Tradycyjna kuchnia włoska nie istnieje. Dlaczego tak właśnie twierdzi profesor z Parmy?
Kuchnia włoska, wpisana niedawno na listę UNESCO, może wcale nie być tak „tradycyjna”, jak ją postrzegamy. Historyk Alberto Grandi twierdzi, że to mit, który skutecznie zamydla oczy nie tylko turystom.
Kuchnię włoską właśnie wpisano na listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, co wywołało we Włoszech falę euforii. Ta narodowa satysfakcja była w dużej mierze podyktowana chęcią dorównania Francji i Japonii, które otrzymały to wyróżnienie znacznie wcześniej. Jednak włoski historyk jedzenia, profesor Alberto Grandi uważa, że za fasadą dumy kryje się mit, który przysłania prawdziwą historię kuchni włoskiej, ukształtowaną przez głód, migrację i pomysłowość. Prawdziwe oblicze kuchni włoskiej Według źródeł przywoływanych przez Grandiego, włoska kuchnia wcale nie opiera się na historycznym, spójnym kanonie, lecz na procesach zachodzących pod koniec XX wieku, kiedy to regionalne tradycje regionalne zostały „zmontowane” na potrzeby turystyki i narodowego pocieszenia. Prawdziwe losy włoskiego jedzenia to nie sielankowe obrazy babć robiących makaron, lecz narodowa ucieczka przed głodem. Włosi, którzy emigrowali do USA czy Brazylii, nie przywozili ze sobą wykwintnych przepisów, bo w swojej ojczyźnie najczęściej cierpieli niedostatek. I to właśnie za granicą, stykając się z nieznaną wcześniej obfitością mięsa, sera i pszenicy, wymyślali nowe dania, które później powróciły do Włoch jako rzekomo „odwieczna tradycja”. Boom gospodarczy lat 50 – klucz do kulinarnej historii Włoch Kluczowy dla rodzimego rozwoju kuchni Włoch był boom gospodarczy w latach 1955–1965. W tym krótkim czasie Włochy przeszły kulinarną rewolucję – pojawienie się lodówek i supermarketów sprawiło, że mięso przestało być luksusem, a jego obfitość stała się codziennością. Współczesna pewność siebie Włochów w kwestiach kulinarnych jest w rzeczywistości efektem tamtego nagłego przejścia z biedy do dostatku. Alberto Grandi uważa, że dzisiejszy „kulinarny patriotyzm” Włochów jest nieuprawniony. Politycy domagają się ochrony czystości kuchni, choć sami dorastali na produktach przemysłowych. Według historyka włoska kuchnia tak naprawdę wynika z adaptacji i asymilacji. Jej dzisiejszy kształt wynika z podkradania i przetwarzania różnych, także zewnętrznych wpływów. Próby zdefiniowania narodowego menu przypominają próbę zamknięcia go w szklanej kuli. Czy UNESCO nagrodziło „pocztówkę"? Mit tradycyjnej kuchni jest dodatkowo podsycany przez zagraniczne fantazje o Włoszech jako krainie wiecznego słońca i rodzinnych biesiad, co według Grandiego ma tyle wspólnego z rzeczywistością, co musical „Mamma Mia” z grecką gospodarką. Włosi rzadko prostują te opowieści, ponieważ im pochlebiają i przynoszą zysk. To, co ostatecznie zgłoszono do UNESCO, autor nazywa „pocztówką” – starannie oświetloną i skomponowaną wersją rzeczywistości, która służy jako rodzaj narodowej terapii, a nie rzetelnej historii. Prawdziwa tożsamość kulinarna Włoch jest „niespokojna, pomysłowa i wspaniale nieczysta” – jak ujmuje to historyk. Można ją porównać do starego, rodzinnego domu, który nowi właściciele przedstawiają jako nienaruszony zabytek sprzed wieków. A tak naprawdę każde pokolenie dobudowywało w nim nowe pokoje z materiałów, które były pod ręką, byle tylko uciec przed chłodem. A kulinarny skansen, który dziś podziwiamy, jest piękny, ale nieprawdziwy. Alberto Grandi jest autorem książek, m.in. „La cucina italiana non esiste. Bugie e falsi miti sui prodotti e i piatti cosiddetti tipici" (Kuchnia włoska nie istnieje. Kłamstwa i mity o produktach i potrawach uważanych za typowe) oraz „Denominazione di origine inventata. Le bugie del marketing sui prodotti tipici italiani” (Wymyślona nazwa pochodzenia. Marketingowe kłamstwa na temat włoskich produktów regionalnych). Źródło: The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
Ostrów Lednicki, położony na największej wyspie jeziora Lednica, to jedno z kluczowych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Dzięki badaniom archeologicznym i historycznym wyspa odkrywa przed nami tajemnice życia pierwszych Piastów oraz znaczenie chrztu Mieszka I.
Spis treści: Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Wyspa Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga zarówno badaczy, jak i pasjonatów historii. To tu, według najnowszych badań, mógł odbyć się chrzest Mieszka I w 966 roku, a złożone konstrukcje mostów i pozostałości palatium pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie oraz organizację pierwszego polskiego państwa. Współczesne odkrycia, takie jak militaria z X wieku i monety średniowieczne, ukazują skalę i znaczenie tego miejsca dla wczesnośredniowiecznej Polski. Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Badania archeologiczne prowadzone na Ostrowie Lednickim należą do najbardziej zaawansowanych w Polsce. Ich początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy to archeolodzy rozpoczęli regularne prace wykopaliskowe na wyspie oraz w jej bezpośrednim otoczeniu. Prace te objęły zarówno badania podwodne w jeziorze Lednica, jak i szeroko zakrojone wykopy lądowe. Badania podwodne i lądowe wokół jeziora Lednica Jednym z najważniejszych etapów badań było rozpoczęcie podwodnych eksploracji na jeziorze Lednica przez specjalistów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2020 roku, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, archeolodzy zidentyfikowali militaria z X wieku, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz pozostałości umocnień brzegowych z czasów panowania Mieszka I. Badania te znacząco poszerzyły wiedzę o infrastrukturze wodnej, sposobie funkcjonowania mostów oraz szlaków komunikacyjnych z epoki wczesnopiastowskiej. Znaczenie znalezisk z X wieku dla historii Polski Odkrycia z dna jeziora Lednica, jak również te dokonane na wyspie, potwierdzają strategiczne znaczenie Ostrowa Lednickiego jako centrum wczesnego państwa polskiego. Przedmioty militarne, broń, narzędzia oraz ozdoby świadczą o istnieniu tu ważnego grodu obronnego i rezydencji książęcej. Naukowcy z Torunia przeanalizowali strukturę mostów, które łączyły wyspę z lądem, umożliwiając szybki transport ludzi i towarów, a jednocześnie stanowiąc element systemu obronnego. Dodatkowo systematyczne przeszukiwanie terenu przez detektorystów oraz archeologów w ostatnich latach pozwoliło odnaleźć ponad 600 zabytków metalowych – w tym unikatowe monety, ozdoby oraz fragmenty uzbrojenia. Detaliczne analizy palatium i infrastruktury mostowej Jednym z kluczowych obiektów na wyspie są ruiny palatium – monumentalnej rezydencji książęcej, która była miejscem zamieszkania Mieszka I i jego najbliższych. Prowadzone badania wykazały, że budowla była wyjątkowo nowoczesna jak na swoje czasy. Odkryto relikty murów, zaprawy, a także pozostałości przedmiotów codziennego użytku. Współczesne metody analizy pozwoliły zrekonstruować zarówno kształt obiektu, jak i organizację przestrzeni wokół niego. Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki od lat wzbudza zainteresowanie historyków jako potencjalne miejsce chrztu Polski. W ostatnich latach, dzięki postępowi badań archeologicznych i analitycznych, teoria ta zyskuje coraz więcej zwolenników. Najnowsze ustalenia naukowców Zmarły w 2022 r. prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, wskazywał Ostrów Lednicki jako najpewniejszą lokalizację chrztu księcia Mieszka I w 966 roku. Wyniki analiz archeologicznych i źródeł pisanych wskazują, że na wyspie znajdowała się kaplica chrzcielna, a sama wyspa była najważniejszym ośrodkiem władzy i religii w tym okresie. Symbolika chrztu Polski w kulturze i tradycji Chrzest Mieszka I to kluczowy moment w historii Polski, symbolizujący początek państwowości oraz wprowadzenie kraju do wspólnoty chrześcijańskiej. Ostrów Lednicki, jako miejsce tego wydarzenia, odgrywa istotną rolę nie tylko w naukowej debacie, ale także w świadomości narodowej i tradycji kulturowej Polaków. Wyspa jest dziś miejscem licznych obchodów rocznicowych i pielgrzymek. Związki Ostrowa Lednickiego z Muzeum Pierwszych Piastów Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy jest główną instytucją badawczą i edukacyjną, zajmującą się dokumentowaniem, ochroną oraz popularyzacją dziedzictwa Ostrowa Lednickiego. Placówka prowadzi szeroko zakrojone działania naukowe, edukacyjne i popularyzatorskie, organizując wystawy, rekonstrukcje oraz warsztaty dla zwiedzających. Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Współczesny Ostrów Lednicki to nie tylko miejsce badań naukowych, lecz także ważny punkt na mapie turystycznej Polski. Każdego roku wyspę odwiedzają tysiące turystów, uczniów i pasjonatów historii. Najciekawsze zabytki i ekspozycje Na terenie Ostrowa Lednickiego można zobaczyć nie tylko ruiny palatium i relikty mostów, lecz także liczne rekonstrukcje oraz ekspozycje muzealne. Największym zainteresowaniem cieszą się prezentacje codziennego życia wczesnośredniowiecznych mieszkańców wyspy, a także wystawy poświęcone znaleziskom archeologicznym, takim jak monety średniowieczne, narzędzia czy elementy uzbrojenia. Współczesne badania i edukacja historyczna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy aktywnie współpracuje z uczelniami wyższymi oraz instytucjami naukowymi z całej Polski. Organizowane są konferencje, seminaria i warsztaty dla dzieci i dorosłych, które przybliżają historię pierwszego państwa polskiego, rozwój infrastruktury wodnej czy znaczenie chrztu Mieszka I dla dziejów Europy. Znaczenie wyspy dla turystyki kulturowej Ostrów Lednicki stanowi istotny element polskiej turystyki kulturowej. Oprócz zwiedzania zabytków i uczestnictwa w wydarzeniach edukacyjnych, wyspa oferuje liczne szlaki spacerowe, możliwość rekreacji oraz kontaktu z przyrodą jeziora Lednica. To miejsce, w którym historia i współczesność łączą się w wyjątkowy sposób, zachęcając do refleksji nad początkami polskiej państwowości oraz dziedzictwem pierwszych Piastów. Ostrów Lednicki, poprzez swoje bogate dziedzictwo archeologiczne, historyczne i kulturowe, pozostaje jednym z najważniejszych symboli narodowych Polski, a jego tajemnice wciąż są odkrywane przez kolejne pokolenia badaczy i miłośników historii. Źródła: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy biblijny król Herod Wielki rzeczywiście był tyranem? Poznaj prawdziwą historię
Król Herod znany jest z brutalności i rzezi niewiniątek. Ale czy naprawdę kazał zabić dzieci w Betlejem? Poznaj historię władcy, który przeszedł do legendy jako morderca – i geniusz architektury.
Spis treści: Król, którego stworzył Rzym Brutalna droga do władzy Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Król budowniczy i geniusz inżynierii Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Jeśli w historii Bożego Narodzenia istnieje czarny charakter, to jest nim bez wątpienia Herod – monarcha, który rzekomo kazał wymordować tysiące niemowląt i małych dzieci, by pozbyć się rywala, Dzieciątka Jezus. W tradycji chrześcijańskiej zapisał się jako okrutny tyran. Jednak choć jego reputacja człowieka bezwzględnego jest w pełni zasłużona, wcale nie jest pewne, czy rzeczywiście kazał zabić dzieci z Betlejem. Król, którego stworzył Rzym Herod Wielki, który rządził Judeą w latach 37–4 p.n.e., prowadził życie naznaczone politycznymi manewrami i nieustanną walką o utrzymanie władzy. Nie wywodził się z długiej, królewskiej linii. Nie miał też kapłańskiego zaplecza. Był Idumejczykiem – przedstawicielem grupy etnicznej z południowej Judei, uznawanej za potomków biblijnego patriarchy Ezawa. Z tego powodu pozostawał outsiderem wobec dynastii hasmonejskich, które rządziły Judeą przez stulecie przed jego panowaniem. Adam Kolman Marshak, autor książki „The Many Faces of Herod the Great”, zwraca uwagę, że także jego religijne „uprawnienia” były kruche: – Jego dziadek przeszedł na judaizm, dlatego wielu uważało, że nie jest w pełni Żydem. Dla idumejskiego dworzanina zostanie królem Judei było ogromnym politycznym wyczynem. Wymagało dużego szczęścia i pomocy Rzymu. Braki w rodowodzie nadrabiał jednak instynktem politycznym. Dzięki ojcu, Antypatrowi, umiejętnie zabiegał o rzymskie wsparcie w czasie wojen domowych, które rozdzierały wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. W 40 p.n.e., gdy wojska Partów zagrażały rzymskim posiadłościom, senat rzymski zdecydował się na śmiały krok. Marek Antoniusz – a wkrótce także Oktawian – przekonali współpracowników, by ogłosić Heroda „królem Żydów”. Tyle, że w praktyce Herod musiał dopiero na tę koronę zapracować. Brutalna droga do władzy Król „Żydów” już istniał, więc przez kolejne trzy lata Herod prowadził brutalną kampanię przeciw Antygonowi – ostatniemu hasmonejskiemu władcy ze starszej linii królewskiej. W 37 p.n.e., wsparty rzymskimi legionami, Herod zdobył Jerozolimę. Panowanie Heroda było nieustannym balansowaniem. Rzym oczekiwał stabilności, a różne grupy w Judei – legitymacji opartej na lokalnej tradycji. Jego idumejskie pochodzenie i bliskie związki z Augustem sprawiały, że patrzono na niego podejrzliwie, jak na rzymskiego poplecznika. By kontrolować opór, stworzył rozbudowaną siatkę wywiadowczą. Reagował zdecydowanie – często także brutalnie – na zagrożenia realne lub urojone. Historyk Józef Flawiusz, nasze główne starożytne źródło wiedzy o Herodzie, opisuje władcę, który z upływem lat popadał w coraz większą paranoję, zwłaszcza wobec konkurujących roszczeń Hasmoneuszy. Pisze też, że Herod kazał stracić kilku członków dalszej rodziny. Wśród ofiar była ukochana hasmonejska żona Mariamme, troje jego synów oraz matka i dziadek Mariamme. Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Sława Heroda jako człowieka skrajnie okrutnego w dużej mierze wyrasta z opowieści bożonarodzeniowej, w której rozkazuje wymordować wszystkich chłopców poniżej dwóch lat. Historia ta przypomina epizod z Księgi Wyjścia, gdy faraon próbował zgładzić małego Mojżesza, nakazując zabijanie hebrajskich chłopców. Co istotne, poza Ewangelią brak innych wzmianek o takim wydarzeniu – nawet w źródłach, które Herodowi nie sprzyjały. Jak zauważa Raymond Brown w „Birth of the Messiah”, gdyby była to historia prawdziwa, powinna pozostawić ślady w żydowskich przekazach historycznych. Tim Whitmarsh, Regius Professor języka i literatury greckiej na Uniwersytecie w Cambridge, sugeruje, że opowieść o rzezi niemowląt mogła zostać zapożyczona z podobnej historii opowiadanej o Gajuszu Oktawiuszu, przyszłym cesarzu Auguście. Marshak dodaje, że choć większość historyków nie uznaje dosłownej historyczności opowieści o narodzeniu Jezusa, to mimo wszystko mówi ona o pewnym rodzaju prawdy dotyczącej rządów Heroda. Król budowniczy i geniusz inżynierii Jeśli za cokolwiek pamięta się Heroda pozytywnie, to za zdumiewającą skalę jego wizji architektonicznej. W Judei i poza nią pozostawił po sobie pasmo miast, twierdz, pałaców i monumentów, które mogły rywalizować z największymi osiągnięciami jego rzymskich patronów. Przebudowa Świątyni Jerozolimskiej była jednym z najbardziej ambitnych projektów budowlanych starożytnego świata. Platformę Wzgórza Świątynnego ogromnie powiększono, wznosząc mury oporowe z gigantycznych bloków wapienia. Niektóre ważyły ponad 300 ton. Twierdze Heroda – Masada, Macheront, Hyrkania i Herodion – łączyły wojskową strategię z królewskim rozmachem. W Masadzie zbudował trzypoziomowy pałac dramatycznie „przyklejony” do skalnej ściany. Być może najbardziej innowacyjnym dziełem Heroda była Cezarea Nadmorska – portowe miasto nad Morzem Śródziemnym, wzniesione na cześć Augusta. To właśnie tam zbudował największy sztuczny port świata grecko-rzymskiego. Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Ostatnie lata Heroda upływały pod znakiem choroby i niepokojów politycznych. Józef Flawiusz przedstawia szczegółowy – czasem sensacyjny – opis jego ostatnich dni. Po śmierci Heroda w 4 p.n.e. August podzielił jego państwo między trzech synów – Archelaosa, Antypasa i Filipa – kończąc epokę scentralizowanej monarchii herodiańskiej. W ciągu jednego pokolenia Judea znalazła się pod bezpośrednią kontrolą Rzymu. Dziedzictwo Heroda jest złożone. W tradycji żydowskiej jawi się jako uzurpator i morderca, ale też jako ten, który odbudował świątynię w niespotykanej świetności. W chrześcijańskich pismach pozostaje czarnym charakterem. W rzymskiej pamięci bywa wzorcowym królem-klientem. Dla współczesnych archeologów i historyków jest kimś jeszcze innym – jedną z najbardziej przełomowych postaci starożytnego Bliskiego Wschodu. Źródło: National Geographic
Mormonizm od początku był pełen kontrowersji. Mimo to zdobył wyznawców na całym świecie
Mormonizm, zrodzony z wizji młodego farmera w lasach amerykańskiego stanu Nowy Jork, był niewielkim ruchem religijnym z garstką wiernych. Obecnie jest jedną z najprężniej rozwijających się religii. Jakie są fundamentalne podstawy mormonizmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Historia mormonizmu Filary wiary mormonów Kultura i codzienne praktyki mormonów Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, gdyż właśnie tak brzmi oficjalna nazwa wspólnoty mormońskiej, powstał niemal 200 lat temu. Przez lata jego wyznawcy, którzy sami siebie określają mianem świętych w dniach ostatnich, zmagali się z licznymi prześladowaniami i choć ten specyficzny odłam religijny wciąż jeszcze wzbudza liczne kontrowersje, to zdołał wykroczyć poza granice Stanów Zjednoczonych. Obecnie mormonizm ma ponad 17 milionów wyznawców na całym świecie. Historia mormonizmu Historia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich jest nierozerwalnie związana z postacią jego założyciela. Joseph Smith, urodzony 23 grudnia 1805 roku na farmie w stanie Nowy Jork, dorastał w okresie znanym jako „drugie wielkie przebudzenie”. Pod tą nazwą kryje się czas niezwykłego ożywienia religijnego, kiedy różne wyznania chrześcijańskie rywalizowały między sobą o rząd dusz nawróconych. W atmosferze duchowego zamętu i sprzecznych nauk, młody Joseph zaczął szukać swojej własnej drogi. Poszukiwanie prawdy i pierwsza wizja Mormonizm wyrósł na fundamencie wydarzenia nazywanego „pierwszą wizją”. Wiosną 1820 roku, 14-letni Smith udał się do lasu, by w modlitwie zapytać Boga, do którego z istniejących kościołów powinien przystąpić. Podobno ukazały mu się wówczas dwie postacie: Bóg Ojciec i Jezus Chrystus. Co istotne, ujrzał ich jako dwie odrębne, cielesne istoty. Otrzymał od nich polecenie, aby nie przyłączał się do żadnego z ówczesnych kościołów, ponieważ każdy z nich „odszedł od prawdy” i nauczał „nakazów ludzkich jako doktryn”. Powstanie Księgi Mormona Trzy lata później Smith miał doświadczyć kolejnego niebiańskiego spotkania. W 1823 roku ukazał mu się anioł Moroni. Niebiańska istota poinformowała go o istnieniu starożytnych kronik, wyrytych na złotych płytach i ukrytych na pobliskim wzgórzu. Płyty te miały zawierać „pełnię wiecznej ewangelii” oraz historię dawnych mieszkańców kontynentu amerykańskiego. Kilka lat później Joseph miał otrzymać owe płyty i przystąpić do ich tłumaczenia. Jak sam twierdził, przekładu dokonał nie dzięki własnym zdolnościom, a „dzięki darowi i mocy Boga”. Właśnie tak, w 1830 roku, miała powstać Księga Mormona – zwornik religii i „najpoprawniejsza księga świata”. Powstanie Kościoła Wraz z jej publikacją, zapoczątkowany przez Smitha ruch religijny zaczął nabierać realnych kształtów. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich został oficjalnie zorganizowany 6 kwietnia 1830 roku, w Fayette w stanie Nowy Jork, z zaledwie sześcioma członkami założycielami. Kluczowym elementem doktryny „przywrócenia” było odtworzenie boskiego autorytetu do działania w imieniu Boga, czyli kapłaństwa. Joseph Smith i jego współpracownik, Oliver Cowdery, twierdzili, że otrzymali ten autorytet od niebiańskich posłańców. Kapłaństwo Aarona, upoważniające do dokonywania obrzędów takich jak chrzest, miało zostać im nadane przez zmartwychwstałego Jana Chrzciciela. Wyższe kapłaństwo, Melchizedeka, posiadające klucze do kierowania Kościołem i dokonywania wyższych obrzędów, mieli otrzymać od starożytnych apostołów: Piotra, Jakuba i Jana. Początki istnienia nowego odłamu religijnego były naznaczone licznymi prześladowaniami, które wymuszały na jego wyznawcach liczne migracje. Przenieśli się ze stanu Nowy Jork do Kirtland w Ohio. Następnie trafili do Jackson w Missouri, a po brutalnych konfliktach i wypędzeniu – do hrabstwa Hancock w stanie Illinois, gdzie założyli osadę o nazwie Nauvoo. W każdym z tych miejsc budowali społeczności i świątynie, ale ich unikatowe wierzenia, zwarta struktura społeczna i rosnące wpływy polityczne budziły nieufność i wrogość sąsiadów. Śmierć Josepha Smitha Sama wspólnota też nie była wolna od konfliktów. Gdy w piśmie „Nauvoo Expositor” pojawiły się artykuły krytykujące założyciela Kościoła i podważające jego pozycję, Smith nakazał zburzyć drukarnię. Wkrótce potem ogłosił w Nauvoo stan wojenny. Interweniowały władze stanowe, co finalnie doprowadziło do aresztowania Josepha pod zarzutem wywołania zamieszek, podburzania ludności i zdrady stanu Illinois. Wraz ze swoim bratem, Hyrumem, został osadzony w areszcie Carthage. Władze stanowe nie były w stanie zapewnić im bezpieczeństwa. 27 czerwca 1844 roku do budynku wtargnęli demonstranci sprzeciwiający się mormońskim doktrynom. Smith, jego brat i inni przywódcy Kościoła, którzy z własnej woli zgłosili się do aresztu, zginęli. Bezpieczna przystań w Utah Śmierć założyciela nie zniszczyła jednak ruchu. Pod przywództwem Brighama Younga, następcy Smitha, większość świętych… wyruszyła w podróż na zachód, osiedlając się ostatecznie w Salt Lake City, na terenie stanu Utah, gdzie zbudowali swoją główną siedzibę. Co prawda Young nie uniknął konfliktu z lokalnymi władzami, ale wspólnota przetrwała. W Salt Lake City do dziś znajduje się kluczowe centrum wyznawców mormonizmu. Filary wiary mormonów Wiara Świętych w Dniach Ostatnich opiera się na otwartym kanonie pism świętych. W ich przekonaniu Bóg nie zakończył swojego objawienia wraz z zamknięciem Biblii. Mormoni uznają cztery księgi za natchnione słowo boże, nazywając je „dziełami kanonicznymi”. Są to: Biblia (Stary i Nowy Testament) – z jednym zastrzeżeniem: „o ile jest poprawnie przetłumaczona”; Księga Mormona – zdaniem wiernych studiowanie Księgi jest najwspanialszym sposobem na zbliżenie się do Boga; Nauki i Przymierza – zbiór współczesnych objawień i natchnionych deklaracji, danych głównie Josephowi Smithowi, ale także kilku jego następcom w prezydenturze Kościoła; Perła Wielkiej Wartości – kompilacja krótszych tekstów Josepha Smitha o wielkim znaczeniu doktrynalnym. Postrzeganie Boga Jedną z najbardziej radykalnych różnic między mormonizmem a tradycyjnym chrześcijaństwem jest doktryna o naturze Boga. Święci w dniach ostatnich wierzą w Boga Ojca, Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego, jednak nie postrzegają ich jako jednej istoty, jak w klasycznej doktrynie o Trójcy Świętej. W ich przekonaniu, są to trzy oddzielne postacie, doskonale zjednoczone w celu, woli i charakterze, tworzące razem „Boską Trójcę”. Ta koncepcja idzie jeszcze dalej. Mormońska teologia naucza, że Bóg Ojciec jest wywyższonym, doskonałym człowiekiem, posiadającym fizyczne ciało. Jezus Chrystus jest jego synem, pierworodnym w świecie duchowym i jednorodzonym w ciele. To prowadzi do jednej z kluczowych doktryn mormonizmu: deifikacji, czyli wywyższenia. Zgodnie z nią ludzie, jako dosłowne duchowe dzieci Boga, mają w sobie zalążek boskości i potencjał, by poprzez wierność ewangelii osiągnąć boskość. Kultura i codzienne praktyki mormonów Życie codzienne praktykujących Świętych w Dniach Ostatnich jest w dużej mierze kształtowane przez objawienie znane jako „Słowo Mądrości”, zapisane w 89. rozdziale Nauk i Przymierzy. Jest to boskie prawo zdrowia, które zostało dane Josephowi Smithowi w 1833 roku. Określa ono, co jest dobre, a co szkodliwe dla ludzkiego ciała, które jest postrzegane jako święty dar od Boga. Zasady mormonizmu zakazują wiernym spożywania wszelkich substancji, które zostały uznane za szkodliwe. Należą do nich: alkohol, tytoń w każdej postaci, kawa i herbata, narkotyki. „Słowo Mądrości” zaleca spożywanie zdrowej żywności, przede wszystkim zbóż, owoców, warzyw i mięsa (w umiarkowanych ilościach). Prawo dziesięciny W praktyce mormońskiej funkcjonuje biblijne prawo dziesięciny. Zgodnie z tą zasadą, wierni dobrowolnie oddają jedną dziesiątą swojego dochodu na rzecz Kościoła. Znaczenie rodziny Rodzina jest absolutnym centrum teologii i życia społecznego mormonów. Jest postrzegana nie jako tymczasowa, ziemska instytucja, ale jako fundamentalna jednostka stworzona przez Boga, która ma trwać przez całą wieczność. To przekonanie motywuje członków do budowania silnych, opartych na ewangelii relacji rodzinnych. Z tym związana jest także konserwatywna etyka społeczna. Mormonizm definiuje relacje seksualne jako święte i dopuszczalne jedynie w ramach legalnego małżeństwa między mężczyzną a kobietą. Pornografia, seks pozamałżeński i relacje homoseksualne są uważane za grzech. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że w kwestii antykoncepcji mormoni są znacznie bardziej tolerancyjni niż choćby katolicy. W ich przekonaniu liczba dzieci zrodzonych z legalnego związku jest indywidualną sprawą małżonków. Warto wspomnieć, że wielożeństwo, które było najbardziej kontrowersyjną kwestią w mormonizmie, nie jest już praktykowane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnice wzgórza Montmartre – dlaczego bazylika Sacré‑Cœur budziła kontrowersje, zanim jeszcze powstała
Sacre Coeur to jeden z najbardziej wyjątkowych obiektów na mapie Paryża. Z jednej strony, mówimy tu o miejscu nieustającej modlitwy, które od ponad stu lat gromadzi wiernych, natomiast z drugiej – o świątyni zbudowanej na narodowej traumie i ideologicznej wojnie, która na dziesięciolecia podzieliła kraj. Jest symbolem wiary, ale także zaciętych bitew, które ukształtowały nowoczesną Francję.
