Czy grób Marii Magdaleny naprawdę znajduje się w Prowansji? Historia jednej z największych chrześcijańskich legend
W krypcie monumentalnej bazyliki w miejscowości Saint-Maximin-la-Sainte-Baume przechowywany jest relikwiarz, który ma zawierać czaszkę Marii Magdaleny. Według prowansalskiej tradycji uczennica Jezusa dotarła po jego śmierci do południowej Galii, a ostatnie lata życia spędziła jako pustelnica. Problem w tym, że ani teksty Nowego Testamentu, ani źródła z pierwszych wieków chrześcijaństwa nie wspominają o jej podróży do Francji. Skąd zatem wzięła się legenda o grobie Marii Magdaleny w Prowansji?
Spis treści: Co naprawdę wiemy o Marii Magdalenie? Jak z uczennicy Jezusa zrobiono skruszoną grzesznicę? Maria Magdalena w apokryfach. Umiłowana uczennica czy rywalka Piotra? Czy Maria Magdalena naprawdę dotarła do Prowansji? Czaszka Marii Magdaleny w gotyckiej bazylice Vézelay kontra Saint-Maximin. Rywalizacja o relikwie świętej Dlaczego legenda narodziła się właśnie we Francji? Czy Maria Magdalena miała dziecko z Jezusem? Maria Magdalena była jedną z najważniejszych kobiet w otoczeniu Jezusa z Nazaretu. To ona, według przekazów ewangelicznych, była świadkiem jego ukrzyżowania, złożenia do grobu i pustego grobowca. Jednocześnie niewiele postaci biblijnych obrosło równie wieloma mitami. Przez stulecia widziano w niej skruszoną grzesznicę, umiłowaną uczennicę, a nawet żonę lub kochankę Jezusa. Jedna z najbardziej niezwykłych opowieści prowadzi aż na południe Francji. Co naprawdę wiemy o Marii Magdalenie? Maria zwana Magdaleną pojawia się po raz pierwszy przy okazji przedstawienia grupy uczniów Jezusa podczas jego działalności w Galilei. Obok Dwunastu towarzyszyły mu kobiety. Jako pierwsza spośród nich wymieniona została Maria Magdalena, z której Jezus miał wypędzić siedem złych duchów. Nie wiadomo, jak rozumieć tę informację. Część badaczy interpretuje ją jako opis egzorcyzmu. Inni dopatrują się w niej świadectwa uzdrowienia z choroby, którą w starożytności przypisywano działaniu sił nadprzyrodzonych. Najczęściej przyjmuje się, że Maria pochodziła z Magdali, portowego miasta nad Jeziorem Galilejskim, położonego nieopodal Tyberiady. Miejscowość bywa identyfikowana z antyczną Taricheą, wymienianą w dziełach żydowskiego historyka Józefa Flawiusza. Współcześnie można tam oglądać pozostałości osady z I wieku oraz starożytnej synagogi, w której znaleziono kamienny blok ozdobiony przedstawieniem menory. Coraz więcej wiemy też na temat wyglądu Marii Magdaleny. Określenie „Magdalena” bywa jednak interpretowane również inaczej. Według jednej z hipotez mogło być greckim odpowiednikiem aramejskiego określenia oznaczającego osobę „uczynioną wielką” lub „wywyższoną”. Badacze przypuszczają, że Maria była wdową albo kobietą niezamężną i stosunkowo dobrze sytuowaną. Razem z innymi kobietami wymienianymi w Ewangeliach miała wspierać materialnie Jezusa i jego uczniów. Nie była więc jedynie bierną obserwatorką, lecz aktywną uczestniczką jego działalności. Z Galilei udała się wraz z Jezusem do Jerozolimy. Według przekazów ewangelicznych była obecna podczas ukrzyżowania, widziała złożenie ciała do grobu, a po szabacie przyszła do grobowca. Relacje czterech Ewangelii różnią się w szczegółach. W pustym grobie kobiety miały zobaczyć młodzieńca, jednego lub dwóch aniołów, którzy oznajmili im, że Jezus zmartwychwstał. W najstarszym zakończeniu Ewangelii Marka przestraszone kobiety uciekają i początkowo nikomu nic nie mówią. Pozostałe przekazy przedstawiają je jako posłanki, które przekazują wiadomość uczniom. Szczególnie dramatycznie scenę tę opisuje Ewangelia według św. Jana. Maria Magdalena spotyka przy grobie zmartwychwstałego Jezusa, lecz początkowo bierze go za ogrodnika. Rozpoznaje nauczyciela dopiero wtedy, gdy ten zwraca się do niej po imieniu. Maria odpowiada emocjonalnym „Rabbuni”, czyli „Mój Nauczycielu”. Następnie otrzymuje polecenie, aby przekazać uczniom wiadomość o zmartwychwstaniu. Z tego powodu w tradycji chrześcijańskiej została nazwana „apostołką apostołów”. Po wykonaniu swojej misji Maria Magdalena znika jednak z kart Nowego Testamentu. Nie wspominają o niej Dzieje Apostolskie ani listy wczesnochrześcijańskie. Ta nagła cisza źródeł stworzyła przestrzeń, którą w następnych stuleciach wypełniły legendy. Jak z uczennicy Jezusa zrobiono skruszoną grzesznicę? Zamieszanie wokół Marii Magdaleny narastało stopniowo. W Ewangeliach występuje kilka kobiet o imieniu Maria, a także anonimowa „grzeszna kobieta”, która podczas uczty namaściła stopy Jezusa wonnym olejkiem, obmyła je łzami i otarła włosami. Już w starożytności niektórzy komentatorzy zaczęli łączyć tę postać z Marią z Betanii, siostrą Łazarza. Nie wszyscy autorzy chrześcijańscy zgadzali się jednak z taką interpretacją. Orygenes, jeden z najważniejszych teologów pierwszych wieków, wyraźnie rozróżniał kobiety występujące w poszczególnych opowieściach. Przełom nastąpił pod koniec VI wieku. Papież Grzegorz Wielki utożsamił Marię Magdalenę, Marię z Betanii i anonimową grzesznicę z Ewangelii Łukasza. W ten sposób cechy trzech różnych bohaterek zostały połączone w jednej postaci. Maria Magdalena stała się w tradycji zachodniej kobietą, która prowadziła grzeszne życie, następnie nawróciła się i została oddaną uczennicą Jezusa. Ewangelie nie nazywają jej jednak prostytutką ani nie przypisują jej grzechów o charakterze seksualnym. Kościoły wschodnie nie przyjęły interpretacji Grzegorza Wielkiego. Zgodnie z dosłownym przekazem Ewangelii czczą Marię Magdalenę, Marię z Betanii i anonimową grzesznicę jako odrębne postacie. W tradycji łacińskiej ich historie zrosły się ze sobą na wiele stuleci. W rezultacie Marii Magdalenie przypisywano jednocześnie pobożną kontemplację Marii z Betanii, skruchę anonimowej grzesznicy oraz uczniowską aktywność świadka zmartwychwstania. Maria Magdalena w apokryfach. Umiłowana uczennica czy rywalka Piotra? Apokryfami nazywa się dawne teksty religijne, które tytułem, tematyką lub formą przypominają księgi biblijne, lecz nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego. W literaturze apokryficznej, zwłaszcza w tekstach związanych z różnymi nurtami gnostyckimi, Maria Magdalena została ukazana jako wyjątkowo bliska i przenikliwa uczennica Jezusa. W Ewangelii Marii przedstawia się ją jako osobę, która otrzymała od Jezusa szczególne objawienie. Po jego odejściu pociesza przestraszonych uczniów i przekazuje im nauki, których pozostali nie znali. Spotyka się jednak ze sprzeciwem Piotra i Andrzeja. W jej obronie staje Lewi, zarzucając Piotrowi, że występuje przeciwko kobiecie. W dziele „Pistis Sophia” Maria wielokrotnie zadaje pytania i wykazuje się znakomitym zrozumieniem nauk Zbawiciela. Piotr skarży się nawet, że kobieta dominuje w rozmowie i nie pozwala wypowiadać się pozostałym uczniom. Z kolei w gnostyckiej Ewangelii Filipa Maria Magdalena została nazwana towarzyszką Zbawiciela. Uszkodzony fragment tekstu wspomina również o pocałunkach, którymi Jezus miał ją obdarzać. Nie wiadomo jednak, gdzie dokładnie ją całował, ponieważ w rękopisie brakuje części zdania. Sam pocałunek mógł mieć w środowisku autorów tekstu znaczenie rytualne lub symbolizować przekazywanie duchowej wiedzy, a nie relację erotyczną. Apokryfy nie są kronikami życia Jezusa i Marii Magdaleny. Powstały później niż Ewangelie kanoniczne i odzwierciedlają spory toczące się we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich. Pokazują jednak, że pamięć o Marii jako ważnej uczennicy była żywa przez wiele stuleci. Czy Maria Magdalena naprawdę dotarła do Prowansji? Według prowansalskiej legendy po prześladowaniach w Palestynie Maria Magdalena została wraz z grupą chrześcijan umieszczona na łodzi pozbawionej żagla i steru. Statek miał w cudowny sposób przepłynąć Morze Śródziemne i dotrzeć do wybrzeża dzisiejszej południowej Francji. Podróżować z nią mieli między innymi Łazarz, jego siostra Marta, Maksymin, Sydoniusz oraz Sara, późniejsza patronka Romów. Miejscem lądowania miało być dzisiejsze Saintes-Maries-de-la-Mer w delcie Rodanu. Po przybyciu do Galii Maria Magdalena miała rozpocząć działalność misyjną w głębi kraju. Szczególnie blisko współpracowała rzekomo z Maksyminem, utożsamianym z jednym z 70 lub 72 uczniów Jezusa. Do grupy miał dołączyć także Sydoniusz. Prowansalska tradycja utożsamiła go z niewidomym od urodzenia, którego Jezus uzdrowił w opowieści zawartej w Ewangelii według św. Jana. Ostatnie lata życia Maria miała spędzić jako pustelnica w grocie Sainte-Baume, położonej w wapiennym masywie nieopodal obecnego miasta Saint-Maximin-la-Sainte-Baume. Po jej śmierci ciało miał pochować Maksymin, przedstawiany później jako pierwszy biskup Aix-en-Provence. Żadne źródło z pierwszych wieków chrześcijaństwa nie potwierdza jednak podróży Marii Magdaleny do Galii. Opowieść w znanej nam formie rozwinęła się dopiero w średniowieczu, wiele stuleci po życiu bohaterki. Czaszka Marii Magdaleny w gotyckiej bazylice W Saint-Maximin-la-Sainte-Baume znajduje się największa gotycka budowla sakralna w Prowansji – bazylika pod wezwaniem Marii Magdaleny. Jej budowę rozpoczęto pod koniec XIII wieku, po tym, jak Karol II Andegaweński ogłosił odnalezienie grobu świętej. W krypcie, znajdującej się pod posadzką kościoła, przechowywany jest bogato zdobiony relikwiarz. Umieszczono w nim czaszkę przypisywaną Marii Magdalenie. Znajdują się tam również późnoantyczne, rzeźbione sarkofagi, które tradycja wiąże między innymi z Maksyminem i Sydoniuszem. Nie istnieje jednak naukowy dowód, że czaszka należała do Marii Magdaleny. Badacze wykonali setki fotografii relikwii i na ich podstawie stworzyli trójwymiarowy model czaszki oraz rekonstrukcję twarzy zmarłej kobiety. Bez datowania radiowęglowego i pogłębionych badań szczątków nie można ustalić ani czasu jej życia, ani tożsamości. Kult relikwii odgrywał w średniowieczu ogromną rolę. Szczątki świętych przyciągały pielgrzymów, podnosiły rangę kościołów do katedr i przynosiły miejscowościom wymierne korzyści. Więcej o znaczeniu podobnych przedmiotów można przeczytać w tekście: Odnaleziono zaginiony relikwiarz św. Swituna. „Dla Kościoła jest to sensacja”. Vézelay kontra Saint-Maximin. Rywalizacja o relikwie świętej Saint-Maximin-la-Sainte-Baume nie było pierwszym francuskim sanktuarium, które twierdziło, że posiada szczątki Marii Magdaleny. Od XI wieku relikwiami świętej szczyciło się burgundzkie opactwo w Vézelay. Miejsce stało się jednym z najważniejszych centrów pielgrzymkowych średniowiecznej Francji. To właśnie z Vézelay w 1146 roku Bernard z Clairvaux nawoływał do rozpoczęcia drugiej wyprawy krzyżowej. Znaczenie burgundzkiego sanktuarium zaczęło słabnąć pod koniec XIII wieku. W 1279 roku w Saint-Maximin ogłoszono odnalezienie grobu i szczątków, które miały należeć do Marii Magdaleny. Nowe odkrycie poparli władcy z dynastii Andegawenów oraz dominikanie. W ten sposób narodziła się rywalizacja dwóch sanktuariów posiadających relikwie tej samej osoby. Nie był to w średniowieczu przypadek wyjątkowy. Poszczególne kościoły nierzadko twierdziły, że przechowują te same relikwie albo ich kolejne fragmenty. Do dziś przy bazylice w Saint-Maximin można spotkać określenie miejsca jako „trzeciego najważniejszego grobu chrześcijaństwa”, po Grobie Pańskim w Jerozolimie oraz grobie św. Piotra w Rzymie. Jest to jednak element lokalnej tradycji i promocji sanktuarium, a nie powszechnie uznawana klasyfikacja historyczna. Dlaczego legenda narodziła się właśnie we Francji? Prowansalskie legendy o Marii Magdalenie, rozwijane szczególnie od XI i XII wieku, mogły odpowiadać ambicjom Kościoła w średniowiecznej Francji. Chrześcijańskie wspólnoty istniały w Galii już w II wieku. W późniejszych stuleciach próbowano jednak przesunąć początki miejscowych Kościołów jeszcze głębiej w przeszłość, łącząc je bezpośrednio z uczniami Jezusa. Według średniowiecznych podań Łazarz miał zostać pierwszym biskupem Marsylii. Z kolei pierwszym biskupem Paryża miał być Dionizy, utożsamiany z Dionizym Areopagitą, który nawrócił się po wysłuchaniu mowy św. Pawła w Atenach. Historycy nie potwierdzają tych identyfikacji. Poczuciu szczególnej misji sprzyjał chrzest króla Franków Chlodwiga, tradycyjnie datowany na koniec V wieku, a także rozwój opactwa Saint-Denis, które stało się nekropolią francuskich monarchów. Znaczenie Francji w chrześcijańskiej Europie wzrosło również dzięki reformie kluniackiej oraz wyprawom krzyżowym. Zachodnich uczestników krucjat mieszkańcy Bliskiego Wschodu często określali zbiorczo mianem Franków. Na takim fundamencie powstała opowieść łącząca rzeczywiste początki chrześcijaństwa w Galii z legendarną obecnością najbliższych uczniów Jezusa. Kult Marii Magdaleny pozwalał przedstawiać Prowansję jako swego rodzaju zachodnią Ziemię Świętą. Czy Maria Magdalena miała dziecko z Jezusem? Na zakończenie trzeba wspomnieć o alternatywnej wersji opowieści o Marii Magdalenie. Jest to jednak konstrukcja pseudohistoryczna, która nie ma oparcia w źródłach antycznych ani w wynikach badań historycznych. Według tej teorii Maria Magdalena miała przybyć do Prowansji jako ciężarna żona lub partnerka Jezusa. We Francji miała urodzić córkę, a potomkowie dziecka mieli połączyć się z dynastią Merowingów. Historia ta została spopularyzowana w XX wieku, przede wszystkim przez książkę „Święty Graal, święta krew”, a następnie przez powieść Dana Browna „Kod Leonarda da Vinci”. Autorzy teorii powoływali się między innymi na rzekome tajne dokumenty związane z organizacją nazywaną Zakonem Syjonu. Dokumenty te okazały się częścią mistyfikacji stworzonej w XX wieku przez Francuza Pierre’a Plantarda i jego współpracowników. Nie ma wiarygodnych dowodów, że Jezus i Maria Magdalena byli małżeństwem, mieli dziecko ani zapoczątkowali dynastię Merowingów. Nie oznacza to, że Maria Magdalena nie była postacią wyjątkową. Przeciwnie – przekazy ewangeliczne przedstawiają ją jako wierną uczennicę, świadka ukrzyżowania i jedną z pierwszych osób głoszących zmartwychwstanie. Jej rzeczywiste znaczenie było na tyle duże, że kolejne epoki próbowały tworzyć ją na nowo: jako skruszoną grzesznicę, pustelnicę, mistyczkę, partnerkę Jezusa lub strażniczkę tajemnej wiedzy. Grób w Prowansji pozostaje częścią tej wielowarstwowej legendy, a nie potwierdzonym miejscem pochówku Marii Magdaleny. Źródła: Magdala Archaeological Park, provence-alpes-cotedazur.com Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Ten anioł ma twarz Boba Dylana. Niezwykła tajemnica średniowiecznej katedry
Na szczycie jednej z wież katedry Nidaros w Trondheim stoi archanioł Michał. Jego twarz nie przypomina jednak średniowiecznego świętego, lecz jednego z najsłynniejszych muzyków XX wieku. Rzeźbiarz świadomie nadał mu rysy Boba Dylana. Aby zrozumieć, dlaczego to zrobił, trzeba cofnąć się do czasów wikingów, krwawych walk o tron Norwegii i narodzin kultu św. Olafa.
