin, migracje zwierząt czy zmiany temperatury. Choć system ten wywodzi się z tradycji chińskiej i przez lata pozostawał w cieniu zachodniego kalendarza, dziś ponownie zyskuje na znaczeniu, przyciągając osoby poszukujące głębszego kontaktu z naturą i bardziej świadomego przeżywania upływu czasu. Japoński kalendarz i mikropory roku – skąd wzięły się kō? Złożony system japońskiego kalendarza ma swoje korzenie w dawnych rozwiązaniach stosowanych w Azji Wschodniej, a jego obecna forma jest efektem wielowiekowej ewolucji. Choć współcześnie w Japonii funkcjonuje przede wszystkim kalendarz gregoriański (seireki), równolegle wykorzystywany jest system nazw er cesarskich (gengō), a także rzadziej spotykane, historyczne sposoby odmierzania czasu. Fundamentem tradycyjnego kalendarza był jednak model księżycowo-słoneczny, który dotarł do Japonii z Chin przez Półwysep Koreański już w VI wieku. Opierał się nie tylko na obserwacji cykli natury, lecz także na elementach takich jak chiński zodiak czy system rokuyō, przypisujący dniom określoną pomyślność lub jej brak. Kluczowa zmiana nastąpiła w okresie Edo, kiedy astronom Shibukawa Shunkai (uznawany za pierwszego oficjalnego astronoma Japonii) dostrzegł niedoskonałości dotychczasowego kalendarza i opracował jego nową wersję. Uwzględnił w niej długość roku wynoszącą 365 dni oraz dostosował system do rzeczywistych warunków panujących na archipelagu. Wprowadzony przez niego podział roku na 24 główne okresy (sekki), a następnie na 72 krótsze etapy (kō), został oficjalnie przyjęty w 1685 roku. Każde kō trwa zaledwie kilka dni i opisuje bardzo konkretne zjawiska przyrodnicze – od pojawiania się pierwszych pąków, przez migracje zwierząt, aż po zmiany temperatury i długości dnia. W przeciwieństwie do pierwotnego chińskiego systemu, japoński kalendarz został przeorganizowany tak, aby odzwierciedlać lokalny klimat, florę i faunę. Poszczególne okresy otrzymały poetyckie nazwy, a ich przebieg powiązano z rytmem natury charakterystycznym dla Japonii – od Risshun, czyli początku wiosny przypadającego na początek lutego, po Daikan, oznaczający najchłodniejszy moment roku na przełomie stycznia i lutego. Choć dziś większość Japończyków na co dzień posługuje się kalendarzem zachodnim (wykorzystywanym w administracji, dokumentach i życiu codziennym) elementy tradycyjnego systemu wciąż pozostają obecne. Widoczne są m.in. w odniesieniach do sezonowości, kalendarzach zawierających oznaczenia rokuyō czy w praktykach związanych z określonymi momentami roku. W niektórych środowiskach, takich jak ogrodnictwo czy ceremonia herbaciana, mikropory roku nadal pełnią funkcję praktycznego punktu odniesienia, wyznaczając odpowiedni czas na konkretne działania i rytuały. Mikropory roku w Japonii – jak wyglądają i co oznaczają w praktyce? Tradycyjny japoński kalendarz wyróżnia się tym, że nie opisuje czasu w sposób ogólny, lecz poprzez konkretne, obserwowalne zmiany w przyrodzie i codziennym życiu. Poszczególne mikropory roku nie są więc abstrakcyjnymi kategoriami, ale odzwierciedleniem tego, co faktycznie dzieje się w otoczeniu – od pierwszych oznak wiosny po subtelne sygnały nadchodzącej zimy. A które z mikropór roku są w Japonii najważniejsze? Otóż jedną z nich jest okres Shunbun (21 marca – 4 kwietnia), związany z równonocą wiosenną, który symbolizuje moment odrodzenia natury. To właśnie wtedy przypada czas kwitnienia wiśni, zwiększonej aktywności ptaków i pierwszych prac rolniczych, a także rodzinnych zwyczajów, takich jak porządki czy odwiedzanie grobów przodków. Wraz z nadejściem lata kalendarz koncentruje się na intensyfikacji zjawisk pogodowych i zmianie rytmu życia. Okres Taisho (23 lipca – 7 sierpnia) odzwierciedla szczyt wysokich temperatur i wilgotności, które mają bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców. To czas licznych festiwali letnich, sezonowych pozdrowień oraz wydarzeń odbywających się na świeżym powietrzu, które wpisują się w specyfikę japońskiego lata. Z kolei przejście do jesieni nie następuje nagle, lecz stopniowo zaznacza się w przyrodzie. Okres Risshū (8 – 22 sierpnia) sygnalizuje pierwsze, często ledwo zauważalne zmiany – chłodniejsze podmuchy wiatru, charakterystyczne odgłosy cykad czy pojawiające się mgły. W tym czasie obchodzone jest także święto Obon, podczas którego Japończycy symbolicznie witają duchy przodków, co dodatkowo podkreśla związek kalendarza z rytmem życia społecznego i duchowego. Zimowy okres Tōji (22 grudnia – 4 stycznia) natomiast związany jest z przesileniem zimowym i skupia się na mniej oczywistych oznakach zmian zachodzących w naturze. Zamiast spektakularnych zjawisk uwagę kieruje się na detale – pierwsze pąki roślin, zmiany w zachowaniu zwierząt czy powolne wydłużanie się dnia. Towarzyszą temu praktyki mające przynieść zdrowie i pomyślność, takie jak kąpiele z dodatkiem owoców yuzu czy spożywanie sezonowych potraw. Dlaczego japoński kalendarz mikropór roku zyskuje dziś na znaczeniu? Tak szczegółowy podział czasu sprawia, że kalendarz przestaje być jedynie narzędziem organizacyjnym, a zaczyna pełnić funkcję przewodnika po rytmie natury. Zwracając uwagę na momenty przejściowe i krótkie, często pomijane etapy między jedną a drugą porą roku (które w rzeczywistości kształtują codzienne doświadczenie otoczenia), pozwala dostrzec zmiany, jakie w standardowym podziale na cztery pory roku łatwo umykają. Takie podejście znajduje również zastosowanie w podróżowaniu. Planowanie wyjazdu z uwzględnieniem mikropór roku umożliwia bowiem poznanie mniej oczywistych aspektów Japonii – zarówno pod względem przyrody, jak i lokalnych zwyczajów czy sezonowych wydarzeń. Może to oznaczać kontakt z naturą w jej bardziej kameralnym wydaniu, a także uniknięcie największego natężenia ruchu turystycznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na najpopularniejszych momentach w roku, uwaga kieruje się na to, co aktualnie dzieje się w danym miejscu. – W tradycyjnym japońskim kalendarzu pory roku są podzielone na mniejsze części, co pozwala nam dostrzec nawet najmniejsze zmiany w naturze. Uświadamiając sobie te drobne zmiany, możemy doświadczać świata w sposób bardziej subtelny i głęboki – podkreślała Marie Kondo w rozmowie z BBC. Jak dodała, takie podejście zmienia również sposób przeżywania podróży, gdyż skupienie się na sezonowych elementach – od lokalnych produktów po charakter powietrza – sprawia, że doświadczenie staje się pełniejsze i bardziej świadome. Właśnie dlatego tradycyjny japoński kalendarz, mimo że na co dzień pozostaje w cieniu systemu zachodniego, ponownie przyciąga uwagę. Dla wielu osób staje się sposobem na zwolnienie tempa i oderwanie się od nadmiaru bodźców, a także próbą bardziej uważnego funkcjonowania w świecie, który coraz częściej wymusza pośpiech i ciągłą dostępność. Źródła: Sakuraco, Nippon, BBC, The New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak zastosować metodę Marie Kondo na wakacjach? Te zasady zmieniają życie w podróży
Marie Kondo zdobyła światową popularność jako ekspertka od porządkowania i autorka metody, która zmieniła sposób myślenia o organizacji przestrzeni. Jej zasady można jednak zastosować nie tylko w domu, lecz także w podróży – od pakowania walizki po podejście do samego wyjazdu. Co w takim razie radzi Japonka?
Urodzona w Tokio autorka i osobowość telewizyjna stała się symbolem minimalistycznego podejścia do życia, opartego na świadomych wyborach i eliminowaniu nadmiaru. Jej filozofia, koncentrująca się na zatrzymywaniu tylko tych rzeczy, które „wywołują radość”, zyskała globalne uznanie i znalazła zastosowanie nie tylko w organizacji domowej przestrzeni, lecz także w codziennych nawykach. W najnowszej swojej książce „Letter From Japan” Marie Kondo przybliża kulturowe inspiracje stojące za tym podejściem, pokazując, jak łączyć porządek z uważnością i spokojem. Te same zasady można przenieść również na grunt podróżowania, które dla wielu osób bywa źródłem stresu. Jak więc zastosować metodę Kondo podczas wyjazdu i co naprawdę warto zabrać ze sobą w drogę? Jak spakować walizkę metodą Marie Kondo? Zastosowanie metody Marie Kondo w podróży zaczyna się od zmiany podejścia do samego pakowania – warto świadomie wybierać tylko te rzeczy, które rzeczywiście będą potrzebne i komfortowe w użyciu. Kluczowe staje się uporządkowanie przestrzeni w walizce w sposób, który ogranicza chaos i pozwala szybko odnaleźć każdy element bez konieczności przekopywania się przez zawartość bagażu. Pomocne wówczas okazuje się grupowanie rzeczy według funkcji oraz oddzielanie ich w mniejszych organizerach lub woreczkach, dzięki czemu ubrania, kosmetyki czy akcesoria nie mieszają się ze sobą i pozostają łatwo dostępne przez cały wyjazd. – Segreguję w małych woreczkach np. ubrania na co dzień, odzież „po domu”, kosmetyki do makijażu, kosmetyki do pielęgnacji skóry, suplementy i elektronikę z kablami – podkreśla Kondo. Równie istotna jest selekcja, ponieważ ograniczenie liczby przedmiotów nie oznacza rezygnacji z wygody, lecz jej zwiększenie. – W podróż zabieram ze sobą tylko niewielką liczbę rzeczy, starannie dobierając te, które naprawdę dają radość – zaznacza autorka w rozmowie z BBC. Jak podróżować bez stresu? Rady Marie Kondo To podejście można rozszerzyć na cały proces podróżowania, szczególnie na momenty, które zwykle kojarzą się z napięciem i pośpiechem. Zamiast traktować pobyt na lotnisku wyłącznie jako etap logistyczny, warto nadać mu bardziej osobisty wymiar i potraktować jako przestrzeń na drobne rytuały, które poprawiają samopoczucie. Kondo zwraca uwagę na znaczenie świadomego przeżywania tych chwil: „Nawet drobne gesty mogą mieć ogromny wpływ na to, jak się czujesz”. Przygotowanie wcześniej rzeczy, które sprawiają przyjemność (jak książka, ulubiony zapach czy drobny rytuał pielęgnacyjny) pozwala odzyskać poczucie kontroli i spokoju. Jednocześnie zmiana perspektywy, polegająca na uważnej obserwacji otoczenia i docenieniu samego momentu podróży, pomaga ograniczyć stres i nadać tym chwilom większe znaczenie. Równie ważny jest pierwszy kontakt z pokojem hotelowym, który w dużej mierze decyduje o komforcie całego pobytu. Zamiast pozostawiać rzeczy w walizce, warto od razu uporządkować przestrzeń i nadać jej bardziej osobisty charakter. Eliminacja nadmiaru bodźców wizualnych (takich jak ulotki, zbędne przedmioty czy rozproszone elementy wyposażenia) pozwala stworzyć spokojniejsze otoczenie sprzyjające odpoczynkowi. – Wyjmując wszystko z walizki i umieszczając rzeczy w szufladach lub wieszając je w szafie, sprawiam, że przestrzeń staje się bardziej „moja” – wyjaśnia Kondo. Wówczas porządkowanie nie jest obowiązkiem, lecz świadomym działaniem, które pomaga szybciej poczuć się swobodnie nawet w zupełnie nowym miejscu. Czym jest „oczyszczenie” w podróży? Marie Kondo w swojej książce opisuje różne japońskie koncepcje kulturowe i pokazuje, jak można je przenieść na codzienne nawyki – również w kontekście podróżowania. Jedną z nich jest idea oczyszczenia (Jōka), rozumiana nie jako pojedynczy rytuał, lecz jako sposób przechodzenia z jednego stanu do drugiego z większą uważnością. W praktyce oznacza to chwilowe zatrzymanie się i świadome „wejście” w nowe miejsce, zamiast natychmiastowego działania i pośpiechu. Autorka podkreśla, że nie stosuje jednego, konkretnego schematu, lecz stawia na proste gesty, które pomagają odzyskać równowagę. – Dla mnie „oczyszczenie” oznacza chwilę, w której mogę się zatrzymać, uspokoić i świadomie odnaleźć się w nowym miejscu – wyjaśnia. Może to być spokojny oddech po wyjściu z samolotu, rozciągnięcie ciała czy krótka chwila skupienia. Takie działania pomagają zmniejszyć napięcie i łagodnie wejść w rytm podróży, niezależnie od kierunku. Jak doświadczać Japonii według Marie Kondo? Mniej pośpiechu, więcej uważności To podejście szczególnie dobrze wpisuje się w sposób poznawania Japonii, gdzie – jak podkreśla Kondo – warto zwracać uwagę nie tylko na najbardziej oczywiste atrakcje, lecz także na to, co subtelne i często pomijane. Zamiast intensywnego zwiedzania proponuje zwolnienie tempa i uważne obserwowanie codzienności. Nawet pozornie proste doświadczenia, takie jak smak tradycyjnego bulionu dashi czy cisza panująca w środkach transportu, mogą odsłonić głębię lokalnej kultury. – Mam nadzieję, że poświęcisz chwilę, aby docenić samo to poczucie spokoju. W Japonii ukojenie często tkwi nie tylko w tym, co widoczne, ale także w atmosferze i ciszy danego miejsca – zaznacza. Istotnym elementem tej filozofii jest także szacunek wobec odwiedzanych miejsc. Kondo odwołuje się do japońskiego przysłowia „Ptak w locie nie mąci wody”, które w kontekście podróżowania oznacza odkrywanie świata w sposób uważny i nienarzucający się. – Podróżowanie oznacza zanurzenie się w kulturze, otoczeniu i codziennym życiu ludzi. Dlatego staram się traktować wszystko z troską i spędzać czas z wdzięcznością – podkreśla. Jak dodaje, turyści powinni respektować przestrzeń, w której się znajdują – od sposobu poruszania się po miejscach publicznych po kontakt z lokalną społecznością. Według niej to właśnie te drobne, świadome działania sprawiają, że podróż staje się bardziej autentyczna i pogłębiona. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Coraz więcej turystów szuka przygód zamiast odpoczynku. Trend „darecation” rośnie w siłę
Tradycyjne wakacje spędzane na plaży coraz częściej ustępują miejsca podróżom, które oferują coś więcej niż relaks. W 2026 roku rośnie popularność tzw. „darecation” – wyjazdów nastawionych na wyzwania, adrenalinę i przekraczanie własnych granic. Coraz więcej turystów zamiast biernego odpoczynku wybiera aktywności na świeżym powietrzu i doświadczenia, które pozwalają sprawdzić siebie w nowych warunkach.
Podróże przygodowe przestały być niszową formą eksplorowania świata i stały się jednym z najszybciej rosnących segmentów turystyki. Jak wynika z raportu Adventure Travel Trade Association (ATTA), globalna wartość tego rynku sięga już 1,16 miliarda dolarów. Co istotne, zmienia się nie tylko skala zjawiska, ale także jego charakter. Współczesne podróże przygodowe nie ograniczają się już do ekstremalnych aktywności, takich jak wspinaczka wysokogórska czy heli-skiing. Coraz częściej obejmują również doświadczenia kulturowe, kontakt z naturą i elementy rozwoju osobistego. W efekcie redefinicji ulega sama idea podróżowania – turyści nie pytają już: „Gdzie mogę odpocząć?”, ale: „Do czego jestem zdolny?” Darecation i turystyka przygodowa. Dlaczego ten trend rośnie? Rosnąca popularność tzw. „darecation” (połączenie słów dare – odwaga/wyzwanie oraz vacation – wakacje) wpisuje się w szerszy trend dynamicznego rozwoju turystyki przygodowej, która przestaje być domeną wąskiej grupy pasjonatów, a staje się jednym z głównych kierunków współczesnych podróży. Jak wskazują dane platformy Pinterest, liczba wyszukiwań hasła „turystyka przygodowa” wzrosła aż o 75%, co potwierdza rosnące zainteresowanie wyjazdami opartymi na wyzwaniach i intensywnych doświadczeniach. Za tym zjawiskiem stoi przede wszystkim zmiana podejścia do podróżowania po pandemii – coraz więcej osób rezygnuje z biernego wypoczynku na rzecz wyjazdów, które pozwalają zdobywać nowe umiejętności, budować odporność psychiczną i tworzyć trwałe wspomnienia. Psychologowie podkreślają, że jest to także reakcja na coraz bardziej „bezwysiłkowy” styl życia zdominowany przez technologie. W świecie, w którym wiele czynności odbywa się automatycznie, rośnie potrzeba sprawczości i realnego działania. Trend ten szczególnie wyraźnie widoczny jest w trzech grupach podróżnych. Pokolenie Z poszukuje doświadczeń budujących tożsamość – aż 74% młodych osób wybiera tzw. „runcations”, czyli wyjazdy łączące podróże z wymagającą aktywnością fizyczną. Z kolei milenialsi i przedstawiciele pokolenia X coraz częściej decydują się na tzw. „mikroemerytury”, traktując intensywne wyprawy jako sposób na przerwę od presji zawodowej i nadmiaru decyzji. Istotną rolę odgrywają również podróże solo – w 2026 roku ponad 70% rezerwacji w segmencie wypraw przygodowych przypada na osoby podróżujące samotnie, w tym w dużej mierze kobiety, dla których tego typu wyjazdy stają się formą rozwoju i budowania niezależności. Skala zjawiska jest znacząca – według ATTA europejski rynek turystyki przygodowej osiągnął wartość około 464 miliardów dolarów. Największymi rynkami są Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Holandia i Wielka Brytania, gdzie 73% podróżnych deklaruje, że jest „otwartych na przygody”. Ten trend wyraźnie widać także w Polsce – jak wynika z danych z naszego „Trendbooka podróżniczego 2026”, aż 70% Polaków deklaruje gotowość do dalekich podróży, jeśli oferują one unikatowe i intensywne doświadczenia. Turystyka przygodowa w Europie. Jak zmienia się sposób podróżowania? W Europie turystyka przygodowa coraz wyraźniej odchodzi od skojarzeń wyłącznie z ekstremalnymi aktywnościami, a zaczyna oznaczać przede wszystkim pogłębione i świadome formy podróżowania. Jak podkreśla Russell Walters, dyrektor regionalny Adventure Travel Trade Association na Europę: „Europejscy podróżnicy są bardzo doświadczeni i coraz bardziej motywowani wartościowymi podróżami. Chcą nawiązać kontakt z lokalną kulturą, spędzać czas na łonie natury i czuć, że ich wybory przynoszą korzyści odwiedzanym miejscom”. Raport ATTA wskazuje, że sama definicja podróży przygodowej uległa znacznemu poszerzeniu – „nie definiuje się jej już wyłącznie jako ekstremalnych lub pełnych adrenaliny przeżyć, ale jako szerokie spektrum doświadczeń”, które pozostają jednocześnie dostępne dla coraz szerszego grona odbiorców. W praktyce oznacza to, że obok aktywności fizycznych, takich jak trekking, wspinaczka czy kajakarstwo, równie istotne stają się elementy kulturowe – lokalna kuchnia, tradycje i historie mieszkańców. Dane rynkowe potwierdzają skalę tego zjawiska. Według SportsCover Direct trekking i wspinaczka górska odnotowały wzrost popularności o 69% rok do roku, a tzw. „runcations”, czyli wyjazdy łączące podróże z bieganiem, wzrosły o 56%. Dynamicznie rośnie także zainteresowanie żeglarstwem (+54%) oraz raftingiem (+38%), a liczba osób wybierających piesze wędrówki zwiększyła się o 44%. W Europie sprzyja temu rozbudowana infrastruktura szlaków prowadzących przez zróżnicowane krajobrazy – od alpejskich tras po nadmorskie ścieżki i historyczne regiony. Jednocześnie, jak podkreśla ATTA, „przygoda” nie ma dziś jednego znaczenia – dla jednych oznacza fizyczne wyzwanie, dla innych zanurzenie w kulturze, a dla wielu połączenie obu tych elementów w ramach jednego wyjazdu. Źródła: ATTA, Independent Online, Euronews, Travel Pulse, National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Maso Corto/Val Senales – kraina lodu, wielkich panoram i fascynującej historii
Są miejsca, w których góry ciągną się aż po horyzont, a powietrze jest tak przejrzyste, że każdy szczegół krajobrazu widać z niezwykłą ostrością. Śnieg, lodowiec i skaliste szczyty tworzą scenerię, w której natura odgrywa pierwszoplanową rolę. Jednym z takich miejsc jest Maso Corto/Val Senales w regionie Południowy Tyrol/Südtirol – najbardziej na północ wysuniętej części Włoch, gdzie zimowy sezon trwa wyjątkowo długo.
