Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co jadali Bałtowie i Słowianie? Naukowcy wykryli część ich diety w kamieniu nazębnym
Ten składnik średniowiecznej diety Rusi Kijowskiej umykał naukowcom. Udało się go zidentyfikować dzięki… kamieniowi nazębnemu. A różnica w diecie zmarłych udowodniła, że część z nich nie była Słowianami. Skąd przybyli?
Archeolodzy i badacze przeszłości mają ograniczony wgląd w kulinaria przodków. Czasami zachowują się pozostałości pokonsumpcyjne w postaci obgryzionych kości lub przepalone ziarna. Najlepszym źródłem wiedzy są jednak ludzie. Od kilku lat święci triumfy metoda izotopowa – z zębów zmarłych pobierane są próbki kolagenu. Dzięki temu można z pewnym prawdopodobieństwem rekonstruować dietę. Jednak nie zawsze ta metoda daje radę. Nie wszystkie produkty da się w ten sposób wykryć. Niewidzialne proso na Rusi Kijowskiej Międzynarodowy zespół badaczy postanowił zrekonstruować dietę ludzi żyjącej na Rusi Kijowskiej w XI wieku. Ciekawiło ich spożycie prosa. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Tradycyjne metody badania diety z przeszłości, takie jak analiza stabilnych izotopów z kolagenu kości, mają dużą wadę. Mogą wykryć spożycie prosa tylko wtedy, gdy stanowiło ono więcej niż 20% białka w diecie człowieka. Oznacza to, że jeśli ktoś jadł proso rzadko lub w małych ilościach, ta informacja była dla naukowców ukryta. Izotopy po prostu jej nie „widziały”. Aby ominąć ten problem, badacze skupili się na czymś, co jest biologicznie trwalsze: kamieniu nazębnym. Kamień nazębny to materiał często znajdowany na zębach, który wchłania molekuły z jedzenia. Przyczynia się też do rozwoju próchnicy, a ta choroba znana jest bardzo odległych czasów. Cierpieli na nią już wikingowie. Kamień nazębny to cenne źródło dla archeologów Międzynarodowy zespół badaczy wykonał analizy ludzkich szczątków z średniowiecznego cmentarza Ostriv położonego 100 km na południe od Kijowa. Istniał w czasach Rusi Kijowskiej. Zmarli mieli na zębach duże ilości kamienia nazębnego, co było idealne do analizy. W kamieniu nazębnym szukano miliacyny. Miliacyna to wyjątkowy biomarker, czyli specyficzna cząsteczka chemiczna. Występuje w dużych ilościach tylko w prosie zwyczajnym i jest odporna na rozkład. Próbki pobrano od 31 zmarłych. Dodatkowo od tych samych osób pobrano próbki zębiny w celu przeprowadzenia analizy stabilnych izotopów, aby porównać dietę w dzieciństwie z dietą w dorosłym życiu. Odpowiedź nie taka oczywista Zastosowanie nowej metody przyniosło ciekawe rezultaty. Naukowcy dostrzegli w diecie ślady jedzenia, które były niewidoczne dla starych technik. Po raz pierwszy w historii naukowcy wykryli w ludzkim kamieniu nazębnym miliacynę – unikatowy biomarker chemiczny, który w dużych ilościach występuje tylko w prosie zwyczajnym. Wykryto ją u 8 z 31 badanych osób z cmentarza Ostriv, co bezpośrednio potwierdza spożycie prosa. U niektórych osób obecność miliacyny w kamieniu nazębnym (odzwierciedlającym dietę dorosłego) wykryto mimo, że izotopy w zębinie (odzwierciedlające dietę z dzieciństwa) sugerowały, że prawie nie jadły prosa. Dowody na migracje Co to oznacza? Według naukowców na cmentarzysku w Ostriv spoczęła prawie tysiąc lat temu zróżnicowana społeczność, obejmującą prawdopodobnie zarówno miejscowych Słowian, jak i migrantów – Bałtów. Proso było w tym czasie mniej powszechne w północnej Europie. Dlatego zmiana diety w dorosłości, widoczna w kamieniu nazębnym, mogła być związana z migracją i dostosowaniem się do lokalnej żywności na terenie Rusi Kijowskiej. Co kryje się pod słowem „Bałtowie”? Były to społeczności określane przez nas jako Prusowie, Kurowie i Jaćwingowie – to ich wyroby znalezione na nekropolii. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu. Ich szczegółowość i układ narracyjny pozwalają widzowi śledzić kolejne etapy historii, zupełnie jak w dobrym serialu czy programie telewizyjnym. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tkanina-z-bayeux-co-przedstawia-to-imponujacej-dlugosci-plotno-fot-joe-giddens-pa-images-via-getty-images-6b1c170.jpg" width="938" height="608" alt="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" title="Tkanina z Bayeux – co przedstawia to imponującej długości płótno? (fot. Joe Giddens/PA Images via Getty Images)" /> Gobelin jak telewizja Gobelin z Bayeux to nie tylko zapis wydarzeń, ale także nośnik emocji i symboliki. Jego autorzy starannie dobrali sceny, gesty oraz kolory, by wzmocnić przekaz. W ten sposób tkanina działała na odbiorców jak dzisiejsze media wizualne. Tkanina z Bayeux uczyła, czym jest władza, prawo, lojalność i zdrada. Przedstawiała nie tylko sceny bitewne, ale również polityczne spiski, narady i rytuały, budując narrację o słuszności i legitymizacji panowania Normanów w Anglii. Poprzez selekcję tematów, układ narracyjny i umiejętne operowanie symboliką, tkanina budowała wspólnotową tożsamość oraz konsolidowała społeczeństwo wokół wartości wyznawanych przez nową elitę normandzką. Nie przypomina to telewizji? W przyszłym roku Tkanina z Bayeux zostanie wystawiona w British Museum, co będzie pierwszą okazją od niemal tysiąca lat, aby artefakt powrócił do Wielkiej Brytanii. Źródła: Historical Research, Bayeux Museum, British Museum Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Historia Bożego Narodzenia nie jest wcale oczywista. Wciąż budzi wątpliwości
25 grudnia chrześcijanie z całego świata celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna. W historii Bożego Narodzenia wciąż jest pełno znaków zapytania.
W tym artykule: Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Symbole Bożego Narodzenia Boże Narodzenie to tuż po Wielkanocy najważniejszy okres w ciągu roku dla chrześcijan. Początków wprowadzonego dla uczczenia narodzin Mesjasza święta, które przypada na 25 grudnia, należy szukać w IV wieku. Według źródeł historycznych, pierwsze wzmianki najprawdopodobniej pochodzą z ok. 200 roku. Choć nie jest to ostateczna data, tak samo jak dzień i rok narodzin Jezusa. Jaka jest historia Bożego Narodzenia? Skąd wzięła się tradycja ubierania choinki i wręczania prezentów? Na te i wiele innych pytań odpowiadamy w dalszej części artykułu. Kiedy tak naprawdę urodził się Jezus? Data narodzin Jezusa od wieków wzbudza sporo kontrowersji. Zdaniem części naukowców, syn Maryi przyszedł na świat znacznie wcześniej niż się powszechnie uważa. Skąd wzięła się data 25 grudnia? Odpowiedzi na próżno szukać w Biblii. Pismo Święte ani razu nie wspomina o konkretnej dacie narodzin Zbawiciela Świata. Wiadomo jedynie, że miejscem narodzin Chrystusa – wedle Ewangelii św. Mateusza i św. Łukasza – było Betlejem nieopodal Jerozolimy. Fragment Ewangelii według św. Łukasza (Łk 2, 1-14), który czytany jest w każdym domu przed rozpoczęciem wigilijnej wieczerzy, brzmi: W owym czasie wyszło rozporządzenie Cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym państwie. Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz. Wybierali się więc wszyscy, aby się dać zapisać, każdy do swego miasta. Udał się także Józef z Galilei, z miasta Nazaret, do Judei, do miasta Dawidowego, zwanego Betlejem, ponieważ pochodził z domu i rodu Dawida, żeby się dać zapisać z poślubioną sobie Maryją, która była brzemienna. Kiedy tam przebywali, nadszedł dla Maryi czas rozwiązania. Porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie. W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoim stadem. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. Lecz anioł rzekł do nich: „Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu; dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz Pan. A to będzie znakiem dla was: Znajdziecie Niemowlę, owinięte w pieluszki i leżące w żłobie”. I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: „Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania”. Ignacio L. Götz, autor książki „Jesus the Jew: Reality, Politics, and Myth-A Personal Encounter”, uważa, że 25 grudnia został ustanowiony przez Kościół katolicki za dzień narodzin Jezusa z bardzo prostych przyczyn. Poprzedzał on bowiem Saturnalia, czyli obchodzone coroczne w grudniu święto pojednania i równości ku czci staroitalskiego boga rolnictwa. W ten sposób chrześcijańskie święto narodzin Chrystusa miało przykryć popularne w starożytnym Rzymie pogańskie uroczystości na cześć Saturna. Datę 25 grudnia jako dzień narodzin Jezusa Chrystusa wskazali także Hipolit Rzymski oraz Sekstus Juliusz Afrykański. Opierając się na biblijnej historii króla Heroda, który kazał wymordować wszystkich chłopców do 2. roku życia, w obawie, że zastąpi go Jezus (czytaj także: W poszukiwaniu prawdziwego Jezusa. Co jest faktem, a co fikcją?), przyszły król żydowski, Syn Boży urodził się między 6 a 4 rokiem przed naszą erą. Potwierdza to część naukowców, w tym między innymi Peter Richardson i Amy Marie Fisher. Przypomnijmy – Herod Wielki, według wyliczeń Jana Keplera, zmarł w 4 r. p.n.e. Konkretną datę narodzin Jezusa próbowano także ustalić na podstawie gwiazdy betlejemskiej, która wskazywała drogę do Betlejem trzem mędrcom ze Wschodu i zwiastowała przyjście na świat Chrystusa. Jeszcze w ubiegłym stuleciu astronom Colin Humphreys ustalił, że biblijne zjawisko tak naprawdę było zaobserwowaną w 5 r. p.n.e. i opisaną w chińskich kronikach kometą. Dodajmy jednak, że nie jest to oficjalna teoria, ponieważ na przestrzeni ostatnich dekad, badania brytyjskiego profesora były nieraz podważane. Inne źródła sugerują między innymi, że gwiazda betlejemska w rzeczywistości była: jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza w czerwcu 2 r. p.n.e., koniunkcją Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb w 7 r. p.n.e., koniunkcją Saturna, Jowisza i Marsa w 6 r. p.n.e. Pochodzenie Świąt Bożego Narodzenia Jaka jest geneza Świąt Bożego Narodzenia? Pierwsze wzmianki o uroczystościach na cześć narodzin Syna Bożego pochodzą najprawdopodobniej z ok. 200 roku. Wierni, co może być dla niektórych zaskoczeniem, celebrowali przyjście na świat Chrystusa nie 25 grudnia, a 6 stycznia ze względu na hipotetyczną datę urodzin. Święto Bożego Narodzenia zyskało popularność na początku IV wieku, gdy do władzy doszedł Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz i późniejszy święty Kościoła prawosławnego. Na obecny kształt obchodów święta Bożego Narodzenia wpływ miały liczne tradycje ludowe i pogańskie obrzędy związane z przesileniem zimowym. Rzymianie początkowo, jak już zostało wspominane, oddawali hołd bogowi rolnictwa, Saturnowi. Dość powszechny był także, wywodzący się z mitologii indoirańskiej, kult Mitry. Gdy cesarstwo chyliło się ku upadkowi, wprowadzono święto na część rzymskiego bóstwa, łączące cechy Apollona i Mitry, Sol Invictus (co w wolnym tłumaczeniu oznacza: „Słońce Niezwyciężone”). Na ziemiach polskich obchodzono natomiast Szczodre Gody, znane również jako Godowe Święto. Słowiańskie Boże Narodzenie rozpoczynało się zazwyczaj w nocy z 21 na 22 grudnia i trwało aż do 6 stycznia. Przygotowywano dwanaście potraw symbolizujący dwanaście miesięcy w roku. Wręczano sobie drobne upominki w postaci jabłek, orzechów czy placków zwanych szczodrakami, wróżono z wyciągniętych spod stołu słomek siana, a także wspominano tych, którzy odeszli. Nieodłącznym elementem Szczodruszka były podłaźniczka, czyli słowiański pierwowzór choinki, oraz tradycja kolędowania, który do tej pory zachowało się w polskiej kulturze. Najważniejszym bogiem w tym czasie był Weles, bóg magii i bogactwa. Symbole Bożego Narodzenia Obecnie Boże Narodzenie to coś więcej niż tylko symbol upamiętniający narodziny Jezusa Chrystusa. Cała otoczka związana z przygotowaniami do jednych z najważniejszych świąt w ciągu roku stała się wręcz fenomenem na skalę światową. Trudno bowiem wyobrazić sobie największe miasta bez świątecznej iluminacji, udekorowanych wystaw sklepowych czy rozbrzmiewający niemal wszędzie hit hitów, czyli „Last Christmas”. Boże Narodzenie trudno sobie wyobrazić bez choinki. Tradycja ozdabiania świątecznego drzewka dotarła do Polski z Niemiec stosunkowo późno, bo na początku XIX wieku. To nasi zachodni sąsiedzi rozpowszechnili nowy bożonarodzeniowy zwyczaj na cały świat. Mówiąc o choince nie sposób nie wspomnieć o prezentach, które w wigilijny wieczór zostawia św. Mikołaj. Zwyczaj obdarowywania bliskich upominkami sięga XIII wieku i ma nawiązywać do darów, jakie złożyli Mędrcy ze Wschodu Jezusowi podczas wizyty w Betlejem lub historii biskupa z Miry, który niósł pomoc potrzebującym. Inne znane symbole Bożego Narodzenia: 12 potraw na wigilijnym stole; siano pod obrusem; jemioła wieszana nad stołem wigilijnym; dzielenie się opłatkiem; dodatkowe miejsce przy stole dla niezapowiedzianego gościa; wspólne kolędowanie; szopka bożonarodzeniowa. Źródła: nationalgeographic.com, Wikipedia, Ewangelia św. Łukasza (Łk 2, 1-14) Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Zaleszczyki były nazywane polską riwierą. Wojna położyła kres świetności miasta
