Przyszłość misji kosmicznych może zależeć od tego batata. Naukowcy szykują rośliny do uprawy poza Ziemią
W brazylijskich laboratoriach trwają prace nad przygotowaniem roślin do uprawy w przestrzeni kosmicznej. Rozwiązania tworzone z myślą o astronautach mają również pomóc ziemskim rolnikom walczyć ze skutkami suszy i upałów.
Spis treści: Jak Brazylia przygotowuje rośliny do uprawy w kosmosie Bataty i ciecierzyca mają żywić astronautów podczas długich misji Kosmiczne rolnictwo może pomóc uprawom przetrwać suszę i upały na Ziemi Brazylia wysyła rośliny w kosmos i testuje uprawy przyszłości Kosmiczne rolnictwo zaczyna się na Ziemi Luis Felipe Villani Purquerio wita mnie na schodach skąpanego w słońcu budynku, którego pomarańczowa fasada wyraźnie odcina się od bujnej zieleni południowo-wschodniej Brazylii. Luis jest agronomem – badaczem roślin i gleby – w Instituto Agronômico de Campinas (IAC), jednym z najstarszych ośrodków badań rolniczych na świecie, położonym około dwóch godzin drogi od São Paulo. Jak Brazylia przygotowuje rośliny do uprawy w kosmosie Wewnątrz oprowadza mnie po historii tego miejsca: założona w 1887 roku przez ostatniego cesarza Brazylii instytucja tworzy bardziej wydajne i odporne odmiany roślin dla rolników w całym kraju. Hol zdobią zabytkowe ilustracje rozległych pól uprawnych pod otwartym niebem oraz asortyment owoców i warzyw – malownicze przedstawienie ziemskiej obfitości. W mieszczących się dalej laboratoriach, pod błękitno-białym blaskiem lamp, Luis Purquerio i jego studenci eksperymentują z zupełnie innym rodzajem rolnictwa: sprawdzają, jak uprawiać rośliny w przestrzeni kosmicznej, aby przyszli astronauci – a zarazem przyszli rolnicy – mogli samodzielnie produkować własną żywność. Dzięki wieloletnim badaniom nad technologią żywności astronauci już dziś jedzą całkiem dobrze. Jednak kolejne pokolenia odkrywców będą potrzebowały zrównoważonych źródeł pożywienia, które uzupełnią ich zwykłe zapasy: żywność liofilizowaną, poddaną obróbce termicznej i produkty o długim okresie przydatności do spożycia. Najlepsze metody kosmicznego rolnictwa trzeba będzie opracować na długo przed wyruszeniem takich misji. Naukowcy na całym świecie poszukują sposobów na podtrzymanie życia roślin poza Ziemią, a Brazylia, ze swoją bogatą tradycją badań rolniczych, jest do tego szczególnie dobrze przygotowana. W 2022 roku badacze uruchomili ogólnokrajowy projekt Space Farming Brazil Network – najnowszą inicjatywę w szybko rozwijającej się dziedzinie rolnictwa kosmicznego. Luis Purquerio należy do tej nowej sieci współpracy, skupiającej agronomów, badaczy kosmosu i inżynierów lotniczych oraz kosmicznych z instytucji w całym kraju. Ich celem jest przygotowanie roślin do uprawy w najróżniejszych pozaziemskich środowiskach: na krawędzi księżycowego krateru, na pokładzie statku przemierzającego głęboką przestrzeń kosmiczną czy na piaszczystych, smaganych wiatrem równinach Marsa. – Badamy stres cieplny, stres świetlny i stres związany z niedoborem składników odżywczych, ponieważ w kosmosie rośliny będą narażone na silny stres – mówi Luis Purquerio, który kieruje laboratorium uprawy roślin w warunkach kontrolowanych w IAC. Luis Purquerio i jego współpracownicy mają nadzieję, że badania nad pozaziemskim rolnictwem pomogą również w produkcji żywności na Ziemi, gdzie brazylijskie regiony rolnicze coraz dotkliwiej odczuwają skutki zmian klimatu. Jak zauważa dr Ricardo Lourenço Ogando, astrofizyk z Centro de Tecnologia da Informação Renato Archer, którego naukowcy również uczestniczą w projekcie, ocieplająca się planeta sama staje się coraz mniej przyjaznym środowiskiem. – Jesteśmy bliżej przekształcenia Ziemi w Marsa niż Marsa w Ziemię – mówi. Bataty i ciecierzyca mają żywić astronautów podczas długich misji Astronauci mają już za sobą pierwsze uprawy na orbicie. Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej hodowali między innymi warzywa liściaste, ryż, rzodkiewki, papryczki chili i inne rośliny. Uprawiano je jednak przede wszystkim w celach badawczych, a nie jako stały element jadłospisu – choć od czasu do czasu trafiały na talerze astronautów, na przykład jako dodatek do sałatek. Przyszli odkrywcy kosmosu będą potrzebowali bardziej sycącego i pożywnego jedzenia, zwłaszcza podczas długotrwałych misji, mówi prof. Alessandra Pereira Fávero, badaczka z Embrapy, brazylijskiej instytucji zajmującej się badaniami rolniczymi, która wraz z Brazylijską Agencją Kosmiczną kieruje projektem. Zespół koncentruje się na batatach i ciecierzycy. Decyzję tę podjęto po wielu miesiącach analiz, podczas których wykluczono między innymi rośliny wymagające zapylania przez pszczoły – z oczywistych powodów, jak zauważa prof. Alessandra Fávero. Żaden z wybranych gatunków nie jest szczególnie wymagający w uprawie. Ciecierzycę wybrano ze względu na wysoką zawartość białka, natomiast w przypadku batatów zdecydowano się na odmianę o purpurowym miąższu, bogatą w antocyjany – silne przeciwutleniacze. – To bardzo korzystne zarówno dla ludzi, jak i dla samych roślin – mówi prof. Alessandra Fávero. Badania wykazały, że antocyjany obecne w nasionach pomagają chronić je przed promieniowaniem kosmicznym. Brazylia dysponuje ponadto dużymi bankami plazmy zarodkowej obu tych roślin, czyli zbiorami materiału genetycznego, z którego naukowcy mogą korzystać przy tworzeniu nowych odmian. Prof. Alessandra Fávero ma nadzieję, że przyszli odkrywcy nie będą ograniczać się do zrywania liści batatów i jedzenia ich na surowo, lecz zajmą się prawdziwym międzyplanetarnym gotowaniem – albo przynajmniej przygotują sobie kosmiczny hummus. Przyszłość kosmicznych przekąsek będzie zapewne wymagała wyhodowania bardziej odpornych odmian batatów i ciecierzycy, o cechach szczególnie przydatnych w warunkach pozaziemskich: krótszym cyklu wzrostu, większych plonach i wyższej wartości odżywczej. Luis Purquerio i jego zespół zamierzają uprawiać sadzonki batatów i ciecierzycy w zamkniętych pomieszczeniach, bez naturalnej gleby i tradycyjnego podlewania. Zamiast ziemi rośliny będą rosły w podłożu z włókna kokosowego, a ich korzenie otrzymają roztwory składników odżywczych za pośrednictwem sztucznego systemu nawadniania – podobnego do tego, z którego w przyszłości będą zapewne korzystać astronauci zajmujący się uprawą roślin. Regulując natężenie i rodzaj sztucznego oświetlenia oraz ilość substancji odżywczych, badacze będą mogli sprawdzić, jak silny stres rośliny są w stanie znieść, zachowując przy tym dobrą kondycję i wydajność. Luis Purquerio wyobraża sobie system przypominający uprawę bonsai: niewielkie rośliny batatów, które nieustannie wytwarzają nowe liście, gotowe do regularnego zbioru. – Liście są bardzo bogate w różnego rodzaju składniki odżywcze – mówi. Przedsmak przyszłego kosmicznego rolnictwa można już zobaczyć w laboratorium Luisa Purqueria. Półki sięgające niemal sufitu zastawione są donicami z krępymi, gęsto ulistnionymi pomidorami – roślinami, które mogą posłużyć jako model dla batatów i ciecierzycy przeznaczonych do uprawy poza Ziemią. To odmiana hybrydowa, która nie osiąga typowej dla pomidorów wysokości, za to wydaje większe niż zwykle owoce. – Im niższe są rośliny, tym więcej poziomów uprawy mogę zmieścić w laboratorium – wyjaśnia. Niewielkie, a zarazem wydajne rośliny dobrze sprawdziłyby się również w ciasnych wnętrzach kosmicznej szklarni. – Podczas długotrwałych misji kosmicznych liczy się każdy zasób – mówi Matheus Kainan, doktorant z zespołu Luisa Purqueria. Rośliny uprawiane w kosmosie będą musiały radzić sobie przy znacznie mniejszej dostępności zasobów niż na Ziemi. – Wypracowanie takich przystosowań z myślą o warunkach kosmicznych może później przełożyć się bezpośrednio na nasze potrzeby na Ziemi – podkreśla. Kosmiczne rolnictwo może pomóc uprawom przetrwać suszę i upały na Ziemi Badania nad roślinami przeznaczonymi do uprawy w kosmosie mogą pomóc opracować sposoby zwiększania odporności ich ziemskich odpowiedników. Naukowcy mają nadzieję, że rozwiązania powstające w ramach projektu kosmicznego rolnictwa „trafią bezpośrednio do rolników” na długo przed tym, zanim astronauci wyruszą ku obcym i nieprzyjaznym światom. W latach 60. XX wieku, gdy Brazylia tworzyła swój narodowy program kosmiczny – budowała pierwszy ośrodek startowy i rozwijała rakiety suborbitalne – rozpoczęła również ekspansję rolnictwa, która z czasem przekształciła kraj z borykającego się z problemami importera żywności w rolniczą potęgę. Dziś Brazylia dysponuje jednym z największych programów kosmicznych w Ameryce Południowej, a zarazem należy do światowej czołówki producentów najważniejszych roślin uprawnych. Rosnące temperatury na świecie, a także wylesianie i niezrównoważone praktyki rolnicze stosowane w samym kraju – które dodatkowo napędzają zmianę klimatu – stanowią jednak coraz większe zagrożenie dla rolników. W ostatnich dekadach Brazylia doświadcza coraz częstszych i gwałtowniejszych ekstremalnych zjawisk pogodowych, a w ciągu roku przybywa niebezpiecznie upalnych dni. Pory suche stają się dłuższe, powodując niedobory wody w gospodarstwach i sprzyjając rekordowej liczbie pożarów. Ekstremalne upały uszkadzają rośliny, zmniejszają plony i sprzyjają rozprzestrzenianiu się szkodników przenoszących choroby. Są też wyczerpujące i niebezpieczne dla pracowników rolnych wykonujących swoje obowiązki na zewnątrz. A kiedy wreszcie nadchodzi pora deszczowa, opady bywają niezwykle intensywne i prowadzą do niszczycielskich powodzi. Aby stworzyć swego rodzaju galaktyczny spichlerz, który mógłby służyć zarówno rolnikom na Ziemi, jak i tym pracującym poza nią, prof. Augusto Tulmann Neto, specjalista w dziedzinie hodowli roślin z Centrum Energii Jądrowej w Rolnictwie (CENA) na kampusie Uniwersytetu São Paulo w Piracicabie, bada sposoby genetycznej modyfikacji nasion zwiększającej ich szanse na przetrwanie. Na terenie szklarni, około godziny jazdy na zachód od Campinas, prof. Augusto Tulmann Neto pokazuje mi tacę z młodymi roślinami ciecierzycy. Ich delikatnie omszone liście wyrastają z wilgotnej gleby. Rośliny mają różną wysokość i ustawiono je starannie od najwyższej do najniższej, jak gdyby przesunęła się nad nimi niewidzialna różdżka stopniowo je pomniejszająca. W pewnym sensie tak właśnie się stało: przed wysianiem nasiona potraktowano promieniowaniem gamma, a kolejne partie wystawiano na coraz większe dawki. Proces ten w ciągu kilku sekund losowo zmienia DNA nasion, wywołując przypadkowe mutacje. Jak mówi profesor, w przypadku napromieniowanej ciecierzycy coś stało się z hormonami odpowiedzialnymi za wzrost. Technologię napromieniania od dziesięcioleci wykorzystuje się do wywoływania u roślin określonych cech, takich jak większa odporność na suszę czy choroby. Zdaniem prof. Augusto Tulmanna Neto może ona również pomóc przygotować rośliny do życia w niegościnnym środowisku kosmicznym. Naukowcy nie są w stanie przewidzieć, jakie mutacje pojawią się w pierwszym pokoleniu, mogą jednak obserwować kolejne generacje wyhodowane z tych samych roślin i wybierać osobniki o pożądanych właściwościach. W przypadku ciecierzycy jedną z takich cech może być wcześniejsze niż zwykle kwitnienie. Pozwala ono roślinom rosnącym w skrajnie suchych warunkach zakończyć cykl życiowy zanim stres cieplny wyrządzi im zbyt duże szkody. Jak zauważa naukowiec, rośliny zmodyfikowane tak, aby radziły sobie przy ograniczonych zasobach wody w bazie księżycowej, mogą być jeszcze lepiej przygotowane do przetrwania suszy na Ziemi. Brazylia wysyła rośliny w kosmos i testuje uprawy przyszłości W ubiegłym roku Space Farming Brazil Network wysłała swoje pierwsze rośliny doświadczalne – sadzonki batatów i nasiona ciecierzycy – na skraj przestrzeni kosmicznej na pokładzie rakiety Blue Origin. Były to odmiany pochodzące z kolekcji Embrapy, wcześniej udoskonalone tak, by były bardziej wydajne i miały większą wartość odżywczą. Jak mówi prof. Alessandra Fávero, naukowcy wciąż czekają na powrót tych próbek do Brazylii, gdzie będą mogły zostać poddane analizom. W miarę rozwoju projektu urządzenia i stanowiska badawcze przeznaczone do eksperymentów kosmicznych będą przechodziły testy w Narodowym Instytucie Badań Kosmicznych (INPE) w São José dos Campos, gdzie przed startem montuje się i sprawdza satelity. W laboratoriach instytutu znajduje się kilka urządzeń symulujących warunki panujące w przestrzeni kosmicznej, pozwalających sprzętowi zmierzyć się wcześniej z niewyobrażalnym zimnem, które będzie na niego czekać poza Ziemią. Największa z tych komór termiczno-próżniowych ma rozmiary stodoły. Niepozorne drzwi prowadzą tu do kolejnych ogromnych pomieszczeń, w których zaawansowana infrastruktura techniczna pozwala uzyskać niemal magiczne efekty. W komorze bezechowej ściany pokrywają tysiące kolczastych elementów z pianki, które niezwykle skutecznie pochłaniają fale dźwiękowe, pozostawiając po sobie czystą, pozbawioną echa ciszę. Inżynierowie z INPE pomogą naukowcom zajmującym się roślinami dostosować ich eksperymenty do warunków kosmicznych, mówi dr Adenilson Roberto da Silva, starszy technolog kierujący pionem systemów kosmicznych instytutu. Gdy niedawno jeden z badaczy przyniósł urządzenie z diodami LED, które miało zastępować światło słoneczne roślinom uprawianym w kosmosie, dr Adenilson Silva spojrzał na nie i stwierdził: – To się zepsuje. Ten element trzeba zastąpić innym. Instytut pomógł również przygotować najnowszy eksperyment suborbitalny realizowany przez sieć, którego start z jednego z brazylijskich kosmodromów zaplanowano na wrzesień. Niewielki pojazd zabierze ze sobą mikroorganizmy dostarczające azot roślinom soi. Na Ziemi ten proces biologiczny pozwolił ograniczyć stosowanie nawozów sztucznych, których użycie przyczynia się do emisji gazów cieplarnianych. Naukowcy sprawdzą, jak te mikroskopijne organizmy radzą sobie w warunkach obniżonej grawitacji. Każdy przyszły rolnik próbujący uprawiać rośliny w ubogiej w azot marsjańskiej glebie z pewnością chciałby zabrać je ze sobą. Kosmiczne rolnictwo zaczyna się na Ziemi Brazylijski program dopiero raczkuje, ale jeden z jego uczestników, Serguei Balachov, badacz z Centro de Tecnologia da Informação Renato Archer, podzielił się tekstem radzieckiej piosenki z lat 60., która dobrze oddaje wizję kosmicznego rolnictwa przyszłości. Jak to często bywa z tłumaczeniami, w oryginalnym rosyjskim brzmi ona piękniej, ale jej słowa można przełożyć mniej więcej tak: „Wspaniale jest żyć i wierzyć / Przed tobą drogi, jakich dotąd nie znano / Kosmonauci i marzyciele twierdzą / Że na Marsie zakwitną jabłonie”. Marsjańskie jabłka – podobnie jak ziemniaki uprawiane przez fikcyjnego botanika Marka Watneya w „Marsjaninie” – wciąż należą do sfery marzeń. Jednym z pierwszych namacalnych efektów brazylijskiego programu jest jednak to, że połączył on inżynierów lotniczych i kosmicznych z naukowcami zajmującymi się roślinami. Podobnie jak prof. Alessandra Fávero, część specjalistów od rolnictwa niespodziewanie stała się przy tym zapalonymi miłośnikami kosmosu. Po powrocie do Campinas Purquerio i Kainan zabierają mnie na przejażdżkę po terenie instytutu. Drobne, białe kwiaty zdobią tu gałęzie kawowców, a pękate, różowe kielichy zwisają z pnączy drzew armatnich. Myśl o podróżach kosmicznych wydaje się w tym miejscu niezwykle odległa – w tej falującej, szmaragdowozielonej krainie roślinności, wyrosłej z gleby dzięki setkom milionów lat ewolucyjnej pamięci jednej, konkretnej planety, przechowującej historię Ziemi w korzeniach, łodygach i liściach. Przyszłe misje kosmiczne, zaopatrzone w nasiona i kiełki przeznaczone na kosmiczne zbiory oraz pożywny posiłek, mogą ten dystans skrócić. Gdy ludzie wyruszą w dalsze i bardziej niebezpieczne wyprawy, zabiorą ze sobą cząstki tej planety, by odżywić ciała i umysły, które nie wyewoluowały do funkcjonowania nigdzie indziej. Bo w skali kosmosu nie ma drugiego takiego miejsca jak dom. Źródło: National Geographic Szukasz inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler.
Droga Mleczna „pożarła” galaktykę karłowatą. Stało się to 11,8 mld lat temu
Nasza Galaktyka jest żarłoczna. Osiągnęła swój rozmiar ponad 100 tysięcy lat świetlnych średnicy m.in. pochłaniając mniejsze galaktyki. Nowe dowody galaktycznego kanibalizmu we wczesnym okresie formowania się Drogi Mlecznej odnalazł właśnie zasłużony i wysłużony Kosmiczny Teleskop Hubble’a.