Spis treści: Ponad 100-letnia historia Sacre Coeur Powstała niezwykła budowla Zwiedzanie Sacre Coeur Niektórzy paryżanie nazywają ten kościół „bezą”, co odnosi się do kształtu kopuły i koloru kościelnych murów. Faktem jest, że bazylika Sacre Coeur wzbudzała ogromne kontrowersje jeszcze przed rozpoczęciem prac budowlanych i to nie zmieniło się do dziś. Mówimy tu jednak o świątyni, którą każdego roku odwiedza około 11 milionów osób. Pod względem popularności wśród zabytków sakralnych, wyżej w Paryżu plasowała się jedynie katedra Notre-Dame (przed pożarem). Co poza niezwykłą, całkowicie „nieparyską” architekturą ma do zaoferowania to niezwykłe miejsce? Niezwykłą historię. Ponad 100-letnia historia Sacre Coeur Historia bazyliki Sacre Coeur jest nierozerwalnie związana z jednym z najbardziej burzliwych okresów w dziejach Francji, kiedy kraj pogrążył się w chaosie po przegranej wojnie z Prusami. Góra Męczenników i artystów Wybór miejsca pod budowę bazyliki nie był przypadkowy. Wzgórze Montmartre, czyli „Góra Męczenników”, od wieków było przesycone duchowym znaczeniem. Jak głosi legenda, to właśnie tam, w III wieku, wraz ze swoimi towarzyszami został stracony św. Dionizy, pierwszy biskup Paryża i patron Francji. Przez stulecia miejsce to było celem pielgrzymek. Na wzgórzu wzniesiono też potężne opactwo benedyktynek, które zostało zniszczone podczas Rewolucji Francuskiej. W XIX stuleciu Montmartre przeszło istotną transformację. Wiejski charakter tego miejsca, gdzie nie brakowało winnic i lokali z niskimi czynszami, zaczął przyciągać artystyczną bohemę. Wąskie, brukowane uliczki stały się domem i pracownią dla takich artystów jak Pablo Picasso, Vincent van Gogh, Henri de Toulouse-Lautrec czy Amedeo Modigliani. Tym samym, wzgórze stało się synonimem artystycznej wolności. Tak oto powstało unikatowe tło dla projektu, który miał na zawsze odmienić oblicze wzgórza. „Ślub narodowy” W 1871 roku Francja poniosła druzgocącą klęskę w wojnie z Prusami. Upadek cesarza Napoleona III, oblężenie Paryża, klęska głodu i proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w Wersalu – to wszystko dogłębnie wstrząsnęło Francuzami. W Atmosferze moralnego kryzysu, dwóch przemysłowców – Alexandre Legentil i Hubert Rohault de Fleury – złożyło prywatny „ślub narodowy”. Przysięgli, że jeżeli Bóg ocali Francję przed całkowitym upadkiem, sami sfinansują budowę wspaniałej świątyni, poświęconej Najświętszemu Sercu Jezusa. W swoim postanowieniu upatrywali coś w rodzaju narodowej pokuty za „stulecie moralnego upadku”, który ich zdaniem rozpoczął się wraz z wybuchem Rewolucji Francuskiej. Inicjatywa trafiła na podatny grunt. Kręgi katolickie wyraziły swoje poparcie dla projektu, a znaczenie idei „pokutnej” świątyni zostało dodatkowo wzmocnione przez kolejne tragiczne wydarzenie – Komunę Paryską. 18 marca 1871 roku radykalni rewolucjoniści rozpoczęli dwumiesięczną, krwawą rewoltę. Insurekcja wybuchła na Montmartre, kiedy tłum uniemożliwił wojsku zabranie armat. Dla konserwatywnej części społeczeństwa Komuna Paryska była ostatecznym dowodem na moralny rozkład Francji. Tym samym budowa bazyliki zyskała nowy wymiar. Oprócz pokuty za klęskę wojenną, stała się symbolem pokuty za grzechy. Kościół, który dzielił zamiast jednoczyć 24 lipca 1873 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawę, na mocy której budowa kościoła została uznana za inwestycję użyteczności publicznej. To dało władzy potężne narzędzie – prawo do wywłaszczenia gruntów na Montmartre. Takie działania wywołały ogromne niezadowolenie, zwłaszcza w kręgach republikańskich i antyklerykalnych. O zmianie decyzji nie było jednak mowy. Wybór wzgórza jako lokalizacji dla bazyliki nie wynikał wyłącznie z historycznej świętości tego miejsca. Montmartre uznano za miejsce narodzin rewolucyjnego chaosu, a budowa monumentalnego symbolu katolickiego miała być czymś w rodzaju wyzwania rzuconego laickiej Republice. Zwolennicy rozdziału Kościoła od państwa uznali to za prowokację. Przez cały okres trwania budowy inwestycja była przedmiotem nieustannych ataków politycznych. Antyklerykalni parlamentarzyści wielokrotnie podejmowali próby wstrzymania finansowania. Powrót do chrześcijańskich korzeni W konkursie na projekt bazyliki zwyciężył Paul Abadie. Jego praca okazała się radykalnym zerwaniem ze wszystkimi stylami, które wcześniej dominowały w Paryżu. Francuski architekt nie sięgnął do neogotyckich czy neobarokowych wzorców. Zamiast tego postawił na romano-bizantyjską wizję. Nie był to przypadkowy wybór. Gotyk był nierozerwalnie związany z historią francuskiej monarchii. Abadie wolał czerpać z wzorców kojarzonych z wczesnym chrześcijaństwem i Cesarstwem Bizantyjskim, których estetyka miała charakter uniwersalny, a nie narodowy. W swoim projekcie połączył wiele inspiracji. Kopuły i plan krzyża greckiego miały być nawiązaniem do Hagii Sophii w Konstantynopolu i bazyliki św. Marka w Wenecji. Z kolei detale konstrukcyjne zaczerpnął z architektury romańskiej, zwłaszcza z katedry Saint-Front w Périgueux. Budowa rozpoczęła się w 1876 roku. Prace trwały 38 lat. W tym czasie wybuchła I wojna światowa, co uniemożliwiło konsekrację świątyni. Poświęcenie nastąpiło dopiero 5 lat później. Powstała niezwykła budowla Kościół na planie krzyża greckiego mierzy 85 m długości i 35 m szerokości. Wokół potężnej kopuły centralnej twórca zaprojektował cztery mniejsze. O architektonicznej wyjątkowości Sacre Coeur świadczy także materiał, z którego wzniesiono świątynię. Abadie wybrał trawertyn z kamieniołomów w Château-Landon. Kamień ten wykazuje niezwykłą zdolność do samooczyszczania. W kontakcie z deszczówką wydziela kalcyt – białą substancję, która naturalnie pokrywa wszelkie zanieczyszczenia. Symbolika fasady Dominującym elementem bazyliki jest centralna kopuła. Mierząca 55 m wysokości i 16 m średnicy konstrukcja wznosi się na 83 m. Przed budową Wieży Eiffla była najwyższym punktem Paryża. Fasadę ozdobiono posągami z brązu, wzmacniającymi narodowy charakter budowli. Po obu stronach głównego wejścia umieszczono konne statuy dwóch świętych patronów Francji: Joanny d’Arc i króla Ludwika IX Świętego, wykonane przez Hippolyte’a Lefèbvre’a. Ich obecność sugeruje, że mimo uniwersalnego stylu świątynia jest głęboko zakorzeniona w historii kraju. Nietypowa jest także orientacja kościoła. Podczas gdy większość budowli sakralnych jest zorientowana na osi wschód-zachód, bazylikę Sacre Coeur wzniesiono na osi północ-południe. Decyzja ta była podyktowana dwoma względami: topograficznym (wąski kształt płaskowyżu na wzgórzu) i symbolicznym – fasadę bazyliki zwrócono w stronę serca Paryża, aby mogła je duchowo ochraniać. Kościół na niepewnym gruncie Budowa na niestabilnym gruncie Montmartre, pełnym starych kamieniołomów gipsu, wymagała ogromnych prac fundamentowych. W ziemię wbito 83 masywne filary, sięgające kilkadziesiąt metrów w głąb, aby dotrzeć do stabilnej warstwy nośnej, co znacznie opóźniło i podniosło koszty budowy. Wspaniałe wnętrze bazyliki Po przekroczeniu progu kościoła, w oczy natychmiast rzuca się sklepienie absydy. To właśnie tam znajduje się wspaniałe dzieło – monumentalna mozaika „Chrystus w Chwale”. Jest to jedna z największych mozaik na świecie, pokrywająca powierzchnię około 480 metrów kwadratowych. Zaprojektowana przez Luca-Oliviera Mersona, została wykonana z 25 tys. emaliowanych i pozłacanych kawałków ceramiki. Wnętrze kościoła wypełnia nie tylko wpadające przez witraże światło. W bazylice rozbrzmiewają dźwięki organów zbudowanych w 1898 roku przez organmistrza Aristide'a Cavaillé-Colla. Powstały na zamówienie barona Alberta de l’Espée. Zainstalowane w jego zamku, były największym prywatnym instrumentem we Francji. Do bazyliki trafiły dopiero w 1919 roku. Zwiedzanie Sacre Coeur Bazylika Sacre Coeur to przede wszystkim miejsce modlitwy, ale także niezwykła atrakcja architektoniczna i wspaniały punkt widokowy na miasto. Zwiedzanie jest dozwolone, jednak odwiedzający to niezwykłe miejsce, gdzie od 1 sierpnia 1885 roku trwa wieczysta adoracja Najświętszego Sakramentu, powinni zachować ciszę i uszanować atmosferę modlitwy. Jedną z największych atrakcji tego miejsca jest możliwość wejścia na centralną kopułę, skąd roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków na Paryż. Żeby dotrzeć na szczyt, trzeba pokonać wąską, krętą klatkę schodową i blisko 300 stopni. Windy, niestety, nie ma. Wysiłek jest jednak wart nagrody. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Na te premiery w kanale National Geographic czekaliśmy! Gladiatorzy, gepardy i zagubione artefakty
Nowy rok w National Geographic, National Geographic Wild i Nat Geo People to pełne emocji podróże w czasie, dzika przyroda i wyprawy poza horozonty. Od brutalnych walk w starożytnym Rzymie, po zaginione artefakty i bezlitosny reportaż o grzechach współczesnych turystów – styczeń przynosi widzom mocne wrażenia.
Spis treści: Gladiatorzy i starożytny Rzym w krwawej serii National Geographic Australijska dzika natura w intymnym dokumencie o lasach eukaliptusowych Richard Ayoade w podróżach pełnych ironii i krytyki turystyki masowej Zaskakujące znaleziska na lotniskach i niewyjaśnione historie przedmiotów Spektakularne błędy inżynieryjne i tajemnica portu D-Day w Arromanches Dzika fauna i najdziwniejsze stworzenia w cyklach National Geographic Wild Nowy rok na kanałach National Geographic, National Geographic Wild i Nat Geo People zapowiada się niezwykle atrakcyjnie. Widzowie przeniosą się do świata starożytnych gladiatorów, odkryją fascynującą przyrodę Australii oraz wyruszą w pełną humoru podróż z Richardem Ayoade. To zapowiedź wyjątkowych telewizyjnych wrażeń. Gladiatorzy i starożytny Rzym w krwawej serii National Geographic 11 stycznia o godzinie 15:00 na antenie National Geographic odbędzie się premiera serialu „Gladiatorzy: Starożytni wojownicy”. Produkcja skupia się na losach największych wojowników antycznego Rzymu – Spartakusa i Flammy. Przez pryzmat ich biografii serial odkrywa kulisy brutalnego świata gladiatorów, który przez wieki kształtował potęgę Imperium Rzymskiego. W sześciu odcinkach (6x60 minut) widzowie poznają, jak przez widowisko, przemoc i heroizm, walki na arenach wpisywały się w tożsamość całej epoki. Australijska dzika natura w intymnym dokumencie o lasach eukaliptusowych 18 stycznia o godzinie 14:00 na kanale National Geographic Wild zadebiutuje dokument „Dzikie lasy Australii”. Film ukazuje bioróżnorodność eukaliptusowych ekosystemów – terenów zamieszkiwanych przez dziobaki, czerwone kangury, krokodyle słodkowodne i liczne gatunki papug. Przez intymną narrację twórcy odsłaniają nie tylko piękno, ale i kruchość tych środowisk, podkreślając ich znaczenie ekologiczne. To jeden z elementów większego cyklu „Dzika Australia”, który startuje tego samego dnia. Richard Ayoade w podróżach pełnych ironii i krytyki turystyki masowej Od 17 stycznia o godzinie 16:00 w Nat Geo People rusza emisja programu „Travel Man”. Brytyjski aktor Richard Ayoade – znany z ról w filmach takich jak „Fenicki układ”, „Paddington 2” czy „Pamiątka” – wyrusza wraz z celebrytami w błyskawiczne wyprawy, by sprawdzić, co naprawdę warto zobaczyć podczas kulturowo efektywnych wakacji. Podróże w jego wykonaniu są przepełnione humorem, dystansem i bezlitosną oceną rzekomo „must see” atrakcji. Zaskakujące znaleziska na lotniskach i niewyjaśnione historie przedmiotów 24 stycznia o godzinie 16:00 na National Geographic wystartuje dziesięcioodcinkowa seria „Lotnisko: Biuro rzeczy znalezionych”. Ekipa dokumentalna zagląda do zapomnianych magazynów portów lotniczych, gdzie odnajdywane są najbardziej niespodziewane przedmioty: gałki oczne, zegarki Rolex, święte szaty, bezcenne artefakty kultury i wypchane zwierzęta. Program ukazuje kulisy pracy zespołów próbujących odnaleźć właścicieli tych osobliwych zgub. Spektakularne błędy inżynieryjne i tajemnica portu D-Day w Arromanches 29 stycznia o godzinie 21:00 rusza trzeci sezon „Największych katastrof budowlanych” – dziesięcioodcinkowy cykl pokazujący szokujące porażki inżynierów: od zawalonego mostu w Minneapolis po nieudane wyburzenie w Dallas. Z kolei 30 stycznia o tej samej porze wyemitowany zostanie dokument „Lądowanie w Normandii: Port w Arromanches”, który przybliży widzom historię tajnej operacji aliantów z 1942 roku. Celem było stworzenie pływających portów niezbędnych do przeprowadzenia operacji Overlord i zdobycia przyczółków na okupowanym wybrzeżu. Dzika fauna i najdziwniejsze stworzenia w cyklach National Geographic Wild 4 stycznia o godzinie 17:00 w National Geographic Wild zadebiutuje dokument „Bertie Gregory: Bliskie spotkanie z gepardami”. Brytyjski dokumentalista udaje się do Serengeti, by uchwycić spektakularne polowania tych najszybszych drapieżników świata w czasie wielkiej migracji gnu. Od 3 stycznia kanał emituje również cykl „Dzikie oblicza królestwa zwierząt”, w którego skład wchodzą takie programy jak: „Najdziwniejsze cuda ewolucji” (Sezon 1) – o zaskakujących strategiach przetrwania i nietypowych mutacjach; „Śmierć przychodzi po zmroku” (Sezon 2) – dokument ukazujący nocne życie dzikiej przyrody w różnych zakątkach świata; „Najdziwniejsze zwierzęta świata” (Sezon 2) – o osobliwych, ale skutecznych przystosowaniach fauny do życia w ekstremalnych warunkach. Źródła: National Geographic
Seppuku to coś więcej niż brutalny rytuał. Samurajowie widzieli w tym akcie przywilej
Seppuku to coś więcej niż tylko krwawy, bolesny akt. Dla klasy samurajów ten brutalny, dramatyczny rytuał ucieleśniał konkretne wartości – branie na siebie odpowiedzialności, poświęcenie w imię wyższego dobra i zadośćuczynienie za porażkę. Dla wojowników cesarza był to zarówno obowiązek, jak i przywilej. Jak przebiegał akt seppuku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Seppuku a hara-kiri Geneza i ewolucja rytuału Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Dla nas, mieszkańców zachodniego świata, seppuku jest brutalnym i niezrozumiałym symbolem feudalnej Japonii. Należy jednak podkreślić, że tego rytuału nie można sprowadzić do zwykłego aktu desperacji. To raczej złożone zjawisko społeczno-kulturowe, głęboko zakorzenione w japońskiej filozofii, etyce wojownika i wielowiekowej historii. Nie da się zrozumieć go bez odrzucenia zachodnich stereotypów. Należy bowiem podkreślić, że ten krwawy zwyczaj ukształtował się w świecie, w którym honor był wartością wyższą niż życie. Seppuku a hara-kiri Na Zachodzie określenie hara-kiri często funkcjonuje jako synonim słowa seppuku. I choć na pierwszy rzut oka oba terminy oznaczają to samo (rozcięcie brzucha), to w praktyce dzieli je przepaść. Sekret tkwi w ich kolejności i sposobie odczytu. Termin seppuku jest odczytaniem sino-japońskim, wywodzącym się z języka chińskiego. Postrzegane jako bardziej formalne, erudycyjne i oficjalne, słowo to było używane w oficjalnych dokumentach, dekretach i dyskursie klasy samurajskiej. Odnosiło się nie tyle do samego fizycznego aktu, co do ceremonii, podkreślając jej rytualny i honorowy wymiar. Z kolei hara-kiri to odczytanie rdzennie japońskie. Pozostaje zgodne z japońską składnią i ma bardziej dosłowny charakter. Uważano je za termin potoczny, a nawet wulgarny, opisujący sam fizyczny akt, bez ceremonialnej otoczki. Jego popularność na Zachodzie wzięła się prawdopodobnie stąd, że było łatwiejsze do wymówienia i zapisania dla cudzoziemców, którzy po raz pierwszy zetknęli się z tym zwyczajem. Hara, czyli siedziba duszy Bez względu na nazwę, celem tego dramatycznego rytuału było rozcięcie brzucha. W tym miejscu należy podkreślić, że krwawa i niezwykle bolesna metoda zakończenia życia nie miała nic wspólnego z przypadkowym wyborem. W kulturze zachodniej serce jest tradycyjnie postrzegane jako metaforyczne centrum, duszy i emocji. Z kolei w Japonii za „siedzibę” energii życiowej, woli i prawdziwych intencji uznaje się brzuch. Co za tym idzie, rytualne rozcięcie brzucha było uznawane za ostateczny akt szczerości. Popełniając seppuku, samuraj dosłownie „otwierał się” przed zgromadzonymi, aby pokazać im czystość swoich intencji i nieskalaną duszę. Nie chodziło o zadanie sobie śmierci w najszybszy czy najmniej bolesny sposób. Wręcz przeciwnie, niewyobrażalny ból i powolna agonia miały być ostatecznym dowodem odwagi, determinacji i panowania nad sobą – cnót najwyżej cenionych w kodeksie wojownika, czyli Bushidō. Geneza i ewolucja rytuału Historia seppuku jest odzwierciedleniem ewolucji klasy samurajów – od brutalnych wojowników na polach bitew, po zbiurokratyzowaną arystokrację w czasach pokoju. Na przestrzeni lat rytuał przekształcił się z pragmatycznego sposobu na uniknięcie hańby w wyrafinowany teatr honoru. Wczesne korzenie Korzenie praktykowanego w Japonii rytualnego aktu odebrania sobie życia sięgają prawdopodobnie sięgają VIII wieku. Należy jednak podkreślić, że dopiero trzy stulecia później seppuku zaczęło przybierać swój właściwy kształt. Jednymi z pierwszych udokumentowanych przypadków były czyny dwóch wojowników z rodu Minamoto. W 1170 roku, Minamoto no Tametomo odebrał sobie życie po przegranej rebelii. Prawdopodobnie był to pierwszy przypadek seppuku popełnionego przez wojownika w obliczu porażki militarnej. Dziesięć lat później w ten sam sposób odszedł Minamoto no Yorimasa. Jego śmierć po przegranej bitwie pod Uji jest powszechnie uważana za moment, który skodyfikował rytuał. Yorimasa, będąc również uznanym poetą, przed śmiercią napisał pożegnalny wiersz. Ten akt połączenia śmierci z twórczością artystyczną stał się wzorcem dla przyszłych pokoleń samurajów, podnosząc seppuku do rangi wyrafinowanej ceremonii. Formalizacja w okresie Edo Długi okres pokoju pod rządami siogunatu Tokugawa diametralnie zmienił charakter rytuału. W obliczu braku realnych pól bitewnych, na których można było dowieść swojego honoru, skodyfikowane ceremonie zyskały na znaczeniu jako sposób na demonstrowanie cnót Bushidō. Seppuku przeniosło się z pola bitwy do świątynnych ogrodów i rezydencji, stając się wysoce sformalizowanym spektaklem, często odbywającym się w obecności oficjalnych świadków. W tym okresie seppuku stało się również usankcjonowaną formą kary śmierci dla samurajów, którzy popełnili poważne przestępstwa. Był to honorowy przywilej, pozwalający im uniknąć hańby publicznej egzekucji i ścięcia przez kata. Formalne zerwanie z tradycją W 1873 roku, w następstwie restauracji Meiji i likwidacji klasy samurajów, seppuku zostało oficjalnie zakazane. Jednak idea honorowej śmierci nie zniknęła. Choć nie była już obecna w strefie instytucjonalnej, niejednokrotnie powracała w najbardziej dramatycznych momentach japońskiej historii jako czysto symboliczny akt. W 1912 roku, generał Nogi Maresuke popełnił seppuku, by podążyć za zmarłym cesarzem Meiji. Wielu japońskich oficerów wybrało tę formę śmierci zamiast kapitulacji podczas II wojny światowej. W 1970 roku, światowej sławy pisarz Yukio Mishima popełnił seppuku w akcie protestu przeciwko zmianom, jakie po wojnie zaszły w Japonii. Jego zdaniem, kraj utracił tradycyjne wartości, o których chciał przypomnieć poprzez rytualną śmierć. Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Każdy element sformalizowanego seppuku z okresu Edo był starannie przemyślany. Poszczególne kroki służyły jednemu celowi – demonstracji absolutnej samokontroli, odwagi i spokoju ducha, czyli cnót definiujących idealnego samuraja. Przygotowania Ceremonia najczęściej odbywała się w ustronnym miejscu – na terenie świątyni lub w ogrodzie rezydencji. Samuraj mający popełnić seppuku klękał na matach tatami. Wcześniej był kąpany, a następnie ubierany w białe kimono, symbolizujące czystość i gotowość na przejście do zaświatów. Często podawano mu ostatni posiłek, składający się z jego ulubionych potraw, oraz ceremonialną czarkę sake. Wiersz śmierci Kluczowym elementem przygotowań było napisanie jisei no ku, czyli wiersza śmierci. Był to krótki utwór, w którym samuraj zawierał swoje ostatnie refleksje nad życiem, przemijaniem lub naturą. Skomponowanie wiersza w obliczu śmierci z całą pewnością nie było łatwe, ale właśnie o to chodziło. W ten sposób skazaniec dowodził opanowania i czystości umysłu. Narzędzie śmierci Rozcięcia brzucha dokonywano krótkim mieczem (wakizashi) lub specjalnym sztyletem (tantō). Samuraj chwytał broń nie za rękojeść, a za owinięte papierem lub kawałkiem jedwabnej tkaniny ostrze. Akt cięcia Po napisaniu wiersza, skazaniec rozchylał kimono, odsłaniając brzuch. Chwytał broń i wykonywał cięcie. Typowa technika polegała na wbiciu ostrza w lewą część brzucha i przeciągnięciu go w prawo. Na końcu wykonywany był lekki ruch w górę. Należy wspomnieć, że istniała też znacznie boleśniejsza wersja, wymagająca niezwykłej siły woli. Polegała ona na wykonaniu drugiego, pionowego cięcia. Rany układały się w kształt krzyża, a samuraj często umierał z upływu krwi, bez pomocy asystenta. Rola asystenta Skoro o tym mowa, trzeba nadmienić, że w większości sformalizowanych rytuałów uczestniczyła druga osoba, tzw. asystent (kaishakunin). Zazwyczaj był to zaufany przyjaciel, krewny lub wasal. W momencie, gdy samuraj dokonał cięcia, kaishakunin wykonywał precyzyjny zamach kataną. Uderzenie ostrza padało na kark umierającego, dekapitując go. Idealne cięcie pozostawiało głowę przytwierdzoną do ciała niewielkim fragmentem skóry z przodu szyi. Dzięki temu głowa opadała do przodu, jakby w objęcia, a nie toczyła się po ziemi w niegodny sposób. Po wszystkim kaishakunin z szacunkiem czyścił ostrze i kłaniał się ciału zmarłego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kluby, groty i loża masońska. Co kryją podziemne pomieszczenia w Warszawie?