Zaleszczyki należą do najpiękniej położonych miast na Podolu. Pod względem topografii i walorów klimatycznych, nie może się z nimi równać żadne inne miejsce w tej części Europy. Nic dziwnego, że w poprzednim stuleciu były jednym z najpopularniejszych wakacyjnych kurortów w Polsce. Jaka jest historia Zaleszczyków? Co uczyniło je miejscem absolutnie wyjątkowym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Złoty wiek XX Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Wojna położyła kres istnieniu kurortu Ślady historii w Zaleszczykach W otoczeniu wielokulturowych Kresów Wschodnich, wśród pięknej natury, wieki temu powstało niezwykłe miasto, które w okresie międzywojennym zyskało miano „polskiej riwiery”. Ten niezwykły przydomek nie został nadany Zaleszczykom na wyrost. Gdy nadbałtyckie plaże pustoszały, w tym pięknym mieście dopiero rozpoczynał się sezon wakacyjny. Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Fenomen Zaleszczyków wynika z ich niezwykłej lokalizacji. Dziś miasto rozpościera się na terenie Ukrainy, w rejonie czortkowskim, w obwodzie tarnopolskim. Historycznie należy lokalizować je na Podolu, w pobliżu granicy z Rusią Czerwoną. Miasto powstało na swoistym cyplu, w miejscu gdzie Dniepr tworzy 180-stopniowy meander. Od zachodu, południa i wschodu otaczają je wody rzeki, płynące w głębokim na kilkaset metrów jarze. Przeciwległy brzeg wznosi się na wysokość około 300 metrów nad poziomem rzeki, tworząc naturalne mury kanionu. To właśnie tej osobliwej formacji miasto zawdzięcza wszystkie swoje walory. Wysokie ściany jaru tworzą coś w rodzaju „naturalnej tarczy”, osłaniającej Zaleszczyki przed wiejącym z północy i wschodu wiatrem. W połączeniu z nachyleniem terenu w kierunku południowym, tworzy to wyjątkowy mikroklimat, który bardziej przypomina warunki panujące na wybrzeżu Morza Śródziemnego niż na pozostałym obszarze Podola. Polski biegun ciepła O wyjątkowości tego miejsca świadczą historyczne dane meteorologiczne. W XX wieku średnie letnie temperatury w Zaleszczykach zamykały się w przedziale od 25 do 30 stopni Celsjusza, a w słońcu termometry wskazywały nawet 58 stopni Celsjusza. Mało tego, w letnie południa woda w Dniestrze osiągała temperaturę przekraczającą 30 stopni. To pięknie zlokalizowane miasto było bezsprzecznie najcieplejszym zakątkiem II Rzeczypospolitej, prawdziwym polskim biegunem ciepła. Wyjątkowy ekosystem Unikatowy mikroklimat sprzyjał rozwojowi niezwykłej flory i fauny. W Zaleszczykach pojawiały się gatunki typowe dla południowej Europy. Warunki pogodowe sprzyjały uprawie winorośli i owoców południowych, jak choćby moreli, brzoskwiń i arbuzów. Dziko rosnące chabry wschodnie nie były rzadkim widokiem. W okolicy można było spotkać węża eskulapa i jaszczurkę szmaragdową. Złoty wiek XX Najznakomitszy czas w historii miasta przypada na okres międzywojenny. Ze spokojnego kresowego miasteczka, Zaleszczyki przekształciły się wówczas w tętniący życiem kurort, w którym gościła elita II Rzeczypospolitej. Już w latach 20. XX wieku miasto zaczęło zyskiwać niemałą popularność, ale prawdziwy „boom” nastąpił w 1928 roku, gdy Zaleszczyki zyskały status uzdrowiska o charakterze użyteczności publicznej. To stawiało je na równi z takimi ikonami na turystycznej mapie Polski, jak Krynica czy Zakopane. Nagle miasto stało się synonimem luksusu i towarzyskiej elegancji, a bywanie tam zaczęło być „w dobrym tonie”. Kurort działał jak magnes na towarzyską śmietankę II Rzeczypospolitej. Wypoczywali tam politycy, artyści i intelektualiści. Z dobrodziejstw tamtejszego klimatu korzystali między innymi Józef Piłsudski, Jan Kasprowicz, Maria Dąbrowska i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Atmosfera luksusu Wizyty znamienitych gości tworzyły elitarną atmosferę, a to sprzyjało rozwojowi Zaleszczyków. Jak grzyby po deszczu zaczęły tam wyrastać luksusowe wille, hotele i pensjonaty. Dojazd ułatwiała najdłuższa w Polsce bezpośrednia linia kolejowa, biegnąca z Gdyni na odległość 1314 km. Zamożniejsi turyści mogli skorzystać z luksusowego pociągu motorowego, zwanego Lukstorpedą, który pokonywał trasę z Tarnopola w zaledwie dwie i pół godziny. Centrum życia towarzyskiego Życie towarzyskie w mieście koncentrowało się na dwóch słynnych plażach, oferujących całkowicie odmienne formy wypoczynku. Pierwsza, Plaża Słoneczna, była zlokalizowana na nasłonecznionym, skalistym brzegu. Gęsto usiana leżakami, koszami i innymi udogodnieniami, zapewniała iście elitarną atmosferę. Działała tam wytworna restauracja, a orkiestra przygrywała na żywo. Druga, Plaża Cienista, znajdowała się po przeciwległej stronie miasta. Oferowała wytchnienie w cieniu gęsto zadrzewionych alei i łagodny, piaszczysty brzeg. Stanowiła raj dla pływaków i rodzin z dziećmi, tętniąc gwarem od samego rana. Wzdłuż promenady rozlokowane były liczne kawiarnie i restauracje. Miejsce to ożywało po zachodzie słońca, gdy zaczynała rozbrzmiewać muzyka, a na ogrodowych parkietach rozpoczynały się dancingi. Stolica polskiego wina Dzięki wyjątkowemu klimatowi, miasto stało się centrum polskiego winiarstwa. Jeszcze przed wybuchem wojny w regionie znajdowało się około 150 ha winnic. Od 1935 roku organizowano tam coroczne święto winobrania. Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Blichtr międzywojennej riwiery nie powstał w próżni. Jej polska historia rozpoczęła się w 1376 roku, gdy w zakolu Dniepru powstała niewielka wieś, która do 1766 roku pozostawała w granicach Królestwa Polskiego, a później – Rzeczypospolitej, w obszarze województwa podolskiego. W połowie XVIII wieku Zaleszczyki przeszły na własność Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i ojca ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta. Zanim stały się modnym kurortem, Zaleszczyki były podolskim miasteczkiem handlowym, w którym splatały się ze sobą różne narodowości i kultury. Na przełomie XIX i XX wieku najliczniejszą grupę stanowiła społeczność żydowska. Polacy i Ukraińcy byli mniejszością. Ta wielokulturowa mozaika, w której przenikały się wpływy polskie, ruskie i żydowskie, tworzyła prawdziwie unikatową atmosferę. Wojna położyła kres istnieniu kurortu Złote lata Zaleszczyków zakończyły się gwałtownie we wrześniu 1939 roku. Miasto stało się wówczas symbolem tragicznego położenia Polski – ostatnim skrawkiem polskiej ziemi dla tysięcy uciekinierów, którzy szukali drogi do Rumunii. Na początku wojny Zaleszczyki były punktem ewakuacyjnym dla wielu dyplomatów, oddziałów wojskowych i cywili. W tym miejscu wypada jednak rozprawić się z mitem, według którego przez most w Zaleszczykach ewakuowały się władze II RP. W rzeczywistości Ignacy Mościcki, Felicjan Sławoj Składkowski i Edward Rydz-Śmigły przekroczyli przez most na rzece Czeremosz w Kutach, kilkadziesiąt kilometrów na północny zachód. Miasto pod okupacją Już w pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod sowiecką okupacją. Od 1941 do 1944 roku Zaleszczyki okupowała III Rzesza. Wówczas rozpoczął się prawdziwy dramat społeczności żydowskiej. W wyniku masowych egzekucji, deportacji do getta w Tłustem i obozu zagłady w Bełżcu, tamtejsi Żydzi zostali niemal całkowicie unicestwieni. W granicach ZSRR Rosjanie rozpoczęli proces niszczenia miasta już w trakcie okupacji, a dzieła dopełnili po wojnie, gdy polskie województwo tarnopolskie i rumuński rejon Czerniowiec wcielono do Związku Radzieckiego. Dla władz cała infrastruktura kurortu była ideologicznie obca, a co za tym idzie – zbędna. Pensjonaty, hotele, wille, ogrody i plaże zostały zniszczone. Wycięto plantacje winorośli i melonów, które stanowiły o wyjątkowości regionu. W akcie ostatecznego symbolicznego triumfu, zburzono barokowy ratusz w centrum miasta, aby na jego miejscu postawić pomnik Lenina. Równie brutalnie potraktowano obiekty sakralne. Kościół św. Stanisława został zamknięty i zdewastowany, służąc jako magazyn nawozów i soli, stajnia, a nawet publiczna toaleta. Synagogę przerobiono na kotłownię. Ostateczny cios dla miasta Po dekadach radzieckiej dewastacji miasto nigdy nie zyskało szansy na odtworzenie turystycznego potencjału. Ostateczny cios zadała Zaleszczykom najnowsza historia. W 1986 roku, po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, radioaktywna chmura została uwięziona w głębokim jarze Dniestru, doprowadzając do znacznego skażenia terenu. Ślady historii w Zaleszczykach Mimo sowieckiej dewastacji, w mieście do dziś zachowało się kilka zabytków, będących świadectwem jego wspaniałej historii. Wśród najważniejszych należy wymienić obiekty takie jak: kościół pw. św. Stanisława (rekonstruowany przez księży michalitów), XVIII-wieczny pałac (wybudowany przez Poniatowskich, później przebudowany przez Brunickich), willa Józefa Piłsudskiego z XX wieku, dworek Kasprowicza, cmentarz katolicki z XIX wieku, synagoga z XIX wieku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta została nadana przez pierwszych odkrywców z XIX wieku, choć nie odzwierciedla intencji paleolitycznych twórców. Najsłynniejszym antycznym posągiem Wenus jest Wenus z Milo, zwana również Afrodytą z Melo. Rzeźba ta powstała około 150–100 lat p.n.e. na Milos, greckiej wyspie w archipelagu Cyklad, w południowej części Morza Egejskiego. Obecnie znajduje się w Luwrze w Paryżu Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Niezależnie od tego, gdzie odkryto figurki Wenus paleolitycznej – czy to w Polsce, Austrii, Czechach, Rosji czy Francji – wszystkie wykazują podobne cechy stylistyczne, co wskazuje na istnienie wspólnego kanonu estetycznego lub symbolicznego wśród różnych społeczności łowiecko-zbierackich Europy. Wyraźnie eksponowane są piersi, biodra i pośladki, co może sugerować ich związek z kultem płodności, kobiecości lub przetrwania rodu. Zdecydowanie mniejsze lub prawie nieobecne są kończyny, dłonie, stopy czy głowa – często całkowicie pominięte lub tylko schematycznie zaznaczone. Podobna stylizacja występuje również w rytach naskalnych oraz grawerowanych płytkach kamiennych, które mogły pełnić funkcję rytualną lub symboliczną. Figurki kobiece wykonywano z różnych materiałów – kamienia, kości mamutów, kości renifera, kości słoniowatych, a także z ceramiki, jak w przypadku słynnej Wenus z Dolní Věstonice z terenów dzisiejszych Czech, uważanej za najstarszy znany ceramiczny artefakt figuratywny na świecie (ok. 29 tys. lat). Wybór materiału mógł mieć znaczenie praktyczne, rytualne lub estetyczne. Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu Najsłynniejszą figurkę typu Wenus odkryto w 1908 roku w Willendorfie, niedaleko Krems w Dolnej Austrii, około 20 km od granicy z dzisiejszymi Czechami. Wykonana z wapienia oolitowego, który nie występuje lokalnie, co sugeruje, że materiał mógł zostać przyniesiony z dalszych regionów. Cała postać mierzy 11 cm wysokości i pierwotnie była pomalowana ochrą, czyli naturalnym czerwonym barwnikiem mineralnym, często używanym w praktykach rytualnych epoki kamienia. Rzeźba została datowana na ok. 28–25 tys. lat p.n.e., co lokuje ją w okresie kultury graweckiej. Przedstawia kobietę o wyjątkowo obfitych kształtach, z wyraźnie zaznaczonymi piersiami, dużym, wypukłym brzuchem oraz masywnymi udami i pośladkami. Ramiona są krótkie i prymitywnie wyrzeźbione, przy czym dłonie ledwo dostrzegalne. Szczególną uwagę przyciąga głowa pokryta spiralnym wzorem, który może przedstawiać fryzurę, nakrycie głowy lub symboliczną czapkę, głęboko nasuniętą na miejsce twarzy – ta pozostaje całkowicie niewidoczna, co wpisuje się w stylizację pozostałych Wenus paleolitycznych. Brak twarzy i schematyczne detale są interpretowane jako przejaw funkcji symbolicznej lub rytualnej, a nie realistycznego portretu. Figurkę odnaleziono w warstwie osadniczej w pobliżu ówczesnego stanowiska łowiecko-zbierackiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wenus-paleolityczna-bogini-obiekt-westchnien-zagadkowe-przedstawienia-sprzed-wielu-tysiecy-lat-ccc4fa6.jpg" width="938" height="626" alt="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" title="Wenus paleolityczna. Bogini? Obiekt westchnień? Zagadkowe przedstawienia sprzed wielu tysięcy lat" /> W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Jedna płaska płytka obrobiona w taki sposób, by przypominała kobietę w ciąży, pochodzi z Jaskini Obłazowej w woj. małopolskim. To tam odkryto też najstarszy na świecie bumerang, który ma ok 32 tys. lat. Olbrzymi zbiór podobnych artefaktów ukazujących kobiety pochodzi z Wilczyc koło Sandomierza. Jest to 31 gotowych płytek z krzemienia przedstawiających w stylizowany sposób kobiety i kilkanaście płytek, nad którymi porzucono pracę przed jej zakończeniem. Natomiast w Dzierżysławiu na Górnym Śląsku na płytce znajdują się reliefy ukazujące prawdopodobnie kilka kobiet, również w formie charakterystycznej dla „Wenus”. Drugi zabytek z tego stanowiska to płytka w kształcie stylizowanej postaci kobiecej. Jest to maleństwo o długości 6 cm, czyli nawet mniejszej od długości długopisu. Do tej pory jednak archeologom nad Wisłą nie udało się odkryć figurki kobiecej z tego okresu. Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wiele tysięcy lat musiało minąć od momentu wykonania figurek i rytów ukazujących Wenus do powstania pisma. Dlatego wszystkie koncepcje dotyczące ich znaczenia są tylko przypuszczeniami. Nie wiemy, co przyświecało ich twórcom. Samo określenie „Wenus” upowszechnione przez archeologów, każe nam sugerować konotacje ze światem duchowym. Ale to tylko przypuszczenie, które być może więcej mówi o współczesnym sposobie postrzegania świata niż o tym, w co wierzyli pradziejowi mieszkańcy Europy. Z pewnością figurki i ryty na płytkach były mobilne – na tyle niewielkie, że towarzyszyły dawnym ludziom w ich długich wędrówkach. Niektórzy archeolodzy przypuszczają, że część z nich była składana celowo w ziemi. Ale na to nadal brak jest niepodważalnych dowodów. Frapujące jest to, że wizerunki kobiet wykonywano w bardzo podobny sposób na dużym obszarze. Każe to sądzić, że był to szerszy trend związany ze sferą światopoglądową. Czyżby zatem Wenus paleolityczna była ówczesną boginią, którą czczono na wielkich połaciach Starego Świata? Źródła: Brézillon M., Encyklopedia kultur pradziejowych, Warszawa 1981 Piszczek Z. (red.), Mała encyklopedia kultury antycznej, Warszawa 1973 Płonka T. Kultura symboliczna społeczeństw łowiecko-zbierackich środkowej Europy u schyłku paleolitu, Wrocław 2012 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
Dzięki nowoczesnej rekonstrukcji naukowcy poznali prawdziwą twarz św. Mikołaja, biskupa Miry, który był pierwowzorem współczesnej, baśniowej postaci obdarowującej nas prezentami w Boże Narodzenie. Zamiast rubasznego staruszka zobaczyliśmy oblicze autentycznego człowieka z krwi i kości.
