Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
Kilkaset monumentalnych grobowców sprzed nawet sześciu tysięcy lat zlokalizowali archeolodzy w pasie od południowego Egiptu aż po Erytreę. To ustalenie dotyczące bezkresnych piasków pustyni Atbai było możliwe dzięki technologiom satelitarnym i wykopaliskom przeprowadzonym przez Polaków.
Pustynia Atbai, rozciągająca się od Górnego Egiptu po granice Erytrei, przez dekady pozostawała archeologiczną białą plamą. Choć leży na styku potężnych cywilizacji starożytnego Egiptu i Nubii, jej surowy klimat i trudny dostęp sprawiły, że badania w tym regionie były jedynie wyrywkowe. Dotychczasowe próby poznania żyjących tam w odległego przeszłości ludów opierały się głównie na znaleziskach ceramiki i sztuki naskalnej. To dawało niepełny obraz życia dawnych mieszkańców. Atbai to kraina górskich masywów i wyschniętych koryt rzek. Niegdyś, w okresie wilgotnym, tętniły życiem, a nadrzeczne zielone tereny przemierzały stada dzikich zwierząt. Zamiast łopat – satelity Archeolodzy z Atbai Survey Project przeszukali setki kilometrów pustyni Atbai, korzystając z darmowych zdjęć Google Earth i Bing. Systematycznie przeczesując teren podzielony na siatkę, namierzyli 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców. Kluczowe okazały się ślady dawnych szlaków pasterskich, które doprowadziły badaczy przeszłości do licznych nekropolii. Wnioski na temat tego odkrycia zostały właśnie opublikowane na łamach „African Archaeological Review”. Jak wyglądają grobowce? Odkryte grobowce to monumentalne, koliste lub owalne konstrukcje z kamienia o średnicy od 5 do nawet 82 metrów. Ich znakiem rozpoznawczym jest niski mur obwodowy skrywający wewnątrz liczne pochówki. Sercem monumentu jest zazwyczaj grób centralny (prawdopodobnie lidera), wokół którego koncentrycznie układano szczątki innych ludzi oraz bydła, owiec i kóz. Niektóre budowle posiadają wejścia skierowane na wschód, co sugeruje związki z kultem solarnym. Polski wkład w badania Kluczowym elementem w zrozumieniu tej kultury stały się wykopaliska polskiej ekspedycji. Badacze pod kierunkiem dr. Piotra Osypińskiego ponad 10 lat temu w Wadi Khashab odsłonili monumentalną strukturę o średnicy 18 metrów zawierającą ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Odkryli tam centralny pochówek ludzki, wokół którego rozmieszczono groby bydła i owiec. To właśnie dane z polskich wykopalisk oraz praca współautorki artykuł, dr Marii Carmela Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dostarczyły kluczowych dat radiowęglowych i dowodów na złożone rytuały pogrzebowe. Te dane pozwoliły zrozumieć, że setki podobnych nekropolii na pustyni Atbai powstało w IV i III tysiącleciu p.n.e. Kto wzniósł megalityczne konstrukcje? Te monumentalne grobowce wznieśli pasterze-koczownicy zamieszkujący pustynię Atbai. Była to społeczność, która stale się przemieszczała. Dla niej bydło stanowiło najwyższą wartość i symbol bogactwa. Badacze sugerują, że to przodkowie koczowniczych Medżajów. Większość struktur powstała w IV i III tysiącleciu p.n.e. (ok. 4500–2500 r. p.n.e.). Zdaniem naukowców te wielkie grobowce miały pełnić też funkcje inne niż tylko grobowe. Miały być reakcją na wysychanie Sahary – pasterze tworzyli trwałe nekropole przy źródłach wody, by przetrwać kryzys i wzmacniać więzi społeczne. Znaczenie odkrycia „Nasze znaleziska rzucają nowe światło na dzieje pustynnej Sahary i prehistorię Nilu. Pozwalają spojrzeć na potęgę Egiptu i Nubii z nowej perspektywy, dowodząc, że historia tego regionu to nie tylko faraonowie, piramidy i świątynie, ale znacznie bogatsza opowieść” – piszą autorzy artykułu na temat znalezisk z pustyni Atbai na łamach „The Conversation”. Podkreślają, że nadal jest sporo znaków zapytania – główne niewiadome to brak datowań oraz niepewna tożsamość budowniczych. Nie wiemy, co stało się z tą ludnością po tym, jak klimat uległ zmianie. Poza tym obrazowania satelitarne nie dają odpowiedzi na pytanie, czy każdy wytypowany obiekt zawiera w sobie takie same pochówki. Niestety, niepewna sytuacja polityczna w Sudanie utrudnia przeprowadzenie badań terenowych. Źródła: African Archaeological Review, The Converstation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Archeologiczna sensacja na Lubelszczyźnie. 18 masywnych nagolenników z brązu
Dzięki współpracy poszukiwacza z archeologami, do Muzeum Zamojskiego trafi unikatowy skarb. Masywne nagolenniki o łącznej wadze 3,6 kg to precyzyjnie wykonane przedmioty, które przetrwały w doskonałym stanie od momentu ich złożenia w ziemi 2500 lat temu. Eksperci mówią o sensacji.
Historia osadnictwa na terenie dzisiejszej Lubelszczyzny kryje w sobie wiele tajemnic, a jedną z najbardziej fascynujących jest obecność społeczności kultury łużyckiej. Do najnowszego odkrycia z nią związanego doszło dzięki działaniom eksploratora, który prowadził poszukiwania w oparciu o oficjalne pozwolenia konserwatorskie w okolicach miejscowości Śniatycze na Lubelszczyźnie. Miejsce ukrycia przedmiotów wskazał on zawodowym archeologom, co pozwoliło na profesjonalne zabezpieczenie znaleziska. Miejsce znalezienia i stan zachowania skarbu Skarb spoczywał w niewielkim dołku na głębokości zaledwie 30 centymetrów. A wewnątrz znajdowało się 18 nagolenników o łącznej wadze 3,6 kg. Ich stan oceniono jako bardzo dobry. Przedmioty te, po delikatnym oczyszczeniu i podstawowych zabiegach konserwatorskich, odzyskały formę pozwalającą na ich niemal natychmiastową ekspozycję. Ranga odkrycia Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) określił w mediach społecznościowych to znalezisko jako „sensacyjne”. „Ozdoby kultury łużyckiej wykonane z brązu odnajdywano w regionie zamojskim bardzo rzadko i były to jedynie pojedyncze ich egzemplarze lub tylko niewielkie fragmenty (nie licząc skarbu ozdób z Czernięcina, gdzie w 2023 r. eksplorator odkrył 13 przedmiotów z brązu, w tym kilka bransolet)” – czytamy na fanpage’u LWKZ. Skład skarbu Na pierwszy rzut oka skarb wygląda dość jednorodnie i monotonnie. Nagolenniki przypominają bardzo duże bransolety. Pokryte są zielonkawą patyną. Najciekawsze artefakty tworzące skarb: Spośród osiemnastu odnalezionych przedmiotów, cztery wyróżniają się szczególnym kunsztem wykonania, unikatową formą lub rzadkimi motywami zdobniczymi: Bardzo masywny nagolennik z krawędzią grzbietu – to jeden z najbardziej okazałych elementów skarbu. Charakteryzuje się wyraźnie zarysowaną krawędzią na korpusie oraz wyjątkowo bogatym zdobieniem. Na jego powierzchni widoczne są romboidalne nacięcia, których wnętrza precyzyjnie wypełniono drobnymi, poziomymi kreskami; Nagolennik ze spiralnym nacięciem na całej powierzchni – ten egzemplarz jest unikatowy ze względu na sposób zdobienia, który pokrywa go nie tylko na zewnątrz, ale również od wewnątrz. Cały pręt, z którego został wykonany, posiada ciągły spiralny wzór. Jego końcówki zachodzą na siebie aż na półtora zwoju, co nadaje mu specyficzny, masywny wygląd; Nagolennik w kształcie litery „C” z guzkami – przedmiot ten ma formę zamkniętej obręczy o nietypowym przekroju. Jego część wewnętrzna jest całkowicie wklęsła i pusta. Wyjątkowym detalem są guzki wyciskane od wewnątrz, które na powierzchni zewnętrznej tworzą wypukły wzór przedzielony poprzecznymi nacięciami; Bogato zdobiony nagolennik z motywami iksowatymi – pojedynczy egzemplarz wykonany z grubego pręta, który reprezentuje najwyższy poziom precyzji zdobniczej. Oprócz klasycznych nacięć jodełkowych i krokwiowatych, widnieją na nim pasmami powtarzające się motywy w kształcie litery X, wypełnione w środku delikatnymi, poziomymi kreseczkami. Chronologia i kontekst kulturowy Profesjonalne oględziny przeprowadzone przez zespół archeologów, w tym prof. Wojciecha Blajera oraz badaczy z Zamościa, pozwoliły precyzyjnie określić wiek znaleziska. Zabytki te są przypisywane schyłkowemu okresowi funkcjonowania kultury łużyckiej, określanemu jako Hallstatt D, co odpowiada latom około 550–400 p.n.e. Jest to okres, w którym tradycje odlewnicze osiągnęły wysoki stopień zaawansowania, a nagolenniki o podobnej stylistyce znane są również z Wielkopolski, Śląska czy Pomorza. Od konserwacji do muzealnej witryny Znalezisko ze Śniatycz niebawem trafi do zbiorów Muzeum Zamojskiego w Zamościu. Zanim jednak na stałe zagości na wystawach, zostanie poddane fachowej konserwacji oraz specjalistycznym badaniom składu brązu. Jeśli proces przygotowawczy przebiegnie sprawnie, pierwsi zwiedzający będą mogli zobaczyć te wyjątkowe nagolenniki już w maju 2026 roku podczas Nocy Muzeów. Źródło: LWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wojsku oraz powołać tajny sztab polityczny i wojskowy, który pracował nad strategią operacji. W istocie nie ma świadectw źródłowych, które by potwierdzały tego typu sądy. Po drugie, sugerowano, że Piłsudski był w zmowie z ministrem Żeligowskim, który miał mu umożliwić realizację jego zamiarów. Żeligowski w literaturze z czasów PRL, ale i późniejszej uchodził za czarny charakter, a skoro tak, to przypisywano mu czyny, których nie popełnił. Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej. Do godzin rannych 12 maja Piłsudski wykluczał zbrojne przejęcie władzy, a przynajmniej chciał wierzyć, że da się go uniknąć. Droga legalna jako sposób osiągnięcia politycznego celu nie wydawała się w jego przekonaniu nierealna. Generał Stanisław Skwarczyński twierdził, iż: „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynnika fizycznej presji”. Tym, co przechyliło szalę na rzecz wyboru drogi wojskowej, było właśnie powołanie Witosa na premiera. Związany z lewicą Marian Porczyk pisał, że: „fakt objęcia władzy przez śmiertelnych wrogów Piłsudskiego oznaczał zamknięcie mu drogi powrotu do armii, jeśli nie na zawsze, to może na dłuższy czas, pozbawienie go wpływu na armię (…) i poddanie wojska pod dyktando prawicy i Piasta”. Opinia ta jest zbieżna ze stanowiskiem Marszałka, które przedstawił już po zamachu. Rząd Witosa jako punkt zwrotny „Ostatnim momentem, który zmusił mnie do decyzji, było utworzenie rządu przypominającego mi bezecnej pamięci rząd, z powodu którego wyszedłem ze służby państwowej, nie chcąc swoim imieniem i służbą popierać ludzi, którzy zdaniem moim brali udział w najcięższej zbrodni dokonanej na Polsce – zabójstwie Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, mego zresztą osobistego przyjaciela. Bezkarność w tej dziedzinie z góry przesądzała trwanie bezkarności we wszystkich innych dziedzinach” – mówił w wywiadzie z 25 maja 1926 roku w „Kurierze Porannym”. Po powstaniu gabinetu Wincentego Witosa rzeczywiście mógł sądzić, że droga do celu się wydłuży, o czym z kolei mówił w wywiadzie z 11 maja. Ponadto mogły spaść na jego zwolenników rozmaitej natury sankcje. Jeszcze 19 kwietnia 1926 roku Grzędziński pisał o niepokoju wśród piłsudczyków na wieść o tym, że powstanie nowa wersja Chjeno-Piasta: „Z nami – będzie zrobiony »porządek«” – podkreślał. Można było przypuszczać, że ci, którzy ostatnio awansowali na stanowiska dowódcze, mogą je utracić. Pierwsze sygnały już się pojawiły po 10 maja. Z gabinetu ministra spraw wojskowych usunięto pułkownika Bolesława Pierackiego, a Orlicz-Dreszerowi kazano się zameldować we wrogiej piłsudczykom Komendzie Miasta. Strach przed represjami wobec piłsudczyków Komendant czuł się zawsze odpowiedzialny za swoich, jak ojciec rodziny, a jego przyjaciele i sympatycy rysowali mu perspektywę omalże nocy Świętego Bartłomieja, która nastąpi, jak tylko rząd Witosa się umocni. Niektórzy na wieść o jego powstaniu obawiali się nocować w swoich mieszkaniach i noc spędzali u znajomych. Żeligowski pisał we wspomnieniach, że: „zwycięstwo legalnego Rządu byłoby w danym momencie największym nieszczęściem dla Polski; od ludzi mających w danej chwili władzę nad wojskiem »rządowym« na próżno oczekiwalibyśmy jakiejś wielkoduszności dla zwyciężonych. […] W wypadku zwycięstwa nie zawahaliby się na wytępienie Piłsudczyzny – ołowiem”. Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Piłsudski nie mógł pozostać obojętny na wielki ruch społecznego protestu, który się pojawił na wieść o powstaniu rządu. To także motywowało go do działania. Mogło się wydawać, że kolejna dobra okazja tak szybko się nie pojawi, a miał już pięćdziesiąt dziewięć lat. Z jego perspektywy akcja, którą planował, nie wyglądała na ryzykowną. Miał prawo sądzić, że skoro w przeszłości osiągał sukcesy, to i tym razem też tak będzie, tym bardziej że był pewny, iż żołnierze nie będą strzelać do Naczelnego Wodza, Naczelnika Państwa, Marszałka. Wierzył w swoją wielkość, w swoją gwiazdę i siłę nazwiska. „Gdyśmy opuszczali 11-go Sulejówek i zapytali Piłsudskiego, czy uderzy rankiem, powiedział – nie, chcę im dać czas, żeby zobaczyli własną bezsilność, i że się porywać przeciwko mnie nie mogą” – miał powiedzieć do Miedzińskiego, który o tym wspomniał w 1957 roku. „Wszystkie relacje wskazują, że był święcie przekonany, że wystarczy mu wejść do Warszawy, by wszystko padło plackiem i by kwiatami obsypany stawić się na zapowiedzianym na wieczór raucie” – komentował Zdanowski 18 maja 1926 roku. Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień W przeddzień przewrotu majowego Polacy nie żyli perspektywą czegoś nadzwyczajnego. Było tak jak wczoraj, przedwczoraj, jak miesiąc i dwa miesiące wcześniej. Żyli w swoim rytmie i w kręgu codziennych, prywatnych i zawodowych spraw. Jedynie politycy w większych miastach i oficerowie w garnizonach śledzili stołeczne nastroje, w tym dalsze losy rządu Witosa. Tylko w Warszawie stan podniecenia udzielił się zwykłym ludziom. Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Już od godzin rannych 11 maja Warszawiacy zbierali się w grupkach i dyskutowali między innymi na temat tego, jak odpowie Piłsudski na wycofanie wywiadu. Aktywni byli piłsudczycy z PPS, młodzi robotnicy, strzelcy ze Związku Strzeleckiego, legioniści i peowiacy. Gromadzili się i wznosili okrzyki potępiające nowy rząd, a chwalące Piłsudskiego: „Nie damy rozkradać Polski”, „Niech żyje Naczelny Wódz Józef Piłsudski”, „Nie damy frymarczyć wojskiem”, Precz z Chjeno-Witosem”. „Czuć było w powietrzu zbliżające się ważne wydarzenia, machina spiskowa została puszczona w ruch” – wspominał Herman Lieberman. Ale inni odczytywali to inaczej: że lewica mobilizuje ludzi przed masowymi manifestacjami, a może i strajkiem generalnym. „Nad Warszawą zbierała się wiosenna burza” – wspominał Kajetan Dzierżykraj-Morawski. Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Na wieść o konfiskacie „Kuriera Porannego” piłsudczycy wpadli w furię. Współorganizowali manifestacje, a także buńczucznie zachowywali się w popularnych lokalach, takich jak Ziemiańska, Europejska czy Astoria. „Nastrój w kawiarni był w tym dniu wyjątkowo gorący. Dyskutowano przebieg przesilenia w rządzie (…) usiłowano odgadnąć, co zrobi Marszałek, mówiono o ulotkach, które jakoby krążą po mieście. Oczekiwano nadzwyczajnych zdarzeń” – pisał pułkownik Kazimierz Sawicki, dowódca 36 Pułku Piechoty. W kawiarniach i cukierniach orkiestry grały „My, Pierwsza Brygada”, wznoszono okrzyki, tu i ówdzie ostro się spierano i przepychano. Kolportowano antyrządowe ulotki i na gorąco komentowano treść wywiadu. Do kawiarni przybywali liczni spragnieni świeżych informacji, a choćby i plotek, w tym czołowi piłsudczycy, którzy nie wiedzieli, czy i co się szykuje, co planuje Komendant. Do Astorii dotarli między innymi Michał Sokolnicki i Leon Wasilewski, bliscy Marszałkowi, „żeby – jak pisał w Dziennikach Wasilewski – tam zaciągnąć języka, bo telefonował Birkenmajer z »Polski Zbrojnej«, że są wiadomości nienadające się do komunikowania telefonicznego”. Sokolnicki widocznie uznał, że nic szczególnego nie może się wydarzyć, i następnego dnia rano pojechał do Łodzi, gdzie prowadził wykłady. Rząd nie przewidywał zamachu 11 maja zebrał się gabinet Witosa. Ministrowie dyskutowali o sytuacji w Warszawie i o planowanych demonstracjach antyrządowych, ale nie podjęli decyzji o zastosowaniu nadzwyczajnych środków zapobiegawczych. Minister spraw wewnętrznych Stefan Smólski dostał nawet krótki urlop. Z kolei minister Malczewski uznał, że powinien reagować na polityczne manifestacje oficerów piłsudczyków, czego robić nie było im wolno, i nakazał aresztować bardziej krewkich i krzykliwych, o czym zameldował Witosowi. Akcję tę przeprowadził major Marian Ocetkiewicz, zastępca komendanta miasta. Nie były natomiast prawdą plotki o przygotowaniach do aresztowania Piłsudskiego. Jednocześnie Malczewski zapowiedział wprowadzenie zarządzeń podnoszących poziom bezpieczeństwa w stolicy. Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Jeszcze w południe 11 maja rząd obawiał się nie tyle akcji ze strony Piłsudskiego, ile antyrządowych demonstracji lewicy. Jednak intensywność propiłsudczykowskich manifestacji urządzanych wieczorem spowodowała, że skorygowano wcześniejszą opinię i zaczęto doszukiwać się uwertury czegoś poważniejszego. „Nowa próba rokoszu przygotowana przez piłsudczyków” – podsumował dzień 11 maja „Kurier Poznański”. I była to trafna ocena. Źródło: Tekst pochodzi z książki Andrzeja Chwalby „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2023. Tytuł, lead i śródtytuły fragmentu zostały przygotowane przez redakcję National-Geographic.pl.
Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
Rembrandt Harmenszoon van Rijn był artystą, który nie tylko zdefiniował estetykę swojej epoki, ale także rzucił wyzwanie wcześniej przyjętym regułom malarstwa. Choć spoczął w nieoznaczonym grobie, pozostawił po sobie setki płócien, rycin i rysunków, które do dziś fascynują historyków sztuki i kolekcjonerów na całym świecie. Jak wielki Rembrandt kształtował historię europejskiego malarstwa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początek drogi syna młynarza Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Technika i warsztat Uczniowie i wpływ Osobista tragedia i upadek finansowy Przez wieki Rembrandtowi przypisywano ponad 2 tys. prac. Współczesne badania zredukowały tę liczbę do około 300 autentycznych płócien. To jednak dowodzi potężnego wpływu artysty na swoich uczniów i sprawności działania jego warsztatu. Rembrandt van Rijn stworzył coś, czego nie udało się wielu innym – markę, która przetrwała stulecia. Sam mistrz do dziś pozostaje symbolem artystycznej wolności i bezkompromisowości. Początek drogi syna młynarza Rembrandt urodził się 15 lipca 1606 roku w Lejdzie – mieście uniwersyteckim o bogatej tradycji intelektualnej. Był dziewiątym z dziesięciorga dzieci Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. Jego ojciec był zamożnym młynarzem, a matka – córką piekarza. Rodzina miała więc zapewnioną stabilność finansową i możliwość kształcenia dzieci na poziomie wykraczającym poza rzemieślnicze standardy. Młody Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie w zakresie języków klasycznych i wiedzy biblijnej. Edukacja w kierunku humanistycznym miała kluczowe znaczenie dla jego późniejszej umiejętności inscenizowania skomplikowanych scen historycznych i rozumienia niuansów teologicznych. W 1620 roku trafił na Uniwersytet w Lejdzie, jednak młody van Rijn szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa. Jego pierwszym nauczycielem został Jacob van Swanenburgh – artysta specjalizujący się w widokach architektury oraz mrocznych wizjach piekła i podziemi. To właśnie w jego pracowni Rembrandt opanował fundamenty warsztatu: przygotowywanie farb, gruntowanie podobrazi i, co istotne w kontekście jego późniejszej twórczości, fascynację efektami świetlnymi wywoływanymi przez ogień i jego odblaski na przedmiotach. U Swanenburgha terminował przez trzy lata. Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Decydującym momentem w edukacji Rembrandta był pobyt w Amsterdamie, gdzie uczył się pod okiem Pietera Lastmana, uznawanego wówczas za jednego z czołowych malarzy historycznych. Grupa, do której należał Lastman, później znana jako prerembrandtyści, odegrała kluczową rolę w kształtowaniu holenderskiego malarstwa narracyjnego. Artyści tacy jak Jan Pynas, Jacob Pynas, Claes Moyaert, Jan Tengnagel i François Venant pełnymi garściami czerpali z rzymskiego stylu Adama Elsheimera, który tworzył niewielkie obrazy historyczne o niezwykłej dbałości o detal i realizm oświetlenia. Lastman „zaimportował” ten styl do Amsterdamu, rezygnując z manierystycznej przesady na rzecz psychologicznej głębi i precyzyjnego wyboru momentu akcji. To właśnie od niego Rembrandt nauczył się wybierać tzw. moment przełomowy – chwilę, w której los bohatera ulega gwałtownej zmianie. Pozwoliło mu to na maksymalne wykorzystanie ekspresji twarzy i gestów. Złoty wiek Amsterdamu W 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu – miasta, które patrycjatowi i kupcom w tamtym czasie oferowało niemal nieograniczone możliwości. W obliczu braku zleceń ze strony zreformowanego kościoła, to właśnie przedstawiciele tych warstw społecznych stali się głównymi mecenasami sztuki. Wciąż jeszcze „raczkujący” artysta zamieszkał u handlarza sztuką Hendricka van Uylenburgha, co pozwoliło mu na szybkie wejście na lukratywny rynek portretowy. Kluczową rolę w rozwoju kariery Rembrandta odegrał Constantijn Huygens. Sekretarz księcia Fryderyka Henryka i wpływowy mąż stanu jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz artysty, chwaląc jego zdolność do oddawania „pasji duszy” – głębokich emocji, które według niego Rembrandt przedstawiał lepiej niż mistrzowie antyku czy renesansu. Dzięki jego protekcji otrzymał prestiżowe zamówienia od dworu w Hadze, co ugruntowało jego reputację jako czołowego artysty Republiki Zjednoczonych Prowincji. W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, kuzynkę swojego gospodarza i córkę burmistrza Leeuwarden. Małżeństwo otworzyło przed nim drzwi do świata wyższej klasy średniej i arystokracji. W tym samym roku został członkiem Gildii św. Łukasza, dzięki czemu mógł oficjalnie prowadzić pracownię i przyjmować uczniów. Technika i warsztat Malarstwo Rembrandta opierało się na dwóch technicznych filarach – innowacyjnym wykorzystaniu światłocienia i eksperymentalnym podejściu do faktury farby. Nie stosował światła jedynie w celu budowania formy. W jego rękach, było czymś w rodzaju narzędzia narracyjnego, które prowadziło oko widza do kluczowych punktów przedstawionego dramatu. W przeciwieństwie do współczesnych mu malarzy, którzy dążyli do idealizacji, portretował ludzi z bezlitosnym realizmem, pokazując zmarszczki, niedoskonałości cery, a nawet ślady po zdjętych pończochach na nogach w trakcie portretowania aktów. Współcześni eksperci wykazali, że w celu uzyskania jedności obrazowej, Rembrandt stosował technikę grupowania pigmentów. Zamiast mieszać kolory na palecie do uzyskania jednolitego tonu, strategicznie rozmieszczał ten sam pigment zarówno w strefach jasnych, jak i ciemnych, wykorzystując zjawisko kontrastu symultanicznego. W rezultacie kolor wydaje się jaśniejszy lub ciemniejszy, zależnie od otaczających go tonów. To właśnie ta technika odpowiada za naturalną głębię i trójwymiarowość jego obrazów. W jasnych partiach nakładał grubą warstwę farby, dzięki czemu światło fizycznie odbijało się od faktury płótna, natomiast cienie malowane były cienkimi, transparentnymi warstwami. Arcydzieło w ruchu W 1642 roku, na który przypada szczytowy okres jego kariery, Rembrandt ukończył najbardziej znane dzieło holenderskiego złotego wieku – „Straż nocną”, a właściwie „Kompanię Fransa Banninga Cocqa i Willema van Ruytenburgha”. Obraz ten był rewolucyjny pod każdym względem. Tradycyjne portrety milicyjne były statycznymi przedstawieniami rzędów postaci. On natomiast przedstawił oddział w momencie wymarszu, tworząc dynamiczną scenę historyczną. Płótno mierzące ok. 400 na 500 cm zostało bezlitośnie przycięte w 1715 roku, by mogło zmieścić się między dwiema kolumnami w amsterdamskim ratuszu. W następstwie tego zabiegu, dzieło utraciło dwie postaci po lewej stronie i fragmenty architektury na górze. Jednak dzięki współczesnej technologii i kopii autorstwa Gerrita Lundensa, udało się cyfrowo zrekonstruować brakujące fragmenty. Warto wspomnieć, że nazwa „Straż nocna” jest w istocie wielkim nieporozumieniem. Pociemniały z czasem werniks sprawił, że XVIII-wieczni widzowie uznali scenę za nocną, podczas gdy badania po konserwacji w latach 40. XX wieku potwierdziły, że akcja dzieje się w dzień. Wskazuje na to choćby kąt, pod którym pada cień dłoni kapitana Cocqa. Uczniowie i wpływ Rembrandt był nie tylko genialnym malarzem, ale także sprawnym nauczycielem i przedsiębiorcą. Przez jego pracownię przeszło co najmniej 50 uczniów, co w XVII wieku było liczbą imponującą. Każdy z nich płacił mistrzowi około 100 guldenów rocznie, a Rembrandt dodatkowo czerpał zyski ze sprzedaży ich prac i rycin. Styl Rembrandta był tak dominujący, że prace jego uczniów często mylono z dziełami mistrza. Przykładem jest słynny „Portret Elisabeth Bas”, długo uważany za Rembrandta, a obecnie przypisywany Ferdinandowi Bolowi. Innym przypadkiem jest „Portret w ryngrafie” z Mauritshuis, który po latach badań okazał się warsztatową kopią oryginału z Norymbergi. Wśród uczniów mistrza na szczególną uwagę zasługuje Carel Fabritius, jako artysta łączący Rembrandta z Janem Vermeerem. W swoich wczesnych pracach, takich jak „Wskrzeszenie Łazarza”, kopiował gęstą fakturę i ciepłe barwy Rembrandta, jednak po przeprowadzce do Delft wypracował własny, rewolucyjny styl oparty na jasnych, słonecznych tłach i eksperymentach z perspektywą. Jego śmierć w wybuchu składu prochu w 1654 roku przerwała jedną z najbardziej obiecujących karier stulecia. Osobista tragedia i upadek finansowy Pomimo statusu jednego z najlepiej opłacanych artystów swoich czasów, po 1642 roku życie Rembrandta wykonało zwrot o 180 stopni. Śmierć Saskii była ciosem, po którym artysta nigdy w pełni się nie podniósł. Z czwórki ich dzieci przeżył jedynie syn Titus. Reputację artysty mocno nadszarpnął romans z nianią syna, który zakończył się oskarżeniem o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Później związał się z Hendrickje Stoffels, z którą miał córkę Cornelię. Ze względu na zapisy w testamencie Saskii, Rembrandt nie mógł się ożenić z Hendrickje bez utraty majątku, co doprowadziło do ekskomuniki Hendrickje przez Kościół zreformowany za życie w grzechu. Kryzys finansowy osiągnął apogeum w 1656 roku. Próby spłaty ogromnego kredytu za dom przy Breestraat i ryzykowne inwestycje doprowadziły do bankructwa. Rembrandt zmarł 4 października 1669 roku w Amsterdamie. Został pochowany w nieoznaczonym grobie w kościele Westerkerk. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni. Nefertari została przez małżonka obdarowana wspaniałym prezentem „ostatecznym”: grobowcem, nazywanym dziś niekiedy „Kaplicą Sykstyńską starożytności” – i nie ma w tym krzty przesady.