Południowy Tyrol od lat przyciąga miłośników gór niezwykłą różnorodnością krajobrazów. W jednym miejscu można odnaleźć zarówno historyczne ślady dawnych kultur, jak i nowoczesną infrastrukturę sportową. Dolina Schnalstal/Val Senales jest tego doskonałym przykładem. Rozciąga się od zamku Juval, usytuowanego na wzgórzu Juval i będącego domem słynnego alpinisty Reinholda Messnera, aż po potężne lodowce w jej górnej części. To właśnie tam, na końcu doliny, znajduje się miejscowość Maso Corto oraz wysokogórski ośrodek narciarski Alpin Arena Senales. Jazda na nartach do 10 maja Alpin Arena Senales należy do najbardziej charakterystycznych obszarów narciarskich w Południowym Tyrolu. Stoki rozciągają się na wysokości od 2000 do 3200 metrów nad poziomem morza i obejmują 42 kilometry tras. Ich szerokie, otwarte przestrzenie pozwalają w pełni poczuć skalę wysokogórskiego krajobrazu. Sezon narciarski rozpoczyna się tu pod koniec września i trwa aż do 10 maja. Dzięki temu można jeździć na nartach od jesieni do wiosny. Trasy prowadzą z lodowca aż do Maso Corto w dolinie, a nowa, zmodernizowana kolejka linowa pokonuje tę drogę w około sześć minut. Najbardziej wymagające odcinki znajdują się na lodowcu. To właśnie tutaj międzynarodowe zespoły narciarskie przygotowują się do zawodów Pucharu Świata. Trasy Grawand i Leo-Gurschler są znane w świecie profesjonalnego narciarstwa jako miejsce treningów na dużej wysokości. Jednocześnie w ośrodku nie brakuje łagodniejszych tras, takich jak Lazaun, które sprawdzają się w przypadku początkujących narciarzy oraz rodzin. Widok bez granic Jednym z najbardziej spektakularnych punktów w regionie jest platforma widokowa Iceman Ötzi Peak na szczycie Grawand. Znajduje się ona na wysokości 3251 m n.p.m. i jest uznawana za jeden z najłatwiej dostępnych szczytów o takiej wysokości. Ze stacji górskiej kolejki linowej prowadzi na nią krótka droga przez skały i stalowe schody. Wejście zajmuje zaledwie kilkanaście minut, ale nagrodą jest widok obejmujący aż 126 trzytysięcznych szczytów w trzech krajach. Z platformy można dostrzec lodowiec Hochjochferner oraz szczyt Similaun. Przy dobrej pogodzie na horyzoncie pojawia się nawet błękit Morza Adriatyckiego. To właśnie w tej części Alp odkryto ślady niezwykłej historii sprzed tysięcy lat. Śladami Człowieka Lodu Ötzi to jedna z najsłynniejszych mumii lodowcowych na świecie. Został odnaleziony 19 września 1991 roku przez niemiecką parę wspinaczy, Erikę i Helmuta Simonów, na przełęczy Tisenjoch/Giogo di Tisa na wysokości 3210 me n.p.m. Dziś miejsce jego odkrycia oznacza kamienna piramida. Wyprawa prowadząca do tego punktu znana jest jako Ötzi Glacier Tour. Trasa przecina główną grań Alp i prowadzi przez lodowiec do miejsca odkrycia mumii. Wędrówki piesze odbywają się od lipca do października, natomiast zimą organizowane są wycieczki narciarskie. Podczas wyprawy uczestnicy poznają historię odkrycia Ötziego, geologię regionu oraz przyrodę wysokogórską. Całodniowa trasa wymaga dobrej kondycji fizycznej, ale nie trzeba posiadać specjalistycznych umiejętności technicznych. Wyprawy są prowadzone przez certyfikowanych przewodników górskich, którzy dbają o bezpieczeństwo oraz przygotowanie uczestników. Narciarstwo biegowe wysoko w Alpach Wysokogórski charakter doliny sprzyja również narciarstwu biegowemu. Jedną z najbardziej charakterystycznych tras jest pętla Hochjoch – najwyżej położona trasa narciarstwa biegowego w Południowym Tyrolu. Trasa ma długość od 5 do 10 kilometrów i przebiega przez otwarty teren na dużej wysokości. Dzięki stabilnym warunkom śniegowym można z niej korzystać od września do połowy grudnia. W regionie znajduje się również łatwiejsza trasa Lazaun o długości 2 kilometrów, dostępna od połowy grudnia do kwietnia i oferująca widoki na lodowcowe szczyty Val Senales. Skitouring wśród trzytysięczników Okolice grani Schnalskamm należą do jednych z najlepszych terenów skitourowych w Alpach. Nad doliną góruje potężny szczyt Weißkugel oraz liczne trzytysięczniki, które przyciągają miłośników górskich wypraw narciarskich. Kolejka linowa prowadząca na lodowiec znacznie skraca podejście w wyższe partie gór. Dzięki temu można szybciej dotrzeć na wysokość ponad trzech tysięcy metrów i rozpocząć wyprawę w kierunku alpejskich grani. Od 2026 roku dostępna będzie także specjalnie wyznaczona trasa skitourowa prowadząca z Maso Corto do Grawand na wysokości 3212 m n.p.m. Szlak oznaczony zielonymi flagami biegnie wzdłuż stoku narciarskiego i umożliwia bezpieczne podejście na lodowiec. Rakiety śnieżne i zimowe wędrówki Val Senales można odkrywać również w spokojniejszym tempie. Przygotowane zimowe szlaki prowadzą przez zaśnieżone lasy, słoneczne łąki i stare górskie gospodarstwa. Trasy umożliwiają dotarcie do schronisk i domostw położonych w różnych częściach doliny. W Maso Corto popularne są także wyprawy na rakietach śnieżnych. Jedną z najciekawszych atrakcji jest wycieczka do jaskini lodowej, położonej na wysokości około 2800 metrów i dostępnej wyłącznie pod opieką doświadczonego przewodnika górskiego. Trasa prowadzi przez lodowiec Hochjochferner i pozwala zobaczyć lodowiec z zupełnie innej perspektywy. Po zwiedzaniu jaskini uczestnicy docierają do schroniska Schöne Aussicht, a następnie do Teufelsegghütte. Smaki i atmosfera Val Senales Ważnym elementem górskiej kultury doliny są tradycyjne schroniska i zajazdy. W Maso Corto oraz na stokach Alpin Arena Senales można zatrzymać się w miejscach takich jak Glacier Hotel Grawand, Schutzhütte Schöne Aussicht, Lazaun Hut czy Teufelseggghütte. W wielu z nich szczególną rolę odgrywa koncepcja slow food. Lokalne produkty i regionalne potrawy podkreślają charakter miejsca i pozwalają lepiej poznać kulinarne tradycje Południowego Tyrolu. Po dniu spędzonym w górach naturalnym rytuałem staje się odpoczynek na słonecznym tarasie lub w przytulnej górskiej izbie. Wieczorem życie przenosi się do barów w Maso Corto, między innymi do Leo’s Pub czy Platzl Bar, gdzie spotykają się osoby wracające ze stoków i górskich szlaków. Góry pełne historii Maso Corto w dolinie Val Senales pokazuje niezwykłą różnorodność krajobrazu Południowego Tyrolu. Lodowiec, wysokogórskie szczyty i przestrzenie stworzone dla zimowych aktywności tworzą tu spójną całość. Jednocześnie region przypomina o historii sprzed tysięcy lat, kiedy w tych górach żył Człowiek Lodu. Właśnie to połączenie natury, sportu i historii sprawia, że dolina pozostaje jednym z najbardziej wyjątkowych miejsc w północnej części Włoch. Wystarczy kilka minut jazdy kolejką linową z Maso Corto, aby znaleźć się na wysokości ponad trzech tysięcy metrów i spojrzeć na Alpy z zupełnie nowej perspektywy. Więcej informacji na temat Maso Corto/Val Senales znajduję się na stronach www.merano-suedtirol.it/pl/maso-corto-val-senales.html i www.schnalstal.com/pl. Materiał promocyjny regionu Południowy Tyrol
20-letni cykl mody naukowo potwierdzony. Analiza matematyczna ujawnia, jak trendy wracają falami
20-letni cykl mody przestał być tylko branżową anegdotą. Naukowcy z Northwestern University przeanalizowali 37 tys. obrazów z modą kobiecą od roku 1869 po dziś dzień. Potem stworzyli model matematyczny, który pokazuje, że style zyskują popularność, słabną, a potem wracają mniej więcej co 20 lat.
Zespół badaczy z Northwestern University opracował model, który opisuje 20-letni cykl mody jako powtarzalne zjawisko. Styl zdobywa popularność, z czasem powszednieje, a potem wraca w odświeżonej wersji. Podstawą było około 37 tys. obrazów przedstawiających modę kobiecą od roku 1869 po dziś dzień. Badacze zamienili wygląd ubrań na konkretne parametry, dzięki którym trendy dało się porównać dekada po dekadzie. Ustalenia przedstawiono podczas American Physical Society (APS) Global Physics Summit w Denver. – O ile mi wiadomo, jako pierwsi na świecie stworzyliśmy tak obszerną i precyzyjną bazę danych dotyczącą mody na przestrzeni ponad stu lat – mówi główna autorka badań Emma Zajdela. Fala trendów z wyraźnym rytmem Do analizy wykorzystano historyczne wykroje z Commercial Pattern Archive na University of Rhode Island oraz kolekcje z wybiegów. Następnie, przy użyciu własnych narzędzi, badacze zmierzyli kluczowe elementy sukienek: pozycje rąbka, dekoltu i talii. Te cechy zapisano jako dane liczbowe, które można śledzić w czasie i zestawiać między różnymi okresami. Efekt to ilościowy obraz mody, pozwalający obserwować nie pojedyncze „hity”, lecz tempo zmian w długiej perspektywie. Naukowcy zbudowali model matematyczny oparty na prostej idei: układzie sił między chęcią wyróżnienia się a dążeniem do dopasowania się do otoczenia. Gdy dany styl staje się zbyt powszechny, projektanci odchodzą od niego. Z biegiem czasu ta ciągła potrzeba odmienności powoduje fale popularności stylów. Wyniki wskazują, że mimo stopniowej ewolucji ubioru wzloty i spadki popularności układają się w falę, która osiąga szczyt średnio co dwie dekady. Najwyraźniej widać to w długości spódnic: w historii wielokrotnie następowały po sobie fazy skracania i wydłużania. W analizie widać np., jak pojawiają się krótsze sukienki typu flapper w latach 20. XX w., później dłuższe, bardziej zachowawcze style w latach 50., a następnie minispódniczki w późnych latach 60. Od lat 80. jeden dominujący trend już nie wystarcza Ten sam wykres staje się mniej jednoznaczny w ostatnich dekadach. Od lat 80. dane pokazują szerszy zakres długości spódnic występujących równocześnie, co sugeruje większe rozdrobnienie trendów. Zamiast jednej wiodącej propozycji rośnie liczba równoległych opcji: od bardzo krótkich fasonów, przez midi, po długości do ziemi. Oznacza to większą różnorodność i mniejszą presję na wybieranie tego samego stylu. Źródło: EurekAlert!
Transgraniczna rewolucja na dwóch kołach: rekordowe III Polsko‑Niemieckie Dni Turystyki Rowerowej
21 godzin prelekcji i warsztatów, 60 prelegentów, 56 wystawców, testy sprzętu rowerowego oraz animacje i atrakcje dla dzieci – za nami prawdziwe rowerowe święto! W dniach 27-28 lutego w Szczecinie odbyła się III edycja Polsko-Niemieckich Dni Turystyki Rowerowej, która przyciągnęła tłumy miłośników podróżowania na dwóch kółkach.
Była to rekordowa pod względem liczby uczestników, prelegentów i wystawców odsłona imprezy. Nic dziwnego – turystyka na terenie Pomorza Zachodniego rozwija się bardzo prężnie. To nie koniec inwestycji rowerowych w regionie. Warto wspomnieć również o powstającej największej atrakcji turystycznej, czyli rowerowej pętli Berlin-Szczecin-Kołobrzeg. Większość – 510 km tej trasy, leży po stronie polskiej, a 270 po niemieckiej. Branża o przyszłości turystyki rowerowej III Polsko-Niemieckie Dni Turystyki Rowerowej zainaugurowała konferencja, w której udział wzięli przedstawiciele instytucji, samorządów oraz firm z Polski i Niemiec. Wydarzenie cieszyło się ogromnym zainteresowaniem – miejsca rozeszły się w ciągu tygodnia! Program konferencji został podzielony na trzy bloki tematyczne: strategia rozwoju, dane i analizy oraz inspiracje i trendy. Rozmawiano o infrastrukturze, certyfikacji jakości, tendencjach turystycznych i potencjale gospodarczym sektora rowerowego. Uczestnicy dyskutowali m.in. na temat aktualnego stanu sieci rowerowej Pomorza Zachodniego czy sieci tras EuroVelo. Poruszono również wątki związane z aktywizacją młodych osób czy tworzeniem tematycznych produktów turystycznych w oparciu o dziedzictwo kulturowe i przemysłowe – jako przykład pojawiły się świetnie funkcjonujące trasy tego typu w Berlinie. Na warsztatach tematycznych uczestnicy mogli z kolei pracować nad projektowaniem systemu pomiaru ruchu rowerowego czy zbiorem dobrych praktyk w turystyce rowerowej. Jednym z najważniejszych momentów konferencji stało się podpisanie porozumienia pomiędzy Województwem Zachodniopomorskim a Polską Organizacją Turystyczną. Dokument dotyczy przekazania przez POT schematu aplikacyjnego ogólnopolskiej bazy danych tras rowerowych – umożliwi to standaryzację danych, ich lepszą integrację oraz skuteczniejsze zarządzanie informacją o trasach rowerowych w Polsce. Konferencja stała się wyjątkową przestrzenią wymiany doświadczeń oraz okazją do lepszego poznania aktualnych trendów i nowoczesnych rozwiązań. Pozostawiła po sobie nie tylko solidną dawkę wiedzy, lecz także realne plany dotyczące dalszych działań. Zaangażowanie gości jasno pokazało, że turystyka rowerowa jest istotną dziedziną gospodarki: zmiany w stylu życia oraz potrzeba zrównoważonej mobilności tworzą wyjątkowe warunki do dynamicznego rozwoju tego sektora. Bezpieczeństwo, pasja i pokazy sprzętu Pozostała część wydarzenia miała charakter otwarty i była skierowana dla gości w każdym wieku. Przez dwa dni przestrzenie Urzędu Marszałkowskiego w Szczecinie wypełniły warsztaty, pokazy, filmy i spotkania poświęcone turystyce rowerowej w Euroregionie Pomerania. Nie zabrakło pomysłów i inspiracji na rowerowe wyprawy o różnych stopniach trudności. Dużym zainteresowaniem cieszył się też warsztat, w którym można było przygotować rower na nowy sezon – zrobić przegląd i dokonać prostych napraw. Dużo miejsca na III Polsko-Niemieckich Dniach Turystyki Rowerowej poświęcono kwestiom bezpieczeństwa. We współpracy z jednym z partnerów, PZU, powstały rozbudowane strefy edukacyjne, które pozwalały uczestnikom nie tylko zdobyć wiedzę, lecz także doświadczyć, jak ważne jest odpowiedzialne zachowanie na drodze. W strefach czekały m.in. miasteczko ruchu drogowego, pierwszy w Polsce symulator zderzenia z hulajnogą elektryczną (można było na własnej skórze przekonać się, jak niewielka prędkość wystarczy, by doszło do poważnego urazu!), kreatywna strefa „Pimp My Bike”, szkolenia z pierwszej pomocy, quizy wiedzy o przepisach oraz konkursy z atrakcyjnymi nagrodami, w tym rowerami i akcesoriami rowerowymi. Nauka łączyła się z zabawą, dzięki czemu uczestnicy wychodzili z wydarzenia nie tylko z nową wiedzą, lecz także z większą świadomością odpowiedzialności, jaka wiąże się z poruszaniem się na dwóch kółkach. Wielu pasjonatów turystyki rowerowej przyciągnęły także pokazy oraz testy sprzętu rowerowego, które odbywały się w garażu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego. Była to świetna okazja, by z bliska zobaczyć nowoczesne rozwiązania rowerowe, porozmawiać z ekspertami oraz przetestować różne typy rowerów i akcesoriów. III Polsko‑Niemieckie Dni Turystyki Rowerowej stały się czymś więcej niż tylko branżowym spotkaniem czy piknikiem dla pasjonatów dwóch kółek. Wydarzenie pokazało, jak silny i różnorodny jest dziś sektor turystyki rowerowej – interesuje zarówno profesjonalistów i samorządowców, jak i rodziny, które dopiero zaczynają swoją przygodę z tego typu podróżowaniem. Powstała wspólna przestrzeń do rozmów, testów, nauki, gdzie każdy mógł znaleźć coś dla siebie. Wydarzenie zrealizowane było w ramach projektu "III Polsko-Niemieckie Dni Turystyki Rowerowej" współfinansowanego z Funduszu Małych Projektów (FMP) w ramach Programu Współpracy Interreg VI A Meklemburgia-Pomorze Przednie / Brandenburgia / Polska 2021-2027 oraz z projektu pn. „Trasa rowerowa wokół Zalewu Szczecińskiego” w ramach Programu Współpracy Interreg VI A Meklemburgia-Pomorze Przednie / Brandenburgia / Polska 2021-2027”. Materiał promocyjny Pomorza Zachodniego
Dlaczego Irish Puby są tak bardzo popularne – nie tylko w Dzień Świętego Patryka? Są w każdym większym polskim mieście
Irish Puby są bardzo popularne na Wyspach Brytyjskich, ale nie tylko – w praktycznie każdym średniej wielkości mieście na świecie znajduje się co najmniej jeden irlandzki pub. Miejsca te także w naszym kraju mają wielu bywalców. I to mimo tego, że nie celebrujemy specjalnie Dnia Świętego Patryka. Na czym polega fenomen pubów w stylu irlandzkim?