Spis treści: Jak wyglądał Święty Mikołaj? Detale i wykończenie modelu Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Święty Mikołaj to zdecydowanie jeden z najpopularniejszych świętych Kościoła katolickiego, choć trzeba przyznać, że najbardziej znany jest nie z właściwego żywota, a dzięki skomercjalizowanemu odpowiednikowi. Mikołaj, jakiego dziś kojarzymy ze świętami Bożego Narodzenia, to wesoły staruszek z brzuszkiem i długą siwą brodą. Z oryginałem, a więc biskupem Myry, łączy go jednak ofiarność i chęć obdarowywania innych. Co roku w okolicach świąt Bożego Narodzenia wraca pytanie: czy Święty Mikołaj istniał naprawdę? To już mamy ustalone. A jak wyglądał? Pewną podpowiedzią może być fakt, że urodził się na terenach dzisiejszej Turcji. Szczegółowej odpowiedzi na to pytanie postanowili udzielić (a właściwie pokazać) Jose Luis Lira i Thiago Beaini z Brazylii. Pierwszy z nich to doktor prawa i adiunkt na Uniwersytecie Stanowym Vale do Acaraú w Brazylii. Thiago z kolei jest dentystą i adiunktem na Wydziale Stomatologii Uniwersytetu Federalnego w Uberlândia, również w Brazylii. Jak wyglądał Święty Mikołaj? Głównym autorem rekonstrukcji jest Cicero Moraes, specjalista od trójwymiarowych wizualizacji. Brazylijczyk ma już na koncie wiele podobnych rekonstrukcji. Jego najbardziej znane dzieła to Ava, kobieta żyjąca w epoce brązu, czy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tym razem ponownie wykorzystał metody stosowane w medycynie sądowej, pozwalające na odtworzenie rysów twarzy na podstawie czaszki. Współpraca z prawnikiem i dentystą była w tym zakresie niezwykle pomocna. Warto jednak podkreślić, że technika ta nie prowadzi do bezpośredniej identyfikacji – jak w przypadku badań DNA czy analizy porównawczej łuków zębowych – lecz do wizualizacji, która może pomóc w pełnym odtworzeniu wyglądu zmarłego. Autorzy projektu posłużyli się danymi strukturalnymi czaszki z książki „Le Reliquie di S. Nicola” dr. Muigiego Martino. Zgodę na ich użycie wyraziło Centro Studi Nicolaiani. Pierwszym krokiem było stworzenie trójwymiarowego modelu czaszki i wyrównanie go według tzw. płaszczyzny frankfurckiej. Następnie naukowcy odtworzyli tkanki miękkie z wykorzystaniem oprogramowania OrtogOnBlender. Proces obejmował też korektę pozycji żuchwy, która była nieznacznie wycofana i rozmieszczenie markerów tkanek, uwzględniając dane statystyczne mężczyzn w wieku 60–69 lat. W tym przypadku nie było możliwe odwzorowanie struktur czaszki z doskonałą precyzją. Autorzy zaobserwowali jednak obecność zębodołów, co sugeruje, że w chwili śmierci Mikołaj mógł mieć niemal pełne uzębienie. Ten szczegół również uwzględniono w poprawkach dla zwiększenia anatomicznej spójności. Detale i wykończenie modelu Aby uzyskać realistyczny obraz, dodano elementy takie jak pigmentacja skóry, linie mimiczne i charakterystyczna broda. Kolory i szczegóły zaczerpnięto z ikonografii oraz wcześniejszych rekonstrukcji historycznych. Proces zakończyły poprawki z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, m.in. algorytmu CodeFormer, który pomógł zachować naturalność wyglądu. Ciekawym odkryciem była asymetria nosa Świętego Mikołaja, która wpływa na odbiór jego twarzy z różnych perspektyw. Szczególną wagę przywiązano do detali związanych z wiekiem, takich jak zmiany w strukturze nosa i linii twarzy. Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Ostateczny wizerunek Świętego Mikołaja okazał się zaskakująco zgodny z jednym z pierwszych jego graficznych przedstawień z 1863 roku. Przedstawia on człowieka o szerokiej twarzy i wyrazistych rysach, co znacznie odbiega od dzisiejszego wyobrażenia pucołowatego świętego. W efekcie historyczny odpowiednik Świętego Mikołaja zyskał (symboliczną) twarz człowieka, który inspirował swoją ofiarnością i troską o innych. Czy nie tego właśnie szukamy w magii świąt? To niejedyna tegoroczna ciekawostka dotycząca ulubionego świętego dzieci na całym świecie. Niedawno archeolodzy prowadzący prace wykopaliskowe w kościele św. Mikołaja w Turcji ogłosili, że znaleźli tam sarkofag. Jak na razie nie wiadomo jeszcze, co znajduje się w środku, jednak samo znalezisko jest intrygujące. Zwłaszcza że odkrycia dokonano w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, który według tradycji kryje grób Mikołaja. Źródło: OrtogOnline Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy znaleźli najstarsze „krzesiwo” na świecie. „Najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze”
Zestaw przedmiotów, który służył do rozpalania ognia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Pochodzi sprzed 400 tysięcy lat. Najwcześniejsze „krzesiwa” znane do tej pory miały „zaledwie” 50 tysięcy lat. Kto pierwszy rozpalił ogień?
Rozpalanie ognia to unikatowa umiejętność, którą pochwalić się mogą jedynie ludzie. Jest to jedna z kluczowych umiejętności na ścieżce ewolucyjnej naszego gatunku obok produkcji narzędzi czy kultury symbolicznej. Wykorzystanie ognia przez ludzi niknie w mrokach pradziejów. Najwcześniejsze dowody na wykorzystanie naturalnie powstałego ognia, w przeciwieństwie do jego celowego tworzenia i kontrolowania, pochodzą ze stanowisk archeologicznych w Afryce i mają nawet ponad milion lat. Archeolodzy przypuszczali, że ludzie zaczęli rozpalać ogień już nawet kilkaset tysięcy lat temu. Brakowało jednak koronnego dowodu. Najstarszy znany do tej pory zestaw do krzesania ognia miał „zaledwie” 50 tys. lat i pochodził z Francji. Palenisko i ślady ognia sprzed prawie pół miliona lat W najnowszym wydaniu magazynu „Nature” badacze z Muzeum Brytyjskiego w Londynie opublikowali przełomowe odkrycie ze stanowiska paleolitycznego w Barnham na polu w hrabstwie Suffolk. Było to obozowisko sprzed 400 tysięcy lat. Oto, co świadczy o kontrolowaniu ognia w tym miejscu w tak wczesnym okresie: podgrzana glina/ił – analizy geochemiczne wykazały, że osady te zostały podgrzane w temperaturach przekraczających 700°C. Ten sygnał cieplny był zlokalizowany, powtarzalny i niezwiązany z regionalnymi pożarami, co silnie sugeruje działalność antropogeniczną. W tym miejscu było pewnie palenisko; podgrzane narzędzia krzemienne – w pobliżu zaczerwienionego iłu znaleziono znaczną koncentrację artefaktów kamiennych, w tym pięściaki i odłupki krzemienne popękane od gorąca; przedmioty do rozpalania ognia – odkryto dwa małe fragmenty utlenionego pirytu żelaznego. Prastare „zapałki” z Wielkiej Brytanii Naszą uwagę powinny zwrócić fragmenty utlenionego pirytu. Jest to naturalnie występujący minerał siarczku żelaza (FeS₂). Piryt był uderzany o krzemień i w ten sposób powstawały iskry. Obok kładziono łatwopalną hubkę. W ten sposób można było łatwo wzniecić ogień. Fakt, że piryt jest bardzo rzadki w okolicy, a mimo to został znaleziony na stanowisku, silnie sugeruje, że ci ludzie znali jego właściwości. Wiedzieli, gdzie go zdobyć i celowo przynieśli go na miejsce, aby móc rozniecić ogień. – Implikacje [znaleziska – przyp. red.] są ogromne. Umiejętność rozpalania i kontrolowania ognia to jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w historii ludzkości, przynoszący praktyczne i społeczne korzyści, które zmieniły ewolucję człowieka – powiedział jeden z badaczy stanowiska, dr Rob Davis z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Taka kontrola nad ogniem miała praktyczne korzyści w postaci ochrony przed drapieżnikami oraz generowania ciepła, co umożliwiało ludziom rozprzestrzenianie się i rozwój w chłodniejszych i trudniejszych warunkach. Co ważne, poszerzyła ona zakres produktów spożywczych, które można było bezpiecznie spożywać. Dzięki wysokiej temperaturze możliwe stało się usuwanie toksyn z korzeni i bulw lub patogenów z mięsa. Kto rozpalił ogień? Ślady po działalności ognia w Barnham w Anglii, datowane na około 400 000 lat, zostały pozostawione najprawdopodobniej przez wczesne grupy neandertalczyków. – To jest najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze i jestem bardzo dumny z pracy zespołowej, która pozwoliła dojść do tego przełomowego wniosku – skomentował jeden z badaczy, prof. Nick Ashton z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Umiejętność tworzenia ognia jest przykładem złożonego zachowania charakteryzującego neandertalczyków. Zdolności te pojawiły się w okresie, gdy wielkość mózgu neandertalczyków zbliżyła się do takiej, jak w przypadku człowieka współczesnego. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Muszle i skrzydła ptaków w grobie kobiety z epoki wikingów. „Najbardziej niezwykła rzecz”
Dwie muszle znajdowały się w ustach zmarłej kobiety żyjącej w Norwegii w epoce wikingów. Ta praktyka nie jest znana z grobów przedchrześcijańskich w tym kraju. W pochówku umieszczono też skrzydła ptaków. Kim była ta tajemnicza kobieta żyjąca 1200 lat temu?