Do Doliny Królowych nie wchodzi się dziś ceremonialnie, tak jak nie wchodziło się do niej przed wiekami. Po prostu schodzi się z asfaltu w pył podnoszony przez wiatr i przeciska przez szpaler straganów z egipskościami. Kiedy już uda się zignorować i minąć nachalnych handlarzy, można wreszcie spokojnie przystanąć i rozejrzeć się po wadi. Grobowiec Nefertari, oznaczony symbolem QV66, znajduje się w głównym ramieniu doliny. Wąskie schody prowadzą w dół, w chłód wapienia. Ernesto Schiaparelli, dyrektor Muzeum Egipskiego w Turynie, odkrył to miejsce 18 listopada 1904 roku. W dolnej komorze zalegały tony gruzu, świadectwo nie tylko działalności starożytnych rabusiów, lecz także późniejszych bezradnych prób zabezpieczania tego miejsca. „To jedna z najpiękniej dekorowanych komór, jakie kiedykolwiek widziałem” – zanotował Schiaparelli dość sucho, enigmatycznie jak na odkrycie, które miało później wejść do kanonu egiptologii. Zagrożony grobowiec królowej Przez dziesięciolecia grobowiec był zamknięty. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy inspektorzy Służby Starożytności spostrzegli, że polichromie pod wpływem wody i wykwitów solnych zaczynają odpadać ze ścian płatami, zdecydowali, by go zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem. Prace konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 1988–1992 w ramach wspólnego programu Egipskiej Służby Starożytności i prywatnego Getty Conservation Institute z Los Angeles. Czwartego listopada 1995 roku grobowiec uroczyście otwarto dla publiczności, ale szybko znów go zamknięto ze względu na zagrożenie wilgocią, a następnie za „jedyne” trzy tysiące dolarów sporadycznie go otwierano, i to tylko dla nielicznych wybranych grup. Wyjątkowa wizyta w grobowcu W październiku 2024 roku władze egipskie ogłosiły, że QV66 znów jest dostępny dla wszystkich, ale za dodatkową opłatą, tym razem rozsądną dla przeciętnego turysty. Moja przepustka zapewniała mi wejście także do niego. Nie mogłem więc nie skorzystać z tej okazji, jak się zresztą okazało – wyjątkowej, bo wkrótce po mojej wizycie to niezwykle piękne miejsce pochówku znów zamknięto na głucho i na stałe. Byłem przeszczęśliwy, że mogłem tego dnia tam się znaleźć. Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni, a na iście „astronomicznych” sklepieniach – granatu ze złocącymi się pięcioramiennymi gwiazdami. Spadało na mnie nocne niebo zamknięte w grobowcu. Na południowej ścianie przedsionka Nefertari grała w senet, dawną planszówkę, której zasad wciąż nie rozszyfrowano. To symbolizowało rytualne przejście w zaświaty. Malowidła obok cytowały i przedstawiały sceny z Księgi Umarłych. Nefertari była wszędzie. Brakujący Ramzes II Nefertari odradzała się i wyłaniała zza horyzontu jako tarcza słoneczna – zwyciężała świat ciemności. Starożytni artyści szczególnie przyłożyli się do twarzy. Podkreślali jej urodę, zwłaszcza kształt oczu, rumieniec na policzkach, brwi. Prezentowano ją bogom, którzy ją witali. Byli wśród nich między innymi Izyda, Ozyrys, Anubis, Hathor, Neit, Selkit, Maat, Uadżyt, Nechbet, Amaunet, Re, Neftyda, Chepri, Amon i Horus. Nie było za to jej męża Ramzesa II. A szukałem go wszędzie. Zrozumiałem, dlaczego na reliefach nie pokazano jej ukochanego, dopiero gdy doczytałem naukowy opis polichromii. W Dolinie Królowych w żadnym z grobowców żon władców nie ma wyobrażeń męskich członków rodziny królewskiej, z wyjątkiem książąt, najczęściej ich synów. Aby zmarłe mogły sprawować najwyższą władzę w swoich miejscach pochówku, faraon nie mógł być w nich obecny. Ściśle tego przestrzegano. Kobieta natomiast mogła zostać przedstawiona w grobowcu mężczyzny. Jak doszło do odkrycia grobowca Nefertari? W 1903 roku Ernesto Schiaparelli otrzymał wyłączną koncesję na prowadzenie wykopalisk w Dolinie Królowych. Podczas drugiej kampanii, tam gdzie wcześniej odkryto inne grobowce, jego robotnicy natrafili na pierwsze stopnie. Gdy usunęli masy gruzu, szybko odsłonili schody wykute w skale między dwiema bielonymi ścianami, z charakterystyczną rampą pośrodku, prowadzącą w dół, która była niezbędna do przeniesienia i opuszczania sarkofagu. Już się zatem domyślali, do czego się dokopią. Schody opadały osiem metrów i prowadziły do dużej ściany z wejściem. Umieszczono tam imię Nefertari. Jednak grobowiec był już otwarty, a tony gruzu zalegały także w pierwszej sali. Pozostałe pomieszczenia były puste, więc stało się jasne, że splądrowano go prawdopodobnie już w starożytności. W komorze grobowej muzealnik znalazł tylko rozbite fragmenty granitowego sarkofagu z imieniem Nefertari, trzydzieści cztery uszebti także przez nią sygnowane, parę prostych sandałów wykonanych z włókien palmowych, pokrywy szkatułek na figurki, fragmenty lin, czarne, politurowane, drewniane figurki bóstw, między innymi Anubisa, i jeden magiczny amulet – dżed. Czy znaleziono szczątki królowej? W kącie natomiast leżały trzy fragmenty kończyn dolnych (piszczel, rzepka i część kości udowej), owinięte tekstyliami nasączonymi substancjami balsamującymi. Domyślał się, że to mogą być szczątki żony króla, zabrał je więc do Turynu. Tam w szafie przeleżały ponad sto lat, aż wreszcie zajęli się nimi radiolodzy, antropolodzy, chemicy i genetycy. Pracując pod kierownictwem Michaela Habichta, nau­kowcy stwierdzili, że szczątki należały do kobiety w wieku około czterdziestu–sześćdziesięciu lat. Miała około stu sześćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu. Skład środków użytych do balsamowania odpowiadał praktykom z XIX i XX dynastii. Datowanie radiowęglowe metodą C14 wskazywało na lata 1607–1450 p.n.e., ale badacze tłumaczyli, że jest ono zaburzone przez środki użyte podczas mumifikacji. Wyliczono też, że rozmiar stóp pasowałby do długości sandałów znalezionych w QV66. Wniosek był następujący: „identyfikacja jako Nefertari jest jak najbardziej prawdopodobna, choć nie absolutnie pewna”. To jest przedruk z książki autorstwa Tomasza Bonka pt. „Egipt. Śladami zapomnianych królowych i ich polskich odkrywców”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krymu na zachodzie, przez stepy nadwołżańskie, aż po brzegi Morza Kaspijskiego na wschodzie. Stworzyli imperium o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym, co wymuszało na elitach rządzących dużą elastyczność w zarządzaniu oraz otwartość na wpływy kulturowe. Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy System rządów w Chazarii stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych modeli władzy w świecie koczowniczym. Opierał się na zasadzie dualizmu, określanej często jako diarchia. W modelu tym role polityczne były podzielone między dwóch władców o skrajnie odmiennym charakterze. Władca sacrum Na szczycie hierarchii stał wielki kagan. Mógł nim zostać wyłącznie mężczyzna wywodzący się z najszlachetniejszych rodów. Należy jednak podkreślić, że jego rola nie polegała na bieżącym zarządzaniu państwem. Wielki kagan był władcą w sferze sakralnej – żywym symbolem pomyślności państwa i łącznikiem między ludem a siłami nadprzyrodzonymi. Jego osoba była otoczona ścisłym tabu – rzadko pojawiał się publicznie, a nawet jego najbliżsi współpracownicy musieli przestrzegać rygorystycznych rytuałów w jego obecności. Równie fascynującym, co mrocznym aspektem chazarskiej władzy był rytuał inicjacji kagana. Jak wynika z zapisków arabskich podróżników, podczas wyboru nowy władca był niemal duszony jedwabnym sznurem, aż w stanie niedotlenienia musiał zadeklarować liczbę lat, przez które zamierza sprawować urząd. Co więcej, istniała sztywna granica czterdziestu lat panowania. Jeśli kagan dożył tego wieku na tronie, był rytualnie zabijany przez dworzan, którzy wierzyli, że jego siły duchowe i zdolności umysłowe uległy wyczerpaniu, co zagrażało pomyślności kaganatu. Władca profanum Rzeczywista władza administracyjna, wojskowa i skarbowa spoczywała w rękach drugiego monarchy, zwanego kagan-bekiem. To on dowodził armią, zarządzał relacjami z sąsiadami i zbierał daniny. Bek był de facto premierem i naczelnym wodzem, podczas gdy wielki kagan pozostawał cesarzem o charakterze religijnym. Nawet bek, wchodząc przed oblicze kagana, musiał wykazywać się najwyższą pokorą. Zbliżał się boso, prostracja w pyle była normą, a w ręku trzymał płonący kawałek drewna jako element oczyszczający. Należy wspomnieć, że to właśnie ta hierarchiczna struktura pozwalała państwu zachować ciągłość ideologiczną, nawet w czasach kryzysu militarnego. Charyzma kagana była nienaruszalna, podczas gdy winę za niepowodzenia mógł ponieść wymienny bek. Warto zauważyć, że zasada ta została utrzymana nawet po przyjęciu judaizmu. Gospodarka i Jedwabny Szlak Sukces Chazarów nie wynikał jedynie z siły oręża, ale także ze sprawnego wykorzystania korzystnego położenia ich państwa. Łącząc Chiny, Indie, Kalifat Bagdadzki i Bizancjum z północną Europą, Chazaria stała się kluczowym węzłem handlowym. W okresie stabilizacji, który historycy nazywają Pax Khazarica, nastąpił istotny rozkwit międzynarodowej wymiany handlowej. Rola Radanitów Ważnym elementem gospodarki Chazarów była działalność Radanitów – wielojęzycznych kupców żydowskich, którzy kontrolowali handel między Zachodem a Dalekim Wschodem. Dzięki swojej mobilności i wspólnemu językowi (hebrajskiemu, arabskiemu, greckiemu czy słowiańskiemu), pełnili rolę neutralnych pośredników w świecie podzielonym konfliktami religijnymi między chrześcijaństwem a islamem. Radanici trudnili się transportem towarów luksusowych, które przy niewielkiej objętości wykazywały dużą wartość. Z zachodu napływały futra, broń i niewolnicy. Ze wschodu – przyprawy, głównie cynamon i pieprz, piżmo, kamfora i jedwab. Chazaria pobierała dziesięcinę od każdej karawany i statku przechodzącego przez jej terytorium. Głównym centrum tego handlu stała się stolica państwa – Itil, położona w delcie Wołgi, która była gigantycznym targowiskiem świata wczesnośredniowiecznego. Rolnictwo, rybołówstwo i rzemiosło Mimo koczowniczych korzeni, Chazarom szybko udało się przejść do osiadłego trybu życia we wszystkich kluczowych regionach imperium. Wykopaliska archeologiczne wykazują istnienie rozwiniętych systemów irygacyjnych, upraw winorośli i hodowli zwierząt. Duże znaczenie miało rybołówstwo. Solone ryby z Morza Kaspijskiego i Wołgi, a także kawior, stanowiły nie tylko podstawę lokalnej diety. Były też wartościowym towarem eksportowym. Kultura materialna Kaganatu, określana jako kultura Sałtowo-Majacka, stała na wysokim poziomie. Chazarscy rzemieślnicy słynęli z produkcji wysokiej jakości ceramiki polerowanej, wyrobów metalowych i biżuterii, która stepowe wzory łączyła z wpływami bizantyjskimi i perskimi. Przyjęcie judaizmu Najniezwyklejszym aspektem historii Chazarów jest ich przejście na judaizm. W świecie, gdzie dominacja religijna zazwyczaj szła w parze z podbojem politycznym przez chrześcijańskie Bizancjum lub islamski Kalifat, Chazarowie wybrali „trzecią drogę”. Przyczyny wyboru wiary Proces konwersji nie był jednorazowym aktem, a trwającą od połowy VIII do początku IX wieku ewolucją. Tradycja, uwieczniona w listach króla Józefa i w dziele „Kuzari” Judy Halewiego, opisuje spór religijny zorganizowany przez