Droga Mleczna jest dość potężną galaktyką spiralną, w której znajdują się setki miliardów gwiazd. Dysk galaktyczny liczy od ok. 100 000–120 000 lat świetlnych, choć niektóre nowsze badania sugerują, że liczby te należy podwyższyć do nawet 150 000–200 000 lat świetlnych. Ma to związek z rozrzedzonymi zewnętrznymi obszarami dysku gwiazdowego. Przy tej średnicy dysk wydaje się wręcz płaski, ponieważ w najszerszym centralnym punkcie ma około tysiąca lat świetlnych. Masa naszej Galaktyki szacowana jest na ok. 1–1,5 biliona (10¹²) mas Słońca. Natomiast sama masa gwiazdowa to ok. 50–60 miliardów mas Słońca. Żarłoczna Droga Mleczna Nasza Galaktyka osiągnęła ten pokaźny rozmiar tworząc nowe gwiazdy ze swoich obłoków gazu, ale także przejmując gwiazdy, gaz i ciemną materię z innych galaktyk podczas kolejnych zderzeń. Nowe dane z należącego do NASA Kosmicznego Teleskopu Hubble’a dostarczyły jednoznacznych dowodów na połączenie się galaktyki karłowatej z młodą Drogą Mleczną na najwcześniejszych etapach jej ewolucji. Odkrycie to poszerza wiedzę o naszej historii, pozwalając sięgnąć o 1,8 miliarda lat dalej w przeszłość niż dotychczas. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie „Nature Astronomy”. Najświeższe z wielkich kosmicznych zderzeń, jakich doświadczyła Droga Mleczna, to trwający nadal proces wchłaniania karłowatej galaktyki w Strzelcu. Rozpoczął się on ponad 6 miliardów lat temu i nie zakończył się do dzisiaj. Astronomowie ustalili również, że mniej więcej 10 miliardów lat temu doszło do wchłonięcia przez Drogę Mleczną innej niewielkiej galaktyki, znanej jako Gaia–Sausage–Enceladus. Właśnie to zdarzenie miało doprowadzić ukształtowania się znanego nam gwiazdowego dysku naszej Galaktyki. Pomiędzy tymi zderzeniami miały miejsce także kolejne, choć mniej znaczące kolizje. Tajemnicze zderzenie Jednak to wciąż za mało, by zrozumieć obecny kształt i wielkość Drogi Mlecznej. Dane obserwacyjne oraz modele komputerowe od dawna sugerowały istnienie jeszcze wcześniejszego, dużego połączenia galaktyk. Przebieg takiego połączenia był przez lata tematem gorących naukowych dyskusji. Tajemnicę rozwiązano dzięki wielkiemu kosmicznemu oku ludzkości – Teleskopowi Hubble'a. Astronomowie uzyskali nareszcie niepodważalne potwierdzenie tej pradawnej fuzji. Doszło do niej około 11,8 miliarda lat temu, czyli zaledwie dwa miliardy lat po Wielkim Wybuchu. Naukowcy wykorzystali teleskop do zbadania niektórych gromad kulistych Drogi Mlecznej: ogromnych, z grubsza kulistych skupisk obejmujących od dziesiątek tysięcy do kilku milionów gwiazd. Gromady kuliste zawierają jedne z najstarszych gwiazd w naszej Galaktyce i mogą pełnić funkcję kosmicznych stanowisk archeologicznych, w których zachowały się gwiazdy pochodzące z innych galaktyk pochłoniętych przez Drogę Mleczną. – Dzięki głębokim obrazom Hubble’a o wysokiej rozdzielczości mogliśmy określić wiek i zawartość metali w tych gromadach z niespotykaną dotąd dokładnością – powiedziała Chiara Zerbinati z Uniwersytetu Bolońskiego we Włoszech, współautorka omawianego badania. Naukowcy analizowali obserwacje Hubble'a z 39 gromad kulistych z wewnętrznych 20 tysięcy lat świetlnych Galaktyki. Właśnie w tym rejonie powinny przetrwać ślady najdawniejszych kolizji. Spodziewano się tam znaleźć zarówno gromady rodzime dla Drogi Mlecznej, jak i te „odziedziczone” po zderzeniu z Gaia–Sausage–Enceladus sprzed 10 miliardów lat. Galaktyka karłowata LHK Precyzyjnie określając wiek i metaliczność każdej gromady, badacze zidentyfikowali jednak trzecią, odrębną populację – starszą niż gromady z Gaia–Sausage–Enceladus, ale młodszą niż te powstałe w samej Drodze Mlecznej, niezależnie od zawartości metali. Musiały więc pochodzić z jeszcze wcześniejszego, osobnego zderzenia – z galaktyką karłowatą liczącą ok. 500 milionów mas Słońca w gwiazdach, co stanowiło wówczas znaczącą część masy naszej Galaktyki. Nazwano ją Low-energy-Kraken-Heracles (LKH) – na cześć trzech wcześniejszych prac naukowych, które postulowały istnienie takiego wczesnego zderzenia. – Właśnie to w połączeniu z pomiarami europejskiej sondy Gaia umożliwiło wyodrębnienie populacji gromad kulistych różniących się od pozostałych. Są to gromady, które narodziły się w galaktyce karłowatej zwanej LKH. Dzięki nim możemy ustalić, kiedy ta galaktyka została pochłonięta przez naszą oraz jak wielką miała masę – tłumaczy badaczka. Źródło: NASA Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Start najambitniejszej chińskiej misji księżycowej już za kilka dni. Co wiemy o Chang’e 7?
Waży ponad osiem ton i składa się z czterech elementów: orbitera, lądownika, łazika i księżycowego skoczka. Chiński projekt Chang’e 7 jest najbardziej ambitną, wszechstronną i złożoną bezzałogową misją księżycową w historii. Start misji zaplanowany jest na najbliższy poniedziałek.
Chiński program kosmiczny przekracza kolejną granicę. Państwo Środka stawia na ambitne, wielowątkowe misje, które do niedawna były domeną Amerykanów. W nowym wyścigu o Księżyc siły są wyrównane, a wynik nie jest przesądzony. Osiem ton ładunku księżycowego Chińska Agencja Kosmiczna (CNSA) ogłosiła, że 24 sierpnia z kosmodromu Wenchang wystartuje ciężka rakieta Długi Marsz 5 Y14, która wyniesie na trajektorię księżycową ponad ośmiotonowy ładunek. W luku rakiety znajdą się orbiter, lądownik, łazik oraz niewielki skoczek. Wraz ze znajdującym się już na orbicie księżyca satelitą stworzą konstelację Chang’e 7. Zestaw aparatury naukowej obejmuje także liczne eksperymenty międzynarodowe, w tym instrument wspierany przez Stany Zjednoczone, Włochy i Egipt. Na zestaw urządzeń badawczych misji składają się: orbiter księżycowy, który ma pełnić funkcję „oczu” misji. Po oddzieleniu się od zespołu lądownik-łazik-skoczek, orbiter najpierw sfotografuje strefę lądowania z użyciem kamer teledetekcyjnych, dostarczając dane referencyjne do precyzyjnego lądowania. Później prowadzi długoterminowe badania zdalne bieguna południowego i innych rejonów Księżyca; lądownik, czyli duża platforma, której zadaniem jest bezpieczne dostarczenie łazika i skoczka na powierzchnię Księżyca. Lądownik wyposażony został w instrumenty naukowe i po wykonaniu podstawowej pracy będzie prowadził badania; łazik, którego zadaniem są długoterminowe badania mobilne na powierzchni, wykorzystujące dane o oświetleniu zebrane przez orbiter oraz własny system nawigacji do przemieszczania się między nasłonecznionymi punktami; skoczek/„pchła” – prawdziwa gwiazda misji. Pchła ma za zadanie wielokrotną eksplorację zacienionych kraterów w poszukiwania lodu wodnego. Urządzenie wykorzystuje aktywną technologię amortyzacji lądowania, a przemieszcza się dzięki sterowaniu nogami i stawami, wspierając wielokrotne starty, lądowania i powroty do kraterów. Jest to pierwszy na świecie pojazd zdolny do wielokrotnego „przeskakiwania” do biegunowych kraterów cienia. Tutaj ciekawostka – podobne urządzenie opracowuje polska firma Astronika. Zestaw urządzeń zamyka satelita przekaźnikowy Queqiao-2, który działa na orbicie od marca 2024. Jego zadaniem jest zapewnienie misji łączności z Ziemią, ponieważ południowy biegun Księżyca ma utrudniony kontakt bezpośredni z naszą planetą. Zaawansowane poszukiwania wody Po starcie i wejściu na trajektorię translunarną cały zestaw urządzeń badawczych poleci razem w kierunku Księżyca. Dopiero na orbicie okołoksiężycowej orbiter oddzieli się od reszty i zaczynie działać samodzielnie. Reszta, czyli zespół lądownik-łazik-skoczek będzie kontynuować lot, by wylądować na biegunie południowym, w rejonie krateru Shackleton. Jeśli lądowanie zakończy się pomyślnie, łazik i skoczek odłączą się od lądownika i rozpoczną własne, niezależne misje. Skoczek ma wykorzystywać technologię amortyzowania uderzeń, która umożliwi mu bezpieczne lądowanie na pochyłych powierzchniach. Natomiast lądownik uruchomi pierwszy chiński system nawigacji w głębokiej przestrzeni kosmicznej, wykorzystujący charakterystyczne elementy powierzchni rozpoznawane na obrazach. Jak powiedział Ye Peijian, członek Chińskiej Akademii Nauk, badacze na całym świecie są przekonani, że na Księżycu występuje lód wodny. Jednak dotychczas nikomu nie udało się jednoznacznie potwierdzić jego obecności ani kompleksowo ocenić tego zasobu. – Teraz poszukają go Chiny. Wykorzystujemy wiele metod – od przeszukiwania powierzchni, po badanie wnętrz kraterów – powiedział Ye w rozmowie z chińską telewizją państwową CCTV. Do urządzeń Chang’e 7 mają za dwa lata dołączyć te z Chang’e 8. Ta misja skupi się na testowaniu technologii budowy obiektów mieszkalnych z wykorzystaniem księżycowego regolitu. To jednoznacznie wskazuje, że zapowiadany od kilku lat przez Chiny habitat księżycowy coraz wyraźniej rysuje się na horyzoncie. Laboratorium ma mieć status międzynarodowy, co widać już w zaangażowaniu innych krajów w startującą misję. Nowy, międzynarodowy układ sił Sonda Chang’e 7 została wyposażona m.in. w umieszczony na lądowniku zestaw PmL-Ch7 Rosyjskiej Akademii Nauk, przeznaczony do wykrywania pyłu księżycowego, oraz sondę Langmuira, która zmierzy temperaturę i gęstość otaczającej Księżyc plazmy. Zestaw reflektorów laserowych do lądowniku dostarczyły włoskie Laboratori Nazionali di Frascati. Natomiast nieduży, lecz zaawansowany technicznie szerokokątny teleskop optyczny zamontowany na lądowniku, opracowany został przez International Lunar Observatory Association (ILOA Hawaii) oraz Laboratory for Space Research Uniwersytetu Hongkońskiego (HKU-LSR). Dzięki LunaHcam zainstalowanej na orbiterze Chang’e 7 w misję zaangażowane są agencje kosmiczne z Egiptu i Bahrajnu. Kolejny instrument – Moon Aiming Thai-Chinese Hodoscope (MATCH) – został opracowany przez Narodowy Instytut Badań Astronomicznych Tajlandii. Instrument będzie badał cząstki wysokoenergetyczne związane z pogodą kosmiczną oraz emitowane przez Słońce promieniowanie kosmiczne. Poniedziałkowy start jest dla Chińczyków wielkim świętem. Kosmodrom Wenchang od kilku dni przeżywa prawdziwe oblężenie fanów astronautyki. Powstają nawet oficjalne przewodniki po najlepszych punktach do obserwacji startu, z podziałem na płatne i bezpłatne miejsca widokowe. Co ciekawe rakieta, która wyniesie misję, otrzymała przydomek 胖五, czyli „Grubasek 5”. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Sonda Voyager 2 dostała nowe życie. Ryzykowna operacja NASA zakończona sukcesem
Prawie pół wieku po starcie Voyager 2 wciąż działa. Teraz inżynierowie NASA przeprowadzili ryzykowną akcję, dzięki której wygospodarowano dodatkową moc dla słabnącej sondy. Dzięki operacji „Wielki Wybuch” trzy kluczowe instrumenty naukowe będą mogły dalej badać otoczenie sondy znajdującej się miliardy kilometrów od Ziemi.
Równo 49 lat temu, 20 sierpnia 1977 roku Voyager 2 wystartowała w swoje Grand Tour po Układzie Słonecznym. W tej chwili sonda znajduje się w przestrzeni międzygwiazdowej, 21 miliardów kilometrów od Ziemi, a jej zasilacz coraz bardziej słabnie. Jednak inżynierowie JPL NASA po raz kolejny pokazali swoją klasę i poprzez bardzo ryzykowną operację wygospodarowali dodatkową moc, która przedłuży życie Voyagera 2. Big Bang, czyli Wielki Wybuch – taką nazwę nadano w Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA (JPL) operacji, która pozwoliła na uzyskanie dodatkowej mocy do prowadzenia badań naukowych instrumentom sondy Voyager 2. Operacja polegała na jednoczesnym wyłączeniu niektórych urządzeń zasilanych elektrycznie i zastąpieniu ich rozwiązaniami zużywającymi mniej energii. Równocześnie należało zadbać o to, aby temperatura sondy pozostała wystarczająco wysoka do jej prawidłowego działania. Niemal pół wieku nieustannej pracy Przypomnijmy, że bliźniacze sondy Voyager 1 i 2 czerpią energię z radioizotopowych generatorów termoelektrycznych, czyli urządzeń przekształcających ciepło powstające w wyniku rozpadu plutonu w energię elektryczną. Ze względu na postępujący rozpad plutonu obie sondy tracą każdego roku około 4 watów mocy. Niemal pół wieku po ich wystrzeleniu rezerwy energetyczne statków skurczyły się do minimum, dlatego zespół misji musi oszczędzać energię, wyłączając urządzenia i systemy, które nie są niezbędne. Każdy Voyager wystartował z identycznym zestawem 10 instrumentów naukowych. Do tej pory na obu sondach wyłączono już po 7 z 10. W przypadku Voyagera 2 najpierw wyłączono tzw. instrumenty planetarne. Po zakończeniu przelotów obok wielkich planet Układu Słonecznego, co miało miejsce już w latach 80. ubiegłego wieku, zespół misji wyłączył m.in. kamery, fotopolarymetr i inne urządzenia służące do obserwacji planet i księżyców podczas przelotów. Przyniosło to oszczędność energii wystarczającą na dekady. Prawdziwa „walka o waty” rozpoczęła się dopiero w latach 20. naszego wieku. Walka o waty 26 września 2024 r. inżynierowie wydali komendę wyłączenia instrumentu plazmowego. Komenda potrzebowała 19 godzin, by dotrzeć do Voyagera 2. Sygnał powrotny wymagał kolejnych 19 godzin. W marcu 2025 roku wyłączony został detektor niskoenergetycznych cząstek naładowanych. Oznacza to, że na pokładzie sondy pracują już tylko trzy instrumenty naukowe. Są to: Magnetometr (MAG), który bada pole magnetyczne w przestrzeni międzygwiazdowej. To on dostarczył kluczowych danych potwierdzających, że sonda faktycznie opuściła heliosferę (bańkę magnetyczną wytwarzaną przez Słońce) i weszła w ośrodek międzygwiezdny. Przejście to w przypadku Voyagera 2 nastąpiło w 2018 roku. MAG mierzy siłę i kierunek pola magnetycznego w otoczeniu sondy, co pozwala naukowcom zrozumieć strukturę i zasięg wpływu Słońca na otaczającą przestrzeń; Zestaw do badania promieniowania kosmicznego (Cosmic Ray Subsystem, CRS), czyli grupa teleskopów badających strumień wysokoenergetycznych cząstek pochodzących zarówno z naszej galaktyki, jak i ze Słońca. Dane z instrumentu pomagają zrozumieć na ile skutecznie heliosfera osłania Układ Słoneczny przed promieniowaniem kosmicznym z zewnątrz; Detektor fal plazmowych (Plasma Wave Subsystem, PWS), który rejestruje fale elektromagnetyczne w otaczającej plazmie i pozwala pośrednio wyliczyć jej gęstość. To właśnie ten instrument dostarczył jednych z najbardziej przekonujących dowodów na przejście sondy do przestrzeni międzygwiezdnej, ponieważ gęstość plazmy poza heliosferą jest wyraźnie wyższa niż wewnątrz niej, co PWS jest w stanie wykryć. Międzygwiazdowa stacja pogodowa Trio to tworzy swoistą „stację pogodową”, dającą spójny obraz środowiska międzygwiazdowego, którego żadna inna sonda nigdy wcześniej nie badała. Operacja Big Bang zapewniła jej zasilanie przynajmniej na kolejny rok. Zespół misji planuje przeprowadzić taką samą operację na Voyagerze 1, który znajduje się dalej od Ziemi niż Voyager 2. Prace mają zostać zakończone w ciągu najbliższych kilku miesięcy. Źródło: NASA Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
NASA namierzyła ślad po rozbiciu rakiety SpaceX. Tak wygląda krater po kosmicznej kolizji
Naukowcy z NASA wykonali zdjęcie, na którym widać świeży krater wybity 5 sierpnia przez rakietę Falcon 9. Wgłębienie zostało stworzone w wyniku kolizji czterotonowego obiektu z naturalnym satelitą Ziemi. Nad miejscem uderzenia zaczęły unosić się jasne i ciemne smugi.
Kosmiczna kolizja miała miejsce 5 sierpnia, gdy dryfujący przez rok po niestabilnej orbicie obiekt uderzył w powierzchnię Księżyca. Górny stopień rakiety Falcon 9 amerykańskiej firmy SpaceX uderzył w naszego naturalnego satelitę z prędkością około 8 690 km/godz. Przez brak atmosfery, która mogłaby wyhamować lub spalić obiekt, doszło do bezpośredniego zderzenia, którego efektem jest właśnie sfotografowany krater. Poszukiwania krateru Ponieważ żadna kamera nie zarejestrowała momentu uderzenia rakiety w Księżyc, odnalezienie dokładnego miejsca kolizji zajęło astronomom trochę czasu. Wszystko zaczęło się od grupy niezależnych pasjonatów, którzy na podstawie ogólnodostępnych danych jako pierwsi wyznaczyli trajektorię lotu rakiety. Ich odkrycie dało początek międzynarodowym poszukiwaniom. Korzystając z wyliczeń amatorów, Centrum Badań Obiektów Bliskich Ziemi NASA przeprowadziło własne analizy, wykorzystując zaawansowane narzędzia do przewidywania zderzeń. W ten sposób kalifornijski ośrodek stopniowo doprecyzowywał kurs rakiety, aż w końcu ustalił przewidywane miejsce upadku i przekazał te dane zespołowi południowokoreańskiej sondy Korea Pathfinder Lunar Orbiter. Po wykonaniu szczegółowych zdjęć koreańscy badacze wyznaczyli wstępne położenie krateru, potwierdzając, że wyliczenia NASA pomyliły się zaledwie o około kilometr. Otrzymane fotografie pozwoliły następnie amerykańskiej agencji precyzyjnie ustalić ostateczne współrzędne śladu po kosmicznym zderzeniu. Badawcze trudy Czasochłonne poszukiwania obiektu były jedynie przedsmakiem kolejnego wyzwania. Astronomowie spędzili 6 dni na próbach dokładnego sfilmowania i obfotografowania krateru, który powstał w wyniku zderzenia rakiety SpaceX. Największe trudności sprawiło właściwe ustawienie i przechylenie sondy tak, aby jej kamery były skierowane dokładnie w stronę wgłębienia w gruncie za każdym razem, gdy nad nim przelatywała. Po odpowiedniej kalibracji obiektywów naukowcy musieli niemal tydzień czekać, aż rotujący pod sondą Księżyc ustawi się w odpowiednim położeniu do wykonania zdjęcia. Sonda poruszała się również z ogromną prędkością, co wymagało od badaczy idealnego zsynchronizowania momentu wykonania zdjęcia. Pomyłka o zaledwie 10 sekund sprawiłaby, że szukany obiekt przesunąłby się aż o 16 kilometrów i wypadł z centrum kadru. Kosmiczne smugi nad kilkunastometrowym obiektem Ostatecznie astronomom z NASA udało się skutecznie sfotografować poszukiwany obiekt. Dzięki odpowiedniemu ujęciu naukowcom udało się uwiecznić krater pod różnymi kątami, co ujawniło jego unikatowe cechy. Badacze ustalili, że wgłębienie ma 18 metrów szerokości oraz mniej niż 3 metry głębokości. Fotografie uwieczniły również inny element wizualny krateru. Z miejsca kolizji rozchodzą się dwie smugi: ciemna i jasna, które wytworzyły się w wyniku zderzenia rakiety z Księżycem. Pierwsza z nich, ciemniejsza, składa się z pyłu i skał powierzchniowych, które zostały wyrzucone z głębokości 46 centymetrów pod powierzchnią Srebrnego Globu. Ta jaśniejsza zaś pochodzi z głębszych warstw, które znalazły się na powierzchni w wyniku kosmicznej kolizji. Kosmiczne kolizje Zderzenia z udziałem różnych obiektów – tych stworzonych przez człowieka, jak i naturalnych – są niezwykle powszechne. Rocznie na powierzchni Srebrnego Globu tworzy się średnio od kilkunastu do kilkudziesięciu nowych kraterów powstałych w wyniku kosmicznych kolizji. Dodatkowo w ciągu 365 dni na Księżyc spada około 33 000 mniejszych obiektów wielkości piłki pingpongowej. Wśród najsłynniejszych zderzeń, jakie miały miejsce w historii, znajduje się m.in. celowe wystrzelenie stopni rakiety Saturn V w trakcie misji Apollo 13–17. Podczas tego programu w latach 70. NASA wywoływała kontrolowane wstrząsy sejsmiczne, które zostały zarejestrowane przez aparaturę pozostawioną na powierzchni Srebrnego Globu. W wyniku tych działań w ubiegłym wieku powstało 5 nowych kraterów. Źródła: Phys.org, NASA, The Guardian, Smithsonian Magazine Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Po zaćmieniu Słońca czas na kolejny kosmiczny spektakl. Nawet 93% tarczy Księżyca skryje się w cieniu
Już 28 sierpnia wypatrywać należy kolejnych zjawisk astronomicznych nad Polskim niebem. Po tłumnie śledzonym zaćmieniu Słońca, przyszedł czas na naturalnego satelitę, który pokryje się niebawem czerwoną barwą. Aby zobaczyć moment, w którym Księżyc ukrywa się za Ziemią, trzeba będzie wcześnie wstać.