Do tego niezwykłego znaleziska doszło dzięki amatorskiemu poszukiwaczowi. Na początku tego roku Roy Søreng natknął się z wykrywaczem metalu w Bjugn w okręgu Trøndelag w Norwegii na owalną broszkę na polu. Była to typowa biżuteria z epoki wikingów i stuleci poprzedzających. Znalazca zaalarmował archeologów z Muzeum Uniwersyteckiego Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii (NTNU) oraz Rady Okręgu Trøndelag. W czasie badań naukowcy natknęli się na dobrze zachowanego szczątki z około 700 roku n.e. Jednak dalsze badania tego obszaru przyniosły nowe znalezisko: kolejny grób, tym razem z bardzo bogatym wyposażeniem. Archeolodzy postanowili go wyeksplorować, bo obawiali się, że zniszczy go rolnicza orka. Były to więc wykopaliska ratownicze. Bogactwo w wikińskim grobie Nowo znaleziony grób był tak bogaty, że archeolodzy prowadzili badania w tajemnicy, by nie przyciągać uwagi potencjalnych rabusiów. – Grób z epoki wikingów zawiera, jak sądzimy, szczątki kobiety, pochowanej w typowym stroju z epoki wikingów i z kompletem biżuterii z IX wieku. Wskazuje to na to, że była kobietą wolną i prawdopodobnie mężatką, być może właścicielką gospodarstwa – mówi Raymond Sauvage z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego, który kieruje projektem badawczym w tym miejscu. Na wyposażenie grobu składały się dwie owalne broszki, które mocuje się do ramiączek sukienki na szelkach oraz mała klamra pierścieniowa. Uwagę zwraca też to, że szkielet zachowany był w bardzo dobrym stanie. To rzadkość jeśli chodzi o szczątki z tego okresu z obszaru Skandynawii. Muszle i ptaki. Wyjątkowe dary grobowe Jako „najbardziej niezwykłą rzecz” w grobie badacze wskazuję dwie muszle umieszczone w ustach zmarłej. – To praktyka, która nie była wcześniej znana z przedchrześcijańskich grobów w Norwegii. Nie wiemy jeszcze, z czym związana jest ich symbolika – dodaje Sauvage. Muszle przegrzebków leżały zakrzywioną stroną na zewnątrz, a prostą krawędzią do góry, tak że częściowo zakrywały usta. Ale to nie wszystko. Niezwykłych darów grobowych było więcej. Naukowcy znaleźli również małe kości ptaków wzdłuż grobu, prawdopodobnie były to kości skrzydeł. Genetyka napisze dalszą historię Z uwagi na to, że oba szkielety odkryte na polu zachowały się całkiem dobrze, badacze planują pobranie próbek DNA. W ten sposób ustalą, czy zmarli byli ze sobą spokrewnieni, ale też dowiedzą się więcej na ich temat. Być może uda się dowiedzieć, jak wyglądali zmarli i na jakie choroby cierpieli za życia. Naukowcy zwracają uwagę na godną pochwałę postawę zarówno detektorysty, który zgłosił odkrycie i właściciela pola. Ten ostatni zgodził się na bardziej szczegółowe przebadanie jego terenu. Zasady związane z odkryciem zabytków Każdy kraj posiada własne prawa dotyczące odkrywania zabytków archeologicznych. Polskie zapisy prawne są dość restrykcyjne. Szczegółowe informacje na ten temat można znaleźć na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Źródło: NTNU University Museum Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od oficera KGB do mrocznego cara Rosji. Tak rosła potęga Władimira Putina
Władimirowi Putinowi przypisuje się wiele brutalnych decyzji i zbrodni. Rosyjski przywódca cieszy się niemal absolutną władzą, a jego pozycja wydaje się niezagrożona. By umocnić swój wizerunek, zadbał o staranną korektę faktów z przeszłości.
W tym artykule: Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Zakłamana przeszłość Władimira Putina Jak zginęli twórcy biografii Putina Mroczny car Putin idzie po władzę Kiedy w 2022 roku świat zobaczył Władimira Putina udzielającego audiencji za gigantycznym stołem i rozkazującego bezwzględnie niszczyć Ukrainę podczas „operacji specjalnej”, wielu polityków było skonsternowanych. Wszak kilkanaście lat temu kanclerz Niemiec Gerhard Schroeder nazwał go „demokratą”. A świat chciał wierzyć w to bardziej, niż niedoszłemu prezydentowi USA senatorowi Johnowi McCainowi, który w 2016 roku nazwał rosyjskiego przywódcę mordercą i bandytą. Władimir Putin śpiewa nad ofiarami Do Putina lgnęły zachodnie gwiazdy. Z dumą fotografowali się z nim francuski aktor Gerard Depardieu i amerykański gwiazdor kina akcji Steven Seagal. Na Youtube bez trudu można znaleźć film z imprezy charytatywnej z 2010 roku, gdzie rozluźniony Putin śpiewa nowoorleański standard rhythm-and-bluesowy „Blueberry Hill”, a oklaskują go uśmiechnięci od ucha do ucha: Sharon Stone, Goldie Hawn, Kurt Russell, Kevin Costner, Alain Delon, wspomniany Gerard Depardieu, Vincent Cassel i tylko mniej rozochocona Monica Bellucci. To był wieczór poświęcony zbieraniu funduszy na dzieci dotknięte chorobą nowotworową. Dziś Władimir Putin wysyła wojska, które mordują, gwałcą i porywają dzieci na Ukrainie. Czy to będzie nowa flaga Rosji? „Putin uczynił z trójkoloru faszystowski symbol” „Flaga Rosji straciła swoją wiarygodność”. Tak twierdzą Rosjanie, którzy sprzeciwiają się wojnie w Ukrainie. Celebrytów oklaskujących go w 2010 roku można oczywiście zrozumieć. Występ był ponoć nieoczekiwany, zaś Putin: nie wysłał jeszcze wagnerowców do Syrii (wojna domowa wybuchła tam w 2011 roku), nie zaczął zupełnie bezczelnie podtruwać swoich wrogów w kraju i za granicą (Nawalny: 2020 rok, Skripal: 2018), nie znalazł się w cieniu podejrzenia po śmierci demokratycznego działacza Borisa Niemcowa (2015), nie zajął jeszcze Krymu (2014), nie sprokurował wojny w Donbasie i nie zaczął topić Ukrainy we krwi i ogniu. Aczkolwiek przecież śpiewał sobie i gwiazdom „Blueberry Hill” już lata po: inwazji na Gruzję (2008), wojnach w Czeczenii (1999–2009), gdzie u władzy postawił zbrodniarza Ramzana Kadyrowa, otruciu byłego podpułkownika KGB/FSB Aleksandra Litwinienki (2006), który próbował ujawnić prawdę o śmierci niezależnej dziennikarki Anny Politkowskiej (2006), zamachach na antuputinowskiego miliardera Borysa Bieriezowskiego (ostatecznie odszedł z tego świata w 2013), próbie otrucia dioksynami ukraińskiego przywódcy Wiktora Juszczenki (2004), budzącym wiele wątpliwości odbiciu zakładników w Biesłanie (2004) i moskiewskim teatrze na Dubrowce (2002), tragedii okrętu podwodnego Kursk (2000), podczas której Putin wykazał się skrajnym brakiem empatii i lekceważeniem matek marynarzy, serii tajemniczych zamachów na budynki mieszkalne w Rosji (1999), prawdopodobnie sprokurowanej przez tajne rosyjskie służby, a mającej uzasadnić operacje wojskowe w Czeczenii i Dagestanie. Pomimo tego wszystkiego świat chciał widzieć w Putinie rozsądnego i obliczalnego partnera, męża opatrznościowego Rosji. Demokratyczny Zachód udawał, że nie słyszy, gdy w przypływie szczerości rosyjski przywódca pokazywał swoją prawdziwą twarz. Władimir Putin przyznawał, że kto raz został czekistą, będzie już nim do końca życia. A rozpad ZSRR w jego opinii był największą katastrofą geopolityczną XX wieku. Jednak nastawieni na lukratywne biznesy z Rosją przywódcy tylko wzruszali ramionami. Zakłamana przeszłość Władimira Putina Zdaniem psychologów, na charakter i zachowanie Putina może rzutować jego przeszłość. Otacza ją mnóstwo mistyfikacji i przekłamań. Putin na początku swojej kariery rozpuścił informację, jakoby jego dziadek gotował dla Lenina i Stalina. Prawda jest zupełnie inna. „Spirydon Putin przez całe życie gotował w sanatoriach, w tym w sanatorium dla członków partii – i tyle. I owszem, mogli być wśród nich i Nikita Chruszczow, następca Stalina, i Wiaczesław Mołotow, bo tak powiedział w wywiadzie wujek Władimira Putina, Aleksander. I może raz albo dwa został poproszony, żeby ugotować coś na bankiet, na którym gościem był Stalin. Może nawet przez jakiś czas pracował na którejś jego daczy? Może był kucharzem, którego Kreml zapraszał do pracy przy dużych bankietach? Albo zastępował tam kogoś? Tego się już nie dowiemy. Ale ja pewien jestem jednego. Połowa jego życiorysu jest wyssana z palca” – pisał w „Rosji od kuchni” Witold Szabłowski, który dokładnie zbadał tę sprawę. Pokolenie Putina. Kim są dziś młodzi Rosjanie? Trzydzieści lat po rozpadzie Związku Radzieckiego wielu młodych Rosjan marzy o stabilności, jaką charakteryzowała się tamta epoka, a w swoim nacjonalistycznym prezydencie widzi bohatera. „Historia Spirydona Putina to chyba najpiękniejszy przykład, jak – od kuchni – działa rosyjska propaganda. Nieważne, czy historia jest prawdziwa, czy nie. Ważne, że ludzie w nią wierzą. Dziadek, którym zachwycił się Rasputin, a który potem gotował i dla Lenina, i dla Stalina, był dla Władimira Putina świetnym chwytem reklamowym przed wyborami, bo łączył w swojej biografii epoki, do których Rosjanie – mimo całego zła, które się wtedy stało – mają sentyment. »Skoro liderzy ZSRR ufali mojemu dziadkowi, wy możecie zaufać mnie« – zdawał się mówić Władimir Putin". Sprawa dziadka przykrywa być może tajemnicę jeszcze większą. Chodzi o pochodzenie Putina. Podważono bowiem fakt, że urodził się w 1952 roku, a jego rodzicami byli Władimir Spirydonowicz Putin i Maria Iwanowna Szełomow. Dziennikarze zebrali dowody, jakoby urodził się dwa lata wcześniej, a jego matka to Wiera Nikołajewna Putin, pochodząca ze wsi na Uralu. Zakochała się w mężczyźnie, który – jak się okazało – wiódł podwójne życie. Zaszła z nim w ciążę, podczas gdy był już żonaty. Dlatego odeszła od oszusta, a synka zostawiła pod opieką dziadków. Zabrała go po trzech latach, gdy żyła już w Gruzji z innym mężczyzną. Brutalny ojczym bił jednak chłopca i wyzywał od bękartów, więc po kolejnych kilku latach dziecko wróciło pod dach dziadków. Ci zaś wysłali go do swego krewnego Władimira Spiridonowicza Putina, byłego enkawudzisty. Tam nastoletni Władimir zaczął udawać jego syna. Może nawet pod jego wpływem zdecydował się na karierę w KGB. Jak zginęli twórcy biografii Putina Dowody na tę wersję wydarzeń sprawdzali podczas kampanii prezydenckiej Putina w 2000 roku znany biznesmen Zija Bażajew oraz dziennikarz i wydawca Artiom Borowik. Niestety, obaj zginęli w katastrofie lotniczej. Pytania związane z rodzicami Putina i samym wypadkiem pozostały nierozwiązane. „Dlaczego wynajęty przez Ziję Bażajewa samolot o numerze 87440 zamieniono nocą na maszynę o numerze 88170, właśnie tę, która się rozbiła? Dlaczego część lewego skrzydła zniknęła bez śladu albo jeszcze na lotnisku, albo już w transporcie do Instytutu Techniki Lotniczej, gdzie miała być poddana badaniom? Dlaczego nie można ustalić, kto tamtej nocy zbliżał się do samolotu? Dlaczego pilotom, mimo prawidłowo wykonywanych manewrów, nie udało się przeciwdziałać przechyłowi w lewo? Czym ten przechył został spowodowany?” – pyta w książce „Wowa, Wołodia, Władimir” wieloletnia korespondentka w Rosji Krystyna Kurczab-Redlich. Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu" Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozj... „Z ustaleń ekspertów wynika, iż część lewego skrzydła samolotu pokryto płynnym mazutem o specjalnym składzie opracowanym w laboratoriach KGB pod koniec istnienia ZSRR. Substancja ta zmienia strukturę przedmiotu, na którego powierzchni się znajduje, i udaremnia jego funkcje. To tłumaczyłoby dziwne zachowanie się lotek lewego skrzydła i utratę sterowności maszyny”. Mroczny car Putin idzie po władzę Zupełnie natomiast nie krył się Putin ze swoją przeszłością w tajnych służbach. Wręcz uznawał, że przydaje mu to autorytetu. Stwierdził, że były prezydent USA George Bush senior przed wielką karierą polityczną „nie pracował w pralni, lecz był agentem CIA”. Zanim trafił do KGB, Putin ukończył studia prawnicze na uniwersytetu w Leningradzie. Był już po trzydziestce, gdy odezwało się do niego KGB (do którego sam zgłosił się jeszcze jako nastolatek) i wysłało na przeszkolenie. Od 1985 roku służył przez pięć lat na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej, pod płaszczykiem służby dyplomatycznej werbując tajnych współpracowników. Po zjednoczeniu Niemiec wrócił do Leningradu. Natomiast po upadku ZSRR nabrała tempa jego kariera polityczna. Najpierw został zastępcą mera Petersburga. Potem dostał pracę w administracji rosyjskiego prezydenta Borysa Jelcyna. W latach 1998–1999 szefował nawet Federalnej Służbie Bezpieczeństwa, która po upadku ZSRR została następczynią KGB. To otworzyło mu drogę nie tylko do urzędu prezydenta, lecz także do zaprowadzenia dyktatury. Każdy Rosjanin ma o niej jakąś opowieść. Dacza to styl życia [REPORTAŻ] Mogą to być wspomnienia z dzieciństwa – gra w piłkę do późnego wieczora, zbieranie szyszek, aby dym samowaru miał aromat, czy kąpiel w lodowatym jeziorku zagubionym pośród świerków Nie ma dnia, który nie dostarczałby dowodów, że wolność słowa i prawa człowieka w Rosji Putina nie istnieją. Nabotoksowany dyktator, uganiający się za młodszymi kobietami i mający nieślubne dzieci, nie jest także wzorcowym ojcem rodziny. A jednak Rosjanie go kochają. Bo przywrócił im dumę z potęgi kraju, którego znów boi się cały świat, jak za czasów ZSRR. Nie śmieszy ich wizerunek macho prezydenta, gdy fotografuje się z dzikimi drapieżnikami, jeździ półnago konno albo lata z żurawiami. Nie przeszkadza im nawet, że wiele rejonów Rosji tkwi w nędzy, a tymczasem dyktator z Kremla zgromadził gigantyczny majątek. Liczba miliardów, jakie ma Putin, trudna jest do oszacowania, aczkolwiek zliczanie tej fortuny nie ma sensu. Jak bowiem stwierdził dla TVN24 rosyjski niezależny publicysta Anton Oriech, „Miliardy nie są mu do niczego potrzebne. On i tak ma wszystko, co zechce, bo należy do niego cała Rosja. Jak kiedyś do cara”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wrak rytualnego statku bogini Izydy. Odkrycie archeologów podwodnych w Aleksandrii
Starożytna Aleksandria wciąż skrywa niezwykłe sekrety w toni Morza Śródziemnego. Archeolodzy podwodni ogłosili właśnie odkrycie wraku luksusowej jednostki, która bardziej przypominała willę niż statek. Ta egipska barka być może była wykorzystywana w starożytnych rytuałach ku czci Izydy.