Spis treści: Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Bitwa, która stworzyła świętego Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Pożary niemal zniszczyły świątynię Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Kiedy na Półwyspie Iberyjskim rozwijał się kult św. Jakuba Apostoła w Santiago de Compostela, skandynawscy chrześcijanie wędrowali do ówczesnej stolicy Norwegii. W Nidaros, czyli dzisiejszym Trondheim, wzniesiono kościół nad grobem św. Olafa Haraldssona. Kult wikińskiego króla rozwijał się aż do przyjęcia w Skandynawii protestantyzmu. Trawiona przez liczne pożary katedra jest dziś pełna neogotyckich rzeźb i detali powstałych w XIX i XX wieku. Dlaczego jednak anioł stojący na północno-zachodniej wieży ma twarz Boba Dylana? Wikiński król, który chciał zjednoczyć Norwegię Urodzony około 995 roku Olaf Haraldsson żył w okresie, gdy w Norwegii trwał proces formowania państwowości. Towarzyszyły mu konflikty wewnętrzne oraz zagrożenie ze strony Danii. Kiedy Olaf dorastał, wikińscy Szwedzi, Duńczycy i Norwegowie walczyli zarówno między sobą, jak i z sąsiednimi państwami o wpływy, ziemię oraz kontrolę nad szlakami handlowymi. Norwescy wikingowie odegrali istotną rolę w zasiedleniu Islandii i Grenlandii oraz wyprawach do Winlandii, leżącej najprawdopodobniej na terenie dzisiejszej kanadyjskiej Nowej Fundlandii. Więcej o ich obecności w Ameryce można przeczytać w artykule o tym, jak wikingowie dotarli do Winlandii. Przyjęcie chrześcijaństwa na przełomie X i XI wieku oraz rozwój struktur państwowych przeobraziły skandynawskich wojowników i zdobywców w uczestników europejskiej polityki. Jako władca Olaf szczególnie mocno zaangażował się w chrystianizację Norwegii. Sam przyjął chrzest najprawdopodobniej w Normandii, około 1013 lub 1014 roku. Wprowadzaniu nowej religii niejednokrotnie towarzyszyły przemoc i przymus. Olaf miał jednak również poparcie części niezależnego chłopstwa. Organizował życie polityczne, opierając swoje rządy na thingach, czyli lokalnych zgromadzeniach ustanawiających prawa. Sprowadzani przez niego duchowni przyczyniali się natomiast do rozwoju administracji państwowej. Knut Wielki rzuca wyzwanie Olafowi Sukcesy w polityce wewnętrznej skłoniły Olafa do wystąpienia przeciwko Danii. Jego przeciwnikiem był jednak wyjątkowo potężny monarcha – Knut Wielki, syn Swena Widłobrodego. Tożsamość matki Knuta nie jest pewna. Według jednej z hipotez mogła być ona spokrewniona z polską dynastią Piastów, nie można jednak jednoznacznie uznać jej za córkę Mieszka I. Knut umocnił swoją pozycję jako władca Anglii i Danii. Olaf od początku swoich rządów starał się podważać jego roszczenia do Norwegii. W 1026 roku połączone wojska Olafa i szwedzkiego króla Anunda Jakuba wystąpiły przeciwko Duńczykom. Starcie pod Helgeå nie przyniosło Olafowi oczekiwanego rozstrzygnięcia, a w kolejnych latach przewagę zdobył Knut. W 1028 roku wkroczył do Norwegii i zmusił Olafa do ucieczki na Ruś. Dwa lata później wygnany władca zebrał armię i ruszył, aby odzyskać tron. Norwegia znajdowała się już wtedy pod panowaniem Knuta Wielkiego, który tworzył rozległe imperium obejmujące także Danię i Anglię. Bitwa, która stworzyła świętego Radykalne wprowadzanie chrześcijaństwa oraz twardy sposób sprawowania władzy zraziły do Olafa część możnych. Z czasem od monarchy odwrócili się również niektórzy chłopi. 29 lipca 1030 roku pod Stiklestad Olaf stanął do walki o odzyskanie korony. Został pokonany i zginął w starciu z armią złożoną przede wszystkim z możnych oraz chłopów z regionu Trøndelag. Jego przeciwnicy otrzymywali wcześniej polityczne i finansowe wsparcie Knuta Wielkiego. Wbrew późniejszej legendzie jedynie część wojowników walczących przeciwko Olafowi pozostawała poganami. Śmierć Olafa zapoczątkowała jego legendę. Wkrótce zaczęto przedstawiać poległego króla jako chrześcijańskiego męczennika. Po pochowaniu go nad brzegiem Nidelwy szybko rozeszły się opowieści o cudach, które miały wydarzyć się przy jego grobie. Już około roku po śmierci szczątki władcy wydobyto i przeniesiono w uroczystej procesji. Olaf został uznany za świętego, a jego grób stał się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych średniowiecznej Europy Północnej. Nad grobem Olafa wyrosła monumentalna katedra Nie wiadomo dokładnie, kiedy szczątki króla umieszczono w srebrnym relikwiarzu. Dla rozwijającego się kultu powstał najpierw drewniany kościół, którego budowę tradycja łączy z synem Olafa, królem Magnusem Dobrym. Budowę kamiennej świątyni rozpoczęto około 1070 roku. Prace przyspieszyły po 1152 roku, kiedy Nidaros stało się siedzibą arcybiskupstwa. Około 1320 roku katedra uzyskała kształt zbliżony do budowli, którą znamy obecnie. Dziś jest uznawana za najdalej na północ położoną średniowieczną katedrę na świecie i narodowe sanktuarium Norwegii. Styl budowli zdradza wpływy angielskich mistrzów kamieniarskich. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wnętrza jest okazały oktagon wzniesiony wokół miejsca, w którym prawdopodobnie znajdował się relikwiarz św. Olafa. W pobliżu prezbiterium znajduje się także studnia, z której średniowieczni pielgrzymi czerpali wodę uznawaną za uzdrawiającą. Katedra pozostaje najważniejszym zabytkiem Trondheim. Miasto i świątynię opisuje również reportaż National Geographic poświęcony podróży przez krainę norweskich fiordów i trolli. Reformacja zakończyła epokę pielgrzymów Od końca XIV wieku Norwegia była politycznie podporządkowana monarchii rządzonej z Kopenhagi. W 1537 roku duński król Chrystian III zmusił arcybiskupa Nidaros do opuszczenia diecezji i wprowadził w kraju luteranizm. Na rozkaz monarchy zabrano z katedry srebrny relikwiarz św. Olafa, a drogocenny kruszec przetopiono na monety. Protestanci odrzucali kult relikwii i świętych, dlatego katolickie sanktuarium przekształcono w świątynię luterańską. Znaczną część budowli wyłączono z użytkowania, a strumień pielgrzymów niemal całkowicie ustał. Pożary niemal zniszczyły świątynię W zaadaptowanej na potrzeby luteran świątyni jedynie wschodnia część budowli pozostawała przykryta dachem. Narażone na działanie deszczu, śniegu i mrozu mury stopniowo niszczały. Wysoka iglica przyciągała również pioruny, które na początku XVIII wieku wywołały dwa potężne pożary. Podejmowane później prace renowacyjne miały ograniczony charakter. Impuls do pełnej odbudowy katedry dał między innymi historyk Peter Andreas Munch, stryj malarza Edvarda Muncha. W połowie XIX wieku Norwegowie, pozostający wówczas w unii personalnej ze Szwecją, coraz mocniej interesowali się własnym dziedzictwem i historią narodową. W 1869 roku utworzono Pracownię Renowacji Katedry w Nidaros, instytucję do dziś odpowiedzialną za konserwację świątyni. Najbardziej rozpoznawalnym elementem katedry stała się zachodnia fasada, wypełniona rzeźbami postaci biblijnych, królów i świętych. Większość widocznych dziś posągów wykuto w steatycie w XX wieku. Pracowali nad nimi czołowi norwescy artyści, w tym Gustav Vigeland, znany także jako projektant medalu Pokojowej Nagrody Nobla. W duchu średniowiecza uzupełniali dekorację, której znaczna część została zniszczona w ciągu poprzednich stuleci. Norwegia przyciąga jednak nie tylko zabytkami. Najważniejsze krajobrazy i atrakcje kraju przedstawia przewodnik Norwegia? Naturalnie!. Dlaczego archanioł Michał ma twarz Boba Dylana? Podobnie jak katedra na Wawelu, świątynia w Nidaros jest miejscem pochówku władców i narodowym sanktuarium związanym z postacią monarchy żyjącego w okresie formowania państwowości. W katedrze w Trondheim odbywały się również koronacje norweskich królów. Od początku XX wieku zastąpiły je ceremonie królewskiego błogosławieństwa. Oba miejsca łączy także obecność symboli, którym przypisywano moc odstraszania zła. Przed wejściem do katedry wawelskiej zawieszono kości uznawane dawniej za szczątki smoka. Więcej niezwykłych opowieści związanych ze wzgórzem można znaleźć w artykule przedstawiającym najciekawsze fakty i legendy o Krakowie. W Trondheim podobne znaczenie mogły mieć czerwone drzwi katedry. Ich kolor przywoływał krew Chrystusa, ale w ludowych wierzeniach czerwień miała również odpędzać złe moce. Podczas XX-wiecznej rekonstrukcji zachodniej fasady rzeźbiarze często nadawali postaciom rysy współczesnych sobie ludzi. Nad budowlą miał czuwać niebiański wojownik – archanioł Michał pokonujący smoka, symbolizującego szatana. Posąg stojący na szczycie północno-zachodniej wieży zaprojektował norweski rzeźbiarz Kristofer Leirdal. Figura została umieszczona na katedrze w 1969 roku. Leirdal świadomie nadał archaniołowi rysy Boba Dylana. Nie był to jednak żart ani przypadkowe nawiązanie do popularnego muzyka. Dylan sprzeciwiał się wojnie w Wietnamie i był kojarzony z ruchem protestu, choć sam nie chciał być uznawany za jego oficjalnego przywódcę. Dla Leirdala twarz artysty symbolizowała sprzeciw wobec wojny oraz siły zdolne przeciwstawić się złu. W ten sposób średniowieczny archanioł otrzymał twarz XX-wiecznego pieśniarza. Stojący wysoko nad Trondheim Bob Dylan–Michał przypomina, że odbudowa zabytku nie zawsze oznacza mechaniczne odtwarzanie przeszłości. Czasami kolejne pokolenia dopisują do niej własne symbole. Źródła: Visit Trondheim, Nidarosdomen Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Kiedy miało miejsce całkowite zaćmienie Słońca w Polsce? Zdjęcia z tamtego wydarzenia zachwycają
Zaćmienie słońca z 12 sierpnia 2026 roku cieszyło się dużym zainteresowaniem wśród mieszkańców naszego kraju. Ogólnokrajowy entuzjazm można porównać do roku 1954, kiedy to słońce w pełni schowało się za księżycem. Wyjątkowe wydarzenie astronomiczne obserwowała wtedy cała Polska.
Tegoroczne zaćmienie sprawiło, że w Hiszpanii, gdzie Słońce schowało się w całości za Księżycem, miliony ludzi wypatrywały wyjątkowego zjawiska na niebie. Entuzjaści przybywali z całego świata – od Stanów Zjednoczonych po Japonię – by wspólnie zatopić się w kilkuminutowym mroku. Choć całkowite zaćmienie, które w 1954 roku nawiedziło północną Polskę, nie ściągnęło takich tłumów, to atmosfera w kraju była równie uroczysta. Wschodnie ciemności – gdzie widoczne było całkowite zaćmienie? W 1954 roku Księżyc całkowicie zasłonił Słońce tylko na niewielkim fragmencie naszego kraju. Tego zaszczytu dostąpili mieszkańcy Suwalszczyzny, gdzie 30 czerwca 1954 roku o godzinie 13:58 na około dwie minuty zapadł całkowity mrok. Do miast takich jak Suwałki czy Sejny przybyły setki obywateli z całego kraju, w tym astronomowie z Uniwersytetu Warszawskiego, którzy postanowili obserwować zaćmienie z nietypowej perspektywy. Wzbili się oni na wysokość około 5200 metrów i stamtąd obserwowali to zjawisko. Na pokładzie samolotu znalazł się również korespondent Polskiego Radia, który w następujących słowach komentował całą akcję: „To, co pod nami, było sine i ciemnoszare, teraz jest obok nas i stało się smoliście granatowe. Cień Księżyca pędzi prosto na nas z szybkością 800 m/s. Wrażenie jest tak silne, że grozę widać nawet na twarzach astronomów. Jakaś granitowa chmura czerni pędzi na nasz samolot i w tej chwili całkowicie go ogarnia. Robi się ciemno”. Relacja dziennikarza przepełniona jest emocjonalnymi opisami, które im głębszy zapadał mrok, stawały się coraz bardziej dramatyczne. Na wyobraźnię szczególnie działa fragment, w którym korespondent opisuje, że pod wpływem drastycznej zmiany ciśnienia atrament z jego pióra całkowicie wypłynął. Świadek musiał opisywać całe zdarzenie ołówkiem, co było niezwykłym wyzwaniem z powodu piętnastostopniowego mrozu panującego w kokpicie. Cała Polska w cieniu Księżyca W 1954 roku w tymczasowe obserwatorium astronomiczne zamieniły się leżące nieopodal polsko-litewskiej granicy Sejny. To tam przywieziono około 200 kilogramów aparatury, a na wieżach lokalnego klasztoru rozwieszono antenę radiową. Prace przygotowawcze nie poszły na marne – w mieście panowały najlepsze warunki do oglądania zaćmienia, a bezchmurne niebo pozwoliło na zaobserwowanie tego zjawiska w pełnej okazałości. Trwający 111 sekund całkowity mrok przyniósł również zmianę temperatury, która na czas trwania zaćmienia spadła o około 4,5 stopnia Celsjusza. Choć całkowite zaćmienie widoczne było jedynie na północnym wschodzie Polski, cały kraj wypatrywał Księżyca nachodzącego na Słońce. W Warszawie, gdzie Księżyc przysłonił około 95% tarczy Słońca, tłumy gapiów zebrały się na placu Konstytucji. Do historii przeszły zdjęcia ukazujące mieszkańców stolicy wpatrujących się w niebo przez – odradzane dzisiaj do takich obserwacji – klisze fotograficzne i zadymione szkła. Zaćmienie z „Faraona” Przed 1954 rokiem całkowite zaćmienie nastąpiło w Polsce 19 sierpnia 1887 roku. Cień Księżyca przeszedł wtedy od zachodniej granicy kraju przez Gorzów Wielkopolski, Poznań i Toruń, aż po wschodnie ziemie Suwalszczyzny. Poranne zjawisko obserwowało wtedy dwóch wybitnych polskich literatów – Bolesław Prus, który przebywał w Mławie, oraz Stefan Żeromski, pełniący funkcję nauczyciela domowego w majątku w Szulmierzu. Na obu pisarzach zjawisko wywołało ogromne wrażenie. Autor „Przedwiośnia” opisywał je jako przerażające, przez które okoliczne bydło chciało schodzić z pola do zagród. Inne emocje odczuwał twórca „Lalki”, dla którego była to „najszczęśliwsza chwila w jego życiu”. Według niektórych przekazów zaćmienie miało zainspirować Prusa w przyszłości do napisania „Faraona”. Kolejne całkowite zaćmienie Na powtórkę scenariusza z 1954 i 1887 roku przyjdzie nam jeszcze trochę poczekać. Najbliższe całkowite zaćmienie, które dostrzec będzie można z Polski, datowane jest na 7 października 2135 roku. Spektakularny widok będzie wtedy dostępny z południowych terenów kraju. Trochę szybciej przyjdzie nam obserwować inne widowiskowe zjawisko astronomiczne. 13 lipca 2075 roku na południu kraju widoczne będzie zaćmienie obrączkowe. Z powodu zbyt małej tarczy Księżyca nasza gwiazda nie zostanie zasłonięta całkowicie. Wokół ciemnej krawędzi mienić się będzie jasny pierścień Słońca, tworząc spektakularny widok. Źródła: Historia.org, Polskie Radio 24, GeekWeek Interia Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Handel mumiami online. Eksperci ujawniają śmiertelne ryzyko
Czy „klątwa mumii” to tylko hollywoodzki wymysł? Nowe badania dowodzą, że kontakt ze zmumifikowanymi szczątkami kupionymi w sieci niesie realne zagrożenie dla życia. To biologiczna bomba zegarowa. W sieci kwitnie handel szczątkami pełnymi arsenu i zabójczych grzybów.
Fascynacja mumiami sięga kilka wieków wstecz. W Europie popularne było rozwijanie egipskich mumii podczas wystawnych przyjęć. Mumie elektryzują do dziś i wystawy, na których są prezentowane przyciągają rzesze ciekawskich. Ta ciekawość doprowadziła do powstania niebezpiecznego, często nielegalnego rynku kolekcjonerskiego. Dziś każdy, kto posiada odpowiednie fundusze, może nabyć fragment ludzkich zwłok, nie zdając sobie sprawy z ukrytych niebezpieczeństw. Mumia nie tylko online Zespół pod kierownictwem dr Kirsty Squires przeanalizował 128 postów online i aukcji, aby zbadać ryzyko zdrowotne związane z tym procederem. Wnioski opublikowano na łamach „International Journal of Cultural Property”. – Rozwój internetu, a w szczególności mediów społecznościowych, napędził międzynarodowy przemyt i popyt na unikalne zabytki, w tym zmumifikowane ciała ludzi i zwierząt – mówi dr Squires. Badacze wcielili się w rolę obserwatorów na platformach Meta i stronach e-commerce. Udało się ustalić, że najczęściej sprzedawane są dłonie czy stopy, ale również… głowy. Czy to bezpieczne? Niebezpieczna mumia Mumia to nie tylko wyschnięta skóra, to magazyn toksycznych substancji używanych do balsamowania na przestrzeni wieków. W procesach konserwacji stosowano substancje, które dziś uważamy za skrajnie niebezpieczne. Zmumifikowane szczątki mogą zawierać arsen, rtęć i ołów, które zastosowali nowożytni konserwatorzy. Kontakt z takimi szczątkami bez odpowiedniego sprzętu ochronnego może prowadzić do poważnych, przewlekłych zatruć metalami ciężkimi. – Te zakonserwowane szczątki niosą ze sobą ryzyko zdrowotne i biologiczne. Wynika to z toksyczności substancji użytych do balsamowania oraz niewłaściwego przechowywania, które sprzyja rozwojowi bakterii i grzybów. Nasze badania pokazały, że mumie sprzedawane w sieci wykazują oznaki rozkładu biologicznego, a sprzedawcy nie ostrzegają przed zagrożeniami – co świadczy o tym, że albo nie są ich świadomi, albo po prostu je ignorują – przestrzega dr Squires. Ekspertka zauważa, że zmumifikowane szczątki są wysyłane do kupujących pocztą i kurierem – zarówno w kraju, jak i za granicą. – Potrzebujemy jasnych i czytelnych regulacji, które ukrócą próby omijania przepisów wysyłkowych i ich opacznej interpretacji – dodaje. Ryzykowne przesyłki. Nieświadome zagrożenie dla kurierów Handel mumiami to nie tylko problem kolekcjonerów, ale i osób postronnych, w tym pracowników poczty. Sprzedawcy często omijają regulacje, używając błędnych kodów celnych, aby uniknąć konfiskaty. Eksperci apelują o zmiany w prawie. W ich ocenie niezbędne są jaśniejsze i bardziej precyzyjne wytyczne, aby kupujący i sprzedający nie mogli błędnie zinterpretować ani znaleźć luk w zasadach dotyczących wysyłki. Wysyłanie zmumifikowanych szczątków w zwykłych paczkach sprawia, że kurierzy i celnicy są narażeni na kontakt z toksynami i patogenami, o których nie mają bladego pojęcia. Biologiczne zagrożenie. Groźne grzyby Najbardziej przerażającym aspektem są uśpione mikroorganizmy, które potrafią przetrwać przez setki lat. Badacze ostrzegają przed zarodnikami grzybów, które po naruszeniu tkanki stają się lotne i niebezpieczne. „Kontakt z zarodnikami kropidlaka (Aspergillus) i ich wdychanie uznano za przyczynę śmierci 10 z 12 (83,3%) konserwatorów zabytków, którzy w latach 70. XX wieku otworzyli grobowiec króla Kazimierza Jagiellończyka w Krakowie” – przypominają autorzy artykułu. Te same patogeny mogą znajdować się na przedmiotach kupowanych dziś na internetowych aukcjach i zagrażać życiu nabywców. Nie kupuj mumii online – Mimo poważnego ryzyka dla zdrowia i bezpieczeństwa, jakie niesie ze sobą kontakt ze zmumifikowanymi szczątkami, sprzedawcy na tym niekontrolowanym rynku zazwyczaj je ignorują. Wynika to prawdopodobnie z małej świadomości zagrożeń biologicznych ze strony zakonserwowanych tkanek miękkich lub z czystej chęci zysku, która stawia pieniądze ponad ludzkie zdrowie i bezpieczeństwo – podsumowuje profesor Squires. Według niej zanim w życie wejdą skuteczniejsze regulacje, społeczeństwo powinno zachować czujność i zgłaszać oferty sprzedaży mumii odpowiednim urzędom oraz organizacjom branżowym. – Skuteczniejszy nadzór i edukacja są absolutnie niezbędne, aby chronić zdrowie publiczne i ocalić dziedzictwo archeologiczne – kończy ekspertka. Źródło: International Journal of Cultural Property Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnicza kraina Jaćwingów. W polskiej Szwajcarii powstaje wyjątkowy park historyczny
Tajemnicze plemię Jaćwingów odzyskuje swoje miejsce w historii. W podsuwalskiej Szwajcarii powstaje wyjątkowe centrum, które przeniesie nas w czasy jego świetności. Z najnowszych badań archeologicznych wynika, że Jaćwingowie byli jednym z najpotężniejszych ludów zamieszkujących dawne Prusy. Wiedza na ich temat przepadła na wieki.