Niewiele ponad dwa tygodnie po zaćmieniu Słońca, które było aktywnie obserwowane w całej Europie, nad Starym Kontynentem pojawi się kolejne, wyjątkowe zjawisko astronomiczne. Tym razem głównym aktorem, który na chwilę zmieni swój wizerunek, stanie się Księżyc. Do obserwacji zaćmienia naturalnego satelity Ziemi nie będzie potrzebny specjalistyczny sprzęt. Nadchodzące zaćmienie W niektórych serwisach internetowych i mediach społecznościowych wciąż można natrafić na fotografie z ostatniego zaćmienia Słońca, a tymczasem kosmos już serwuje nam kolejne widowisko. Schowany w cieniu Ziemi Księżyc widoczny będzie między innymi w Europie, Afryce oraz obu Amerykach. W Polsce, tak jak w przypadku ostatniego zaćmienia Słońca, obiektu na niebie wypatrywać trzeba będzie chwilę przed zachodem, tuż nad linią horyzontu. Początkowy etap zaćmienia, w którym Księżyc wpada jedynie w zewnętrzny, słabszy cień Ziemi, rozpocznie się nad naszym krajem około godz. 3:24, by następnie przejść w fazę częściową około godz. 4:34. To wtedy satelita zacznie zmieniać swój dotychczasowy kształt, a na jego tarcze spadnie wyraźny cień. Warunki obserwacji Księżyca Dla wszystkich tych, którzy pragną obserwować zaćmienie Księżyca, mamy dobrą wiadomość. W przeciwieństwie do zjawiska słonecznego, nie trzeba wyposażać się w filtrujące światło okulary ani żaden inny specjalistyczny sprzęt. Należy jedynie odnaleźć miejsce z czystym, otwartym horyzontem. Ponieważ nasz naturalny satelita znajdzie się wyjątkowo nisko, wszelkie wzniesienia, zabudowania czy drzewa mogą całkowicie przesłonić najciekawszy moment widowiska. Warto też liczyć na bezchmurne niebo, które nie przesłoni nam widoku na znikający Księżyc. Jakość widoków na nocnym niebie będzie również mocno uzależniona od tego, w której części kraju się znajdujemy. W stolicy Srebrny Glob schowa się za widnokręgiem około godziny 5:45, osiągając do tego momentu maksymalnie 66-procentowe przysłonięcie tarczy. O wiele bardziej widowiskowy spektakl czeka mieszkańców zachodnich rejonów Polski. W Szczecinie cień Ziemi zasłoni ponad 93% powierzchni Księżyca, natomiast we Wrocławiu oraz Poznaniu faza ta dojdzie do około 90%. Czerwony satelita Zaćmienie Księżyca to moment, kiedy nasz naturalny satelita wpada w cień kuli ziemskiej, co odcina go od bezpośrednich promieni słonecznych. Zjawisko zaplanowane na 28 sierpnia ma pochłonąć ponad 96 procent tarczy nocnego obiektu, co uczyni je jednym z najgłębszych tego typu wydarzeń widocznych w najbliższych latach. Kolejne tak głębokie zaćmienie częściowe odbędzie się dopiero w Sylwestra, 31 grudnia 2028 roku. W przeciwieństwie do Słońca, przysłonięta część tarczy satelity nie pozostanie zupełnie ciemna. Zamiast tego rozbłyśnie charakterystyczną, rdzawoczerwoną barwą, za co odpowiada atmosfera ziemska. Przenikające przez tę barierę światło słoneczne ulega ugięciu i rozproszeniu, co najmocniej dotyka krótkie fale o niebieskiej barwie. Do strefy skrytej w cieniu Ziemi docierają z kolei głównie fale czerwone, które po odbiciu od powierzchni Srebrnego Globu dają niesamowity efekt wizualny, dla którego z pewnością warto zarwać końcówkę nocy. Źródła: Polskie Radio 24, DGP Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Zrozumieli, że odpowiedź nie leży na Marsie. Japończycy lecą na jego księżyc, by rozwiązać zagadkę życia na Ziemi
To nie Czerwona Planeta, ale krążące wokół niej niepozorne, skaliste bryły mogą ukrywać jeden z największych sekretów nauki. Trwa wielki kosmiczny wyścig o to, kto pierwszy przywiezie na Ziemię ułamek tego kosmicznego świata.
Od lat ludzkość z fascynacją wpatruje się w Marsa, wysyłając tam kolejne łaziki. Jednak to nie sama powierzchnia planety, a jej dwa maleńkie, przypominające ziemniaki księżyce – Fobos i Deimos – mogą posiadać klucz do zrozumienia, jak w ogóle powstał Układ Słoneczny i skąd wzięła się woda na Ziemi. Zrozumieli to Japończycy, którzy rzucili wyzwanie największym kosmicznym potęgom. Ich najnowsza misja ma ostatecznie udowodnić, że odpowiedzi na pytania o początki życia należy szukać w surowym, marsjańskim pyle. 10 gramów, które zmieni historię nauki W najbliższych miesiącach z japońskiego centrum kosmicznego Tanegashima wystartuje bezzałogowa sonda MMX (Martian Moons eXploration). Jej głównym celem jest dotarcie na orbitę Marsa, gdzie spędzi około trzech lat, a następnie historyczne lądowanie na powierzchni Fobosa. Misja organizowana jest przez japońską agencję JAXA we współpracy m.in. z NASA, ESA i francuskim CNES. Lądownik ma za zadanie pobrać zaledwie 10 gramów kosmicznego gruntu, podczas gdy na powierzchnię wyjedzie francuski łazik IDEFIX. Kapsuła z cennym materiałem ma wylądować w Australii w 2031 roku. Dlaczego te 10 gramów jest tak ważne? Naukowcy od lat spierają się o pochodzenie księżyców Marsa. Jedna teoria głosi, że są to planetoidy przechwycone przez grawitację Czerwonej Planety z odleglejszych zakątków Układu Słonecznego. Inna (hipoteza „wielkiego zderzenia”) zakłada, że powstały one z odłamków wyrzuconych w kosmos po uderzeniu potężnego obiektu w Marsa. Rozstrzygnięcie tego sporu to nie tylko kwestia zaspokojenia ciekawości. Pozwoli to ustalić, w jaki sposób woda i cenne związki organiczne wędrowały w dawnym Układzie Słonecznym, ostatecznie trafiając na skaliste planety – w tym na Ziemię. Fobos może być kapsułą czasu przechowującą mechanizmy, które dały nam życie. Warto ją sprawdzić. Kosmiczny wyścig mocarstw Japonia ma już na koncie ogromny sukces – w 2020 roku jej sonda Hayabusa-2 przywiozła na Ziemię próbki z dalekiej planetoidy Ryugu. Obecnie jednak Japończycy czują na plecach oddech potężnej konkurencji. Amerykański łazik Perseverance zebrał już wprawdzie próbki na samym Marsie, ale program ich sprowadzenia na Ziemię został de facto wstrzymany po ostatnich decyzjach politycznych w Stanach Zjednoczonych. Tę chwilę słabości bezwzględnie chcą wykorzystać Chiny. Ich potężna misja Tianwen-3, której start zaplanowano na 2028 rok, ma na celu lądowanie na Marsie i może sprowadzić próbki szybciej niż japońskie MMX. Zaczyna się więc wyścig z czasem. Polskie marzenia utopione w Pacyfiku Warto przypomnieć, że pomysł zbadania Fobosa narodził się dużo wcześniej, a ogromną rolę w przeszłym projekcie odegrali Polacy. W listopadzie 2011 roku z kosmodromu Bajkonur wystartowała rosyjska misja Fobos-Grunt. Na jej pokładzie znajdował się CHOMIK – innowacyjny penetrator geologiczny skonstruowany przez Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie. Polskie urządzenie miało wgryźć się w powierzchnię księżyca i pobrać pierwszą w historii próbkę, która następnie miała wrócić na Ziemię. Niestety, wielkie plany legły w gruzach zaraz po starcie. Z powodu awarii komputerów pokładowych – spowodowanej najprawdopodobniej uderzeniem ciężkich jonów promieniowania kosmicznego – Fobos-Grunt nigdy nie odpaliła silników i nie opuściła orbity Ziemi. Po kilku tygodniach bezradnych prób nawiązania łączności (w tym przez stacje ESA), w styczniu 2012 roku sonda utonęła w Południowym Pacyfiku. Dzisiaj, niemal 15 lat po utracie polskiego „Chomika”, to Japonia przejmuje pałeczkę w wyścigu o tajemnice Fobosa. Jeśli jej się uda, zdobędzie być może nie tylko klucz do przeszłości Ziemi, ale i przetrze szlaki. JAXA chce bowiem docelowo wykorzystać księżyce Marsa jako naturalne stacje przesiadkowe dla przyszłych, załogowych misji na Czerwoną Planetę. Źródła: PhysX, The Conversation, CBK PAN Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gwiazda niczym czarna dziura. W młodym Wszechświecie odnaleziono nowy typ obiektu astrofizycznego
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba dostrzegł we wczesnym Wszechświecie obiekt przypominający gwiazdę wielkości Układu Słonecznego. Emituje ona 100 miliardów razy więcej energii niż wedle reguł fizyki może wytworzyć jakakolwiek znana gwiazda. To powoduje, że jest mu bliżej do czarnej dziury niż gwiazdy. Czy astronomowie odkryli właśnie nowy typ kosmicznych obiektów?
Odkąd w 2022 roku skanujący niebo w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) po raz pierwszy zarejestrował obiekty określane jako „little red dots” – małe czerwone kropki – temat budzi zainteresowanie astronomów na całym świecie. Na oficjalne uznanie tych obiektów trzeba było zaczekać do marca 2024 roku. Należy podkreślić, że odnajdywane sygnały pochodzą od obiektów bardzo odległych w czasie. Małe czerwone kropki istniały między 0,6 a 1,6 miliarda lat po Wielkim Wybuchu, przy czym większość z nich pojawia się około 600 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Mała czerwona kropka Odkryta przez astronomów z Massachusetts Institute of Technology (MIT) we współpracy z ekspertami m.in. z Austrii, Niemiec i Szwajcarii czerwona kropka została nazwana MoM-BH*-. Choć przypomina ona gigantyczną gwiazdę wielkości naszego Układu Słonecznego, to emituje miliardy razy więcej energii niż może wytworzyć jakakolwiek znana gwiazda. Emitowane ilości energii są w istocie bliższe temu, co może generować czarna dziura. Właśnie dlatego naukowcy nazwali MoM-BH*- „gwiazdą czarnej dziury”. Zdaniem badaczy, którzy opisali swoje odkrycie na łamach prestiżowego „Nature”, obiekt jest prawdopodobnie niezwykle gęstym obłokiem gazu, zasilanym nie przez standardowe reakcje syntezy jądrowej, lecz przez znajdującą się w jego centrum czarną dziurę. – Sądzimy, że w centrum MoM-BH*- znajduje się czarna dziura o masie 100 tysięcy razy większej od masy Słońca. Wokół niej rozciąga się bardzo rozległa otoczka gazowa, która wygląda jak gwiazda wielkości Układu Słonecznego. Jest olbrzymia – skomentował główny autor pracy Rohan Naidu, stypendysta NASA Hubble Fellowship oraz Pappalardo Fellow w Kavli Institute for Astrophysics and Space Research MIT (MKI). Gwiazda czarnej dziury Jak przekonuje badacz ustalenie, czym dokładnie są te obiekty, stało się jednym z najgoręcej dyskutowanych zagadnień ery JWST. Naidu i jego współpracownicy wcale nie zamierzali znaleźć gwiazdy czarnej dziury. Poszukiwali najbardziej odległych i najwcześniejszych galaktyk w ramach przeglądu, który nazwali „Mirage or Miracle” (MoM), czyli „Miraż czy cud”. Zespół wykorzystał JWST, aby zajrzeć w głębiny kosmosu, do czasów, gdy Wszechświat liczył zaledwie kilkaset milionów lat. Celem było odnalezienie galaktyk, które rzeczywiście powstały w tak wczesnym okresie. Kiedy naukowcy przeglądali zdjęcia JWST w poszukiwaniu intrygujących źródeł, które mogliby objąć badaniem, zauważyli obiekt wyróżniający się spośród pozostałych: bardzo czerwony i bardzo jasny punkt. Aby ustalić, czym może być, zespół przeprowadził symulacje różnych scenariuszy. Naukowcy chcieli sprawdzić, jaka kombinacja właściwości astrofizycznych mogłaby nadać temu obiektowi jego charakterystyczny kolor. Punkt spowity kokonem z wodoru – Zaczęliśmy się zastanawiać: czy można uzyskać coś aż tak czerwonego, wykorzystując wyłącznie wodór, bez żadnego pyłu? Ku naszemu zaskoczeniu okazało się, że można, jeżeli mamy do czynienia z niezwykle gęstą warstwą wodoru – tak gęstą, że bardziej przypomina powierzchnię olbrzymiej gwiazdy niż rozrzedzoną mgławicę międzygwiazdową – mówi Robert Simcoe, współautor odkrycia. Symulacje wskazały, że czerwony punkt może być potężnym, spowitym materią źródłem energii, otoczonym niezwykle gęstym kokonem wodoru. Jednak obiekt ten jest wyjątkowo jasny, 100 miliardów razy jaśniejszy niż gwiazda. – Oznacza to, że obiekt nie może być zasilany przez syntezę jądrową, która jest źródłem energii znajdującym się w sercu wszystkich znanych nam gwiazd – wyjaśnia Naidu. Czarne dziury regularnie wytwarzają jednak energię na skalę zaobserwowaną przez zespół. Naidu i jego współpracownicy uwzględnili więc w symulacjach otoczonej wodorowym kokonem gwiazdy aktywną czarną dziurę pochłaniającą materię. Zmieniali masę czarnej dziury oraz inne parametry modelu. Następnie porównali jasność powstałej w symulacji „gwiazdy czarnej dziury” z jasnością czerwonego punktu zarejestrowaną przez JWST. Bazując na symulacjach stworzyli model najlepiej odpowiadający obserwacjom. Doszli do wniosku, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem natury czerwonego punktu jest właśnie gwiazda czarnej dziury. Źródło: MIT Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Kolejny wielki sukces Polaka. NASA zachwycona niezwykłym zdjęciem z Bieszczad
Polski fotograf Marcin Rosadziński po raz szósty zdobył prestiżowe wyróżnienie. Jego fotografia została ogłoszona „Astronomicznym Zdjęciem Dnia” przez NASA. Ukazuje Bieszczady z zupełnie innej, kosmicznej perspektywy.
Bieszczady uznawane są za jedno z najlepszych miejsc w Europie do obserwacji gwiezdnego nieba. Z fantastycznych warunków skorzystał astronomiczny fotograf Marcin Rosadziński. Teraz jego zdjęcie zostało uznane przez amerykańską agencję kosmiczną. Wielogodzinne poświęcenie Otrzymanie spektakularnej fotografii wymagało od autora kilkugodzinnego poświęcenia. Zdjęcie ukazujące rozgwieżdżone, pełne Perseidów niebo nad Bieszczadami jest wynikiem połączenia 55 pojedynczych kadrów, wykonanych podczas maksimum aktywności roju „spadających gwiazd” w 2024 roku. Jak tłumaczy w rozmowie z PAP fotograf, jego celem było pokazanie górskiego pasma z „zupełnie innej perspektywy – jako mały, kosmiczny świat zawieszony pod ogromem Drogi Mlecznej”. Z pewnością zamierzony efekt został osiągnięty, a wielogodzinna praca w terenie została doceniona prestiżowym wyróżnieniem. Fotografia dnia To, że codziennie NASA publikuje tzw. astronomiczne zdjęcie dnia, nie zmniejsza prestiżu samej nagrody. Każda wybrana fotografia opatrzona jest również krótkim opisem sporządzonym przez zawodowego astronoma. Wyjaśnienie pod zdjęciem Rosadzińskiego skupia się przede wszystkim na Perseidach – ich charakterystyce i możliwościach obserwacji. Data publikacji fotografii przypadała bowiem na 12 sierpnia, czyli dzień, kiedy szansa na zobaczenie tych meteorów jest największa. Zdjęcie Perseidów tego samego autora po raz drugi z rzędu zdobyło codzienne wyróżnienie przyznawane przez NASA. Polscy astrofotografowie To nie pierwsze wyróżnienie dla polskiego twórcy. Rosadziński po raz piąty odbiera statuetkę za „najlepsze zdjęcie astronomiczne dnia”. Polak ma na swoim koncie również miano najlepszego fotografa Drogi Mlecznej 2025 roku według prestiżowej, międzynarodowej społeczności Capture the Atlas, a także sukcesy w konkursie AstroCamera. Warto dodać, że rodzimi astrofotografowie regularnie trafiają na łamy serwisu NASA. Zaledwie 27 lipca br. nagrodzono fotografię Mgławicy Bańka, uchwyconą nad Krakowem przez Pawła Piechnika. W chlubnym gronie laureatów Astronomy Picture of the Day znaleźli się również m.in.: Włodzimierz Bubak, Piotr Czerski, Ireneusz Nowak, Marzena Rogozińska czy Wioleta Gorecka. Perseidy – sierpniowe świetliki Perseidy, nazywane potocznie „spadającymi gwiazdami”, to coroczny i wyjątkowo efektowny spektakl meteorów na letnim niebie. W rzeczywistości nie są to gwiazdy, lecz drobiny pyłu i małe skały uwalniane przez kometę Swift-Tuttle. Gdy te kosmiczne okruchy wpadają z ogromną prędkością w atmosferę Ziemi, ulegają spaleniu i tworzą na niebie jasne smugi światła. Szczyt tego zjawiska przypada w połowie sierpnia, a do jego podziwiania nie trzeba żadnego sprzętu – wystarczy wyjść pod ciemne niebo z dala od świateł miasta. Warto przygotować sobie również wygodny leżak. Źródła: Nauka w Polsce, National Geographic Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Miliony osób patrzyły w niebo. Zaćmienie Słońca zachwyciło Europę
Za nami jedno z najbardziej wyczekiwanych zjawisk astronomicznych tego roku. 12 sierpnia mieszkańcy części Europy mogli obserwować całkowite zaćmienie Słońca, które szczególnie spektakularnie wyglądało m.in. nad Hiszpanią i Islandią. Zjawisko było widoczne także z Polski, choć w naszym kraju miało charakter częściowy. Jak przebiegało i gdzie można było zobaczyć je w pełnej okazałości?