Do tego odkrycia doszło w obrębie starożytnego Portus Magnus w Aleksandrii w północnym Egipcie. Jest to zatopiony dziś port królewski dawnej wyspy Antirhodos. Prace archeologiczne prowadzi tam Europejski Instytut Archeologii Podmorskiej (IEASM) pod kierunkiem Francka Goddio. Ekspert ten ma na swoim koncie liczne spektakularne znaleziska podwodne. Willa na wodzie – niezwykły wrak Tym razem ekipie Goddio udało się zlokalizować dobrze zachowane drewniane belki wraku. Jest to pozostałość słynnej starożytnej barki określanej jako thalamagos. Ten typ wodnej jednostki bardziej przypominał willę, a nawet pałac niż typowy okręt. Niektóre wykonano z wielkim przepychem i podróżowali nimi egipscy władcy sprzed około 2 tysięcy lat. Zachowane belki nowo odkrytego wraku mają 28 metrów długości. Cała barka mogła mierzyć około 35 metrów długości oraz 7 metrów szerokości. Jest to statek bardzo duży jak na tamte czasy. Na centralnie usytuowanej belce znaleziono nawet graffiti, czyli napis w języku greckim. Wynika z niego, że jednostkę zbudowano w Aleksandrii. Jej powstanie datuje się na pierwszą połowę I wieku naszej ery. Pływający pałac. Z takiego korzystała Kleopatra Thalamagoi były luksusowymi statkami stworzonymi do zabawy i przyjemnego spędzania czasu. Barki zaprojektowano tak, aby były bardzo szerokie. Chodziło o to, by zmieścić duży, centralny pawilon. Statek posiadał też luksusowo urządzoną kabinę. Konstrukcja była wyjątkowa, ponieważ kadłub miał płaskie dno. Takie jednostki były napędzane wyłącznie wiosłami. Starożytny pisarz Strabon widział je na własne oczy, gdy odwiedził Aleksandrię około 29–25 r. p.n.e. Opisał, że na takich łodziach (nazywał je „łodziami-kabinami”) odbywały się uczty. Były to więc pływające sale bankietowe. Te barki rekreacyjne stały się najbardziej znane dzięki Ptolemeuszom, czyli władcom rządzącym Egiptem po czasach Aleksandra Wielkiego. Najsłynniejszą ich użytkowniczką była Kleopatra VII. Właśnie na takim statku pokazywała Egipt Juliuszowi Cezarowi. Było to wiosną 47 roku p.n.e. Statek Izydy? Archeolog podwodny Franck Goddio ma pewną hipotezę odnośnie zatonięcia statku odkrytego w Aleksandrii. Wrak znaleziono bardzo blisko ruin świątyni Izydy. Mogło się zdarzyć, że barka zatonęła podczas katastrofalnego zniszczenia tej świątyni. Miało ono miejsce około 50 roku n.e., co jest zbieżne z datowaniem wraku. Archeolodzy uważają że barka mogła służyć do celów religijnych. Możliwe, że stanowiła wyposażenie świątyni. – Możemy zasugerować rytualne przeznaczenie tej barki – mogła ona należeć do sanktuarium i służyć ceremoniom morskim navigatio iside, kiedy procesja czcząca Izydę napotykała bogato zdobiony statek – Navigium – uosabiający barkę słoneczną Izydy, władczyni morza – opisuje Franck Goddio. Ten statek odbywał rytualną podróż z Portus Magnus w Aleksandrii. Następnie płynął do sanktuarium Ozyrysa w Kanopos, wzdłuż Kanału Kanopskiego. Z pewnością nie jest to ostatnie słowo archeologów dotyczące dziejów Aleksandrii. Każdego roku dochodzi tam do ciekawych znalezisk. Dokonują ich też polscy badacze. Źródło: FranckGoddio.org Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polacy i Niemcy. Wzajemna nienawiść czy wielowiekowa współpraca? Oto jak było naprawdę
Niemcy i Polacy, tak jak ich przodkowie – plemiona germańskie i ludy słowiańskie – są i byli sąsiadami od czasów, w których koncepcje państwa terytorialnego czy jednolitego narodu jeszcze nie istniały. Przez wieki ewoluowały również ich myślenie o sobie i postawy wobec siebie nawzajem – czasem owocne bardziej, czasem mniej. Co dziś łączy te dwa narody?
Spis treści: Czy Kopernik był Polakiem? Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Miłość między Polakami i Niemcami Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Polaków i Niemców łączy... język Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Wszystkie narody sąsiednie – Francuzi i Anglicy, Turkowie i Arabowie, Chińczycy i Japończycy – mają podobne historie mieszanych uczuć, w których wzajemne korzyści i ból istnieją razem. Tu, w tym krótkim szkicu o relacjach polsko-niemieckich i niemiecko-polskich, będę mówił raczej o pozytywach niż o dobrze znanej żółci. Każda strona, niestety, ma swoich demagogów, którzy wolą mówić o wrogości i nienawiści. Czy Kopernik był Polakiem? Terytorium Polski i terytorium Niemiec ciągle się zmieniało. Centra obu państwowości oddzielała zawsze szeroka strefa pograniczna, gdzie mieszkańcy utrzymali bliskie stosunki z jedną i z drugą stroną. Synem takiej strefy pogranicznej był Mikołaj Kopernik, który urodził się w Toruniu jako poddany króla polskiego zaledwie siedem lat po włączeniu miasta na skutek pokoju toruńskiego w granice państwa Jagiellonów. Żył on w czasie, kiedy świadomość narodowa była bardzo słaba, i prawdopodobnie nie zrozumiałby pytania: „Czy jesteś Polakiem, czy Niemcem?”. Mówił płynnie po polsku i po niemiecku, był wiernym poddanym króla, patriotą Prus Królewskich, które miały swoistą wspaniałą kulturę, i stworzył swoje wiekopomne dzieła w języku łacińskim. Nacjonaliści z epok późniejszych wymyślili dla niego inny wizerunek. Ojciec Kopernika był handlarzem miedzi. Urodził się w innym sektorze strefy pogranicznej. Pochodził z księstwa nyskiego (Fürstentum Neisse) leżącego na Śląsku. Obszar ten znajdował się wówczas pod panowaniem dynastii luksemburskiej władającej Czechami. Handel od zawsze był ważnym elementem stosunków międzynarodowych i międzypaństwowych. „Handel”, à propos, jest słowem niemieckim. W erze Koperników granica zachodnia Polski (czyli, uogólniając, granica polsko-czesko-niemiecka) była znacznie spokojniejsza od granicy wschodniej, a co za tym idzie – wymiana handlowa mogła odbywać się w sposób wolny od wojennej pożogi. Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Drugim ważnym elementem trwającym stulecia był nieustanny ruch ludzi od jednego kraju do drugiego. W średniowieczu z zachodu na wschód płynęła fala osadników niemieckich, która do historii przeszła pod nazwą kolonizacji na prawie niemieckim. W XVIII wieku cesarzowa Maria Teresa przesłała tysiące kolonistów niemieckich do Galicji. Ale ruch ten nie był jednostronny. Julian Klaczko (1825–1906) nazwał to parcie Niemców na wschód mianem der Drang nach Osten w reakcji na negatywne względem kwestii polskiej postanowienia parlamentu frankfurckiego. W różnych epokach Polacy ruszali na Zachód w swoistym der Drang nach Westen. Zaczynając od sezonowych saksów, Polacy masowo szukali pracy w fabrykach i kopalniach niemieckich. Obecnie za zachodnią granicą mieszkają dwa miliony Polaków. Miłość między Polakami i Niemcami Skutkiem każdej fali emigracyjnej są małżeństwa mieszane. Młodzi polscy czy niemieccy migranci – przede wszystkim ci wyznający katolicyzm – nie napotykali większych barier uniemożliwiających sformalizowanie ich związków. Dzieci urodzone w takich rodzinach naturalnie się germanizowały lub polonizowały, nierzadko zapominając o swoim pochodzeniu. Tym samym w społeczności niemieckiej znajdziemy wiele nazwisk polskich i vice versa. Filozof Friedrich Nietzsche otwarcie wypowiadał się, że ma polskie korzenie (choć badania prowadzone nad drzewem genealogicznym filozofa tego nie potwierdziły), czym wyrażał swój negatywny stosunek względem niemieckiej kultury, którą uważał za „zgniłą”. Ojcem polskiego poety i patrioty Wincentego Pola był Franciszek Ksawery Pohl – Niemiec urodzony na Warmii. Ożenił się on z Eleonorą pochodzącą z francuskiej spolonizowanej rodziny Longchamps de Bérier. Po przeniesieniu się do Galicji i otrzymaniu pracy w austriackiej administracji oraz nadaniu szlachectwa Franciszek Ksawery zmienił nazwisko na Poll von Pollenburg. Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Z kolei dziadek ze strony ojca niemieckiej kanclerz Angeli Merkel, Ludwik Marian Kaźmierczak (1896–1959), pochodził z Poznania i podczas I wojny światowej walczył na froncie zachodnim. W nieznanych okolicznościach trafił do armii generała Józefa Hallera, z którą wrócił do odrodzonej Polski, a następnie wyjechał do Berlina, gdzie zmienił nazwisko na Kasner. Horst (1926–2011) – jego syn, a ojciec Angeli Merkel – był pastorem kościoła luterańskiego i ożenił się z Herlind Jentzsch (1928–2019), pochodzącą z Gdańska nauczycielką łaciny i języka angielskiego. Takie przykłady można by wymieniać bez końca. Obraz ten skomplikowała duża imigracja Żydów z Rzeszy na ziemie polskie, szczególnie w okresie, gdy w Królestwie Polskim, a następnie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów innowiercy mogli cieszyć się tolerancją religijną, co było ewenementem na europejską skalę. Żydzi Polscy rozmawiali między sobą w jidysz, posługiwali się dialektami niemczyzny średniowiecznej i w okresie rozbiorów otrzymywali od administracji austriackiej oraz pruskiej nazwiska niemieckie, jak choćby Silberstein czy Goldwasser. Przez stulecia nie asymilowali się, zachowując odrębność prawną i kulturową. W ostatnich dekadach XIX wieku, kiedy lansowano w Galicji szkolnictwo powszechne w języku polskim, coraz częściej wchodzili w mieszane polsko-żydowskie związki małżeńskie i się polonizowali. Nie zawsze mówiono o tym otwarcie, bo i Kościół katolicki, i rabinat żydowski potępiali asymilację. Polaków i Niemców łączy... język Warto zauważyć, że przeszło trzy tysiące polskich słów ma etymologię niemiecką. Niektóre bardzo stare – dach, szturm, smak, burmistrz. Inne bardziej nowoczesne – dotyczące prawa czy technologii. W języku niemieckim też są słowa o polskiej etymologii. Zdarza się, że zapożyczone słowa często zmienią znaczenia: Po polsku „pułk” oznacza termin wojskowy, po niemiecku der Pulk to „tłum”, „motłoch”. Idee, nawet ideologie, idą w ślad za handlem i podążają za ludźmi szukającymi nowych ojczyzn. Marksizm jest filozofią niemiecką (leninizm – ideologią rosyjską). Idee wolności z Polski trafiły do Niemiec po XIX-wiecznych powstaniach. Ruch Solidarności miał zaś ogromny wpływ na rozwój wypadków za granicą. Muzyka i sztuka krążą po świecie ponad barierami językowymi. Kompozytorzy z Niemiec i Austrii – Bach, Beethoven, Mozart, Strauss – cieszyli się wielką sławą na ziemiach polskich. W przeciwnym kierunku oddziaływała natomiast muzyka Chopina. Technologia również nie zna granic geograficznych. Ta wywodząca się z Niemiec sięgnęła zenitu w czasach, kiedy Cesarstwo Niemieckie było światowym mocarstwem. Dzisiaj niemieckie produkty wciąż pozostają synonimem wysokiej jakości – w przeciwieństwie do przedmiotów pochodzących z Dalekiego Wschodu, które zalewają europejski rynek w niewyobrażalnych ilościach. Vorsprung durch Technik. Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Stosunki polsko-niemieckie zdołały przezwyciężyć fatalny okres, który trwał około stu pięćdziesięciu lat – od szczytu pruskiego militaryzmu do upadku Trzeciej Rzeszy w 1945 roku. Można patrzeć na ten czas jako na aberrację względem bardziej normalnego etapu, liczącego dla odmiany ponad siedemset lat. Komuniści w Polsce starali się pogłębić strach wobec Niemców i Niemiec, podsycali nienawiść wobec niemieckiej kultury i podejrzliwość względem polityki zachodniego sąsiada. Niestety, ze smutkiem trzeba powiedzieć, że dzisiaj niektórzy politycy w Polsce nadal wchodzą w te same buty. Dlatego tym bardziej należy docenić gest polskich biskupów, którzy w środku zimnej wojny i z wielką odwagą rozpoczęli długi proces pojednania. Zwrot: „Udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”, który znalazł się w treści wystosowanego w 1965 roku Orędzia biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim, przeszedł do historii w nieco zmienionej formie, jako „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. I nie sposób ukryć, że w istocie oddaje on chrześcijańską postawę w świecie często niemoralnym, materialnym, nieludzkim. To jest przedruk z książki autorstwa Normana Daviesa pt. „Igrzyska dziejów. Zapasy historyka z historią”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Bartłomieja Pietrzyka. Tytuł i śródtytuły oraz lead pochodzą od redakcji.
Zagadka wymarcia „hobbitów” wyjaśniona? Odpowiedź była zaklęta w stalagmitach
Przedstawiciele gatunku Homo floresiensis, nazywani „hobbitami”, dziesiątki tysięcy lat temu zniknęli z powierzchni Ziemi w tajemniczych okolicznościach. Archeolodzy i klimatolodzy połączyli siły, by tę zagadkę wyjaśnić. Efekt ich współpracy rzuca nowe światło na rolę klimatu w tej historii.