Jaćwingowie byli wczesnośredniowiecznym plemieniem zamieszkującym tereny dzisiejszej Suwalszczyzny. Był to lud o bogatej kulturze, której ślady przetrwały do dziś głównie w formie zabytków archeologicznych. Jaćwingów uważa się za jedno z najpotężniejszych plemion pruskich. Fakt, że nie znali pisma powoduje, że wiemy o nim naprawdę niewiele. Wznosili grody i umocnienia. Byli świetnymi jeźdźcami. Do naszych czasów zachowały się na przykład pięknie wykonane elementy rzędu końskiego. Kres istnienia Jaćwieży przynieśli Krzyżacy w 1283 roku. Ostatnie grupy przeniosły się na Litwę, Ruś i Mazowsze. Część Krzyżacy przesiedlili do Sambii. Tam wsie Jaćwingów przetrwały do połowy XVI w. Osada Jaćwingów Muzeum Okręgowe w Suwałkach ogłosiło właśnie, że podpisało umowę na budowę Jaćwieskiego Centrum Archeologicznego w Szwajcarii. Szwajcaria, wraz z pobliskimi Osinkami, jest jednym z najważniejszych miejsc na archeologicznej mapie Polski związanych z kulturą jaćwieską. Znajduje się tam słynne cmentarzysko kurhanowe badane od lat 50. XX wieku, które od 1959 roku jest chronione jako rezerwat przyrody „Cmentarzysko Jaćwingów”. Polska Szwajcaria leży w granicach administracyjnych Suwałk, bezpośrednio przy trasie Via Baltica, co czyni ją łatwo dostępną dla turystów podróżujących między Skandynawią, krajami nadbałtyckimi a południem Europy. Trudna droga od koncepcji do realizacji Pierwsze pomysły na park archeologiczny w tym rejonie pojawiły się w latach 80. ubiegłego wieku. Ale miejsce ożyło dopiero pod koniec lat 90., kiedy to pracownicy suwalskiego muzeum zainicjowali Festyny Archeologiczne, przyciągające rzesze pasjonatów. Kolejnym krokiem była prezentacja koncepcji centrum na międzynarodowych konferencjach w 2005 roku, m.in. w irlandzkim Cork. Przełom nastąpił jednak dopiero w 2023 roku, gdy miasto Suwałki przejęło grunty pod inwestycję. Projekt „Tajemnicza kraina plemienia Jaćwingów” Obecnie realizowany projekt o wartości około 2,7 mln zł to wspólna inicjatywa Suwałk oraz litewskiego Alytus. Powstanie Jaćwieskie Centrum Archeologiczne, którego celem jest edukacja i promocja regionu poprzez Jaćwież. – Jeśli nic nie stanie na przeszkodzie planujemy uruchomić Jaćwieskie Centrum Archeologiczne w Szwajcarii na przyszły sezon turystyczny – przekazał National Geographic Polska dyrektor Muzeum Okręgowego w Suwałkach Jerzy Brzozowski. Jak będzie wyglądać Jaćwieskie Centrum Archeologiczne? Kluczowym elementem centrum będzie rekonstrukcja wczesnośredniowiecznej zagrody, otoczonej wysoką na dwa metry palisadą z bramami i wieżyczką. W jej skład wejdą cztery budynki o różnym przeznaczeniu: mieszkalny z warsztatem tkackim; gospodarcza stodoła kryta strzechą; zagłębiony w ziemi chlewik/stajnia; budynek halowy wzorowany na domach spotkań, zostanie wyposażony w multimedia i posłuży jako sala edukacyjno-konferencyjna. Całość koncepcji przygotowano w konsultacji z wybitnymi ekspertami z Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Państwowego Muzeum Archeologicznego. Infrastruktura i nowoczesna edukacja Oprócz zagrody, w Szwajcarii powstanie budynek recepcyjny z centrum informacyjnym, architektonicznie nawiązujący do skansenu. Remont przejdzie także historyczny barak z lat 50., dawna baza ekspedycji naukowej. W centrum odbywać będą się Jaćwieskie Festiwale Archeologiczne, podczas których specjaliści z polskiego Klubu Archeologii Doświadczalnej i litewskiej „Pajauty” prezentować będą dawne rzemiosła, dietę i techniki walki. Tradycyjny Turniej Wojów o Skarb Skomanda pozostanie ważnym elementem tych spotkań. Przyszłość Jaćwieskiego Centrum Archeologicznego Centrum ma docelowo stać się obiektem całorocznym. W pierwszym etapie centrum skupi się na zajęciach muzealnych dla szkół i turystów, prowadzonych przez kadrę Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Plany na kolejne lata są jeszcze ambitniejsze – obejmują budowę stałego budynku muzealnego z salami wystawienniczymi oraz włączenie do kompleksu grodziska i osad w pobliskich Osinkach. Źródło: Muzeum Okręgowe w Suwałkach Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Największy błąd Piastów. Jak jedna decyzja zniszczyła Polskę na 200 lat?
W powszechnej świadomości testament Bolesława Krzywoustego postrzegany jest jako wielka polityczna katastrofa, która rozbiła jednolitą monarchię i pogrążyła Polskę w trwających niemal dwa wieki bratobójczych walkach. Jednak czy książę rzeczywiście popełnił fatalny błąd, czy też jego geostrategiczny plan zawiódł przez ludzkie chciwości i ambicje? O kulisach słynnego statutu sukcesyjnego, faworyzowaniu seniora, pominiętym synu oraz o dokumencie, którego oryginału... nikt nigdy nie widział na oczy, opowiada Łukaszowi Załuskiemu mediewistka prof. Bożena Czwojdrak.
W powszechnej świadomości testament Bolesława Krzywoustego postrzegany jest jako wielka polityczna katastrofa, która rozbiła jednolitą monarchię i pogrążyła ziemie polskie w trwających niemal dwa wieki bratobójczych walkach. Jednak czy książę rzeczywiście chciał podzielić kraj i przypieczętować jego upadek? O kulisach powstawania słynnego statutu, geopolitycznym majstersztyku, który zawiódł z powodu „czynnika ludzkiego”, oraz o dokumencie, którego oryginału... nikt nigdy nie widział, w rozmowie z Łukaszem Załuskim opowiada mediewistka prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego. Genialna koncepcja, która poniosła klęskę. Co naprawdę zakładał statut z 1138 roku? Wokół ustawy sukcesyjnej Krzywoustego urosło wiele mitów. Jednym z nich jest przekonanie, że sam podział państwa pomiędzy synów władcy był w tamtych czasach czymś wyjątkowym i nierozsądnym. Profesor Bożena Czwojdrak wyraźnie podkreśla, że wydzielanie dzielnic juniorom było powszechną praktyką polityczną w całej XII-wiecznej Europie – od Czech i Rusi, po Niemcy. – Koncepcja Bolesława Krzywoustego była bardzo fajna. To, że nie wyszło, to niestety kwestia czynnika ludzkiego. On nie wymyślił samego podziału, bo państwa dzielono absolutnie normalnie. Bolesław zmienił jednak zasadę, ustanawiając słynny seniorat: władzę zwierzchnią miał sprawować zawsze najstarszy z rodu Piastów. Krzywousty nie spodziewał się jednak, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Intencją monarchy wyznaczenie seniora miało zapobiec walkom domowym. W efekcie stworzono jednak mechanizm, który podsycił apetyty pozostałych braci. Faworyzowany senior i izolowani juniorzy. Jak Bolesław urządził synów? Aby zasada senioratu mogła sprawnie działać, najstarszy syn Bolesława – Władysław II (późniejszy Wygnaniec) – otrzymał od ojca potężną przewagę polityczną i terytorialną. W chwili śmierci Krzywoustego w 1138 roku Władysław był dojrzałym, ponad trzydziestoletnim mężczyzną z doświadczeniem politycznym i własną rodziną. Jego przyrodni bracia byli wówczas jeszcze dziećmi – Bolesław Kędzierzawy miał zaledwie około 15 lat, a pozostali byli jeszcze młodsi. – Bolesław Krzywousty daje Władysławowi potworną przewagę terytorialną. Poza własną dzielnicą na Śląsku, Władysław objął dzielnicę senioralną z Krakowem, Kujawami i zwierzchnictwem nad Pomorzem. Ten ogromny pas ziem oddzielał od siebie młodszych braci tak, że nie mieli ani jednej wspólnej granicy. Nie mogli skontaktować się bez wiedzy seniora. To, że Władysław to wszystko przegrał, to wyłącznie jego wina i skutek błędu ludzkiego – tłumaczy mediewistka. Przeznaczona dla seniora dzielnica pasowa miała gwarantować pełną kontrolę nad krajem, lecz ambicje żony Władysława, Agnieszki Babenberg, oraz nieustępliwość juniorów doprowadziły do wybuchu wojny domowej. Tajemnica dokumentu, którego... nie ma. Czy testament Krzywoustego istniał? Jednym z najbardziej zdumiewających faktów dotyczących rozbicia dzielnicowego jest to, że oryginał testamentu Bolesława Krzywoustego nigdy się nie zachował, a współcześni kronikarze poświęcili mu zaskakująco mało miejsca. Kronika Galla Anonima urywa się na długo przed śmiercią księcia. Z kolei Wincenty Kadłubek, piszący na dworze najmłodszego syna Krzywoustego – Kazimierza Sprawiedliwego – zbywa cały temat krótką wzmianką. O istnieniu spisanego aktu świadczą jednak późniejsze dokumenty papieskie. – W 1210 roku papież Innocenty III wystawił bullę na prośbę jednego z książąt śląskich, przypominając w niej o obowiązującej w Polsce zasadzie senioratu. Historycy uważają, że skoro papież wydał takie poświadczenie, musiał mieć w swoim archiwum dokument potwierdzający ustalenia Krzywoustego. Przypuszczalnie akt podziału został spisany i zatwierdzony na wiecu około 1136 lub 1137 roku – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Odniesienia do tego kluczowego wydarzenia pojawiają się w wielu źródłach Kościoła. Pominięty syn. Dlaczego Kazimierz Sprawiedliwy nie dostał nic? Przez wieki w historiografii krążyła legenda, że najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, Kazimierz Sprawiedliwy, był pogrobowcem – urodził się po śmierci ojca i dlatego nie uwzględniono go w podziale państwa. Współczesne badania mediewistyczne całkowicie odrzucają tę hipotezę. Kadłubek wyraźnie opisuje scenę, w której nowo narodzone dziecko przyniesiono umierającemu księciu. – Kazimierz żył w chwili śmierci ojca, urodził się w 1138 roku. Po prostu statut został przygotowany wcześniej, około 1136–1137 roku, po śmierci starszego syna Leszka, i po narodzinach Kazimierza nikt go już nie zmieniał. Krzywousty prawdopodobnie zostawił dyspozycję Władysławowi, aby po osiągnięciu wieku męskiego wydzielił najmłodszemu bratu jakąś dzielnicę lub przeznaczył go do stanu duchownego – dodaje prof. Bożena Czwojdrak. Decyzja ta przyniosła jednak fatalne skutki. Gdy Kazimierz dorósł, sam sięgnął po władzę i złamał zasadę senioratu, obalając dotychczasowy ład na zjeździe w Łęczycy. Matka juniorów. Wpływ Salomei z Bergu na bieg historii Ogromną rolę w wydarzeniach po 1138 roku odegrała wdowa po Bolesławie, hrabianka Salomea z Bergu. Jako matka młodszych książąt stanowczo broniła interesów swoich dzieci przed zakusami pasierba Władysława II. Zwoływane przez nią zjazdy możnych i próby wydzielenia własnej oprawy wdowiej (ziemia łęczycka) stały się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny domowej. Walka wdowy o przyszłość juniorów zdestabilizowała i tak chwiejny kompromis, zamieniając misterny plan Krzywoustego w długotrwały konflikt. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kosmiczny metal znaleziony w pierścieniach starożytnych elit. Skąd wziął się w Grecji?
Wyglądały jak zwykła, starożytna biżuteria. Kiedy jednak naukowcy prześwietlili je nowoczesnym sprzętem, odkryli w nich pierwiastek zdradzający pozaziemskie pochodzenie. Jak to możliwe, że potężni władcy i kapłani nosili na palcach fragmenty kosmosu – i to na długo przed tym, zanim ludzkość nauczyła się na masową skalę wytapiać ziemskie żelazo?
Dla współczesnego człowieka meteoryty kojarzą się głównie z zagrożeniem z kosmosu lub ze spadającymi gwiazdami. Zanim jednak starożytne cywilizacje weszły w epokę żelaza, przynoszone przez niebo żelazo meteorytowe było najtwardszym, najrzadszym i najbardziej intrygującym materiałem, do jakiego ludzkość miała dostęp. Z tego cennego surowca tworzono na świecie różnorakie przedmioty – od skrobaków na Grenlandii po słynny, intrygujący sztylet z grobowca faraona Tutanchamona. Nowe badania wskazują, że ten niezwykły metal doceniano również na terenach przedgreckich, gdzie służył elitom do podkreślania swojej potęgi. Kto by nie chciał mieć na palcu fragmentu kosmosu? Kosmiczne sygnety Minojczyków i Mykeńczyków Podczas pięcioletniego naukowego śledztwa badacze przeanalizowali skład chemiczny 91 żelaznych przedmiotów (głównie pierścieni i bransolet), datowanych na okres od 3800 do 3000 lat temu. Były to czasy świetności znanych cywilizacji: Minojczyków (znanych z mitu o Minotaurze) oraz Mykeńczyków (tych opisanych np. w „Iliadzie” i „Odysei”). Wykorzystując nieniszczącą metodę fluorescencji rentgenowskiej eksperci dokonali niezwykłego odkrycia. Wykryli, że 13 z badanych przedmiotów zawiera dodatek niklu, co stanowi żelazny (nomen omen) dowód na to, że wykuto je z meteorytów. Cała trzynastka to wysoce zdobione pierścienie, w których kosmiczny metal połączono ze złotem i srebrem. Odnajdywano je w luksusowych grobowcach (jeden zdobił palec najwyższego kapłana), co potwierdza, że ze względu na swą ekstremalną rzadkość stanowiły pożądany symbol statusu najwyższych warstw społecznych. Ich oprawy mogły służyć za pieczęcie królewskie. Zagadka starożytnych metali. Jak to było z tym żelazem? Wydaje się to paradoksalne – jak Grecy z epoki brązu potrafili tworzyć pierścienie z żelaza, skoro ludzkość nie umiała jeszcze nawet tego surowca pozyskiwać? Odpowiedzią jest zasadnicza różnica między ziemskimi skałami a przybyszami z kosmosu. Ziemskie żelazo uwięzione jest w rudach. Aby je z nich wydobyć, trzeba skomplikowanego, chemicznego procesu wytopu w ekstremalnych temperaturach (w tzw. dymarkach rozgrzanych do ponad 1200°C), czego cywilizacje epoki brązu po prostu nie potrafiły. Tymczasem meteoryty spadają na Ziemię jako czysty, gotowy stop żelaza i niklu. Dla starożytnego rzemieślnika był to niemal magiczny, twardy samorodek. Kowal nie musiał go topić – wystarczyło rozgrzać kosmiczną skałę w palenisku, by stała się plastyczna, a następnie fizycznie wykuć pożądany kształt za pomocą młotów, wykorzystując standardowe techniki znane z obróbki brązu czy miedzi. Koniec kosmicznej mody Grecki klimat nie sprzyja zachowaniu meteorytów (szybko rdzewieją lub wpadają do morza), dlatego badacze podejrzewają, że ten bezcenny surowiec musiał być importowany z suchych, egipskich pustyń, które świetnie konserwowały kosmiczne skały. Szał na meteorytową biżuterię w basenie Morza Śródziemnego trwał do około 1200 r. p.n.e. Dlaczego ten trend zniknął? Głównym powodem stał się najprawdopodobniej rozwój technologiczny. Gdy ludzkość opanowała sztukę wytapiania ziemskiego żelaza, materiał ten przestał być tak ekstremalnie rzadki i magiczny. Naukowcy podają też inne powody. Mogły to być np. trudności z importem z Egiptu czy wreszcie fakt, że jak w przypadku każdego symbolu statusu, dawna elitarna moda w naturalny sposób ustąpiła miejsca nowym trendom. To trochę tak, jak współcześnie stało się z modowym stylem old money. Źródło: Journal of Archaeological Science Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jadłospis Mieszka I mocno zaskakuje. Naukowcy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Przebadanie dziesiątek tysięcy kości wykopanych na terenie dawnych grodów w Wielkopolsce pozwoliło na dokładne odtworzenie jadłospisu Mieszka I oraz jego dworu. Na stołach Piastów królowała wieprzowina, ceniono ryby, w tym szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy, np. niedźwiedzie łapy w miodzie. Czym jeszcze raczyli się pierwsi władcy Polski?
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie. Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniane sukcesy Słowian. Jak nasi przodkowie stawiali opór najpotężniejszym armiom Europy
Różne państwa germańskie pomiędzy wyprawą Karola Wielkiego na Wieletów z 789 r. a najazdem Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 r. podjęły aż 170 wypraw zbrojnych przeciwko Słowianom. Jedynie 1/3 z nich zakończyła się sukcesem, a 20 razy armie cesarskie poniosły całkowitą klęskę, przyrównaną do katastrofy. Nie może więc dziwić, że wielu średniowiecznych autorów pisało o wojowniczych dokonaniach lub może wybrykach Słowian.