Wyobraź sobie chłodny wieczór w centrum Warszawy, Krakowa czy Torunia. Przez zaparowane okna widać okna ludzi śmiejących się przy ciemnym barze, zza którego nalewane jest piwo Guinness. Nie potrzeba paszportu ani biletu lotniczego, żeby przenieść się do prawdziwego irlandzkiego baru – takie znajdują się wielu polskich miastach i nie ma się co dziwić: naszym krajanom bardzo przypadła do gustu irlandzka zasada, że „nie ma obcych – są przyjaciele, których jeszcze nie spotkałeś”. Doskonale sprawdza się w naszych realiach. Fenomen Irish Pubów w Polsce Klimat i detale rodem z Dublina Według bywalców prawdziwy Irish Pub to nie tylko wystrój na miarę tradycyjnych wyspiarskich lokali: połączenia ciemnego drewna, skóry, beczek czy szyldów. Przepis na sukces w Polsce polega na autentyczności: Polacy lubią miejsca z duszą i historią, a więc pub, w których słychać muzykę na żywo, który podaje określony rodzaj piwa czy przekąsek natychmiast zdobywa wiernych gości. Najlepsze puby tego typu powstają przy współpracy z Irlandczykami, ale wiele z ich właścicieli po prostu jest zachwyconych tamtejszą kulturą spędzania wolnego czasu. Guinnness i sport Co łączy bywalców pubów od Galway po Gdańsk? Legendarna irlandzka kuchnia i piwo. W wielu irlandzkich barach dostępne są śniadania podawane do późnego popołudnia, ale umówmy się – pierwsze skrzypce gra najpopularniejsze irlandzkie piwo świata: ciemny i aksamitny stout Guinness. To niemal kult: jego idealna piana i sposób serwowania stały się znakiem jakości. W polskich Irish Pubach liczą się też emocje sportowe – transmisje meczów Premier League (chociaż nie tylko) ściągają tłumy i budują atmosferę wspólnoty. Pubowe wydarzenia integrują Polaków Irish Puby są często nie tylko barami, ale chcą być także częścią lokalnej kultury. To w nich często będziemy mieli okazję wziąć udział w pub quizach czy posłuchać koncertów. Poczucie przynależności do grupy jest jednym z kluczowych powodów, dla których Polacy wybierają puby w stylu irlandzkim, a nie nowoczesne kluby czy bary. Irish Puby mają za sobą kawał historii Najstarszy nieprzerwanie działający Irish Pub to Sean’s Bar w irlandzkim – a jakże – Athlone. Istnieje od ponad 1100 lat, co zostało potwierdzone badaniami archeologicznymi i wpisem w Księdze Rekordów – z resztą – Guinnessa. Czy to możliwe, że są trochę stronniczy? Polskie puby w stylu irlandzkim to często nie są żadne „podrabiańce” – niektóre z nich mogą poszczycić się autentycznym irlandzkim wystrojem, którego elementy – od paneli ściennych aż po bar – zostały zaprojektowane, wykonane i wysłane w całości z Zielonej Wyspy przez wyspecjalizowane firmy, które dbają o ich wyjątkową tożsamość na całym świecie – np. Irish Pub Company. Dlaczego moda na Irish Puby nie przemija? Jasne, o Irish Pubach przypominamy sobie głównie w czasie obchodów Dnia Świętego Patryka – to coroczne pubowe szaleństwo pełne zielonych symboli, irlandzkiej muzyki i lejącego się strumieniami Guinessa. Ale prawdziwa popularność tych miejsc buduje się każdego dnia. Irish Puby w Polsce są odporne na sezonowe mody, bo na stałe wpisały się w krajobraz naszych miast. To zasługa elastyczności – szybka adaptacja do lokalnych gustów i oczekiwań, a jednocześnie zachowanie klimatu, którego oczekują goście. Należy jednak pamiętać, że dręczą je podobne bolączki, co wszystkie bary na całym świecie (niezależnie od kręgu kulturowego, z którego się wywodzą): odwiedza je coraz mniej klientów. Jeśli jeszcze nie odwiedziliście żadnego pubu w stylu irlandzkim, to warto się do niego wybrać – chociażby po to, by poczuć atmosferę, której w nowoczesnych barach próżno szukać. To światowy fenomen, który idealnie dopasował się do polskiej kultury. Źródło: falstaff, dw.com, Irish Pub Company, irishcentral.com, Sean's Bar Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Drzewo z popularnej gry rośnie w Warszawie. „Geralt” oficjalnie pomnikiem przyrody
Warszawa zyskała wyjątkowy pomnik przyrody. Dąb szypułkowy „Geralt” zachwyca zarówno swoim majestatycznym rozmiarem, jak i popkulturowym znaczeniem. Cyfrowy odpowiednik drzewa był ważnym elementem gry opartej na prozie Andrzeja Sapkowskiego.
Jadąc ulicą Jagiellońską, dostrzeżemy – z pozoru – zwyczajne drzewo. Co prawda jego rozmiar i rozłożystość mogą świadczyć o przyrodniczych walorach okazu, jednak na próżno doszukiwać się tu jakiegoś dodatkowego znaczenia. Pozory jednak w tym przypadku mylą – drzewo jest nie tylko istotnym elementem miejskiej przyrody, ale również bohaterem gry o słynnym wiedźminie Geralcie. Informacja o wpisaniu okazu na listę pomników przyrody powinna więc ucieszyć nie tylko fanów fantastycznej sagi. Geralt z Pragi W trakcie często nagradzanej gry „Wiedźmin 3: Dziki Gon” tytułowy bohater regularnie przedstawia się tytułem nawiązującym do miejsca pochodzenia wiedźmina – mitycznej Riwii. Kraina ta w ustach protagonisty nabiera wyjątkowego znaczenia – określa bowiem miejsce, w którym rodzą się wyjątkowe istoty. Możliwe, że podobny cel przyświecał pomysłodawcom petycji, która w poprzednim roku podbijała internet. Podanie dotyczyło ustanowienia – jeszcze wtedy bezimiennego drzewa z ulicy Jagiellońskiej – pomnikiem przyrody oraz nadania okazowi imienia Geralt. Nazwa ta rzecz jasna nawiązywała do tytułowego bohatera z Riwii, jednak dlaczego zdecydowano się nazwać tak akurat to drzewo? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy spojrzeć na drugą stronę ulicy Jagiellońskiej. Dostrzeżemy tam budynek siedziby firmy CD Projekt Red – twórcy gier o łowcy potworów. Ponoć zespół stojący za słynną grą inspirował się przy tworzeniu jednego z drzew dębem szypułkowym stojącym po drugiej stronie ulicy. Warszawskie drzewo dostrzeżemy w momencie pierwszego wjazdu do Velen. Słynny obiekt w grze nosi niechlubną nazwę „Drzewo Wisielców”. Na szczęście stołeczny odpowiednik (przy ulicy Jagiellońskiej 47) zdaje się zdecydowanie bardziej pogodniejszy. Internetowa petycja – jak drzewo stało się Geraltem? Walkę o miano pomnika przyrody dla praskiego Geralta rozpoczął stołeczny radny Jan Mencwel. Pomysłodawca współtworzył petycję skierowaną do prezydenta Warszawy, która została podpisana przez prawie 25 tysięcy osób. Tak liczna grupa zwolenników przekonała zarząd miejski do przyjrzenia się sprawie rośliny i mianowania obiektu pomnikiem przyrody. W uzasadnieniu uchwały Urząd Miejski pisze m.in. o dużym potencjale promocyjnym drzewa, które dzięki swojej historii może stać się jedną z ciekawszych atrakcji przyrodniczych prawobrzeżnej Warszawy. Według autorów dokumentu nadanie drzewu statusu pomnika przyrody pozwoli nie tylko lepiej je chronić, ale także podkreślić unikatowe połączenie warszawskiej przyrody z elementami współczesnej kultury popularnej. Polska stolica Wiedźmina Najbardziej bogatym w obiekty związane ze słynnym łowcą potworów miastem w Polsce jest zdecydowanie Łódź. To w tym mieście przyszedł na świat w 1948 roku Andrzej Sapkowski – twórca fantastycznej sagi. W mieście dostrzeżemy więc m.in. mural z Geraltem przy ulicy Piotrkowskiej 182 oraz Skwer Wiedźmina. Instalacje tego typu szybko stały się popularnym miejscem spotkań i zdjęć dla fanów wiedźmińskiego uniwersum. Nic więc dziwnego, że i warszawskie władze nie sprzeciwiały się idei nazwania imieniem wiedźmina praskiego dębu. Źródła: TVN24 Warszawa Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Film „Jedna bitwa po drugiej” powstał na podstawie powieści. Jej autor od lat się ukrywa
Za nami 98. ceremonia wręczenia Oscarów, podczas której jednym z najgłośniejszych tytułów okazał się film „Jedna bitwa po drugiej”. Produkcja była nominowana aż w 13 kategoriach i ostatecznie zdobyła sześć statuetek. Choć nagrody aktorskie ominęły Leonardo DiCaprio, Benicio del Toro i Teyanę Taylor, Akademia doceniła m.in. Paula Thomasa Andersona, który otrzymał Oscara za najlepszy scenariusz adaptowany. Niewiele osób zdaje sobie jednak sprawę, że film powstał w oparciu o powieść jednego z najbardziej zagadkowych współczesnych pisarzy.
„One Battle After Another” w reżyserii Paula Thomasa Andersona luźno nawiązuje do powieści „Vineland” autorstwa Thomasa Pynchona – jednego z najbardziej intrygujących i nieuchwytnych twórców amerykańskiej literatury. Nie jest to zresztą pierwsze spotkanie Andersona z prozą tego postmodernistycznego pisarza. W 2014 roku reżyser przeniósł na ekran także jego powieść „Wada ukryta”, tworząc film pełen absurdalnego humoru, skomplikowanych wątków i charakterystycznej dla Pynchona gry z konwencją. Najnowsza produkcja rozwija tę fascynację jeszcze dalej, oferując historię bardziej wielowarstwową i przewrotną. Pojawia się więc pytanie – dlaczego twórczość Thomasa Pynchona od lat tak silnie inspiruje filmowców? Kim jest Thomas Pynchon? Tajemniczy autor powieści „Vineland” Thomas Pynchon należy do najbardziej zagadkowych i jednocześnie wpływowych pisarzy współczesnej literatury amerykańskiej. Urodził się 8 maja 1937 roku w Glen Cove na Long Island w stanie Nowy Jork. Już w młodości wyróżniał się dużymi zdolnościami – szkołę średnią ukończył w wieku zaledwie 16 lat, po czym rozpoczął studia na Uniwersytecie Cornell, gdzie początkowo wybrał fizykę inżynierską. Po dwóch latach przerwał naukę, by wstąpić do Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, gdzie służył na niszczycielu operującym na Morzu Śródziemnym. Po zakończeniu służby powrócił jednak na Cornell, tym razem studiując literaturę angielską. W tym okresie zaczął pisać pierwsze opowiadania, publikowane m.in. w studenckich czasopismach, a także eksperymentował z różnymi formami twórczości. Po ukończeniu studiów w 1959 roku pracował przez pewien czas jako autor tekstów technicznych w firmie Boeing w Seattle, jednocześnie rozwijając własne projekty literackie. To właśnie wtedy powstała jego pierwsza powieść „V.”, wydana w 1963 roku, która przyniosła mu rozgłos i pozwoliła całkowicie poświęcić się pisaniu. Od tego czasu Pynchon tworzy na pełen etat, publikując powieści łączące elementy historii, popkultury, nauki i polityki. Przez lata mieszkał m.in. w Meksyku i Kalifornii, ostatecznie osiedlając się w Nowym Jorku, gdzie wraz z żoną Melanie Jackson wychował syna. Pisarz, który od dekad unika mediów i życia publicznego Choć Thomas Pynchon uchodzi za jednego z najważniejszych amerykańskich pisarzy drugiej połowy XX wieku, o jego życiu prywatnym wiadomo zaskakująco niewiele. Autor od lat konsekwentnie unika mediów, nie udziela wywiadów, nie pojawia się na spotkaniach autorskich i nie bierze udziału w promocji swoich książek. Rzadko zgadza się również na publikowanie swojego wizerunku, dlatego jednym z najbardziej rozpowszechnionych zdjęć pisarza pozostaje fotografia ze szkolnego rocznika wykonana, gdy miał zaledwie 16 lat. Taka postawa sprawiła, że wokół jego osoby narosło wiele legend. Pynchona często porównuje się do J.D. Salingera (autora „Buszującego w zbożu”, który również wycofał się z życia publicznego), choć w przeciwieństwie do niego Pynchon przez lata mieszkał w wielkich metropoliach, takich jak Mexico City, Los Angeles czy Nowy Jork. Domniemane mroczne wątki w życiorysie? Tajemniczość pisarza stała się też źródłem licznych spekulacji i teorii na jego temat. W pewnym momencie pojawiały się nawet przypuszczenia, że może mieć związek z działalnością Teda Kaczynskiego, znanego jako Unabomber (amerykańskiego matematyka i terrorysty odpowiedzialnego za serię zamachów bombowych w latach 1978-1995). Niektórzy komentatorzy doszukiwali się podobieństw między jego poglądami a tematami obecnymi w powieściach Pynchona, choć oczywiście nigdy nie przedstawiono żadnych dowodów potwierdzających te domysły. Krążyły również inne hipotezy: że pisarz pracował dla CIA, uczestniczył w eksperymentach z LSD, a nawet że pojawia się incognito na konferencjach poświęconych własnej twórczości. Sam Pynchon zdaje się traktować te spekulacje z dużym dystansem. Gdy zgodził się na epizodyczny udział w serialu animowanym „Simpsonowie”, jego postać została przedstawiona z papierową torbą na głowie – był to żartobliwy komentarz do jego legendarnej niechęci wobec publicznych wystąpień. Mimo tej konsekwentnej prywatności Pynchon pozostaje jedną z najważniejszych postaci współczesnej literatury. Kiedy w 1974 roku otrzymał National Book Award za powieść „Tęcza grawitacji”, nie pojawił się na gali w nowojorskiej Carnegie Hall – zamiast niego nagrodę odebrał komik Irwin Corey. Również archiwum pisarza przekazane w 2022 roku do The Huntington Library zawiera przede wszystkim notatki, szkice i materiały dokumentujące proces twórczy, lecz niemal żadnych prywatnych pamiątek czy fotografii. W efekcie uwaga czytelników od lat koncentruje się przede wszystkim na jego książkach – pełnych ironii, absurdalnego humoru i jednocześnie przenikliwych obserwacji dotyczących technologii, władzy i współczesnej cywilizacji. Książka, która była inspiracją do filmu „Jedna bitwa po drugiej” Twórczość Thomasa Pynchona od lat fascynuje także twórców filmowych. Jedną z jego najgłośniejszych powieści jest wydana w 1990 roku książka „Vineland”, która już przed premierą wzbudziła ogromne zainteresowanie – cały nakład sprzedał się w przedsprzedaży, zanim czytelnicy poznali jej treść. Akcja powieści rozgrywa się w Kalifornii lat 80., w okresie drugiej kadencji Ronalda Reagana. Historia koncentruje się na Zoydzie Wheelerze i jego córce Prairie, którzy próbują odnaleźć się w świecie pełnym politycznych napięć, inwigilacji i pozostałości po kontrkulturowej rewolucji lat 60. W typowy dla Pynchona sposób w książce pojawiają się motywy paranoi, spisków, działania instytucji państwowych oraz pytania o granice wolności jednostki w społeczeństwie kontrolowanym przez władzę i technologię. To właśnie „Vineland” stała się luźną inspiracją dla filmu „Jedna bitwa po drugiej” w reżyserii Paula Thomasa Andersona. Twórca nie zdecydował się jednak na wierną adaptację powieści. Zamiast tego wykorzystał jej motywy i atmosferę, przenosząc historię do bliżej nieokreślonego czasu, który może przypominać zarówno współczesność, jak i niedaleką przyszłość. Dzięki temu film nabiera bardziej uniwersalnego charakteru i pozwala widzom odczytywać go w kontekście współczesnych napięć społecznych czy politycznych sporów. Anderson, inspirując się charakterystycznym stylem Pynchona, tworzy opowieść pełną ironii, czarnego humoru i wielowarstwowych znaczeń, w której osobiste historie bohaterów splatają się z szerszym obrazem społeczeństwa. W efekcie „Jedna bitwa po drugiej” nie jest prostą ekranizacją powieści, lecz autorską interpretacją tematów, które od lat powracają w twórczości jednego z najbardziej enigmatycznych pisarzy. Źródła: Gazeta Wyborcza, The Homebound Symphony, EBSCO Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Samotny posiłek w restauracji? Psychologowie tłumaczą: to zdrowy nawyk
Dla wielu osób sama myśl o siedzeniu w restauracji w pojedynkę – tylko z talerzem przed sobą i własnymi myślami – może wywoływać pewien dyskomfort. Od lat przyzwyczailiśmy się bowiem, że jedzenie jest przede wszystkim wydarzeniem społecznym: towarzyszą mu rodzinne obiady, spotkania ze znajomymi czy romantyczne kolacje. Coraz więcej osób zaczyna jednak świadomie wybierać samotne wyjścia do restauracji. Co ciekawe, psychologowie zwracają uwagę, że taka praktyka może przynosić zaskakujące korzyści dla naszego samopoczucia i zdrowia psychicznego.