Naukowcy od lat zastanawiali się, dlaczego zniknął „hobbit”, czyli Homo floresiensis, wczesny gatunek człowieka. Te małe istoty zamieszkiwały jaskinię Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores. Zniknęły z zapisu kopalnego około 50 000 lat temu. Dlaczego? To stanowiło zagadkę, chociaż było kilka tropów. Nowe badanie sugeruje, że to nie inni ludzie, ale dramatyczna zmiana klimatu mogła odegrać kluczową rolę w ich upadku. Aby poznać tę tajemnicę, międzynarodowy zespół badaczy, przede wszystkim z Australii i Stanów Zjednoczonych, postanowił wykorzystać do analiz nietypowe źródło. Było nim „archiwum deszczu” w postaci jaskiniowych stalagmitów. Wnioski opublikowano właśnie na łamach „Communications Earth & Environment”. Stalagmity opowiadają historię „hobbitów” Przebadane stalagmity znajdują się w jaskini Liang Luar blisko Liang Bua. Przechowują chemiczne zapisy dawnych opadów. Naukowcy zbadali w nich izotopy tlenu i magnezu do wapnia (Mg/Ca), aby sprawdzić, jaka była wilgotność w tym rejonie dziesiątki tysięcy lat temu. W ten sposób badacze odtworzyli historię klimatu sprzed 91 000 do 47 000 lat temu na tej indonezyjskiej wyspie. Wysychające rzeki i znikająca ofiara Badanie wykazało, że ekosystem wokół Liang Bua zaczął się drastycznie wysuszać mniej więcej w czasie, gdy zniknął Homo floresiensis. Od około 76 000 lat temu trwała susza. Krytyczny moment nastąpił między 61 000 a 55 000 lat temu. Wówczas średnie roczne opady deszczu spadły z około 1560 mm do 990 mm. Co gorsza, opady letnie – czyli te, które w największym stopniu zasilają rzeki – zmalały do rekordowo niskiego poziomu. Oznaczało to, że koryta rzek sezonowo wysychały, a dostęp do słodkiej wody był ograniczony. Słodka woda była kluczowa do przetrwania zarówno dla ludzi, jak i dużych zwierząt. Susza uderzyła głównie w karłowatego słonia (Stegodon florensis insularis). Te zwierzęta ważyły od 350 do 950 kg i, podobnie jak współczesne słonie, źle znosiły długotrwały brak wody. Jednocześnie były one ulubionym celem polowań „hobbitów”. Z zapisu kopalnego wynika, że populacja słoni spadła gwałtownie około 61 000 lat temu, czyli dokładnie w czasie szczytowego okresu suszy. Koniec rajskiego „Hobbitonu” Spadek liczebności słoni karłowatych wiązał się z utratą ważnego źródła pożywienia dla „hobbitów”. Byli oni zmuszeni do opuszczenia Liang Bua około 61 000 lat temu z powodu braku wody i jedzenia. – Ekosystem wokół Liang Bua stał się drastycznie suchszy mniej więcej w czasie, gdy wyginął Homo floresiensis. Spadły letnie opady deszczu, a koryta rzek sezonowo wysychały, co stanowiło obciążenie zarówno dla hobbitów, jak i ich ofiar – komentuje główny autor badania dr Mike Gagan. W poszukiwaniu lepszych, bardziej wilgotnych miejsc „hobbici” mogli się w końcu natknąć na migrujących Homo sapiens. Odkrycie to wspiera teorię, w myśl której to postępująca zmiana klimatu doprowadziła do opuszczenia jaskini Liang Bua przez „hobbitów”, a ostatecznie do ich zniknięcia. Zmiana środowiskowa uniemożliwiła im przetrwanie w ich dotychczasowym raju. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Badacze zapowiadają przełom w sprawie złotego pociągu. Rozwiązanie zagadki coraz bliżej?
Saga poszukiwań słynnego „złotego pociągu” trwa już od dekady. Dolnośląska tajemnica wciąż rozpala wyobraźnię, a jednocześnie podsyca konflikty między odkrywcami. Obie strony zapewniają, że finał jest bliski – pozostaje tylko pytanie, czy zakończy się on sukcesem
W ostatnich dniach doszło do przedstawienia tożsamości głównego inicjatora badań nad kosztownym pociągiem III Rzeszy – Michała Motaka. W filmie opublikowanym na YouTube’ie radiesteta nie tylko wita się ze swoimi widzami oznajmiając, że to on stoi za projektem „Złoty Pociąg 2025”, ale również rzuca wyzwanie osobom podważającym istnienie lokomotywy zakopanej pod ziemią. Na odpowiedź drugiej strony nie trzeba było długo czekać, gdyż ta po kilku dniach odniosła się do słów Motaka nakręcając kolejną falę zamieszania medialnego wokół tematu złotego pociągu spod Wałbrzycha. Czym jest „złoty pociąg”? Legenda opowiadającą o złotym pociągu, który ponoć skrywa kosztowności pozostawione przez wycofujących się w 1945 roku Niemców, krąży po Polsce od wielu lat. Według licznych przekazów wagony wypełnione złotem miały zostać schowane pod powierzchnią Wałbrzycha, nieopodal zamku Książ. Teoria dotycząca schowanej, mitycznej lokomotywy ma swoich zwolenników i wrogów. Ci pierwsi, na czele których stoi Michał Motaka z projektu „Złoty Pociąg 2025”, twierdzą, że znają dokładną lokalizację ukrycia skarbu. Mniej optymistycznie nastawiona grupa, w skład której zaliczają się m.in. badacze z Grupy Eksploracyjnej Miesięcznika „Odkrywca” podkreśla, że historia o pociągu od zawsze stanowiła mit, a nie prawdę historyczną potwierdzoną jakimikolwiek dowodami. Ujawniona tożsamość poszukiwacza Film ujawniający tożsamość inicjatora najnowszych badań nad „złotym pociągiem” ukazał się 4 grudnia 2025 roku na kanale „Underground Hunter – Łowca podziemi”. W nagraniu Michał Motak przedstawia nie tylko plany dalszych poszukiwań, lecz także rzuca wyzwanie przedstawicielom miesięcznika „Odkrywca”, którzy konsekwentnie podważają istnienie dolnośląskiego skarbu. Radiesteta przekonuje, że tunel, w którym ma znajdować się pociąg, został już przez jego zespół zlokalizowany, a do rozpoczęcia prac brakuje jedynie ostatecznej zgody konserwatora zabytków. Według Motaki to właśnie wtedy cała Polska wreszcie pozna prawdę o skarbie III Rzeszy. Pewność odkrywcy jest tak duża, że proponuje sceptykom zakład: strona, która się pomyli, ma publicznie nosić tabliczkę z napisem „debil”. Jeżeli zespół „Złoty Pociąg 2025” odnajdzie ślady legendarnej lokomotywy, upokarzająca karteczka ma przypaść negatorom. Jeśli jednak pociągu nie będzie - Motak deklaruje, że to on przyjmie na siebie tę karę. Odpowiedź krytyków Na reakcję przedstawiciela „Odkrywcy” nie trzeba było długo czekać. Krzysztof Krzyżanowski opublikował krótki film, w którym odniósł się do wyzwania rzuconego przez Michała Motaka. Sceptyk istnienia podziemnego artefaktu zgodził się na zakład, choć w zmodyfikowanej formie. Zaproponował inną, bardziej symboliczną karę: „Nie ma potrzeby, żeby ktokolwiek wieszał sobie na szyi drukowane kartki. (…) Jeśli Pan znajdzie – tak jak napisał w swoim zgłoszeniu z kwietnia – tunel wysoki na osiem metrów, zamknięty stalową bramą, a w środku trzy wagony ze złotem, to ja przyznam się do błędu i wpłacę 10 000 zł na Dom Małego Dziecka w Wałbrzychu przy ul. Asnyka 13. Jeśli natomiast tunelu, bramy i wagonów nie będzie, to Pan, Panie Michale, wpłaci te 10 000 zł na ten sam cel.” Na razie Motak nie odpowiedział na tę propozycję, dlatego nie wiadomo jeszcze, jakie będą ostateczne warunki zakładu – ani kto finalnie poniesie jego konsekwencje. Pewne jest jedno: medialna burza wokół „złotego pociągu” może wkrótce dobiec końca. Przynajmniej do czasu, aż nie pojawi się kolejny poszukiwacz gotowy podjąć temat legendarnej podziemnej lokomotywy pełnej skarbów. Źródła: Underground Hunter - Łowca podziemi, Wałbrzych24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
Gdyby nie Pearl Harbor, II wojna światowa mogłaby potoczyć się inaczej. 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach. To był początek wojny dla Amerykanów.
W tym artykule: Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Kulisy ataku na Pearl Harbor Początek II wojny światowej dla USA Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Pearl Harbor obecnie Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor to znaczące wydarzenie w historii najnowszej, szczególnie w związku z przebiegiem II wojny światowej. 7 grudnia 1941 roku Cesarska Marynarka Wojenna Japonii przeprowadziła niespodziewany atak wojskowy na bazę morską Stanów Zjednoczonych w Pearl Harbor na Hawajach. Atak trwał około dwóch godzin i został przeprowadzony przy użyciu samolotów. Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Pearl Harbor znajduje się na wyspie Oahu w stanie Hawaje w USA. Leży niedaleko stolicy – Honolulu. Aby się tam dostać, najpierw należy polecieć na międzynarodowe lotnisko w Honolulu (HNL). To główny port lotniczy obsługujący wyspę Oahu. Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Atak na Pearl Harbor był skrupulatnie zaplanowaną i przeprowadzoną operacją wojskową Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii. Doszło do niego wczesnym rankiem 7 grudnia 1941 roku. Atak był całkowitym zaskoczeniem dla Stanów Zjednoczonych. Japońskie lotniskowce zbliżały się do hawajskiej wyspy Oahu przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej. Dzieje się tak, kiedy nadajniki radiowe, stacjonarne i ruchome, na danym obszarze przestają wysyłać sygnał. To właśnie element zaskoczenia był kluczowy dla powodzenia operacji. Atak powietrzny obejmował dwie fale samolotów, głównie bombowców i samolotów torpedowych. Pierwsza fala, wysłana około 7:48, była wycelowana w obiekty wojskowe, lotniska i pancerniki zakotwiczone w Pearl Harbor. Niedługo potem nadeszła druga fala, kontynuująca nalot. Atak spowodował znaczne szkody dla Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych. Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie pancerników, w tym USS Arizona i USS Oklahoma. Japończycy zdecydowali się na atak, ponieważ chcieli sparaliżowania amerykańskiej Floty Pacyfiku, aby uniemożliwić jej zakłócanie japońskich operacji wojskowych w Azji Południowo-Wschodniej. Siły amerykańskie podjęły odważną, ale ostatecznie nieskuteczną obronę. Reakcja wojsk USA była zbyt chaotyczna wobec niespodziewanego i przytłaczającego charakteru ataku Japończyków. Warto dodać, że celem samolotów nie były wyłącznie obiekty wojskowe. Ostrzeliwano także obszary cywilne, w tym miasto Honolulu. Atak trwał około dwóch godzin. Około godziny 9:45 druga fala nalotu zakończyła swoją misję, a siły japońskie zaczęły się wycofywać. Kulisy ataku na Pearl Harbor W 1940 r. Japonia podpisała pakt z III Rzeszą i Włochami, oficjalnie angażując się w działania wojenne. W tym samym roku dowództwo kraju, na czele z admirałem Isoroku Yamamoto, zaczęło opracowywać plan ataku na Pearl Harbor. Inspiracją miał być brytyjski atak samolotów torpedowych na Tarent na bazę włoskiej marynarki wojennej, przeprowadzony w listopadzie. Miesiąc później Yamamoto przedstawił swój plan szefostwu. W kolejnych miesiącach dopracowywano szczegóły oraz przeprowadzano manewry, które miały przygotować japońskich pilotów. Pojawiły się dwa ważne problemy, które mogły zaważyć o niepowodzeniu nalotu. Pierwszy polegał na tym, jak zrzucić torpedy na płytkich wodach bazy, aby nie ugrzęzły na dnie. W tym celu Japończycy zamówili torpedy typu brytyjskiego, które były mniejsze japońskich oraz zamontowano na nich drewniane stabilizatory. Drugim problemem było ukrycie tak dużej liczby lotniskowców, które miały wypłynąć w stronę Stanów Zjednoczonych. Cesarscy decydenci stwierdzili, że flota skieruje się w stronę Hawajów północną częścią Oceanu Spokojnego, która była rzadko uczęszczana. Głównie ze względu na warunki pogodowe. Bitwa o Los Angeles. Czy w 1942 roku nad Kalifornią przelecieli Obcy? W 1942 roku Los Angeles stało się miejscem jednego z najbardziej tajemniczych wydarzeń II wojny światowej. Wielu sądzi, że tego dnia zachodnie wybrzeże USA nawiedziło UFO. Początek II wojny światowej dla USA Atak na Pearl Harbor wciągnął Stany Zjednoczone w II wojnę światową. Następnego dnia, 8 grudnia 1941 roku.prezydent Franklin D. Roosevelt i Kongres USA wypowiedzieli wojnę Japonii. Chociaż atak na Pearl Harbor był dla Amerykanów zaskoczeniem, to ryzyko wojny Stanów Zjednoczonych z Japonią narastało od wielu lat, jeśli nie dekad. USA były mocno zaniepokojone imperialnymi zakusami Kraju Kwitnącej Wiśni, które w latach 30 doprowadziły do ekspansji poza granice kraju i wypowiedzenia wojny Chinom w 1937 roku. W odpowiedzi amerykański rząd nałożył szereg sankcji i embarg, które miały uderzyć w japońską gospodarkę. Amerykanie chcieli dać sygnał Cesarstwu, aby pohamowało swoją agresywną politykę. Miało to skutek całkowicie odwrotny. Obydwa państwa nie chciały ustąpić, a widmo wojny stawało się coraz bardziej wyraźne. Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Atak na Pearl Harbor spowodował znaczne straty w ludziach w Stanach Zjednoczonych. Oto przybliżone liczby ofiar: Personel wojskowy: zginęło około 2335 żołnierzy, w tym 2008 członków Marynarki Wojennej, 109 żołnierzy piechoty morskiej i 218 żołnierzy armii. Cywile: były też ofiary cywilne. W ataku zginęło około 68 cywilów, a kolejnych 35 zostało rannych. Straty japońskie: straty Japonii były minimalne w porównaniu ze stratami Stanów Zjednoczonych. Potwierdzono, że zginęło tylko 55 japońskich pracowników, a jeden został schwytany. W sumie w ataku na Pearl Harbor zginęło około 2403 Amerykanów, a około 1178 innych zostało rannych. Pearl Harbor obecnie Dziś Pearl Harbor jest miejscem pamięci odwiedzanym przez gości z całego świata. Główną atrakcją Pearl Harbor jest pomnik USS Arizona, który obejmuje zatopiony pancernik. Odwiedzający mogą również zwiedzić inne miejsca historyczne i muzea na terenie kompleksu Pearl Harbor, w tym Muzeum i Park Okrętów Podwodnych USS Bowfin, Pomnik Pancernika USS Missouri oraz Muzeum Lotnictwa Pacyfiku Pearl Harbor. Ze względu dużą liczbę odwiedzających, wskazane jest zaplanowanie wizyty z wyprzedzeniem. Szczególnie jeśli interesują nas wycieczki z przewodnikiem. Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor wywarł głęboki wpływ na amerykańskie społeczeństwo. Wiązało się to między innymi z pobudzeniem opinii publicznej do poparcia wysiłków wojennych i doprowadziło do znacznej mobilizacji zasobów dla aliantów. Pearl Harbor do dziś uchodzi za symbol zarówno charakteru ataków militarnych, jak i odporności i determinacji narodów w czasach konfliktu. Wydarzenia z 7 grudnia 1941 roku na zawsze zapisały się w historii USA. Ich dziedzictwo wykracza daleko poza podręczniki i filmy dokumentalne. Z biegiem lat Pearl Harbor stało się potężnym symbolem w kulturze popularnej. Jedno z najbardziej kultowych przedstawień ataku to film w reżyserii Michaela Baya. W „Pearl Harbor” z 2001 r. główne role zagrali między innymi Ben Affleck, Josh Hartnett i Kate Beckinsale Co prawda obraz spotkał się z krytyką ze względu na romantyczny wątek poboczny i elementy fabularyzowane, jednak niezaprzeczalnie zwrócił uwagę na odwagę i poświęcenie tych, którzy przeżyli atak. Muzycy również inspirowali się wydarzeniami w Pearl Harbor. Utwory „Remember the Alamo” Johnny’ego Casha i „Pearly Gates” Neila Younga składały hołd odwadze tych, którzy walczyli i zginęli tego pamiętnego dnia.