Wielkie miasto. Plątanina ulic, placów, parków, skwerów, tramwajowych torów. To wszystko widać. Na lotniczych zdjęciach, na fotografiach z najwyższych pięter wieżowców. A gdyby spojrzeć na miasto nie z lotu ptaka, a z pozycji, dajmy na to, dżdżownicy…? Bez żartów. Niech to będzie nietoperz, ale żeby zapytać go, co widzi, trzeba będzie włożyć kalosze.
Spis treści: Tajemnica Parku na Książecem Nieznane przeznaczenie Gucin Gaju Współcześni mieszkańcy Gucina Podziemne życie nocne Brzmi jak kiepski żart? Tylko, że to wcale nie jest żart. Po tygodniach starań w końcu udało się namówić pracowników Stołecznego Biura Konserwacji Zabytków, żeby zabrali nas w miejsce, które łączy to, co widać z lotu ptaka i to, co kryje się po ziemią. Tylko te kalosze… Zanim jednak je założymy, zajrzyjmy w miejsce suche, ale nie mniej tajemnicze. Tajemnica Parku na Książecem Na zboczu Skarpy Warszawskiej, przy ulicy Książęcej, mieści się intrygująca i unikatowa konstrukcja zakopana pod ziemią. Niepozorny kopiec przy stawie w Parku na Książęcem skrywa pełną tajemnic opowieść związaną z życiem Kazimierza Poniatowskiego – starszego brata króla Stanisława Augusta. Gdybyśmy w latach 70. XVII w. wspięli się w górę skarpy, naszym oczom ukazałyby się m.in. wieża Minaretu jakby wyjęta prosto z meczetu, Domek Imama czy Świątynia na Jońskich Kolumnach. Częścią parkowego kompleksu była również znajdująca się tam do dzisiaj grota, zwana Elizeum, której wyjątkowa przeszłość ciągle zachwyca. Elizeum, czyli Salon Księcia Spoglądamy przez kratę na korytarz prowadzący do głównej sali podziemnego salonu. Wystarczy zamknąć oczy i uruchomić wyobraźnię. Kilka metrów od nas znajduje się sala, po której kiedyś kroczyli dostojni goście zapraszani przez podkomorzego nadwornego Kazimierza Poniatowskiego. Nie każdy mógł tu wejść, nie każdy mógł spędzać czas w towarzystwie królewskiego brata. Podziemny Salon Księcia został zaprojektowany przez niemieckiego architekta Szymona Bogumiła Zuga jako komnata w kształcie rotundy, podzielona na dwie części: centralną – rekreacyjno-wypoczynkowa i zachodnią – później wykorzystywaną jako lodownia przez Szpital św. Łazarza. Wnętrze sali centralnej zostało doświetlone przez otwór o średnicy 3 metrów, przykryty zewnętrzną latarnią w kształcie pawilonu chińskiego. Dobre oświetlenie było konieczne do ukazania pełni piękna wystroju 8-metrowej komnaty. Dowód tego, jak ówcześnie wyglądało wnętrza groty, stanowi relacja angielskiego podróżnika Williama Coxe’a. W 1784 r. zwiedzał w towarzystwie Kazimierza Poniatowskiego i króla Stanisława ogród Na Książęcem: „W niszach stały wygodne kanapy. Kiedyśmy się wszyscy unosili nad pięknością i elegancją rotundy, uszy nasze zachwycił nagle koncert wybornej muzyki, wykonany przez jakąś niewidzialną orkiestrę. (…) nagle spostrzegliśmy na środku salonu stół, nakryty tak wspaniale i tak błyskawicznie, iż odnieśliśmy wrażenie, że dzieją się jakieś cuda” – zachwycał się Anglik. Bez wątpienia cudem, jak na tamte realia, była koncepcja połączonego organizmu, jakim był kompleks parkowy Na Książęcem. Grota stanowiła nie tylko wyjątkową podziemną instalację, lecz także element sieci korytarzy łączących różne obiekty parku. W Domku Imama przygotowywano posiłki, które następnie transportowano podziemnymi tunelami prosto na stół w Elizeum. Połączenie kuchni z salą biesiadną pozwalało na organizacje uroczystych zgromadzeń. Niektóre podania mówią nawet o domniemanych spotkaniach loży masońskiej, które miały odbywać się w odizolowanej od miasta grocie. Do obecnych czasów zachowała się jedynie – a może aż – główna grota Elizeum. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków, które sprawuje pieczę nad przestrzenią stale prowadzi działania mające na celu remont Elizeum i udostępnienie zwiedzającym. Elizeum pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków Warszawy i unikatową budowlą w skali kraju. I do zwiedzania nie trzeba kaloszy… Nieznane przeznaczenie Gucin Gaju Zupełnie inaczej niż w podziemnych korytarzach w Gucin Gaju – założeniu parkowym położonym w dzielnicy Ursynów. Pierwotne przeznaczenie tej przestrzeni jest wciąż nieznane. Wiedza na temat Gucina jest fragmentaryczna – pełna luk, w trakcie których brakuje informacji o tym, kiedy powstała i jaka była pierwotna funkcja budowli. Katarzyna Krzywicka z Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków, regularnie przygląda się Gucinowi. – Zachował się kontrakt dzierżawy zawarty z małżeństwem Wrotnowskich, w którym dokładnie określono, co wolno im było zrobić – w tym przebudowę tzw. lochów na spiżarnie i lodownię. To ciekawe świadectwo, bo pokazuje, jak w drugiej połowie XIX wieku nazywano te pomieszczenia. Co więcej, mamy nie tylko umowę, ale i rachunek za wykonanie tych prac – rzadko spotykana tak szczegółowa dokumentacja. To jest jedyny moment konkretów, kiedy wiemy, jaką ten obiekt pełnił funkcję – podkreśla Katarzyna Krzywicka, zaznaczając tajemniczość tego miejsca. Założenie parkowe Gucin rozpoczyna swoją historię w 1817 roku. Wtedy to Stanisław Kostka Potocki tworzy kameralną posiadłość z dworem otoczonym ogrodem i parkiem. Po śmierci założyciela, obszar przechodzi z „rąk do rąk” wewnątrz rodziny Potockich, aż w końcu żona wnuka Stanisława Kostka wydzierżawia teren małżeństwu Wrotnowskich. Tu – według Katarzyny Krzywickiej – pojawia się dobrze udokumentowany moment, kiedy cokolwiek wiadomo o przeznaczeniu długiego na prawie 60 metrów korytarza. W dokumentach dzierżawy mamy również szczegółowe informacje dotyczące wykończenia podziemnego korytarza, świadczące o jego intensywnym wykorzystaniu. Wiemy więc, że w XIX w. dotychczasowe „lochy” miały zostać przerobione na spiżarnie i lodownię. Aby pomieszczenie mogło utrzymywać lód oraz pożywienie w odpowiedniej temperaturze, musiało zostać odpowiednio przebudowane, o czym świadczą zachowane dokumenty. W tym miejscu ślad po dawnym przeznaczeniu się urywa. Spekuluje się o przeróżnych wykorzystanych podziemnego pomieszczenia. Ukryta budowla miała np. pełnić rolę katakumb – o czym świadczyłaby karta cmentarna założona w latach 80. XX wieku. Współcześni mieszkańcy Gucina Wiele tajemnic sprzed lat, ale współczesne przeznaczenie korytarza jest nam doskonale znane. Stanowi czynnik, z którym mierzą się naukowcy eksplorujący grotę. Mieszkańcy Gucina są tymi, którzy wiedzą jak miasto wygląda z góry i, jak się okazuje, z dołu. Fakt, że tylko w nocy, ale jednak. Katarzyna Krzywicka mówi bowiem o współczesnym przeznaczeniu Gucina wprost: – W tym miejscu zimują nietoperze, co w dużej mierze determinuje nasze działania. Jako pomnik przyrody obiekt podlega ścisłej ochronie, dlatego wszelkie prace mogą być prowadzone wyłącznie poza okresem hibernacji – czyli wtedy, gdy nietoperze opuszczają schronienie. Co więcej, ingerencje nie mogą zakłócać warunków ich życia – to absolutny priorytet. Nietoperze stworzyły tam jedno z największych zimowisk na Mazowszu. Liczba osobników waha się od 800 do 1000. To imponujące siedlisko, które od lat jest monitorowane przez Biuro Ochrony Środowiska – podkreśla historyczka. To dlatego pomieszczenie, kiedyś intensywnie wykorzystywane przez człowieka, dziś należy do nietoperzy. Zwierzęta mają pierwszeństwo do użytkowania korytarza, dyktując czas, kiedy archeolodzy, konserwatorzy i historycy mogą wkroczyć, by odkrywać kolejne tajemnice tego wyjątkowego miejsca. Mamy szczęście, bo latem nietoperze są na zewnątrz, więc można im przeszkodzić. Tylko trzeba założyć kalosze…i wziąć ze sobą latarkę. Spacer po korytarzu Dzięki pani Katarzynie w podziemie schodzimy, kiedy wszystkie nietoperze znajdują się poza Gucin Gajem. Po wgramoleniu się przez niewielki otwór wejściowy naszym oczom ukazuje się ceglane sklepienie oraz nisze ulokowane po obu bocznych ścianach korytarza. Wszechobecna wilgoć powoduje, że odczuwalna temperatura jest zdecydowanie niższa niż na zewnątrz. To właśnie dzięki tej temperaturze przed laty korytarz mógł służyć jako dworska spiżarnia. Idąc w głąb budowli, grunt staje się coraz bardziej mokry. Z czasem zaczynamy już po kostki brodzić w kałużach. Nasza przewodniczka pokazuje nam miejsca, gdzie wykonywane są odkrywki do badań archeologiczno-architektonicznych. Wykopaliska mają nas przybliżyć do poznania prawdy na temat tej tajemniczej warszawskiej budowli. Na to potrzeba jednak czasu, dzielonego z latającymi ssakami, bo – przypomnijmy – to one mają tutaj pierwszeństwo. Podziemne życie nocne Tak samo jak niegdyś Elizeum skutecznie pełniło funkcję sali zabaw dzięki swojemu odizolowaniu od tego co dzieje się na powierzchni miasta, tak i dziś warszawska rozrywka często schodzi pod ziemię, ukrywając się przed wzrokiem ulicznych przechodniów. Spokojnie można już zdjąć kalosze i odstawić latarki. Piwnice od dekad goszczą mieszkańców stolicy. Część z tych miejsc działa do dziś, część została zamknięta osiągając status kultowych. Organizatorzy imprez adaptowali chociażby muzealne piwnice (klub Obiekt Znaleziony), schron przeciwlotniczy (Ground Zero) czy szalety publiczne (Underground). Wyjątkowe przestrzenie miejsc zabawy wpływały na unikatowość charakteru imprezowej mapy Warszawy. Czasem jednak, wraz z rozbudową podziemnej infrastruktury, trzeba było albo wyjść na powierzchnię, albo zwinąć podziemny interes. Przykład? Likwidacja klubu Underground, który został zamknięty wraz z budową drugiej linii warszawskiego metra w 2014 roku. Były protesty klubowiczów, happeningi w końcu upamiętnienie. Napis w miejscu, gdzie kiedyś znajdowało się wejście do klubu. Historia zabawy pod ziemią zaczęła się w XVIII wieku i trwa do dziś. Nietoperze nie wiadomo kiedy wleciały do Gucin Gaju. To fakty. Jednak gdybyśmy pochylili się nad miejskimi legendami, to wiele z nich ma związek z podziemiami. Tylko niewiele z rzeczywistością. Ot, gdyby plotki o tym, co kryje pod sobą Pałac Kultury i Nauki były prawdą, to tunelami spod niego można byłoby dojść nawet do Muzeum Narodowego. Legendy. Sól miejskiej rzeczywistości. Nad- i podziemnej. Źródło: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie
Czy chrześcijanie i czciciele ognia żyli razem? Dowodem na to starożytna osada na Bliskim Wschodzie
Chrześcijanie i czciciele ognia żyli w starożytności, około 1500 lat temu, jak dobrzy sąsiedzi. Archeolodzy znaleźli na to dowody w dzisiejszym Iraku. Ich odkrycie zmienia to, jak patrzymy na dawną historię Bliskiego Wschodu – regionu targanego konfliktami religijnymi.