Choć na rekordowo długie zaćmienie Słońca trzeba będzie poczekać do 16 lipca 2186 roku, kiedy faza całkowita potrwa ponad siedem minut, również 12 sierpnia 2026 roku niebo zafundowało obserwatorom wyjątkowe widowisko. Cień Księżyca przeciął północny Atlantyk i dotarł do Europy, a w miejscach, z których można było obserwować całkowitą fazę zjawiska, tarcza Słońca na krótko zniknęła za Księżycem. Miliony osób śledziły zaćmienie z przygotowanych punktów obserwacyjnych, ulic, plaż i górskich punktów widokowych. Gdzie najlepiej było widać zaćmienie Słońca 12 sierpnia 2026 roku? Największe emocje wzbudziła Hiszpania, gdzie całkowite zaćmienie Słońca było pierwszym takim zjawiskiem od ponad stu lat. Pas całkowitego zaćmienia przeciął północną część kraju i Baleary, dlatego tysiące obserwatorów ruszyły m.in. do Galicji, Kraju Basków, Kastylii i León, Aragonii, Walencji czy na Majorkę. W wielu miejscach przygotowano specjalne punkty obserwacyjne, a hotele w popularnych lokalizacjach były rezerwowane z dużym wyprzedzeniem. Hiszpańskie władze uruchomiły setki stanowisk do oglądania zjawiska i skierowały dodatkowe służby tam, gdzie spodziewano się największych tłumów. Szczególnie widowiskowo zaćmienie wyglądało wieczorem, gdy Słońce znajdowało się już nisko nad horyzontem. W kolejnych miejscowościach światło stopniowo słabło, temperatura spadała, a podczas fazy całkowitej na kilkadziesiąt sekund zapadał niemal zmierzch. W Buitrago de Lozoya pod Madrytem tłum zaczął bić brawo, gdy przed całkowitym przesłonięciem tarczy pojawiły się tzw. perły Baily’ego, a chwilę później wokół Księżyca można było zobaczyć jasną koronę słoneczną. Reuters opisywał reakcje obserwatorów jako pełne niedowierzania i silnych emocji, a część z nich mówiła, że doświadczenie było wręcz „surrealistyczne”. Podobna atmosfera panowała na Majorce, gdzie setki osób zebrały się m.in. na plaży w Santa Ponça. Gdy niebo pociemniało, a nad górami pojawiła się świetlista obwódka wokół Księżyca, tłum reagował okrzykami i oklaskami. Całkowitą fazę można było obserwować również w zachodniej Islandii i części Grenlandii. Na Islandii pogoda była bardziej kapryśna i miejscami chmury ograniczały widoczność, mimo to do kraju przyjechało nawet około 80 tys. osób, a okulary do obserwacji zaćmienia szybko znikały ze sklepów. View Gallery on the source website Jak wyglądało zaćmienie Słońca w Polsce? Tłumy wyszły obserwować niebo W Polsce zaćmienie miało charakter częściowy, ale w wielu regionach Księżyc zasłonił zdecydowaną większość tarczy Słońca. Najbardziej efektownie zjawisko prezentowało się w zachodniej i północno-zachodniej części kraju, gdzie stopień przesłonięcia dochodził do około 85% Polska Agencja Kosmiczna informowała, że zaćmienie rozpoczęło się po godz. 19, a jego maksimum przypadało – zależnie od regionu – mniej więcej na godz. 20. Kluczowe znaczenie miało jednak położenie Słońca bardzo nisko nad zachodnim horyzontem, ponieważ w części kraju moment największego przesłonięcia przypadał niemal na zachód. Dzięki temu szczególnie widowiskowo wyglądało ono z otwartych przestrzeni, nad wodą i z wysoko położonych punktów widokowych. W Szczecinie Księżyc zasłonił około 84% tarczy Słońca, we Wrocławiu i Zielonej Górze około 85%, w Trójmieście oraz Warszawie około 82%, natomiast w Krakowie około 64-70%. Zjawisko przyciągnęło też tłumy obserwatorów. W Warszawie setki osób zgromadziły się m.in. na dachu Centrum Nauki Kopernik oraz na kładce pieszo-rowerowej im. Magdaleny Abakanowicz, skąd dobrze widać zachodnią część nieba. W Gdańsku wspólne obserwacje organizowało Hevelianum na Górze Gradowej, a mieszkańcy wybierali również plaże i miejsca z odsłoniętym widokiem w kierunku morza. Podobnie było w Krakowie, gdzie szczególnym zainteresowaniem cieszyły się kopce. Na Kopcu Piłsudskiego i Kopcu Kraka pojawiły się tłumy, a obserwatorzy zbierali się również na Błoniach, bulwarach wiślanych, nad Bagrami i na Zakrzówku. Zainteresowanie było na tyle duże, że w rejonie popularnych punktów widokowych tworzyły się nawet korki. Wieczorna pora nadała zaćmieniu w Polsce szczególny charakter. W Warszawie zjawisko rozpoczęło się około godz. 19:15, a Słońce zaszło krótko po godz. 20, w Trójmieście można było śledzić je dłużej, natomiast w Szczecinie zachód nastąpił dopiero około 20:36. W Krakowie maksimum przypadło tuż przed godz. 20, gdy tarcza znajdowała się już bardzo nisko nad horyzontem. Zamiast więc typowego zaćmienia obserwowanego wysoko na niebie, w wielu miejscach można było zobaczyć stopniowo zwężający się sierp Słońca znikający na tle wieczornego krajobrazu – to połączenie głębokiej fazy częściowej z zachodem sprawiło, że zjawisko wyglądało w Polsce wyjątkowo efektownie. Źródła: Reuters, PAP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sześć planet ustawi się na niebie jednego poranka. Cztery zobaczymy bez teleskopu
12 sierpnia 2026 roku na porannym niebie pojawi się sześć planet Układu Słonecznego. Marsa i Saturna powinniśmy dostrzec bez większego trudu, Merkury i Jowisz będą znacznie trudniejszym celem, a odnalezienie Urana i Neptuna wymaga użycia sprzętu optycznego. Wyjaśniamy, jak obserwować planetarną paradę z Polski i dlaczego zapowiadane „ustawienie w jednej linii” jest pewnym uproszczeniem.
Spis treści: Parada sześciu planet 12 sierpnia 2026 roku Czy planety naprawdę ustawią się w jednej linii? Które planety zobaczymy bez teleskopu? Uran i Neptun pozostaną ukryte Jak obserwować paradę planet z Polski? Największa trudność pojawi się tuż przed wschodem Słońca 12 sierpnia przyniesie jeszcze więcej zjawisk Przed nami jeden z najbardziej niezwykłych poranków tego lata. 12 sierpnia 2026 roku nad horyzontem znajdzie się jednocześnie sześć planet Układu Słonecznego. Cztery z nich będzie można dostrzec bez teleskopu, choć dwie mogą sprawić obserwatorom sporo trudności. Podpowiadamy, o której godzinie spojrzeć w niebo i gdzie szukać poszczególnych planet. Parada sześciu planet 12 sierpnia 2026 roku Poranek 12 sierpnia będzie jednym z najbardziej niezwykłych momentów astronomicznych tego lata. Przed wschodem Słońca nad horyzontem znajdzie się jednocześnie sześć planet: Jowisz, Merkury, Mars, Uran, Saturn i Neptun. Planety rozciągną się szerokim łukiem – od wschodniej części nieba aż po południowy zachód.. Nie wszystkie pojawią się jednak w ostatniej chwili. Saturn i Neptun będą przebywać nad horyzontem od wielu godzin, później dołączą do nich Uran i Mars. Merkury i Jowisz znajdą się bardzo nisko nad wschodnim horyzontem i to właśnie ich obecność wyznaczy krótkie okno, w którym cała szóstka będzie jednocześnie nad horyzontem. Określenie „jeden poranek” też nie oznacza, że zjawisko potrwa tylko kilka minut albo wystąpi wyłącznie 12 sierpnia. Podobną konfigurację będzie można obserwować również w sąsiednie dni, choć wzajemne położenie planet będzie się stopniowo zmieniać. Czy planety naprawdę ustawią się w jednej linii? Popularne określenia „parada planet” i „wielkie ustawienie planet” nie są precyzyjnymi terminami astronomicznymi. Nie oznaczają również, że sześć planet utworzy w przestrzeni rzeczywistą, prostą linię. Wrażenie uporządkowania powstanie wyłącznie z perspektywy obserwatora znajdującego się na Ziemi. Wszystkie planety obiegają Słońce po orbitach znajdujących się mniej więcej w jednej płaszczyźnie. Dlatego oglądane z naszej planety pojawiają się w pobliżu ekliptyki, czyli pozornej drogi Słońca na tle gwiazd. Na ziemskim niebie ekliptyka wygląda jak szeroki łuk. To właśnie wzdłuż niego będą rozmieszczone planety. Nie zobaczymy więc sześciu świetlistych punktów ustawionych jak od linijki, lecz ciała rozrzucone na znacznej części firmamentu. Samo przebywanie sześciu planet nad horyzontem nie jest też wynikiem szczególnego oddziaływania grawitacyjnego. Nie będzie miało wpływu na pogodę, aktywność sejsmiczną ani życie na Ziemi. Które planety zobaczymy bez teleskopu? Spośród sześciu uczestników porannej parady cztery planety mogą być widoczne gołym okiem: Saturn – żółtawy punkt widoczny przed świtem w południowej części nieba; Mars – łatwy do rozpoznania po pomarańczowym lub czerwonawym zabarwieniu; Merkury – jasny, ale położony bardzo nisko nad wschodnim horyzontem; Jowisz – bardzo jasny, lecz 12 sierpnia znajdujący się jeszcze wyjątkowo blisko Słońca. W praktyce najłatwiej będzie odnaleźć Marsa i Saturna. Merkury oraz Jowisz mogą zniknąć w blasku świtu, szczególnie jeśli w pobliżu horyzontu pojawią się chmury, zamglenie lub miejskie zanieczyszczenie powietrza. W Polsce obserwacja Jowisza będzie wyjątkowo wymagająca, ponieważ planeta będzie wychodziła z blasku Słońca i pozostanie bardzo nisko nad horyzontem. Określenie, że cztery planety „zobaczymy bez teleskopu”, opisuje więc ich jasność, ale nie gwarantuje dostrzeżenia wszystkich czterech podczas jednej obserwacji. Położenie Merkurego i Jowisza sprawi, że mogą być trudniejsze do znalezienia niż znacznie słabsze obiekty widoczne na ciemnym niebie. Uran i Neptun pozostaną ukryte Uran znajduje się na granicy widzialności nieuzbrojonym okiem, ale możliwość dostrzeżenia go bez sprzętu dotyczy niemal idealnie ciemnego nieba i obserwatora wiedzącego dokładnie, gdzie patrzeć. Podczas sierpniowej parady bezpieczniej założyć, że do jego odnalezienia potrzebna będzie przynajmniej lornetka. Jeszcze większym wyzwaniem będzie Neptun. Jego jasność jest zbyt mała, by można go było zobaczyć gołym okiem. Przyda się teleskop albo mocna lornetka ustawiona na stabilnym statywie, a przede wszystkim dokładna mapa nieba. W powiększeniu obie planety nadal będą wyglądać jak niewielkie punkty, które łatwo pomylić z gwiazdami. Royal Observatory Greenwich podkreśla, że do obserwacji Urana i Neptuna konieczne będą przyrządy optyczne. Podobną ocenę przedstawia The Planetary Society: Uran może być dostępny przez lornetkę, natomiast Neptun zazwyczaj wymaga teleskopu. Jak obserwować paradę planet z Polski? Na obserwację najlepiej wybrać się 12 sierpnia przed świtem, ale warto próbować także rankami poprzedzającymi tę datę i po niej. W Warszawie Słońce wzejdzie tego dnia około godz. 5.07; dokładna godzina zależy od części kraju. Na wschodzie Polski świt i wschód Słońca nastąpią wcześniej, a na zachodzie później. Najlepiej rozpocząć obserwację około godz. 3.30–4.00. Najpierw należy odnaleźć dobrze widoczne Marsa i Saturna, a następnie – wraz ze zbliżaniem się świtu – szukać Merkurego i Jowisza bardzo nisko nad wschodnim lub północno-wschodnim horyzontem. Kluczowy będzie wybór miejsca potrzebny jest całkowicie odsłonięty widok na wschodni i północno-wschodni horyzont; najlepiej wyjechać poza miasto, z dala od latarni i wysokich budynków; dobrą lokalizacją może być rozległe pole, wzniesienie albo wschodni brzeg jeziora; Uran i Neptun najlepiej odnajdywać za pomocą aplikacji astronomicznej lub aktualnej mapy nieba; w aplikacji warto włączyć czerwony tryb nocny, aby ekran nie pogarszał adaptacji wzroku do ciemności. Do oglądania Marsa i Saturna nie potrzeba żadnego sprzętu. Lornetka ułatwi natomiast poszukiwanie Merkurego oraz Urana. Neptun jest celem raczej dla posiadaczy teleskopów i osób mających pewne doświadczenie w rozpoznawaniu obiektów na tle gwiazd. Należy przy tym zachować ostrożność. Gdy Słońce znajdzie się nad horyzontem, nie wolno kierować w jego stronę lornetki ani teleskopu bez specjalnego filtra słonecznego zamontowanego przed obiektywem. Spojrzenie na Słońce przez niezabezpieczony przyrząd optyczny może w ułamku sekundy trwale uszkodzić wzrok. Największa trudność pojawi się tuż przed wschodem Słońca Cała parada obejmie ogromny fragment nieba, dlatego nie da się zobaczyć wszystkich planet jednocześnie w wąskim polu lornetki czy teleskopu. Obserwator będzie musiał przenosić wzrok i sprzęt od południowego zachodu aż po wschodni horyzont. Dodatkowym utrudnieniem jest brak jednej idealnej pory dla całej szóstki. Urana i Neptuna najlepiej szukać, gdy niebo jest jeszcze ciemne, natomiast Merkury i Jowisz pojawią się bardzo nisko dopiero bliżej świtu. Kiedy ostatnie planety znajdą się w dogodniejszym położeniu, te najciemniejsze zaczną już ginąć w rozjaśniającym się niebie. Dlatego bardziej realnym celem niż jednoczesne zobaczenie wszystkich sześciu planet będzie odnalezienie ich kolejno podczas jednej porannej sesji. Najpierw warto zająć się Neptunem, Saturnem, Uranem i Marsem, a później przenieść uwagę na Merkurego i Jowisza. 12 sierpnia przyniesie jeszcze więcej zjawisk Parada planet będzie tylko początkiem wyjątkowo intensywnego dnia na niebie. Wieczorem 12 sierpnia nastąpi całkowite zaćmienie Słońca, którego pas całkowitości przejdzie m.in. przez Grenlandię, Islandię i Hiszpanię. W Polsce zjawisko będzie widoczne jako częściowe, krótko przed zachodem Słońca. W nocy z 12 na 13 sierpnia przypadnie natomiast maksimum roju Perseidów. Warunki będą szczególnie korzystne, ponieważ 12 sierpnia nastąpi nów Księżyca. Naturalne światło naszego satelity nie przeszkodzi więc w obserwacji meteorów. Oznacza to, że w ciągu niespełna doby będzie można wypatrywać sześciu planet, częściowego zaćmienia Słońca i dziesiątek meteorów. Takiego nagromadzenia atrakcyjnych zjawisk astronomicznych nie zdarza się często. Źródła: Royal Observatory Greenwich – Night sky highlights, August 2026 Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Już za chwilę spektakl, który zdarza się raz na 25 lat. Kompletny przewodnik po zaćmieniu Słońca w Polsce
12 sierpnia 2026 roku niebo nad Europą stanie się areną wydarzenia, jakiego nie widzieliśmy od ponad ćwierć wieku. W pasie ciągnącym się od Arktyki, przez Islandię, po Hiszpanię nastąpi całkowite zaćmienie Słońca. Mieszkańcy Polski będą mogli podziwiać niezwykle głębokie zaćmienie częściowe. To będzie najbardziej spektakularny zachód Słońca od dziesięcioleci.
Ostatnie tak głębokie zaćmienie Słońca widzieliśmy w Polsce 11 sierpnia 1999. W środę 12 sierpnia 2026 tarcza słoneczna w najlepszych lokalizacjach będzie przesłonięta aż w 85%. Zobaczymy „nadgryzione” Słońce tuż przed zachodem, co stworzy fenomenalne warunki do obserwacji i fotografii. Jednak warunki w Polsce będą się znacząco różnić w zależności od lokalizacji: najlepsze będą na północnym zachodzie kraju. Im dalej na wschód, tym wcześniej Słońce zajdzie, a maksimum zaćmienia nastąpi już pod horyzontem. Jakby tego było mało, tej samej nocy nastąpi maksimum roju Perseidów, z nawet setką „spadających gwiazd” na godzinę. Pas zaćmienia całkowitego w Europie Pas całkowitości zaćmienia z 12 sierpnia rozpocznie się o wschodzie Słońca w rosyjskiej Arktyce na półwyspie Tajmyr, po czym przetnie Ocean Arktyczny, wschodnią Grenlandię oraz zachodnią Islandię. Najlepszym kierunkiem do astroturystyki jest jednak Hiszpania, gdzie zaćmienie całkowite będzie widoczne od wybrzeża Atlantyku po Morze Śródziemne, m.in. w Oviedo, León, Saragossie, Bilbao czy Palmę na Majorce. Maksymalna długość fazy całkowitej wyniesie 2 minuty i 18 sekund w najlepszym miejscu na Islandii. W Hiszpanii Słońce zostanie przesłonięte zaledwie godzinę przed zachodem, co w połączeniu z korzystnymi prognozami pogody czyni Półwysep Iberyjski najlepszym miejscem do obserwacji. Zaćmienie częściowe w Polsce – miasta i godziny Choć Polskę czeka tylko zaćmienie częściowe, i tak będzie to wyjątkowy spektakl, jaki zdarza się raz na kilkadziesiąt lat. Najlepsze warunki wystąpią na zachodzie i północnym zachodzie kraju, gdzie zasłonięty będzie największy kawałek Słońca, a jego zachód nastąpi już po maksimum. Poniżej prezentujemy dokładne czasy dla 10 wybranych miast w Polsce, obejmujące początek zjawiska, moment maksymalnej widocznej fazy (z procentem przesłonięcia) oraz godzinę zachodu Słońca: Szczecin: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:36. Gorzów Wlkp.: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:31. Poznań: 19:15 – 20:07 (84%) – zachód 20:24. Wrocław: 19:17 – 20:09 (85%) – zachód 20:19. Zielona Góra: 19:16 – 20:09 (85%) – zachód 20:28. Trójmiasto: 19:12 – 20:04 (82%) – zachód 20:24. Warszawa: 19:15 – 20:03 (82%) – zachód 20:07. Łódź: 19:16 – 20:07 (84%) – zachód 20:11. Kraków: 19:18 – 19:59 (64%) – zachód 20:04. Rzeszów: 19:17 – 19:52 (58%) – zachód 19:58. W Warszawie czy Krakowie Słońce zajdzie niemal natychmiast po fazie maksymalnej – a więc obserwatorzy nie zobaczą już drugiej połowy zaćmienia, kiedy Słońce będzie się powoli odsłaniać. Nie oznacza to jednak, że zupełnie nie będzie tego widać – bardzo głęboka faza zaćmienia spowoduje skrócony zmierzch cywilny i wydłużony zmierzch żeglarski. Jak bezpiecznie obserwować i fotografować zaćmienie? Patrzenie na zaćmienie Słońca gołym okiem jest niebezpieczne przez cały czas trwania zjawiska, nawet przy krótko przed zachodem. Do obserwacji należy używać certyfikowanych okularów do zaćmień, które można kupić już za około 20 zł. Korzystanie z „domowych” sposobów, takich jak płyty CD, klisze rentgenowskie czy okopcone szkło nie blokuje szkodliwego promieniowania UV i podczerwieni, co może prowadzić do uszkodzenia wzroku. Bezpieczną alternatywą jest rzutowanie obrazu Słońca ze sprzętu optycznego na białą kartkę. Podczas fotografowania obowiązują podobne zasady: aparat musi być zabezpieczony filtrem słonecznym, aby uniknąć uszkodzenia matrycy, np. folią słoneczną Baader AstroSolar, którą można zamontować też na lornetce czy teleskopie. Wyjątkiem mogą być ostatnie sekundy przed zachodem, gdy tarcza jest już bardzo nisko, staje się ciemnoczerwona i traci swój blask w gęstych warstwach atmosfery – wtedy można spróbować zdjęć krajobrazowych bez filtrów. W przypadku smartfonów najlepiej sprawdzą się modele z dobrym zoomem optycznym, pozwalające na jak największe zbliżenie na tarczę Słońca. Najważniejszym czynnikiem będzie ukształtowanie terenu – trzeba szukać miejsc z całkowicie odsłoniętym północno-zachodnim horyzontem, z dala od wysokich drzew i budynków, lub wejść na jakieś wzniesienie, ewentualnie do wysokiego budynku z widokiem na zachód. Źródła: NASA, ESA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wyświetla 100 milionów gwiazd, a jego nowa część powstała pod ziemią. Astronomiczne cudo w Polsce
Planetarium w Chorzowie powstało w latach 50. XX wieku i przez wiele dekad pozostawało jedną z najważniejszych instytucji naukowo-edukacyjnych w Polsce. Obecnie ten charakterystyczny pomnik powojennej odbudowy regionu śmiało wkracza w epokę technologii cyfrowych i interaktywnej edukacji. Dzięki subtelnej rozbudowie i modernizacji śląska placówka udowadnia, że nowoczesna popularyzacja nauki musi opierać się na wielozmysłowym doświadczeniu i bezpośredniej interakcji. Jakie tajemnice wszechświata skrywa dziś zmodernizowane planetarium? Chorzów po raz kolejny udowadnia, że nauka jeszcze nigdy nie była tak wciągająca.