Reichstag to jedna z największych atrakcji Berlina. Okazały gmach pamięta trudną historię Niemiec
Reichstag, słynny gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie, przeszedł długą drogę: od symbolu skłóconej potęgi cesarskiej, aż do globalnej ikony stabilnej i otwartej demokracji. To coś więcej niż tylko budynek. Okazały gmach był świadkiem ponad stuletniej burzliwej historii. Dziś, dzięki swojemu znaczeniu i samej architekturze, należy do najchętniej odwiedzanych atrakcji w Berlinie. W tym artykule przybliżamy historię tego miejsca.
Spis treści: Nowa siedziba parlamentu, czyli historia gmachu Reichstagu Nie tylko serce demokracji, ale i atrakcja turystyczna Monumentalny gmach Reichstagu obecnie jest siedzibą drugiej izby niemieckiego parlamentu. Nie można jednak nie wspomnieć, że mówimy tu także o jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli niemieckiej stolicy. Wielka szklana kopuła jest dziś ikonicznym elementem panoramy miasta, zupełnie jak Tower Bridge w Londynie czy Łuk Triumfalny w Paryżu. Nowa siedziba parlamentu, czyli historia gmachu Reichstagu Swoimi korzeniami historia gmachu Reichstagu sięga narodzin nowoczesnych Niemiec. Po zjednoczeniu w 1871 roku, Berlin stał się stolicą cesarstwa. Nowo powstały parlament – Reichstag – pilnie potrzebował reprezentacyjnej siedziby. W marcu zaczął obradować w pałacu Schwerin, dawnej siedzibie pruskich deputowanych. Obiekt szybko okazał się za mały dla organu, do którego dołączyli parlamentarzyści państw południowoniemieckich. Jeszcze w tym samym roku powołano parlamentarną komisję, która otrzymała zadanie przygotowania budowy nowej siedziby. Wkrótce Reichstag przeniósł się do budynku dawnej Królewskiej Manufaktury porcelany. Historyczny obiekt miał być tymczasową siedzibą parlamentu. Prognozowano, że po 5–6 latach deputowani zaczną obradować w nowym gmachu. Okres przejściowy potrwał jednak znacznie dłużej. Architekt i jego dzieło W 1882 roku konkurs na projekt nowego budynku wygrał niemiecki architekt Paul Wallot. Jego wizja, ukształtowana podróżami studyjnymi do Włoch i Wielkiej Brytanii oraz fascynacją mistrzami renesansu, zakładała stworzenie monumentalnego gmachu w stylu neorenesansowym. W swoim projekcie Wallot chciał zgrabnie połączyć elementy renesansu, baroku i klasycyzmu, by w ten sposób wyrazić powagę, historyczną ciągłość i siłę zjednoczonego narodu. Budowa trwała dekadę, od położenia kamienia węgielnego 9 czerwca 1884 roku do uroczystego otwarcia 5 grudnia 1894 roku. Fasada została ozdobiona bogatymi detalami, w tym płaskorzeźbą na frontonie przedstawiającą Germanię oraz alegorie dwóch granicznych rzek ówczesnego cesarstwa – Renu i Wisły. Cztery narożne wieże symbolizowały cztery królestwa tworzące Rzeszę: Prusy, Bawarię, Saksonię i Wirtembergię. Zwieńczeniem projektu była niesamowita kopuła ze stali i szkła. W tamtych czasach taka konstrukcja była prawdziwym majstersztykiem inżynierii i jednocześnie – namacalnym symbolem niemieckiej potęgi przemysłowej. Dzieło Wallota mierzyło 75 m wysokości (według pierwotnego zamysłu konstrukcja miała osiągać 85 m, ale okazała się za ciężka). Konflikt z cesarzem O ile początkowo Wilhelm II miał pozytywny stosunek do budowy gmachu Reichstagu, to z czasem zaczęła narastać w nim niechęć, zarówno wobec projektu, jak i samej idei parlamentaryzmu. Dzięki monumentalnej kopule budynek parlamentu fizycznie górował nad siedzibą monarchy. Cesarz odczytał to jako wyzwanie rzucone autokratycznej władzy. Władca pogardliwie nazywał gmach „reichsaffenhaus”, czyli „małpiarnią Rzeszy”, co było obelgą wymierzoną zarówno w architekturę, jak i w demokratyczne aspiracje deputowanych. Konflikt miał również wymiar osobisty. Znana jest anegdota o wizycie cesarza w pracowni Wallota, podczas której Wilhelm II chwycił za pióro, zaczął samowolnie poprawiać plany. Architekt miał stwierdzić, że „to się nie uda”. Ta konfrontacja doskonale obrazuje napięcie między monarchą a rosnącą w siłę władzą obywatelską. Niechęć cesarza była tak silna, że wielokrotnie odmawiał on Wallotowi przyznania prestiżowych odznaczeń. Spóźniony hołd Najlepszym dowodem na ideologiczny spór wokół budynku była historia jego dedykacji. Inskrypcja „Dem Deutschen Volke”, czyli „Narodowi Niemieckiemu”, choć zawarta w oryginalnym projekcie Wallota, przez ponad dwie dekady napotykała na zaciekły opór cesarza. Ostatecznie umieszczono ją na fasadzie dopiero w 1916 roku, w samym środku I wojny światowej. W tym geście kryła się głębsza kalkulacja. W momencie, gdy wojenna euforia opadła, a naród ponosił ogromne ofiary, dedykacja ta stała się potężnym narzędziem propagandowym. Miała jednoczyć społeczeństwo wokół idei walki za naród, a nie tylko za monarchę. Wymiar symboliczny miał też materiał, z którego odlano litery. Posłużył do tego brąz pozyskany z dwóch armat zdobytych w czasie wojen napoleońskich. W ten sposób wysiłek militarny został połączony z tożsamością narodową. Narodziny i upadek republiki 9 listopada 1918 roku z jednego z balkonów Reichstagu, polityk Philipp Scheidemann proklamował powstanie Republiki Niemieckiej, co oznaczało koniec monarchii i początek tzw. Republiki Weimarskiej. Wówczas gmach stał się siedzibą jej demokratycznego parlamentu. Ten okres nie trwał jednak długo. 27 lutego 1933 roku, zaledwie miesiąc po dojściu Adolfa Hitlera do władzy, gmach stanął w płomieniach. Pożoga strawiła salę plenarną i wspaniałą kopułę. Dla nazistów to wydarzenie stało się dogodnym pretekstem do rozprawienia się z opozycją. O podpalenie oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbe. Już następnego dnia wydano dekret o ochronie narodu i państwa, który zawieszał podstawowe prawa obywatelskie, takie jak choćby wolność słowa i zgromadzeń. To otworzyło drogę do budowy totalitarnej dyktatury. Gmach w czasach III Rzeszy Naziści wykorzystali pożar do legitymizacji swojej władzy. Paradoksalnie, nigdy nie przywrócili budynkowi jego dawnej funkcji. Dla nich gmach był symbolem znienawidzonej demokracji weimarskiej. Fasadowy parlament, w praktyce będący niczym innym, jak tylko „maszynką” do wyrażania poparcia dla przemówień Hitlera, gromadził się w budynku pobliskiej Opery Krolla. Zniszczony, podupadający gmach Reichstagu służył przede wszystkim celom propagandowym, a w czasie II wojny światowej został przekształcony w obiekt militarny. Zorganizowano tam wówczas szpital polowy i fabrykę lamp radiowych. Okna zostały zamurowane. W 1945 roku Armia Czerwona zdobyła Berlin. Reichstag nie pełnił żadnej funkcji rządowej, a mimo to stał się dla Rosjan głównym celem. Dlaczego? Ze względów symbolicznych i propagandowych. Zdobycie gmachu miało być ostatecznym dowodem na upadek III Rzeszy. Zdjęcie, które 2 maja 1945 roku wykonał Jewgienij Chałdiej, przedstawiające czerwonoarmistów wznoszących flagę nad zrujnowanym budynkiem, stało się jednym z najbardziej ikonicznych obrazów końca wojny w Europie. Reichstag w okresie zimnej wojny Po wojnie zrujnowany gmach znalazł się po zachodniej stronie Berlina, tuż przy granicy z sektorem radzieckim. Stolicę RFN przeniesiono do Bonn, a Reichstag utracił swoją pierwotną funkcję. Co prawda w 1961 roku rozpoczęła się trwająca trzy lata odbudowa gmachu, jednak jej efekty były co najmniej kontrowersyjne. W toku prac, usunięto resztki zniszczonej kopuły oraz większość historycznych zdobień. Przez dekady budynek pełnił głównie funkcje muzealne. Transformacja Normana Fostera Upadek Muru Berlińskiego otworzył nowy, najbardziej spektakularny rozdział w historii Reichstagu. Jego odbudowa stała się architektonicznym symbolem zjednoczenia i odrodzenia niemieckiej demokracji. 3 października 1990 roku w gmachu Reichstagu odbyła się oficjalna ceremonia zjednoczenia Niemiec. Rok później, 20 czerwca 1991 roku, po burzliwej debacie, zjednoczony Bundestag podjął historyczną decyzję o przeniesieniu stolicy z powrotem do Berlina, przesądzając tym samym o przyszłości budynku jako siedziby parlamentu. Konkurs architektoniczny na przebudowę gmachu wygrał w 1993 roku sir Norman Foster. Brytyjski architekt przedstawił odważną koncepcję, jednak zachowującą szacunek do historii. We wnętrzu postanowił stworzyć nowoczesną, funkcjonalną przestrzeń, pozostawiając jednak historyczne mury zewnętrzne wraz z ich wszystkimi „bliznami”. Najbardziej rozpoznawalnym elementem projektu jest nowa kopuła. Ważący 1200 ton element mierzy 40 m średnicy i wznosi się na wysokość 24 m. Przebudowę ukończono w 1999 roku. Pierwsze posiedzenie Bundestagu odbyło się w nowym gmachu 19 kwietnia tego samego roku. Nie tylko serce demokracji, ale i atrakcja turystyczna Reichstag dziś jest nie tylko siedzibą drugiej izby niemieckiego parlamentu, ale także jednym z najistotniejszych punktów na turystycznej mapie Berlina. Budynek jest udostępniony do zwiedzania. Wstęp jest bezpłatny, ale obowiązuje wcześniejsza rezerwacja. Największą atrakcją jest możliwość wejścia do szklanej kopuły, z której roztacza się wspaniały widok na okoliczne zabudowania. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
Nowe badanie weryfikuje wiedzę o epidemii dżumy w XIV wieku. Okazuje się, że „czarna śmierć” prawdopodobnie miała związek z… wybuchem wulkanu. Erupcja musiała być tak silna, że wywołała krótki kryzys klimatyczny, a on z kolei – podróż dżumy do Europy.