Słowianie w różnych swoich odłamach i przez setki lat miewali na pieńku z cesarstwem w różnych jego wcieleniach. Na Zachodzie zagrażali państwu Karola Wielkiego, który stopniowo zwiększał powinności wojskowe Sasów, których wcześniej podbił i zaprzągł do imperialnej armii. Walki cesarstwa z barbarzyńcami Kapitularz z 807 r. reguluje powinności saskiego społeczeństwa w różnych sytuacjach wojennych. O ile więc, gdy przyszło ruszać na wyprawę do Hiszpanii przeciwko Saracenom lub przeciwko Awarom, to pięciu Sasów miało wyposażyć i wysłać szóstego, o tyle przeciw słowiańskim Czechom już tylko dwóch Sasów wyprawiało trzeciego. Oznaczało to większe obciążenie dla pojedynczego Sasa, ale i większa ich liczba do boju musiała stanąć. Gdy zaś przeciwnikiem stawali się Serbowie Łużyccy czy Wendowie, rozumiani jako Słowianie z Północnego Połabia, a więc w zasadzie sąsiedzi, wówczas wszyscy mężczyźni mieli być gotowi do walki. Nierówna walka ze Słowianami? Myśląc zresztą o tej rzeczywistości, chyba zbyt często wyobrażamy sobie starcie zakutych w żelazne kolczugi i łuskowe pancerze kawalerzystów państwa Franków z nadal półnagimi, pieszymi wojownikami luźnych organizacji słowiańskich. Nadal to wizerunek zmagań Dawida z Goliatem. Tymczasem takie na przykład państwo Wielkich Moraw, w ciągu IX w. pozostawało w niemal nieprzerwanym konflikcie z państwem Franków. Zajmujący się wojskowością słowacki badacz Aleksander Ruttkay wyliczył, że źródła pisane dla okresu pomiędzy latami 833–907, a więc obejmującego 74 lata, zachowały ślady aż 65 konfliktów zbrojnych, w których uczestniczyło to pierwsze chrześcijańskie państwo Słowian Zachodnich. W większości to wynik działań ekspansywnych Wielkomorawian wobec sąsiadów, podejmowanych w latach 871–894, za panowania Świętopełka I. Podobne zestawienie opracowane przez niemieckiego autora K. Schünemanna przytoczył niegdyś Witold Hensel. Pokazało ono, że różne państwa germańskie, w postaciach frankońskiej, saskiej i niemieckiej, pomiędzy wyprawą Karola Wielkiego na Wieletów z 789 r. a najazdem Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 r., podjęły aż 170 wypraw zbrojnych przeciwko Słowianom. Jedynie 1/3 z nich zakończyła się sukcesem, a 20 razy armie cesarskie poniosły całkowitą klęskę, przyrównaną do katastrofy. „Lud ten był doświadczony w walkach na lądzie i na morzu” Nie może więc dziwić, że wielu średniowiecznych autorów pisało o wojowniczych dokonaniach lub może wybrykach Słowian. Wyrażane niechcący uznanie, często mieszało się z pogardą, lub strachem, którego eksponowanie miało wywrzeć na chrześcijańskim czytelniku pożądane wrażenie. Mówimy tu więc o piśmiennictwie mającym walor nie tyle informacyjny w dzisiejszym rozumieniu, co moralizatorski lub wręcz propagandowy. Przykładem Orderyk Vitalis, który opisując wyprawę króla duńskiego Swena na Anglię z 1069 r., w której wspomagała go m.in. Polska, a także plemiona Luciców, tak wyraził się o tych ostatnich: „lud ten był doświadczony w walkach na lądzie i na morzu”. Podczas takich właśnie, wciąż ponawianych walk lud ten wykazywał się ogromną pomysłowością i odwagą, których nie powstydziliby się scenarzyści największych produkcji historyczno-przygodowego kina. Piszący w 1. tercji XIII w., duński kronikarz Saxo Gramatyk opowiedział o tym, jak to król Danii Swen Widłobrody zamierzał wywrzeć pomstę na słowiańskich wiciędzach z Wolina, którego to określenia użył wprost. Rzecz tym razem się nie powiodła, bowiem: „Uważali Wolinianie, którzy byli zuchwali i roztropni, że najlepiej byłoby zapobiec atakowi przeciwnika podstępem. Wiedzieli bowiem, że Duńczycy ze względu na bezpieczeństwo floty polecili łodziom patrolowym żeglować wokół w nocy, tak więc przekupili oni pewnych wybranych żeglarzy i wysłali ich jednego ranka, tak jak ludzie na łodziach patrolowych mieli w zwyczaju, by pożeglowali niewielką łodzią do portu, który wypełniony był łodziami, tak by wyglądało to, jakby wrócili z nocnego patrolu; gdy zbliżali się do królewskiej łodzi, powiedział szturman, że miał coś i było to bardzo ważne, by król się o tym dowiedział, i że powie mu to w cztery oczy. Król wierzył, że miał on jakieś przesłanie do przekazania, albo co innego, co zauważyli w ciągu nocy, odchylił płachtę namiotową i wysunął głowę, i pochylił się ku temu, który chciał mówić z nim, by mogli rozmawiać poufnie. Gdy człowiek ten zobaczył, że nadarzała się okazja sprzyjająca wykonaniu podstępu, który zamierzył, pochwycił on go nagle gwałtownym chwytem za szyję, wyciągnął go z łodzi i polecił swym pomocnikom wrzucić go do łódki, i wnet żeglarze nie tracąc czasu wiosłowali ze wszystkich sił (…). Jego ludzie nie mogli bowiem przyjść wystarczająco szybko z pomocą mu, gdyż najpierw musieli zdjąć namioty z łodzi, włożyć wiosła (w dulki) i podnieść kotwicę”. Scenariusz tym bardziej godny uwagi, że porwany Swen był w różnych okresach władcą Danii, Norwegii i Anglii, a ponadto odrzucał chrześcijaństwo i wystąpił przeciwko swemu potężnemu bądź co bądź ojcu Haraldowi Sinozębemu, któremu z kolei jedna z wersji tradycji przypisywała założenie legendarnej warowni Jomswikingów, którą utożsamiano z Jomsborgiem historycznym, czyli emporium w Wolinie. Wojowie Chrobrego Zaledwie kilka lat później Bolesława Chrobry wracał z wyprawy na Kijów, a gdy zbliżył się do granicznej rzeki Bug okazało się, że większość jego armii zdążyła już bez wiedzy księcia rozproszyć się do domów. Sytuację wykorzystał władca Rusi i zebrawszy wielką armię zaatakował Polaków. Anonim zwany Gallem przypisuje takie oto słowa Chrobremu, który miał nimi przemówić do pozostałej przy nim bliskiej drużyny: „Lecz pokładam ufność w miłosierdziu Bożym i waszej wypróbowanej dzielności, że jeżeli mężnie stawicie opór w walce, jeżeli, jak to zwykliście, silnie natrzecie, jeśli przywiedziecie sobie na pamięć własne przechwałki i obietnice uczynione przy podziale łupów u mnie na ucztach, to dziś zwycięsko położycie kres długim trudom, a ponadto pozyskacie wieczną sławę, tryumf i zwycięstwo”. Heroiczne zwroty i religijne uniesienie przypominają jako żywo „Pieśń o Rolandzie”, a całość zdaje się być efektem nałożenia wiary w ochronę chrześcijańskiego Boga, gdy z Jego imieniem na ustach prowadzi się wojnę sprawiedliwą, na wcześniejszą, pogańską ideę wspólnoty drużyny wojowników połączonych przysięgą i losem ze swoim wodzem–księciem. Niewyżyta „młodzież” Chrobrego Podobny ton godny „Pieśni o Rolandzie” słyszymy u Galla, gdy w innym miejscu relacjonuje przebieg walk Bolesława Krzywoustego z Czechami. W tym drugim przypadku mowa o początku XII w., kiedy drużyna przybrała postać przybocznego oddziału książąt, zwanego acies curialis, czyli „szyk dworski”. Grupa ta „po staremu” złożona była z młodych, niewyżytych, agresywnych wojowników zwanych w źródłach iuvenes, czyli „młodzież”. O głębokich tradycjach i słowiańskich przykładach takich grup opowiem w następnym punkcie. Tymczasem, w czeskim lesie wyglądało to tak: „Wtedy młódź polska na wyścigi runęła na wroga, uderzając najpierw włóczniami, a następnie dobywszy mieczy; niewielu z nadchodzących Czechów osłoniły tam tarcze, kolczugi były im ciężarem, nie pomocą, szyszaki służyły tam głowom za ozdobę, ale nie za osłonę”. Wódz owego szyku, Bolesław, czyli tak naprawdę sam autor kroniki piał z zachwytu nad takim wyczynem młodzieży, która była: świetna obyczajami i pochodzeniem. To jest przedruk z książki Igora D. Górewicza pt. „O Słowianach II. Gościnni barbarzyńcy. Portret przodków”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Triglav (2026). Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Dostęp do morza za wszelką cenę. Jak Krzywousty wywalczył Pomorze i zainspirował słynną pieśń?
Większość z nas kojarzy go z testamentem i rozbiciem dzielnicowym, lecz największym geostrategicznym sukcesem Bolesława III Krzywoustego był spektakularny podbój Pomorza. To dzięki determinacji i wybitnym zdolnościom dowódczym piastowskiego księcia Polska po raz pierwszy na tak szeroką skalę zyskała stabilny dostęp do Morza Bałtyckiego. O zakulisowych wyzwaniach chrystianizacji, militarnym kunszcie oraz niezwykłym odkryciu naukowym opowiada mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto historia kampanii, która nie tylko przesunęła granice państwa, ale też doprowadziła historyków do sensacyjnego śladu w sprawie tożsamości Galla Anonima. Ryby słone i cuchnące. Słynna pieśń wojenna rycerzy Krzywoustego Gdyby zapytać badaczy polskiego średniowiecza o jedno bezdyskusyjne i trwałe osiągnięcie Bolesława Krzywoustego, podporządkowanie Pomorza wysuwa się na pierwszy plan. Związki Polski z Bałtykiem po czasach Bolesława Chrobrego uległy niemal całkowitemu rozluźnieniu, a pogańskie plemiona pomorskie regularnie najeżdżały ziemie piastowskie. Dopiero Bolesław III przeprowadził serię bezwzględnych i konsekwentnych wypraw, które doprowadziły do opanowania Pomorza Gdańskiego i zhołdowania Pomorza Zachodniego. Buntownicze nastroje rycerstwa oraz trudy wypraw w bagniste tereny północy przełamywano m.in. pieśnią bojową, którą w swojej kronice zanotował Gall Anonim: „Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące, my po świeże przechodzimy w oceanie pluskające!” Utwór ten, spopularyzowany w XX wieku przez Czesława Niemena, okazał się czymś więcej niż tylko kronikarską ciekawostką. Poznaj więcej szczegółów o tym, jak wyglądała geopolityka i wojny w średniowiecznej Polsce. Niezwykły zwrot w badaniach. Czy pieśń pomorska zdradziła pochodzenie kronikarza? Przez stulecia w polskiej historiografii dominował pogląd, że Gall Anonim był Francuzem – hipotezę tę w XVI wieku ukute od ręki powielił kronikarz Marcin Kromer. Tymczasem dogłębna analiza językowa i rytmiczna słynnej pieśni pomorskiej doprowadziła współczesnych mediewistów do przełomowych wniosków. – Profesor Tomasz Jasiński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, analizując rytmikę i styl pieśni o pomorskich rybach, wykazał, że Gall Anonim wcale nie pochodził z Francji, lecz z Półwyspu Apenińskiego. Najprawdopodobniej był Wenecjaninem, utożsamianym z tzw. Mnichem z Lido lub jego bezpośrednim uczniem – zauważa prof. Bożena Czwojdrak. Włoski zakonnik trafił na dwór Krzywoustego z Węgier, gdzie książę odbywał pielgrzymkę pokutną za oślepienie brata Zbigniewa. To właśnie w Polsce stworzył dzieło, które dało fundamenty pod naszą pamięć historyczną. Chrystianizacja Pomorza: Dyplomacja czy oręż? Samo opanowanie militarne Północy nie wystarczało – kluczem do trwałego włączenia tych ziem w obszar wpływów polskich była chrystianizacja Pomorza. Zadanie to Bolesław Krzywousty powierzył Ottonowi z Bambergu, zwanemu później Apostołem Pomorza. Misja ta wymagała niezwykłego wyczucia politycznego, ponieważ pogaństwo na Pomorzu było głęboko zakorzenione, a bogate miasta handlowe traktowały nową wiarę jako zagrożenie dla swojej niezależności. – Chrystianizacja Ottona z Bambergu przebiegała bardzo sprawnie w większości ośrodków, ale na przykład Szczecin twardo protestował. Bolesław Krzywousty chciał wręcz wkroczyć tam zbrojnie i siłą narzucić chrzest, jednak biskupi misjonarz powstrzymał go, woląc załatwić sprawę metodami pokojowymi i dyplomacją – tłumaczy prof. Czwojdrak. Mimo że wiara chrześcijańska w XII-wiecznej Polsce mocno już okrzepła, na obrzeżach państwa wciąż żywe były dawne wierzenia. O tamtych realiach przeczytasz więcej w tekście opisującym pogańskie ślady i demony dawnej Słowiańszczyzny. Hołd w Mersburgu i zręczna dyplomacja Bolesław Krzywousty udowodnił, że jest nie tylko doskonałym wodzem na polu bitwy, ale i sprawnym graczem na arenie międzynarodowej. Aby zabezpieczyć swoje zdobycze na Pomorzu Zachodnim przed roszczeniami Niemiec, złożył w 1135 roku hołd cesarzowi Lotarowi III w Mersburgu. Za cenę symbolicznego podporządkowania i zapłaty zaległego trybutu z ziem pomorskich, Bolesław uzyskał oficjalne uznanie polskich praw do Pomorza i wyspy Rugii przez Rzeszę oraz Papieża. Dostęp do Morza Bałtyckiego na lata wyznaczył kierunek polskiej polityki zagranicznej. – Krzywousty potrafił poruszać się w mętnej wodzie politycznej tamtego okresu. Potrafił nawiązywać i zrywać sojusze bez sentymentów, jeśli wymagał tego interes państwa. Jego bilans rządów, mimo późniejszych trudności z dzielnicami, był zdecydowanie na plusie – podkreśla prof. Czwojdrak. Płock – zapomniana stolica i miejsce wiecznego spoczynku Choć Bolesław Krzywousty stale przemieszczał się po kraju wraz z dworem, to właśnie Płock – ulubiona siedziba jego ojca Władysława Hermana – stał się miejscem jego pochówku w 1138 roku. W tamtejszej Bazylice Katedralnej do dziś spoczywają szczątki obu władców. Płockie nekropolie Piastów stanowią bezcenne źródło wiedzy dla antropologów i mediewistów poszukujących materialnych dowodów na temat zdrowia i wyglądu średniowiecznych książąt. O powiązanych odkryciach historycznych przeczytasz w materiale o tajemnicach krypt i pochówków władców Polski. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Budowali autostradę. Pod spodem natknęli się na jej odpowiednik sprzed 2 tysięcy lat
Badacze natrafili na 90-metrowy fragment kamiennego traktu z przełomu er. To wyjątkowe odkrycie, ponieważ dokonano go w trakcie prac nad nową autostradą. Na placu budowy doszło w ten sposób do symbolicznego „spotkania” dwóch dróg.
Wyżynny region Jury Szwabskiej w obecnych Niemczech stanowi wyjątkową, geograficznie zamkniętą krainę rozciągającą się na długości 200 i szerokości 45 kilometrów. Ze względu na swoje specyficzne ukształtowanie, obszar ten stał się kluczowym elementem rzymskiej strategii ekspansji już w I wieku n.e. Imperium Rzymskie potrzebowało pewnych szlaków komunikacyjnych, które pozwoliłyby kontrolować nowo zdobyte terytoria i łączyć odizolowane obozy wojskowe. Stworzono system obronny zwany Alblimes (limes szwabski). Nowe znalezisko ogłoszone przez Krajowy Urząd Ochrony Zabytków Badenii-Wirtembergii dotyczy infrastruktury rzymskiej w tym regionie. Archeolodzy na budowie Trwają pracę nad rozbudową autostrady A8 w okolicy miejscowości Drackenstein. Poprzedziły je szeroko zakrojone badania archeologiczne. Taka praktyka jest powszechna w całej Europie – przed wielkimi inwestycjami najpierw teren sprawdzają archeolodzy. Nikt jednak nie spodziewał się, że planowana trasa nowej arterii natrafi na jeden z najważniejszych szlaków komunikacyjnych starożytnego świata. Jak wygląda antyczna droga? Wynik badań okazały się zaskakujące. Archeolodzy zdołali odsłonić niemal 90-metrowy odcinek antycznego traktu. Co najbardziej fascynujące z punktu widzenia inżynierii, nowoczesna autostrada A8 przecina tę rzymską drogę pod kątem niemal idealnie prostym (90 stopni). To odkrycie potwierdza, że starożytni projektanci wybierali optymalne punkty w terenie, które nawet po dwóch tysiącach lat pozostają kluczowe dla współczesnych budowniczych. – Znaleziska te rzucają nowe światło na powstanie, znaczenie i wykorzystanie jednej z najstarszych dróg w Badanii-Wirtembergii. Badania pokazują, że budowa nowoczesnych szlaków komunikacyjnych, prowadzona pod nadzorem konserwatorskim, jest nie tylko kluczowa dla współczesnego rozwoju regionu, ale także wzbogaca naszą wiedzę o ewolucji krajobrazu kulturowego oraz dziedzictwie kulturowym Badanii-Wirtembergii – podkreśla dr René Wollenweber z Krajowego Urząd Ochrony Zabytków w rejencji Stuttgart. Jak wyglądała starożytna „autostrada”? Rzymianie wykorzystali do jej budowy lokalny biały wapień jurajski, wydobywany bezpośrednio z otoczenia szlaku. Kamienie te były starannie układane i tworzyły solidną podstawę, zdolną wytrzymać ciężki transport i przemarsze legionistów. Droga ta, wytyczona prawdopodobnie pod panowaniem cesarza Wespazjana, przez ponad wiek wyznaczała fizyczną granicę między Imperium Rzymskim a barbarzyńską Germanią. Ślady marszu i rzymskie bogactwa Archeolodzy odkryli w pobliżu drogi liczne rzymskie gwoździe do butów zgubione przez żołnierzy maszerujących na granice imperium. Obok nich znajdowała się moneta z brązu (dupondius), na której mimo upływu czasu wciąż można dostrzec zarys twarzy władcy, najprawdopodobniej cesarza Domicjana. Te drobne przedmioty, zdaniem odkrywców, potwierdzają strategiczną i ekonomiczną rolę drogi jako kręgosłupa prowincji Germania Superior. Groby pod traktem Największym zaskoczeniem okazało się jednak to, co archeolodzy znaleźli bezpośrednio pod rzymską konstrukcją. Okazało się, że budowniczowie cesarscy wznieśli swój trakt w miejscu użytkowanym tysiąclecia wcześniej, bo natrafiono tam na urnę z okresu późnej epoki brązu wraz z charakterystyczną szpilą. Nie jest jasne, czy zrobili to celowo. Być może dalsze badania przyniosą odpowiedź. Źródło: Krajowy Urząd Ochrony Zabytków Badenii-Wirtembergii Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Z dna starorzecza Wisły na salę wystawową. Unikatowa szkuta czerska trafi do muzeum
Wrak XV-wiecznej szkuty odnaleziony w mule starorzecza Wisły pod zamkiem w Czersku – to jedno z najważniejszych odkryć w historii polskiej żeglugi rzecznej. Po latach skomplikowanej konserwacji unikatowy zabytek trafi do nowej siedziby. Właśnie ogłoszono konkurs na koncepcję budowy Muzeum Szkuty i Urzecza.
Szkutę odkryto w 2009 r. w pobliżu zamku Książąt Mazowieckich w Czersku. Przez kolejne lata przygotowywano się do jej wydobycia, do którego doszło w 2018 roku. Wrak znajdował się w starorzeczu będącym niegdyś spławną odnogę głównego nurtu Wisły. Znaczenie odkrycia szkuty Wrak okazał się sensacją archeologiczną – to pierwszy znany, niemal kompletny statek tego typu z końca XV wieku. Jednostka o imponujących wymiarach – 30 metrów długości i 7 metrów szerokości – służyła do transportu ładunków masowych, głównie zboża. Badania dendrochronologiczne wykazały, że drewno do jej budowy ścięto już w drugiej połowie XV wieku, co czyni ją bezcennym świadkiem złotego wieku polskiego handlu. Czym były szkuty? Szkuty były najpopularniejszymi statkami na Wiśle od XV do XVIII wieku. Ta znaleziona w Czersku jest dowodem kunsztu dawnych szkutników: jej dno wykonano z dębowych klepek o grubości 7 cm, łączonych na styk i uszczelnianych mchem oraz warkoczami z sierści zwierzęcej. Całość spinały charakterystyczne metalowe klamry, tzw. żabki Statek ten, mogący przewozić nawet 100 ton towaru, był obsługiwany przez 20 flisaków i prawdopodobnie służył przez ponad 60 lat, o czym świadczą liczne ślady napraw. Do naszych czasów przetrwał wieki w doskonałym stanie dzięki wilgotnemu, beztlenowemu środowisku mułu i piachu, podobnie jak słynna osada łużycka w Biskupinie. Żmudna droga do muzeum. Proces konserwacji Wydobycie tak ogromnego obiektu w 2018 roku było dopiero początkiem wyzwań. Drewno archeologiczne wymaga wieloletniej, specjalistycznej opieki, aby nie uległo rozpadowi po kontakcie z powietrzem. – Muzeum umożliwi prezentację zabytkowej szkuty wiślanej z końca XV w. Zabytek ten jest już od ponad 5 lat konserwowany przez pracownię konserwacji drewna archeologicznego naszego muzeum. Wraz z postępem prac poszczególne elementy statku będą składane na miejscu docelowej ekspozycji w muzeum w Czersku – mówi dr Wojciech Brzeziński, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Specjaliści przewidywali, że pełne zabezpieczenie elementów może potrwać nawet 8 lat i pochłonąć ogromne fundusze. Dopiero po zakończeniu tego etapu możliwe będzie ponowne złożenie 30-metrowego kadłuba z oryginalnych części w miejscu docelowej ekspozycji. Konkurs na muzeum szkuty Aby godnie zaprezentować ten unikat, Państwowe Muzeum Archeologiczne oraz SARP ogłosiły konkurs na koncepcję architektoniczną Muzeum Szkuty i Urzecza w Czersku. Inicjatywa ta, wspierana przez samorząd Mazowsza, ma na celu stworzenie obiektu, który nie tylko pomieści gigantyczny statek, ale też wpisze się w wymagający krajobraz doliny Wisły, sąsiadujący z zamkiem i kościołem. Projektanci muszą wykazać się wrażliwością przestrzenną, by nowoczesna bryła nie przytłoczyła historycznego otoczenia. W puli nagród czeka 220 tysięcy złotych, a zwycięzca otrzyma zaproszenie do realizacji projektu. Wyniki poznamy na początku 2027 roku, dopiero potem ruszy budowa. Sala Szkuty i Ekspozycja Urzecze Centralnym punktem nowej placówki będzie Sala Szkuty Czerskiej, zaprojektowana specjalnie pod wymiary zabytku. Jednak muzeum zaoferuje znacznie szersze spojrzenie na historię regionu. „Ekspozycja Urzecze” ma być syntetyczną podróżą w czasie – od śladów osadnictwa z paleolitu, przez epokę brązu, aż po czasy nowożytne. Budynek ma pełnić funkcje wystawiennicze, edukacyjne i badawcze. Będzie to zatem jednocześnie muzeum archeologiczne i nowoczesne centrum kultury. Źródło: Samorząd Województwa Mazowieckiego Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wielki powrót archeologów do Troi. Odkryto monumentalne aleje z kolumnadami
Kinowy hit Christophera Nolana o Odysei znów rozbudził wyobraźnię widzów na temat starożytności. Tymczasem archeolodzy prowadzą kolejny sezon badań wykopaliskowych w Troi, z której wracał mityczny Odys. Udało się odsłonić monumentalne aleje i znaleźć ślady pożarów. Czy są to dowody na autentyczność przekazów Homera?