Spis treści: Na styku trzech miast Wizja gen. Jerzego Ziętka Podziemna rewolucja Kosmiczne technologie i interaktywne podróże Kultura pod gwiazdami Wielu osobom krajobraz Górnego Śląska kojarzy się przede wszystkim z kopalnianymi szybami, hutniczymi kominami i gęstą zabudową miejską. Należy jednak wspomnieć, że w sercu wielomilionowej aglomeracji rozpościera się ogromny park miejski, jeden z największych w Europie. To właśnie tam, na najwyższym wzniesieniu kompleksu, siedem dekad temu powstało wspaniałe planetarium. Na styku trzech miast W kontekście administracyjnym, słynne Planetarium Śląskie, które obecnie funkcjonuje jako Planetarium – Śląski Park Nauki, znajduje się w granicach Chorzowa. Należy jednak podkreślić, że cały teren ogromnego Parku Śląskiego rozpościera się na styku trzech miast: Chorzowa, Katowic i Siemianowic Śląskich. Instytucja, o której mowa, znajduje się w północno-wschodniej części kompleksu, na mierzącej 320 metrów n.p.m. Górze Parkowej. Wizja gen. Jerzego Ziętka Sam park, pierwotnie noszący miano Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, powstał na mocy decyzji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z grudnia 1950 roku. Głównym inicjatorem tego śmiałego przedsięwzięcia był gen. Jerzy Ziętek. Gospodarz regionu wzorował się na sprawdzonym wzorcu – Parku Miejskim im Franciszka Kachla w Bytomiu. Założona w 1870 roku strefa rekreacyjno-wypoczynkowa imponowała rozbudowaną infrastrukturą, obejmującą między innymi staw gondolowy, alpinarium, niewielki ogród zoologiczny, kryty basen i rozbudowaną strefę sportową. Ziętek przetestował te koncepcje najpierw na mniejszą skalę w Radzionkowie. Przeniesienie tych doświadczeń na skalę całego województwa zaowocowało projektem o ogromnym rozmachu. Budowa WPKiW (a dokładnie – jej główny etap), rozpoczęta w lipcu 1951 roku, trwała niemal 11 lat. Park wzniesiono na obszarze doszczętnie zdegradowanym przez działalność przemysłową – na dawnych hałdach, zapadliskach i skażonych stawach. Projekt Zbigniewa Solawy Decyzja o wzniesieniu planetarium i obserwatorium astronomicznego zapadła w 1953 roku, w celu uświetnienia Roku Kopernikowskiego. Kamień węgielny pod budowę wmurowano w lipcu, na najwyższym wzniesieniu parku. Realizację tego ambitnego zadania powierzono krakowskiemu architektowi Zbigniewowi Solawie. Projektant musiał zmierzyć się z dominującą wówczas doktryną socrealizmu, która narzucała monumentalizm i neoklasyczne formy. Solawa zdołał jednak połączyć wymaganą systemowo symetrię z modernistyczną lekkością i futurystycznymi akcentami rodzącej się ery kosmicznej. Uroczyste otwarcie nastąpiło 4 grudnia 1955 roku, tradycyjnie w dniu śląskiej Barbórki. Chorzowski obiekt był pierwszym planetarium w Polsce i jednym z zaledwie 21 tego typu wielkich założeń na świecie. W pierwszym roku działalności funkcjonował jako pracownia Pałacu Młodzieży w Katowicach, a pełną samodzielność i statut nadany przez Ministerstwo Oświaty uzyskał w 1957 roku. Śląski kosmos Sercem sali projekcyjnej przez ponad sześć dekad był potężny projektor optyczno-mechaniczny UPP (Universal Projection Planetarium), wyprodukowany przez zakłady Carl Zeiss w Jenie. Ważący ponad dwie tony aparat rzucał obraz ponad 8 tysięcy gwiazd na płócienny, sferyczny ekran o powierzchni tysiąca metrów kwadratowych, pod którym mogło zasiąść jednocześnie około 400 widzów. Równolegle z działalnością popularyzatorską rozwijało się zaplecze naukowo-badawcze kompleksu. W 1955 roku uruchomiono profesjonalne obserwatorium astronomiczne, które wyposażono w największy wówczas w kraju refraktor (lunetę soczewkową) o 30-centymetrowym obiektywie, oferujący 750-krotne powiększenie. Cztery lata później uruchomiono stację sejsmologiczną, rejestrującą m.in. tąpnięcia związane z eksploatacją górniczą w regionie, a w 1963 roku stację klimatologiczną z ogródkiem meteorologicznym. Działalność edukacyjna W roku szkolnym 1957/1958 zainaugurowano tam Olimpiadę Astronomiczną – jedną z najstarszych olimpiad przedmiotowych w Polsce, ustępującą wiekiem jedynie matematycznej, fizycznej i chemicznej. W marcu 1964 roku pracownicy placówki powołali śląski oddział Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, którego wieloletnim prezesem był Henryk Chrupała, a siedzibą stało się chorzowskie planetarium. Podziemna rewolucja W 2018 roku rozpoczął się proces przebudowy i modernizacji obiektu, który potrwał cztery lata. Poznańska pracownia Consultor Architekci zaproponowała strategię „architektury niewidzialnej”. Aby nie naruszyć zabytkowej sylwetki Solawy i zachować parkowy krajobraz, nową przestrzeń użytkową o powierzchni ponad 3,2 tys. metrów kwadratowych wygospodarowano w całości pod ziemią, wkopując się we wzgórze wokół istniejących fundamentów. Odnowiony został również zabytkowy gmach naziemny. Kosmiczne technologie i interaktywne podróże Współczesne planetarium to jeden z najnowocześniejszych parków nauki w Polsce, koncentrujący swoją działalność wokół trzech dziedzin: astronomii, sejsmologii i meteorologii. Tradycyjne metody wystawiennicze ustąpiły miejsca interaktywnej ekspozycji, która pozwala doświadczać skomplikowanych zjawisk fizycznych. Sala planetarium Główna sala projekcyjna przeszła całkowitą metamorfozę technologiczną. Tradycyjne płótno zastąpiono ekranem sferycznym z perforowanej blachy aluminiowej o grubości 1 mm i powierzchni ponad 830 metrów kwadratowych. W centralnym punkcie sali zainstalowano precyzyjny analogowy projektor gwiazdowy GOTO Chiron III, zdolny do wyświetlenia aż 100 milionów gwiazd. System ten działa w układzie hybrydowym z dookólnym systemem cyfrowym opartym na 10 projektorach SONY. Widzowie zasiadają na 300 wygodnych, rozkładanych fotelach amfiteatralnych. Interaktywne ekspozycje i symulatory Podziemia skrywają dwie stałe ekspozycje: „Geofizyka” i „Astronomia”. W pierwszej znajduje się symulator trzęsienia ziemi (w formie hydraulicznej platformy odtwarzającej wstrząsy tektoniczne), cewka Tesli (generująca wyładowania elektryczne imitujące zjawiska atmosferyczne), kolumna pogodowa (generująca chmury, opady i mgły), a także komory klimatyczne (umożliwiające wejście do różnych stref temperaturowo-wilgotnościowych). Z kolei ekspozycja „Astronomia” oferuje wejście do pokoju 3D, gdzie dzięki okularom polaryzacyjnym można odbyć spacer pośród ciał niebieskich. Znajdują się tam także interaktywne stanowiska z lunetami i historyczny projektor Zeissa. Należy wspomnieć, że obie ekspozycje są dostępne także w skróconej wersji, dedykowanej najmłodszym zwiedzającym. Niemałą atrakcją jest symulator lotu w kosmos. Dzięki technologii VR i specjalnym siłownikom można doświadczyć podróży do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Pasażerowie kapsuł rotacyjnych odczuwają wstrząsy startowe, przeciążenia grawitacyjne i chwilowy stan nieważkości. W obserwatorium astronomicznym można zapoznać się z nowoczesnym teleskopem o średnicy lustra 70 cm. Na zewnątrz znajduje się 25-metrowa wieża widokowa, z której rozpościera się widok na Park Śląski. Na szczycie zainstalowana została camera obscura – historyczny instrument optyczny, rzucający rzeczywisty obraz okolicy na płaski stół w warunkach ciemni. Kultura pod gwiazdami Należy wspomnieć, że Planetarium – Śląski Park Nauki to nie tylko placówka dydaktyczna, ale również ważny punkt na kulturalnej mapie Górnego Śląska. Repertuar seansów w sferycznej sali głównej łączy walory edukacyjne z artystycznymi. Do stałych propozycji należą m.in. „Podróż na Marsa – następny krok”, „Kosmiczne spotkania” i humorystyczne, a przy tym niezwykle pouczające „Gwiazdy dla opornych – gdy nie było GPS”. Każdy seans poprzedza krótka, improwizowana wędrówka po aktualnym nocnym niebie. W placówce odbywają się też wystawy czasowe, organizowane pod hasłem „Przez sztukę i naukę do gwiazd”. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Koreańska sonda odnalazła krater po rakiecie SpaceX. Pokazano zdjęcia z Księżyca
Odnaleziono miejsce uderzenia rakiety SpaceX, która rozbiła się o Księżyc. Krater znalazł i sfotografował koreański orbiter księżycowy Danuri (Korea Pathfinder Lunar Orbiter). Do uderzenia doszło wczesnym rankiem w środę, 5 sierpnia.
„Danuri zabezpieczyła materiał zarówno sprzed kolizji, jak i tuż po niej, co umożliwia analizę zmian spowodowanych wyłącznie przez uderzenie oraz dostarcza cennych danych badawczych” – poinformowali przedstawiciele Koreańskiego Instytutu Badań Kosmicznych (KARI) we wpisie na platformie X. Koreańczycy pierwsi znajdują miejsce uderzenia Danuri rozpoczęła obserwacje mniej więcej pół godziny przed kolizją rakiety z Księżycem i dzięki manewrom orbitalnym wielokrotnie przeleciała nad miejscem uderzenia, wykonując łącznie 8 sesji obrazowania. Zdjęcia uchwyciły zmiany w rzeźbie terenu wokół miejsca uderzenia oraz materiał przez nie rozrzucony. Koreański instytut na platformie X udostępnił kilka zdjęć, w tym porównanie przed i po uderzeniu. Historia rakiety Falcon 9 Rakieta Falcon 9 wystartowała 15 stycznia 2025 roku, wysyłając dwa prywatne lądowniki księżycowe – Blue Ghost firmy Firefly Aerospace oraz Resilience firmy ispace – na wysoką orbitę okołoziemską przecinającą orbitę Księżyca. Obydwa lądowniki samodzielnie poleciały w dalszą drogę na Księżyc. Blue Ghost wylądował pomyślnie 2 marca 2025, Resilience rozbił się podczas próby lądowania. Pierwszy stopień Falcona pomyślnie wrócił na Ziemię krótko po starcie. Drugi, podobnie jak w przypadku innych rakiet tego modelu, był jednorazowy. SpaceX zazwyczaj pozbywa się ich poprzez skierowanie w atmosferę Ziemi, gdzie ulegają zniszczeniu. Jednak tym razem drugi stopień miał tak długą podróż, że zużył niemal całe paliwo, aby wynieść ładunki do tak odległego celu. W efekcie, ważący około 4 ton stopień pozostał w przestrzeni kosmicznej, krążąc wokół Ziemi do momentu, gdy siły grawitacyjne zepchnęły go na kurs kolizyjny z Księżycem. Szczegóły kolizji z Księżycem Do kolizji doszło w środę o godzinie 06:34 czasu GMT, zgodnie z przewidywaniami Koreańczyków. Naukowcy już wcześniej obliczyli także inne parametry uderzenia: stopień rakiety uderzył w Księżyc z prędkością około 8690 km/godz., wybijając krater o szerokości do 27 metrów. „Dane obserwacyjne pozyskane przez Danuri zostaną powiązane z późniejszymi obserwacjami z należącej do NASA sondy Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) i wykorzystane w międzynarodowych badaniach naukowych” – napisali przedstawiciele KARI. Poszukiwania trwały także na Ziemi Moment uderzenia zarejestrowały również niektóre teleskopy naziemne. Astronomowie z Instytutu Astrofizyki Andaluzji (Instituto de Astrofísica de Andalucía) w Hiszpanii pośrednio nagrali moment uderzenia. Widać na nim materiał wyrzucony z powierzchni Księżyca dokładnie w czasie kolizji. Drugi stopień Falcona 9 nie jest pierwszym korpusem rakiety, który uderzył w Księżyc – trzeci stopień chińskiej rakiety Długi Marsz 3C rozbił się 4 marca 2022 roku. Trzecie stopnie amerykańskich rakiet Saturn V wybiły kratery na Srebrnym Globie podczas kilku misji programu Apollo. Danuri to pierwsza południowokoreańska sonda księżycowa. Statek został wystrzelony 4 sierpnia 2022 roku na pokładzie – a jakże – rakiety Falcon 9. Cztery miesiące później wszedł na orbitę Księżyca. Posiada sześć instrumentów badawczych, z których pięć dostarczyły południowokoreańskie uczelnie i organizacje badawcze. Szóstym jest ShadowCam – instrument NASA przeznaczony do poszukiwania śladów lodu wodnego w stale zacienionych rejonach biegunów księżycowych. Źródło: Space.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Człon rakiety SpaceX uderzył w Księżyc z prędkością 8700 km/h. Czy powstał nowy krater?
Kosmiczny odpad o masie kilku ton miał 5 sierpnia rozbić się o powierzchnię Księżyca. NASA wylicza, że uderzenie powinno pozostawić krater szeroki na około 18 metrów. Na jego bezpośrednie potwierdzenie trzeba jednak poczekać.
Drugi stopień rakiety Falcon 9 od ponad roku poruszał się bez kontroli po rozległej orbicie wokół Ziemi. 5 sierpnia 2026 roku około godz. 8.35 czasu polskiego miał uderzyć w Księżyc, w pobliżu kraterów Einstein i Bell. Naukowcy liczą, że obserwacja skutków kolizji pomoże lepiej zrozumieć zachowanie księżycowego gruntu, ale zdarzenie jest również ostrzeżeniem przed rosnącą liczbą odpadów w przestrzeni wokół Ziemi i Księżyca. Rakieta SpaceX miała uderzyć w Księżyc. Co dokładnie się wydarzyło? Obiekt oznaczony numerem 2025-010D był drugim, czyli górnym stopniem rakiety Falcon 9 firmy SpaceX. Wystartował 15 stycznia 2025 roku z Centrum Kosmicznego im. Kennedy’ego na Florydzie. Rakieta wyniosła w przestrzeń dwa komercyjne lądowniki księżycowe: Blue Ghost firmy Firefly Aerospace oraz Resilience należący do japońskiej firmy ispace. Pierwszy stopień Falcona 9 powrócił na Ziemię. Drugi, po umieszczeniu ładunków na odpowiedniej trajektorii, pozostał w przestrzeni kosmicznej. Misja wymagała wyniesienia lądowników na bardzo wydłużoną orbitę, sięgającą w okolice Księżyca. Człon rakiety nie miał już możliwości wykonania kontrolowanego manewru powrotnego. Przez kolejne miesiące na jego ruch oddziaływały przede wszystkim siły grawitacyjne Ziemi, Księżyca i Słońca, a także ciśnienie promieniowania słonecznego. Ostatecznie te niewielkie, lecz długotrwałe oddziaływania skierowały obiekt ku powierzchni Srebrnego Globu. Według obliczeń niezależnego astronoma Billa Graya, autora oprogramowania Project Pluto, zderzenie powinno nastąpić 5 sierpnia o godz. 6.35 UTC, czyli około godz. 8.35 w Polsce. NASA potwierdziła, że prawdopodobieństwo uderzenia wynosiło 100 proc. Warto przy tym doprecyzować, że z Księżycem nie zderzyła się cała rakieta Falcon 9, lecz jej zużyty górny stopień. Ważył niemal pięć ton i pędził szybciej niż pocisk Górny stopień miał około 12 metrów długości, a jego szacowaną masę Bill Gray określił na około 4,9 tony. Tuż przed kolizją obiekt miał poruszać się z prędkością około 2,43 km na sekundę, czyli niemal 8700 km/godz. Energia uwolniona podczas uderzenia mogła wynieść około 14,5 gigadżula. Odpowiada to eksplozji mniej więcej 3–3,5 tony trotylu. W ziemskich warunkach przynajmniej część tej energii przejęłaby atmosfera, która spowolniłaby, rozgrzała i prawdopodobnie zniszczyła obiekt. Księżyc nie ma jednak gęstej atmosfery, dlatego rakietowy człon dotarł do powierzchni praktycznie bez hamowania. Miejsce uderzenia wyznaczono w pobliżu kraterów Einstein i Bell, przy zachodnim skraju tarczy Księżyca widocznej z Ziemi. Obszar ten znajduje się blisko księżycowego brzegu, dlatego prowadzenie obserwacji z naszej planety jest szczególnie trudne. Czy na Księżycu rzeczywiście powstał nowy krater? Wszystko wskazuje na to, że tak. NASA szacowała, że zderzenie powinno utworzyć krater o średnicy około 18 metrów i głębokości około 3,7 metra. Uderzenie miało również wyrzucić ponad powierzchnię pył, skały oraz inne fragmenty księżycowego regolitu. Nie oznacza to jednak, że nowy krater został już sfotografowany. Zderzenia nie mogła bezpośrednio zarejestrować żadna sonda znajdująca się w odpowiednim miejscu nad Księżycem. Także obserwacje z Ziemi były utrudnione: punkt kolizji znajdował się niemal na skraju tarczy, a spodziewany błysk miał być stosunkowo słaby. NASA zapowiedziała wykorzystanie teleskopów naziemnych i instrumentów umieszczonych w przestrzeni. Ostatecznym dowodem będzie najprawdopodobniej zdjęcie nowego krateru, wykonane przez sondę orbitalną i porównane z wcześniejszymi fotografiami tego samego miejsca. Podobnie wyglądało to w 2022 roku. Wówczas niezidentyfikowany początkowo człon rakiety uderzył w niewidoczną z Ziemi stronę Księżyca. Dopiero po kilku miesiącach Lunar Reconnaissance Orbiter sfotografował pozostawiony przez niego nietypowy, podwójny krater o długości około 28 metrów. Obiekt najprawdopodobniej był elementem chińskiej misji Chang’e 5-T1. Zderzenie może dostarczyć naukowcom cennych danych Choć kolizja nie została zaplanowana jako eksperyment, może mieć pewną wartość naukową. Astronomowie znali przybliżoną masę, rozmiary, prędkość i trajektorię obiektu. Jeśli uda się dokładnie zmierzyć powstały krater oraz zasięg wyrzuconego materiału, dane będzie można wykorzystać do ulepszania modeli opisujących zderzenia na pozbawionych atmosfery ciałach niebieskich. Podobne eksperymenty przeprowadzano już celowo. W latach 70. NASA kierowała wybrane człony rakiet Saturn V na powierzchnię Księżyca. Wywołane w ten sposób drgania rejestrowały sejsmometry pozostawione przez astronautów programu Apollo. W 2009 roku NASA rozbiła w kraterze Cabeus górny stopień rakiety Centaur, a następnie sondę LCROSS. Analiza wyrzuconego materiału pomogła potwierdzić obecność wody w postaci lodu w stale zacienionym rejonie w pobliżu południowego bieguna Księżyca. Zderzenie Falcona 9 było jednak niekontrolowane. Rakieta nie została wysłana na kurs kolizyjny w ramach eksperymentu. Czy uderzenie zagraża Ziemi albo misjom księżycowym? NASA jednoznacznie podkreśla, że zdarzenie nie stanowi żadnego zagrożenia dla Ziemi. Także ryzyko uszkodzenia urządzeń działających na Księżycu jest znikome. Punkt uderzenia znajdował się daleko od aktywnych lądowników i innych instalacji. Warto również zachować odpowiednią skalę. Naturalne meteoroidy regularnie bombardują Księżyc. Według NASA obiekt przenoszący podobną ilość energii uderza w jego powierzchnię średnio mniej więcej raz na sześć dni. Z punktu widzenia geologii Srebrnego Globu nowy krater nie jest zatem wydarzeniem wyjątkowym. Naturalne zderzenia pozostawiły na Księżycu struktury nieporównanie większe. Jednym z najbardziej imponujących miejsc uderzeniowych jest basen Biegun Południowy–Aitken, z którego chińska misja Chang’e 6 pobrała próbki gruntu. Księżyc staje się kolejnym miejscem pełnym ziemskich odpadów Przypadek 2025-010D zwraca uwagę na problem śmieci znajdujących się nie tylko na niskiej orbicie okołoziemskiej, lecz także w tzw. przestrzeni cislunarnej, rozciągającej się między Ziemią a Księżycem. Kontrolowanie takich obiektów jest trudniejsze niż śledzenie satelitów znajdujących się blisko naszej planety. W odległości Księżyca sygnały radarowe stają się niezwykle słabe. W tym przypadku pierwsze precyzyjne przewidywania trajektorii przygotowali niezależni astronomowie na podstawie obserwacji teleskopowych. Problem będzie nabierał znaczenia wraz ze wzrostem liczby misji. W marcu 2025 roku Blue Ghost jako pierwszy całkowicie udany prywatny lądownik osiadł na Księżycu. Inne przedsięwzięcia nie zakończyły się równie dobrze – przykładowo lądownik Athena przewrócił się podczas lądowania. Jednocześnie NASA rozwija program Artemis, którego celem jest stopniowy powrót ludzi na Księżyc. Jeżeli w przyszłości na powierzchni powstaną bazy, obserwatoria i regularnie użytkowane lądowiska, niekontrolowane zderzenia nawet niewielkich obiektów mogą stać się poważniejszym problemem. NASA i SpaceX zapowiedziały rozmowy o sposobach ograniczenia ryzyka podobnych zdarzeń. Dzisiejsza kolizja nie była katastrofą, ale pokazała, że ruch kosmiczny wokół Księżyca wymaga coraz dokładniejszego monitorowania i planowania. Źródło: NASA Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Szykuj się na wyjątkowe noce pod gwiazdami. Sierpień 2026 urządzi kosmiczny spektakl
Sierpień przyniesie wyjątkową serię zjawisk astronomicznych. Na miłośników nocnego nieba czekają rzadkie koniunkcje planet, spektakularny rój Perseidów, całkowite zaćmienie Słońca i powrót zorzy polarnej. Będzie się działo!