Specjaliści zajmujący się psychologią zachowań społecznych coraz częściej podkreślają, że umiejętność spędzania czasu samemu – także podczas posiłku – nie musi oznaczać izolacji czy braku relacji z innymi. Wręcz przeciwnie, dla wielu osób jest to sposób na chwilę spokoju, refleksję i świadome przeżywanie codzienności. Współczesne podejście do samotnych posiłków powoli się zmienia: zamiast niezręcznej sytuacji zaczynają być postrzegane jako forma dbania o siebie i własne potrzeby. W świecie, w którym niemal każda chwila wypełniona jest komunikacją i bodźcami, spokojny posiłek w pojedynkę może stać się momentem wyciszenia, odzyskania równowagi i budowania większej niezależności emocjonalnej. Jedzenie w restauracji w pojedynkę. Dlaczego wciąż budzi emocje? Przez większą część historii posiłki pełniły funkcję wydarzenia społecznego. Wspólne jedzenie – od ognisk dawnych społeczności łowiecko-zbierackich po współczesne rodzinne obiady – było sposobem budowania więzi, wzmacniania poczucia przynależności oraz dzielenia się doświadczeniami dnia codziennego. Nic więc dziwnego, że w wielu kulturach samotne siedzenie przy restauracyjnym stoliku wciąż bywa postrzegane jako coś nietypowego. Dla niektórych osób taki obraz automatycznie kojarzy się z izolacją lub brakiem towarzystwa. Psychologowie zwracają jednak uwagę, że takie skojarzenia wynikają często z błędnego utożsamiania dwóch różnych zjawisk – samotności i bycia samemu z wyboru. Pierwsze oznacza niechciany stan emocjonalny, drugie natomiast może być świadomą decyzją i formą odpoczynku od bodźców społecznych. Jak wyjaśnia psycholog kliniczny dr Rachel Stern, wiele osób projektuje na innych własne obawy. – Kiedy widzimy kogoś jedzącego samotnie, często wyobrażamy sobie, że czujemy się w tej sytuacji niekomfortowo, osamotnieni lub oceniani przez innych. Tymczasem dla wielu ludzi jest to po prostu spokojny moment dla siebie – podkreśla specjalistka. Podobne stanowisko prezentuje dr Elena Torres, która uważa, że kultura zachodnia zbyt często traktuje samotność jak coś negatywnego. Jej zdaniem chwile spędzane w pojedynkę – nawet podczas zwykłego posiłku – mogą pomagać w budowaniu tożsamości, rozwijaniu kreatywności i wzmacnianiu równowagi emocjonalnej. Jedzenie w restauracji samemu staje się więc nie tyle oznaką wykluczenia, ile sposobem na oswojenie przestrzeni publicznej i większą niezależność psychiczną. – Utożsamiamy bycie samemu z byciem niekochanym lub niepopularnym. Tymczasem samotność jest niezbędna do kształtowania tożsamości, kreatywności i równowagi emocjonalnej. Jeśli nie potrafimy być sami, zaczynamy zbyt mocno polegać na potwierdzeniu ze strony innych, a to może osłabiać autentyczne relacje – podkreśla badaczka. Korzyści psychiczne z jedzenia w restauracji samemu Jedzenie w pojedynkę może przynosić wiele korzyści dla samopoczucia i zdrowia psychicznego. Jedną z najczęściej wskazywanych przez psychologów jest większa uważność podczas posiłku. Gdy nie jesteśmy zaangażowani w rozmowę ani inne rozpraszające bodźce, łatwiej skupić się na samym doświadczeniu jedzenia – jego zapachu, smaku czy konsystencji. Takie świadome przeżywanie chwili sprzyja praktyce uważności, która – jak pokazują badania – pomaga redukować stres i poprawia regulację emocji. Badanie opublikowane w 2020 roku w czasopiśmie „Appetite” wykazało, że osoby jedzące bez rozpraszaczy odczuwają większą satysfakcję z posiłków i rzadziej się przejadają. Posiłek w restauracji bez towarzystwa może także wzmacniać poczucie samodzielności i pewności siebie. Sama decyzja o takim wyjściu oznacza przełamanie presji społecznej i komfortu wynikającego z obecności innych. Jak zauważa terapeuta poznawczo-behawioralny dr Michael Tran, doświadczenie to może budować odporność psychiczną. – Za każdym razem, gdy ktoś decyduje się usiąść sam w restauracji, wzmacnia swoją zdolność do dobrego samopoczucia we własnym towarzystwie. To umiejętność, która przekłada się także na inne obszary życia – od pewności siebie w pracy po bardziej asertywną komunikację – podkreśla specjalista. Taki moment przy stole może również obniżać poziom lęku i być przestrzenią do refleksji. W ciągu dnia rzadko znajdujemy czas na spokojne uporządkowanie myśli, a posiłek spożywany w ciszy staje się naturalną przerwą na analizę wydarzeń czy emocji. Brak konieczności podtrzymywania rozmowy pozwala odpocząć od społecznych oczekiwań i presji, która często towarzyszy spotkaniom w większym gronie. Dla wielu osób to właśnie wtedy pojawia się chwila prawdziwego spokoju i odzyskania równowagi psychicznej. Jak zacząć chodzić samemu do restauracji? Praktyczne wskazówki Z własnego doświadczenia wiem, że wyjścia do restauracji w pojedynkę mogą być bardzo uwalniające. Kilka lat temu zaczęłam robić to świadomie – nie chciałam już czekać, aż znajomi znajdą czas na spotkanie, ani rezygnować z miejsc, do których naprawdę miałam ochotę pójść. Dziś nie jest to dla mnie krępujące, choć początki bywały trudne. Dobrym sposobem na oswojenie się z taką sytuacją jest stopniowe wprowadzanie tego nawyku. Warto zacząć od miejsc, w których presja społeczna wydaje się mniejsza – na przykład kawiarni lub restauracji odwiedzanych w ciągu dnia. Dopiero później można zdecydować się na eleganckie lokale czy wieczorne kolacje, gdy w restauracjach częściej pojawiają się pary i większe grupy. Pomocne bywa także zabranie ze sobą drobnego zajęcia. Ja najczęściej sięgam po książkę, ale równie dobrze sprawdzi się magazyn, dziennik czy podcast. Dzięki temu łatwiej oswoić ciszę i własne towarzystwo, nie uciekając w świat telefonu. Dobrym pomysłem jest również wybieranie stolików przy oknie lub z widokiem na salę – obserwowanie otoczenia daje delikatną stymulację, bez konieczności angażowania się w rozmowy. Jeśli pojawi się skrępowanie, warto pamiętać, że większość ludzi skupia się na własnych sprawach i rzadko zwraca uwagę na innych gości. Przydatne mogą być też proste techniki uważności, np. zauważenie pięciu rzeczy, które widzimy, czy kilku dźwięków wokół. Z czasem dyskomfort znika, a pewność siebie rośnie – bo to właśnie działanie, a nie czekanie na komfort, buduje poczucie swobody. Źródła: Alibaba Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Egipt – popularny kierunek na wakacje przez cały rok
Egipt cieszy się bardzo dużą popularnością wśród polskich turystów. I to nie tylko latem, lecz także wiosną, jesienią i zimą. Przez cały rok można korzystać tam ze słońca i licznych atrakcji, zarówno dla miłośników plażowania, jak i zainteresowanych historią i zwiedzaniem oraz lubiących pozostawać w ruchu. Dowiedz się, co oferuje Egipt!
Bardzo dobre warunki atmosferyczne Dobra pogoda to jeden z ważnych powodów, dla których tak wiele osób odwiedza Egipt. W krainie faraonów przez cały rok jest słonecznie, co sprzyja odpoczynkowi i wylegiwaniu się na plaży. Latem temperatury powietrza są bardzo wysokie. Na wybrzeżu kraju słupki rtęci pokazują zazwyczaj powyżej 35°C, a nierzadko nawet ponad 40°C. Jest więc naprawdę upalnie. Lekkie orzeźwienie przynosi morska bryza, jednak temperatury wody również są wysokie – średnio na poziomie 27-28°C. Wiosna i jesień przynoszą nieco bardziej umiarkowaną aurę. Cały czas jest jednak bardzo ciepło, co sprawia, że plażowanie i morskie kąpiele są niezwykle przyjemne. Zima to najchłodniejsza pora roku w Egipcie. Na wybrzeżu temperatury w ciągu dnia rzadko jednak spadają poniżej 18-19°C (w głębi lądu wartości te są niższe). Nawet wtedy można więc wypoczywać, np. przy basenie albo na plaży. To także idealny moment na zwiedzanie Egiptu. Warto pamiętać, że zimą noce są wyraźnie chłodniejsze. Należy wziąć to pod uwagę pakując się na wyjazd. Doskonała baza hotelowa w znanych kurortach Egipt słynie z rozbudowanej bazy hotelowej. Najlepsze obiekty znajdują się na wybrzeżu Morza Czerwonego w popularnych kurortach turystycznych, jak Hurghada, Marsa Alam i Sharm el Sheikh. Miejscowości te przyciągają ładnymi plażami i świetnymi warunkami do uprawiania sportów wodnych. W ich centrum można poznać lokalną kulturę, np. odwiedzając jeden z tętniących życiem bazarów. Tamtejsze hotele również zapewniają szereg atrakcji. Dobre obiekty oferują wygodną formułę all inclusive, animacje, strefy basenowe, a często również zjeżdżalnie wodne i udogodnienia dla najmłodszych. Ciekawie prezentuje się też oferta hoteli nad Morzem Śródziemnym, zwłaszcza w kurorcie Marsa Matruh. To mniej znana miejscowość turystyczna, która świetnie sprawdzi się na spokojne wakacje pełne relaksu w nieco bardziej kameralnej atmosferze. Poza wysokiej klasy hotelami, czekają tam piękne piaszczyste plaże i krystalicznie czysta woda zapraszająca do kąpieli. Oferty wycieczek do najpopularniejszych kurortów w Egipcie można sprawdzić na stronie: https://fly.pl/oferta/egipt-wczasy/. Dostępne są zarówno wyjazdy do bardziej budżetowych hoteli, jak i luksusowych resortów dla wymagających. Historyczne skarby Wakacje w Egipcie to nie tylko odpoczynek w hotelu czy na plaży. To także niepowtarzalna okazja, by zobaczyć niesamowite zabytki pamiętające czasy starożytności. Warto więc wybrać się na wycieczkę przynajmniej do kilku najbardziej znanych miejsc. Zdecydowanie ich nie brakuje, dlatego łatwo znaleźć coś dla siebie. To istna podróż do przeszłości, która może spodobać się nie tylko pasjonatom historii. Wśród najwspanialszych zabytków starożytnego Egiptu warto wymienić m.in.: Piramidy w Gizie – grobowce faraonów, które dziś stanowią wizytówkę kraju i są jednym z z największych historycznych skarbów. Najbardziej znana jest Piramida Cheopsa, choć pozostałe również zasługują na uwagę. Przy okazji zwiedzania monumentalnych grobowców, można też zobaczyć jeszcze jeden słynny zabytek, czyli posąg Wielkiego Sfinksa; Luksor – miejsce uznawane za największe na świecie muzeum na świeżym powietrzu. W przeszłości było sercem Egiptu. Ma ogromną wartość historyczną, dlatego wpisano je na listę UNESCO. Warto zobaczyć tam przede wszystkim Świątynię Luksorską oraz zwiedzić Muzeum Luksorskie; Karnak – miasto zaraz obok Luksoru, znane z rozbudowanego kompleksu świątynnego. Najważniejsza jest tam Świątynia Amona. Spektakularne zabudowania robią duże wrażenie!; Dolina Królów – dawne miejsce pochówku faraonów. Wykute w skale grobowce zachwycają rozmachem. Wśród nich na uwagę zasługuje przede wszystkim ten, w którym spoczywa faraon Seti; Abu Simbel – miejscowość, która zachwyca malowniczym położeniem i starożytnymi świątyniami wybudowanymi za czasów panowania Ramzesa II. To Wielka Świątynia i Świątynia Nefretiti. Obie prezentują się okazale. To oczywiście zaledwie kilka spośród naprawdę wielu zabytków w Egipcie. Podczas urlopu warto odwiedzić też oczywiście m.in. pełen atrakcji Kair, ciekawe miasto Asuan czy Klasztor św. Katarzyny na Półwyspie Synaj. Jak podkreśla Marta Wielgosz z Fly.pl:„Najwspanialsze zakątki Egiptu można zobaczyć podczas wycieczki objazdowej. Programy takich wypraw są starannie dopracowane i pozwalają odwiedzić jak najwięcej miejsc podczas jednej podróży, w dodatku pod opieką profesjonalnego pilota. Uczestnicy nie muszą martwić się o organizację – zapewnione są przejazdy, noclegi, a często również wyżywienie, co znacząco zwiększa komfort. Inna opcja to połączenie wypoczynku ze zwiedzaniem i wybranie się na wycieczkę fakultatywną. Takie wyjazdy, np. do Luksoru czy Kairu są organizowane ze znanych kurortów turystycznych.” Możliwość aktywnego spędzania czasu Dla osób, które lubią pozostawać w ruchu, Egipt również ma coś w zanadrzu. W zasadzie to niejedno! Kraina faraonów stanowi doskonały kierunek dla miłośników sportów wodnych. Popularnymi aktywnościami są przede wszystkim nurkowanie z akwalungiem oraz snorkeling. Egipskie rafy koralowe w wielu miejscach wciąż są dobrze zachowane i zachwycają życiem i kolorami. Obserwowanie podwodnego świata to wspaniała rozrywka! Mogą z niej skorzystać zarówno zaawansowani, jak i początkujący – w znanych kurortach działa wiele szkółek nurkowych. Popularnymi sportami są również kitesurfing, windsurfing, wingfoil, parasailing oraz jazda na wodnych nartach lub skuterach. Aktywności te przynoszą mnóstwo frajdy. Są dostępne nie tylko dla dorosłych, lecz także dla nieco starszych dzieci. W Egipcie nie brakuje też atrakcji na lądzie. Jeep safari, jazda na quadach i przejażdżki na wielbłądzie jazda na wielbłądzie to najpopularniejsze z nich. Ale zdecydowanie nie wszystkie! Mniej typowe, a przy tym niezwykle ciekawe możliwości, to chociażby… sandboarding, czyli zjazdy na specjalnej desce po wydmach czy wędrówka po Kolorowym Kanionie. Atrakcyjne ceny wycieczek Egipt przyciąga także dobrymi cenami. Wycieczki nie muszą nadmiernie obciążać budżetu, dlatego są chętnie wybierane przez całe rodziny. Wiele zależy oczywiście od standardu hotelu, jednak po sezonie w dobrej cenie można upolować nawet prawdziwe perełki. Aby zaoszczędzić, warto regularnie sprawdzać oferty last minute w Egipcie na Fly.pl. Wyjazdy rezerwowane na ostatnią chwilę często są tańsze. Materiał promocyjny Ambasady Egiptu
Miłość w czasach AI. Coraz więcej osób rezygnuje z realnych partnerów na rzecz chatbotów
Współczesne relacje coraz częściej rozpoczynają się od przesunięcia palcem po ekranie. Aplikacje randkowe stały się dla wielu osób pierwszym (a czasem jedynym) miejscem poszukiwania bliskości. Jednak część użytkowników idzie o krok dalej: zamiast mierzyć się z niepewnością, kompromisami i emocjonalnym ryzykiem związanym z relacjami międzyludzkimi, wybierają partnerów, którzy nigdy nie zawiodą, zawsze odpiszą i dopasują się do ich potrzeb. Tworzą związki z czatbotami – cyfrowymi towarzyszami zaprogramowanymi tak, by słuchać, wspierać i okazywać „uczucia”.