Troja, położona w tureckiej prowincji Çanakkale na wzgórzu Hisarlık w, to jedno z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych na świecie, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Większość z nas kojarzy ją wyłącznie z eposami Homera, lecz w rzeczywistości jest to wielowarstwowy krajobraz kulturowy dokumentujący ponad 5000 lat nieprzerwanego osadnictwa. Miasto to rozwijało się od wczesnej epoki brązu aż po czasy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Doskonale widać to w dziesięciu kolejnych warstwach archeologicznych. Nowy sezon badawczy w blasku srebrnego ekranu Wraz z globalnym sukcesem nowej ekranizacji „Odysei”, która na nowo rozbudziła fascynację antykiem, Ministerstwo Kultury i Turystyki Türkiye (Turcji) zainaugurowało kolejny intensywny sezon wykopaliskowy w Troi. Celem prac jest przede wszystkim pogłębienie naukowej wiedzy o tym stanowisku archeologicznym i poszukiwanie potwierdzenia informacji zawartych w starożytnych eposach. Archeolodzy starają się „odczytać” Troję warstwa po warstwie, wykorzystując nowoczesne metody badawcze, aby zweryfikować opisy pozostawione przez Homera i Wergiliusza. Odkrywanie rzymskiego życia: Dolne Miasto Jednym z najważniejszych miejsc tegorocznych prac jest teren Dolnego Miasta z okresu rzymskiego, a więc z czasów zdecydowanie późniejszych, niż te opiewane w eposach. Archeolodzy odsłonili tam monumentalne aleje z kolumnadami oraz pozostałości frontów dawnych sklepów. Odkrycia te pozwalają zajrzeć w codzienne życie mieszkańców antycznej metropolii. Są to jednocześnie dowody na handlowy charakter i architektoniczny rozmach tego miejsca. Zdaniem badaczy odkrywane relikty dowodzą, że Troja nawet wieki po mitycznej wojnie pozostawała tętniącym życiem, zamożnym ośrodkiem. Tajemnice cytadeli i pałace z epoki brązu Równolegle do prac w dolnych partiach miasta, inna grupa badawcza operuje w samym sercu trojańskiej twierdzy – we wnętrzu cytadeli. To tam odkrywane są tajemnice pałacowych struktur z epoki brązu. Budowle te stanowią dowód na istnienie silnej władzy centralnej i zaawansowanej myśli inżynieryjnej na długo przed okresem klasycznym. Badanie tych poziomów jest kluczowe dla zrozumienia, jak wyglądała Troja w czasach swojej największej świetności, która opisywana jest w eposach. Brama Południowa i dowody na wielką wojnę Najbardziej elektryzujące odkrycia pochodzą jednak z rejonu Bramy Południowej, powiązanego z warstwami Troja VI-VII (ok. 1700 do 1200 lat p.n.e.). To właśnie te poziomy są w literaturze naukowej bezpośrednio łączone z wydarzeniami opisanymi w „Iliadzie”. Archeolodzy natrafili tam na wyraźne ślady zniszczeń i pożarów datowane na około XIII wiek p.n.e., co pokrywa się z tradycyjnym datowaniem upadku miasta Priama. Badania nad ostatecznym potwierdzeniem historyczności wojny trojańskiej ciągle trwają. Ale zamożność i skala zniszczeń w tej warstwie zdają się potwierdzać historyczność rdzenia homeryckiego eposu. Czy wojna trojańska odbyła się naprawdę, a jeśli tak, to kiedy? Z danych archeologicznych i historycznych wynika, że mityczna wojna trojańska nie była pojedynczą, zorganizowaną wyprawą zjednoczonej Grecji. Odzwierciedla ona w rzeczywistości wielowiekową, skomplikowaną rywalizację pomiędzy cywilizacją egejską (kulturą mykeńską) a Imperium Hetyckim i jego anatolijskimi wasalami. Źródło: Ambasada Turcji w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Jeszcze sto lat temu mówiła nim większość. Dlaczego Białorusini porzucili swój język?
Jeszcze sto lat temu większość Białorusinów mówiła w swoim ojczystym języku. Dziś na ulicach miast zdecydowanie dominuje rosyjski, a białoruski częściej można usłyszeć na prowincji. Jak doszło do tego, że rosyjski wyparł białoruski z codziennego życia większości mieszkańców kraju?
Spis treści: Złoty wiek języka (staro)białoruskiego Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji Odrodzenie przez TikToka Według spisu powszechnego z 2019 roku 54,1 proc. mieszkańców Białorusi uznało język białoruski za ojczysty, ale tylko 26 proc. wskazało go jako język używany w domu. Wśród etnicznych Białorusinów odsetki te wyniosły odpowiednio 61,2 i 28,5 proc. W praktyce często spotykana jest także trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. O skali problemu świadczą dane ze szkół: w roku szkolnym 2023/2024 po białorusku kształciło się niespełna 9 proc. uczniów, podczas gdy w 1994/1995 było to około 40 proc. Opowiadamy, dlaczego pozycja języka białoruskiego – podobnie jak wielu innych języków zagrożonych marginalizacją jest dziś tak słaba. Złoty wiek języka (staro)białoruskiego W XIV wieku w Wielkim Księstwie Litewskim wykształcił się wschodniosłowiański język kancelaryjny, określany najczęściej jako ruski lub ruteński. Był historycznym poprzednikiem współczesnych języków białoruskiego i ukraińskiego, choć żaden z nich nie stanowi jego prostego, bezpośredniego przedłużenia. W białoruskiej historiografii język urzędowy dawnej Litwy często nazywany jest starobiałoruskim. Język ten czerpał również z tradycji cerkiewnosłowiańskiej. Starocerkiewnosłowiański, najstarszy słowiański język literacki, został opracowany w IX wieku na podstawie słowiańskich gwar okolic Salonik. Z czasem język ruski stał się językiem literatury, korespondencji i nauki. Posługiwali się nim również przedstawiciele mniejszości, m.in. Tatarzy litewscy, którzy zapisywali alfabetem arabskim teksty w miejscowej odmianie języka ruskiego, zbliżonej do ówczesnych gwar białoruskich. Po zawarciu unii lubelskiej w 1569 roku rozpoczął się stopniowy spadek znaczenia języka ruskiego. Elity przechodziły na bardziej prestiżowy polski, który w 1696 roku formalnie zastąpił ruski w kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Chłopi, stanowiący zdecydowaną większość ludności, nadal posługiwali się jednak lokalnymi gwarami. Posłuchaj poniżej, jak brzmi język białoruski View Ediplayer on the source website Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Język polski pozostał językiem znacznej części elit również po przyłączeniu ziem białoruskich do Rosji w wyniku rozbiorów z lat 1772–1795. Dlatego początkowo rosyjska polityka rusyfikacji była wymierzona przede wszystkim przeciwko polskości. W 1820 roku zamknięto jezuicką Akademię Połocką, a w 1832 roku – Uniwersytet Wileński. W 1840 roku rosyjski stał się językiem administracji. Rok wcześniej zlikwidowano struktury Kościoła greckokatolickiego na ziemiach zabranych, a zdecydowaną większość jego parafii podporządkowano Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Po stłumieniu powstania styczniowego represje dotknęły również rodzący się ruch białoruski. Jego ważną postacią był Konstanty Kalinowski, który zwracał się bezpośrednio do białoruskich chłopów, wydając białoruskojęzyczne numery pisma „Mużyckaja prauda” („Chłopska prawda”), zapisywanego alfabetem łacińskim. Władze promowały w szkołach, cerkwiach prawosławnych i prasie koncepcję zachodniorusizmu, według której Białorusini byli jedynie gałęzią narodu rosyjskiego, a język białoruski – dialektem rosyjskiego. Rusyfikacja wpłynęła na część elit i mieszkańców miast, którzy przechodzili na rosyjski jako język ułatwiający karierę. Wieś natomiast, m.in. ze względu na niski poziom skolaryzacji, w dużej mierze pozostała białoruskojęzyczna. W miastach nie posługiwano się jednak wyłącznie rosyjskim: Żydzi używali jidysz, a polskie elity – języka polskiego. Tak wyglądał skład językowy Mińska oraz wsi guberni mińskiej według spisu powszechnego z 1897 roku: Miasto Mińsk jidysz – 51,2 proc. rosyjski – 25,5 proc. polski – 11,4 proc. białoruski – 9 proc. Wsie guberni mińskiej białoruski – 83,5 proc. jidysz – 11 proc. polski – 2,5 proc. rosyjski – 2,1 proc. Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Po upadku Imperium Rosyjskiego powstała Radziecka Białoruś. Dekret z 1924 roku przyznawał równy status czterem językom: białoruskiemu, rosyjskiemu, polskiemu i jidysz. Przez około dekadę prowadzono politykę białorutenizacji, dzięki której białoruski wprowadzano do administracji, edukacji i życia społecznego. Na początku lat 30. politykę tę gwałtownie odwrócono. Reforma pisowni z 1933 roku przybliżyła normę białoruską do rosyjskiej, a zakres użycia rosyjskiego systematycznie rozszerzano. W 1938 roku jego nauka stała się obowiązkowa w nierosyjskojęzycznych szkołach całego ZSRR, a po II wojnie światowej rosyjski zdominował szkolnictwo zawodowe i wyższe. Rola języka rosyjskiego rosła w całym Związku Radzieckim. Białorusini, chcąc awansować zawodowo, musieli dobrze go znać. Miało to znaczenie również w rywalizacji ze specjalistami masowo przyjeżdżającymi z innych republik, przede wszystkim z Rosji. Białoruski ponownie zaczął być postrzegany jako język mało prestiżowy i wiejski. Ogólnozwiązkowa reforma szkolna z 1958 roku, wprowadzona w Białoruskiej SRR rok później, pozwoliła rodzicom wybierać język kształcenia dzieci i rezygnować z nauki drugiego języka. Osiem działających wówczas w Mińsku szkół białoruskojęzycznych przeszło na rosyjski. W 1969 roku z nauki białoruskiego rezygnowało 90 proc. uczniów w Mińsku i 30 proc. w całej republice. Wielu rodziców nie widziało dla niego miejsca w przyszłości swoich dzieci. Podobnie jak w XIX wieku, język ojczysty najlepiej zachowała wieś, gdzie część szkół nadal prowadziła nauczanie po białorusku. Po II wojnie światowej rozpoczęła się jednak masowa urbanizacja i migracja kołchoźników ze wsi do miast. Nowi mieszkańcy próbowali mówić po rosyjsku. W rezultacie upowszechniła się trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. Proces ten utrwalał podział: rosyjski był językiem miasta, a białoruski – wsi. Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji U progu rozpadu Związku Radzieckiego prawie 20 proc. osób deklarujących narodowość białoruską uważało rosyjski za swój język ojczysty. Był to najwyższy wskaźnik wśród narodów tytularnych republik radzieckich; na drugim miejscu znajdowali się Ukraińcy – około 12 proc. W pierwszych latach niepodległości podejmowano próby białorutenizacji. Po dojściu do władzy prorosyjskiego Alaksandra Łukaszenki proces został jednak zatrzymany. W referendum z 1995 roku poparto nadanie rosyjskiemu statusu języka państwowego na równi z białoruskim, co zapisano następnie w konstytucji. Rosyjski ponownie zaczął wypierać białoruski ze szkół. W 1994 roku 58 proc. pierwszoklasistów w Mińsku uczyło się po białorusku, a w 1999 roku – już tylko około 5 proc. Rosyjski zdominował państwową telewizję, prasę, szkolnictwo wyższe i administrację. Urzędnicy, a także sam Łukaszenka, w swoich wystąpieniach bardzo rzadko używali białoruskiego, nadal postrzeganego jako język mało prestiżowy i wiejski. Według spisu z 1999 roku 73,7 proc. mieszkańców kraju uważało białoruski za język ojczysty, a 36,7 proc. używało go w domu. Dwadzieścia lat później wskaźniki te wynosiły odpowiednio 54,1 i 26 proc. Białoruś należy do nielicznych państw postsowieckich, w których pozycja języka tytularnego po odzyskaniu niepodległości pod wieloma względami jeszcze osłabła. Odrodzenie przez TikToka Język białoruski nadal jest obowiązkowym przedmiotem w szkołach. Część współczesnych dzieci traktuje go jednak niemal jak język obcy. W przypadku poprzednich pokoleń było inaczej: białoruski można było częściej usłyszeć w częściowo niezrusyfikowanych mediach państwowych oraz na wsiach, do których dzieci jeździły na wakacje. Jednocześnie język białoruski pozostaje żywy. Większość mieszkańców kraju go rozumie, choć znacznie mniej osób regularnie i swobodnie się nim posługuje. Są białoruskie książki, filmy, muzyka i media. W każdym pokoleniu istnieje grupa osób, które świadomie wybierają ten język na co dzień. Podobne mechanizmy zanikania i ochrony mowy opisujemy w materiale o tym, ile języków istnieje na świecie. Mimo polityki państwa w ostatnich latach wśród młodych ludzi odradza się zainteresowanie językiem ojczystym. Przykładem jest Ilja Szynkarenka, popularny młody białoruski muzyk i twórca internetowy, który w swoich nagraniach popularyzuje język białoruski na ulicach miast. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Maksim Shults Białoruski niezależny dziennikarz mieszkający w Polsce od 2022 roku. Zajmuje się tematyką społeczno-polityczną, a także pisze o historii, którą interesuje się od lat i w której ma wykształcenie. Współpracował z białoruskimi mediami na uchodźstwie, m.in. z MOST Media i Zerkalo.io, a także z Internews oraz OKO.press. W National Geographic Polska pisze o historii i kulturze Europy Środkowej i Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza polsko-białoruskiego.
Odnaleziono inskrypcje sprzed 3800 lat z imieniem Mojżesza. Sensacja w Egipcie
Na ścianach starożytnej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj zachowały się inskrypcje sprzed około 3800 lat. Nowa interpretacja sugeruje, że mogą odnosić się do osoby o imieniu Mojżesz. Co udało się ustalić naukowcom?