Naukowcy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie przez trzy lata badali miejsce zwane Gird-î Kazhaw w irackim Kurdystanie. Natknęli się tam na szereg zagadkowych ruin z około 500 roku n.e. Zaginiony kościół Najpierw badacze przeszłości odkryli pięć kwadratowych filarów wykonanych z kamienia i częściowo otynkowanych białym gipsem. Badania geofizyczne ujawniły więcej podziemnych murów, dlatego początkowo uważano, że jest to być może kościół, będący częścią założeń klasztornych. Wykopaliska w kolejnych latach udowodniły tę teorię. Budowla była zaskakująco duża. Jej główna część miała aż 25 metrów długości i 5 metrów szerokości. Konstrukcja miała trzy nawy, co było typowe dla wczesnych świątyń chrześcijańskich w tym regionie. Największym dowodem na religijny charakter miejsca była jednak ceramika. Archeolodzy znaleźli naczynia ozdobione krzyżem maltańskim. Sąsiedzi z różnych światów Najciekawsze jest jednak to, co znajdowało się tuż obok kościoła. Naukowcy odkryli tam małą fortecę na wyniesionym kopcu z czasów imperium Sasanidów. W tamtym państwie najważniejszą religią był zoroastryzm. Jego wyznawcy czcili ogień. Ta starożytna religia Iranu przetrwała w tym kraju na odizolowanych obszarach, a w większym stopniu w Indiach. Prorok i reformator religijny Zaratusztra (żył w połowie I tysiąclecia p.n.e.) jest tradycyjnie uważany za założyciela tej religii. Zoroastryzm zawiera zarówno cechy monoteistyczne, jak i dualistyczne. Prawdopodobnie wpłynął na inne główne religie – judaizm, chrześcijaństwo i islam. Wszystko wskazuje na to, że chrześcijanie i zaratusztrianie mieszkali w Gird-î Kazhaw w tym samym czasie i tuż obok siebie. To wielkie odkrycie, bo pokazuje, że Bliski Wschód nie zawsze był miejscem konfliktów. Budynki stały obok siebie, co sugeruje zgodne sąsiedztwo. Z czasem jednak czasy się zmieniły. Na tym samym terenie znaleziono późniejszy islamski cmentarz. Naukowcy chcą teraz sprawdzić, kiedy dokładnie mieszkańcy przeszli na islam. Życie na wsi, a nie w pałacach Wykopaliska w Kazhaw są częścią szerszego projektu badawczego dr. Alexandra Tamma z Uniwersytetu Friedricha Alexandra w Erlangen-Norymberdze i prof. Dirka Wickego z Instytutu Nauk Archeologicznych na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie. Większość archeologów szuka skarbów w wielkich stolicach dawnych imperiów. Niemieccy badacze postanowili jednak zrobić coś innego. Skupili się na małych miejscowościach i terenach wiejskich. To właśnie takie miejsca były siłą napędową dawnej gospodarki. Bez rolników mieszkających na prowincji, królowie w miastach nie mieliby co jeść. Prace w Kazhaw będą kontynuowane w przyszłym roku i skupią się bardziej na infrastrukturze gospodarczej, tym razem z wykorzystaniem metod archeometrycznych, w szczególności archeobotaniki, zoologii i antropologii sądowej. Celem jest poznanie, jak wyglądało życie w obrębie starożytnej osady. Źródło: Uniwersytet Goethego we Frankfurcie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniana historia Westerplatte. Archeolodzy dotarli do rajskiego kurortu
Westerplatte kojarzy się nam z bohaterską i symboliczną walką polskich żołnierzy z Niemcami na początku II wojny światowej. Ale pod ziemią miejsce to skrywa zupełnie inną, zapomnianą historię. Archeolodzy wydobyli na powierzchnię opowieść o słońcu, plaży i eleganckich wczasowiczach.
Archeolodzy właśnie zakończyli dwunasty sezon wielkich prac badawczych na Westerplatte. Są one związane z planowaną budową na półwyspie Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. Badacze chcą sprawdzić, co kryje się pod ziemią i oczyścić teren również z potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów. Mowa tu o niewybuchach z II wojny światowej. Westerplatte mekką wczasowiczów? Tym razem archeolodzy natknęli się na liczne ślady po dawnym raju letników. Zanim na Westerplatte powstała wojskowa składnica, półwysep był luksusowym uzdrowiskiem. Już w 1835 roku powstał tam pierwszy zakład kąpielowy. W górnych warstwach ziemi mamy ślady wojny, ale głębiej kryją się fundamenty hoteli i willi. Kurort zaczął podupadać po sztormie w 1914 roku. Badacze odsłonili fragmenty murów hotelu Prinz Heinrich, który otwarto w 1889 roku. Odkryli też ślady eleganckich domów przy dawnej głównej ulicy – Birkenallee, czyli Alei Brzóz. Kiedyś spacerowali tu ludzie w modnych strojach. Nawet polski Pomnik X-lecia z 1928 roku stanął w miejscu, gdzie wcześniej stała jedna z willi. Archeolodzy znaleźli jego fundamenty zaledwie 30 centymetrów pod dzisiejszą trawą. To pokazuje, jak blisko nas jest odległa historia tego miejsca. Skarby w piasku: zabawki i filiżanki Podczas ostatnich prac wydobyto ponad 14 tysięcy przedmiotów. Co ciekawe, większość z nich wcale nie służyła do walki. To pamiątki po codziennym życiu gości kurortu. Archeolodzy znaleźli piękną ceramikę oraz naczynia ze szkła uranowego, które było wtedy bardzo modne. Trafił się nawet luksusowy, angielski dzbanek ozdobiony scenami z polowań. Obok guzików z wojskowych mundurów w ziemi leżały dziecięce zabawki i stare monety. To niesamowite zestawienie: z jednej strony mamy łuski od karabinów Mauser, a z drugiej delikatne figurki i filiżanki. Te drobiazgi obrazują nam, jak dbano o wygodę wczasowiczów. Badacze natrafili też na pozostałości ceglanego szaletu z końca XIX wieku oraz systemy rur. Gdy leje po bombach stają się śmietnikami Wojna brutalnie przerwała życie na półwyspie, chociaż już wtedy kurort był tylko odległym wspomnieniem, bo na Westerplatte od 1926 roku funkcjonowała składnica wojskowa. 2 września 1939 roku niemieckie samoloty zrzuciły tu ogromną liczbę bomb. Wybiły one w ziemi dziury o szerokości ponad 10 metrów. Po kapitulacji, polscy jeńcy cywilni zostali zmuszeni do sprzątania terenu. Wykorzystali te wielkie leje jak gotowe kosze na śmieci. Wrzucali do nich gruz, resztki drewnianych podłóg, a nawet fragmenty mebli i balustrad z wojskowego kasyna. W jednym z takich zagłębień archeolodzy znaleźli drewniane nosidła, którymi jeńcy przenosili gruz. Oprócz tego odkryto ślady po tzw. zadymiarzach, czyli włoskich żołnierzach, którzy tworzyli sztuczną mgłę do obrony przed nalotami w latach 1943–1944. Świadczy o tym pozostałość po zbiorniku zawierającym stężony kwas. Archeolodzy odkryli… film Jedną z większych ciekawostek, na które natknęli się badacze w tym roku, jest element planu filmowego z 1966 roku. Przy falochronie znaleźli wkop wykonany w 1966 r. na potrzeby filmu „Westerplatte” oraz na ślepą amunicję wykorzystaną podczas jego realizacji. Wszystkie tegoroczne znaleziska, od luksusowych dzbanków po wojskowe czajniki, trafią do nowego muzeum. Źródło: Muzeum II Wojny Światowej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niewidzialny wróg Rzymian. Naukowcy odkryli go w ściekach starożytnego fortu
Rzymscy żołnierze na Murze Hadriana nie walczyli tylko z wrogami z północy. W ich własnych brzuchach czaili się niewidzialni napastnicy. Nowe odkrycie z północnej Anglii pokazuje mroczne kulisy życia legionisty.
Naukowcy z Cambridge i Oksfordu postanowili sprawdzić, na co chorowali mieszkańcy rzymskiego fortu Vindolanda. Znajdował się on kilkanaście kilometrów od Muru Hadriana, który odgraniczał północne rubieże Cesarstwa Rzymskiego od barbarzyńców, wojowniczych Kaledończyków. Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. Vindolanda był jednym z wieli fortów, którego żołnierze w momencie zagrożenia obsadzali Mur Hadriana. „Skarb” w rzymskim ścieku Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii, na zachód od Newcastle upon Tyne. Cechuje je wilgotna gleba. A to archeolodzy bardzo lubią – dzięki temu świetnie zachowują się zabytki organiczne. W ten sposób do naszych czasów przetrwały całkiem nieźle również relikty słynnego Biskupina. W rzymskim forcie wilgoć zakonserwowała na przykład setki starożytnych butów. Tym razem badacze Vindolanda, zamiast szukać tylko złota czy monet, skupili się na osadach z kanału ściekowego łaźni z III wieku n.e. Pobrali oni 50 próbek czarnego i szarego błota z rur, którymi niegdyś spływały nieczystości z latryn. W kanale znaleziono nie tylko paciorki i ceramikę, ale przede wszystkim setki jaj pasożytów. Jak one wpływały na życie ludzie? Naukowcy opisali to na łamach czasopisma „Parasitology”. Kilka pasożytów i jednak wyjątkowa „niespodzianka” Naukowcy użyli nowoczesnych mikroskopów oraz specjalnych testów molekularnych o nazwie ELISA. Te ostatnie działają jak wykrywacz kłamstw dla białek – potrafią wyłapać ślady pasożytów, których nie da się zobaczyć pod standardowym mikroskopem. W kanale ściekowym rzymskiego fortu wykryto trzy rodzaje pasożytów jelitowych. Są to: glista ludzka (Ascaris sp.); włosogłówka (Trichuris sp.); Giardia duodenalis – mikroskopijny pierwotniak. Odkrycie Giardia duodenalis jest szczególnie istotne, ponieważ stanowi pierwszy dowód na obecność tego pasożyta w rzymskiej Brytanii. Wszystkie wymienione gatunki rozprzestrzeniały się drogą fekalno-oralną, zazwyczaj przez zanieczyszczoną wodę i żywność. – Trzy rodzaje pasożytów, które znaleźliśmy, mogły prowadzić do niedożywienia i wywoływać biegunkę u niektórych rzymskich żołnierzy – powiedziała dr Marissa Ledger, która kierowała częścią badania w ramach swojej pracy doktorskiej na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Cambridge. Życie na granicy Imperium Dlaczego te znaleziska są tak ważne dla historyków? Opowiadają one nam one brutalną prawdę o higienie (a może jej braku?) w rzymskim wojsku. Wszystkie te pasożyty rozprzestrzeniały się przez zanieczyszczoną wodę, jedzenie lub brudne ręce. Mimo że Rzymianie budowali wspaniałe łaźnie i systemy kanalizacyjne, ich wspólne latryny nie chroniły przed infekcjami. Ludzie zarażali się tam nawzajem, korzystając z tych samych udogodnień. Lekarze w forcie byli w tamtych czasach niemal bezradni. Nie mieli leków, które mogłyby skutecznie wybić te pasożyty, więc infekcje mogły trwać tygodniami, a nawet latami. Żołnierze cierpieli na niedożywienie, bolesne skurcze brzucha i drastyczną utratę wagi. Osłabiony organizm legionisty był mniej zdolny do walki i ciężkiej służby na chłodnej północy. Mniejszy fort – mniej zagrożeń? Co ciekawe, w dużych miastach rzymskich, jak Londyn czy York, ludzie byli nękani przez większą liczbę pasożytów, na przykład tasiemce pochodzące z ryb lub mięsa. W wojskowym forcie Vindolanda dominowały głównie te „toaletowe” pasożyty. Pokazuje to, że życie na granicy imperium było walką nie tylko z barbarzyńcami, ale też z niewidzialnym wrogiem, który czaił się w misce z jedzeniem i w rzymskich wodociągach. Źródło: Parasitology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jagiellonowie docenieni. Projekt „National Geographic Polska” nominowany w prestiżowym konkursie
Nowy Poczet Jagiellonów to propozycja, która zrywa z podręcznikowym podejściem do historii. „National Geographic Polska” tchnął nowe życie w postacie władców, opierając się na badaniach i faktach. Nasza inicjatywa została nominowana w prestiżowym plebiscycie „Archeologiczne Sensacje 2025”.
Redakcja czasopisma „Archeologia Żywa” rozpoczęła kolejną edycję plebiscytu „Archeologiczne Sensacje”, którego celem jest pokazanie dokonań w zakresie polskiej archeologii. W ramach konkursu doceniane są nie tylko spektakularne odkrycia, ale także codzienna, często niewidoczna praca badawcza. Nowy Poczet Jagiellonów – czy będzie najważniejszą premierą? W plebiscycie „Archeologii Żywej” znajduje się 10 kategorii, w których przyznawane są laury. Nowy Poczet Jagiellonów, czyli inicjatywa „National Geographic Polska”, została nominowany w kategorii „Najważniejsza premiera dziedzictwa”. W jej ramach wyróżniane są wydarzenia, projekty lub inicjatywy, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do promocji i ochrony dziedzictwa kulturowego w 2025 roku. – Jako redakcja „National Geographic Polska” chcieliśmy zmierzyć się z utrwalonymi wyobrażeniami i zaproponować wizerunki władców z dynastii Jagiellonów oparte na źródłach, badaniach i współczesnych narzędziach, a nie na schematach powielanych od pokoleń – komentuje redaktor naczelny „National Geographic Polska” Łukasz Załuski. – To próba przywrócenia im ludzkiego wymiaru i pokazania, że dziedzictwo historyczne może być jednocześnie rzetelne naukowo i atrakcyjne wizualnie. Nominacja w plebiscycie „Archeologii Żywej” to dla nas ogromne wyróżnienie – dodał Załuski. Skarby, wykopaliska, publikacje – archeologicznych sensacji jest więcej W pozostałych dziewięciu kategoriach wskazano dziesiątki innych przedsięwzięć. W konkursie nominowano na przykład najskuteczniej popularyzowane badania, najciekawszą publikację archeologiczną, wystawę muzealną, skarb czy zdjęcie. – Każdy rok przynosi w Polsce setki, a w praktyce tysiące nowych danych archeologicznych, bo mówimy o kraju, na którego terenie zarejestrowano już blisko pół miliona pozycji w ewidencji zabytków archeologicznych i wciąż dochodzą kolejne – mówi redaktor naczelny „Archeologii Żywej” dr Radosław Biel. Pilna potrzeba popualaryzacji W ocenie dr. Biela potrzebujemy rzetelnej popularyzacji, opartej na aktualnym stanie badań. A z jego znajomością bywa różnie, o czym świadczy na przykład tylko pozorna wiedza na temat nawet najsłynniejszego polskiego stanowiska archeologicznego – Biskupina. – Archeologia jest zresztą wyjątkowa, bo może być nauką naprawdę wspólną, nie tylko w kwestii ochrony zabytków, ale również odkrywania tajemnic przeszłości. Tym bardziej cieszy nas, gdy polskie odkrycia coraz częściej pojawiają się także na stronie i łamach „National Geographic Polska” – dodaje dr Biel. „Archeologiczne Sensacje” – każdy z was może wybrać faworyta W tym konkursie głosy oddaje zarówno jury, jak i internauci. Głosowanie potrwa do godz. 19:00, 2 stycznia 2026 roku, a wyniki plebiscytu zostaną ogłoszone 15 stycznia 2026 o godz. 19:00 w trakcie specjalnej transmisji na kanale YouTube. Szczegółowe informacje o nominacjach oraz formularz do głosowania dostępne są na stronie: https://archeologia.com.pl/archeologiczne-sensacje-2025/. Zachęcamy do wsparcia projektu naszej redakcji! Dziennikarz „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski jest jednym z jurorów w konkursie „Archeologiczne Sensacje”, ale nie nominował i nie typował zwycięzców w kategorii „Najważniejsza premiera dziedzictwa”. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego niektórzy ludzie dożywają 100 lat i więcej? Odpowiedź tkwi w genach z epoki lodowcowej
Nowe badania wykazały, że zagadkę długowieczności niektórych ludzi może wyjaśniać DNA starożytnych łowców-zbieraczy. Pewien wariant genetyczny może znacząco zwiększać szanse dożycia 100 lat.