Spis treści: Związki z czatbotami w Chinach. Młode kobiety wybierają AI zamiast małżeństwa Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI W tle tej zmiany – szczególnie widocznej w Chinach – widać szersze procesy społeczne. Przez dekady obowiązywała tam restrykcyjna polityka jednego dziecka, wprowadzona w 1979 roku, która miała zahamować przyrost naturalny. Choć dziś prawo dopuszcza posiadanie nawet trójki dzieci, a władze próbują zachęcać obywateli do zakładania rodzin poprzez system ulg i dopłat, wskaźniki urodzeń pozostają niskie. Coraz więcej młodych ludzi deklaruje, że nie planuje małżeństwa ani potomstwa, wskazując na presję ekonomiczną, tempo życia i rosnące oczekiwania wobec partnerów. W tej rzeczywistości sztuczna inteligencja zaczyna pełnić nową rolę: nie tylko narzędzia pracy czy rozrywki, lecz także emocjonalnego towarzysza. Dla części kobiet w Chinach relacja z wirtualnym partnerem – stworzonym na podstawie własnych preferencji – okazuje się prostsza i bardziej przewidywalna niż związek z realnym człowiekiem. Co istotne, to zjawisko przestaje już być wyłącznie azjatyckim fenomenem i pojawia się również w innych państwach. Kobiety w Chinach wybierają AI zamiast małżeństwa Władze w Pekinie od kilku lat próbują przekonać młode pokolenie, że małżeństwo i macierzyństwo powinny stać się priorytetem. Tymczasem część kobiet coraz wyraźniej dystansuje się od tradycyjnego modelu życia rodzinnego – i zamiast realnych partnerów wybiera relacje z wirtualnymi towarzyszami. W kraju, w którym wskaźnik urodzeń spadł do najniższego poziomu od ponad siedmiu dekad, rozwój aplikacji opartych na sztucznej inteligencji zbiegł się z narastającym zjawiskiem społecznym określanym mianem „lying flat” – odrzuceniem presji sukcesu, kariery i małżeństwa. Boom na platformy oferujące emocjonalne wsparcie i cyfrowe towarzystwo był w Chinach błyskawiczny. Powstały dziesiątki wyspecjalizowanych chatbotów, w tym aplikacje projektowane specjalnie jako „wirtualni partnerzy”. 21-letnia Zhang, studentka psychologii stosowanej z południowych Chin, przyznaje, że codziennie poświęca co najmniej godzinę na rozmowy ze swoimi dwoma „chłopakami” stworzonymi przez AI. – Uważam, że w naszym pokoleniu ludzie sądzą, że samotność jest w porządku. Po co umawiać się z innymi? To zbyt kłopotliwe – mówi. Mimo że nigdy nie spotka swoich cyfrowych partnerów w rzeczywistości, ich relacja – jak podkreślają jej znajomi – wyraźnie wpływa na jej samopoczucie. Eksperci zauważają, że tego typu aplikacje oferują coś, czego wielu młodym osobom brakuje w relacjach offline. – Zapewniają stosunkowo bezpieczną przestrzeń do komunikacji i konsultacji emocjonalnej, czego często brakuje w Chinach – tłumaczy Rose Luqiu z Hong Kong Baptist University. Według niej chatboty dostarczają „wartości emocjonalnej”, której część kobiet nie doświadcza w kontaktach z mężczyznami. Skala zjawiska jest znaczna: szanghajski start-up MiniMax, twórca jednej z najpopularniejszych aplikacji, wyceniany jest na ponad 600 milionów dolarów, a jego platformy – w tym globalna wersja Talkie – zgromadziły ponad 147 milionów użytkowników. Na forach internetowych kobiety wymieniają się wskazówkami, jak „kształtować” osobowość swojego partnera AI – od czułego romantyka po bardziej stanowczy, „opiekuńczy” typ. Wirtualna relacja staje się projektem, który można dopasować do własnych potrzeb – bez ryzyka odrzucenia i bez konieczności kompromisu. Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki O ile w Chinach użytkowniczkami aplikacji z wirtualnymi partnerami są głównie młode kobiety, o tyle w Stanach Zjednoczonych proporcje odwracają się niemal całkowicie. Tamtejszy rynek „dziewczyn AI” rozwija się przede wszystkim w odpowiedzi na potrzeby mężczyzn – często młodych, samotnych i coraz bardziej zdystansowanych wobec tradycyjnego modelu randkowania. W amerykańskim internecie wirtualne partnerki projektowane są jako zawsze dostępne, emocjonalnie wspierające i w pełni programowalne. Nie odrzucają, nie stawiają granic, nie inicjują konfliktów, chyba że użytkownik sam tego oczekuje. Intymność zostaje tu sprowadzona do usługi – personalizowanej, przewidywalnej i pozbawionej ryzyka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy kontekst społeczny. Badania w USA od lat pokazują rosnący poziom samotności wśród młodych mężczyzn, którzy spędzają więcej czasu online niż wcześniejsze pokolenia i coraz częściej deklarują lęk przed odrzuceniem w realnym świecie. Część z nich otwarcie przyznaje, że relacja z AI wydaje się prostsza – nie wymaga umiejętności społecznych, nie wiąże się z kompromisem ani emocjonalnym wysiłkiem. Wirtualna partnerka oferuje akceptację bez negocjacji i bliskość bez niepewności. To właśnie element kontroli (i możliwość kształtowania osobowości cyfrowej postaci) stanowi dla wielu kluczową wartość. Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI Rozwój relacji z wirtualnymi partnerami nie umknął uwadze regulatorów – zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Chinach, choć motywacje obu państw są wyraźnie odmienne. W USA Federalna Komisja Handlu (FTC) bada modele biznesowe tych aplikacji, koncentrując się przede wszystkim na ryzyku uzależnienia emocjonalnego, zwłaszcza wśród nastolatków. Amerykański niepokój ma wymiar psychologiczny i społeczny: dotyczy izolacji, radykalizacji młodych mężczyzn oraz zastępowania realnych relacji technologicznym substytutem. W kraju, gdzie platformy często działają w modelu freemium, oferują treści dla dorosłych i umożliwiają nieustanne „ulepszanie” partnerki AI, relacja bywa modułowa – użytkownik może ją modyfikować, usuwać i personalizować według własnych potrzeb. Nowość i natychmiastowa gratyfikacja stają się główną walutą emocjonalną. W Chinach akcenty rozłożone są inaczej. Tamtejsze władze obawiają się przede wszystkim spadku liczby małżeństw i urodzeń oraz rosnącego dystansu młodych kobiet wobec tradycyjnych ról społecznych. W związku z tym w grudniu 2025 roku zaproponowano przepisy, które zobowiązywałyby platformy do interwencji w przypadku oznak niezdrowego uzależnienia od aplikacji – m.in. poprzez tworzenie profili emocjonalnych użytkowników i reagowanie na sygnały samookaleczenia. Regulacje, które mają wejść w życie jeszcze w 2026 roku, nakładają również obowiązek dostosowania treści do obowiązujących zasad kontroli informacji i „wartości socjalistycznych”. Jednocześnie chińskie aplikacje częściej czerpią z mechaniki gier: budują wielowątkowe narracje, rozwijają relację jak serialowy romans, z pamięcią i ciągłością. Choć strategie rynkowe i obawy władz różnią się w obu krajach, pod powierzchnią widać wspólny niepokój. Technologia wypełnia przestrzeń, którą wcześniej zajmowały relacje międzyludzkie, oferując bliskość bez ryzyka odrzucenia i bez społecznych konsekwencji. Niewygodne pytanie nie dotyczy już wyłącznie bezpieczeństwa czy potencjalnej manipulacji – dotyczy tego, dlaczego tak wiele osób woli programowalną intymność od nieprzewidywalnej obecności drugiego człowieka. Źródła: Business Standard, Times of India, Science Direct Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Podróże zapisane na skórze. Tatuaże coraz częściej zostają pamiątkami z wyjazdu
Popularność tzw. tattourism, czyli wykonywania tatuażu jako formy upamiętnienia konkretnego miejsca, podróży lub ważnego doświadczenia, rośnie z roku na rok. To, co początkowo było niszową praktyką i sposobem na symboliczne zatrzymanie wakacyjnego wspomnienia, z czasem przekształciło się w globalny trend oraz dynamicznie rozwijającą się gałąź turystyki doświadczeń.
Powroty z zagranicznych wyjazdów często wiążą się z tym samym problemem: walizka, która przed podróżą zamykała się bez trudu, po kilku dniach wypełnia się pamiątkami kupionymi na lokalnych targach i w sklepach z rękodziełem. Magnesy, tekstylia, ceramika czy regionalne produkty spożywcze od lat stanowią nieodłączny element wakacyjnych zakupów. Coraz więcej podróżnych wybiera jednak alternatywę, która nie zajmuje miejsca w bagażu, a jednocześnie pozostaje z nimi na całe życie. Tatuaż inspirowany odwiedzonym miejscem staje się trwałym zapisem doświadczeń i sposobem na symboliczne upamiętnienie podróży. Tatuaż z podróży jako osobista mapa doświadczeń Wraz ze zmianą podejścia do podróżowania (które coraz częściej koncentruje się na doświadczeniach, a nie materialnych dobrach) rośnie popularność tzw. tattourismu, czyli wykonywania tatuażu jako formy upamiętnienia konkretnego miejsca lub przeżycia. Trend ten napędzany jest przede wszystkim przez przedstawicieli pokolenia Z oraz millenialsów, dla których podróż ma być wydarzeniem osobistym i symbolicznie zapisanym, a nie jedynie udokumentowanym na zdjęciach czy utrwalonym w formie pamiątki. Jeszcze kilkanaście lat temu tatuaże w kulturze zachodniej kojarzone były głównie z określonymi subkulturami. Dziś przeżywają jednak wyraźny renesans i stają się częścią stylu życia szerokiego grona odbiorców. Badania Hostelworld wskazują, że ponad 40% podróżnych w wieku 18–35 lat zdecydowało się na wykonanie tatuażu podczas wyjazdu, przy czym co trzeci z nich przyznaje, że decyzja była spontaniczna. Jednocześnie ponad połowa respondentów deklaruje, że podróżowała za granicę właśnie z zamiarem wykonania tatuażu, co pokazuje, że dla wielu osób staje się on integralnym elementem planowania wyjazdu. Turyści podróżują dla wykonania konkretnego tatuażu W odpowiedzi na rosnące zainteresowanie tym zjawiskiem zmienia się również oferta branży turystycznej – luksusowe hotele coraz częściej włączają usługi mobilnych artystów tatuażu do swojego portfolio jako element doświadczenia premium. W 2024 roku salon Unscripted Ink stał się pierwszym stałym studiem tatuażu funkcjonującym w przestrzeni hotelowej w Nowym Jorku, zapoczątkowując nowy model współpracy między sektorem hospitality a środowiskiem artystycznym. Początkowo były to jedynie sesje typu pop-up organizowane przy okazji wydarzeń kulturalnych, takich jak koncerty czy wystawy w hotelowych lobby. Jednak wraz ze wzrostem zainteresowania zaczęto tworzyć dedykowane, profesjonalne przestrzenie do wykonywania tatuaży. Obecnie goście mogą umawiać się na konsultacje projektowe jeszcze przed przyjazdem, a następnie realizować spersonalizowane wzory inspirowane lokalnym dziedzictwem, krajobrazem czy tradycją już na miejscu. Podobne inicjatywy pojawiły się również w innych częściach świata – od meksykańskiej Riwiery Nayarit, gdzie artyści tworzą projekty nawiązujące do nadmorskiej kultury regionu, po Islandię, gdzie wzory inspirowane są surowym krajobrazem i nordycką symboliką. W efekcie tatuaż przestaje być spontaniczną decyzją podejmowaną na wakacjach, a staje się świadomie zaplanowaną częścią podróży oraz trwałą pamiątką, która ma zastąpić tradycyjne podarunki. Dlaczego turyści wybierają tatuaż zamiast pamiątek? Dla części podróżnych wykonanie tatuażu w trakcie wyjazdu stanowi znacznie bardziej znaczącą formę upamiętnienia przeżyć niż jakikolwiek materialny suwenir, ponieważ pozwala utrwalić doświadczenie w sposób trwały i bezpośrednio związany z własną tożsamością. W rezultacie znak na ciele zaczyna pełnić funkcję symbolicznego „łącznika” z miejscem, które odegrało istotną rolę w osobistej historii – utrwalając emocje, relacje czy momenty przełomowe związane z daną podróżą. Tym samym body art przestaje być wyłącznie estetyczną ozdobą, a zaczyna funkcjonować jako nośnik wspomnień. Takie podejście wpisuje się w szerszy kontekst kulturowy, ponieważ praktyki tatuowania od wieków służyły utrwalaniu przynależności, przeżyć i przekonań. W Japonii tradycyjne irezumi przedstawia motywy folklorystyczne i mitologiczne, wzmacniając więź z lokalną historią. W Nowej Zelandii maoryskie ta moko stanowi symbol tożsamości i dumy, natomiast w Tajlandii sakralne tatuaże sak yant, wykonywane przez licencjonowanych mistrzów, mają – według wierzeń – zapewniać ochronę i odstraszać złe moce. W konsekwencji dla wielu podróżnych wykonanie takiego tatuażu staje się integralną częścią doświadczenia kulturowego, a nie jedynie spontaniczną pamiątką z wakacji. Ta trwałość i symboliczny wymiar sprawiają, że coraz częściej obserwujemy odejście od kolekcjonowania przedmiotów na rzecz gromadzenia doświadczeń, które pozostają z podróżnikiem na stałe. Tatuaż wykonany na Bali, w Londynie czy Goa może przywoływać nie tylko obraz konkretnego miejsca, lecz także zapachy, dźwięki i emocje związane z przeżytymi tam chwilami, działając jak swoisty bodziec pamięciowy. W praktyce oznacza to, że wspomnienia nie są już przechowywane w albumach czy na półkach, lecz stają się częścią ciała i codzienności. Sama wykonałam cztery z dziewięciu swoich tatuaży właśnie w trakcie podróży i dziś każdy z nich natychmiast przywołuje wspomnienie kraju oraz momentu, w którym decyzja o jego wykonaniu nabrała znaczenia. Dzięki temu ulotne doświadczenia zostają przekształcone w trwały ślad, który chroni historię przed zapomnieniem i pozwala zachować poczucie więzi z odwiedzonym miejscem także długo po powrocie do domu. W efekcie tatuaże mogą z czasem tworzyć swoistą mapę osobistej ewolucji – zapisując nie tylko to, gdzie byliśmy, ale również to, kogo spotkaliśmy, co przeżyliśmy i czego dowiedzieliśmy się o sobie w trakcie wyjazdu. Źródła: Daily Mail, Travel + Leisure, Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Kraina gościnnych ludzi i zachwycających krajobrazów. Arabia Saudyjska zaprasza do odkrywania nieodkrytego
Arabia Saudyjska fascynuje podróżników, a dziś można ją odkrywać w łatwy i komfortowy sposób. Nowoczesność spotyka się tu z autentycznym duchem odkrywania, a bezpośrednie połączenia z Warszawy ułatwiają planowanie podróży. Dodatkowym atutem jest łagodny klimat od jesieni do wiosny, co sprawia, że kierunek ten jest atrakcyjnym wyborem przez większą część roku.
Arabia Saudyjska zaprasza do fascynującego świata kontrastów i autentyczności. Saudyjska część wybrzeża Morza Czerwonego, nowoczesne miasta, bogate dziedzictwo kulturowe, zielone oazy i starożytne miejscowości tworzą przestrzeń, w której historia płynnie przenika się z nowoczesnością. Nowy rozdział nabiera kształtów Transformacja Arabii Saudyjskiej realizowana jest w ramach długofalowej strategii Saudi Vision 2030, która stawia turystykę w centrum przyszłego rozwoju kraju. Nie jest to nagła zmiana, lecz konsekwentne otwieranie Królestwa na świat, wspierane szeroko zakrojonymi inwestycjami oraz wyraźnym ukierunkowaniem na gości zagranicznych. Ta wizja rozwijającej się gospodarki i ambitnego państwa, oparta na filarach dynamicznego społeczeństwa, jest już widoczna w praktyce. Rozbudowana infrastruktura, dynamicznie rozwijająca się oferta kulturalna i rozrywkowa oraz coraz większa dostępność sprawiają, że podróżowanie po kraju staje się łatwiejsze i bardziej atrakcyjne. Jako dwunasty co do wielkości kraj świata, Arabia Saudyjska oferuje ponad 1800 kilometrów linii brzegowej oraz dziesiątki tysięcy stanowisk archeologicznych – wiele z nich jeszcze do niedawna pozostawało właściwie nieodkryte przez podróżników. Dziś to rozległe i zróżnicowane dziedzictwo staje się coraz bardziej dostępne, zapraszając do poznawania miejsca imponującego skalą, historią i naturalnym pięknem. Dynamiczne społeczeństwo kształtujące doświadczenie odwiedzających Jedną z kluczowych cech współczesnej Arabii Saudyjskiej jest energia szybko rozwijającego się społeczeństwa, które patrzy w stronę świata. Dynamika ta widoczna jest w sposobie, w jaki Królestwo tworzy ofertę dla międzynarodowych gości – poprzez programy kulturalne, wydarzenia na światowym poziomie oraz ambitne projekty urbanistyczne skierowane do globalnej publiczności, a jednocześnie zakorzenione w lokalnej tożsamości. Miasta takie jak Rijad i Dżudda goszczą coraz bogatszy kalendarz wydarzeń o międzynarodowej randze, atrakcyjnych dla podróżnych w każdym wieku i o różnych zainteresowaniach. Arabia Saudyjska zaprasza odwiedzających na prestiżowe wydarzenia – w tym wyścig Formuły 1 o Grand Prix Arabii Saudyjskiej na torze Jeddah Corniche Circuit, turnieje tenisowe najwyższej rangi, walki bokserskie o mistrzowskie tytuły czy kultowy Rajd Dakar, który przemierza spektakularne krajobrazy Królestwa. Ta otwartość na świat idzie w parze z głębokim szacunkiem dla dziedzictwa. Obok odważnych projektów architektonicznych i nowoczesnych obiektów wciąż tętnią życiem wielowiekowe zabytki, tworząc przestrzeń, w której tradycja współistnieje z innowacją – oferując odwiedzającym wielowymiarowe doświadczenie oparte na otwartości, dumie i wyrazistych kontrastach. Szlakami historii, smaków i aromatów Możliwości spędzania wolnego czasu są niezwykle zróżnicowane. Miłośnicy przyrody mogą wędrować górskimi szlakami, nurkować wśród jednych z najlepiej zachowanych raf koralowych na świecie lub przemierzać rozległe pustynie podczas wypraw terenowych. Entuzjaści kultury znajdą tu muzea, festiwale i zabytki sięgające początków cywilizacji. Osoby ceniące wielkomiejski styl życia odkryją go w restauracjach, centrach handlowych i podczas wydarzeń organizowanych w Rijadzie czy Dżuddzie. Arabia Saudyjska zaprasza do poznawania swoich miast, krajobrazów i zwyczajów, przypominając jednocześnie o znaczeniu poszanowania lokalnej kultury. Kraj zachwyca różnorodnością, której niewielu się spodziewa. Z jednej strony rozciągają się pustynie o niemal księżycowym charakterze, z drugiej – zielone góry południa, oazy pełne palm i błękitne wody saudyjskiego Morza Czerwonego. Klimat również potrafi zaskoczyć, oferując łagodniejsze temperatury w regionach górskich nawet w szczycie lata. Warto pamiętać, że jest to kraj o ogromnej powierzchni. Poszczególne regiony różnią się tradycjami, kuchnią i stylem życia, a nowoczesne metropolie współistnieją z miejscami, w których dawne zwyczaje pozostają żywe. Nowoczesność przejawia się także w śmiałych projektach architektonicznych oraz wydarzeniach na międzynarodową skalę. Magii tego kraju można doświadczyć również na talerzu. Nie sposób zrozumieć Arabii Saudyjskiej bez poznania jej kuchni. Saudyjskie smaki odzwierciedlają długą historię, wpływy dawnych szlaków handlowych oraz lokalne tradycje. Dania oparte na ryżu, mięsie, przyprawach i aromatycznych dodatkach tworzą kulinarną mapę, która sama w sobie jest zaproszeniem do podróży. Przykłady? Na szczególną uwagę zasługują takie potrawy jak kabsa – aromatyczne danie z ryżu i mięsa – oraz jareesh, sycący gulasz na bazie pszenicy. Desery wypełnione miodem, orzechami i daktylami opowiadają kolejną, słodszą część tej historii. Niezbędnym elementem każdego spotkania jest saudyjska kawa, której kardamonowy aromat wypełnia domy i restauracje. Wizyta w Arabii Saudyjskiej może więc stać się prawdziwą kulinarną przygodą. Festiwale kulinarne, warsztaty gotowania i lokalne targi pozwalają zajrzeć za kulisy tradycyjnych receptur. Trzy miasta, które warto poznać Podróż po Arabii Saudyjskiej – kulinarna lub inna – często rozpoczyna się w Rijadzie. Stolica łączy historyczne warstwy z odważną wizją przyszłości. Zabytki takie jak Forteca Masmak, Muzeum Narodowe czy historyczna Dirijja – gdzie znajduje się wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO At-Turaif – opowiadają o początkach Królestwa, podczas gdy nowoczesna dzielnica finansowa i imponujące wieżowce definiują jego współczesny charakter. Z tarasu widokowego Kingdom Centre Tower można podziwiać panoramę metropolii, która nieustannie się rozwija. Dżudda, położona nad saudyjskim wybrzeżem Morza Czerwonego, oferuje zupełnie inny rytm. Jej historyczna dzielnica Al-Balad, wpisana na listę UNESCO, zachwyca tradycyjną architekturą z koralu i bogatym dziedzictwem handlowym. Nadmorska promenada, różnorodna scena kulinarna i bliskość wody tworzą idealne warunki dla podróżnych poszukujących spokojniejszej atmosfery. Dżudda stanowi również bramę do tętniących życiem raf koralowych, przyciągających nurków z całego świata. AlUla przenosi odwiedzających w zupełnie inny wymiar czasu. Nabatejskie grobowce Hegra – pierwszy w Arabii Saudyjskiej obiekt wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO – oraz monumentalne formacje skalne tworzą krajobraz przypominający żywą lekcję starożytnej historii. Wśród tych naturalnych i historycznych świadków wznosi się Maraya, największy na świecie lustrzany budynek, w którym odbywają się koncerty i wydarzenia kulturalne. Spacer wąskimi uliczkami starego miasta pozwala odkryć galerie, małe sklepy i miejsca pełne lokalnego charakteru – pokazując, jak harmonijnie historia łączy się ze sztuką współczesną. Zaledwie kilka kroków do własnej opowieści Podróż do Arabii Saudyjskiej jest dziś łatwiejsza niż kiedykolwiek. Obywatele Polski mogą skorzystać z systemu e-wizy lub uzyskać wizę po przylocie, co znacząco upraszcza planowanie wyjazdu. Do rozpoczęcia przygody, która na długo pozostanie w pamięci, wystarczy paszport ważny co najmniej sześć miesięcy. Poszanowanie lokalnych zwyczajów, skromny strój oraz uprzejme zachowanie są mile widziane i świadczą o świadomości kulturowej podczas wizyty w Arabii Saudyjskiej. Warto również po przylocie zaopatrzyć się w lokalną kartę SIM lub eSIM, co znacząco ułatwi poruszanie się po kraju. Dla turystów Arabia Saudyjska jest kierunkiem wygodnym i gościnnym, a komunikację dodatkowo ułatwia powszechna znajomość języka angielskiego. Arabia Saudyjska znajduje się dziś w wyjątkowym momencie swojej historii. Otwiera się na świat, zaprasza podróżnych i oferuje doświadczenia, które w innych miejscach stają się coraz rzadsze. To kraina kontrastów, zróżnicowanych krajobrazów i żywej kultury, gotowa przyjąć tych, którzy chcą naprawdę odkrywać. Warto doświadczyć tej autentycznej gościnności, spróbować nieznanych smaków i zobaczyć świat, który dla wielu dopiero zaczyna się odsłaniać. Więcej informacja na www.visitsaudi.com Materiał promocyjny Saudi Tourism Authority
Co po nas zostanie? Niektóre ślady współczesnej cywilizacji mogą przetrwać miliony lat
Technoskamieniałości to ludzkie ślady, które mogą przetrwać dłużej niż jakiekolwiek naturalne struktury. Co dokładnie odkryją archeolodzy przyszłości, gdy spojrzą w głąb Ziemi – i co powiedzą o naszej epoce?