Spis treści: Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Nowe technologie na pomoc archeologm Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Nie ma wątpliwości co do znaczenia Mojżesza dla Żydów i chrześcijan. Według Biblii hebrajskiej to Mojżesz wyzwolił Izraelitów z niewoli w Egipcie, poprowadził ich przez pustynię i otrzymał od Boga Dziesięć Przykazań. Jednak dla historyków istnienie Mojżesza jest przedmiotem zażartej debaty. Pomimo jego religijnego znaczenia, dowody archeologiczne na istnienie Mojżesza zawsze były skąpe. Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Właśnie pojawiła się nowa, sensacyjna interpretacja inskrypcji sprzed 3800 lat. Czy jest to dowód na istnienie tej biblijnej postaci? Dowodem, o którym mowa, są dwie inskrypcje na ścianach skalnych w Serabit el-Khadim, egipskiej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj. Inskrypcje te stanowią część większej grupy inskrypcji odkrytych przez słynnego archeologa Sir Williama Flindersa Petriego na początku XX wieku. Petrie wcześnie rozpoznał, że inskrypcje te są alfabetyczne, ale ich odczytanie zajęło dekady. Stanowią one główny dowód istnienia systemu pisma z epoki brązu, znanego jako pismo protosynajskie, a ich dokładne znaczenie i odczytanie wciąż jest przedmiotem debaty. Zgodnie z opinią naukowców inskrypcje te zostały wyryte przez robotników za panowania faraona Amenemhata III (ok. 1800 r. p.n.e.). Dwie inne, nieco starsze inskrypcje, odkryte w Wadi el-Hol na zachodnim brzegu Nilu, sugerują, że pismo protosynajskie pochodzi z Egiptu. To oznacza, że 30-40 inskrypcji z Serabit el-Khadim należy do najstarszych zachowanych zapisów alfabetycznych. Niektóre inskrypcje z Serabit el-Khadim wydają się być nacechowane religijnie. Kilka odnosi się do „El”, jednego z imion Boga nadanych w Biblii hebrajskiej. Inne wspominają o Ba’alacie, semickim bóstwie żeńskim, często postrzeganym jako odpowiednik egipskiej bogini Hathor. W niektórych przypadkach imię Ba’alatu jest wydrapane, co może sugerować, że wśród górników istniały rozbieżności co do tego, któremu bóstwu należy się zwierzyć. Nowe technologie na pomoc archeologom Michael S. Bar-Ron, emerytowany rabin i student Uniwersytetu Ariel, wykorzystał zdjęcia o wysokiej rozdzielczości i skany 3D, aby przedstawić reinterpretację dwóch inskrypcji (357 i 361). Według Bar-Rona brzmią one „zot mi’Mosze” (To jest Mojżesz) i „ne’um Mosze” (Powiedzenie/wypowiedź Mojżesza). <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Serabitinscription-612cc31.jpg" width="483" height="272" alt="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" title="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" /> Bar-Ron argumentuje, że wiele protosynajskich inskrypcji znalezionych w Serabit el-Chadim wykonała jeden autor, który znał egipskie hieroglify. Sugeruje nawet, na podstawie pisma, że sam Mojżesz je napisał. „Jestem przekonany, aby zasugerować, że [inskrypcje] mogły zostać napisane przez historyczną postać, która stoi u podstaw biblijnej tradycji Mojżesza, Mojżesza” – napisał Bar-Ron. Mimo to trudno zrozumieć, dlaczego Mojżesz – rzekomy Książę Egiptu – miałby być częścią egipskiej społeczności górniczej. Ta reinterpretacja, szeroko komentowana w mediach, ma głębokie implikacje dla naszego rozumienia historyczności Mojżesza. Jeśli, jak twierdzi Bar-Ron, autorem tych inskrypcji jest sam Mojżesz, stanowią one nie tylko ostateczny dowód na istnienie Mojżesza, ale także jedyny zachowany fragment pisma, którego autorem jest ważna postać biblijna i założyciel religii. Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Reakcje naukowców na tę nową teorię były mieszane. Wielu uczonych jest zaniepokojonych rekonstrukcją samych inskrypcji, co jest znanym, trudnym zadaniem. Jeden z uczonych powiedział National Geographic, że taka próba odczytania jest „bardzo problematyczna”. Thomas Schneider, egiptolog z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, powiedział w wywiadzie dla „The Daily Mail”, że nowa interpretacja jest „całkowicie nieudowodniona i myląca”. Schneider zasugerował, że same inskrypcje zostały błędnie odczytane, dodając, że „arbitralna identyfikacja liter może zniekształcać historię starożytną”. Nawet jeśli identyfikacja liter i tłumaczenie inskrypcji dokonane przez Bar-Rona są poprawne, nie oznacza to koniecznie, że ich autorem był biblijny Mojżesz. Liane Feldman, adiunkt religioznawstwa na Uniwersytecie Princeton, powiedziała National Geographic, że imię Mojżesz może być imieniem egipskim i dlatego jest mniej charakterystyczne w kontekście egipskich inskrypcji górniczych, niż mogłoby się wydawać współczesnym czytelnikom. Jak napisał uczony Joshua Huddlestun, imię Mojżesz pojawia się w listach i dokumentach prawnych z okresu Nowego Państwa, w tym w „głośnej sprawie o dziedziczenie ziemi, wniesionej przez powoda o imieniu Mojżesz”. Jeśli, jak sugerują dowody, Mojżesz był stosunkowo popularnym imieniem egipskim, nie ma powodu, by sądzić, że te inskrypcje odnoszą się do biblijnego Mojżesza lub że zostały przez niego napisane. Źródło: National Geographic
Wypalił oczy bratu i podzielił Polskę. Mroczne tajemnice Bolesława Krzywoustego
Bolesław Krzywousty to jeden z najbardziej wyrazistych, ale i tragicznych władców w historii Polski. Choć panował ponad 30 lat, odniósł spektakularne sukcesy i przyłączył Pomorze, w powszechnej świadomości kojarzony jest z testamentem, który zapoczątkował dwustuletnie rozbicie dzielnicowe. O mrocznych kulisach jego życia, brutalnej walce o władzę oraz tajemnicach piastowskiego dworu rozmawia z redaktorem naczelnym National Geographic Polska, Łukaszem Załuskim, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto przewodnik po faktach, mitach i sekrety panowania księcia, którego porywcze decyzje zmieniły losy średniowiecznej Polski. Dlaczego Bolesława III kojarzymy głównie z testamentem? Zapytany na ulicy przechodzień o Bolesława Krzywoustego najpewniej odpowie: testament i rozbicie dzielnicowe. To historyczny paradoks, ponieważ książę prowadził wygrane wojny z Cesarską Rzeszą, Czechami i Rusią, a jego dwór był prężnym ośrodkiem politycznym Europy Środkowej. Dlaczego więc zapamiętaliśmy go głównie ze statutu, którego oryginalnego dokumentu nawet nie znamy? – Ten testament zmienił wszystko. To nie prawda, że do tej pory nie dzielono państw – to była normalna sytuacja w Czechach, na Rusi czy w Niemczech. Tyle tylko, że Bolesław Krzywousty zmienił dotychczasowe zasady i ustalił słynną zasadę senioratu, według której dziedziczy zawsze najstarszy z rodu Piastów. Fakt, że miał aż pięciu synów i wprowadził ten podział, rozpoczął całkowicie nowy rozdział. Krzywousty raczej nie spodziewał się, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Próba zabezpieczenia spójności państwa zawiodła przez czynnik ludzki – ambicje braci doprowadziły do bratobójczych walk i rozbicia dzielnicowego trwającego niemal dwieście lat. Więcej o kulisach powstawania państwowości przeczytasz w tekście o tym, jak Piastowie stworzyli zbiór skłóconych księstw. Krzywa gęba i trudne dzieciństwo. Skąd wziął się słynny przydomek? W XIX-wiecznej historiografii pojawiały się hipotezy, że przydomek Krzywousty oznaczał krzywoprzysięzcę, czyli kogoś, kto łatwo łamał składane obietnice. Prof. Czwojdrak odrzuca jednak ten mit – łamanie sojuszy było wówczas chlebem powszednim polityki. Prawdziwa przyczyna deformacji twarzy mogła leżeć w medycynie. Analizy szczątków przypisywanych Bolesławowi (odnalezionych w katedrze płockiej) wykazały zwyrodnienie kłykcia żuchwy. – To deformacja nabyta w drodze prenatalnej lub podczas porodu. Judyta Czeska, matka Bolesława, zmarła wkrótce po porodzie w grudniu 1086 roku. Wygląda na to, że poród był niezwykle ciężki, a chłopiec urodził się już ze zdeformowaną żuchwą – tłumaczy mediewistka. Dzieciństwo Bolesława nie należało do sielankowych. Matki nie pamiętał, a jego ojciec, Władysław Herman, pozostawał pod całkowitym wpływem wszechwładnego palatyna Sieciecha. Młody Bolesław wcześnie trafił na wygnanie do Kłodzka i Wrocławia, z dala od głównego dworu. Podobne intrygi i personalne roszady opisuje artykuł ujawniający mroczne kulisy piastowskiego dworu Hermana i Sieciecha. Brutalne rozliczenie z bratem. Jak wyglądało oślepienie Zbigniewa? Konflikt z przyrodnim bratem Zbigniewem ostygł na chwilę tylko po to, by wybuchnąć ze zdwojoną siłą po śmierci ojca w 1102 roku. Choć bracia początkowo podzielili Polskę, spory i rywalizacja o dominację doprowadziły w końcu Bolesława do drastycznego kroku – nakazania oślepienia Zbigniewa. Podobnie jak w przypadku innych dramatycznych epizodów piastowskich, jak choćby historia, w której książę wypalił oczy bratu w walce o władzę, kara ta rodziła powszechne oburzenie. Jak w rzeczywistości wyglądało ówczesne wyłapywanie lub wypalanie oczu? – To nie wyglądało tak, że w oczodoły wkładano rozżarzone żagwie. Najczęściej używano bardzo mocno rozgrzanego pręta, który zbliżano do oczu. Od potężnego żaru ważyły się białka w oczach. Dawało to efekt utraty wzroku, choć bywały przypadki, że niektórzy po czasie go częściowo odzyskiwali – opisuje prof. Czwojdrak. Okaleczenie brata wywołało w kraju potężny bunt społeczny. Bolesław, chcąc ratować pozycję polityczną i zmyć winę, odbył spektakularną pokutę: chodził we włosienicy, z pustą pochwą po mieczu na szyi, a następnie wyruszył z pielgrzymką na Węgry do grobu św. Stefana. Tajemnica Galla Anonima. Czy kronikarz naprawdę pochodził z Wenecji? To właśnie z węgierskiej pielgrzymki pokutnej Bolesław przywiózł na swój dwór tajemniczego mnicha, zwanego dziś Gallem Anonimem. Przez stulecia uważano go za Francuza, jak zasugerował XVI-wieczny kronikarz Marcin Kromer. Współczesne badania naukowe rzucają jednak na tę postać zupełnie nowe światło. Kluczem okazała się słynna pieśń pomorska spisana przez Anonima („Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące...”). – Profesor Tomasz Jasiński przeanalizował warsztat pisarski kronikarza i doszedł do wniosku, że Gall Anonim wcale nie był Francuzem, lecz Wenecjaninem. Prawdopodobnie był tożsamy z tzw. Mnichem z Lido lub jego uczniem, który przybył na Węgry, gdzie spotkał Krzywoustego – dodaje prof. Czwojdrak. Z perspektywy historyków Gall pozostaje bezcennym źródłem, choć z oczywistych względów gloryfikował swojego mecenasa. Więcej o autorze pierwszej polskiej kroniki przeczytasz w tekście: Kim był Gall Anonim i skąd pochodził?. Osobiste szczęście u boku Salomei z Bergu Choć małżeństwa dynastyczne zawierano ze względów politycznych, drugie małżeństwo Bolesława – z niemiecką hrabianką Salomeą z Bergu – okazało się wyjątkowo udane. Para doczekała się dwanaściorga dzieci (sześciu synów i sześciu córek). Źródła historyczne przekazują, że małżonków łączyło głębokie uczucie, a po śmierci Bolesława w 1138 roku wdowa mocno przeżywała odejście męża. Krzywousty spoczął w Płocku, pozostawiając państwo na progu wielkiego historycznego przełomu. Losy niezwykłych kobiet piastowskiego dworu to fascynujący rozdział historii – przykładowo, jedna z monarchiń zeszła do historii jako Piastówna, która została rzymską cesarzową. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
To tutaj narodziły się igrzyska olimpijskie. Starożytne skarby przetrwały dzięki katastrofie
W starożytności Olimpia była czymś więcej niż tylko kolejnym miejscem kultu religijnego w rozległym panteonie helleńskich wierzeń. Specyficzne sanktuarium stanowiło także centrum panhelleńskiej tożsamości, platformę dyplomacji i arenę, na której polityczna potęga państw-miast odzwierciedlała się w zmaganiach atletów. Dziś to jeden z najważniejszych turystycznych punktów na mapie Peloponezu. Czym na tle innych antycznych atrakcji wyróżnia się Olimpia? Grecja ma do zaoferowania wiele wspaniałych zabytków, ale to właśnie w tym sanktuarium narodziła się najważniejsza sportowa tradycja świata.
Spis treści: Miasto w dolinie Alfejosu Ewolucja historycznej Olimpii Architektura Świętego Gaju Skarby Olimpii Współczesna Olimpia to niewielkie miasto, które jednak pozostaje motorem napędowym turystyki i gospodarki zachodniego Peloponezu. W starożytności, gdy była rozległym kompleksem sakralnym, jej ranga była jeszcze wyższa. Miasto w dolinie Alfejosu Olimpia jest usytuowana w zachodniej części Półwyspu Peloponeskiego, w historycznej krainie Elida, która obecnie stanowi jednostkę regionalną w obrębie regionu Grecja Zachodnia. Rozpościera się w otwartej, żyznej dolinie u stóp zalesionego wzgórza Kronion. Krajobraz Olimpii ukształtowały dwa lokalne cieki wodne. Przestrzeń Altis od zachodu i południa jest ograniczona dolinami rzek Alfejos i Kladeosu, jej mniejszego dopływu. W starożytności zapewniały one wodę pitną i higieniczną dla atletów, dyplomatów i pielgrzymów. Z drugiej jednak strony to właśnie ich potężna i zmienna natura była odpowiedzialna za liczne katastrofy, a w późnym antyku i wczesnym średniowieczu – za pogrzebanie powalonych trzęsieniami ziemi ruin miasta pod grubą warstwą osadu. Paradoksalnie, osad ochronił niezliczone skarby Olimpii przed całkowitym zniszczeniem lub rozkradzeniem. Ewolucja historycznej Olimpii Tereny Olimpii były zasiedlone już w okresie wczesnej kultury helladzkiej. U schyłku epoki brązu zrodził się tam kult Pelopsa i Hippodamei. Równolegle czczono Kronosa, Gaję i Temidę. Rangę centrum kultu Zeusa miasto zyskało w X stuleciu p.n.e., kiedy u stóp wzgórza Kronos wyznaczono temenos poświęcony najwyższemu bóstwu. Za przełomowy należy uznać rok 776 p.n.e., kiedy to trzech władców – Ifitos, Kleostenes z Pisy i Likurg ze Sparty – zawarło porozumienie, które miało zreorganizować lokalne zawody w wielkie Igrzyska Olimpijskie ku czci Zeusa. Wprowadzono wówczas tzw. ekecheirię, czyli święty rozejm. Gwarantowała ona bezwzględne zawieszenie broni na czas trwania igrzysk, umożliwiając bezpieczną podróż do sanktuarium (i powrót) tysiącom zawodników i widzów, niezależnie od tego, z jak wrogich sobie na co dzień polis pochodzili. To właśnie dzięki tej zasadzie festiwal sportowy i religijny szybko zyskał rangę panhelleńską, budując tożsamość opartą nie na jednym państwie, a na wspólnej kulturze, języku i kulcie bogów. Okres archaiczny to czas systematycznej instytucjonalizacji Olimpii. Nastąpił wówczas istotny rozwój sanktuarium, co znajduje odzwierciedlenie w ogromnej ilości zachowanych wotów ofiarnych. Tysiące przedmiotów wydobytych z ziemi dowodzi niezwykłej rangi miejsca. Właśnie wtedy wzniesiono pierwsze monumentalne budowle: Herajon (dorycką świątynię Hery), Prytanejon (siedzibę władz sanktuarium, gdzie płonął wieczny ogień), Buleuterion (miejsce obrad rady olimpijskiej). Powstały także rzędy skarbców fundowanych przez dumne miasta-państwa, od Sycylii po Azję Mniejszą, w których gromadzono bogactwa. Wybudowano również pierwszy archaiczny stadion sportowy. Złoty wiek okresu klasycznego Druga połowa V wieku p.n.e. to bezsprzecznie okres największej świetności sanktuarium. Krajobraz Świętego Gaju zdominowała wówczas ogromna świątynia Zeusa, ufundowana z wojennych łupów i ogólnogreckich składek. Równolegle infrastruktura ulegała profesjonalizacji. Rozwój igrzysk wymagał nowych inwestycji. Wzniesiono łaźnie, kolumnowe portyki, a także niezliczone budynki pomocnicze. Stadion został przesunięty na wschód, poza ścisłe granice Altis. Panowanie macedońskie i epoka hellenistyczna Zmierzch klasycznych polis, przypieczętowany bitwą pod Cheroneą (338 rok p.n.e.), pozostawił ślad w architekturze sanktuarium. Dla władców z północy, tradycyjnie traktowanych przez mieszkańców południa jako pół-barbarzyńcy, legitymizacja własnej władzy poprzez obecność w sercu helleńskiej kultury była sprawą nadrzędną. Kontynuowano wznoszenie cywilnych budynków o niespotykanym wcześniej rozmachu. Powstały między innymi gimnazjony i palestry z kolumnowymi dziedzińcami, służące nie tylko do ćwiczeń, ale i dysput intelektualnych. Znacząco zmienił się jednak charakter fundacji wotywnych, które zamiast dziękczynienia miast za zwycięstwa nad wrogiem, zaczęły przybierać formę pomników gloryfikujących potęgę hellenistycznych monarchów. Upadek tradycji Okres panowania Cesarstwa Rzymskiego stanowił epokę dramatycznych wstrząsów, gdy helleńska tradycja kolidowała z nowym autorytaryzmem. Neronowi zamarzyła się nie tylko muzyczna, ale także sportowa chwała. By po nią sięgnąć, zmusił helleńskich urzędników do reorganizacji kalendarza czterech największych igrzysk panhelleńskich. Rok rozegrania zawodów w Olimpii został dla niego przesunięty z 66 n.e. na 67 n.e., a dyscypliny – zmodyfikowane specjalnie dla niego. Efekt? Rzymski władca zakończył swoje tournée z 1808 koronami i wieńcami zwycięzcy. Architektura Świętego Gaju Najważniejszą i najbardziej okazałą budowlą sanktuarium był Olimpiejon, czyli świątynia Zeusa. Wzniesiona według projektu Libona z Elidy, stanowiła podręcznikowy przykład wczesnoklasycznej architektury doryckiej. Forma świątyni to tzw. peripteros, czyli budynek ze wszystkich stron otoczony pojedynczą kolumnadą. Rozmiary tej konstrukcji budziły w starożytności głęboki podziw. Budowla mierzyła 27,68 metra szerokości na 64,12 metra długości, a jej szczyt wznosił się na wysokość 20,25 metra. Z tej wspaniałej budowli nie przetrwało do dziś w pionie niemal nic, poza zrekonstruowaną pojedynczą kolumną. Zanim kult Zeusa zdominował centralną część Altis, główną przestrzenią sakralną był archaiczny Herajon. Wzniesiony około 600 roku p.n.e., jest jednym z najstarszych znanych przykładów greckiej architektury świątynnej. Początkowo kolumny świątyni Hery wykonane były z drewna dębowego. W miarę postępującej degradacji, sukcesywnie wymieniano je na kolumny kamienne. Tuż przy uświęconym Herajonie, w drugiej połowie IV wieku p.n.e., stanęła okrągła świątynia zwana Filipejonem. Jej fundatorem był Filip II Macedoński, jednak należy podkreślić, że budowla ta miała charakter typowo propagandowy. Tolos nie mieścił bowiem wizerunków bóstw. a przedstawiał rodzinę królewską z Macedonii. W ten sposób władca zrównał się z olimpijskim panteonem i podkreślił swoją dominację nad południem Grecji. Skarby Olimpii O tym, jak ważnym dla naukowców miejscem jest Olimpia, najlepiej świadczy fakt, że tamtejsze stanowisko archeologiczne już w 1989 roku zostało wpisane na listę UNESCO. Należy jednak podkreślić, że w samym Świętym Gaju zachował się zaledwie cień historii. Znacznie więcej skarbów prezentuje zaplecze wystawiennicze, na które składają się trzy muzea, eksponujące wyłącznie znaleziska pochodzące z tego jednego, ograniczonego terytorialnie obszaru Muzeum Archeologiczne w Olimpii Ta placówka przechowuje tysiące precyzyjnie wykonanych, codziennych i wotywnych, form ceramiki i brązów, na które składają się: biżuteria, narzędzia, broń. Zachwycają również fragmenty potężnych zabytków architektonicznych, wydobytych ze skarbca z Megary i gzyms skarbca z Geli zdobiony terakotową lwią głową. Jednak największym tamtejszym skarbem jest słynna rzeźba Hermesa z małym Dionizosem dłuta Praksytelesa. Muzeum Historii Starożytnych Igrzysk olimpijskich Ta instytucja skupia się na historii starożytnych igrzysk, ich powiązaniu z kultem religijnym oraz rozwoju dyscyplin sportowych. Prezentuje liczne zabytki związane z atletami, w tym starożytne przybory sportowe, naczynia i inskrypcje. Muzeum Historii Wykopalisk Najmłodsze muzeum w Olimpii opowiada o kulisach odkrywania miasta i historii archeologii. Pokazuje, jak od 1875 roku niemieccy naukowcy prowadzili tam jedne z pierwszych tak systematycznych i precyzyjnych prac wykopaliskowych w Europie. Można tam zobaczyć stare ryciny i mapy doliny Olimpii z czasów, gdy była jeszcze kompletnie zasypana ziemią, oraz fotografie pierwszych badaczy. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Twierdza, która miała być nie do zdobycia. Joanna Lamparska odkrywa jej tajemnice
Najpierw czytelnicy „National Geographic Traveler” uznali ją za jeden z Cudów Polski 2024. Rok później otrzymała najważniejsze wyróżnienie w polskiej turystyce. Teraz Twierdza Srebrna Góra odsłania swoje mniej znane oblicze w filmie Joanny Lamparskiej i kanału HiHistory.
Joanna Lamparska – pisarka, dziennikarka i badaczka tajemnic Dolnego Śląska – wraca do jednego z najbardziej niezwykłych miejsc regionu, aby odkryć, jakie sekrety kryją mury potężnej warowni. Po rewitalizacji ta monumentalna budowla stała się atrakcją przyjazną turystom, ale jeszcze dwieście lat temu była miejscem, które nie tylko przerażało stacjonujących tu żołnierzy, lecz także fascynowało szpiegów z całej Europy. – Pierwsze spotkanie młodego żołnierza z twierdzą można porównać do tego, jakbym dzisiaj wszedł do Gwiazdy Śmierci Lorda Vadera z „Gwiezdnych wojen”. Też byłbym w totalnym szoku, bo to był niesamowity system podziemnych korytarzy, przejść i kazamat. Wystarczy sobie wyobrazić, że mury czterech bastei wieżowych Donżonu mają u podstawy do 12 metrów grubości – mówi Grzegorz Basiński z Twierdzy Srebrna Góra. Twierdza, wzniesiona z rozkazu Fryderyka Wielkiego, mogła podczas oblężenia pomieścić 3756 żołnierzy. Miała własne magazyny, piekarnie, browar, stajnie oraz dziewięć studni wykutych w skale. Najgłębsza z nich, znajdująca się na Ostrogu, liczy ponad 84 metry. Każdego dnia w twierdzy wypiekano 3600 bochenków chleba, a w magazynach czekało prawie 500 ton prochu. Załoga miała być przygotowana na wielomiesięczną izolację. Największym wrogiem żołnierzy nie zawsze była jednak obca armia. Były nim wilgoć, chłód i ciemność. Wojskowi spali w lodowatych pomieszczeniach, stłoczeni na wspólnych pryczach. Dwudziestu mężczyzn dzieliło jedną wielką derkę. Zmagali się z chorobami i bezwzględną pruską dyscypliną. Film przypomina między innymi tajemniczą falę zachorowań z 1819 roku, która przeszła do historii jako „epidemia opuchniętej szyi”, oraz brutalne kary wymierzane nawet za brak guzika. – Życie w twierdzy było bardzo trudne. Było tak wilgotno, że żołnierze brodzili w wodzie, a nad ranem gorzko żartowali, że muszą sprawdzić, czy na głowach nie wyrósł im mech – mówi Emilia Pawnuk, prezeska Twierdzy Srebrna Góra. Produkcja przybliża także mniej znany rozdział historii warowni z 1944 roku, kiedy Niemcy rozważali urządzenie w niej fabryki zbrojeniowej. Dzięki filmowi Srebrna Góra przestaje być jedynie imponującą atrakcją turystyczną. Staje się żywym organizmem – miejscem, w którym splotły się wojny, codzienność, cierpienie i niezwykła zdolność przetrwania. Nowy film HiHistory pokazuje dokładnie to, za co twierdza została doceniona przez czytelników „National Geographic Traveler” oraz Polską Organizację Turystyczną: autentyczność, niepowtarzalną skalę i historię, której wciąż nie poznaliśmy do końca. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Joanna Lamparska Niestrudzona poszukiwaczka skarbów. Filolog klasyczny i archeolog sądowy, od lat pisze książki oraz realizuje programy o tajemnicach historii. Bierze udział w akcjach eksploracyjnych, a w swojej pracy dogłębnie zgłębiła trudną tematykę II wojny światowej. W „National Geographic” opowiada głównie o miejscach pełnych sekretów – zamkach, pałacach, a także o najpiękniejszych zakątkach Dolnego Śląska, z którym jest związana. Od 2025 roku prowadzi własny kanał HiHistory; jest również rozchwytywaną konsultantką przy zachodnich produkcjach filmów historycznych. Utworzyła fundację Projekt Historia. Prywatnie jest wielbicielką punczowego rzezia – najsłodszego ciastka w historii Czech.