Miłośnicy obserwacji nieba czekali na ten moment cały rok. Sierpień 2026 przyniesie wyjątkowe całkowite zaćmienie Słońca widoczne nad niewielkim fragmentem Europy oraz niemal idealne warunki do obserwacji roju Perseidów. A to dopiero początek. W sierpniu na niebie pojawią się również efektowne układy planet, drugie zaćmienie, a pod koniec miesiąca rozpocznie się sezon zorzy polarnej. Podpowiadamy, jak najlepiej wykorzystać sierpniowe spektakle na niebie, a także kiedy i gdzie ich wypatrywać. Poranna parada planet – cały sierpień Sierpień przyniesie spektakularną paradę planet. Na kilka godzin przed wschodem Słońca na niebie będzie można obserwować Marsa, Urana, Saturna i Neptuna. Do dostrzeżenia Urana i Neptuna potrzebny będzie teleskop lub dobrej jakości lornetka. Około godziny przed świtem dołączą do nich Merkury i Jowisz, nisko nad wschodnim horyzontem. Najlepsza okazja do obserwacji nadarzy się 4 sierpnia, gdy Księżyc i Saturn zbliżą się do siebie na niebie. Oba obiekty będą widoczne już krótko po zapadnięciu zmroku. Kolejne widowisko rozpocznie się między 8 a 11 sierpnia, tuż przed wschodem Słońca. Nisko nad wschodnim horyzontem Jowisz, Merkury, Mars i Księżyc ustawią się niemal w jednej ukośnej linii. Będzie to efektowna ilustracja ekliptyki – płaszczyzny, w której wokół Słońca krążą wszystkie planety Układu Słonecznego. Zachodnia elongacja Merkurego – 2 sierpnia Szybko przemieszczający się Merkury często znajduje się zbyt blisko Słońca, by można go było łatwo dostrzec. 2 sierpnia warunki do obserwacji znacznie się poprawią, ponieważ planeta osiągnie największą elongację zachodnią, czyli największą widoczną odległość kątową od Słońca. Zjawisko idealnie zbiegnie się w czasie z sierpniową poranną paradą planet. Merkurego oraz kilku innych naszych kosmicznych sąsiadów najlepiej wypatrywać przed świtem, zwłaszcza na początku miesiąca. Całkowite zaćmienie Słońca – 12 sierpnia W połowie sierpnia nastąpi długo wyczekiwane całkowite zaćmienie Słońca. Zjawisko to powstaje, gdy Księżyc przesuwa się między Ziemią a Słońcem. W wąskim pasie całkowitego zaćmienia nad Europą na krótko zapadnie zmierzch. Pas ten obejmie wschodnią Grenlandię, zachodnią Islandię oraz północną Hiszpanię. Późnym popołudniem faza całkowita, podczas której Księżyc w pełni zasłoni tarczę Słońca, potrwa tam od około minuty do nieco ponad dwóch minut. W znacznej części Europy, północno-zachodniej Afryce i wschodniej Kanadzie widoczne będzie częściowe zaćmienie o różnej głębokości. Krótki fragment zjawiska zobaczą tego popołudnia także mieszkańcy najbardziej wysuniętych na wschód obszarów Stanów Zjednoczonych. Podczas obserwacji należy używać specjalnych filtrów lub okularów do oglądania zaćmień, aby chronić wzrok. Maksimum roju Perseidów – 12–13 sierpnia Perseidy należą do najważniejszych letnich atrakcji dla miłośników nocnego nieba, a w tym roku mogą stworzyć wyjątkowo efektowne widowisko. Maksimum roju przypadnie w nocy z 12 na 13 sierpnia i zbiegnie się z nowiem Księżyca. Oznacza to, że jego blask nie będzie zakłócał obserwacji. Pod ciemnym niebem będzie można dostrzec nawet ponad 100 meteorów na godzinę. Perseidy słyną z wyjątkowo jasnych i szybko zanikających smug, które powstają, gdy drobiny materii kosmicznej wpadają w górne warstwy ziemskiej atmosfery. Najlepsze warunki do obserwacji wystąpią od północy do świtu. Niemal całkowite zaćmienie Księżyca – 27–28 sierpnia W nocy z 27 na 28 sierpnia będzie można zaobserwować głębokie częściowe zaćmienie Księżyca. W jego kulminacyjnym momencie cień Ziemi zakryje około 96% tarczy pełni, dlatego zjawisko będzie wyglądało niemal jak zaćmienie całkowite. Choć formalnie będzie to zaćmienie częściowe, większość tarczy Księżyca znajdzie się w cieniu Ziemi i przybierze charakterystyczny rdzawo-pomarańczowy odcień. Jedynie wąski fragment pozostanie jasno oświetlony przez Słońce. W Polsce zjawisko rozpocznie się o godzinie 3:23 (wejście Księżyca w półcień), faza częściowa zacznie się o 5:12, a maksimum nastąpi około 5:37–6:06, zależnie od miejsca obserwacji. Ponieważ będzie to już świt, a Księżyc będzie nisko nad zachodnim horyzontem, najlepsze warunki do obserwacji będą panować w zachodniej Polsce, gdzie tarcza pozostanie dłużej nad horyzontem. Pełnia Jesiotrów – 28 sierpnia Sierpniowa pełnia nastąpi 28 sierpnia o godz. 6:18 czasu polskiego. Towarzyszące jej częściowe zaćmienie Księżyca będzie można obserwować w Polsce nad ranem, przed zachodem Srebrnego Globu. Wieczorem 28 sierpnia jego niemal całkowicie oświetlona tarcza ponownie pojawi się nad horyzontem. Księżyca należy wypatrywać nisko nad wschodnim horyzontem, mniej więcej w porze zachodu Słońca. Ze względu na tzw. iluzję Księżyca jego tarcza może wówczas wydawać się szczególnie duża. Sierpniowa pełnia jest tradycyjnie nazywana Księżycem Jesiotrów. Według „The Old Farmer’s Almanac” nazwa nawiązuje do okresu, w którym jesiotry były szczególnie łatwo dostępne w Wielkich Jeziorach oraz jeziorze Champlain w Ameryce Północnej. Księżyc zbliży się do Saturna – 30–31 sierpnia Bogaty w zjawiska astronomiczne sierpień zakończy się bliskim spotkaniem Księżyca i Saturna w nocy z 30 na 31 sierpnia. Oba obiekty znajdą się w odległości około pięciu stopni, co odpowiada mniej więcej szerokości trzech palców widzianych na wyciągniętej ręce. Księżyc i Saturn pojawią się razem nad wschodnim horyzontem około dwóch godzin po zachodzie Słońca. Następnie przez całą noc będą przemieszczać się wzdłuż ekliptyki, aż znikną w blasku poranka. Za nimi na niebie pojawią się kolejne planety sierpniowej parady, w tym Mars i Jowisz, które najłatwiej będzie dostrzec gołym okiem. Początek sezonu zorzy polarnej – koniec sierpnia Pod koniec sierpnia wraz ze stopniowym powrotem ciemnych nocy na dalekiej północy rozpoczyna się sezon obserwacji zorzy polarnej. Pierwsze pokazy zorzy mogą zobaczyć obserwatorzy przebywający na Islandii, w północnej Skandynawii i innych regionach położonych w pobliżu koła podbiegunowego. Konieczne są jednak bezchmurne niebo oraz odpowiednio wysoka aktywność słoneczna. Najlepszych warunków należy szukać z dala od świateł miast. Przed rozpoczęciem obserwacji warto również sprawdzić aktualną prognozę pogody kosmicznej. Źródło: National Geographic
Rakieta Elona Muska już za kilka dni uderzy w Księżyc. Astronomowie oczekują na kolizję
Już za kilka dni drugi stopień rakiety Falcon 9 uderzy w powierzchnię Księżyca. Porzucony w kosmosie obiekt wielkości pięciopiętrowego budynku od miesięcy dryfował w przestrzeni i wreszcie zakończy swój lot. To kolejny, tym razem niezaplanowany, ślad ludzkiej działalności na Srebrnym Globie.
Księżyc nie ma atmosfery, która mogłaby spalić nadlatujące obiekty, dlatego każdy kosmiczny gość – czy to asteroida, czy fragment ziemskiej technologii – dociera do jego powierzchni z pełnym impetem. Tym razem będzie to drugi stopień rakiety Falcon 9 należącej do SpaceX. Według obliczeń Billa Graya, niezależnego astronoma i twórcy oprogramowania Project Pluto, kolizja nastąpi 5 sierpnia 2026 roku o godzinie 8:44 polskiego czasu. Rakieta wielkości pięciopiętrowego budynku pędzi z prędkością siedmiokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (około 2,4 km/s). Gdzie uderzy olbrzym? Falcon 9 to kolos – w momencie startu cała konstrukcja ważyła 550 ton – a mimo to przewidywanie dokładnego miejsca, w którym uderzy jej drugi stopień, jest niezwykle trudne. Choć grawitacja Ziemi, Księżyca i Słońca jest mierzalna z ogromną precyzją, na porzuconą rakietę działa jeszcze jedna niezwykła siła: ciśnienie promieniowania słonecznego. Fotony uderzające w metalową powłokę działają jak mikropchnięcia. Ponieważ rakieta koziołkuje w przestrzeni, raz odbijając więcej, a raz mniej światła, jej trajektoria ulega nieustannym, trudnym do przewidzenia zmianom. Skąd w ogóle ta rakieta się wzięła? Obiekt jest oznaczony jako 2025-010D i brał udział w misji ze stycznia 2025 roku. Jego zadaniem było wyniesienie na orbitę dwóch lądowników księżycowych: Blue Ghost Mission 1 oraz Hakuto-R Mission 2. Podczas gdy pierwszy stopień rakiety SpaceX zwykle wraca na Ziemię, by lądować na autonomicznej barce, drugi stopień po wykonaniu zadania zostaje porzucony. Zazwyczaj te fragmenty spalają się w ziemskiej atmosferze lub trafiają na stabilne orbity wokół Słońca, zostając tam na zawsze i ginąc w mroku dziejów. Tym razem jednak Falcon 9 utknął na wysokiej orbicie okołoziemskiej, wykonując pełny obrót wokół naszej planety w ciągu 26 dni. W najdalszym punkcie (apogeum) rakieta oddala się na 510 000 km, co sprawia, że jej droga niebezpiecznie przecina się z orbitą Księżyca. W sierpniu 2026 roku oba obiekty znajdą się w tym samym punkcie jednocześnie. Księżyc staje się kosmicznym wysypiskiem Niestety to nie pierwszy raz, kiedy Srebrny Glob staje się celem dla ziemskiego złomu. W latach 70. NASA celowo rozbijała na nim moduły Apollo, by wywoływać „trzęsienia Księżyca” i badać jego wnętrze. W 2009 roku sonda LCROSS z impetem uderzyła w zacieniony krater, wyrzucając w górę pył, w którym odkryto lód wodny. Są też tajemnicze przypadki – w 2022 roku niezidentyfikowany człon rakiety (prawdopodobnie chińskiej misji Chang’e 5-T1) pozostawił po sobie zagadkowy, podwójny krater. Uderzenia w Księżyc to wyzwanie dla przyszłych misji Na Księżycu planowane są w najbliższych latach misje załogowe – np. Artemis IV planowana na 2028 rok czy chińskie aspiracje na rok 2030 – więc niekontrolowane uderzenia w Księżyc mogą stać się prawdziwym zagrożeniem. Co, jeśli pięciopiętrowy budynek uderzyłby nagle w astronautów czy zbudowaną przez nich bazę? Bill Gray sugeruje, że rozwiązaniem byłoby kierowanie zużytych stopni rakiet na orbity heliocentryczne (wokół Słońca), gdzie nie zagrażałyby nam przez setki lat. Na razie astronomowie czekają na błysk uderzenia. Choć nie będzie on widoczny gołym okiem z Ziemi, krążąca wokół Księżyca sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z pewnością spróbuje uwiecznić świeżą bliznę w rejonie kateru Einstein. Źródło: Project Pluto, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Obiekt przypominający płonący samolot pojawił się nad Nową Zelandią. Czy skarb z kosmosu trafi do muzeum?
Mieszkańcy Nowej Zelandii w ostatnich dniach mieli wyjątkowe okazje do zachwytu. Na niebie zarówno nad Wyspą Północną, jak i Południową pojawiła się kula ognia, która w dodatku wydawała intrygujący dźwięk. Organizacje naukowe nawołują mieszkańców kraju do zwrócenia uwagi w trakcie spacerów na nietypowe kamienie znajdujące się na ziemi.
Jak podaje brytyjski serwis „The Guardian”, w ciągu ostatnich 150 lat na terenie Nowej Zelandii odnaleziono zaledwie 10 meteorytów. To, że tak niewielka liczba kosmicznych odłamków została odszukana, nie oznacza jednak, że tak niewiele z nich spadło na teren kraju. Według astronomów oraz geologów z organizacji „Fireballs Aotearoa”, po ostatnich podniebnych zjawiskach mieszkańcy stoją przed szansą na kolejne, spektakularne odkrycia. „Spadający samolot” Spektakularne widoki były dostrzegalne w ostatnich dniach z obu największych wysp tworzących Nową Zelandię. Wiele nagrań pochodzących z kamer samochodowych, monitoringu oraz specjalistycznych aparatów uchwyciło intensywne światło, które rozbłysło na nowozelandzkim niebie. Internauci, którzy również dostrzegli kosmiczny spektakl, aktywnie wyrażali swój zachwyt w mediach społecznościowych. Część z nich porównywała widok do spadającego samolotu, a część zwracała uwagę na niezwykle długi warkocz, który ciągnął się za meteorem i rozlewał się niemal na całe niebo. Zjawiskom wizualnym towarzyszył efekt dźwiękowy, również opisywany w relacjach świadków. Spadające meteory miały wydawać dźwięk zbliżony do „głośnego, niskiego mruku”. Odgłos ten spłoszył ponoć ptaki oraz pasące się bydło w okolicy Ruby Bay — zatoki położonej w północnej części Wyspy Południowej, nad samą Cieśniną Cooka. Spacer w poszukiwaniu meteorytów Spektakularnymi zjawiskami od razu zainteresował się Steve Wyn-Harris, dyrektor organizacji „Fireballs Aotearoa”, która tropi meteory (świetlne zjawiska na niebie) oraz meteoryty (fizyczne obiekty, które spadły na Ziemię) w Nowej Zelandii. Specjalista podkreśla, że kluczowe znaczenie w owym zjawisku ma dźwięk, który usłyszano podczas przelotu kosmicznego odłamka. Jak sam mówi: „Oznacza to, że meteor znalazł się stosunkowo blisko powierzchni ziemi”. Prawdopodobne jest, że obiekt spadł na jedną z nowozelandzkich wysp. W związku z tym „Fireballs Aotearoa” apeluje do mieszkańców południowej części Wyspy Północnej o zachowanie czujności i wypatrywanie meteorytów. Uważni spacerowicze powinni rozglądać się za czarnymi kamieniami, które wydają się nie pasować do otoczenia, w którym się znalazły. Poszukiwacze meteorytów Organizacja kierowana przez Steve’a Wyn-Harrisa z każdym rokiem rozszerza zakres swoich działań. mających zwiększyć prawdopodobieństwo odnalezienia meteorytów. Gwałtownie rozwijająca się infrastruktura obejmuje już sieć 200 kamer rozstawionych na terenie całego kraju – od zaledwie sześciu urządzeń w momencie startu projektu w lutym 2022 roku, przez 77 rok później i 148 kolejny rok później, aż po dzisiejszą liczbę. Taka skala pozwala na łatwiejsze i szybsze namierzenie miejsca, w którym spadł kosmiczny odłamek. Organizacja ma na swoim koncie spektakularne sukcesy. W marcu 2024 roku, dzięki danym z czterech stacji kamerowych, udało się precyzyjnie wyznaczyć obszar w rejonie jeziora Tekapo, gdzie ochotnicy odnaleźli 810-gramowy meteoryt (nazwany oficjalnie Takapō) zaledwie 30 minut po rozpoczęciu poszukiwań. Co ważne, „Fireballs Aotearoa” jest organizacją non-profit, nieczerpiącą finansowych zysków z dokonywanych odkryć. Każdy znaleziony okaz trafia docelowo do muzeum, gdzie może być badany przez naukowców i podziwiany przez publiczność. Źródła: The Guardian, Fireballs Aotearoa Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Dziś nad Polską wzejdzie Koźli Księżyc. To jedno z najpiękniejszych lipcowych zjawisk na niebie
29 lipca 2026 roku czeka nas jedna z najbardziej malowniczych pełni tego lata. Koźli Księżyc pojawi się wieczorem nisko nad południowo-wschodnim horyzontem i może przybrać złoty lub pomarańczowy odcień. Jego tajemnicza nazwa nie ma jednak nic wspólnego z wyglądem tarczy.