Spis treści: Technoskamieniałości – co to takiego i jak wpływają na Ziemię Plastik w zapisie kopalnym: nowoczesny krewny kerogenu Betonowa era – jak ludzkie miasta zostaną uwiecznione Cyfrowy ślad – co stanie się z elektroniką i e-odpadami Wieczne chemikalia: największe zagrożenie w geologii przyszłości Za mniej niż dwa euro można kupić dziesięciopak najlepiej sprzedającego się długopisu na świecie. Odkąd wprowadzono go w latach 50., wyprodukowano niemal 150 miliardów Bic Cristali. To skrajnie zwyczajny przedmiot – znajdziesz go w większości szkół i miejsc pracy na całym globie. A jednak kryje maleńki sekret. W jego końcówce znajduje się idealna kulka o średnicy 1 mm, wykonana z węglika wolframu. To właśnie ona sprawia, że długopis sunie gładko po kartce. Węglik wolframu nie występuje w naturze. Został opracowany tak, by był niemal tak twardy jak diament i prawdopodobnie równie trwały. Jest wyjątkowo odporny na zużycie, wysoką temperaturę, uderzenia i korozję. Nie trafia jednak wyłącznie do długopisów. Używa się go także w kijach trekkingowych, stalowych „bottleneckach” do gitary, pociskach przeciwpancernych i ciężarkach wędkarskich. Za miliony lat fragmenty tych przedmiotów wciąż będą tkwiły głęboko w ziemi. Technoskamieniałości – co to takiego i jak wpływają na Ziemię Nie ulegną rozkładowi. Staną się geologicznym znacznikiem czasu, świadectwem obecności ludzkości na planecie. Długopis kulkowy jest technoskamieniałością – tak samo jak telefon, jego ładowarka, skórzane buty czy torebki herbaty wzmocnione plastikiem. Paleontolożka Sarah Gabbott wyjaśnia, że technoskamieniałość to wszystko, co zostało wytworzone przez człowieka, w tym nowe materiały, które sami stworzyliśmy. Gabbott i geolog Jan Zalasiewicz z Uniwersytetu w Leicester opisują technoskamieniałości i ich wpływ na Ziemię w książce „Discarded: How Technofossils Will Be Our Ultimate Legacy”. Mogą one być tak małe, jak pojedyncza radioaktywna cząstka niesiona wiatrem znad poligonu testowego, ale też mieć rozmiar całego miasta, osuwającego się do morza po dekadach zmian klimatu. To, co je definiuje, to ludzki pierwiastek. Są unikatowe dla naszego gatunku i do bólu charakterystyczne dla naszych czasów. W bezprecedensowej epoce rzeczy wytwarzanych przez człowieka autorzy stawiają prowokujące pytanie: dokąd to wszystko trafi? – W sercu tej książki jest opis świata, który tworzymy – tego, jak długo przetrwa i jak długo będzie niebezpieczny – mówi Zalasiewicz. „Discarded” to po części badanie paleontologiczne, a po części apel do działania. W ciągu ostatnich 70 lat ludzkość wyprodukowała tak wiele przedmiotów, że masa naszego „wytworu” przewyższa dziś masę świata żywego. Według niektórych miar znacznie przebija go także różnorodnością. Część rzeczy z czasem się rozpadnie. Ubrania z włókien naturalnych mają na przykład znikomą szansę przetrwać miliony lat. Wiele z tego, co kupujemy, nie ulegnie jednak dezintegracji. Zamiast tego trafi do przyszłych zapisów kopalnych. Plastik w zapisie kopalnym: nowoczesny krewny kerogenu Nasze domy mogą stać przez stulecia. Pozostałości tuneli metra mogą przetrwać tysiąc lat. Plastikowe pojemniki na jedzenie na wynos nie zostaną przerobione przez bakterie w żyzną glebę. Złożone chemicznie hałdy elektroodpadów będą dalej krążyć po świecie, uwalniając ołów i arsen. Patelnie z powłoką nieprzywierającą mogą zatruwać organizmy żywe przez miliony lat. Takie dziedzictwo zostawi po sobie nasz wiek masowej konsumpcji – głęboko w zapisie kopalnym, długo po tym, jak znikną ci, którzy to wszystko kupowali i budowali. – To bardzo otrzeźwiające, gdy sobie to uświadomimy – mówi Zalasiewicz. W skali geologicznej plastik jest zjawiskiem niemal nowym. Od lat 50. ludzie wyprodukowali około 9 miliardów ton plastiku i nie wiemy, jak dokładnie będzie się on rozkładał. – Plastik to po prostu kolejny materiał organiczny – mówi Gabbott. – Tyle że organiczny wytworzony przez człowieka. Plastik, powstały z pozostałości dawnego życia, jest – podobnie jak wszystkie organizmy na Ziemi – zbudowany głównie z węgla. Aby zrozumieć, jak współczesny plastik może się rozpadać, badacze przyjrzeli się jego starożytnemu chemicznemu krewnemu: kerogenowi. Kerogen to złożona biomakrocząsteczka występująca w skałach osadowych. Najpewniej powstała wskutek sprasowania materii organicznej. Bywa praktycznie nie do odróżnienia od niektórych nowoczesnych tworzyw. Szacuje się, że część kerogenu ma około 50 milionów lat. To sugeruje, że jego wytworzony przez człowieka odpowiednik – plastik – w sprzyjających warunkach może przetrwać co najmniej tak długo, na przykład na dnie oceanu. Dno mórz i oceanów jest zaśmiecone plastikowymi torbami, bojami i butelkami. Większość z nich rozpadła się na drobiny mikroplastiku. Na przykład płatki lateksowej farby stanowią nieco ponad połowę mikroplastiku w oceanie. Część plastiku pozostaje na powierzchni, zbierając się w ogromne pływające wyspy śmieci. Większość jednak opada w głąb, gdzie staje się częścią potężnej warstwy plastiku opasującej planetę. Na dnie oceanu tworzywa przechodzą w plastiglomerat – nowy typ skały, w której plastik stapia się z drobnymi kamieniami i piaskiem. Na wysypiskach panują gęsto upakowane i dość suche warunki. Sprawiają one, że wiele przedmiotów niemal się nie rozkłada. Nawet odpady spożywcze i skoszona trawa gniją tam znacznie wolniej, niż powinny. Na wysypiskach na całym świecie nasze wyrzucone ubrania mają szansę zostać uwiecznione w zapisie kopalnym. – W tej chwili produkujemy 100 miliardów sztuk odzieży rocznie – mówi Zalasiewicz. – Około 60 procent z nich to plastik. One przetrwają. Betonowa era – jak ludzkie miasta zostaną uwiecznione Oprócz warstwy plastiku ludzie wytworzyli jeszcze jedno zjawisko geologiczne. Gdyby je równomiernie rozłożyć, mogłoby opasać Ziemię dwumilimetrową skorupą. Tym zjawiskiem jest beton. Mieszanka cementu i piasku, którą wykładamy chodniki i parkingi oraz z której wznosimy domy, może się okazać równie trwała jak plastik. – Beton to klasyczna skała nowoczesności – mówi Zalasiewicz. Podobnie jak naturalne skały, beton jest chemicznie obojętny. Nawet gdy się kruszy, nie zmienia składu otoczenia. Pod względem toksyczności autor uznaje go za mniejszy problem niż plastiki, toksyny czy substancje promieniotwórcze. Produkcja betonu pochłania jednak ogromne ilości energii. Większość ryzyka środowiskowego wiąże się więc z jego wytwarzaniem, a nie późniejszym rozpadem. W przeciwieństwie do betonu z czasów starożytnych, współczesny beton nie jest wyjątkowo trwały. Skala jego użycia sprawia jednak, że część i tak pozostanie. Budynki z czasem się rozpadną, ale ich szczątki muszą gdzieś trafić. Jedne popłyną korytami rzek ku oceanowi. Inne osiądą na miejscu, tworząc nową, gęstą i geologicznie charakterystyczną warstwę kruszywa. I tam zostaną – ogromne hałdy ciężkiego, szarego piasku – przez miliony lat. Nie każde miasto spotka ten los. Kilka centrów kultury może stać się megaskamieniałościami przyszłości. – Miasta leżące na deltach już opadają – mówi Gabbott. – A ponieważ osadza się tam mnóstwo materiału, mają spore szanse, by ulec skamienieniu. Za tysiąc lat Nowy Orlean może istnieć już tylko jako chaotyczna plątanina dróg i budynków. Pogrzebany głęboko pod warstwami sprasowanego mułu będzie czekał na odkrycie przez archeologów. Cyfrowy ślad – co stanie się z elektroniką i e-odpadami Dla paleontologów przyszłości zagadką może być nagły wysyp czystego krzemu. Choć stanowi on 27 procent skorupy ziemskiej, sam w sobie występuje niezwykle rzadko. W połowie XX wieku metalurdzy nauczyli się wydobywać krzem z bardzo czystego kwarcu. To otworzyło drogę erze cyfrowej. Układy krzemowe są niewielkie, ale potężne. Napędzają smartfony, laptopy, centra danych, autonomiczne samochody i satelity. Ich ślad w zapisie geologicznym będzie stosunkowo niewielki. Produkuje się około 30 tysięcy ton krzemu rocznie – znacznie mniej niż miliardy ton betonu. A jednak jest wszechobecny. Rozsiany po całej planecie, używany przez miliardy ludzi, zamknięty w plastiku i metalu – może dotrwać odległej przyszłości. Nawet bez swoich krzemowych serc urządzenia elektroniczne będą rozpoznawalne jako wyjątkowe obiekty. Staną się częścią dziedzictwa elektroodpadów – kategorii śmieci rosnącej w zawrotnym tempie. W 2022 roku ludzkość wytworzyła ponad 62 miliony ton elektrośmieci. Choć część z nich da się recyklingować, około 80 procent trafia na wysypiska, gdzie prawdopodobnie pozostanie przez tysiące lat. Autorzy wyobrażają sobie przyszłych badaczy odkopujących setki podobnych obiektów – klawiatur. Regularnie fakturowane, oznaczone symbolami, staną się punktem odniesienia do odtworzenia technologicznej ewolucji. – Gdybyś znalazł same smartfony, trudno byłoby zrozumieć, czym są – mówi Gabbott. – Ale jeśli wcześniej natrafisz na maszynę do pisania, zobaczysz wzorce. – Interpretacja zależałaby też od tego, czy nasi potomkowie rozwinęli własną technologię – dodaje Zalasiewicz. Wieczne chemikalia: największe zagrożenie w geologii przyszłości Nie wszystkie technoskamieniałości będą czytelne. Niektóre z najgroźniejszych są niewidoczne gołym okiem. Zarejestrowano ponad 350 tysięcy chemikaliów do zastosowań przemysłowych. Wiele z nich osiada w glebie i wodach gruntowych. Część jest silnie toksyczna. Pestycydy łatwo wiążą się z cząstkami osadu, trafiają do atmosfery i wracają na Ziemię wraz z deszczem. Dna jezior na całym świecie noszą dziś ślady takich warstw. Za milion lat te wieczne chemikalia mogą znów się ujawnić i zatruć to, co przyjdzie po nas. PFAS to chemikalia wyjątkowo stabilne. Rozkładają się jedynie w ekstremalnie wysokich temperaturach. Teflon, używany do powlekania patelni, jest jednym z najbardziej znanych przykładów. Materiał ten może przetrwać dłużej niż metal, na którym się znajduje. Nie zgnije ani się nie rozpadnie, ale będzie stopniowo uwalniał drobiny do środowiska. – Kiedyś wydawało mi się, że te zanieczyszczenia się rozpadną – mówi Zalasiewicz. – To się nie dzieje. One się kumulują. Trwałość rzeczy nie jest przypadkiem. Tworzyliśmy je tak, by były długowieczne. To być może główny przekaz „Discarded”: jednorazowość to mit. Każdy przedmiot, który znika z naszego życia, wyrusza w dalszą drogę. Te rzeczy nie znikają. – Pamiętam butelki na mleko z mojego dzieciństwa – mówi Zalasiewicz. – Zabierano je spod drzwi i używano ponownie. – Straciliśmy tamten świat. Ale nasze wzorce konsumpcji nie są niezmienne. Skoro raz się zmieniły, mogą zmienić się znowu. Źródło: National Geographic
Wspólne łaźnie i saunowanie były kiedyś dobrem publicznym. Dopiero niedawno odebrała nam je kultura wellness... i srogo wyceniła
Ceremonie saunowe, łaźnie parowe czy gorące źródła robią furorę w branży wellness, a w niektórych miejscach trzeba czekać w długich kolejkach, by się do nich dostać. Nie zawsze jednak były jednak tak niedostępne: tego typu aktywności mają tysiącletnie tradycje, a kiedyś nie były intratnym biznesem, tylko zdrowym sposobem spędzania czasu dostępnym dla wszystkich – niezależnie od zasobności portfela.