króla Bulana. Ten miał zaprosić chrześcijańskiego kapłana, muzułmańskiego mułłę i żydowskiego rabina, by przedstawili zasady swoich wiar. Wybór padł na judaizm, ponieważ, paradoksalnie, obie pozostałe religie uznawały go za swój fundament, nie będąc w stanie przyznać wyższości konkurentowi. Z perspektywy geopolitycznej decyzja ta była wytrawnym posunięciem. Przyjęcie judaizmu pozwoliło Chazarom: zachować niezależność (nie podlegali ani kalifowi w Bagdadzie, ani cesarzowi w Konstantynopolu), zyskać prestiż (judaizm stawiał ich na równi z cywilizowanymi potęgami tamtego czasu), zacieśnić więzi handlowe (ułatwiało to współpracę z wpływową siecią kupców żydowskich operujących na całym świecie). O ile Bulan dokonał pierwszej konwersji, o tyle król Obadiasz przeprowadził reformy, które przekształciły Chazarię w państwo realnie praktykujące prawo mojżeszowe. Sprowadził on uczonych z Bagdadu i Bizancjum, fundował synagogi i szkoły oraz wprowadził znajomość Biblii, Miszny i Talmudu wśród elit. Chazarowie zaadoptowali alfabet hebrajski do celów państwowych, choć w codziennym życiu nadal posługiwali się językiem tureckim. W tym miejscu należy podkreślić, że judaizm był przede wszystkim wyznaniem elity rządzącej i kasty wojowników. Upadek Chazarów Kres Chazarów nastał w X wieku. Proces osłabienia państwa był wynikiem splotu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. System dualnej władzy, który przez stulecia gwarantował stabilność, w obliczu nowych zagrożeń stał się zbyt ociężały. Imperium osłabione wewnętrznymi sporami i naporem Pieczyngów stało się łatwym celem dla Rusi Kijowskiej. Książę Światosław I Igorowicz przeprowadził błyskawiczną kampanię wojenną. Nie interesowała go okupacja czy przejęcie kontroli nad handlem. Chodziło o zwykłe łupienie. Ostatnie ślady niezależności chazarskiej zniknęły na początku XI wieku pod wspólnym naciskiem Bizancjum i Rusi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otaczających wyspę na setki fragmentów neolitycznej ceramiki. – Mimo że przeznaczenie tych wysp pozostaje tajemnicą, skala zasobów i siły roboczej użytej do ich budowy świadczy o istnieniu rozwiniętych społeczności oraz o wyjątkowej randze samych obiektów. Odnalezione tam liczne naczynia – w których niejednokrotnie zachowały się resztki jedzenia – oraz ślady obróbki kamienia pozwalają sądzić, że wyspy służyły wspólnym celom: przygotowywaniu posiłków i biesiadowaniu – mówi dr Stephanie Blankshein z Uniwersytetu w Southampton. Innowacyjne metody w archeologii Największym wyzwaniem dla badaczy była precyzyjna dokumentacja struktury znajdującej się w wodzie. Tradycyjna fotogrametria, choć skuteczna na dużych głębokościach, w płytkich akwenach napotyka bariery w postaci osadów, falowania wody czy zniekształceń wywołanych przez światło. Aby pokonać te trudności, naukowcy zastosowali nowatorską technikę stereofotogrametrii. Wykorzystano dwie małe, wodoodporne kamery o szerokim polu widzenia, umieszczone na specjalnej ramie w stałej odległości od siebie. Dzięki temu możliwe było stworzenie bardzo dokładnego modelu 3D obiektu, na którym widać części nadziemne i podwodne. Źródło: Uniwersytet w Southampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego grochu gotowanego ze słoniną, tłuszczem lub skwarkami. Pełniła funkcję sycącego „rozchodniaczka”, po którego zjedzeniu biesiadnicy rozchodzili się do domów. W ten sposób zamykano ucztę bez konieczności serwowania kolejnych dań. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Przełom po 180 latach. Genetycy zidentyfikowali czterech członków przeklętej wyprawy polarnej
Ponad 180 lat po zaginięciu feralnej polarnej wyprawy Johna Franklina, nauka pozwala nam przypisać odkryte szczątki konkretnym uczestnikom tej tragicznej misji. Dzięki analizie DNA i pomocy żyjących krewnych, czterej marynarze przestali być anonimowymi ofiarami Arktyki.
W 1845 roku brytyjska ekspedycja pod dowództwem kapitana Johna Franklina wyruszyła na pokładach HMS Erebus i HMS Terror, by pokonać Przejście Północno-Zachodnie. Była to czwarta arktyczna wyprawa Franklina, mająca na celu dotarcie do Pacyfiku. I jedna z najsłynniejszych ze względu na swój przebieg. Misja zakończyła się tragicznie – lód uwięził oba statki w rejonie Wyspy Króla Williama. Zginęli wszyscy członkowie załogi, czyli w sumie 129 osób. Losy jednostek i ludzi Jednostki po raz ostatni widziano w 1848 roku na Morzu Baffina. Mimo zorganizowania 30 akcji ratunkowych w latach 1847–1859, nie natrafiono na ich ślad. Przełom nastąpił dopiero niedawno dzięki nowoczesnej technologii: HMS Erebus odnaleziono w 2014 roku; HMS Terror zlokalizowano w 2016 roku. Szczątki członków wyprawy odnajdywano w tym regionie od połowy XIX wieku, jednak przez dekady większość z nich pozostawała bezimienna. Genetyczny detektyw na tropie Antropolodzy z University of Waterloo, pod kierownictwem dr. Douglasa Stentona i dr. Roberta Parka, prowadzą zaawansowane badania mające na celu przywrócenie tożsamości zmarłym śmiałkom z wyprawy Franklina. Kluczem do sukcesu okazała się ekstrakcja DNA ze znalezionych szczątków szkieletowych i porównanie ich z materiałem genetycznym przekazanym przez żyjących potomków załogi. Badacze analizowali mitochondrialne DNA oraz DNA chromosomu Y, co pozwoliło na uzyskanie całkiem precyzyjnych wyników. Do tej pory udało się zidentyfikować łącznie sześciu członków wyprawy. Identyfikacje kolejnych marynarzy Teraz udało się zidentyfikować cztery kolejne osoby. Tych trzech mężczyzn służyło na HMS Erebus i zginęli w okolicach Zatoki Erebus. Są to: William Orren (marynarz) – jego kości odkryto na stanowisku archeologicznym NgLj-1, położonym w południowej części wybrzeża Zatoki Erebus; David Young (chłopiec okrętowy I klasy) – został zidentyfikowany na podstawie analizy próbek ze stanowiska NgLj-2, zlokalizowanego około 2 km na wschód od NgLj-3, gdzie odkryto drugą łódź i ślady świadczące o desperackich próbach przetrwania; John Bridgens (steward) – szczątki zidentyfikowano na stanowisku NgLj-3, gdzie brytyjska wyprawa poszukiwawcza w 1859 roku odkryła 28-stopową łódź ratunkową z fragmentami szkieletów. Ich identyfikacja potwierdza, że byli oni wśród tych, którzy przetrwali pierwsze trzy lata wyprawy i wzięli udział w tragicznej próbie ucieczki z Arktyki. Czwartym zidentyfikowanym jest oficer Harry Peglar z HMS Terror. Zagadka munduru i dokumentów Identyfikacja Harry’ego Peglara kończy trwającą od 1859 roku dyskusję na temat tożsamości szczątków znalezionych 130 kilometrów od Zatoki Erebus. Ciało to znaleziono z osobistymi dokumentami Peglara, ale ubiór nie odpowiadał pełnionego przez niego funkcji, co przez 166 lat wprowadzało badaczy w błąd. Przy szczątkach znajdował się certyfikat marynarski, poezję oraz opisy wydarzeń z ekspedycji, będące jednymi z niewielu pisemnych świadectw tej wyprawy. Badania DNA ostatecznie potwierdziły, że to właśnie Peglar był właścicielem tych pamiątek. Więzy krwi silniejsze niż czas W procesie identyfikacji kluczową rolę odegrały drzewa genealogiczne i pomoc potomków. Jednym z nich był Rich Preston, dziennikarz BBC News, który po przekazaniu próbki DNA dowiedział się, że jest spokrewniony z Johnem Bridgensem. – Dla żyjących potomków odkrycia te dostarczają niedostępnych wcześniej szczegółów na temat okoliczności i miejsc śmierci ich bliskich, a także tożsamości niektórych członków załogi, którzy zginęli wraz z nimi – powiedział autor publikacji na temat analiz DNA dr Douglas Stenton z Uniwersytetu Waterloo. Źródło: Journal of Archaeological Science Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej odsłoniła zabytek. Drewniana beczka kryje zagadkę
Podczas przygotowań do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej na dnie Bałtyku odnaleziono unikatowy zabytek. Drewniana beczka sprzed wieków rzuca nowe światło na historię morskiego handlu surowcami. Co artefakt skrywa w swoim wnętrzu?
Budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej to przedsięwzięcie o niespotykanej dotąd skali, wymagające precyzyjnego przygotowania terenu – nie tylko na lądzie, ale i pod wodą. Ta inwestycja powstaje w gminie Choczewo na Pomorzu. W marcu 2026 roku rozpoczęto kolejną kampanię badań, której celem jest wykrycie i neutralizacja niewybuchów oraz innych obiektów ferromagnetycznych mogących zagrażać inwestycji. Prace te są niezbędne dla bezpiecznego zaprojektowania systemu doprowadzenia wody chłodzącej do przyszłej elektrowni. Jak się jednak okazało, morskie dno skrywa nie tylko pamiątki po konfliktach zbrojnych, ale i znacznie starsze świadectwa ludzkiej aktywności. Beczka sprzed wieków Podczas rutynowych badań geofizycznych natrafiono na obiekt, który nie był współczesnym odpadem ani niebezpiecznym ładunkiem wybuchowym. Na głębokości około 19 metrów, zakopana metr pod poziomem dna, spoczywała drewniana beczka. Obiekt o wysokości 70 cm i średnicy 40 cm został bezpiecznie wydobyty na powierzchnię przy współudziale archeologa podwodnego. To rzadkie znalezisko waży aż 216 kilogramów. Zagadkowy ładunek Wstępna analiza wykazała, że beczka wykonana z drewna sosnowego pochodzi z okresu między XV a XVII wiekiem. Co najciekawsze, na jej denku zachowały się tzw. merki – znaki kupieckie służące do identyfikacji właściciela towaru, powszechnie stosowane w żegludze bałtyckiej do końca XVII stulecia. Wewnątrz beczki najprawdopodobniej znajdują się skorodowane bryłki żelaza typu osmund. Był to surowiec sprowadzany masowo ze Szwecji do Gdańska, gdzie poddawano go dalszej obróbce w lokalnych hamerniach. Kontekst bałtyckiego handlu Eksperci z Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku wskazują na wyraźne analogie do ładunków przewożonych przez słynne wraki Bałtyku, takie jak XV-wieczny „Miedziowiec” czy XVII-wieczny „Rudowiec”. Oba te statki transportowały osmund, co potwierdza, że surowiec ten był kluczowym elementem wymiany handlowej łączącej największe miasta portowe Morza Bałtyckiego w późnym średniowieczu i wczesnej nowożytności. Beczka odkryta w rejonie budowy elektrowni mogła być częścią ładunku, który wypadł za burtę lub pochodzić z dotąd nieodkrytego wraku. Co dalej z kilkusetletnim artefaktem? Obecnie zabytek znajduje się w rękach specjalistów z Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Zostanie on poddany szczegółowej konserwacji, która jest niezbędna, by drewno i metal nie uległy gwałtownemu zniszczeniu po wydobyciu ze słonej wody. – Odnaleziona beczka to cenny zabytek, który doskonale wpisuje się w znany nam kontekst bałtyckiego handlu żelazem – powiedziała dr Anna Rembisz-Lubiejewska z Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Planowane analizy specjalistyczne pomogą precyzyjniej określić wiek znaleziska oraz potwierdzić jego zawartość – bryłki żelaza. Źródło: Polskie Elektrownie Jądrowe Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co pili mieszkańcy Podlasia 4500 lat temu? W skorupach ceramicznych odkryto ślady alkoholu
Czy mieszkańcy dzisiejszego Podlasia 4500 lat temu warzyli piwo? Najnowsze analizy naczyń ceramicznych z Supraśla ujawniają obecność substancji, które mogły wprawiać naszych przodków w stan euforii podczas dawno zapomnianych obrzędów.