Pod kultową lodziarnią odkryto drewniany skarb. Teraz Gdańsk chce go pokazać światu
Gdańscy urzędnicy walczą o przyszłość jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich lat. Pozostałości drewnianego kościoła z XII wieku zostały odnalezione na terenie po starej lodziarni „Miś”. Teraz obiekt, przy wsparciu rządu, ma zostać muzealnie wyeksponowany.
Gdy w 2025 roku archeolodzy natrafili w Gdańsku na tajemnicze artefakty, wieść ta rozeszła się nie tylko po całym kraju, ale i świecie. Zagraniczne media zachwycały się średniowieczną płytą nagrobną z wyrytym na niej wizerunkiem rycerza w kolczudze i hełmie, pisząc o „polskim Lancelocie”. Dzięki badaniom dendrologicznym udało się również ustalić, że wiek odnalezionych belek może sięgać nawet 1140 roku, co świadczyłoby o zachowaniu się najstarszego drewnianego kościoła na terenach Polski. Średniowieczny zamek pod lodziarnią Do tego zaskakującego odkrycia doszło w miejscu, gdzie od lat 60. XX wieku znajdowała się kultowa lodziarnia „Miś”. Na samym początku archeolodzy odnaleźli cmentarz średniowieczny z ponad 300 grobami oraz nienaruszony szkielet rycerza z przełomu XIII i XIV wieku (co stało się głośną sensacją archeologiczną opisywaną m.in. przez New York Times). Wyjątkową wartość artefaktów stanowią odnalezione przez badaczy drewniane belki, których datowanie przypada na XII wiek. Konstrukcja jest doskonałym przykładem architektury Słowiańszczyzny, gdzie budynki wznoszono tzw. metodą zrębową. Dokładny układ świątyni pozostaje jednak wciąż nieznany – badaczom udało się wydobyć jak dotąd jedynie fragmenty drewnianej budowli, której duża część pozostaje ukryta pod chodnikiem i jezdnią ul. Sukienniczej w Gdańsku. Przyszłość odkrycia pod lodziarnią Tak spektakularne odkrycie musiało doczekać się równie głośnych planów zagospodarowania. Piotr Grzelak, zastępca prezydenta Gdańska, po rozmowach z archeologami wpadł na pomysł, który może ucieszyć entuzjastów historii. Drewniana świątynia w przyszłości ma bowiem zostać wykopana spod ziemi i wyeksponowana zwiedzającym. Obiekt ma trafić na muzealną wystawę, gdzie z dumą opowiadać będzie o dawnej historii Trójmiasta. Z tak ambitnymi planami wiążą się jednak liczne wyzwania. Pierwszym z nich – jak to zwykle bywa przy tego typu inwestycjach – jest bariera finansowa, którą Urząd Gdańska próbuje pokonać przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W ostatnich dniach doszło do spotkania pomiędzy Piotrem Grzelakiem, wojewódzkim pomorskim konserwatorem zabytków Dariuszem Chmielewskim, miejską konserwator zabytków w Gdańsku Agnieszką Rózga-Micewicz, Waldemarem Ossowskim, dyrektorem Muzeum Gdańska, oraz Martą Cienkowską – ministrą kultury w rządzie. Ministerstwo ma pomóc miastu w zakresie finansowym i prawnym. Słowiańskie odkrycia na Pomorzu Drewniana świątynia to już kolejne znalezisko z czasów Słowian na terenie Gdańska. W grudniu 2022 roku Muzeum Gdańska ogłosiło odkrycie w piwnicach Ratusza Głównego Miasta pozostałości wału obronnego z lat 30. X wieku. Znalezisko to przesunęło wiedzę na temat wieku miasta o 60 lat wcześniej, niż dotychczas zakładano. Naukowcy natrafili również na słowiańską ceramikę. Jeszcze zanim drewniana świątynia trafi na ekspozycję, czeka ją specjalistyczna konserwacja. W tym celu belki trafią do Biskupina, gdzie funkcjonuje Muzeum Archeologiczne zajmujące się konserwacją zabytków. Źródło: Gdańsk.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Co ukrył Gall Anonim? Tajemnicze zdanie, które miało zatuszować prawdę o Piastach
Gdyby nie tajemniczy kronikarz przybyły na dwór Piastów, nasza wiedza o przełomie XI i XII wieku byłaby zaledwie zbiorem pojedynczych dat. Gall Anonim pozostawił dzieło fundamentalne, ale i głęboko stronnicze. Czy najstarsza polska kronika była w rzeczywistości majstersztykiem politycznej propagandy napisanej na zamówienie?
Kanon historii Polski XI i XII wieku zawdzięczamy jednej postaci – bezimiennemu mnichowi, którego od wieków nazywamy Gallem Anonimem. Tworzący na dworze Piastów kronikarz nie spisywał jednak obiektywnej kroniki wypadków. Każde słowo, każda przemilczana historia i każdy opisany bohater służyły konkretnemu celowi: legitymizacji władzy Bolesława Krzywoustego po krwawej walce z ojcem i bratem Zbigniewem. Subiektywizm kronikarza: Dlaczego nie ma obiektywnej historii średniowiecza? Współcześni historycy nie mają wątpliwości – źródła narracyjne z epoki średniowiecza zawsze były nacechowane emocjonalnie i politycznie. Anonimowy kronikarz pisał pod okiem mecenasów, do których należał kanclerz Michał z rodu Awdańców. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia, jak należy czytać najstarsze polskie źródło pisane: „Nie ma kronikarza obiektywnego, każdy kronikarz jest subiektywny. Dla Galla Anonima Bolesław Krzywousty był postacią numer jeden. Wszyscy Bolesławowie opisani w kronice – Chrobry i Śmiały – mieli stanowić dla niego wzór. Gall eksponował ich wszystkie pozytywne cechy” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Większym zaufaniem mediewiści darzą wprawdzie Galla niż piszącego niemal stulecie później Wincentego Kadłubka, jednak bezkrytyczne przyjmowanie jego relacji prowadzi do wypaczenia obrazu wielu postaci historycznych. Wymazane sukcesy Hermana: Jak stworzyć wizerunek słabego monarchy? Najlepszym przykładem kronikarskiej manipulacji jest wizerunek Władysława I Hermana. W tekstach Galla Anonima książę ten jawi się jako postać pozbawiona ambicji, schorowana i całkowicie zdominowana przez palatyna Sieciecha. Tymczasem badania pokazują, że Herman prowadził wyrafinowaną politykę zagraniczną i przez dekady utrzymał się przy władzy. Dlaczego zatem Gall Anonim tak surowo ocenił ojca swojego patrona? Jak tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak, wynikało to z politycznej konstrukcji całego utworu: „Tych pozytywnych cech nie ma już na przykład Władysław Herman. Mimo że jest ojcem Bolesława Krzywoustego, to palatyn Sieciech za bardzo wchodził tu w grę. Jeśli Gall Anonim nie chciał czegoś wprost napisać, potrafił ukryć prawdę pod kilkoma warstwami i zasłonić się lakonicznym zdaniem: 'dość już na ten temat powiedziałem'” – zaznacza badaczka. Kronikarz doskonale wiedział, które wątki przemilczeć. Gdy sprawa dotyczyła wygnania Bolesława Śmiałego czy niejasnych okoliczności przejęcia władzy przez Hermana, stosował zabiegi stylistyczne, które miały odciągnąć uwagę czytelnika od brutalnych faktów. Manifest polityczny zamiast podręcznika historii Dzieło Galla Anonima należy w istocie traktować jako przemyślany manifest polityczny. Bolesław Krzywousty, który oślepił swojego brata Zbigniewa i wystąpił przeciwko własnemu ojcu, potrzebował potężnego oręża propagandowego, by zmyć z siebie odium skandalu i odbudować autorytet. Z tego powodu kronikarz budował narrację w opozycji: zły i chciwy palatyn Sieciech kontra młody, dzielny książę Bolesław, stanowiący idealne ucieleśnienie cech Chrobrego. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak, krytyka źródłowa pozwala nam dziś odsłonić tę kunsztowną grę: „Sieciech był dla Galla absolutnie wrogiem, ustawiał go w kontrze z miejsca. Czy pisał historię z założeniem, że jest to manifest polityczny? W pewnym sensie jak najbardziej tak. Dlatego ufałabym Gallowi tak na około 80 procent w tej materii” – ocenia prof. Czwojdrak. Dzięki współczesnym badaniom historycznym odchodzimy od czarno-białego obrazu Piastów. Analiza kroniki Galla Anonima ukazuje nie tylko dzieje zarania Polski, ale również wysoki poziom wyrafinowania politycznego i PR-owego ówczesnych elit. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W Dolinie Królów odkryto zagadkowe inskrypcje sprzed 2000 lat. Nie zostawili ich Egipcjanie
Przez stulecia część znaków wyrytych w grobowcach faraonów w Dolinie Królów pozostawała niemal niezauważona. Dopiero szczegółowe badania ujawniły, że niektóre inskrypcje pozostawili przybysze z Indii. To niezwykły ślad dalekich podróży do starożytnego Egiptu i dowód, że słynną nekropolię odwiedzali ludzie spoza świata śródziemnomorskiego.
Dolina Królów należy dziś do największych atrakcji turystycznych Egiptu. Leży na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko współczesnego Luksoru. W skalnych grobowcach złożono tam kilkudziesięciu faraonów. Pierwsze groby wykuto wśród skalnych rozpadlin w połowie II tysiąclecia p.n.e. Zakładano, że w ten sposób będą lepiej chronione przed rabusiami. Większość z nich padła jednak łupem złodziei jeszcze w starożytności. Dolina Królów przyciągała przybyszy już w starożytności Wiemy, że zarówno piramidy, jak i Dolina Królów były celem „turystów” już w starożytności. Zachowały się tam liczne inskrypcje pozostawione w języku greckim, co było naturalną konsekwencją podboju kraju faraonów przez Aleksandra Wielkiego. Również dziś turyści chcą zobaczyć Dolinę Królów. To właśnie tam znajduje się słynny grobowiec Tutanchamona. Jednym ze zwiedzających w ostatnich latach był prof. Ingo Strauch z Uniwersytetu w Lozannie w Szwajcarii. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w studiach nad sanskrytem oraz buddyzmem. Dziwne znaki na ścianach grobowców zaskoczyły badacza Podczas oglądania ścian grobowców, pokrytych tysiącami greckich i łacińskich graffiti, Strauch zauważył znaki, które wydały mu się dziwne i niepasujące do alfabetu greckiego. Jako specjalista od indyjskiej epigrafiki rozpoznał w nich cechy pisma z Indii. Kluczem do rozwiązania zagadki była specyficzna litera „n”, typowa dla południowych Indii i języka tamilskiego. Okazało się, że napisy te umykały egiptologom przez stulecia, ponieważ badacze Egiptu nie znają pisma indyjskiego. Prof. Strauch razem z dr Charlotte Schmid zidentyfikowali łącznie około 30 takich inskrypcji, ukrytych w dziesięciu różnych grobowcach. Wynikami analiz podzielili się w lutym na konferencji naukowej w Indiach. Żeglarze i kupcy z Indii docierali do Egiptu regularnie Dzięki ostatnim badaniom wiemy, że między I a IV wiekiem n.e. indyjscy żeglarze regularnie przemierzali morskie szlaki do Egiptu. Szukali złota, przypraw i innych rzadkich towarów. Pierwsze ślady obecności osób z Indii w Egipcie odkrył polsko-amerykański zespół naukowców w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym. Wśród znalezisk znalazł się między innymi posąg Buddy. Wygląda więc na to, że kupcy z dalekiego kontynentu nie tylko handlowali, ale byli też ciekawi świata. W wolnych chwilach mogli zapuszczać się głęboko do serca Egiptu. Cikai Korran zostawił po sobie podpisy w kilku grobowcach Praktyka podpisywania się na zabytkach jest stara jak świat, co dobrze pokazuje ten „indyjski” przypadek. Dziś uznajemy ją za naganną. Jednym z niesfornych indyjskich turystów był człowiek o imieniu Cikai Korran. Jego imię pojawia się aż osiem razy w pięciu różnych grobowcach w Dolinie Królów. Korran używał tamilskiej formuły „vara kanta”, co oznacza „przyszedł i zobaczył”. To wyraźne nawiązanie do greckich napisów turystycznych. Sugeruje ono, że indyjscy przybysze znali lokalne zwyczaje i zwiedzali nekropolię podobnie jak inni odwiedzający. Szczególną uwagę badaczy zwróciła lokalizacja napisów indyjskiego przybysza. W grobowcu Ramzesa IX jego podpis widnieje na wysokości ponad pięciu metrów nad wejściem. Z kolei w grobowcu nr 14 napis Korrana jest jedynym odkrytym graffiti, co może świadczyć o jego determinacji, by uwiecznić swoją obecność. Do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale też wysłannicy władców Kolejną ważną postacią jest Indranandin, którego sanskrycka inskrypcja znajduje się w grobowcu nr 1, czyli KV1. Podpisał się on jako posłaniec króla Kshaharaty, władcy z zachodnich Indii. To wskazuje, że do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale także oficjalni dyplomaci. Starożytny Egipt był bardziej otwarty na świat, niż długo sądzono Inskrypcje na grobowcach pokazują, że obecność mieszkańców Indii w starożytnym Egipcie mogła być znacznie szersza, niż dotąd przypuszczano. Wygląda na to, że prawie dwa tysiące lat temu w Dolinie Królów spotykali się przedstawiciele różnych królestw i odległych krain. Możliwe, że w tym miejscu, podobnie jak dziś, słychać było wiele języków, a między zwiedzającymi dochodziło do kontaktów i wymiany doświadczeń. Źródła: Międzynarodowa Konferencja Tamilskiej Epigrafiki, SmithsonianMag Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
200 metrów pod ziemią odkryli sanktuarium sprzed 2 tys. lat. Rzymianki czciły tu tajemniczą „Panią”
Naukowcy odkryli w hiszpańskiej jaskini Cova Dones ślady niezwykłego kultu. Ponad 200 metrów pod ziemią kobiety gromadziły się, by składać ofiary rzymskiej bogini. Świadczą o tym łacińskie inskrypcje. W tej samej pieczarze ludzie wykonali malowidła już 23 tysiące lat wcześniej!
W 2023 roku archeolodzy ogłosili ważne odkrycia. W jaskini Cova Dones w Millares pod Walencją odkryto jeden z najważniejszych zespołów pradziejowych malowideł naskalnych we wschodniej Hiszpanii, datowany na ponad 24 000 lat. Kolejny rok przyniósł zaskakujące ustalenie. Ponad 200 metrów w głąb jaskini odnaleziono ślady po aktywności z czasów starożytnego Rzymu, czyli późniejsze od tych znanych o… 23 tysiące lat! Jaskiniowe sanktuarium Najnowsza kampania archeologiczna z maja i czerwca 2026 roku w Cova Dones przyniosła kolejne znaleziska. – To, co kiedyś było rzymskim sanktuarium z około piętnastoma inskrypcjami, rozrosło się do 120, co czyni je największym znanym zbiorem łacińskich inskrypcji w jaskini-sanktuarium w całym Cesarstwie Rzymskim. Połączone badania tych inskrypcji i zachowanych materiałów archeologicznych pozwolą na dokładniejszą rekonstrukcję praktyk rytualnych praktykowanych w tym miejscu na przestrzeni wieków – wyjaśniają koordynatorzy projektu z Uniwersytetów w Alicante i Saragossie. Inskrypcje wykonano głównie w I i II wieku n.e. Napisy te nie są przypadkowymi bazgrołami. O czym nam mówią? Kim była Pani z Jaskini? Odszyfrowania inskrypcji podjęli się prof. Silvia Alfayé i Sergio García-Dilsa. W ich ocenie pięć inskrypcji jest o charakterze wotywnym. Wskazują, że w jaskini czczono bóstwo żeńskie nazywane z szacunkiem Domina, czyli „Pani”. Co niezwykle intrygujące, w trzech tekstach pojawia się określenie malaci – dotychczas nieznany w literaturze naukowej przydomek, który prawdopodobnie odnosi się do specyficznych cech tej bogini, być może związanych z wodą obecną w jaskini. Istnienie wielu inskrypcji dedykowanych tej samej bogini dowodzi – zdaniem archeologów – że nie mamy do czynienia z przypadkowymi wizytami, lecz z zorganizowanym i konkretnym kultem. Przęśliki i pierścienie. Namacalne dowody kobiecej obecności Archeolodzy nie mają wątpliwości, że jaskinia Cova Dones w czasach rzymskich była sanktuarium zdominowanym przez kobiety. Wskazują na to nie tylko liczne żeńskie imiona wyryte na ścianach, ale także materiał archeologiczny znaleziony na powierzchni. Wśród darów wotywnych odkryto wiele przęślików, które w starożytności były silnie kojarzone z kobiecą sferą domową i pracą. Dodatkowo odnaleziono dwa pierścienie z brązu oraz bransoletkę, które prawdopodobnie zostały złożone jako ofiary dla „Pani”. Badacze sugerują nawet, że dzisiejsza nazwa jaskini – Cova de les Dones (Jaskinia Kobiet) – może być reliktem dawnego toponimu upamiętniającego obecność kobiet w tym miejscu. Rytuały w sercu ziemi. Jak wyglądało rzymskie sanktuarium? Oto jak naukowcy wyobrażają sobie działalność tego świętego miejsca. Rytuały odbywały się w specyficznych warunkach, z dala od światła dziennego. Sala sanktuarium znajduje się głęboko w systemie jaskiniowym, co wymuszało na pątniczkach pokonanie ponad 200 metrów ciemnych korytarzy. Isnkrypcje znajdowało się w jednym wydzielonym miejscu. Ważnym elementem sakralnego krajobrazu były naturalne nacieki tworzące małe baseny z wodą. To właśnie w nich archeolodzy odkryli monety, naczynia i fragmenty ceramiki, które są pozostałościami po obrzędach ofiarnych sprawowanych w mroku podziemnych galerii Źródło: Uniwersytet w Alicante Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Dlaczego Władysław Herman przeniósł stolicę do Płocka? Mediewistka ujawnia zakulisowe powody
Choć szkolne podręczniki utrwaliły obraz Krakowa jako jedynej historycznej stolicy po czasach Kazimierza Odnowiciela, przełom XI i XII wieku przyniósł zaskakujący zwrot. Główne serce państwa Piastów zabiło na Mazowszu. Jak wyglądała dyplomatyczna gra na szczytach władzy, gdy polscy monarchowie musieli odnaleźć się w gigantycznym konflikcie papieża z cesarzem?