Współcześnie średnia długość życia w Polsce wynosi 78,6 lat. Według najnowszych danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 r. mężczyźni żyli przeciętnie 74,9, a kobiety 82,3 roku. To i tak dużo, bo np. 60 lat temu panowie przeciętnie nie dożywali nawet 66 lat, a dla pań statystycznie 71 urodziny były często już ostatnimi. Ta różnica wynika przede wszystkim z postępu medycyny, poprawy warunków życia, edukacji i lepszej diety. Dlaczego niektórzy dożywają 100 lat? Długowieczność zależy jednak również od genów. Mają one wpływ np. na tempo starzenia komórek, odporność na choroby, czy gospodarkę lipidową i cukrową. Najnowsze badania wykazały, że ludzie, których geny pochodzą od neolitycznych łowców-zbieraczy, mają większe szanse na dożycie setki. Badanie, które na to wskazuje, zostało właśnie opublikowane na łamach czasopisma „GeroScience”. „Genetykę ludzkiej długowieczności badano głównie przy użyciu klasycznych metod opracowanych w badaniach asocjacyjnych całego genomu. Dzięki najnowszym postępom w paleogenomice możliwe jest zbadanie, w jakim stopniu pradawni przodkowie przyczyniają się do złożonych cech u współczesnych ludzi” – piszą w pracy autorzy z włoskich uniwersytetów w Bolonii, Florencji i Mediolanu. Dobre geny od łowców-zbieraczy W badaniu naukowcy przeanalizowali rolę starożytnych komponentów genetycznych w ludzkiej długowieczności. Skupili się na genach łowców-zbieraczy z Półwyspu Apenińskiego. Włochy bowiem mają jeden z najwyższych na świecie współczynników osób dożywających 100 lat lub więcej. Wynika to przede wszystkim z diety śródziemnomorskiej, czy stylu życia. Ale okazuje się, że nie tylko. W badaniu przeanalizowano genomy 333 włoskich stulatków i 690 zdrowych osób w wieku ok. 50 lat, porównując ich skład z materiałem genetycznym 103 szczątków czterech starożytnych populacji, które tworzą współczesną „pulę genową”. Byli to łowcy-zbieracze: pierwotni mieszkańcy Europy po epoce lodowej, anatolijscy rolnicy neolityczni, grupy koczownicze epoki brązu oraz starożytne grupy z Iranu i Kaukazu. Badanie wykazało, że stulatkowie częściej posiadali DNA odziedziczone po tych właśnie grupach, niż inne badane osoby. – Nasza praca po raz pierwszy pokazała, że konkretne geny przyczyniają się do długowieczności w populacji Włoch – twierdzą badacze. Warianty z epoki lodowcowej Uczestnicy badania posiadali mieszankę DNA pochodzącą od wszystkich czterech starożytnych grup, ale tylko jeden konkretny fragment genetyczny (WHG) był powiązany z długowiecznością. Autorzy obliczyli, że z każdym nawet niewielkim wzrostem tego materiału, prawdopodobieństwo dożycia 100 lat rosło aż o 38%. Chodzi jednak o wzrost względny w modelu statystycznym. Prawdopodobieństwo to było większe u kobiet. Panie miały ponad dwukrotnie większe szanse na dożycie setki, jeśli miały nawet nieco wyższy odsetek tego starożytnego DNA. – Zakładamy, że warianty genów odpowiedzialne za długowieczność mogły zostać wprowadzone do włoskiej puli genów bardzo dawno temu – powiedziała Stefania Sarno z Uniwersytetu w Bolonii, główna autorka pracy. Jak działają geny długowieczności? Zespół przedstawił w swoim artykule również teorię, w jaki sposób geny WHG mogą pomagać ludziom dożywać tak dojrzałego wieku. – Te warianty genetyczne zostały wyselekcjonowane podczas ostatniej epoki lodowcowej, kiedy nasi przodkowie musieli przetrwać w ekstremalnie trudnych warunkach przy ograniczonych zasobach żywności – twierdzą badacze. Prawdopodobnie geny te usprawniały metabolizm, aby wydajniej przetwarzać pokarm oraz wzmacniały układ odpornościowy, co chroniło organizm przed stresem związanym ze starzeniem. Warto jednak podkreślić, że geny WHG zwiększają szansę, ale nie gwarantują długowieczności. Źródło: GeroScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Wieki nie całkiem ciemne. Czy wczesne średniowiecze słusznie nosi taką nazwę?
Wczesne średniowiecze bywa nazywane wiekami ciemnymi, ale ta etykieta coraz częściej budzi sprzeciw. Nowe badania pokazują, że kultura i edukacja nie zniknęły, tylko przeszły transformację. Elity uczyły się inaczej, często w domach, a kobiety odgrywały coraz większą rolę. Co więcej – wciąż tworzono literaturę, kazania i poezję.
Spis treści: Błędy w Biblii? Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Płodny Izydor Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Kościół a piśmienność Kobiety rosną w siłę Łacina coraz mniej zrozumiała Tradycyjne historiograficzne stereotypy, tworzone głównie przez zniesmaczonych miłośników antyku, przedstawiają trzecią ćwierć pierwszego tysiąclecia (ok. 500–750) jako „wieki ciemne” Europy: czas, w którym rozum i klasyczna filozofia ustąpiły miejsca ignorancji i zabobonom. Ale czy słusznie? Błędy w Biblii? Księża i mnisi wciąż czytali Biblię, ale kopie, które mieli do dyspozycji, były pisane koszmarną łaciną, rojącą się od błędów gramatycznych. A owa garstka duchownych, którzy robili choć tyle, stanowiła wyjątek; reszta ludzi w ogóle nie potrafiła czytać. Jednak ten stereotyp nie jest pełnym – ani nawet połowicznym – obrazem. Pod koniec VIII wieku zachodni skrybowie opracowali nowy rodzaj pisma i nowe metody kopiowania tekstów, które sprawiły, że wcześniejsze manuskrypty zapisane dawnymi stylami pisma zaczęły im się wydawać kompletnie archaiczne. W efekcie dość ochoczo pozbywali się starszych rękopisów po ich skopiowaniu – co oznacza, że zachowało się bardzo niewiele tekstów pochodzących sprzed drugiej połowy VIII wieku. Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Ogromnie komplikuje to proces rekonstruowania kultury intelektualnej łacińskiej Europy w trzeciej ćwierci pierwszego tysiąclecia. Wobec znikomej liczby zachowanych manuskryptów z tego okresu niezwykle trudno posłużyć się wprost ówczesnymi tekstami jako dowodem na to, że między VI a połową VIII wieku czytano i sporządzano kopie. Brak oryginalnych manuskryptów pochodzących z tego okresu był, rzecz jasna, głównym czynnikiem, który przyczynił się do nadania mu etykietki „wieków ciemnych”; jednak przynajmniej po części ów brak świadectw jest iluzoryczny, gdyż był konsekwencją zniszczeń towarzyszących odmiennym upodobaniom pisarskim późniejszych mnichów. W efekcie argumentacja musi się często opierać na pośrednim wnioskowaniu. Jak okazało się w ostatnich dekadach – tradycyjna charakterystyka edukacji i nauki w tych stuleciach (a już na pewno uporczywie utrzymująca się etykietka „wieków ciemnych”) jest w dużej mierze nietrafna i myląca. Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Ważnym intelektualnym krokiem naprzód było uświadomienie sobie, że „piśmienność”, choć jest rzeczownikiem w liczbie pojedynczej, tak naprawdę oznacza zjawisko złożone. Dziś zwykle wrzucamy czytanie i pisanie do jednego worka. Jednakże w przednowożytnych realiach czytanie i komponowanie tekstu – sztuka tworzenia w rozmaitych gatunkach literackich różnej trudności – były częstokroć umiejętnościami odrębnymi, nabywanymi przez różne osoby i służącymi odmiennym celom. Fizyczny akt pisania – praca z piórem, pergaminem i inkaustem – był jeszcze inną sztuką, często o niższym statusie niż czytanie i komponowanie. W świecie rzymskim komponowanie polegało z reguły na dyktowaniu tekstu posłusznym skrybom i nawet czytano zazwyczaj na głos. Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Intelektualne dokonania niektórych czołowych duchownych, takich jak Braulion – i może w jeszcze większej mierze jego nauczyciel, Izydor z Sewilli – były niezwykle bogate. Urodzony około roku 560 w południowej Hiszpanii Izydor otrzymał klasyczne wykształcenie w zakresie języka i literatury łacińskiej pod kierunkiem swego brata Leandra, architekta trzeciego synodu w Toledo, który w 589 roku doprowadził Wizygotów do chrześcijaństwa nicejskiego i po którym Izydor około roku 600 przejął funkcję biskupa Sewilli. Po śmierci Izydora w 636 roku Braulion sporządził wykaz jego dzieł. Jest to imponujący katalog: dwadzieścia ksiąg o gramatyce (edukacyjnych prac składających się na oparte na klasycznych wzorcach studium językowo-literackie) oraz mnóstwo innych, poświęconych dyscyplinie kościelnej, egzegezie biblijnej i historii. Płodny Izydor Nikt na wczesnośredniowiecznym Zachodzie nie mógł się równać z Izydorem pod względem płodności pisarskiej, ale w innych chrześcijańskich mikrokosmosach postrzymskiego Zachodu było wielu uczonych mężów. Spod ich pióra w rzekomych „wiekach ciemnych” wychodziła obfitość kazań, praw kanonicznych, liturgii, żywotów świętych i dzieł religijnych. Po bliższym i życzliwszym zbadaniu także świeckie elity zachodnich państw powstałych po rozpadzie imperium rzymskiego okazują się bardziej wykształcone, niż wcześniej sądzono, choć ewidentnie w zróżnicowanej mierze. Olbrzymia większość była biernie piśmienna: nauczona jeśli nie kompozycji, to przynajmniej czytania Biblii. Zwykle byli oni też funkcjonalnie piśmienni, gdyż musieli sobie radzić zarówno z dokumentami prawnymi (choć być może z pomocą specjalistów), jak i z własnymi, opartymi na rejestrach narzędziami administracyjnymi, które pozwalały im zarządzać majątkami ziemskimi. W ostatnich dekadach XX wieku w północno-środkowej Hiszpanii odkryto skarbnicę dokumentów spisanych na łupku i datowanych na okres od końca VI do połowy VIII stulecia – wiele z nich należy właśnie do tej administracyjno-prawnej kategorii. To nietypowo trwałe medium uchroniło przed zniszczeniem teksty, które na postrzymskim Zachodzie w większości zapewne spisywano masowo na bardziej ulotnych skrawkach papirusu lub pergaminu, a czasem nawet na drewnianych tabliczkach. Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Choć jednak w Europie „wieków ciemnych” znajomość łaciny, w znacznej części silnie kształtowana przez klasyczne i późnorzymskie chrześcijańskie dziedzictwo, nie była rzadkością, opierała się ona teraz na zupełnie nowej infrastrukturze. Późnorzymskie elity ziemiańskie uczyli czytać i pisać zawodowi, pracujący na własną rękę nauczyciele języka i literatury – gramatycy, których można było znaleźć w większości targowych miast imperium. Ten program nauczania rozszerzali, dla tych, którzy mogli sobie na to pozwolić, retorzy i filozofowie działający w ośrodkach akademickich. Dzieci elit spędzały kilka kosztownych lat na zgłębianiu pod kierunkiem owych nauczycieli małego kanonu ustalonych tekstów, ucząc się „poprawnej” łaciny i przyswajając sobie wspólny kod kulturowy, który przygotowywał je do życia publicznego w świecie rzymskim. Jednakże na postrzymskim Zachodzie nie tylko szybko przestały funkcjonować dawne ośrodki akademickie, ale i zniknęła cała klasa zawodowych gramatyków. W Brytanii Święty Patryk jest ostatnią osobą, o której wiadomo, że pobierała – około 400 roku – naukę u zawodowego gramatyka; w Galii i Hiszpanii gramatycy zniknęli przed końcem V wieku. Nieco dłużej utrzymali się w Italii: w pierwszej połowie VI stulecia gramatyków i retorów wciąż można było znaleźć przynajmniej w Rzymie, Rawennie i Mediolanie (w tej właśnie tradycji kształcił się Wenancjusz). Kościół a piśmienność Na całym dawnym rzymskim Zachodzie – w Galii, Hiszpanii i Italii – było tylko około 350 biskupstw. A raz nadane, każde z nich było piastowane dożywotnio. Dla kontrastu, około 400 roku, u szczytu rozwoju państwowej biurokracji, sama tylko zachodnia połowa imperium rzymskiego oferowała swoim wykształconym ziemiańskim elitom co najmniej 3 tysiące wysokich stanowisk w każdym dziesięcioleciu, a wiele innych atrakcyjnych posad niższego szczebla czekało na kandydatów o pośledniejszym statusie. Niektóre z tych ziemiańskich rodzin nie przetrwały upadku imperium, ale spośród wielu, którym się to udało, jedynie niewielka mniejszość obrała kariery kościelne. Nawet przyjmując, że atrakcyjne były również niektóre podrzędne stanowiska klerykalne, Kościół w okresie postrzymskim zdecydowanie nie był strukturą na tyle dużą, by wchłonąć wszystkich niedobitków rzymskiego ziemiaństwa. Większość z nich szybko zaczęła służyć swoim nowym władcom jako wojownicy. To z kolei wyjaśnia, dlaczego gramatycy porzucili swą profesję i zniknęły ośrodki wyższej edukacji. Wraz z rozpadem struktur państwowych, które zatrudniały ich absolwentów, bardzo kosztowna nauka języka i literatury klasycznej – nie mówiąc już o bardziej zaawansowanej znajomości filozofii i prawa – straciła praktyczne zastosowanie. Nawet jeśli łacina i klasyczna edukacja jako taka zachowały w dużej mierze swój kulturowy prestiż wyznaczników elitarnego statusu, gruntowne klasyczne wykształcenie szybko stało się niszowym luksusem w świecie, w którym pola bitwy, a nie biskupstwa, zastąpiły urzędy jako typowe środowisko życia elit. Elitarne rody nie widziały już potrzeby wykładania pokaźnych sum na edukację, która przestała zwiększać szanse ich dzieci na sukces życiowy, i w efekcie popyt na usługi gramatyków spadł. Kobiety rosną w siłę Tak więc, mimo że kultura klasyczna nie zniknęła w okresie postrzymskim, struktury edukacyjne stanowiące fundament wykształcenia elit przeszły poważną metamorfozę. Odkąd zabrakło gramatyków, ogniskiem podstawowej edukacji stał się dom rodzinny, gdzie kobiety – matki – odgrywały główną rolę we wstępnym kształceniu dzieci. Jednym z ubocznych skutków tego stanu rzeczy było to, że istniejące w czasach rzymskich różnice w poziomie wykształcenia mężczyzn i kobiet zaczęły zanikać i jeśli już, to właśnie kobiety z elit stały się na wczesnośredniowiecznym Zachodzie lepiej wykształcone niż ich męscy krewni. Stąd pokaźna liczba wykształconych kobiet w literackim otoczeniu wczesnośredniowiecznych biskupów: kilka pojawia się na przykład w zachowanej korespondencji Brauliona. W jednym wypadku, na wyraźną prośbę (nieznanej skądinąd) Apicelli, do słów pocieszenia Braulion dołączył kopie (apokryficznych) ksiąg Tobiasza i Judyty. Łacina coraz mniej zrozumiała To zastąpienie edukacji profesjonalnej przez domową silnie z kolei wpłynęło na dominujące wzorce wykształcenia elit. W dłuższej skali czasowej przyspieszyło, nawet w elitarnych kręgach, przejście z łaciny na rozmaite formy języka staroromańskiego, z których ostatecznie ukształtował się współczesny język francuski, hiszpański i włoski. Z kilku anegdotycznych przekazów wynika jednak jasno, że pewna forma łaciny (a nie starofrancuski ani starohiszpański) była językiem mówionym elit jeszcze w X wieku, kiedy to wciąż potrafiły one porozumieć się ze sobą na terenie od południowej Hiszpanii po północno-środkową Francję. Ale bez gramatyków z ich zbiorami reguł coraz trudniejsze stawało się pielęgnowanie ustalonej, jednolitej formy pisanej łaciny, charakterystycznej dla późnorzymskich elit. Ponieważ ludziom nie wtłaczano już do głów rozmaitych „poprawnych” końcówek wyrazów, jakie wyszczególniały podręczniki gramatyków, fleksyjne formy klasycznej łaciny zaczęły zanikać w codziennym użyciu, a mówiona łacina postrzymskich elit szybko odeszła od klasycznych norm ich rzymskich poprzedników w stronę znacznie prostszych wzorców. To uproszczenie, nieuniknione w świecie, w którym nauczyciele nie przestrzegali rygorystycznie reguł gramatyków, sprawiało też, że teksty pisane bardziej skomplikowaną, klasycyzującą łaciną stawały się mniej zrozumiałe. Stąd, choć elity wciąż posługiwały się w mowie pewną formą łaciny, bardziej wyrafinowane formy lingwistyczne wkrótce stały się nieczytelne dla niewprawnego odbiorcy. To jest przedruk z książki „Chrześcijaństwo. Triumf religii”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Rebis w przekładzie Adama Bukowskiego, Jacka Środy, Norberta Radomskiego. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj barszczu. Nie brakuje potraw z dodatkiem aromatycznych przypraw (np. cynamonu), rodzynek, migdałów i słodkich bakalii. Widać tu początki popularnych i dziś przepisów na rybę faszerowaną i karpia po żydowsku. Zatem wbrew obiegowej opinii karp już od kilkuset lat zajmuje poczesne miejsce na polskich stołach w czasie postu. Od czasów współczesnych różni dzisiejszą wigilijną tradycje raczej to, że jest znacznie mniej różnorodna w kwestii ryb, zwłaszcza jeśli porównujemy ją z kuchnią dworską, opisywaną np. przez Czernieckiego. Dziś ryby kupujemy w sklepie i jesteśmy zależni od wielkich producentów i łańcuchów dostaw. W czasach Czernieckiego ryby tylko w niewielkiej części hodowano w stawach. Ogromną różnorodność gatunków ryb słodkowodnych pozyskiwano z natury – wiślane łososie, jesiotry, szczupaki, węgorze, liny, leszcze, karasie. Ryby morskie jadano tylko blisko wybrzeża Bałtyku. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w słynnej książce kucharskiej „365 obiadów”, wydanej po raz pierwszy w 1860 r., na Wigilię proponuje tylko jedną potrawę z karpia – z rodzynkami, „na szaro”, zaznaczając że może to być także leszcz. Wymienia dużo więcej potraw z innych ryb: szczupaka, lina, sandacza i karasia. Późniejsza „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej, z 1938 roku, na 73 potrawy z ryb zawiera 5 potraw z karpia. W tej książce wyraźnie już widać lepszą dostępność ryb morskich – pojawia się sola, turbot i śledź, a także sztokfisz, czyli solony dorsz. PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Według popularnej anegdoty, we wczesnym okresie PRL, jeszcze w latach 40., ówczesny minister przemysłu i handlu oraz przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ukuł hasło „karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. Ta powszechnie powtarzana informacja prowadzi niektórych do jeszcze dalej idących wniosków: że karpia na stoły wprowadzili dopiero komuniści. Problem w tym, że nikt jak dotąd nie znalazł źródła, w którym ten slogan pada, ani dowodu na to, że wypowiedział go kiedykolwiek minister Minc. O braku źródeł w tej kwestii mówił wielokrotnie m.in. historyk jedzenia, prof. Jarosław Dumanowski, na przykład w wywiadzie-rzece pt. „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej”. Czasy PRL niewątpliwie w ogromnej mierze ukształtowały dzisiejszą polską kulturę kulinarną. Ale raczej ją zubażając, niż wprowadzając nowe produkty. W czasach komunizmu nie udało się także narzucić żadnej nowej, zunifikowanej tradycji ani wykorzenić tej związanej z religijną obrzędowością. Kulinarną rzeczywistością PRL były puste półki i ogromne zubożenie ilości dostępnych produktów. Centralnie sterowana gospodarka była niewydolna, co doskonale było widać m.in. w dostępności ryb. Podobnie, jak inne produkty spożywcze, także karpia w pewnym okresie objęto reglamentacją i sprzedawano tylko na kartki. Będący rybą hodowlaną karp, wraz ze śledziem i dorszem, ostały się niczym relikty z dawnej różnorodności dostępnych gatunków ryb. A nieetyczny zwyczaj sprzedawania żywych ryb wiązał się raczej z brakiem chłodni do transportu niż chęcią zapewnienia świeżości. Produkcja i konsumpcja karpia dziś Co roku przed Bożym Narodzeniem internet zalewają publikacje radzące, jak pozbyć się posmaku mułu z karpia. Oraz tr zalecające inne, lepiej smakujące i zdrowsze ryby, by go zastąpić. Sklepy maksymalnie ułatwiają konsumentom przyrządzenie i jedzenie karpia, oferując tzw. filety nacinane, czyli z maszynowo rozdrobnionymi ośćmi. Technikę tę wymyślono w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, a od roku 2014 jest stosowana w handlu. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa średnia roczna konsumpcja karpia w Polsce to zaledwie około pół kilograma rocznie na osobę. To tylko 4% wszystkich ryb, jakie statystyczny Polak zjada w całym roku. Ponad 90% rocznej krajowej produkcji karpia sprzedaje się w dwa ostatnie tygodnie grudnia – tuż przed Bożym Narodzeniem. A produkcja ta to około 18 tysięcy ton. Wszystko to dowodzi jednego: tak naprawdę karpia nie lubimy. Jemy go tylko dlatego, że tak nakazuje tradycja i tylko raz do roku. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niewolnicy jedli bób i owoce, wolni często głodowali. Świadczą o tym odkrycia w starożytnych pompejańskich „mikrokawalerkach”
Czy niewolnicy w starożytnym Rzymie żyli w nędzy i głodzie? Odkrycia archeologów w Pompejach ujawniają, że ich dieta była lepsza niż wielu wolnych ludzi. W ich kwaterach znaleziono kosze wypełnione owocami i amfory z bobem. Nowe znaleziska pokazują, że granica między wolnością a niewolą była bardziej płynna, niż sądzono.
Pompeje, leżące na terenie dzisiejszych Włoch, zaliczają się do najsłynniejszych stanowisk archeologicznych na świecie. Co roku miejsce to odwiedza nawet 4 miliony osób. Taka popularność nie dziwi. Dwa tysiące lat temu wulkan zasypał tu całe miasto. Dzięki temu Pompeje stały się dla archeologów swoistą kapsułą czasu, która jest corocznie odkrywana w trakcie wykopalisk. Badacze odsłaniają kolejne domy, które ich mieszkańcy opuścili w pośpiechu wraz z całym wyposażeniem. Teraz naukowcy wzięli sobie za cel kwatery niewolników. Do tej pory najbardziej medialne były doniesienia dotyczące reprezentacyjnych przestrzeni, więc są to nowe informacje o nieco pomijanym aspekcie życia w tym starożytnym mieście. Wykopaliska w ekskluzywnej willi Kwatery niewolników znajdowały się w willi Civita Giuliana należącej do bardzo zamożnego i wpływowego właściciela. Jej rozmiar i znaczenie są podkreślane w źródłach. Kwatery dla niewolników w tym kompleksie były jednymi z największych znanych na terenie starożytnych Pompejów. Wiemy, że dbano o ich zdrowie, aby byli wydajni w swojej pracy. To kontrastowało z losem wielu formalnie wolnych obywateli, których rodziny nie miały środków do życia i były zmuszone żebrać o pomoc u prominentnych postaci w mieście. Ale do jakiego stopnia? Mikrokawalerki Pompejów zdradzają tajemnice Ostatnie prace wykopaliskowe koncentrowały się na kwaterach dla robotników przymusowych. Były to małe pomieszczenia, o powierzchni zaledwie 16 metrów kwadratowych, w których mieściły się nawet trzy łóżka. Choć warunki życia były trudne, na piętrze tego budynku znaleziono przechowywaną żywność. I to nie byle jaką. Archeolodzy odkryli amfory zawierające bób, z których jedna była w połowie pusta. Natrafiono też na duży kosz pełen owoców. Były to gruszki, jabłka lub jarzębina. Bób dostarczał cennego białka, a owoce były ważnym źródłem witamin. Były to suplementy niezbędne dla zdrowia mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy żyli w niewoli. Żywność na pięterku? Przechowywanie żywności na piętrze, w kwaterach niewolników, miało prawdopodobnie dwa cele. Po pierwsze, wysoko umieszczone zapasy były bezpieczniejsze. Chroniło je to przed szkodnikami, takimi jak myszy i szczury. A ich szczątki znaleziono na parterze, więc widać, że zagrożenie było realne. Po drugie, ułatwiało to kontrolowanie racji żywnościowych. Właściciel mógł łatwiej wydzielać, ile jedzenia dostaje każdy niewolnik. Ten nadzór mogły sprawować zaufane osoby na usługach pana. Zdrowia dieta niewolników Te „twarde” archeologiczne dowody świadczą, że właściciel willi dbał o swoich niewolników. Koszt niewolnika był wysoki, dlatego lepiej było zadbać o tych, których już się posiadało. Aby ta cenna siła robocza mogła być w pełni wydajna, musiała być zdrowa. Dieta niewolników, oparta głównie o pszenicę, była jednak bardziej bogata. Dodanie do niej bobu i owoców zapobiegało chorobom związanym z niedożywieniem. „Ludzi traktowano jak maszyny” Odkrycia te potwierdzają, że niewolnicy w dużych willach mogli być lepiej odżywieni niż wielu formalnie wolnych obywateli. Wiele biednych, wolnych rodzin nie miało pieniędzy na jedzenie w Pompejach. – Ludzi traktowano jak narzędzia, jak maszyny, ale człowieczeństwa nie da się tak łatwo wymazać. Granica między niewolnikiem a człowiekiem wolnym stale więc zacierała się: oddychamy tym samym powietrzem, jemy to samo. Czasami niewolnicy jedli nawet lepiej niż tak zwani ludzie wolni – skomentował Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach. Źródło: E-Journal Scavi Di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co jadali Bałtowie i Słowianie? Naukowcy wykryli część ich diety w kamieniu nazębnym
Ten składnik średniowiecznej diety Rusi Kijowskiej umykał naukowcom. Udało się go zidentyfikować dzięki… kamieniowi nazębnemu. A różnica w diecie zmarłych udowodniła, że część z nich nie była Słowianami. Skąd przybyli?
Archeolodzy i badacze przeszłości mają ograniczony wgląd w kulinaria przodków. Czasami zachowują się pozostałości pokonsumpcyjne w postaci obgryzionych kości lub przepalone ziarna. Najlepszym źródłem wiedzy są jednak ludzie. Od kilku lat święci triumfy metoda izotopowa – z zębów zmarłych pobierane są próbki kolagenu. Dzięki temu można z pewnym prawdopodobieństwem rekonstruować dietę. Jednak nie zawsze ta metoda daje radę. Nie wszystkie produkty da się w ten sposób wykryć. Niewidzialne proso na Rusi Kijowskiej Międzynarodowy zespół badaczy postanowił zrekonstruować dietę ludzi żyjącej na Rusi Kijowskiej w XI wieku. Ciekawiło ich spożycie prosa. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Tradycyjne metody badania diety z przeszłości, takie jak analiza stabilnych izotopów z kolagenu kości, mają dużą wadę. Mogą wykryć spożycie prosa tylko wtedy, gdy stanowiło ono więcej niż 20% białka w diecie człowieka. Oznacza to, że jeśli ktoś jadł proso rzadko lub w małych ilościach, ta informacja była dla naukowców ukryta. Izotopy po prostu jej nie „widziały”. Aby ominąć ten problem, badacze skupili się na czymś, co jest biologicznie trwalsze: kamieniu nazębnym. Kamień nazębny to materiał często znajdowany na zębach, który wchłania molekuły z jedzenia. Przyczynia się też do rozwoju próchnicy, a ta choroba znana jest bardzo odległych czasów. Cierpieli na nią już wikingowie. Kamień nazębny to cenne źródło dla archeologów Międzynarodowy zespół badaczy wykonał analizy ludzkich szczątków z średniowiecznego cmentarza Ostriv położonego 100 km na południe od Kijowa. Istniał w czasach Rusi Kijowskiej. Zmarli mieli na zębach duże ilości kamienia nazębnego, co było idealne do analizy. W kamieniu nazębnym szukano miliacyny. Miliacyna to wyjątkowy biomarker, czyli specyficzna cząsteczka chemiczna. Występuje w dużych ilościach tylko w prosie zwyczajnym i jest odporna na rozkład. Próbki pobrano od 31 zmarłych. Dodatkowo od tych samych osób pobrano próbki zębiny w celu przeprowadzenia analizy stabilnych izotopów, aby porównać dietę w dzieciństwie z dietą w dorosłym życiu. Odpowiedź nie taka oczywista Zastosowanie nowej metody przyniosło ciekawe rezultaty. Naukowcy dostrzegli w diecie ślady jedzenia, które były niewidoczne dla starych technik. Po raz pierwszy w historii naukowcy wykryli w ludzkim kamieniu nazębnym miliacynę – unikatowy biomarker chemiczny, który w dużych ilościach występuje tylko w prosie zwyczajnym. Wykryto ją u 8 z 31 badanych osób z cmentarza Ostriv, co bezpośrednio potwierdza spożycie prosa. U niektórych osób obecność miliacyny w kamieniu nazębnym (odzwierciedlającym dietę dorosłego) wykryto mimo, że izotopy w zębinie (odzwierciedlające dietę z dzieciństwa) sugerowały, że prawie nie jadły prosa. Dowody na migracje Co to oznacza? Według naukowców na cmentarzysku w Ostriv spoczęła prawie tysiąc lat temu zróżnicowana społeczność, obejmującą prawdopodobnie zarówno miejscowych Słowian, jak i migrantów – Bałtów. Proso było w tym czasie mniej powszechne w północnej Europie. Dlatego zmiana diety w dorosłości, widoczna w kamieniu nazębnym, mogła być związana z migracją i dostosowaniem się do lokalnej żywności na terenie Rusi Kijowskiej. Co kryje się pod słowem „Bałtowie”? Były to społeczności określane przez nas jako Prusowie, Kurowie i Jaćwingowie – to ich wyroby znalezione na nekropolii. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Historia Bożego Narodzenia nie jest wcale oczywista. Wciąż budzi wątpliwości
25 grudnia chrześcijanie z całego świata celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna. W historii Bożego Narodzenia wciąż jest pełno znaków zapytania.