Zdolność do metabolizowania etanolu towarzyszy naszym przodkom od około 10 milionów lat, kiedy to wczesne hominidy zaczęły spożywać sfermentowane owoce. Jednak przejście od przypadkowej konsumpcji do świadomej produkcji alkoholu nastąpiło znacznie później i było ściśle powiązane z rewolucją neolityczną. Jeśli chodzi o napoje z procentami spożywane w Europie były to długo tylko wina owocowe, miody pitne i proste piwa. Przez lata badacze zastanawiali się, kiedy te innowacje dotarły na tereny dzisiejszej Polski północno-wschodniej, gdzie społeczności łowiecko-zbierackie długo opierały się rolniczym nowinkom. Pradawne rytuału w Supraślu Głównym obiektem badań były znaleziska z Supraśla, datowane na około 4500 lat, a więc czasy, gdy w Egipcie wzniesiono piramidę Cheopsa. Odkryto tam depozyty rytualne związane ze społecznościami określanymi przez archeologów jako kultura pucharów dzwonowatych. Odkrycia te są unikatowe, ponieważ przesuwają znaną granicę wpływów tej kultury daleko na północny wschód Polski. Analizie poddano fragmenty 13 naczyń, w tym charakterystyczne puchary, misy oraz naczynia zasobowe. Badacze chcieli sprawdzić, czy polskie egzemplarze również służyły do celów obrzędowych związanych z piciem alkoholu – tego dowiedli inni badacze analizujący artefaktu z zachodniej części kontynentu. Wnioski opublikowano na łamach „Archaeometry” i opisano na łamach Archeowieści. Naczynia, które „pamiętają” zawartość Badanie substancji, które dosłownie wyparowały tysiące lat temu, jest ogromnym wyzwaniem badawczym. Kluczem do sukcesu okazała się wysoka porowatość pradziejowych naczyń ceramicznych, która wchłaniała resztki pożywienia i napojów w swoją strukturę. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechniki Łódzkiej wykorzystali metodę chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas (GC-MS). Pozwala ona na identyfikację kwasów tłuszczowych oraz biomarkerów archeologicznych specyficznych dla konkretnych rodzajów żywności. Dzięki temu mariażowi archeologii z chemią możliwe stało się wykrycie śladów niewidocznych gołym okiem. Chemiczny odcisk palca fermentacji Wyniki analiz laboratoryjnych okazały się jednoznaczne: 9 z 13 badanych naczyń miało kontakt z alkoholem. Badacze zidentyfikowali kwasy: mlekowy, octowy i lewulinowy, które są produktami ubocznymi fermentacji prowadzonej przez drożdże i bakterie. Wykryto również biomarkery typowe dla zbóż, takich jak pszenica i jęczmień oraz owoców. Co ciekawe, w próbkach znaleziono także ślady żywic drzewnych, które mogły służyć jako środek konserwujący lub aromatyczny. Większość badanych pozostałości była pochodzenia roślinnego, choć w niektórych naczyniach odkryto też ślady produktów zwierzęcych. Pomocniczą role w sformułowaniu wniosków pełniła archeologia eksperymentalna, czyli eksperymenty terenowe. Przeprowadzone je w Muzeum Dawnych Słowian. Pozwoliły na praktyczne sprawdzenie etapów wytwarzania pradziejowych trunków. Nordic Grog na polskim Podlasiu Ówczesny alkohol nie przypominał dzisiejszego czystego piwa, lecz był mętny i wielosmakowy. Naukowcy sugerują, że mógł to być rodzaj nordic groga – hybrydowego napoju łączącego sfermentowane zboża, miód i lokalne owoce. Obecność waniliny w ponad połowie próbek jest szczególnie istotna, gdyż może ona wskazywać na proces słodowania ziarna lub poddawanie go wysokim temperaturom. Zdaniem badaczy takie napoje pełniły nie tylko rolę odurzającą, ale miały sprzyjać integracji społecznej. Warto wspomnieć, że według najnowszych badań nawet najmniejsze ilości pitego alkoholu szkodzą zdrowiu. Więcej niż napój. Sieci powiązań i tradycja Badanie to rzuca nowe światło na gospodarkę dawnych mieszkańców regionu, ponieważ społeczności z rejonu dzisiejszego Supraśla nie uprawiały wówczas zbóż na szeroką skalę. Surowce do produkcji alkoholu musiały być zatem importowane, prawdopodobnie drogą wodną z Kujaw lub ziemi chełmińskiej. Alkohol był kluczowym elementem obrzędów, co potwierdza rytualny kontekst depozycji naczyń w ziemi. Co więcej, tradycja ta okazała się trwała – podobne ślady chemiczne znaleziono w naczyniu z późniejszej wczesnej epoki brązu. A co najważniejsze – odkrycia z Supraśla stanowią najstarsze chemiczne dowody na spożywanie sfermentowanych trunków w tej części Europy. Źródła: Archeowieści, Archaeometry Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Skarb z Bizancjum w polskiej wsi. Niezwykłe odkrycie w Świętokrzyskim
W Świętokrzyskiej wsi Sobótka doszło do wyjątkowego odkrycia. Okolice Sandomierza ujawniły przed badaczami nietypowy przedmiot – kłódkę, która pochodzi z XII lub XIII stulecia. Średniowieczne znalezisko zachwyca nie tylko swoim wiekiem, ale również oryginalnym, świetnie zachowanym kształtem.
Wojciech Rudziejewski-Rudziewicz, prezes Stowarzyszenia „Szansa” odpowiedzialnego za najnowsze odkrycie, w rozmowie z PAP podkreślał, że Sobótka to jedna z najstarszych wsi w Polsce. Prezes wskazywał, że funkcjonujące tam niegdyś wczesnośredniowieczne targowisko pozwala spodziewać się odnalezienia różnorodnych artefaktów, które przed wiekami były przedmiotem handlu. Na całe szczęście nie mylił się. Elitarny wyrób z Cesarstwa Bizantyjskiego Stowarzyszenie stojące za najnowszym odkryciem podkreśla, że nie mamy do czynienia z przedmiotem przeciętnym o niskiej wartości historycznej. Specjalistom udało się określić, że znaleziony obiekt pełnił funkcję kłódki w XII lub XIII wieku. Dodatkowej wartości odkryciu nadaje jego zoomorficzny kształt. Tego typu urządzenia w formie konia były już wcześniej znajdowane i prezentowane zarówno w muzealnych, jak i prywatnych kolekcjach. Znalezisko z Sobótki przypomina do złudzenia choćby artefakty ze zbiorów Uniwersytetu Harvarda w Cambridge oraz zabytek z prywatnej kolekcji w Niemczech, oferowany przez LOT-ART Gallery. To podobieństwo pozwala na dokładniejsze określenie wieku odkrytej kłódki. Według dr. hab. Marka Florka z delegatury Urzędu Ochrony Zabytków w Sandomierzu przedmiot został wykonany najprawdopodobniej w XII lub XIII wieku na terenie Bizancjum. Skąd egzotyczny przedmiot pojawił się w Polsce? Jedna z najbardziej prawdopodobnych hipotez łączy znalezisko z okresem wypraw krzyżowych, w których uczestniczyło rycerstwo z ziemi sandomierskiej. Historyczne źródła potwierdzają, że do Jerozolimy wyprawiali się tacy możni jak książę Henryk Sandomierski czy Jaksa z Miechowa. Interesującym przykładem jest również Wielisław „Jerozolimczyk”, którego przydomek jednoznacznie wskazuje na odbytą podróż do Ziemi Świętej. To właśnie ci rycerze i pielgrzymi, powracając z odległych krain, przywozili ze sobą unikalne przedmioty o symbolicznym znaczeniu. Ta niewielka kłódka mogła stanowić dla nich cenną, osobistą pamiątkę z zupełnie innego, egzotycznego świata. Obecność artefaktu w Sobótce może sugerować, że któryś z uczestników wielkiej wyprawy osiadł na tych terenach, zabierając ze sobą ten niezwykły przedmiot. Wieś z potężną historią Sobótka to jedna z najstarszych polskich wsi, której nazwa – według wielu przekazów – wywodzi się od pogańskich obrzędów odprawianych podczas letniego przesilenia. Dr hab. Florek twierdzi jednak, że termin „Sobótka” nawiązuje najzwyczajniej do soboty – dnia, w którym odbywały się tamtejsze targi. Tak czy inaczej mówimy o wsi z bardzo bogatą historią, której ślady odnajdywane są wraz z kolejnymi latami. Rudziejewski-Rudziewicz oznajmiał już, że do tej pory udało się odnaleźć m.in. biżuterię, monety z XVI wieku oraz inne przedmioty, które mogły być obiektem handlu. Źródła: Stowarzyszenie Mieszkańców Gminy Annopol "Szansa", Onet Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tajemnica w Pirenejach. Ślady ognia wysoko w górach zaskakują naukowców
Archeolodzy natrafili na ślady ludzkiej obecności w surowym, wysokogórskim środowisku we wschodnich Pirenejach. Ogień, minerały, a także ludzkie, w tym dziecięce szczątki sugerują, że ludzie wracali tu wielokrotnie, choć warunki wydają się niemal niemożliwe do życia.
Wysokie góry kojarzą się dziś głównie z aktywnym wypoczynkiem, ale ludzie od tysięcy lat wykorzystywali te miejsca w sposób bardziej praktyczny. W Andach funkcjonowały stałe ośrodki imperium Inków, w tym Machu Picchu, a w Himalajach do dziś istnieją wysoko położone regiony zamieszkane, takie jak Ladakh. W Europie skala była mniejsza, ale także tutaj wykorzystywano tereny górskie sezonowo, m.in. do wypasu zwierząt, albo lokalnie, gdy pojawiał się dostęp do surowców. Właśnie ten drugi przypadek może tłumaczyć nowe odkrycie z Pirenejów. Ślady ognia i tajemnicze zielone minerały W jaskini położonej na wysokości ponad 2235 m n.p.m. we wschodnich Pirenejach w dolinie Freser w Hiszpanii archeolodzy znaleźli ślady ognia i przetwarzania minerałów sprzed tysięcy lat. To sugeruje, że miejsce to było wykorzystywane celowo, prawdopodobnie w związku z pozyskiwaniem i obróbką surowców, a nie tylko jako przypadkowe, jednorazowe schronienie. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Naukowcy twierdzą, że pradawni ludzie odwiedzali grotę w ramach dobrze zaplanowanych i dobrze zaopatrzonych wypraw trwających aż dwa tysiące lat. Badacze w swojej pracy podkreślają, że ich odkrycie obala dotychczasowe założenia, iż ​​prehistoryczne ludy nie spędzały długich okresów na dużych wysokościach. Ponadto znalezisko w postaci kości palca dziecka i zęba mlecznego sugeruje, że było to również miejsce pochówku. – Przez długi czas środowiska wysokogórskie były postrzegane jako marginalne, przez które społeczności prehistoryczne przechodziły sporadycznie – powiedział prof. Carlos Tornero z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii i Ewolucji Społecznej, główny autor artykułu. – Znaleźliśmy jednak naprawdę bogatą sekwencję archeologiczną, obejmującą liczne struktury paleniskowe i bardzo dużą liczbę zielonych fragmentów mineralnych. Nie możemy dokładnie określić, jak długo ludzie przebywali w tych miejscach za każdym razem, ale wielokrotne użytkowanie przestrzeni i imponująca liczba pozostałości sugerują, że osadnictwo było krótkotrwałe, ale powtarzało się wielokrotnie przez długi czas – dodaje badacz. Wielowarstwowa historia jaskini Naukowcy przekopali obszar o powierzchni 6 m² przy wejściu do jaskini, identyfikując cztery warstwy osadnicze. Pierwsza, najnowsza warstwa była cienka, co sugeruje, że grota nie była wówczas często użytkowana. Czwarta, najstarsza warstwa zawiera jedynie fragmenty węgla drzewnego, datowane na 6000 lat. To w drugiej i trzeciej warstwie wykopalisk znaleziono ślady, które pozwoliły postawić śmiałą hipotezę o wysokogórskim okresowym osadnictwie. Łącznie zidentyfikowano 23 paleniska, zawierające wiele rozkruszonych, spalonych fragmentów zielonych minerałów. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że palenisko znalezione w drugiej warstwie ma ok. 3000, a w trzeciej ok. 5500–4000 lat. Obecność licznych palenisk wskazuje, że ogień odgrywał w tej jaskini kluczową rolę – nie tylko jako źródło ciepła, ale także jako narzędzie technologiczne. – Trwa obecnie dogłębna analiza materiału, mająca na celu potwierdzenie ich składu, ale fragmenty przypominają malachit, z którego po takiej obróbce można uzyskać miedź. Jaskinia ta wygląda jak niespodziewanie wczesny obóz górniczy na dużych wysokościach – twierdzą autorzy pracy. – Wiele z tych fragmentów uległo przemianie termicznej, podczas gdy inne materiały w jaskini nie, co wyraźnie sugeruje, że ogień odegrał ważną rolę w ich obróbce i że było to celowe i przemyślane działanie – powiedziała dr Julia Montes-Landa z Uniwersytetu w Granadzie, współautorka. – Innymi słowy, nie zostały spalone przypadkowo – dodaje. Szczątki dziecka i możliwy wymiar rytualny Zespół badaczy zwraca również uwagę na logistykę takich wypraw. Dotarcie do jaskini położonej powyżej 2000 metrów wymagało odpowiedniego przygotowania – transportu żywności oraz narzędzi. To może potwierdzać hipotezę, że nie były to spontaniczne wizyty, lecz raczej dobrze zaplanowane ekspedycje, które mogły mieć znaczenie gospodarcze lub symboliczne. Nie bez znaczenia pozostaje także możliwy aspekt rytualny. Znalezione szczątki ludzkie, w tym należące do dziecka, mogą wskazywać, że miejsce to miało szczególne znaczenie dla dawnych społeczności – być może pełniło funkcję miejsca pochówku lub przestrzeni o charakterze ceremonialnym. W wielu kulturach wysokie góry były postrzegane jako miejsca bliższe sferze duchowej, co mogło wpływać na sposób ich wykorzystania. – Odkryliśmy także dwa wisiorki: jeden wykonany z muszli, a drugi z zęba niedźwiedzia brunatnego – powiedział prof. Tornero. – Pochodzą z prehistorycznych kontekstów, najprawdopodobniej z około drugiego tysiąclecia p.n.e. Wisiorek z muszli jest interesujący, ponieważ przypomina podobne artefakty z innych stanowisk w Katalonii, co sugeruje wspólne tradycje lub powiązania między różnymi społecznościami. Wisiorek z zęba niedźwiedzia jest znacznie mniej powszechny. To może wskazywać na coś bardziej specyficznego lub symbolicznego, być może związanego z lokalnym środowiskiem – wyjaśnia. Naukowcy podkreślają, że to dopiero początek badań nad tym stanowiskiem. Kolejne analizy, w tym dokładniejsze datowanie oraz badania chemiczne minerałów, mogą rzucić nowe światło na to, jaką dokładnie rolę pełniło to niezwykłe miejsce. Być może nie była to tylko trudno dostępna jaskinia, ale punkt, do którego wracano w konkretnym celu – nawet jeśli oznaczało to wyprawy w środowisko, gdzie życie wydaje się niemal niemożliwe. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależności od stanu społecznego – od chłopskich kasz i strączków po arystokratyczne mięsa – posiłki miały dostarczać energii do całodziennej pracy. Dzień rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem, która miała zapewnić siłę na wiele godzin. Pito głównie piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze niż woda, a wino – zwłaszcza węgierskie – spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
„Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal pre­ferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich. Dlaczego dziś Biblia ma liczbę pojedynczą? Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septu­agincie. Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To uży­cie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest od­zwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd. Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świę­tych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrze­ścijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach. To fragment książki Johna Richesa „Biblia. Krótkie wprowadzenie”. Przeł. Wiktor Pskit. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Antyczni bogowie i wyjątkowa łaźnia. Niezwykłe wyniki badań archeologicznych w centrum Aleksandrii
Posągi greckich bogów, piękne mozaiki, unikatowa łaźnia – to tylko kilka odkryć dokonanych właśnie przez archeologów w samym centrum Aleksandrii w Egipcie. Miasto to skrywa pod współczesną zabudową relikty po jednym z najważniejszych ośrodków śródziemnomorza w czasach starożytnych.