Spis treści: Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Pełnia Koźlego Księżyca nastąpi 29 lipca 2026 roku o godz. 16.35 czasu polskiego. W tym momencie naszego satelity nie zobaczymy jeszcze z Polski, ponieważ będzie znajdował się pod horyzontem. Najbardziej efektowna część widowiska rozpocznie się dopiero wieczorem, gdy niemal idealnie okrągła tarcza wyłoni się nisko nad południowo-wschodnią częścią nieba. Koźli Księżyc 2026. Kiedy dokładnie nastąpi pełnia? Astronomiczna pełnia Księżyca przypadnie w środę 29 lipca o godz. 16.35 czasu obowiązującego w Polsce. Jest to dokładny moment, w którym Księżyc znajdzie się po przeciwnej stronie Ziemi niż Słońce, a jego zwrócona ku nam półkula będzie niemal w całości oświetlona. Pełnia nie jest zatem zjawiskiem trwającym przez całą noc, ale ściśle określonym momentem astronomicznym. Dla obserwatora patrzącego gołym okiem różnica jest jednak niemal niezauważalna. Tarcza będzie wyglądać na pełną zarówno wieczorem 29 lipca, jak i podczas sąsiednich nocy. Mechanizm tego zjawiska wyjaśniają kolejne fazy Księżyca, wynikające ze zmieniającego się położenia Ziemi, Księżyca i Słońca. O której godzinie Koźli Księżyc będzie widoczny z Polski? O godz. 16.35, gdy nastąpi właściwa pełnia, Księżyc będzie jeszcze znajdował się pod polskim horyzontem. Na jego pojawienie się trzeba będzie zaczekać do wieczora. W Warszawie wschód Księżyca nastąpi około godz. 20.44, w kierunku południowo-wschodnim. Dokładna godzina będzie różnić się o kilkanaście lub kilkadziesiąt minut zależnie od miejsca obserwacji. Na wschodzie Polski tarcza pojawi się wcześniej, a na zachodzie nieco później. Najciekawszy moment nastąpi tuż po wschodzie. Księżyc będzie wtedy znajdował się bardzo nisko nad horyzontem, dzięki czemu można będzie zestawić go z drzewami, budynkami albo linią krajobrazu. W takich warunkach działa również tak zwana iluzja księżycowa – tarcza obserwowana przy horyzoncie wydaje się większa niż wtedy, gdy znajduje się wysoko na niebie. Dlaczego lipcowa pełnia nazywa się Koźlim Księżycem? Nazwa pochodzi od angielskiego określenia Buck Moon. W polskich mediach najczęściej tłumaczy się je jako Koźli Księżyc, choć słowo buck oznacza przede wszystkim samca jelenia, sarny lub innego przedstawiciela jeleniowatych. Bardziej dosłownym tłumaczeniem byłby zatem „Księżyc Jelenia”. Określenie nawiązuje do cyklu przyrody w Ameryce Północnej. W lipcu poroże samców jeleni znajduje się w fazie intensywnego wzrostu. Po zrzuceniu starego poroża zwierzęta zaczynają rozwijać nowe, pokryte początkowo miękką i silnie ukrwioną skórą nazywaną scypułem. Nie istnieje jeden uniwersalny zestaw tradycyjnych nazw pełni Księżyca używany przez wszystkich rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Poszczególne społeczności stosowały własne określenia odnoszące się do sezonowych zjawisk, zbiorów, pogody i zachowania zwierząt. Lipcową pełnię nazywano między innymi Księżycem Grzmotów, Księżycem Dojrzałych Malin lub Księżycem Dojrzewającej Kukurydzy. Czy Koźli Księżyc naprawdę zmieni kolor? Nazwa nie oznacza, że tarcza przybierze nietypową barwę. Koźli Księżyc nie jest osobnym zjawiskiem astronomicznym, lecz tradycyjnym określeniem lipcowej pełni. Mimo to podczas wschodu tarcza może wyglądać na żółtą, pomarańczową, a niekiedy nawet czerwonawą. Nie wynika to jednak z nazwy pełni. Gdy Księżyc znajduje się nisko, jego światło musi przejść przez grubszą warstwę atmosfery. Krótsze, niebieskie fale światła są silniej rozpraszane, dlatego do naszych oczu dociera większa część fal odpowiadających cieplejszym barwom. W miarę wznoszenia się Księżyca jego tarcza powinna stawać się coraz jaśniejsza i bardziej biało-srebrna. Choć często zadajemy sobie pytanie, dlaczego Księżyc świeci, nasz naturalny satelita sam nie emituje własnego światła – widzimy promienie słoneczne odbite od jego powierzchni. Czy pełnia 29 lipca będzie superksiężycem? Nie będzie to superpełnia. Podczas lipcowej pełni odległość Księżyca od Ziemi wyniesie około 400 tys. km, a więc nasz satelita będzie znajdował się stosunkowo daleko od planety. Określenie „superksiężyc” jest stosowane, gdy pełnia przypada w pobliżu perygeum, czyli punktu orbity położonego najbliżej Ziemi. Wtedy tarcza może wydawać się nieco większa i jaśniejsza niż podczas przeciętnej pełni. Różnice nie są jednak tak spektakularne, jak sugerują niekiedy zdjęcia wykonywane teleobiektywami. Lipcowa pełnia nie będzie również związana z zaćmieniem. Do zaćmienia Księżyca dochodzi tylko wtedy, gdy Księżyc przechodzi przez cień rzucany przez Ziemię. Tym razem trzy ciała nie ustawią się dostatecznie precyzyjnie w jednej płaszczyźnie. Jak obserwować Koźli Księżyc z Polski? Do obserwacji nie jest potrzebny teleskop ani lornetka. Pełnię można bez problemu oglądać gołym okiem, również z miasta. Najważniejszym warunkiem będzie brak gęstych chmur oraz odsłonięty widok na południowo-wschodni horyzont. Najlepiej rozpocząć obserwacje około 20–30 minut przed lokalnym wschodem Księżyca. W centralnej Polsce warto znaleźć się na miejscu przed godz. 20.30. Dobrym punktem będzie otwarta łąka, brzeg jeziora, plaża, wzgórze albo wyższy punkt widokowy bez budynków i drzew zasłaniających horyzont. Warto pamiętać o kilku zasadach: Sprawdź lokalną godzinę wschodu Księżyca. Różnice między wschodem i zachodem Polski mogą wynosić kilkadziesiąt minut. Patrz w kierunku południowo-wschodnim. Księżyc powinien pojawić się w azymucie około 120–125 stopni. Wybierz miejsce z atrakcyjnym pierwszym planem. Niska pozycja tarczy pozwala sfotografować ją nad panoramą miasta, wieżą kościoła, drzewami lub taflą wody. Nie oczekuj wyraźnych detali przez teleskop. Podczas pełni światło pada na powierzchnię niemal pionowo, przez co cienie kraterów są krótkie, a rzeźba terenu mniej kontrastowa. Do oglądania kraterów lepsze są okolice pierwszej i ostatniej kwadry. Przy fotografowaniu zmniejsz ekspozycję. Księżyc jest znacznie jaśniejszy, niż sugeruje nocne otoczenie. Tryb automatyczny telefonu może zamienić tarczę w pozbawioną szczegółów białą plamę. Pomaga ręczne obniżenie jasności i oparcie urządzenia o stabilne podłoże. Więcej porad można znaleźć w naszym przewodniku pokazującym, jak rozpocząć obserwowanie nocnego nieba. Pełnia utrudni obserwacje dwóch rojów meteorów Koźli Księżyc pojawi się w czasie aktywności Południowych Delta Akwarydów oraz Alfa Kaprikornidów. Blask niemal całkowicie oświetlonej tarczy rozjaśni nocne niebo i przesłoni słabsze meteory. Nie oznacza to, że zobaczenie „spadającej gwiazdy” będzie niemożliwe. Nadal mogą pojawić się jasne bolidy, szczególnie należące do Alfa Kaprikornidów. Warunki będą jednak zdecydowanie gorsze niż podczas bezksiężycowej nocy. Szczegółowe informacje znajdują się w naszym przewodniku po rojach meteorów aktywnych pod koniec lipca 2026 roku. Koźli Księżyc pozostanie widoczny przez większość nocy. W Warszawie najwyższy punkt nad horyzontem osiągnie około północy, ale nawet wtedy znajdzie się zaledwie kilkanaście stopni nad południowym horyzontem. Lipcowa pełnia będzie więc jasna, lecz wyjątkowo niska – i właśnie to może uczynić ją szczególnie fotogeniczną. Źródła: Timeanddate.com; United States Naval Observatory Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pożary w Hiszpanii zagroziły stacji Deep Space Network. Bez niej stracimy łączność z sondami w kosmosie
Trzy ogromne kompleksy anten pozwalają nam komunikować się ze wszystkimi sondami i urządzeniami działającymi poza ziemską orbitą. Jednak 24 lipca pożar w pobliżu Madrytu przeszedł przez teren jednej z nich, Madrid Deep Space Communications Complex (MDSCC) w miejscowości Robledo de Chavela. Personel ewakuowano, anteny prawdopodobnie ocalały.
Szybko rozprzestrzeniający się pożar lasu w środkowej Hiszpanii zmusił NASA do ewakuacji Madryckiego Kompleksu Deep Space Network. Agencja tymczasowo przeniosła personel stacji. Kontrolę operacyjną nad misjami przekazano 24 lipca 2026 kompleksowi Goldstone w Kalifornii, co na szczęście zapewniło nieprzerwaną łączność z sondami kosmicznymi. Pożary zagrażają infrastrukturze kosmicznej Podobnie jak półtora roku temu w przypadku innego obiektu NASA – siedziby Jet Propulsion Laboratory (JPL) w Pasadenie w Kalifornii, gdzie działa centrum kontroli sieci DSN – pożar ostatecznie zatrzymał się przed samym kompleksem. Wstępne raporty wskazują, że anteny i budynki pomocnicze obiektu ocalały, co pozwoliło NASA rozpocząć planowanie powrotu personelu, gdy tylko lokalne władze uznają teren za bezpieczny. To już kolejna sytuacja, w której kluczowa infrastruktura DSN była zagrożona przez pożar. A to stawia poważne pytanie o bezpieczeństwo misji międzyplanetarnych. Deep Space Network, czyli fundament łączności w kosmosie Początki sieci sięgają stycznia 1958 roku, gdy JPL porozmieszczało przenośne stacje śledzenia radiowego w Nigerii, Singapurze i Kalifornii, do śledzenia satelity Explorer 1. DSN składa się z trzech kompleksów naziemnych rozmieszczonych mniej więcej co 120° długości geograficznej, tak by obracająca się Ziemia zawsze utrzymywała łączność z sondą przez co najmniej jedną stację. Znajdują się w: Goldstone (Kalifornia, USA) Madrycie (a właściwie Robledo de Chavela pod Madrytem, Hiszpania) Canberze (Australia) Trójwęzłowa sieć zaczęła formalnie działać pod koniec 1963 roku. Kompleks madrycki powstał w 1964 roku, a jego lokalizację wybrano w rok wcześniej właśnie ze względu na idealne oddalenie od Goldstone i Canberry. Wszystkie trzy kompleksy mają co najmniej cztery stacje, wyposażone w duże anteny paraboliczne i ultraczułe systemy odbiorcze zdolne wykrywać niezwykle słabe sygnały radiowe z odległych sond. Typowy skład kompleksu to dwie anteny o średnicy 34 m, jedna 26-metrowa i jedna 70-metrowa. Obecnie Madryt ma sześć anten, a Canberra buduje piątą. Voyager 1 musi „dzwonić do domu” Sieć łączy się z praktycznie wszystkimi aktywnymi misjami międzyplanetarnymi NASA i partnerów: łazikami marsjańskimi, Juno (Jowisz), sondami Voyager 1 i 2, misjami badającymi planetoidy, Parker Solar Probe, Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, a w przyszłości też misjami załogowymi (Artemis) i teleskopem Nancy Grace Roman. To właśnie hiszpańska stacja pozwala na łączenie się z sondą Voyager 1, która znajduje się w rekordowej odległości ponad 38 miliardów km od Ziemi. Sygnał Voyagera jest na tyle słaby, że jego odbiór wymaga połączenia wszystkich sześciu anten pod Madrytem w jeden wirtualny odbiornik. Ostateczny stan madryckich anten wciąż nie został formalnie potwierdzony, choć, jak wspomniano wyżej, wstępne raporty są optymistyczne. Obecnie NASA przełączyła łączność na Goldstone i Canberrę. Na szczęście sygnał nie został przerwany, ale sieć musiała rozłożyć cały ruch na dwa węzły zamiast trzech. Większość misji toleruje generowane przez to opóźnienia. Problemem jest właśnie kontakt z sondą Voyager 1. Coraz mniejsza wydolność kosmicznej sieci Dodajmy, że nawet przed pożarami w Hiszpanii DSN i tak była już przeciążona. Według audytu Inspektora Generalnego NASA z 2023 r., popyt na czas antenowy przewyższał podaż nawet o 40% w szczytowych okresach i ma sięgnąć 50% w latach 30. Do tego najsilniejsza antena w Goldstone (DSS-14) jest wyłączona od września 2025 r. po wypadku i wróci do pracy nie wcześniej niż w 2028 r. Oznacza to, że z trzech anten 70-metrowych w całej sieci jedna jest uszkodzona, druga (w Canberze) przejmuje nadmiarowy ruch z Goldstone, a stan trzeciej, w Madrycie, wciąż nie jest potwierdzony. Sprawę komplikuje dodatkowo fakt, że pobliska stacja ESA Cebreros (część sieci Estrack), która teoretycznie mogłaby częściowo odciążyć sytuację dzięki umowie o wzajemnym wsparciu NASA-ESA, również została ewakuowana z powodu tego samego pożaru, więc i ta rezerwa z długości geograficznej Madrytu obecnie nie działa. Jeśli MDSCC jednak został uszkodzony, konsekwencji dla misji kosmicznych nie da się uniknąć. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmująca się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Czy moglibyśmy wysłać sondę kosmiczną w kierunku czarnej dziury? Fascynująca koncepcja włoskiego astrofizyka
Najbliższa nam czarna dziura znajduje się w odległości około 1560 lat świetlnych, w gwiazdozbiorze Wężownika. Nasza Galaktyka zawiera prawdopodobnie około 100 milionów czarnych dziur o masach gwiazdowych. Do tej pory badaliśmy te niezwykłe obiekty z oddali. Jednak włoski uczony Cosimo Bambi z Uniwersytetu Fudan w Szanghaju przekonuje, że powinniśmy zacząć badać je z bliska. Tylko jak rozpędzić sondę, by pokonała odległość tysięcy lat świetlnych w racjonalnym dla nas czasie?
Czy można zbadać odległą o tysiące lat świetlnych czarną dziurę dzięki 3-gramowej sondzie napędzanej laserowo? Zdaniem włoskiego astrofizyka jest to całkiem realny scenariusz. Ale od początku. Czarne dziury jako kosmiczne laboratoria Czarna dziura to obszar czasoprzestrzeni, w którym pole grawitacyjne jest tak silne, że nic – nawet światło – nie jest w stanie się z niego wydostać. Oczywiście mówiąc o dziurze nie mamy tu na myśli pustki. Przeciwnie – czarna dziura to ogromna masa skompresowana do niewyobrażalnie małych rozmiarów. Czarne dziury o masach gwiazdowych powstają najczęściej wtedy, gdy bardzo masywna gwiazda kończy swoje życie. Po wyczerpaniu paliwa jądrowego jej rdzeń zapada się pod własnym ciężarem, a jeśli jest wystarczająco masywny, żadna znana siła nie jest w stanie zatrzymać tego zapadania. Materia kurczy się w nieskończoność, aż do teoretycznego punktu o zerowej objętości, zwanego osobliwością. Wokół tej osobliwości rozciąga się niewidzialna granica zwana horyzontem zdarzeń. To nie fizyczna powierzchnia, lecz punkt bez powrotu: wszystko, co go przekroczy – materia, światło, informacja – nie może już nigdy wrócić na zewnątrz. Czarne dziury to naturalne laboratoria do testowania ogólnej teorii względności Einsteina w warunkach ekstremalnych, niemożliwych do odtworzenia na Ziemi. I właśnie dlatego Cosimo Bambi chce je zbadać z bliska. Gdzie znajduje się najbliższa czarna dziura? Ten urodzony we Florencji naukowiec ma na swoich koncie ponad 200 artykułów naukowych i jest uznawany za autorytet w dziedzinie badania czarnych dziur. Naukowiec od 2012 roku mieszka i pracuje w Szanghaju. Zbudował na Uniwersytecie Fudan pierwszą grupę badawczą zajmującą się astrofizyką wysokoenergetyczną i czarnymi dziurami, współpracującą z MIT, Caltech i Cambridge. Uczestniczy m.in. w analizie danych z chińskiego teleskopu rentgenowskiego HXMT. Od kilku lat Bambi rozwija koncepcję wysłania w kierunku czarnej dziury sondy badawczej. W artykule opublikowanym na platformie ArXiv szacuje, iż jakaś gwiazdowa czarna dziura musi znajdować się bliżej Ziemi niż odkryta przez misję Gaia czarna dziura GAIA-BH1, leżąca w odległości 478 pc (1560 lat świetlnych). Jego zdaniem najbliższa czarna dziura może znajdować się w promieniu 6–8 parseków od Ziemi, co odpowiada mniej więcej 20–25 lat świetlnych. 3-gramowy satelita badawczy Jeśli uda się odnaleźć taką czarną dziurę, można byłoby wysłać w jej kierunku nano-sondę – satelitę o masie trzech gramów. Nano-sonda składałaby się z dwóch głównych części: waflowego „chipa” stanowiącego pełnoprawną sondę kosmiczną (procesor, silniki, panele słoneczne, nawigacja, łączność) oraz cienkiego, metrowej wielkości żagla świetlnego wykonanego z dielektrycznego metamateriału. Sonda poruszałaby się dzięki laserom. Jak miałoby to działać? Zacznijmy od tego, że foton, mimo że nie ma masy spoczynkowej, niesie ze sobą pęd (p = E/c, gdzie E to energia fotonu, a c to prędkość światła). Kiedy foton uderza w powierzchnię i odbija się od niej (albo zostaje pochłonięty), przekazuje jej część swojego pędu, dokładnie tak samo, jak piłka odbita od ściany przekazuje jej impuls. Miliardy fotonów uderzających w żagiel co sekundę sumują się w realną, choć bardzo małą, siłę pchającą. Sonda nie musiałaby mieć innego napędu niż żagiel świetlny. Lasery zasilałyby go bezpośrednio z Ziemi. Jak rozpędzić coś do 1/3 prędkości światła? W najnowszym artykule podają nawet realne wyliczenie dla trzygramowej sondy przyspieszanej do 1/3 prędkości światła: maksymalne przyspieszenie, jakie może wytrzymać taki nano-pojazd, to ok. 100 000 m/s² (czyli ok. 10 000 razy więcej niż przyspieszenie ziemskie – sonda musi być zbudowana tak, by to wytrzymać, stąd brak części ruchomych, delikatnej elektroniki itd.); przy takim przyspieszeniu, rozpędzenie sondy od zera do 1/3 prędkości światła trwa zaledwie 17 minut. Jest w tym jednak jeden, wcale nie mały, haczyk. Przede wszystkim, aby to osiągnąć, trzeba dostarczyć do żagla energię rzędu 30 gigawatogodzin (GWh) w ciągu tych 17 minut. To oznacza, że laser musi mieć moc rzędu 100 gigawatów (GW). To z grubsza tyle, ile wytwarza kilkadziesiąt dużych elektrowni jądrowych działających jednocześnie. Po zakończeniu tej krótkiej, intensywnej fazy przyspieszania laser jest wyłączany, a sonda leci już bezwładnie przez dziesięciolecia w stronę celu – bez dalszego zużycia energii. I tutaj następuje kolejny problem – jak zatrzymać tak rozpędzoną sondę? Grupa badawcza Cosima Bambiego właśnie pracuje nad możliwymi rozwiązaniami tego dylematu. Źródła: ArXiv [1], ArXiv [2] Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Te cząsteczki mogły dać początek życiu. Znaleziono je wokół młodej gwiazdy
Astronomowie odkryli 17 złożonych cząsteczek organicznych w dysku otaczającym młodą gwiazdę V883 Orionis. Wyniki badań wskazują, że składniki niezbędne do powstania życia mogą być obecne w układach planetarnych od momentu ich narodzin.