Łaźnie i sauny publiczne były kiedyś symbolem równości, a dzisiaj stają się luksusową rozrywką – chociaż towarzyszą ludzkości od niemal 10 000 lat . Tradycyjne kąpiele zmieniły się w ekskluzywne SPA, do których dostęp mają tylko nieliczni. Dlaczego idea łaźni miejskich – według niektórych – służy powszechnemu dobru? Czy powinniśmy je przywrócić? Wspólne saunowanie i łaźnie publiczne mają bardzo długą tradycję W Finlandii sauna, której historia sięga 7000 roku p.n.e., była centrum życia rytualnego i rodzinnego. W Japonii praktyka kąpieli w gorących źródłach onsen rozwinęła się ponad 2000 lat temu. W dawnych islamskich cywilizacjach – a także wśród rdzennych mieszkańców Meksyku, Ameryki Północnej czy na Wyspach Brytyjskich – kąpiele miały wymiar społeczny, religijny i zdrowotny. Takie miejsca nie tylko dbały o higienę mieszkańców, lecz także łączyły społeczności, umożliwiały odpoczynek i wymianę doświadczeń. Czy wspólne kąpiele mamy „w genach”? Łaźnie publiczne były nieodłącznym elementem krajobrazu miejskiego już od średniowiecza. W Polsce ich początki sięgają XIV wieku, kiedy to powstawały zarówno w dużych miastach, jak i w mniejszych ośrodkach. Nie służyły tylko do utrzymania higieny. Były okazją do rozmów, wymiany informacji czy zacieśniania więzi. W wielu kulturach (np. w krajach nordyckich, Rosji, Japonii czy na Bliskim Wschodzie) publiczne łaźnie pełniły funkcję miejsc spotkań i integracji społecznej. Tak było również w Polsce – świadczą o tym liczne przekazy historyczne i dokumenty miejskie, które wskazują, że łaźnie cieszyły się ogromną popularnością wśród mieszkańców różnych stanów społecznych. Znaczenie łazi w dawnej Polsce i Europie Łaźnie miejskie często były budowane z inicjatywy władz lokalnych i stanowiły dobro wspólne – dostępne dla wszystkich obywateli za symboliczną opłatą. W średniowiecznym Krakowie funkcjonowało kilkanaście łaźni, a w XVIII-wiecznej Warszawie popularne były tzw. łaźnie wiślane – konstrukcje zanurzone w rzece, gdzie kąpiele odbywały się w bieżącej wodzie. Podobne rozwiązania spotkać można było w innych europejskich krajach – od rzymskich term, przez fińskie sauny, po brytyjskie bathhouses czy tureckie hammamy. Wspólną cechą tych miejsc była egalitarność oraz postrzeganie kąpieli jako istotnej potrzeby społecznej, a nie luksusu. Pozwalały m.in. ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych. Kiedy zaczęto odbierać nam łaźnie? Z czasem łaźnie publiczne, pierwotnie będące dobrem wspólnym, zaczęły podlegać regulacjom i podziałom społecznym. W XIX-wiecznej Europie pojawiły się kąpieliska morskie, z których korzystali zarówno arystokraci, jak i przedstawiciele niższych warstw społecznych. Jednak normy społeczne, takie jak konieczność zachowania skromności czy osobne godziny kąpieli dla kobiet, doprowadziły do segregacji płciowej i klasowej. Dostępność zależała często od statusu materialnego – klasa wyższa miała lepsze warunki, a klasa robotnicza musiała zadowolić się mniejszym komfortem. Z czasem podział zaczął się jeszcze bardziej pogłębiać. Ceny, pruderyjność i powszechny dostęp do higieny zamknął łaźnie Rewolucja sanitarna, wprowadzenie kanalizacji i instalacja bieżącej wody spowodowała, że coraz więcej osób mogło pozwolić sobie na prywatne łazienki. To stopniowo – razem z rosnącymi cenami – doprowadziło do upadku tradycyjnych łaźni miejskich. Trzy grosze miały też zmiany kulturowe. Większy nacisk na prywatność spowodował, że wspólne „łaźniowanie” przestało być powszechną praktyką. Nowoczesna kultura wellness i komercjalizacja kąpieli To się jednak zmienia. Według raportu Global Wellness Institute, Polska oraz inne kraje regionu Europy Środkowej odnotowują rosnący popyt na usługi wellness, jednak są one coraz częściej poza zasięgiem osób o przeciętnych dochodach. Powstają luksusowe SPA, termy, sauny czy obiekty „bioodnowy”. Nowoczesne centra wellness powstają często w zabytkowych budynkach dawnych łaźni, lecz ich charakter uległ radykalnej zmianie. Zamiast egalitarnych miejsc dla całej społeczności, mamy dziś do czynienia z obiektami nastawionymi na zysk i skierowanymi głównie do osób zamożnych. Łaźnie jako dobro publiczne – czy powrót jest możliwy? Pisarz Jamie Mackay zasugerował, że przywrócenie publicznych łaźni mogłoby pomóc mieszkańcom miast w walce z izolacją. To służące zdrowiu przestrzenie, w których ludzie bez przeszkód materialnych mogliby się spotykać. Uważa, że łaźnie to miejsca prawdziwie publiczne – przystępne cenowo i szeroko dostępne: w odróżnieniu od ekskluzywnych SPA i centrów odnowy biologicznej. Według niego publiczne kąpieliska są przestrzenią integracji międzypokoleniowej i bezpośrednio służą budowaniu „kapitału społecznego”. W Polsce pojawiają się inicjatywy zmierzające do przywracania funkcji społecznej dawnych łaźni. Samorządy podejmują działania na rzecz tworzenia otwartych kąpielisk miejskich, rewitalizacji basenów czy integracji różnych grup wiekowych wokół wspólnych praktyk kąpielowych. Jednak aby powrót do idei łaźni jako dobra publicznego był realny, potrzebna jest zmiana myślenia o kąpieli jako o wartości społecznej, a nie wyłącznie komercyjnej. – Sauna jest miejscem równości – przypomina na łamach The Conversation Dalva Lamminmäki, doktorantka z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii. Dopiero współczesność wypaczyła jej pierwotny cel. Trudno się nie zgodzić, że w tym kontekście luksusowe łaźnie możemy uznać za przykład neoliberalnego komercjalizmu, który wypaczył pierwotną dostępność usługi i znacząco ją skomercjalizował. Źródła: aeon.co, Complementary Therapies in Medicine, BBC, culture.pl, opendemocracy.net, Łaźnie w dawnej Polsce i konieczność ich wznowienia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zrezygnuj z mięsa na kilka tygodni. Twój organizm podziękuje ci szybciej, niż myślisz
Wielki Post dla wielu osób wiąże się z rezygnacją z jedzenia mięsa. Nawet krótka, kilkutygodniowa zmiana diety może przynieść zaskakujące efekty. Ważne jest jednak nie tylko to, z czego rezygnujemy, ale też to, co wybieramy w zamian.
Spis treści: Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Efekt numer 2: zmiany w jelitach Efekt numer 3: układ odpornościowy Zdrowe nawyki Ze względów zdrowotnych, środowiskowych czy etycznych coraz więcej osób decyduje się na rezygnację z mięsa. Co jednak dzieje się z organizmem, gdy z talerza znikają produkty pochodzenia zwierzęcego? Najnowsze badania sugerują, że nawet krótkie okresy bez mięsa – tygodnie, dni, a nawet tylko kilka posiłków – mogą wywołać wyraźne zmiany. A są to między innymi utrata wagi, poprawa zdrowia serca oraz subtelne zmiany w jelitach i układzie odpornościowym. Efekt numer 1: utrata masy ciała i korzyści dla serca Jednym z najbardziej zauważalnych skutków wyeliminowania mięsa jest utrata masy ciała. Wynika ona nie tylko z usunięcia produktów pochodzenia zwierzęcego – chodzi także o to, co zajmuje ich miejsce. Gdy zastępujemy wysokokaloryczne mięso i tłuszcze produktami roślinnymi bogatymi w błonnik (warzywami, strączkami, produktami pełnoziarnistymi, owocami) – spożywamy więcej żywności o mniejszej zawartości kalorii – mówi Matthew Landry, dietetyk i naukowiec zajmujący się zdrowiem na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Pokarmy bogate w błonnik wydłużają też czas uczucia sytości, co ogranicza przejadanie się. Trzymiesięczne badanie przeprowadzone w 2018 r., wykazało że osoby, które przeszły na dietę wegetariańską, tracą średnio około 2 kilogramów wagi. Kilka innych badań wykazało, że diety wegetariańskie trwające sześć tygodni lub dłużej, prowadzą do obniżenia ciśnienia krwi, co jest kluczowym czynnikiem zmniejszającym ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Efekt ten jest prawdopodobnie powiązany z utratą masy ciała i większym spożyciem mikroelementów takich jak potas i magnez, które pomagają obniżyć ciśnienie krwi – mówi Luigi Fontana, ekspert ds. żywienia na Uniwersytecie w Sydney. Badanie przeprowadzone w zeszłym roku przez Fontanę i jego współpracowników wykazało, że diety wegetariańskie często obniżają również poziom cukru we krwi, zmniejszając ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Inne badania wykazały spadek poziomu cholesterolu LDL. To tzw. zły cholesterol występujący w mięsie i produktach mlecznych, który przyczynia się do miażdżycy naczyń krwionośnych i zwiększa ryzyko chorób serca oraz udaru mózgu. Badanie przeprowadzone na 11 parach bliźniąt, przeprowadzone przez Matthew Landry'ego i jego współpracowników z Uniwersytetu Stanforda, wykazało że u osób przestrzegających diety wegańskiej, po czterech tygodniach poziom cholesterolu LDL spadł do optymalnej wartości, czyli poniżej 100 miligramów na decylitr. Nawet u tych uczestników, którzy mieli zdrowy poziom LDL, spadek był nadal zauważalny. Efekt numer 2: zmiany w jelitach Przejście na dietę roślinną może także zmienić gatunkowy skład bakterii żyjących w naszych jelitach. U „świeżych” wegetarian występuje zwykle znaczący wzrost ilości bakterii specjalizujących się w rozkładaniu błonnika i spadek tych zajmujących się białkami zwierzęcymi, wyjaśnia Veronica Witte, neurobiolożka z niemieckiego Instytutu Nauk o Człowieku i Mózgu im. Maxa Plancka oraz Centrum Medycznego Uniwersytetu w Lipsku. Przeprowadzone w 2014 r. badanie kału osób które przeszły na wegetarianizm, wykazało że skład bakterii jelitowych uległ zmianie już po kilku dniach – mówi Witte. Wstępne dane z badania bliźniąt na Uniwersytecie Stanforda wykazały, że liczba bakterii Bilophila wadsworthia, która ma zdolność do rozkładania określonych białek zwierzęcych i jest prawdopodobnie czynnikiem prozapalnym, zmniejszyła się u osób, które przeszły na weganizm. Współautor badania, mikrobiolog Matthew Carter mówi: „Wydaje się, że obecność B. wadsworthia w mikroflorze jelitowej w dużych ilościach może powodować problemy, a jednym ze sposobów pozbycia się tej bakterii jest przejście na dietę wegańską”. Naukowcy wciąż badają potencjalne korzyści płynące z obecności bakterii fermentujących błonnik oraz szkodliwe działanie bakterii przetwarzających białka zwierzęce. Veronica Witte bada też, czy zmiany w mikrobiocie jelitowej wpływają na mózg i kształtują apetyt. Twierdzi jednak, że ​​potrzebujemy więcej badań, aby naprawdę wykazać, że drobnoustroje mają tu znaczenie. Efekt numer 3: układ odpornościowy Naukowcy sugerują, że dieta roślinna może wpływać też na układ odpornościowy. W badaniu z 2024 r. zaobserwowano, że u osób na dwutygodniowej diecie wegańskiej podwyższa się aktywność części układu odpornościowego, biorącej udział w obronie przed wirusami. Ponadto wspomniane badanie bliźniąt wykazało spadek poziomu cytokin u osób na diecie wegetariańskiej. To białka sygnalizacyjne, koordynujące odpowiedź immunologiczną. – To było niesamowite, zobaczyć tak uderzające zmiany w układzie odpornościowym już po kilku tygodniach – mówi Matthew Carter. Jednak długoterminowe konsekwencje stosowania diet roślinnych i wegetariańskich pozostają niejasne. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi napytanie, czy rezygnacja z mięsa jest absolutnie konieczna, by zaistniały te korzystne zmiany. Badania osób na diecie śródziemnomorskiej – obejmującej dużą ilość warzyw, produktów pełnoziarnistych, fasoli oraz mięsa i ryb do dwóch razy w tygodniu – wykazują podobne korzyści do diety ściśle wegańskiej. – Jeśli raz w tygodniu jesz niewielką ilość mięsa, czy szkodzi to zdrowiu? Odpowiedź brzmi: nie wiemy – stwierdza Luigi Fontana. Zdrowe nawyki Chociaż dieta wegańska i wegetariańska skutkuje korzyściami zdrowotnymi, Fontana podkreśla, że ​​zależą one od mądrych wyborów żywieniowych, a nie tylko od rezygnacji z mięsa. Zamiana mięsa na duże ilości przetworzonej żywności, takiej jak wegańskie mrożone dania z makaronu, słodkie przekąski, chipsy lub ultraprzetworzone substytuty mięsa, może być szkodliwa. – Możesz być wegetarianinem i być tak samo, a nawet bardziej niezdrowym, niż osoba na typowej zachodniej diecie – mówi Fontana. Chociaż w kilkumiesięcznej perspektywie niedobory składników odżywczych nie są dużym problemem dla osób rezygnujących z mięsa, sprawa się komplikuje gdy taka dieta trwa dłużej. W żywności pochodzenia roślinnego jest mało niektórych kluczowych dla zdrowia składników, takich jak witamina B12, żelazo, cynk, wapń i kwasy tłuszczowe omega-3. Chociaż wiele z nich znajdziemy w różnorodnych produktach roślinnych, takich jak tofu i soczewica. Landry sugeruje, że weganie powinni rozważyć przyjmowanie suplementów witaminy B12 i witaminy D. Początkującym wegetarianom i weganom Landry zaleca stopniową zmianę diety i eksperymentowanie z nową żywnością i przepisami. – Wykorzystaj to jako świetną okazję, aby naprawdę poznać swoje podniebienie i spróbować smaków z całego świata – mówi. Źródło: National Geographic Opracowała: Magdalena Rudzka
Eksperci obalają mity z siłowni: zapomnij o rozciąganiu przed treningiem
Rozciąganie przed ćwiczeniami nie zawsze pomaga, a czasem wręcz szkodzi – przestrzegają naukowcy. Nowe badania wskazują, kiedy i jak się rozciągać, by robić to bezpiecznie i skutecznie.
Spis treści: Nowe podejście naukowców do rozciągania Czy rozciąganie przed ćwiczeniami zapobiega kontuzji? Jak długo powinno trwać rozciąganie? Czy mięśnie skracają się bez rozciągania? Czy sprężynowanie pomaga w rozciąganiu? Czy rozciąganie chroni przed bólem po treningu? Czy każdemu służy to samo rozciąganie? Czy statyczne rozciąganie poprawia równowagę? Czy można rozciągać się za często? Nowa fala badań pokazuje, w czym myliły się stare siłowniane mity na temat rozciągania. Wyjaśnia też, co naprawdę trzeba robić, żeby czerpać z niego korzyści. Pewnie wiesz, że warto włączyć rozciąganie do swojej rutyny treningowej. Możliwe jednak, że nie masz pewności, jak robić to najlepiej. W końcu nawet eksperci od fitnessu nie zawsze byli zgodni. Jedni zalecają rozciąganie przed treningiem, inni twierdzą, że skuteczniejsze jest po treningu. Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że istnieje mnóstwo sposobów rozciągania: statyczne, dynamiczne oraz pasywne (wspomagane). – Rozciąganie to prawdopodobnie jeden z najbardziej niezrozumianych elementów ćwiczeń – mówi Cedric X. Bryant, fizjolog i dyrektor generalny American Council on Exercise. – Mity trzymają się mocno, bo wiele osób tkwi w przeszłości. Powtarza się starą „siłownianą naukę”, przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Nowe podejście naukowców do rozciągania To może się wkrótce zmienić. W grudniowym numerze „Journal of Sport and Health Science” opublikowano stanowisko uzgodnione przez panel międzynarodowych ekspertów od sportu i ruchu. Oprócz ujednolicenia definicji różnych rodzajów rozciągania panel rozprawił się z kilkoma popularnymi przekonaniami. Eksperci podkreślili również, co pokazuje nowa fala dowodów naukowych, i sformułowali praktyczne zalecenia. Wśród ciekawych wniosków znalazło się to, że nie musisz trzymać pozycji tak długo, jak mogłoby się wydawać. Nie każdemu też służą te same techniki rozciągania. Poniżej przyglądamy się częstym mitom na temat rozciągania – i prawdzie, która się za nimi kryje. Czy rozciąganie przed ćwiczeniami zapobiega kontuzji? Mit: Rozciąganie przed ćwiczeniami zmniejszy ryzyko kontuzji. Fakt: Według nowego, międzynarodowego stanowiska ekspertów rozciąganie nie obniża ogólnego ryzyka urazów. Co więcej, rozciąganie statyczne – czyli utrzymywanie danej pozycji aż do momentu odczucia „ciągnięcia” lub lekkiego dyskomfortu – może wręcz zaszkodzić, jeśli zrobisz je przed treningiem. – Zimne mięśnie są sztywne i możesz zrobić sobie krzywdę – wyjaśnia David Behm, profesor na Memorial University of Newfoundland w Kanadzie i członek panelu. – Każdy powinien rozciągać rozgrzany mięsień. Klucz tkwi w rozgrzewce: poświęć 5–10 minut na lekki trucht albo inną łagodną aktywność aerobową. Następnie wykonaj rozciąganie dynamiczne, czyli takie, które prowadzi stawy i mięśnie przez pełny zakres ruchu, naśladując to, co będziesz robić w trakcie treningu. Rób je w tempie wolnym do umiarkowanego. Przykładowo: przed bieganiem możesz wykonywać wymachy nóg, a przed pływaniem – krążenia ramion do przodu i do tyłu. – Mięśnie często poruszają się trójwymiarowo, więc największą korzyść daje rozciąganie w wielu płaszczyznach – mówi Fabio Comana, fizjolog wysiłku na San Diego State University. Jak długo powinno trwać rozciąganie? Mit: Najlepiej wykonywać rozciąganie co najmniej 30 sekund. Fakt: Eksperci zalecają utrzymywanie rozciągania statycznego przez 10–30 sekund, a następnie powtórzenie go 2–4 razy. Jest wyjątek: osoby po 65. roku życia mogą skorzystać na trzymaniu pozycji „przez 30–60 sekund”. – Dzieje się tak, ponieważ ich tkanka łączna i mięśnie reagują wolniej – mówi Tracy Bonoffski, fizjolożka z University of North Carolina Charlotte. Co więcej, sesja rozciągania statycznego wcale nie musi trwać długo, aby była skuteczna. W przeglądzie 189 badań opublikowanym w 2025 roku w czasopiśmie „Sports Medicine” naukowcy stwierdzili, że łącznie cztery minuty rozciągania statycznego poprawiają elastyczność u dorosłych. Dłuższy czas nie przynosił dodatkowych korzyści. Czy mięśnie skracają się bez rozciągania? Mit: Jeśli nie rozciągasz się regularnie, twoje mięśnie się skrócą. Fakt: To prawda, że regularne rozciąganie może poprawić zakres ruchu i zmniejszyć sztywność mięśni. Jak zaznaczył panel ekspertów, mięśnie nie mogą jednak fizycznie się „skrócić” tylko dlatego, że się nie rozciągasz. – Kiedy się rozciągasz, nie wydłużasz mięśni w sensie fizycznym – mówi Bonoffski. – Zmieniasz zdolność mózgu do tolerowania większego zakresu ruchu. Jeśli więc się nie rozciągasz, „uczucie spięcia” ma w większej mierze podłoże neurologiczne – wyjaśnia Bryant. To znak, że układ nerwowy działa w trybie ochronnym, być może po to, by zapobiec urazom mięśni i stawów. Czy sprężynowanie pomaga w rozciąganiu? Mit: Sprężynowanie w trakcie rozciągania poprawia elastyczność. Fakt: Sprężynowanie podczas rozciągania nazywa się rozciąganiem balistycznym. Często bywa ono przeciwskuteczne. Jeśli wykonujesz je na „zimnych” mięśniach, może doprowadzić do naciągnięcia mięśnia lub urazu ścięgna. – Podskakiwanie może sprawić, że mięśnie będą się napinać zamiast rozluźniać – mówi Mariam Zakhary, lekarka medycyny sportowej w Mount Sinai Hospital w Nowym Jorku. – Żeby poprawić elastyczność, potrzebujesz kontrolowanych, dynamicznych ruchów. Jest jednak wyjątek. Rozciąganie balistyczne może być przydatne u bardzo dobrze wytrenowanych sportowców – sprinterów, skoczków i innych osób przyzwyczajonych do ruchów eksplozywnych. – Warunek: muszą wcześniej dobrze przygotować mięśnie, wykonując solidną rozgrzewkę i rozciąganie dynamiczne – dodaje Bonoffski. Czy rozciąganie chroni przed bólem po treningu? Mit: Rozciąganie przed treningiem zapobiegnie bolesności mięśni po ćwiczeniach. Fakt: – Nie ma dowodów, że opóźniona bolesność mięśniowa (DOMS) jest mniejsza dzięki rozciąganiu – mówi Behm. DOMS to dyskomfort i zmęczenie mięśni, które zwykle pojawiają się 24–48 godzin po intensywnym wysiłku. Przyczyną są mikroskopijne uszkodzenia włókien mięśniowych. Rozciąganie przed treningiem temu nie zapobiegnie – to naturalna reakcja organizmu na ciężką pracę. Rozciąganie po treningu może natomiast pomóc złagodzić bolesność. Szczególnie wtedy, gdy połączysz je z użyciem wałka do rolowania (foam rollera), czyli cylindrycznego przyrządu z twardej pianki, który pozwala wywierać nacisk na obolałe mięśnie. – Rolowanie wałkiem wydaje się mieć pozytywny wpływ na DOMS. Przemieszcza płyny i stan zapalny z dala od danego obszaru – mówi Behm. Czy każdemu służy to samo rozciąganie? Mit: Każdy odnosi korzyści z tego samego rodzaju rozciągania. Fakt: Nie istnieje jedno rozwiązanie dla wszystkich. – Różnimy się fizjologicznie. W rozciąganiu jest mnóstwo niuansów, więc musisz sprawdzić, co działa akurat u ciebie – mówi Comana. W praktyce pewne metody są lepsze dla jednych osób, a gorsze dla innych. Zależy to od rodzaju aktywności, celów, wieku i poziomu wytrenowania. Przykładowo rozciąganie pasywne (wspomagane) – gdy przeszkolony specjalista fizycznie pomaga wejść w głębszą pozycję, by poprawić zakres ruchu – bywa szczególnie korzystne dla osób starszych oraz tych z ograniczoną mobilnością, mówi Bryant. U większości osób przed sportem lub intensywnym treningiem zaleca się rozciąganie dynamiczne. Z kolei rozciąganie statyczne jest lepsze po treningu, ponieważ tkanki są wtedy cieplejsze i bardziej podatne – mówi Comana. – Wtedy uzyskasz najlepszy efekt. Czy statyczne rozciąganie poprawia równowagę? Mit: Najlepszym sposobem na poprawę równowagi jest spokojne utrzymywanie pozycji w rozciąganiu. Fakt: Badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „Annals of Human Biology” porównało wpływ rozciągania statycznego i dynamicznego na poprawę równowagi u zdrowych dorosłych. Choć mogłoby się wydawać, że to właśnie „trzymanie pozycji” najlepiej wspiera równowagę, naukowcy stwierdzili, że skuteczniejsze było rozciąganie dynamiczne. – Rozciąganie dynamiczne jest lepsze dla równowagi, bo potrzebujesz informacji sensorycznych, aby lepiej wykrywać ruch i reagować na niego – mówi Behm. Innymi słowy: równowaga zależy od koordynacji nerwowo-mięśniowej, a rozciąganie dynamiczne pomaga ją budować. Czy można rozciągać się zbyt często? Mit: Nie da się rozciągać za dużo ani zbyt często. Fakt: Przesada w rozciąganiu może podrażnić mięśnie, więzadła i stawy. Może też zwiększyć ryzyko naderwań. – Jeśli dochodzisz do granicy maksymalnego dyskomfortu, bardzo obciążasz mięsień. Możesz wywołać mikrouszkodzenia, które potrzebują 48 godzin na regenerację – mówi Behm. Ponadto nadmierne rozciąganie może powodować hipermobilność tkanek i stawów, co osłabia stabilność – dodaje Comana. To z kolei może prowadzić do osłabienia mięśni i urazów stawów. – Rozciąganie jest trochę zwodnicze, bo wydaje się całkowicie niegroźne – mówi Bryant. Żeby trzymać się „zdrowej” strefy, warto zapamiętać prostą zasadę: rozciąganie powinno wywoływać lekki dyskomfort, ale nie znaczny dyskomfort ani tym bardziej ból. Podejście „im więcej, tym lepiej” rzadko przynosi korzyści w jakimkolwiek elemencie treningu. Źródło: National Geographic
Piątek trzynastego. Skąd bierze się lęk, który wraca co roku?