Współczesna Aleksandria jest tętniącą życiem śródziemnomorską metropolią, w której mieszka około 6 mln osób. Gęsta zabudowa utrudnia badanie odległej przeszłości tego miasta. Każde prace budowlane ujawniają pod ziemią relikty sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Ostatnio egipska misja archeologiczna, afiliowana przy Najwyższej Radzie Starożytności, przeprowadziła badania ratunkowe w dzielnicy Moharam Bek, położonej w samym centrum miasta. Unikatowa antyczna łaźnia Jednym z najciekawszych znalezisk jest okrągła w palnie łaźnia publiczna typu tholoi, pochodząca z późnego okresu ptolemejskiego, a więc końca I wieku p.n.e. Tego rodzaju koliste konstrukcje należą do rzadkości i stanowią świadectwo wysokiego poziomu greckiej inżynierii oraz dbałości o higienę publiczną w tamtym czasie. Odnalezienie tak specyficznego obiektu usługowego pozwala badaczom lepiej zrozumieć, jak organizowano wspólną przestrzeń w antycznej Aleksandrii. Aleksandria na przestrzeni dziejów Jednym z najważniejszych naukowych rezultatów misji jest udokumentowanie kompletnej sekwencji nawarstwień kulturowych na badanym stanowisku archeologicznym. Prace wykazały, że obszar Moharam Bek był nieprzerwanie zamieszkany przez kilka stuleci – od okresu ptolemejskiego, przez rzymski, aż po czasy bizantyjskie. Dzięki temu naukowcy mogli prześledzić dzieje tego miejsca. Luksus w rzymskim wydaniu Obok obiektów publicznych archeolodzy odsłonili pozostałości luksusowej rzymskiej willi mieszkalnej. Domostwo to wyróżniało się obecnością podłóg mozaikowych, wykonanych w technikach opus tessellatum oraz opus sectile. Różnorodność ta odzwierciedla bogactwo artystycznych szkół działających w Aleksandrii. Willa była również wyposażona w zaawansowane instalacje wodne, w tym niewielki basen kąpielowy ze zintegrowanym systemem zarządzania wodą. Posągi bóstw Archeologom udało się wydobyć w czasie badań bogaty zbiór artefaktów. Wśród nich znajdują się marmurowe posągi bóstw: Bachusa i Asklepiosa, a także bezgłowa statua identyfikowana z Minerwą. Znaleziono również liczne monety, lampy oliwne oraz fragmenty amfor, które świadczą o ożywionym handlu i szerokich kontaktach Aleksandrii z całym basenem Morza Śródziemnego. Obecnie trwają prace konserwatorskie, a najcenniejsze obiekty mają w przyszłości trafić na ekspozycję do Muzeum Grecko-Rzymskiego. Polskie sukcesy w Aleksandrii Dzielnica Moharam Bek znajduje się tuż obok Kom el-Dikka, gdzie znajduje się park archeologiczny. To duży teren odsłonięty w dużej mierze dzięki polskim archeologom, którzy działają w tym miejscu od 1960 roku. Największym znaleziskiem okazał się teatr rzymski z II wieku n.e., oblicowany włoskim marmurem, który może pomieścić 800 osób. Jego funkcja zmieniała się w czasie. Wygląda na to, że w V i VI wieku teatr był audytorium maximum, czyli miejscem spotkań większej liczby studentów. Nieopodal budowli teatralnej zespół prof. Grzegorza Majcherka odkrył doskonale zachowane sale wykładowe. Oznacza to, że Polakom udało się odkryć jedyne znane w świecie śródziemnomorskim antyczne sale wykładowe. To odkrycie ogłoszono w 2004 roku. Do tej pory świat nauki czeka na zlokalizowanie grobowca Aleksandra Wielkiego. Ma się znajdować gdzieś na terenie Aleksandrii. Źródła: Egypt Today, MOTA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchnia była po prostu inna od współczesnej, a dzień często rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Zagadka Göbeklitepe. Jak naprawdę wyglądał świat sprzed 11 tysięcy lat?
Göbeklitepe od lat rozpala wyobraźnię jako kolebka monumentalnej architektury. Nowe badania rzucają światło na to, co działo się poza osadą i kręgami kamiennymi. Okazuje się, że dzisiejszy surowy krajobraz ma niewiele wspólnego z „rajskim ogrodem”, w którym żyli wczesnoneolityczni myśliwi.
Göbeklitepe jest jednym z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych świata. Zlokalizowane jest na wapiennym płaskowyżu gór Germuş w południowo-wschodniej Turcji. Ludzie mieszkali w tym miejscu od połowy X do końca IX tysiąclecia p.n.e. Był to kluczowy moment w historii ludzkości – przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej do produkcji żywności i osiadłego trybu życia. Göbeklitepe słynnie z megalitycznych kręgów kamiennych wykonanych z T-kształtnych filarów. Są one już całkiem dobrze rozpoznane, chociaż inspirują one pseudoarcheologów do generowania opowieści na temat zaginionych cywilizacji. Jednak dotychczas brakowało systematycznych badań nad otoczeniem tego stanowiska archeologicznego w pradziejach. Na ten temat ukazał się artykuł w periodyku „Land”. Cyfrowa rekonstrukcja środowiska naturalnego Głównym celem najnowszych badań było sporządzenie pierwszego obrazu środowiska naturalnego wokół Göbeklitepe. Naukowcy wykorzystali nowoczesne narzędzia, takie jak cyfrowe modele terenu (TanDEM-X) oraz mapowanie geomorfologiczne w promieniu 12 km od stanowiska. Badacze z Uniwersytetu Chrystiana Albrechta w Kilonii, Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego i Niemieckiego Instytutu Archeologicznego starali się ustalić, czy obecny surowy, półstepowy krajobraz odpowiada warunkom sprzed 12 tysięcy lat, czy też jest wynikiem późniejszej degradacji. Klimat sprzyjający obfitości Wyniki modelowania klimatycznego wskazują, że we wczesnym holocenie, czyli w okresie, w którym rozkwitało Göbeklitepe, było tam ciepło i wilgotno. Choć dane z różnych źródeł wykazują pewne rozbieżności, ogólny trend sugeruje, że opady w okresie budowy Göbeklitepe były znacznie wyższe niż obecnie. Takie warunki sprzyjały intensywnemu wietrzeniu chemicznemu skał wapiennych i formowaniu się gleb, co z kolei pozwalało na rozwój gęstszej szaty roślinnej. Ówczesny klimat nie był tak surowy jak dzisiejszy, co czyniło płaskowyż miejscem znacznie bardziej gościnnym. Świat dzikich pistacji i migdałowców Jednym z najciekawszych wyników badań jest rekonstrukcja szaty roślinnej, która znacząco różniła się od dzisiejszych pól uprawnych. Analizy pozostałości botanicznych i węgli drzewnych ujawniły, że krajobraz zdominowany był przez step z licznymi gajami dzikich pistacji i migdałowców. Aż 90% próbek węgli drzewnych z Göbeklitepe zidentyfikowano jako pozostałości drzew pistacjowych. Drewno zapewne służyło do palenia, ale nie chce się wierzyć, że mieszkańcy osady nie skosztowali smacznych owoców. W dolinach i na zboczach rosły dzikie odmiany zbóż, takie jak samopsza i jęczmień, które stanowiły ważne źródło pożywienia, chociaż nie jest jasne, czy wytwarzano z nich jakiś rodzaj papki czy chlebki. „Pistacjowy lasostep” dostarczał zasobów niezbędnych do przetrwania dużych grup ludzi. Znikająca gleba i niszczycielska erozja Geomorfologiczne analizy wykazały, że wapienne płaskowyże, dziś niemal nagie, były pierwotnie pokryte grubszą warstwą luźnego materiału i gleby. Badacze sugerują, że obecny brak gleby na szczytach to efekt działalności ludzkiej zapoczątkowanej w epoce brązu, w tym intensywnego wypasu kóz i owiec. W neolicie gleba była utrwalona przez korzenie roślinności stepowej, co zapobiegało jej wymywaniu do dolin. Dzisiejszy jałowy krajobraz jest wynikiem długotrwałych zmian klimatycznych i antropogenicznych, które na zawsze zatarły obraz pierwotnego, zielonego otoczenia Göbeklitepe. Otoczenie Göbeklitepe w czasach jego świetności Gdy osada była zamieszkana 11 tysięcy lat temu, wokół niej przechadzały się stada gazel, turów i dzikich owiec. Nierzadko trafiały na talerze. Mieszkańcy żywili się też dzikimi pistacjami i zbożami. Mimo że w Göbeklitepe nie znano udomowionych zbóż i nie było zwierząt hodowlanych, to dzika natura zapewnia dostateczne zasoby do organizowania sezonowych uczt. Archeolodzy uważają, że to właśnie te rytualne spotkania i wspólna konsumpcja darów natury jednoczyły społeczność budowniczych monumentów. Udomowione zboże zaczęło się pojawiać kilkaset lat później nieco na wschód od Göbeklitepe. Źródło: Land Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zagadka dwunastu bobrów. Niezwykłe odkrycie archeologów nad Soławą
Siedem tysięcy lat temu nad Soławą doszło do niezwykłego wydarzenia. Grupa rolników złożyła w ziemi szczątki 12 bobrów. Dziś to znalezisko pomaga nam zrozumieć, jak wyglądała prehistoryczna moda i jak wielkie znaczenie dla pradziejowych społeczności miały gęste, nieprzemakalne futra dzikich zwierząt.