Polska w XI wieku była miejscem niespokojnym, dynamicznym i narażonym na ciągłe przewroty polityczne. Zaledwie kilkadziesiąt lat po kryzysie reakcji pogańskiej i najdzie czeskiego księcia Brzetysława, polscy monarchowie stanęli przed koniecznością prowadzenia wielokierunkowej polityki międzynarodowej. Gdy po wygnaniu Bolesława Śmiałego władzę objął Władysław I Herman, ośrodek ciężkości państwa przeniósł się do Płocka, czyniąc z Mazowsza centrum geopolityczne regnum. Stolica tam, gdzie książę: Dlaczego to Płock stał się sercem królestwa? Pojęcie stolicy państwa w XI wieku różniło się znacząco od dzisiejszego rozumienia tego słowa. Choć odnowiciel dynastii przenosił aparat władzy z zniszczonej Wielkopolski do Małopolski, w praktyce monarchia funkcjonowała w modelu dworu objazdowego. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia specyfikę ówczesnego ustroju i wyjątkową rolę Płocka jako stolicy Polski: „Stolica jest tam, gdzie jest główny książę. Władysław Herman, który dostał Mazowsze, bardzo ten Płock lubił i najczęściej w nim przebywał. Podobał mu się ten pobyt i piękny widok z siedziby w Płocku. W pewnym momencie ten środek ciężkości na pewno przesunął się na Mazowsze” — wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. W przeciwieństwie do naszych sąsiadów Czechów, u których życie polityczne od zarania skupiało się niemal wyłącznie wokół Pragi, dzieje Polski kształtowały się w wielu ośrodkach regionalnych. Mazowiecki Płock za panowania Hermana stał się nie tylko rezydencją władcy, ale także miejscem podejmowania kluczowych decyzji dyplomatycznych. Geopolityczny miszmasz: Od sojuszu z papieżem po układ z cesarzem Druga połowa XI wieku to okres gigantycznego sporu o inwestyturę, który wstrząsnął całą chrześcijańską Europą. Polscy władcy potrafili niezwykle elastycznie reagować na zachodzące zmiany polityczne na kontynencie, dążąc do jak największych korzyści dla własnej dynastii. Przejście od pro-papieskiej polityki Bolesława Śmiałego do pro-cesarskiego zwrotu Władysława Hermana pokazuje duży pragmatyzm ówczesnych elit. Prof. Bożena Czwojdrak zwraca uwagę na świadomość dyplomatyczną Piastów: „Nasi władcy – Bolesław Śmiały, Władysław Herman, Bolesław Krzywousty – praktycznie non stop zrywają i zawierają sojusze z Czechami, Niemcami, Węgrami czy Rusią. To pokazywało, do jakiego stopnia musieli być świadomi władzy dyplomatycznej i potrafili się w tym świecie poruszać” — zaznacza badaczka. Podczas gdy Śmiały poparł papieża Grzegorza VII i dzięki temu uzyskał upragnioną koronę królewską, Władysław Herman pod wpływem palatyna Sieciecha opowiedział się po stronie cesarza Henryka IV. Następnie Bolesław Krzywousty wprawnie balansował między obiema potęgami, wyciągając korzyści tam, gdzie sytuacja była najbardziej sprzyjająca. Niepewność dnia codziennego: Jak żyło się w XI-wiecznej Polsce? Ciągłe przetasowania na szczytach władzy, zmiany sojuszników oraz konflikty wewnątrz samej dynastii Piastów miały bezpośrednie przełożenie na poczucie bezpieczeństwa zwykłych mieszkańców królestwa. Walki o władzę, ucieczki książąt czy polityczne otrucia tworzyły atmosferę ciągłej niestabilności. Z perspektywy tysiąca lat XI wiek w Polsce jawi się jako czas budowania struktur państwowych w niezwykle trudnym otoczeniu zewnętrznym i wewnętrznym. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak: „Mieszkańcy Królestwa Polskiego nie czuli się wtedy bezpiecznie. Okres wygnania Bolesława Śmiałego, całych tych wypraw, walki braci z ojcem czy z Sieciechem sprawiał, że ludzie w tamtym czasie nie czuli się stabilnie ani pewnie” — ocenia prof. Czwojdrak. Mimo zawirowań okres panowania Hermana z siedzibą w Płocku był istotnym etapem na drodze do okrzepnięcia państwowości, która przetrwała kolejne próby silnych napięć dynastycznych i rozbicia dzielnicowego. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Co naprawdę wydarzyło się w 1670 roku? Pięć zdarzeń, które działy się podczas trwania słynnego serialu
Już 5-tego sierpnia zadebiutuje trzeci sezon serialu „1670”. Na naszych ekranach mieszkańcy Adamczychy ponownie zmagać się będą z realiami XVII-wiecznej Rzeczpospolitej. Co w rzeczywistości światu i Polsce przyniosło tamto stulecie?
Zwiastun trzeciego sezonu uwielbianego przez widzów serialu „1670” zapowiada kolejne niespodziewane zwroty akcji. Najsłynniejszy Jan Paweł w historii Polski daje w nim wyraz swoim „kosmicznym” ambicjom, podczas gdy reszta dworu zmaga się z tzw. chorobą poszlachecką. Czy w rzeczywistości tytułowy rok 1670 również obfitował w tak zawiłe i burzliwe wydarzenia? Przedstawiamy 5 najważniejszych i najciekawszych wydarzeń, które miały wtedy miejsce na ziemiach Polski. Ślub najsłabszego króla Rok 1670 przyniósł zmiany wewnątrz panującej wówczas rodziny królewskiej. Król Michał Korybut Wiśniowiecki, który po latach rządów dynastii Wazów został wybrany na zasadach elekcji na władcę Rzeczypospolitej Obojga Narodów, poślubił córkę cesarza Ferdynanda III, Eleonorę Habsburg. Ślub odbył się na Jasnej Górze, która raptem 15 lat wcześniej odparła ataki Szwedów w trakcie potopu. Po ślubie odbyły się uroczystości weselne w pałacu w Kruszynie. Małżeństwo zawarte w Częstochowie miało jednak tragiczny finał. Król Michał Korybut Wiśniowiecki, który ze względu na swoją uległość wobec szlachty (co zresztą dobitnie pokazuje serial) przez wielu historyków uznawany jest za najsłabszego polskiego króla, zmarł przedwcześnie na wrzody żołądka zaledwie trzy lata później, w 1673 roku. Związek pozostał bezdzietny, a Eleonora opuściła Polskę i po kilku latach wyszła za mąż za austriackiego księcia Karola V Lotaryńskiego. Sejmowa zawierucha Wybór mało popularnego Wiśniowieckiego nie wszystkim magnatom przypadł do gustu. Wyborowi kandydata z Rusi sprzeciwiali się szczególnie prymas Mikołaj Prażmowski oraz hetman wielki koronny Jan Sobieski, który objął władzę po zmarłym w 1673 roku królu. Dwójka ta wolała na tronie francuskiego kandydata, księcia Charles'a-Parisa d'Orléans-Longueville. Polityczne przepychanki wokół władzy zdominowały kwietniowy sejm nadzwyczajny odbywający się w Warszawie. Obrady, które z początku miały skupić się na zabezpieczeniu uchodźców z Ukrainy, na której terenach trwała wówczas wojna, przekształciły się w rozgrywkę polityczną. Istotną część tego procesu pochłonęły uderzenia w hetmana Jana Sobieskiego, którego część obradujących chciała postawić przed sądem. Do takiego zdarzenia jednak nie doszło, gdyż sprzymierzone z późniejszym królem wojsko stanowczo stanęło w jego obronie. Jak przystało na tamte czasy, sejm mógł się skończyć w jedyny słuszny sposób – za sprawą klasycznego liberum veto zgłoszonego przez szlachcica Benedykta Żabokrzyckiego. Kolejne obrady, tym razem trochę bardziej udane, odbyły się we wrześniu. Kluczowe dla powodzenia sejmu zwyczajnego okazało się wystąpienie prymasa Prażmowskiego, w którego trakcie duchowny publicznie przeprosił za promowanie francuskiego kandydata w procesie elekcji. Wrześniowe obrady, tak jak w przypadku wcześniejszego sejmu nadzwyczajnego, pozostały mimo wszystko areną ciągłych sporów frakcyjnych, a nie miejscem realnego rozwiązywania problemów państwa. Podobnie jak w serialu, można było odczuć, że obradującym szlachcicom bardziej zależy na dobru własnego rodu i imienia, a nie na korzyściach płynących dla całego państwa. Proces o czary Istotne wydarzenia ukazujące realia ówczesnej Korony miały również miejsce w nadnarwiańskiej wsi Wizna. Tamtejszy burmistrz skazał na karę śmierci przez spalenie na stosie 20-letnią Barbarę Królkę. Kobieta ta została oskarżona o używanie czarów, które ponoć miały doprowadzić do śmierci królowych: Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny, które – co ciekawe – zmarły przed narodzinami skazanej. Bezpośrednim dowodem, za który młoda kobieta przypłaciła życiem, było rzucenie czaru na poborcę ziemi wiskiej, Wacława Jeziorkowskiego, i jego rodzinę, do czego po długich torturach przyznała się Królka. Kobieta miała zakopać pod chałupą ofiary szkapią głowę. Proces młodej czarownicy wpisuje się w szerszy obraz skazań, jakie miały miejsce na terenach Korony – według badań historyków od XV do XVIII wieku w procesach o czary nad Wisłą sądzono ponad 1300 osób, co zrywa z wizerunkiem naszego państwa jako kraju „bez stosów”. Sukces naukowy Nie wszystkie wydarzenia, które miały miejsce w 1670 roku, świadczyły jednak o zacofaniu naszego narodu. Choć i w tym przypadku trudno czuć pełnię dumy. Wrocław bowiem, w którym światło dzienne ujrzało pierwsze na świecie pismo medyczne, należał wówczas do monarchii Habsburgów, gdzie pełnił rolę ważnego ośrodka naukowego. Inicjatorem wydawnictwa Miscellanea Curiosa Medico-Physica był wrocławski lekarz i przyrodnik Philipp Jakob Sachs von Löwenheim, uznawany za jednego z najwybitniejszych uczonych XVII wieku. W pierwszym numerze naukowego pisma zawarto badania blisko 40 autorów z całej Europy z dziedzin anatomii, fizyki, chemii czy botaniki. Podhalańskie powstanie Rok 1670 to również czas zakończenia trwającego dwa lata powstania chłopskiego na Podhalu. Uciśnieni chłopi zbuntowali się przeciwko swoim feudalnym panom, którzy po katastrofalnych zniszczeniach potopu szwedzkiego próbowali odbić sobie wojenne straty poprzez ciągłe podnoszenie podatków oraz wyzysk góralskich poddanych. W 1669 roku chłopi zbojkotowali nakazy starosty i uformowali własną organizację samoobrony. Władzę na terenie tamtejszego starostwa przejęły samozwańcze gromady chłopskie – nazwane z czasem Rzecząpospolitą Podhalańską. Za pomocą ciupag, kos i własnoręcznie odlewanych armatek zyskali władzę na zamieszkiwanej przez górali ziemi. Paraliż władzy wywołał przerażenie wśród okolicznej szlachty, która obawiała się rozlania buntu na sąsiednie rejony Małopolski. Zmotywowane struktury państwowe wyruszyły z akcją pacyfikacyjną, która zakończyła się rozbiciem wojsk mieszkańców Podhala. Po porażce panowanie nad tamtym regionem wróciło w ręce starostwa, które ponownie nałożyło na mieszkańców wysokie ciężary pańszczyźniane. Wielu przywódców powstania zostało objętych represjami. Źródła: Histmag.org, Wielka Historia, Radio Wrocław, Historia Rabki Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Renesansowy Rzym wyrósł z antycznych ruin. Tak odkrywano przeszłość Wiecznego Miasta
Przez stulecia mieszkańcy Rzymu rozbierali antyczne budowle, a odzyskany materiał wykorzystywali do wznoszenia domów, pałaców i fortec. Renesans przyniósł jednak przełom – ruiny zaczęto badać, a spod ziemi wydobyto arcydzieła znane wcześniej tylko ze starożytnych opisów.
Spis treści: Rzym, który pożerał sam siebie Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” Jak obecność papieży zmieniła Rzym i dlaczego w Wiecznym Mieście wiara niemal zawsze splatała się z polityką? Opowiada o tym historyczka i badaczka Jessica Wärnberg w książce „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy”, która ukaże się 26 sierpnia 2026 roku nakładem Wydawnictwa Znak. Poniżej publikujemy fragment poświęcony renesansowemu odkrywaniu antycznej przeszłości miasta. Rzym, który pożerał sam siebie Rzymscy budowniczowie przyjęli oszczędne, a niekiedy wręcz pomysłowe podejście – rozbierali ruiny, by wznosić nowe budowle. Wykorzystując kamień i drewno z odzysku, tworzyli konstrukcje będące osobliwym zlepkiem rozmaitych stylów i elementów. Efekty tych prac wielu rozczarowywały. Chryzoloras porównywał Rzym do kanibala, który traktuje „samego siebie jak kopalnię i kamieniołom”, stając się „miastem, które jednocześnie odżywia się i pożera”. Przebywający w mieście pod koniec XV wieku kastylijski historyk i królewski sekretarz Alfonso de Palencia nakreślił jeszcze bardziej dramatyczny obraz. Twierdził, że spacerował ulicami wśród zwałów gruzu tak wysokich, że wystawały spod nich jedynie najwyższe części starożytnych budowli. Słów krytyki nie szczędzili sami mieszkańcy Italii. Uczony Flavio Biondo, stojąc na Kapitolu, ubolewał nad widokiem piętnastowiecznego Rzymu: „Wstydzę się i cierpię, opisując brzydotę biorącą swój początek na Kapitolu”. Zauważył, że Bonifacy IX wzniósł tam „budynek z cegły […] na użytek senatorów i prawników”, którego pospolitość „wywołałaby odrazę mieszkańców” starożytnego miasta. Koloseum zarosło chwastami, a antyczny teatr stał się fortecą Mimo narzekań Palencii wiele budowli, do których wzdychał Biondo i – jak wyobrażał sobie Kastylijczyk – którymi zachwycali się mieszkańcy starożytnego Rzymu, wciąż można było oglądać, choć znajdowały się w opłakanym stanie. Na początku XVI wieku niderlandzki malarz Maarten van Heemskerck odwiedził Rzym i uwiecznił samego siebie na tle Koloseum. Amfiteatr popadł w ruinę i przypominał wówczas wyszczerbione półkole tuneli, porośnięte chwastami i pokryte grubą warstwą pyłu. Po drugiej stronie Palatynu przetrwał Teatr Marcellusa – imponująca, półokrągła konstrukcja, która od czasów cesarza Augusta górowała nad Wyspą Tyberyjską. Teatr, który niegdyś mógł pomieścić 20 tysięcy widzów siedzących w rzędach, wzniesiono na trzech poziomach arkad z betonu, tufu i trawertynu. Nie wiemy dokładnie, jak wyglądały pierwotnie najwyższe kondygnacje budowli, ponieważ u progu ery nowożytnej była ona wielokrotnie niszczona, odbudowywana i adaptowana do nowych celów. W pewnym okresie Teatr Marcellusa służył jako forteca arystokratycznego rodu Savellich, a wcześniej, w XII wieku, był siedzibą rodziny rewolucyjnego przywódcy Giordana Pierleoniego, który przekształcił antyczne miejsce rozrywki w średniowieczną twierdzę. W innych zakątkach Rzymu starożytne kamienie wykorzystywano w nieco bardziej romantyczny sposób – architekci wznosili na ruinach fortece, by przywołać antyczne ideały. Inaczej niż w przypadku Bonifacego IX, fundatorzy tych budowli zyskali uznanie w oczach ludzi takich jak Biondo. Często byli nimi wpływowi członkowie papieskiego dworu. Na Eskwilinie kardynał Prospero Colonna, bratanek papieża Marcina V, wykorzystał drzewa, mury i rzeźby, by tchnąć życie w miejsce, które uważał za starożytne Ogrody Mecenasa. W epoce Augusta Mecenas, generał i doradca cesarza, chadzał ulicami Rzymu w czasach, gdy Teatr Marcellusa przyjmował pierwszych widzów. W „Odach” Horacy wspominał Mecenasa przebywającego w swej wieży w chmurach, a idylliczne miejsce przeciwstawiał zgiełkowi, spiętrzonym dachom i murom Romy. Kariera Colonny miała przybrać burzliwy obrót – po śmierci wuja jako jeden z nielicznych kardynałów został ekskomunikowany. Jednak w szczęśliwszym okresie potęgi swojego rodu Colonna wykorzystał wizję idyllicznych Ogrodów Mecenasa do stworzenia dworu, w którym entuzjazm dla antyku przejawiał się nie tylko w martwych kamieniach, lecz także w erudycyjnych rozmowach. W ciepłe wieczory przy stole kardynała uczeni pokroju Bionda dbali o intelektualną rozrywkę gości. Wskazując ogród, w którym na cokołach dumnie prezentowały się popiersia, Biondo z pasją opisywał marmurowe rzeźby, które – jak wierzył – niegdyś mogły należeć do samego Mecenasa. Chrześcijański Rzym zachwycił się pogańskim antykiem Te przyjemne kolacje na świeżym powietrzu u kardynała Prospera Colonny ukazują obraz Rzymu zawieszonego między dwoma światami. Prospero był arystokratą i wysokim dostojnikiem Kościoła – instytucji, której potęga w Rzymie (i poza nim) opierała się na chrześcijańskich dogmatach. Jednocześnie próbował wieść życie na wzór antycznego, pogańskiego wodza. Studiował i wychwalał ideały systemu politycznego i religijnego, który niegdyś zwalczał pierwszych chrześcijan, a którego dziedzictwo, paradoksalnie, umacniało teraz jego władzę kościelną. Biondo nazywał Prospera „Mecenasem naszego stulecia”. Prospero jawi się jako postać pełna sprzeczności. Był jednak typowym przedstawicielem ówczesnych rzymskich elit. Wraz z myślicielami pokroju Bionda czy Chryzolorasa należał do rosnącej grupy chrześcijan zafascynowanych kulturą i wiedzą pogańskiego antyku. Entuzjastów tych nazwano humanistami – wielbicielami studia humanitatis: filozofii, gramatyki, retoryki i poezji, czerpiącymi inspirację ze starożytnych twórców greckich i rzymskich. Humaniści z zaciekawieniem i z otwartym umysłem badali klasyczne teksty, artefakty i budowle. Ten kulturalny fenomen nazwano później renesansem, Rinascimento – uznano go bowiem za prawdziwe odrodzenie piękna i wiedzy starożytnego świata. „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!” W Rzymie na fali tego entuzjazmu odkryto lub ponownie zbadano tysiące obiektów. Ziemia zaczęła oddawać ukryte w niej wiekowe skarby. Gdy księża z San Silvestro in Capite namawiali mieszkańców do wynajmowania i odbudowy posiadłości na Polu Marsowym, spod warstw ziemi zaczęły wyłaniać się antyczne inskrypcje, monety i rzeźby. W 1489 roku w rzymskim porcie Anzio, po wiekach uśpienia, odnaleziono pełne wdzięku kształty Apolla Belwederskiego. Nieco ponad piętnaście lat później w rzymskiej winnicy odkopano marmurową grupę Laokoona i jego synów. Atmosferę tamtych chwil najlepiej oddaje okrzyk artysty Giuliana da Sangallo, oglądającego rzeźbę wraz z papieżem Juliuszem II i Michałem Aniołem: „To jest Laokoon, o którym pisze Pliniusz!”. To jest przedruk z książki autorstwa Jessiki Wärnberg „Rzym miasto Boga. Opowieść o świętości i władzy” w przekładzie Ewy Ratajczyk i Michała Filipczuka, która ukaże się nakładem, Wydawnictwa Znak (premiera: 26 sierpnia 2026 roku). Tutuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.