W tym artykule: Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Symbole Bożego Narodzenia Boże Narodzenie to tuż po Wielkanocy najważniejszy okres w ciągu roku dla chrześcijan. Początków wprowadzonego dla uczczenia narodzin Mesjasza święta, które przypada na 25 grudnia, należy szukać w IV wieku. Według źródeł historycznych, pierwsze wzmianki najprawdopodobniej pochodzą z ok. 200 roku. Choć nie jest to ostateczna data, tak samo jak dzień i rok narodzin Jezusa. Jaka jest historia Bożego Narodzenia? Skąd wzięła się tradycja ubierania choinki i wręczania prezentów? Na te i wiele innych pytań odpowiadamy w dalszej części artykułu. Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Data narodzin Jezusa od wieków wzbudza sporo kontrowersji. Zdaniem części naukowców, syn Maryi przyszedł na świat znacznie wcześniej niż się powszechnie uważa. Skąd wzięła się data 25 grudnia? Odpowiedzi na próżno szukać w Biblii. Pismo Święte ani razu nie wspomina o konkretnej dacie narodzin Zbawiciela Świata. Wiadomo jedynie, że miejscem narodzin Chrystusa – wedle Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza – było Betlejem nieopodal Jerozolimy. Fragment Ewangelii według św. Łukasza (Łk 2, 1-14), który czytany jest w każdym domu przed rozpoczęciem wigilijnej wieczerzy, brzmi: W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie. W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoim stadem. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. Lecz anioł rzekł do nich: „Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu; dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz Pan. A to będzie znakiem dla was: Znajdziecie Niemowlę, owinięte w pieluszki i leżące w żłobie”. I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania”. Ignacio L. Götz, autor książki „Jesus the Jew: Reality, Politics, and Myth-A Personal Encounter”, uważa, że 25 grudnia został ustanowiony przez Kościół katolicki za dzień narodzin Jezusa z bardzo prostych przyczyn. Poprzedzał on bowiem Saturnalia, czyli obchodzone coroczne w grudniu święto pojednania i równości ku czci staroitalskiego boga rolnictwa. W ten sposób chrześcijańskie święto narodzin Chrystusa miało przykryć popularne w starożytnym Rzymie pogańskie uroczystości na cześć Saturna. Datę 25 grudnia jako dzień narodzin Jezusa Chrystusa wskazali także Hipolit Rzymski oraz Sekstus Juliusz Afrykański. Opierając się na biblijnej historii króla Heroda, który kazał wymordować wszystkich chłopców do 2. roku życia, w obawie, że zastąpi go Jezus (czytaj także: W poszukiwaniu prawdziwego Jezusa. Co jest faktem, a co fikcją?), przyszły król żydowski, Syn Boży urodził się między 6 a 4 rokiem przed naszą erą. Potwierdza to część naukowców, w tym między innymi Peter Richardson i Amy Marie Fisher. Przypomnijmy – Herod Wielki, według wyliczeń Jana Keplera, zmarł w 4 r. p.n.e. Konkretną datę narodzin Jezusa próbowano także ustalić na podstawie gwiazdy betlejemskiej, która wskazywała drogę do Betlejem trzem mędrcom ze Wschodu i zwiastowała przyjście na świat Chrystusa. Jeszcze w ubiegłym stuleciu astronom Colin Humphreys ustalił, że biblijne zjawisko tak naprawdę było zaobserwowaną w 5 r. p.n.e. i opisaną w chińskich kronikach kometą. Dodajmy jednak, że nie jest to oficjalna teoria, ponieważ na przestrzeni ostatnich dekad, badania brytyjskiego profesora były nieraz podważane. Inne źródła sugerują między innymi, że gwiazda betlejemska w rzeczywistości była: jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza w czerwcu 2 r. p.n.e., koniunkcją Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb w 7 r. p.n.e., koniunkcją Saturna, Jowisza i Marsa w 6 r. p.n.e. Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Jaka jest geneza Świąt Bożego Narodzenia? Pierwsze wzmianki o uroczystościach na cześć narodzin Syna Bożego pochodzą najprawdopodobniej z ok. 200 roku. Wierni, co może być dla niektórych zaskoczeniem, celebrowali przyjście na świat Chrystusa nie 25 grudnia, a 6 stycznia ze względu na hipotetyczną datę urodzin. Święto Bożego Narodzenia zyskało popularność na początku IV wieku, gdy do władzy doszedł Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz i późniejszy święty Kościoła prawosławnego. Na obecny kształt obchodów święta Bożego Narodzenia wpływ miały liczne tradycje ludowe i pogańskie obrzędy związane z przesileniem zimowym. Rzymianie początkowo, jak już zostało wspominane, oddawali hołd bogowi rolnictwa, Saturnowi. Dość powszechny był także, wywodzący się z mitologii indoirańskiej, kult Mitry. Gdy cesarstwo chyliło się ku upadkowi, wprowadzono święto na część rzymskiego bóstwa, łączące cechy Apollona i Mitry, Sol Invictus (co w wolnym tłumaczeniu oznacza: „Słońce Niezwyciężone”). Na ziemiach polskich obchodzono natomiast Szczodre Gody, znane również jako Godowe Święto. Słowiańskie Boże Narodzenie rozpoczynało się zazwyczaj w nocy z 21 na 22 grudnia i trwało aż do 6 stycznia. Przygotowywano dwanaście potraw symbolizujący dwanaście miesięcy w roku. Wręczano sobie drobne upominki w postaci jabłek, orzechów czy placków zwanych szczodrakami, wróżono z wyciągniętych spod stołu słomek siana, a także wspominano tych, którzy odeszli. Nieodłącznym elementem Szczodruszka były podłaźniczka, czyli słowiański pierwowzór choinki, oraz tradycja kolędowania, który do tej pory zachowało się w polskiej kulturze. Najważniejszym bogiem w tym czasie był Weles, bóg magii i bogactwa. Symbole Bożego Narodzenia Obecnie Boże Narodzenie to coś więcej niż tylko symbol upamiętniający narodziny Jezusa Chrystusa. Cała otoczka związana z przygotowaniami do jednych z najważniejszych świąt w ciągu roku stała się wręcz fenomenem na skalę światową. Trudno bowiem wyobrazić sobie największe miasta bez świątecznej iluminacji, udekorowanych wystaw sklepowych czy rozbrzmiewający niemal wszędzie hit hitów, czyli „Last Christmas”. Boże Narodzenie trudno sobie wyobrazić bez choinki. Tradycja ozdabiania świątecznego drzewka dotarła do Polski z Niemiec stosunkowo późno, bo na początku XIX wieku. To nasi zachodni sąsiedzi rozpowszechnili nowy bożonarodzeniowy zwyczaj na cały świat. Mówiąc o choince nie sposób nie wspomnieć o prezentach, które w wigilijny wieczór zostawia św. Mikołaj. Zwyczaj obdarowywania bliskich upominkami sięga XIII wieku i ma nawiązywać do darów, jakie złożyli Mędrcy ze Wschodu Jezusowi podczas wizyty w Betlejem lub historii biskupa z Miry, który niósł pomoc potrzebującym. Inne znane symbole Bożego Narodzenia: 12 potraw na wigilijnym stole; siano pod obrusem; jemioła wieszana nad stołem wigilijnym; dzielenie się opłatkiem; dodatkowe miejsce przy stole dla niezapowiedzianego gościa; wspólne kolędowanie; szopka bożonarodzeniowa. Źródła: nationalgeographic.com, Wikipedia, Ewangelia św. Łukasza (Łk 2, 1-14) Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Zaleszczyki były nazywane polską riwierą. Wojna położyła kres świetności miasta
Zaleszczyki należą do najpiękniej położonych miast na Podolu. Pod względem topografii i walorów klimatycznych, nie może się z nimi równać żadne inne miejsce w tej części Europy. Nic dziwnego, że w poprzednim stuleciu były jednym z najpopularniejszych wakacyjnych kurortów w Polsce. Jaka jest historia Zaleszczyków? Co uczyniło je miejscem absolutnie wyjątkowym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Złoty wiek XX Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Wojna położyła kres istnieniu kurortu Ślady historii w Zaleszczykach W otoczeniu wielokulturowych Kresów Wschodnich, wśród pięknej natury, wieki temu powstało niezwykłe miasto, które w okresie międzywojennym zyskało miano „polskiej riwiery”. Ten niezwykły przydomek nie został nadany Zaleszczykom na wyrost. Gdy nadbałtyckie plaże pustoszały, w tym pięknym mieście dopiero rozpoczynał się sezon wakacyjny. Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Fenomen Zaleszczyków wynika z ich niezwykłej lokalizacji. Dziś miasto rozpościera się na terenie Ukrainy, w rejonie czortkowskim, w obwodzie tarnopolskim. Historycznie należy lokalizować je na Podolu, w pobliżu granicy z Rusią Czerwoną. Miasto powstało na swoistym cyplu, w miejscu gdzie Dniestr tworzy 180-stopniowy meander. Od zachodu, południa i wschodu otaczają je wody rzeki, płynące w głębokim na kilkaset metrów jarze. Przeciwległy brzeg wznosi się na wysokość około 300 metrów nad poziomem rzeki, tworząc naturalne mury kanionu. To właśnie tej osobliwej formacji miasto zawdzięcza wszystkie swoje walory. Wysokie ściany jaru tworzą coś w rodzaju „naturalnej tarczy”, osłaniającej Zaleszczyki przed wiejącym z północy i wschodu wiatrem. W połączeniu z nachyleniem terenu w kierunku południowym, tworzy to wyjątkowy mikroklimat, który bardziej przypomina warunki panujące na wybrzeżu Morza Śródziemnego niż na pozostałym obszarze Podola. Polski biegun ciepła O wyjątkowości tego miejsca świadczą historyczne dane meteorologiczne. W XX wieku średnie letnie temperatury w Zaleszczykach zamykały się w przedziale od 25 do 30 stopni Celsjusza, a w słońcu termometry wskazywały nawet 58 stopni Celsjusza. Mało tego, w letnie południa woda w Dniestrze osiągała temperaturę przekraczającą 30 stopni. To pięknie zlokalizowane miasto było bezsprzecznie najcieplejszym zakątkiem II Rzeczypospolitej, prawdziwym polskim biegunem ciepła. Wyjątkowy ekosystem Unikatowy mikroklimat sprzyjał rozwojowi niezwykłej flory i fauny. W Zaleszczykach pojawiały się gatunki typowe dla południowej Europy. Warunki pogodowe sprzyjały uprawie winorośli i owoców południowych, jak choćby moreli, brzoskwiń i arbuzów. Dziko rosnące chabry wschodnie nie były rzadkim widokiem. W okolicy można było spotkać węża eskulapa i jaszczurkę szmaragdową. Złoty wiek XX Najznakomitszy czas w historii miasta przypada na okres międzywojenny. Ze spokojnego kresowego miasteczka, Zaleszczyki przekształciły się wówczas w tętniący życiem kurort, w którym gościła elita II Rzeczypospolitej. Już w latach 20. XX wieku miasto zaczęło zyskiwać niemałą popularność, ale prawdziwy „boom” nastąpił w 1928 roku, gdy Zaleszczyki zyskały status uzdrowiska o charakterze użyteczności publicznej. To stawiało je na równi z takimi ikonami na turystycznej mapie Polski, jak Krynica czy Zakopane. Nagle miasto stało się synonimem luksusu i towarzyskiej elegancji, a bywanie tam zaczęło być „w dobrym tonie”. Kurort działał jak magnes na towarzyską śmietankę II Rzeczypospolitej. Wypoczywali tam politycy, artyści i intelektualiści. Z dobrodziejstw tamtejszego klimatu korzystali między innymi Józef Piłsudski, Jan Kasprowicz, Maria Dąbrowska i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Atmosfera luksusu Wizyty znamienitych gości tworzyły elitarną atmosferę, a to sprzyjało rozwojowi Zaleszczyków. Jak grzyby po deszczu zaczęły tam wyrastać luksusowe wille, hotele i pensjonaty. Dojazd ułatwiała najdłuższa w Polsce bezpośrednia linia kolejowa, biegnąca z Gdyni na odległość 1314 km. Zamożniejsi turyści mogli skorzystać z luksusowego pociągu motorowego, zwanego Lukstorpedą, który pokonywał trasę z Tarnopola w zaledwie dwie i pół godziny. Centrum życia towarzyskiego Życie towarzyskie w mieście koncentrowało się na dwóch słynnych plażach, oferujących całkowicie odmienne formy wypoczynku. Pierwsza, Plaża Słoneczna, była zlokalizowana na nasłonecznionym, skalistym brzegu. Gęsto usiana leżakami, koszami i innymi udogodnieniami, zapewniała iście elitarną atmosferę. Działała tam wytworna restauracja, a orkiestra przygrywała na żywo. Druga, Plaża Cienista, znajdowała się po przeciwległej stronie miasta. Oferowała wytchnienie w cieniu gęsto zadrzewionych alei i łagodny, piaszczysty brzeg. Stanowiła raj dla pływaków i rodzin z dziećmi, tętniąc gwarem od samego rana. Wzdłuż promenady rozlokowane były liczne kawiarnie i restauracje. Miejsce to ożywało po zachodzie słońca, gdy zaczynała rozbrzmiewać muzyka, a na ogrodowych parkietach rozpoczynały się dancingi. Stolica polskiego wina Dzięki wyjątkowemu klimatowi, miasto stało się centrum polskiego winiarstwa. Jeszcze przed wybuchem wojny w regionie znajdowało się około 150 ha winnic. Od 1935 roku organizowano tam coroczne święto winobrania. Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Blichtr międzywojennej riwiery nie powstał w próżni. Jej polska historia rozpoczęła się w 1376 roku, gdy w zakolu Dniestru powstała niewielka wieś, która do 1766 roku pozostawała w granicach Królestwa Polskiego, a później – Rzeczypospolitej, w obszarze województwa podolskiego. W połowie XVIII wieku Zaleszczyki przeszły na własność Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i ojca ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta. Zanim stały się modnym kurortem, Zaleszczyki były podolskim miasteczkiem handlowym, w którym splatały się ze sobą różne narodowości i kultury. Na przełomie XIX i XX wieku najliczniejszą grupę stanowiła społeczność żydowska. Polacy i Ukraińcy byli mniejszością. Ta wielokulturowa mozaika, w której przenikały się wpływy polskie, ruskie i żydowskie, tworzyła prawdziwie unikatową atmosferę. Wojna położyła kres istnieniu kurortu Złote lata Zaleszczyków zakończyły się gwałtownie we wrześniu 1939 roku. Miasto stało się wówczas symbolem tragicznego położenia Polski – ostatnim skrawkiem polskiej ziemi dla tysięcy uciekinierów, którzy szukali drogi do Rumunii. Na początku wojny Zaleszczyki były punktem ewakuacyjnym dla wielu dyplomatów, oddziałów wojskowych i cywili. W tym miejscu wypada jednak rozprawić się z mitem, według którego przez most w Zaleszczykach ewakuowały się władze II RP. W rzeczywistości Ignacy Mościcki, Felicjan Sławoj Składkowski i Edward Rydz-Śmigły przekroczyli przez most na rzece Czeremosz w Kutach, kilkadziesiąt kilometrów na północny zachód. Miasto pod okupacją Już w pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod sowiecką okupacją. Od 1941 do 1944 roku Zaleszczyki okupowała III Rzesza. Wówczas rozpoczął się prawdziwy dramat społeczności żydowskiej. W wyniku masowych egzekucji, deportacji do getta w Tłustem i obozu zagłady w Bełżcu, tamtejsi Żydzi zostali niemal całkowicie unicestwieni. W granicach ZSRR Rosjanie rozpoczęli proces niszczenia miasta już w trakcie okupacji, a dzieła dopełnili po wojnie, gdy polskie województwo tarnopolskie i rumuński rejon Czerniowiec wcielono do Związku Radzieckiego. Dla władz cała infrastruktura kurortu była ideologicznie obca, a co za tym idzie – zbędna. Pensjonaty, hotele, wille, ogrody i plaże zostały zniszczone. Wycięto plantacje winorośli i melonów, które stanowiły o wyjątkowości regionu. W akcie ostatecznego symbolicznego triumfu, zburzono barokowy ratusz w centrum miasta, aby na jego miejscu postawić pomnik Lenina. Równie brutalnie potraktowano obiekty sakralne. Kościół św. Stanisława został zamknięty i zdewastowany, służąc jako magazyn nawozów i soli, stajnia, a nawet publiczna toaleta. Synagogę przerobiono na kotłownię. Ostateczny cios dla miasta Po dekadach radzieckiej dewastacji miasto nigdy nie zyskało szansy na odtworzenie turystycznego potencjału. Ostateczny cios zadała Zaleszczykom najnowsza historia. W 1986 roku, po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, radioaktywna chmura została uwięziona w głębokim jarze Dniestru, doprowadzając do znacznego skażenia terenu. Ślady historii w Zaleszczykach Mimo sowieckiej dewastacji, w mieście do dziś zachowało się kilka zabytków, będących świadectwem jego wspaniałej historii. Wśród najważniejszych należy wymienić obiekty takie jak: kościół pw. św. Stanisława (rekonstruowany przez księży michalitów), XVIII-wieczny pałac (wybudowany przez Poniatowskich, później przebudowany przez Brunickich), willa Józefa Piłsudskiego z XX wieku, dworek Kasprowicza, cmentarz katolicki z XIX wieku, synagoga z XIX wieku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.