Współczesne inwestycje infrastrukturalne często stają się okazją do poznania odległej przeszłości człowieka. Tak było w przypadku budowy linii wysokiego napięcia SuedOstLink, która w Saksonii-Anhalt w Niemczech przebiega przez niezwykle żyzne tereny, zasiedlane przez ludzi od tysiącleci. Właśnie podczas ratowniczych badań w powiecie Salzland, na stanowisku położonym powyżej rzeki Soławy (Saale), natrafiono na ślady, które rzucają nowe światło na wczesne społeczności rolnicze. O tych badaniach poinformował właśnie Urząd Kraju Związkowego Saksonia‑Anhalt ds. Ochrony Zabytków i Archeologii. Depozyt w postaci bobrów W okolicach miejscowości Alsleben archeolodzy badali teren, który był zasiedlany nie tylko w neolicie, ale także w epokach brązu i żelaza. Wśród licznych jam zasobowych, dołów posłupowych i grobów, jeden obiekt szczególnie przykuł uwagę badaczy. Był to pozornie niepozorny dół o średnicy około 80 centymetrów, który został wypełniony kośćmi zwierzęcymi aż po brzegi. Nie było wątpliwości z identyfikacją gatunkową: pomarańczowo-brązowe zęby należały do bobrów. Ze względu na złożoność znaleziska, zdecydowano się na wydobycie go w całości w bloku ziemnym, aby przeprowadzić szczegółowe analizy w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Do znaleziska doszło w 2024 roku, ale naukowcy potrzebowali dwóch lat na wykonanie pełnych analiz, którymi właśnie się podzielili. Niekompletne szkielety Analizy laboratoryjne potwierdziły unikalny charakter depozytu. Pakiet kości składał się wyłącznie ze szczątków bobrów, które zachowały się w doskonałym stanie. Badacze zidentyfikowali czaszki należące do co najmniej dwunastu osobników. Co istotne, w jamie znajdowały się zwierzęta w różnym wieku – od młodych osobników w pierwszym roku życia, po stare osobniki liczące ponad osiem lat. Brak anatomicznego porządku kości oraz fakt, że niektóre elementy szkieletu były nieobecne, sugerują, że w momencie składania do dołu zwierzęta były już w stanie rozkładu, a archeolodzy mają do czynienia z wtórnym pochówkiem samych szkieletów. Kiedy i kto zakopał zwierzęta? Kluczowym elementem badania było ustalenie czasu, w którym doszło do zakopania szczątków bobrów. W górnej warstwie wypełniska znaleziono krzemienny artefakt, który już na etapie wykopalisk sugerował wczesne datowanie. Badania radiowęglowe (C14) potwierdziły te przypuszczenia, wskazując na lata pomiędzy 4935 a 4787 p.n.e. Oznacza to, że znalezisko należy do kręgu kultury ceramiki kłutej nazwanej tak od charakterystycznego sposobu zdobienia naczyń. Jest to okres, w którym rolnictwo było już dobrze ugruntowane, ale – jak pokazuje przykład z Alsleben – dzika przyroda wciąż odgrywała ogromną rolę w życiu ludzi. Wyjaśnienie zagadkowego depozytu Naukowcy zrekonstruowali prawdopodobny przebieg wydarzeń sprzed siedmiu tysięcy lat. Koncentracja szczątków w jednym obiekcie wskazuje na jednorazowe, zorganizowane wydarzenie. Bobry były prawdopodobnie chwytane w pobliżu rzeki Soławy, która stanowiła ich naturalne siedlisko. Zwierzęta zabijano i skórowano, pozyskując cenne futra, a ich tusze składowano tymczasowo w innym miejscu. Dopiero gdy tkanki miękkie uległy rozkładowi, pozostałe kości zebrano i złożono w przygotowanej jamie. Znalezione przy nich narzędzie krzemienne mogło służyć właśnie do precyzyjnej obróbki tusz tych zwierząt. Więcej niż tylko kości. Wgląd w neolityczną modę Znalezisko z Alsleben ma ogromne znaczenie dla zrozumienia neolitycznej kultury materialnej. Dowodzi ono istnienia wyspecjalizowanych strategii łowieckich, skupionych na konkretnym gatunku zwierzęcia. Bóbr był cenny nie tylko ze względu na mięso, ale przede wszystkim ze względu na gęste, nieprzemakalne futro. Dzięki temu odkryciu możemy sobie wyobrazić ubiór ówczesnych ludzi. Był znacznie bardziej skomplikowany i wyrafinowany, niż dotychczas sądzono. Futro bobrów można porównać do dzisiejszych oddychających materiałów stosowanych w górskiej odzieży. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność
Besarabia była krainą, która przez wieki pełniła rolę kluczowego pomostu między Europą Wschodnią, Bałkanami a rozległymi stepami czarnomorskimi. Położona w strategicznym międzyrzeczu Prutu i Dniestru, stanowiła arenę starć wielkich imperiów – osmańskiego i rosyjskiego – co trwale ukształtowało jej unikatowy, wieloetniczny charakter. Współcześnie region ten, podzielony między Republikę Mołdawii a Ukrainę, pozostaje obszarem o niezwykłej złożoności kulturowej.
Spis treści: Kraina między Prutem a Dniestrem Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Panowanie caratu i wielka kolonizacja Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Besarabia podczas II wojny światowej Słoneczna stepowa kraina jest dziś poprzecinana politycznymi granicami. Należy jednak podkreślić, że Besarabia zdołała zachować spójność kulturową, opartą na wspólnym dziedzictwie historycznym i silnych więzach lokalnych. Kraina między Prutem a Dniestrem Besarabia zajmuje terytorium o powierzchni około 45 630 kilometrów kwadratowych, co czyni ją regionem o znaczącej skali w kontekście Europy Wschodniej. Jej obszar jest naturalnie ograniczony przez systemy rzeczne. Historycznie to właśnie ten czynnik determinował izolację lub otwartość regionu na wpływy zewnętrzne. Na zachodzie granicę wyznacza rzeka Prut, oddzielająca Besarabię od Mołdawii Zachodniej (części dzisiejszej Rumunii). Z kolei na północy i wschodzie naturalną barierę stanowi Dniestr, oddzielający krainę od Podola i Jedysanu. Południowy kraniec regionu opiera się o Dunaj i wybrzeże Morza Czarnego, obejmując specyficzny obszar stepowy znany jako Budziak. Krajobraz Besarabii Teren Besarabii pokrywają przede wszystkim pagórkowate równiny i płaskie stepy, które w południowej części przechodzą w nizinny krajobraz nadmorski. Średnia wysokość terenu wynosi około 150 m n.p.m., przy czym najwyższym punktem historycznej krainy jest wzniesienie Dealul Bălănești, osiągające 430 m n.p.m. W południowej części Besarabii, zwłaszcza w regionie Budziaku, krajobraz staje się bardziej surowy, przechodząc w otwarte stepy, które przez wieki były domem dla koczowniczych plemion. To tam rzeki Dniestr i Dunaj tworzą system limanów i delt. Granice polityczne Współczesna Besarabia jest podzielona między Mołdawię a Ukrainę. Centralna część historycznego terytorium stanowi trzon niepodległej Mołdawii. To właśnie tam koncentruje się mołdawskie rolnictwo i winiarstwo. Po stronie ukraińskiej znajdują się północne i południowe krańce historycznej krainy. Wyżynny region Chocimia przynależy do obwodu czerniowieckiego. Z kolei południowa Besarabia – Budziak – znajduje się w granicach obwodu odeskiego. Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Zanim pojawiły się nowożytne państwa narodowe, historię Besarabii kształtowały migrujące ludy. Już między VI a III tysiącleciem p.n.e., na terenach tych rozkwitała kultura Cucuteni-Trypole, znana z budowy jednych z największych ówczesnych osad w Europie. W starożytności, region zamieszkiwały plemiona Traków, Kimmerów, Scytów i Sarmatów, a wybrzeże Morza Czarnego stało się miejscem greckiej kolonizacji. W VI wieku p.n.e. osadnicy z Miletu założyli miasto Tyras u ujścia Dniestru, które zyskało status kluczowego punktu wymiany handlowej między światem śródziemnomorskim a barbarzyńskim zapleczem północy. W I wieku p.n.e. tereny te weszły w skład potężnego państwa Daków pod wodzą Burebisty, a później króla Decebala. Po zwycięstwie cesarza Trajana w 106 roku n.e., południowa część krainy została włączona do rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Należy podkreślić, że rzymska kontrola bezpieczeństwa nie objęła całego międzyrzecza, jednak proces romanizacji lokalnej ludności trwale wpłynął na język i kulturę przyszłej Mołdawii. Pamiątką po obecności Rzymian są tzw. Wały Trajana – system ziemnych fortyfikacji obronnych, mających chronić granice cywilizacji przed najazdami koczowników ze wschodu. Po upadku Rzymu Upadek Rzymu i wielka wędrówka ludów otworzyły region na kolejne fale najeźdźców. Między III a XI wiekiem przez tamtejsze stepy przetaczały się hordy Gotów, Hunów, Awarów, Bułgarów, Madziarów, Pieczyngów i Połowców. Ci pierwsi przybyli z rejonu dolnego Dniepru, zalewając Budziak w IV wieku, zanim zostali wyparci przez Hunów około 370 roku. W IX stuleciu zaczęły pojawiać się tam plemiona słowiańskie, w tym Ulicze i Tywerycy, które zaczęły zakładać obronne grody. Powstanie tożsamości regionu Kluczowym momentem dla krystalizacji państwowości Besarabii był XIV wiek i powstanie Hospodarstwa Mołdawskiego. Państwo założone przez Bogdana I szybko rozszerzyło swoje panowanie na całe terytorium międzyrzecza Prutu i Dniestru, stając się bastionem chrześcijaństwa w walce z napierającym Imperium Osmańskim. To właśnie z tego okresu pochodzi nazwa „Besarabia”, którą tradycja wiąże z dynastią Basarabów – hospodarów wołoskich, którzy czasowo kontrolowali południowe obszary regionu nad Dunajem i Morzem Czarnym pod koniec XIV wieku. Panowanie caratu i wielka kolonizacja Za przełomowe wydarzenie w nowożytnej historii regionu należy uznać rok 1812. Traktat bukareszteński zakończył wojnę rosyjsko-turecką. Na mocy jego postanowień Imperium Osmańskie, działając jako suzeren Mołdawii, scedowało wschodnią część tego księstwa na rzecz Rosji. Po utworzeniu guberni besarabskiej ze stolicą w Kiszyniowie rozpoczął się trwający ponad 100 lat okres intensywnej rusyfikacji i zmian demograficznych, które miały na celu trwałe związanie krainy z Petersburgiem. Administracja carska dążyła do szybkiego zagospodarowania słabo zaludnionych i często nękanych przez wojny stepów południa. W tym celu zainicjowano wielką akcję kolonizacyjną, zapraszając osadników z różnych części Europy i imperium. Między 1812 a 1846 rokiem do Besarabii przybyli między innymi Niemcy, a także uciekający przed uciskiem tureckim prawosławni Bułgarzy i Gagauzi. Ci ostatni, będący unikatowym przykładem turkijskiego ludu wyznającego prawosławie, osiedlili się w południowej części regionu, na terenach opuszczonych przez plemiona nogajskie, tworząc specyficzną enklawę kulturową. W następstwie procesów kolonizacyjnych, powstała niezwykła mozaika etniczna. Na początku XIX wieku 86% populacji stanowiła ludność deklarująca się jako Mołdawianie. Jednak pod koniec stulecia jej udział spadł do poniżej połowy ogółu mieszkańców, dokładnie do 47,6%. Pozostałą część ogółu stanowili: Ukraińcy (19,6%), Żydzi (11,8%), Rosjanie (8%), Bułgarzy (5,3%), Niemcy (3,1%), Gagauzi (2,9%). Analiza danych spisowych wskazuje, że największy wzrost liczebny odnotowały dwie grupy osadnicze – Ukraińcy i Rosjanie, którzy zasiedlali głównie miasta oraz nowo powstałe wsie rolnicze na południu. Szczególnie dynamicznie rozwijała się też społeczność żydowska, która w ośrodkach takich jak Kiszyniów stanowiła istotną część mieszkańców, odgrywając kluczową rolę w handlu i rzemiośle. Niestety, okres ten naznaczony był również napięciami społecznymi, które podsycała carska polityka dzielenia mniejszości, co doprowadziło do tragicznych pogromów w Kiszyniowie w 1903 roku. Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Po upadku Imperium Rosyjskiego w Besarabii rozpoczął się krótki okres samodzielności. Po rewolucji lutowej w Kiszyniowie ukonstytuowała się Rada Kraju. Ogłoszono wówczas autonomię, a następnie – pełną niepodległość jako Mołdawska Republika Demokratyczna. W obliczu narastającego chaosu i zagrożenia ze strony bolszewików, w marcu 1918 roku parlament besarabski zadecydował o zjednoczeniu z Królestwem Rumunii. Besarabia została przyłączona do macierzy, jednak społeczność międzynarodowa, zwłaszcza rodzący się Związek Radziecki, nigdy w pełni nie uznała tego zjednoczenia. W momencie przyłączenia do Rumunii Besarabia była jej najuboższym regionem – silnie zacofanym pod względem technologicznym i społecznym. Mimo żyznych gleb produkcja rolna borykała się z dużymi problemami z wydajnością. Jedyną gałęzią, która odnotowała wzrost, było winiarstwo. Besarabia podczas II wojny światowej W czerwcu 1940 roku, pod groźbą użycia siły, ZSRR zmusiło Rumunię do opuszczenia tych terenów. Armia Czerwona zajęła międzyrzecze, co doprowadziło do powstania Mołdawskiej SRR i włączenia północnych i południowych krańców krainy do Ukraińskiej SRR. Ten arbitralny podział terytorialny do dziś definiuje granice państwowe w tym regionie. Po ataku państw Osi na Związek Radziecki w 1941 roku region powrócił pod administrację rumuńską. Okres ten stał się czasem bezwzględnych prześladowań ludności żydowskiej. Szacuje się, że w wyniku pogromów i deportacji do obozów w Naddniestrzu zginęło od 60 do 100 tysięcy besarabskich Żydów. Powrót władzy radzieckiej w 1944 roku nie oznaczał końca represji. Stalinowska polityka „czystek” doprowadziła do deportacji dziesiątek tysięcy osób na Syberię i do Kazachstanu, a przymusowa kolektywizacja, w połączeniu z suszą, wywołała w latach 1946–1947 katastrofalną klęskę głodu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożącego kwadrygą. Wewnątrz spiralna rampa o długości 120 metrów prowadziła procesje do Sali Urn, gdzie spoczywały szczątki cesarzy aż do 217 roku n.e., kiedy to pochowano tu Karakallę. Od grobowca do castellum Realia panujące w schyłkowym imperium wymusiły przemianę mauzoleum w twierdzę. W 403 roku cesarz Honoriusz włączył budowlę w system Murów Aureliana, czyniąc z niej bastion broniący Rzymu od północnego zachodu. To właśnie wtedy budynek zyskał charakter obronny, tracąc wiele ze swoich antycznych ozdób. Marmurowe płyty i potężne posągi były zrzucane na głowy najeźdźców, jak w 537 roku, kiedy Wieczne Miasto oblegali Goci. To właśnie w tym okresie budowla zyskała miano castellum i stała się kluczem do panowania nad Rzymem. Kto posiadał zamek, ten kontrolował miasto. Skąd wzięła się nazwa? Nazwa budowli – „Zamek św. Anioła” – wiąże się z jednym z najbardziej sugestywnych wydarzeń w historii Rzymu. W 590 roku, gdy miasto dziesiątkowała epidemia dżumy, Grzegorz Wielki zorganizował procesję błagalną. Gdy pochód mijał mauzoleum Hadriana, papież miał ujrzeć na jego szczycie chowającego miecz do pochwy archanioła Michała. To rzekome wydarzenie zostało zinterpretowane jako znak końca zarazy. Na pamiątkę papieskiej wizji na szczycie budowli ustawiono figurę anioła. Obecna rzeźba z brązu, wykonana w 1753 roku przez Petera Antona von Verschaffelta, jest już szóstą. Poprzednie, wykonane z drewna lub marmuru, nie przetrwały próby czasu, ulegając zniszczeniu w następstwie uderzenia piorunów lub w trakcie wojen. Jedną z wcześniejszych wersji, dłuta Raffaello da Montelupo z 1544 roku, można do dziś podziwiać wewnątrz zamku, na Dziedzińcu Anioła. Barokowy przedsionek sacrum Mówiąc o zamku, nie można nie wspomnieć o prowadzącym do niego moście. Choć jego trzy środkowe przęsła pamiętają czasy Hadriana, to obecny wygląd zawdzięcza barokowej przebudowie, zleconej w 1669 roku przez papieża Klemensa IX. Gian Lorenzo Bernini zaprojektował dziesięć posągów aniołów niosących narzędzia Męki Pańskiej, tworząc tym samym duchową ścieżkę dla pielgrzymów zmierzających do grobu św. Piotra. Pełne dynamizmu i ekspresji anioły Berniniego są prawdziwym arcydziełem barokowej rzeźby. Każdy z nich trzyma inny atrybut, od korony cierniowej po gwoździe, a ich szaty zdają się falować na wietrze znad Tybru. Ciekawostką jest to, że dwa wykonane osobiście przez Berniniego oryginały – anioł z napisem INRI i anioł z koroną cierniową – zostały uznane za zbyt cenne, by mogły stać na zewnątrz. Papież nakazał przenieść je do kościoła Sant’Andrea delle Fratte, a na moście ustawiono ich kopie. Twierdza papieży W XIV stuleciu Zamek św. Anioła stał się integralną częścią watykańskiego systemu obronnego. Czując się zagrożeni przez rzymskie rody lub obce wojska, kolejni papieże zaczęli dostosowywać budowlę do swoich potrzeb rezydencjonalnych i militarnych. Kluczowym elementem tej symbiozy jest Passetto di Borgo – ufortyfikowany korytarz o długości ok. 800 metrów, łączący Pałac Apostolski z zamkiem. To właśnie tamtędy, w 1527 roku, papież Klemens VII uciekł przed żołnierzami Karola V podczas krwawego Sacco di Roma, znajdując bezpieczne schronienie w murach twierdzy. Renesansowi papieże nie szczędzili środków na dekorację swoich apartamentów. W czasie pontyfikatu Aleksandra VI Borgii czy Pawła III Farnese, w zamku powstały wnętrza, które olśniewają, a nawet onieśmielają przepychem fresków i stiuków. Sala Paolina, ozdobiona przez Perina del Vaga, jest uważana za jeden z najwspanialszych przykładów rzymskiego manieryzmu, łącząc tematykę biblijną z pochwałą wielkości rodu Farnese. Zamek jako więzienie Państwa Kościelnego Mimo renesansowego blichtru, zamek przez stulecia budził grozę jako jedno z najcięższych więzień w Rzymie. W jego kazamatach przetrzymywano heretyków, przeciwników politycznych papieży i awanturników. Warunki w lochach były nieludzkie. Niektóre cele były zaprojektowane w taki sposób, że więźniowie nie mogli w niej ani wyprostować się, ani wygodnie położyć. Najbardziej znani lokatorzy zamkowych lochów to między innymi: Giordano Bruno – wybitny filozof spędził tu lata przed procesem i egzekucją na stosie, Benvenuto Cellini – genialny rzeźbiarz i złotnik, który w swoich pamiętnikach barwnie opisał ucieczkę z zamku (podczas której złamał nogę, zsuwając się po prześcieradłach), a później powrót do jeszcze gorszej celi, Beatrice Cenci – młoda arystokratka, której tragiczny los i egzekucja przed zamkiem w 1599 roku za zabójstwo okrutnego ojca stały się symbolem oporu przeciwko tyranii; hrabia Cagliostro – XVIII-wieczny mag i okultysta, oskarżony o herezję i oszustwa. W zamkowej celi spędził kilka dni. Później został przeniesiony do twierdzy w San Leo. Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Od XX wieku zamek pełni funkcję muzealną. Współczesna trasa zwiedzania prowadzi przez 6 poziomów budowli, z których każdy ma skrajnie różny charakter: poziom 1. – to dromos, tzw. rdzeń rzymski. To właśnie tam znajduje się spiralna rampa Hadriana i Sala Urn; poziom 2. – to bastiony i fortyfikacje. Można tam podziwiać mury obronne, korytarze strzelnicze i skład broni; poziom 3. – to więzienia i magazyny. Na tę część składają się między innymi historyczne lochy i cele więzienne; poziom 4. – to dziedziniec i Sala Pańska. Poza zachwycającym Dziedzińcem Anioła, warto zobaczyć tam renesansowe apartamenty; poziom 5. – to apartamenty papieskie. To właśnie tam znajduje się Sala Paolina, Sala Amora i Psyche; poziom 6. – to biblioteka i skarbiec. Ogień nad Tybrem Kiedy najlepiej odwiedzić zamek? Najdogodniejszym terminem jest czerwiec, mimo panujących wówczas upałów. Od 1481 roku, 29. dnia tego miesiąca, w święto św. Piotra i Pawła, patronów Rzymu, na zamku odbywa się La Girandola – niesamowity pokaz sztucznych ogni. Tradycja ta została zapoczątkowana za papieża Sykstusa IV, a jej koncepcję czasami przypisuje się Michałowi Aniołowi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy?
Elżbieta Batory od stuleci budzi skrajne emocje. Dla jednych pozostaje jedną z najbardziej okrutnych postaci w historii Europy, a dla innych ofiarą politycznych intryg i czarnej legendy. Kim była naprawdę węgierska arystokratka, którą historia zapamiętała jako „krwawą hrabinę”? I ile w tej opowieści jest faktów, a ile późniejszych wyobrażeń?
Spis treści: Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Życie na granicy władzy i niepewności Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Elżbieta Batory przyszła na świat 7 sierpnia 1560 roku w Nyírbátorze (Węgry), w jednej z najpotężniejszych rodzin szlacheckich Europy Środkowej. Ród Batorych odgrywał istotną rolę polityczną w regionie, a jego członkowie sprawowali władzę zarówno w Siedmiogrodzie, jak i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Elżbieta otrzymywała staranne wykształcenie – znała kilka języków, w tym łacinę i niemiecki. Jako dorosła kobieta zarządzała rozległymi majątkami ziemskimi, co wymagało nie tylko kompetencji administracyjnych, ale i dużej samodzielności. Po ślubie z Ferencem Nádasdym, wpływowym węgierskim magnatem, jej pozycja jeszcze wzrosła. Gdy mąż prowadził działania wojenne przeciwko Imperium Osmańskiemu, to właśnie ona zajmowała się zarządzaniem majątkiem i opieką nad poddanymi. Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Elżbieta Batory była blisko spokrewniona z królem Polski Stefanem Batorym – była jego siostrzenicą. To pokrewieństwo nie tylko podnosiło jej prestiż, ale także sytuowało ją w centrum europejskich układów politycznych. Ród Batorych należał do elity władzy w Europie Środkowo-Wschodniej, a jego członkowie odgrywali ważną rolę w konfliktach politycznych epoki. Powiązania rodzinne Elżbiety sprawiały, że jej los nie był wyłącznie prywatną historią, lecz wpisywał się w szerszy kontekst rywalizacji między możnymi rodami oraz wpływami Habsburgów. Życie na granicy władzy i niepewności Małżeństwo z Ferencem Nádasdym, za którego została wydana piętnastoletnia Elżbieta, było typowym dla epoki sojuszem politycznym. Para posiadała liczne dobra ziemskie i zamki, w tym rezydencję w Čachticach, która później stała się centralnym miejscem legend o Elżbiecie. Po śmierci męża w 1604 roku Elżbieta Batory została jedną z najbogatszych i najbardziej wpływowych kobiet w regionie. Samodzielne zarządzanie majątkiem przez kobietę tej rangi było sytuacją nietypową i potencjalnie budzącą sprzeciw w patriarchalnym społeczeństwie. Jednocześnie był to okres napięć politycznych. Konflikty o władzę w regionie sprawiały, że pozycja tak wpływowej osoby jak hrabina Batory mogła być postrzegana jako zagrożenie. Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Przydomek, który przylgnął do Elżbiety Batory, nie powstał w czasie jej życia, lecz znacznie później. Historie o jej rzekomych zbrodniach zaczęły krążyć już w XVII wieku, jednak najbardziej sensacyjne elementy – w tym słynne kąpiele we krwi dziewic – pojawiły się dopiero w XVIII stuleciu. Współcześni historycy są zgodni: nie istnieją wiarygodne dowody potwierdzające, że arystokratka rzeczywiście praktykowała takie rytuały. Opowieści te należy traktować jako część rozwijającej się przez lata legendy. Warto więc pamiętać, że przydomek Elżbiety Batory to efekt późniejszej narracji, a nie fakt historyczny. Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? W 1610 roku rozpoczęto śledztwo w sprawie Elżbiety Batory. Dochodzenie prowadził palatyn Węgier, Jerzy Thurzo, który zebrał zeznania świadków. Na podstawie tych relacji hrabinę oskarżono o torturowanie i zabijanie młodych kobiet. Jej służący zostali skazani i straceni, natomiast sama Elżbieta, ze względu na pochodzenie, została osadzona w swoim zamku, gdzie spędziła ostatnie lata życia. Co istotne, większość dowodów opierała się na zeznaniach świadków, często pośrednich lub uzyskanych w trudnych warunkach. Brakuje jednoznacznych dowodów materialnych, które pozwoliłyby potwierdzić z całą pewnością skalę zarzucanych jej zbrodni. Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Ocena Elżbiety Batory pozostaje do dziś przedmiotem debat. Z jednej strony istnieją liczne świadectwa wskazujące na brutalne traktowanie służby i możliwe nadużycia. Z drugiej – coraz więcej badaczy podkreśla, że proces mógł mieć podłoże polityczne i ekonomiczne, gdyż hrabina Batory była niezwykle bogata, a jej majątki stanowiły łakomy kąsek dla władzy. Nie bez znaczenia był również fakt, że Elżbieta po śmierci męża była kobietą samodzielnie zarządzającą ogromnym majątkiem. To w ówczesnym świecie mogło budzić sprzeciw i prowadzić do prób jej marginalizacji. Ile było ofiar? Problem, którego nie da się rozstrzygnąć Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów sprawy jest liczba domniemanych ofiar. W źródłach pojawiają się bardzo różne dane – od kilkudziesięciu do nawet kilkuset osób. Najwyższe liczby opierają się na relacjach świadków i nie zostały potwierdzone żadnymi zachowanymi dokumentami. Brak również fizycznych dowodów, które pozwalałyby zweryfikować te dane. Z perspektywy historycznej oznacza to jedno: skala zbrodni przypisywanych Elżbiecie Batory pozostaje niepewna i prawdopodobnie nigdy nie zostanie jednoznacznie ustalona. Śmierć i dziedzictwo Elżbiety Batory Elżbieta Batory zmarła 21 sierpnia 1614 roku w zamku Čachtice, gdzie była przetrzymywana w odosobnieniu. Okoliczności jej śmierci nie budzą większych wątpliwości, jednak miejsce pochówku pozostaje niepewne. Mimo upływu ponad czterech stuleci jej historia wciąż budzi zainteresowanie. Jest przykładem tego, jak łatwo granica między faktami a legendą może się zatrzeć. Zwłaszcza gdy w grę wchodzą polityka, władza i ludzkie emocje. Historia, która wymyka się jednoznacznej ocenie Elżbieta Batory pozostaje jedną z najbardziej niejednoznacznych postaci w historii Europy. Z jednej strony mamy relacje o okrucieństwie i przemocy, z drugiej – brak jednoznacznych dowodów i wyraźny kontekst polityczny całej sprawy. Dziś coraz częściej postrzega się ją nie jako jednoznaczną zbrodniarkę, lecz jako postać uwikłaną w realia swojej epoki – świata, w którym władza, majątek i wpływy często decydowały o czyimś losie bardziej niż fakty. To właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że historia Elżbiety Batory wciąż skłania do zadawania pytań, na które być może nigdy nie poznamy jednoznacznej odpowiedzi. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.