Spis treści: Jedna z czterech baz tworzących DNA i RNA Cegiełki życia. Jakie jest ich pochodzenie? Życie we Wszechświecie Badanie prowadzone dzięki sieci radioteleskopów ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), pozwoliło na analizę dysku protoplanetarnego otaczającego odległą gwiazdę. Mowa o znajdującej się w konstelacji Oriona i oddalonej od nas o 1350 lat świetlnych 883 Orionis. Naukowcy z Instytutu Astronomii im. Maxa Plancka (MPIA), Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, Columbia University, Purdue University, University of California, Berkeley oraz University of Michigan ogłosili, że udało im się zidentyfikować w omawianym dysku 17 złożonych cząsteczek organicznych (tzw. complex organic molecules, COMs). Wśród nich znalazły się pierwsze, choć wstępne, detekcje glikolu etylenowego ((CH₂OH)₂) oraz glikolonitrylu (HOCH₂CN) — związków uznawanych za potencjalnych prekursorów aminokwasów. Choć wcześniej odnajdywano te cząsteczki w przestrzeni międzygwiazdowej, po raz pierwszy zarejestrowano je w dysku formującym planety wokół protogwiazdy. To odkrycie rzuca nowe światło na pytanie o kosmiczne początki życia. Jedna z czterech baz tworzących DNA i RNA Zespołem badawczym, który dokonał detekcji COMs’ów kieruje Abubakar Fadul z działu badań formowania planet i gwiazd w Instytucie Astronomii im. Maxa Plancka (MPIA). Artykuł opisujący odkrycie został opublikowany w dwóch prestiżowych periodykach naukowych: „The Astronomical Journal” i „The Astrophysical Journal”. Zidentyfikowane w dysku protoplanetarnym cząsteczki składają się z więcej niż pięciu atomów i zawierające przynajmniej jeden atom węgla. Szczególnie istotne jest wykrycie glikolonitrylu, będącego prekursorem aminokwasów glicyny i alaniny, a także zasady azotowej adeniny — jednej z czterech baz tworzących DNA i RNA. Odkrycie to stanowi ważny głos w dyskusji dotyczącej ewolucji związków organicznych w układach planetarnych. Odkrycie jest o tyle interesujące, że zaprzecza obecnej wiedzy. Zacznijmy od tego, że transformacji zimnej protogwiazdy w młodą gwiazdę z dyskiem protoplanetarnym towarzyszy faza intensywnych fal uderzeniowych i promieniowania, która zaburza gaz i pył w dysku. Te gwałtowne procesy uznawano za niszczące większość złożonych cząsteczek. Doprowadziło to do sformułowania tzw. scenariusza reset”. Zakładał on, że COMs muszą tworzyć się na nowo w dyskach protoplanetarnych, z których powstają planety, asteroidy i komety. – Wydaje się, że jest odwrotnie. Nasze wyniki sugerują, że dyski protoplanetarne dziedziczą złożone cząsteczki z wcześniejszych etapów ewolucji i że ich formowanie może trwać także na etapie dysku protoplanetarnego – komentuje współautorka badań Kamber Schwarz z MPIA. Cegiełki życia. Jakie jest ich pochodzenie? Odkrycie zespołu sugeruje, że warunki sprzyjające procesom biologicznym pojawiają się znacznie wcześniej, już we wczesnych stadiach ewolucji gwiazdy. Badania wskazują również, że ilość i złożoność COMs wzrasta w miarę przekształcania się dysków protoplanetarnych w układy planetarne. A to oznacza, że cegiełki życia są obecne w systemach gwiazdowych od ich najwcześniejszych etapów! Wcześniej wykrywano proste cząsteczki organiczne jak p. metanol w tzw. żłobkach gwiazdowych, czyli gęstych obłokach gazu i pyłu, z których rodzą się gwiazdy. – Niedawno wykazaliśmy, że glikol etylenowy może powstać w wyniku napromieniowania UV etanoloaminy — cząsteczki niedawno odkrytej w przestrzeni kosmicznej. To wspiera hipotezę, że glikol etylenowy mógł formować się zarówno w tych środowiskach, jak i na późniejszych etapach ewolucji molekularnej, gdzie dominujące jest promieniowanie UV – zauważa Tushar Suhasaria, kierownik Laboratorium Początków Życia w MPIA i współautor omawianego artykułu. Życie we Wszechświecie Wiemy, że aminokwasy, cukry i zasady azotowe — składniki DNA i RNA — zostały odnalezione w planetoidach, meteorytach i kometach w naszym Układzie Słonecznym. Ponieważ reakcje chemiczne prowadzące do COMs zachodzą w niskich temperaturach, ich obecność wewnątrz tych ciał niebieskich jest prawdopodobnie jeszcze większa. Choć wnętrza te są trudne do zbadania bez wierceń, komety podczas zbliżania się do Słońca zaczynają wydzielać gaz i pył w wyniku ogrzewania. Powstające w ten sposób komy i warkocze umożliwiają astronomom analizę widmową i identyfikację cząsteczek organicznych. Analogiczny proces zachodzi w systemie V883 Orionis, gdzie gwiazda wciąż akreuje gaz z otaczającego ją dysku, co z czasem prowadzi do zapłonu reakcji termojądrowych w jej wnętrzu. Podczas tego okresu gaz podlega ogrzaniu, a intensywne rozbłyski promieniowania prowadzą do uwolnienia złożonych cząsteczek, które zespół zaobserwował. A ALMA jest idealnym instrumentem do ich wykrywania. Jeżeli kolejne badania potwierdzą te odkrycia, może się okazać, że zalążki życia istnieją w całym Wszechświecie. Aby się rozwinąć, muszą po prostu trafić na podatny grunt. Źródło: Universe Today
Zwykła sól, kosmiczny kształt. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej wyrósł niezwykły kryształ
Na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej doszło do niezwykłej transformacji chlorku potasu. W warunkach mikrograwitacji kryształy tej soli przybrały formy przypominające misterne rzeźby. Takie kształty nie byłyby możliwe do uzyskania w ziemskich laboratoriach.
Niezwykłe zdjęcia i nagrania wideo przedstawiające wzrost kryształów chlorku potasu udostępnił astronauta NASA, Don Pettit. Zamiast formować typowe sześciany, w kosmosie chlorek potasu wykrystalizował w dziwne, puste w środku piramidy o schodkowych kształtach. Dlaczego kryształy w kosmosie przybierają dziwne kształty? Na Ziemi hodowla kryształów jest ograniczona przez masę samej substancji – gdy stają się one zbyt ciężkie, mają tendencję do osiadania na dnie naczynia, uginania się lub pękania pod własnym ciężarem. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, gdzie grawitacja jest około milion razy słabsza niż na powierzchni naszej planety, te ograniczenia znikają, pozwalając kryształom na swobodny wzrost we wszystkich kierunkach. Chlorek potasu (jedna z naturalnie występujących na Ziemi soli) dąży do formy sześcianu. Jednak w mikrograwitacji proces ten ulega fascynującemu zaburzeniu: kryształ narasta głównie na krawędziach i w narożnikach. Efektem jest powstawanie pustych przestrzeni wewnątrz struktury i tworzenie się charakterystycznych, schodkowych warstw, układających się w misterne formacje. Ponieważ każdy nowy narożnik staje się potencjalnym punktem zmiany kierunku wzrostu, kryształ zaczyna się zwijać, tworząc widoczne na zdjęciu eleganckie „ozdobniki”. Siły molekularne przejmują kontrolę Kluczem do zrozumienia tego kosmicznego fenomenu jest zmiana hierarchii sił fizycznych oddziałujących na cząsteczki. Jak wyjaśnia prof. Anne Wilson z Butler University, w mikrograwitacji siły przyciągania cząsteczkowego oraz polarność cząsteczek stają się znacznie bardziej zauważalne. To właśnie te subtelne oddziaływania dyktują, w jaki sposób ciecze i kryształy formują swoje struktury. Brak zniekształceń wywołanych ciężarem sprawia, że kryształy rosną w sposób niemal idealnie uporządkowany, co nadaje im wygląd tak regularny, że aż nierzeczywisty. Dla badaczy to rzadka okazja, by zobaczyć, jak wygląda „idealna” struktura krystaliczna, pozbawiona defektów, które na Ziemi są nieuniknione przez wpływ grawitacji. Za tym pięknym obrazem kryje się ogromna wartość badawcza. Zrozumienie mechanizmów tworzenia się struktur z minimalną liczbą defektów może zrewolucjonizować procesy produkcyjne na Ziemi, szczególnie w branży półprzewodników i nowoczesnych materiałów elektronicznych. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kosmiczny lód VII – naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego podważają klasyczny model struktury
Czy w ziemskich laboratoriach można badać kosmiczny lód, który tworzy się głęboko we wnętrzach niektórych ciał niebieskich? Badacze z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego udowodnili, że tak. Odnaleźli też lokalny chaos tam, gdzie miała być mocno uporządkowana struktura.
Jeszcze w okresie programu księżycowego Apollo panowało przekonanie, że Księżyc jest zupełnie suchy, a płynna woda występuje niemal wyłącznie na Ziemi. Już wtedy pojawiały się jednak pierwsze sygnały temu przeczące – w tym samym roku, w którym wylądowano na Srebrnym Globie, astronomowie wykryli pierwsze ślady wody w przestrzeni międzygwiazdowej. Dzięki wieloletnim badaniom wiemy, że woda jest jednym z najpowszechniejszych związków w kosmosie. Najczęściej – w ponad 99,99% przypadków – występuje jednak jako lód. Obecnie znamy ponad 20 odmian krystalicznych wody. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego przyjrzeli się jednej z nich, zwanej lodem VII – wyjątkowej formie, która przy odpowiednim ciśnieniu może pozostawać w stałym stanie skupienia niezależnie od panującej temperatury. Ciśnienie 900 tysięcy razy większe niż na powierzchni Ziemi Badany przez ekspertów z UW lód prawdopodobnie tworzy się głęboko we wnętrzach niektórych ciał niebieskich w naszym Układzie Słonecznym. Odmiana ta powstaje wyłącznie pod bardzo silnym ciśnieniem – od 2 do 90 gigapaskali. To wartość od 20 tysięcy do nawet 900 tysięcy razy większa niż na powierzchni Ziemi. Dlatego badanie jego struktury jest kluczowe dla zrozumienia budowy wnętrz planet i księżyców lodowych, choć nie ma bezpośredniego przełożenia na codzienne życie na naszej planecie. Warto dodać, że kolejne odmiany lodu określa się cyframi rzymskimi, zgodnie z kolejnością ich odkrycia. To właśnie ciśnienie oraz temperatura decydują o tym, jak cząsteczki wody układają się w ciele stałym. W warunkach ziemskich powstaje znany nam lód, ale pod ogromnym ciśnieniem ta sama woda tworzy zupełnie inny wzór krystaliczny. Zwykły lód, taki jak z domowych zamrażarek, topi się w kontakcie z ciepłą dłonią, natomiast lód VII, pod odpowiednim ciśnieniem, pozostaje stały nawet w temperaturach rzędu kilkuset stopni Celsjusza. Badanie tej formy, mimo że nie występuje ona naturalnie na Ziemi, pozwala nam zrozumieć, jak zachowuje się woda w warunkach skrajnie odmiennych od standardowych. Lokalny nieład Tematowi przyjrzał się zespół naukowców z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. dr. hab. Krzysztofa Woźniaka oraz dr. hab. Wojciecha Sławińskiego. W badaniach brali również udział specjaliści z USA i Wielkiej Brytanii. Wspólnie odkryli oni w strukturze lodu VII lokalny nieład, który podważył teorie zakładające prostą i idealnie symetryczną budowę wody w stanie stałym. Prof. Woźniak wyjaśnia, że wiązania wodorowe w lodzie VII nie są idealnie uporządkowane. – Każda cząsteczka wody oddziałuje z sąsiadkami nieco inaczej, więc otoczenie atomów nie jest identyczne w całej strukturze – tłumaczy badacz. Dlaczego to tak istotne? Przede wszystkim dlatego, że dotąd sądzono, iż cząsteczki wody układają się w lodzie VII według powtarzalnego wzoru, tworząc bardzo regularną strukturę. Nowe badania pokazują jednak, że ten porządek jest tylko pozorny – z bliska widać drobne przesunięcia i lokalny nieład, którego klasyczne modele nie potrafiły uchwycić. Zastąpić wodór deuterem Do zbadania tego zjawiska posłużyła tzw. dyfrakcja neutronowa. Strumień neutronów przepuszczony przez próbkę jest rozpraszany przez atomy, a detektory rejestrują uzyskany obraz, co pozwala odtworzyć wnętrze kryształu. Klasyczna analiza ujawnia głównie uśredniony, powtarzalny porządek: średnie położenia atomów i rozmiar podstawowego fragmentu struktury. Polscy naukowcy poszli jednak o krok dalej – przeanalizowali również słabsze sygnały ukryte między głównymi pikami pomiaru, co pozwoliło im dostrzec lokalne odchylenia od idealnego wzorca. W badaniach użyto tzw. ciężkiej wody (D₂O), w której wodór zastąpiono deuterem. Jest on niemal identyczny chemicznie, ale daje znacznie czystszy sygnał neutronowy niż zwykła woda. Jak tłumaczą naukowcy, D₂O ma niższe rozpraszanie niekoherentne, co pozwala 30–40 razy dokładniej mierzyć strukturę, a cięższy deuter porusza się wolniej termicznie, co ułatwia ustalenie jego pozycji w sieci krystalicznej. Próbkę umieszczono w prasie o nacisku do 40 ton i naświetlono strumieniem neutronów, rejestrując obraz dyfrakcji, z którego (po obróbce danych) odtworzono położenie atomów. Pomiary wykonano na dyfraktometrze PEARL (z prasą wysokociśnieniową Paris-Edinburgh) w Rutherford Appleton Laboratory niedaleko Oksfordu. Czy wnioski z tych badań pomogą teraz w analizie lodowych olbrzymów naszego układu planetarnego i lodowych księżyców Jowisza? Źródło: UW Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Czy na Księżycu znajdują się skamieniałości dinozaurów? Badacze analizują niezwykłą teorię
Czy na Księżycu mogą być skamieniałości dinozaurów? Tak sądzi Peter Brennan, autor książki „Końce świata”. Jak się tam znalazły? Najpewniej w wyniku uderzenia w Ziemię gigantycznej planetoidy 66 mln lat temu.
Twierdzenie, jakoby na Księżycu mogły znajdować się szczątki dinozaurów, pochodzi z książki „The Ends of the World” wydanej w 2017 roku. Jakiś czas temu zyskało duży rozgłos w mediach społecznościowych i serwisach popularnonaukowych. Temat wrócił po tym, jak jeden z użytkowników Twittera opublikował na swoim koncie fragment poświęcony gigantycznej kolizji sprzed 66 mln lat. Skamieniałości dinozaurów są na Księżycu? Peter Brannen, wielokrotnie nagradzany dziennikarz naukowy, w swojej książce pisze, że planetoida, która uderzyła wówczas w Ziemię była większa od Mount Everest, a jej lot był tak szybki, że drogę z wysokości przelotowej Boeinga 747 (ok. 14 km) do ziemi mogła pokonać w 0,3 sekundy. W publikacji głos zabiera także geofizyk Mario Rebolledo, który mówi, że ciśnienie atmosferyczne tworzące się przed lecącą planetoidą prawdopodobnie było tak ogromne, że zaczęło tworzyć krater w ziemi jeszcze przed uderzeniem skały w ląd. „Kiedy meteoryt dotknął ziemi, był całkowicie nienaruszony. Był tak masywny, że atmosfera nawet go nie zarysowała” – mówi Rebolledo w opublikowanym fragmencie. View oEmbed on the source website Autor książki wyjaśnia, że rzeczywiste wydarzenia nie mają porównania do hollywoodzkich wizji, które możemy podziwiać w licznych produkcjach. Nie było świetlistej kuli ognia, jak to sobie zwykliśmy wyobrażać, a raczej gigantyczny, pędzący z ogromną prędkością „pocisk”. Brannen opisuje, że planetoida uderzając w Ziemię dosłownie „wybiła dziurę” w naszej atmosferze. „Gdy planetoida zderzyła się z Ziemią, na niebie nad nią, gdzie powinno być powietrze, skała wybiła w atmosferze dziurę do kosmicznej próżni” – pisze. Wyrwa w atmosferze Ziemi spowodowała, że szczątki pozostałe po zderzeniu zostały wyrzucone na orbitę. Z fragmentami ziemi i skał, które przedostały się w przestrzeń kosmiczną, wymieszane mogły być „kawałki szczątków dinozaurów” – a część z tego mogła osiąść na powierzchni Księżyca. Wszystko rozegrało się w ciągu sekundy lub dwóch od uderzenia – twierdzi Brannen. „Więc prawdopodobnie na Księżycu są małe kawałki kości dinozaurów” – dodaje dziennikarz, na co Rebolledo odpowiada: „Tak, prawdopodobnie”. View oEmbed on the source website Na poparcie teorii wysuniętej w książce Brannena nie ma jak na razie żadnych dowodów, ale sama teza nie jest nowa. Już w 2014 roku w Philosophical Transactions of the Royal Society ukazały się badania fizyków z University of Kent w Wielkiej Brytanii, którzy twierdzili, że na Księżycu mogą znajdować się skamieniałości pochodzące z Ziemi. Naukowcy uznali, że meteoryty znalezione na Ziemi, które powstały w wyniku uderzeń w Księżyc i Marsa, sugerują, że ciała kosmiczne regularnie „wyrzucają” skały, które mogą trafiać na powierzchnię innych planet lub ciał niebieskich. Fizycy postanowili sprawdzić, co by się stało, gdyby kawałek skały zawierający mikroskopijne skamieniałości z Ziemi został wystrzelony w kosmos i uderzył w powierzchnię Księżyca. Zespół spróbował zasymulować warunki, w jakich skamieniałe okrzemki miałyby podróżować na Księżyc. Naukowcy sproszkowali skałę zawierającą te skamieniałości, a następnie zmieszali ją z wodą i zamrozili, aby odtworzyć meteoroid. Następnie wstrzelili go do worka z wodą za pomocą pistoletu gazowego. Żadna ze skamieniałości nie przetrwała eksperymentu w idealnym stanie, a fragmenty skamielin były coraz mniej rozpoznawalne, wraz ze wzrostem prędkości pędzącej w kierunku Księżyca „skały”. Ostatecznie autorzy badania stwierdzili, że istnieje prawdopodobieństwo, że na powierzchni naszego Księżyca mogą znajdować się pochodzące z Ziemi skamieniałości. Ze względu na panujące na Srebrnym Globie warunki, jest szansa, że takie pozostałości byłyby niemal nienaruszone i mogłyby wiele powiedzieć nam na temat historii Ziemi i życia na naszej planecie.