Piątek trzynastego uchodzi za jeden z najbardziej pechowych dni w roku. W rzeczywistości statystyki nie pokazują większego zagrożenia. Dlaczego więc nadal reagujemy napięciem? Odpowiedź kryje się w sposobie, w jaki ludzki umysł ocenia ryzyko.
Spis treści: Czy sceptycy też są przesądni? Przesądy jako system kontroli Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Najstraszniejszy dzień w kalendarzu powrócił: piątek trzynastego. Bez względu na to, ile tych przerażających piątków przetrwamy bez szwanku, ten budzący grozę dzień nadal wywołuje niepokój i lęk przed nieszczęściem. Nie ma logicznego powodu, by bać się okazjonalnego zbiegu dnia i daty, regulowanego przez 400-letni cykl kalendarza gregoriańskiego. Ale piątek trzynastego może mieć nadal zauważalny wpływ. Czasami sami go tworzymy – zarówno dobry, jak i zły. Czy sceptycy też są przesądni? Jane Risen, badaczka behawioralna z University of Chicago Booth School of Business, odkryła, że przesądy mogą wpływać nawet na niewierzących. W jednym z badań z 2016 roku Risen odkryła, że zarówno osoby identyfikujące się jako przesądne, jak i nieprzesądne, wierzą, że złe wydarzenie jest bardziej prawdopodobne, gdy zostało „zapeszone”. Na przykład obawiają się, że stwierdzenie, iż na pewno nie będą mieli wypadku samochodowego, sprawi, że stanie się to bardziej prawdopodobne. – Ogólnie rzecz biorąc, uważam, że dzieje się tak, ponieważ złe zakończenie przychodzi na myśl i jest wyobrażane wyraźniej po takim zapeszeniu – wyjaśnia. – Ludzie używają łatwości wyobrażenia sobie czegoś jako wskazówki co do jego prawdopodobieństwa. Ten rodzaj myślenia może być bardziej powszechny w piątek trzynastego. Nawet jeśli aktywnie nie wierzę, sam fakt, że piątek trzynastego istnieje jako znany element kulturowy, sprawia, że rozważam go jako możliwość – mówi. Gdy w ten dzień zdarzy się coś pozornie nieistotnego, zwykle to zauważamy. – To dodaje nieco więcej paliwa tej intuicji. Sprawia, że wydaje się trochę bardziej prawdziwa, nawet jeśli zdajemy sobie sprawę, że to nieprawda. Na szczęście badania Risen sugerują również, że wykonywanie rytuałów odpędzających pecha — takich jak pukanie w drewno czy rozsypywanie soli – może przynieść zaskakujące rezultaty. W badaniu z 2014 roku odkryła, że niektórzy ludzie stosują je, nawet jeśli w nie nie wierzą, i że zarówno wierzący, jak i niewierzący zgłaszali korzyści z takich działań. – Odkrywamy, że osoby, które zapeszają się, nie uważają, że złe wydarzenie jest szczególnie prawdopodobne, jeśli stukną w drewno – mówi Risen. – Więc rytuał rzeczywiście pomaga radzić sobie z ich niepokojem. Przesądy jako system kontroli W ten sposób samo uświadomienie sobie przesądów może pomóc wprowadzić poczucie porządku w świecie pełnym przypadkowych i niekontrolowanych zmartwień, według Rebeki Borah, profesor literatury angielskiej na University of Cincinnati. – Kiedy masz zasady i wiesz, jak się nimi posługiwać, wszystko wydaje się dużo łatwiejsze – powiedziała National Geographic w 2014 roku. W piątek trzynastego – nie robimy dziś nic zbyt strasznego, albo podwójnie sprawdzamy, czy w samochodzie jest wystarczająco dużo paliwa, albo cokolwiek to może być. Niektórzy ludzie mogą nawet zostać w domu, chociaż statystycznie najwięcej wypadków zdarza się w domu. To może wieć nie być najlepsza strategia. Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Trudno jest ustalić początki i ewolucję przesądu. Stuart Vyse, autor i były profesor psychologii w Connecticut College w New London, powiedział National Geographic w 2014 roku, że nasz strach przed piątkiem trzynastego może mieć korzenie w wierzeniach religijnych związanych z trzynastym gościem Ostatniej Wieczerzy. Chodzi o Judasza, apostoła, który miał zdradzić Jezusa. Z kolei piątek (ukrzyżowanie Jezusa) był znany jako dzień kata. – Połączenie tych czynników dało pewnego rodzaju podwójne uderzenie przypadające na już i tak nerwowy dzień – wyjaśnił Vyse. Niektórzy bibliści uważają również, że Ewa skusiła Adama zakazanym owocem w piątek, a że Abel został zabity przez swojego brata Kaina w piątek trzynastego. Co ciekawe, Hiszpania wydaje się być wolna od tego złowrogiego połączenia liczby i dnia. Piątek trzynastego nie jest tam powodem do niepokoju, a zamiast tego wtorek trzynastego to najbardziej niebezpieczna data w roku. Inni eksperci podejrzewają jeszcze starsze korzenie tej formy triskaidekafobii, naukowej nazwy na strach przed piątkiem trzynastego. Thomas Fernsler, badacz polityki w Mathematics and Science Education Resource Center na University of Delaware w Newark, powiedział, że liczba 13 cierpi z powodu swojej pozycji po 12. Numerolodzy uważają 12 za „kompletną” liczbę. Jest 12 miesięcy w roku, 12 znaków zodiaku, 12 bogów Olimpu, 12 prac Herkulesa, 12 plemion Izraela i 12 apostołów Jezusa. Powiązanie liczby 13 z pechem ma związek po prostu z byciem trochę poza kompletnością. – Liczba staje się niespokojna lub krnąbrna – zauważył. Numerologia może również wyjaśniać, dlaczego Włosi nie mają problemów z piątkiem trzynastego, ale boją się siedemnastego. Rzymski numer XVII może być przestawiony, by utworzyć „VIXI”, co przetłumaczone z łaciny oznacza „moje życie się skończyło.” Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Choć mogą być arbitralne, przesądy takie jak strach przed drabinami, czarnymi kotami czy „pechowymi” liczbami są niesamowicie trwałe. — Kiedy już są w kulturze, mamy tendencję do ich przestrzegania — wyjaśnił Thomas Gilovich, profesor psychologii na Cornell University w Ithaca w stanie Nowy Jork w 2013 roku. — Czujesz, że jeśli je zignorujesz, kusisz los. Niektórzy ludzie, zdeterminowani lub z konieczności, zaciskają zęby i nerwowo przeczekują ten dzień. Inni naprawdę zachowują się inaczej w piątek trzynastego. Mogą odmówić podróży, zakupu domu czy podjęcia się gorącej giełdowej okazji. Te zaniechania mogą zauważalnie spowolnić aktywność gospodarczą, według zmarłego Donalda Dossey'a, historyka folkloru i założyciela Stress Management Center and Phobia Institute, który rozmawiał z National Geographic w 2013 roku. Mimo że niektórzy ludzie zachowują się inaczej w ten dzień, wiele badań sugeruje, że żadne z nas naprawdę nie doświadcza wtedy większych kłopotów. W 2011 roku niemieckie badanie wykazało, że nie ma powodu, by bać się operacji w piątek trzynastego. Częstotliwość i prawdopodobne wyniki zabiegów nie różnią się od tych w inne dni. Tymczasem amerykańskie izby przyjęć nie odnotowują wzrostu pacjentów, jak odkryli inni badacze w 2012 roku. Nawet giełda, na której irracjonalne lęki mogą napędzać rzeczywiste zachowania, nie radzi sobie gorzej w piątek trzynastego. Na szczęście piątek trzynastego nie zdarza się aż tak często. Większość lat, jak 2023, ma dwa piątki trzynastego, ale niektóre mają tylko jeden. Szczególnie „pechowe” lata, takie jak 2026, zawierają trzy z tych nieszczęsnych dni. Już wkrótce ten ostatni piątek trzynastego się skończy, i nawet najbardziej przesądni spośród nas będą mogli odetchnąć z ulgą. Przynajmniej do następnego razu. autor: Brian Handwerk źródło: National Geographic
Maso Corto: między lodowcem a legendą człowieka lodu [podcast]
„Południowy Tyrol/Südtirol” to seria podcastów National Geographic, która zabiera słuchaczy w podróż po najbardziej fascynujących zakątkach północnych Włoch – regionu, gdzie surowe piękno Alp spotyka się z łagodnym rytmem kultury śródziemnomorskiej. Przewodniczką po tym niezwykłym świecie jest Małgorzata Szumska – dziennikarka, podróżniczka i autorka książek.
W najnowszym odcinku przenosimy się do dolin Val Senales/Maso Corto – miejsca, w którym ślady pradawnych cywilizacji spotykają się z nowoczesną infrastrukturą narciarską. Gościem odcinka jest Jacek Ciszak – ekspert i pasjonat regionu, który opowiada o niezwykłej energii tej doliny, o codziennym życiu wśród gór, o zimowych sportach, trasach narciarskich i o tym, jak Val Senales potrafi zaskakiwać przez cały rok. Dolina, w której czas płynie wolniej Maso Corto to kameralna enklawa położona na końcu doliny Val Senales. Kilka hoteli, pizzeria, szkoła narciarska i dolna stacja gondoli – tyle wystarczy, by poczuć ducha Alp w ich najbardziej autentycznej postaci. To właśnie w tej prostocie tkwi magia Maso Corto. Ośrodek liczy zaledwie 40 kilometrów tras, ale jakość śniegu, widoki i atmosfera sprawiają, że każdy zjazd staje się tu doświadczeniem bardziej intensywnym niż w najbardziej rozbudowanych alpejskich resortach. Alpin Arena Senales Alpin Arena Senales, czyli oficjalna nazwa ośrodka znanego w Polsce przede wszystkim jako Maso Corto, otwiera przed narciarzami zupełnie nowe możliwości – zarówno wizerunkowo, jak i sportowo. Ten lodowcowy teren, ukryty tuż za granią od austriackiego Sölden, oferuje ponad 40 kilometrów zróżnicowanych tras: od łagodnych stoków dla początkujących po wymagające odcinki dla ekspertów. To właśnie tutaj, w niezwykle bliskiej odległości od miejsc, gdzie startują pierwsze zawody Pucharu Świata, najlepsi alpejczycy świata przygotowują się do sezonu, korzystając z idealnie utwardzonych i precyzyjnie naśnieżanych tras. Jedną z nich jest kultowa trasa im. Leo Gurschlera – pioniera, który umożliwił budowę i otwarcie kolejki linowej na lodowiec w 1975 roku. Trasa została przygotowywana specjalnie pod potrzeby zawodników rangi mistrzów świata i olimpijczyków. Stok jest maksymalnie utwardzany poprzez wstrzykiwanie wody, dzięki czemu osiąga słynną „lodowcową” twardość charakterystyczną dla tras Pucharu Świata. Dla narciarzy odwiedzających Alpin Arena Senales to nie tylko szansa na jazdę w wyjątkowych warunkach, lecz także możliwość podpatrzenia treningów absolutnego topu – elity, która na śniegu porusza się w tempie niemal kosmicznym. Narty przez pół roku – w cieniu lodowca To jedno z niewielu miejsc w Alpach, gdzie sezon narciarski trwa niemal cały rok. Zjazdy na wysokości 3200 metrów nad poziomem morza, na lodowcu o ekspozycji północno-zachodniej, gwarantują świetne warunki od września aż do maja. Trasy są zróżnicowane – od łagodnych stoków dla początkujących po strome zjazdy dla zaawansowanych. W dolnej części doliny dzieci i debiutanci korzystają z orczyków i ruchomych dywanów, a bardziej doświadczeni narciarze szusują po stromych odcinkach lodowca, testując swoje możliwości i sprzęt. Zrównoważony rozwój w rytmie Alp W epoce przesadnej komercjalizacji Maso Corto pozostaje wierne idei równowagi. Rozwija się powoli, z poszanowaniem natury i lokalnej tradycji. Nowe inwestycje – jak wymiana kolei linowej, modernizacja stacji dolnej czy budowa nowej restauracji i szkoły narciarskiej – powstają bez ingerencji w krajobraz. Ten alpejski mikroświat stanowi też świetną propozycję dla tych, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z górami. Dla kogoś, kto do tej pory jeździł w Polsce, 40 kilometrów tras i ośmiokilometrowy zjazd z lodowca na dół to prawdziwe „wow”. Spotkanie z człowiekiem lodu Jednym z najbardziej fascynujących elementów Doliny Val Senales jest historia Ötziego – człowieka lodu, odkrytego przez przypadek w 1991 roku przez niemieckie małżeństwo w masywie Similaun, na wysokości 3200 metrów. Ötzi żył 3300 lat p.n.e. – zginął od postrzału z łuku, a jego ciało doskonale zakonserwował lód. Dziś spoczywa w specjalnym muzeum w Bolzano/Bozen, gdzie można zobaczyć nie tylko jego szczątki, ale też narzędzia, ubranie i jedzenie, które miał przy sobie. Dla chętnych dostępna jest również piesza wyprawa do miejsca, gdzie odkryto ciało Ötziego. Trasa prowadzi z wysokości 1800 m n.p.m. na 3200 m, przez schronisko Similaunhütte. Nawet latem bywa tam tyle śniegu, że potrzebne są rakiety śnieżne. Dolina, która żyje swoją historią Duch Ötziego jest w Val Senales obecny na każdym kroku. W miasteczku działa małe muzeum poświęcone jego historii, a na górnej stacji kolejki można zrobić sobie pamiątkowe zdjęcie w ramie z jego sylwetką. Nawet lokalna grappa nosi nazwę „19991” – na pamiątkę roku odkrycia. To, co jednak najbardziej ujmuje w Maso Corto, to naturalne połączenie tradycji i nowoczesności. Mieszkańcy wciąż kultywują stare zwyczaje, pielęgnują lokalną kulturę i żyją w rytmie gór, które są dla nich nie tylko miejscem pracy, ale też domem. Maso Corto – koniec świata, który uzależnia Dla jednych to „koniec świata”, dla innych – początek miłości do Alp. W Maso Corto nie ma pośpiechu, nie ma blichtru, nie ma tłumów. Jest za to cisza, przestrzeń, śnieg, który skrzypi pod nartami, i zapach espresso o poranku. Maso Corto pokazuje, że prawdziwe piękno gór tkwi w prostocie, równowadze między naturą a człowiekiem oraz w historii, która wciąż tu żyje. To miejsce, w którym można oderwać się od codziennego zgiełku, poczuć rytm Alp i na chwilę zatrzymać czas. Niezależnie od tego, czy przyjeżdżasz tu na narty, piesze wędrówki czy po prostu, by chłonąć alpejski spokój – Maso Corto zostawia w pamięci wspomnienia, do których chce się wracać. Chcesz dowiedzieć się więcej o tej niezwykłej dolinie, historii Ötziego i tajemnicach Południowego Tyrolu? Zobacz cały odcinek podcastu! Więcej informacji znajdziesz: Alpin Arena Senales Maso Corto Materiał promocyjny regionu Val Senales/Maso Corto w Południowym Tyrolu/Südtirol