Interdyscyplinarna analiza sugeruje, że kluczowym i pierwotnym czynnikiem odpowiedzialnym za katastrofalną epidemię dżumy w latach 40. XIV wieku mogła być erupcja wulkanu. Historyk Martin Bauch i paleoekolog Ulf Büntgen przeanalizowali dane z rdzeni lodowych, słojów drzew oraz średniowiecznych kronik. Wyłonił się z nich spójny obraz klimatycznego kryzysu, który pośrednio utorował drogę „czarnej śmierci”. Tajemnica ukryta w lodowych rdzeniach W rdzeniach lodowych wydobytych na Antarktydzie i Grenlandii, naukowcy znaleźli ślady charakterystyczne dla wielkich erupcji wulkanicznych, w warstwach datowanych na ok. 1345 rok. Widać w nich było gwałtowny wzrost poziomu siarki. Był to 18. pod względem wielkości skok siarki w ostatnich dwóch tysiącach lat. Mniejsze wzrosty z lat 1329, 1336 i 1341 wskazują na możliwą serię erupcji, jednak to wydarzenie z 1345 roku miało najbardziej dramatyczne skutki. Co znaleziono w słojach drzew? Z kolei analiza słojów drzew z ośmiu regionów Europy wykazała serię niezwykle chłodnych lat 1345–1347, szczególnie w basenie Morza Śródziemnego. Takie ochłodzenie to typowe następstwo erupcji wulkanicznej, kiedy gazy siarkowe tworzą w stratosferze odbijającą światło warstwę aerozoli. To z kolei zakłóciło wegetację i doprowadziło do nieurodzaju. Pisemne świadectwa z tego okresu mówią o zamglonym niebie, zimnych i mokrych latach oraz nieudanych żniwach. To wszystko składa się w zaskakującą, lecz logiczną całość. Dżuma znajduje podatny grunt W wyniku nieurodzaju ceny zboża gwałtownie wzrosły, a głód dotknął m.in. Hiszpanię, południową Francję, Włochy, Egipt oraz Lewant. Kryzys żywnościowy zmusił włoskie republiki morskie – Wenecję, Genuę i Pizę – do reorganizacji łańcuchów dostaw. W 1347 roku, po zniesieniu embarga handlowego z mongolską Złotą Ordą, do Włoch zaczęły napływać duże transporty zboża znad Morza Azowskiego. I to właśnie wtedy, jak pokazują najnowsze dane genetyczne i archeologiczne, pałeczka dżumy (Yersinia pestis) – najpewniej pochodząca z rejonu dzisiejszego Kirgistanu – dotarła na statki handlowe wraz z pchłami żyjącymi w workach ze zbożem. I wywołała wielką epidemię. Pochód „czarnej śmierci” po Europie Pierwsze europejskie ogniska zarazy pojawiły się w portach odbierających te ładunki: Mesynie, Genui, Wenecji, Pizie. Stamtąd, wraz z dystrybucją zboża, patogen rozprzestrzenił się na cały Półwysep Apeniński, a przez sieć szlaków morskich – na inne regiony. Podobny mechanizm prawdopodobnie doprowadził do zawleczenia zarazy do Aleksandrii w Egipcie. Mapa rozprzestrzeniania się dżumy pokazuje wędrówkę patogenu na północ, aż do kanału La Manche i Morza Północnego, a potem do Anglii i Norwegii. Który wulkan wybuchł w 1345 roku? Badacze podkreślają, że to interdyscyplinarne „śledztwo” pozwoliło odtworzyć sekwencję wydarzeń sprzed siedmiuset lat. Dokładne miejsce erupcji wulkanu pozostaje jednak nieznane – prawdopodobnie nastąpiła bardzo daleko od Europy, być może gdzieś w tropikach. Wywołane przez nią krótkotrwałe, lecz ostre ochłodzenie poskutkowało „reakcją łańcuchową” konsekwencji, dzięki którym dżuma z Azji błyskawicznie przywędrowała do Europy i wywołała jedną z największych katastrof demograficznych w historii. Źródło: Communications Earth and Environment Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten pałac był siedzibą jednego z najpotężniejszych rodów Europy. Do dziś stanowi centrum władzy w Austrii
Hofburg jest czymś więcej niż tylko pałacem. To prawdziwe „miasto w mieście”, którego mury przez ponad sześć stuleci były świadkiem narodzin i upadku imperiów. Jeden z największych kompleksów pałacowych na świecie stanowi namacalną manifestację potęgi Habsburgów. W komnatach, w których niegdyś rezydowali monarchowie, dziś urzęduje prezydent, a w historycznych skrzydłach mieszczą się ministerstwa, muzea i jedno z najważniejszych centrów kongresowych na świecie. Jaka jest historia tego niezwykłego miejsca? Jakie atrakcje skrywa? W tym artykule odpowiadamy na te pytania.
Spis treści: Siedem wieków ewolucji pałacu Architektoniczny kalejdoskop Jakie atrakcje skrywa Hofburg? Na pierwszy rzut oka, historyczny kompleks pałacowy Hofburg może wydawać się miejsce pozbawionym smaku i dobrego gustu. Surowy charakter gotyku sąsiaduje tam z renesansową harmonią, obok której uwidacznia się barokowy przepych kontrastujący z klasycystycznym umiarem, a wszystko to wieńczy imperialny rozmach historyzmu. Paradoksalnie, ten „architektoniczny miszmasz” jest w istocie największą wartością tego miejsca. Imponujący pałac nie jest dziełem jednej epoki. W praktyce jest czymś w rodzaju trwałego zapisu historii, dzięki któremu można dokładnie prześledzić zmieniające się gusta i ideologie kolejnych władców. Siedem wieków ewolucji pałacu Inicjatywę budowy pierwszej warowni w tym strategicznym miejscu przypisuje się dynastii Babenbergów, jednak pierwsze wzmianki w dokumentach pojawiają się około 1278 roku, już w kontekście nowego władcy. Po zwycięskiej bitwie pod Suchymi Krutami, Rudolf I Habsburg przejął władzę w Austrii i przeniósł centrum potęgi swojego rodu do Wiednia. Przez następne 640 lat to właśnie tam mieściła się siedziba dynastii. Początkowo obiekt miał charakter typowo obronny. Jego najstarszą zachowaną częścią jest Dziedziniec Szwajcarski i przylegająca do niego Kaplica Zamkowa. Te wczesne struktury, których charakterystycznymi cechami są grube mury i surowa forma, jednoznacznie potwierdzają, że zanim Hofburg stał się wystawnym pałacem, był fortecą chroniącą władcę w niespokojnych czasach. XV wiek był czasem konfliktów wewnętrznych. W tamtym czasie, Wiedeń chwilowo przestał pełnić funkcję stałej rezydencji władcy. W 1462 roku doszło do dramatycznych wydarzeń, gdy cesarz Fryderyk III został oblężony w murach Hofburga przez własnego brata, Albrechta VI, wspieranego przez zbuntowanych mieszkańców Wiednia. Później zamek zajął węgierski król Maciej Korwin. Początek transformacji Z czasem władza monarsza zaczęła w mniejszym stopniu opierać się na sile oręża, a w większym na rozbudowanej biurokracji i dyplomacji, ceremoniale dworskim i prestiżu. Co za tym idzie, siedziby władców zaczęły zmieniać swój charakter. Z potężnych warowni stawały się reprezentacyjnymi, wystawnymi pałacami. Wiatr zmian nie ominął Hofburga. Inwestycja w renesansową elegancję, a później w oszałamiający barokowy splendor miała na celu wizualne potwierdzenie statusu Habsburgów jako czołowej dynastii Europy. Pałac przestał być tylko schronieniem – stał się sceną, na której codziennie odgrywano spektakl władzy, skierowany zarówno do poddanych, jak i do europejskich rywali. Architektoniczny kalejdoskop Spacer po dziedzińcach i korytarzach Hofburga przypomina podróż przez historię architektury. Każde skrzydło, fasada i portal przedstawia zupełnie inny styl. Wynika to z faktu, że Habsburgowie niezbyt często burzyli stare struktury. W ten sposób wyrażali szacunek dla dziedzictwa przodków. Zamiast burzyć, wchłaniali je, dobudowując nowe elementy. W ten sposób powstał unikatowy mariaż stylów. Gotycki trzon O początkach pałacu świadczy gotycka Kaplica Zamkowa. Wzniesiona w XIII wieku i rozbudowana dwa stulecia później jest miejscem, gdzie do dziś w każdą niedzielę można usłyszeć Wiedeński Chór Chłopięcy, kontynuujący tradycję ufundowanej w 1498 roku przez Maksymiliana I Kapeli Dworskiej. Surowe, strzeliste formy i sklepienia krzyżowe przypominają o czasach, gdy Hofburg był przede wszystkim warownią. Trzeba jednak podkreślić, że na przestrzeni wieków, jej zewnętrzna fasada została niemal całkowicie zasłonięta przez późniejsze dobudówki, a wnętrze wielokrotnie przebudowywano. Renesansowy rozwój W XVI wieku, w Wiedniu zapanowała moda na nową, inspirowaną antykiem estetykę. Za panowania cesarza Ferdynanda I gotycki zamek zaczął przekształcać się w rezydencję utrzymaną w stylu renesansowym. Najdoskonalszym świadectwem tej epoki jest Brama Szwajcarska, prowadząca na najstarszy dziedziniec. Ukończona w 1552 roku, stanowi jeden z pierwszych i najważniejszych przykładów architektury renesansowej w Wiedniu. Cechuje ją bogata dekoracja z malowidłami i inskrypcjami, wyliczającymi tytuły Ferdynanda I, i herbami ziem, które znalazły się pod panowaniem Habsburga. Miała stanowić manifest potęgi i legitymizmu władzy. W tym okresie powstały także dwa wolnostojące pałace, Amalienburg i Stallburg, które z czasem włączono w obręb kompleksu. Przepych baroku Dzisiejszy wygląd zamku najsilniej zdefiniował styl kontrreformacji i absolutyzmu. W XVII wieku, z powodu nieustających wojen, władzy brakowało funduszy na istotną rozbudowę rodowej rezydencji. W tamtym czasie jedynym znaczącym projektem była budowa Skrzydła Leopolda, w którym później rezydowała Maria Teresa. Prawdziwy „boom” budowlany nastąpił na wiedeńskim dworze w XVIII wieku, w czasie panowania Karola VI. Rozpoczął się wówczas okres określany mianem „Vienna gloriosa”, czyli „Wiedeń chwalebny”. Pragnąc podkreślić imperialny status swojej stolicy, cesarz zatrudnił najwybitniejszych architektów epoki, Johanna Bernharda Fischera von Erlacha i jego syna Josepha Emanuela. Obiekty, które wówczas powstały, to: Kancelaria Cesarska, Zimowa Szkoła Jazdy, Austriacka Biblioteka Narodowa. Wkład w barokowy rozwój pałacu miała również Maria Teresa, która zleciła przebudowę części wnętrz na sale balowe i koncertowe. W ten sposób chciała podkreślić rosnącą rolę dworu jako europejskiego centrum życia kulturalnego i towarzyskiego. Imperialna wizja Ostatni wielki etap rozbudowy Hofburga przypadł na długie panowanie Franciszka Józefa I. W ramach monumentalnej przebudowy Wiednia i budowy Ringstrasse, cesarz postanowił nadać swojej rezydencji ostateczny, godny wielkiego imperium kształt. Najbardziej imponującym projektem tej epoki było Forum Cesarskie. Za pomocą potężnych łuków triumfalnych architekci Gottfried Semper i Karl von Hasenauer zaplanowali stworzenie gigantycznego, symetrycznego placu na wzór antycznego Rzymu, który miał połączyć Hofburg z nowo wybudowanymi muzeami. Ambitne przedsięwzięcie nie zostało jednak w pełni zrealizowane. Jedyną jego ukończoną częścią jest półkoliste Nowe Skrzydło, którego budowę zakończono dopiero w 1913 roku. Jakie atrakcje skrywa Hofburg? Hofburg to nie tylko monumentalne fasady, wspaniałe dziedzińce i współczesne instytucje polityczne, urzędujące w zabytkowych murach. To przede wszystkim niezwykłe bogactwo kolekcji zabytków i świadectwo dawnych dziejów kraju, który kiedyś był jednym z najpotężniejszych imperiów. Apartamenty Cesarskie i Muzeum Sisi 24 autentycznie zachowane pokoje ukazują oficjalne i prywatne życie cesarza Franciszka Józefa i cesarzowej Elżbiety. Wejście do tej części jest zlokalizowane pod monumentalną kopułą Skrzydła św. Michała. Zwiedzający mogą wejść między innymi do sal audiencyjnych, gabinetów, jadalni, a także do przestrzeni prywatnych – sypialni i słynnej sali gimnastycznej Sisi. Skarbiec cesarski W najstarszej części pałacu znajduje się pomieszczenie, w którym zdeponowano kolekcję o ogromnej wartości, nie tylko historycznej, ale także materialnej. W Skarbcu Cesarskim przechowywane są insygnia władzy dwóch wielkich imperiów – bezcenna, ponad tysiącletnia korona Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz austriacka korona cesarska Rudolfa II. Można tam podziwiać także skarby zakonu Złotego Runa, relikwie, klejnoty, a także legendarne artefakty, jak choćby domniemany „róg jednorożca” (w rzeczywistości kieł narwala, któremu przypisywano magiczne właściwości). Hiszpańska Dworska Szkoła Jazdy (Zimowa Szkoła Jazdy) To jedna z najciekawszych atrakcji Wiednia. We wspaniałej ujeżdżalni projektu Fischera von Erlacha odbywają się pokazy tzw. białego baletu w wykonaniu koni lipicańskich. Szlachetna rasa, którą Habsburgowie zaczęli hodować w XVI wieku, do dziś jest szkolona według zasad klasycznego jeździectwa. Muzea w Nowym Zamku Skrzydło Neue Burg mieści kilka ważnych kolekcji, które stanowią część Muzeum Historii Sztuki. Należą do nich: Zbrojownia Cesarska, Kolekcja Dawnych Instrumentów Muzycznych, Muzeum Świata. Austriacka Biblioteka Narodowa Cała biblioteka jest imponującą instytucją, ale najciekawszą jej częścią pozostaje barokowa Sala Paradna. Dzieło architektury, wypełnione historycznymi woluminami i posągami, często jest określane mianem najpiękniejszej sali bibliotecznej świata. Kościół Augustianów Dawny kościół parafialny dworu cesarskiego jest bezpośrednio połączony z pałacem. To właśnie tam odbywała się większość ślubów Habsburgów, w tym ceremonia zaślubin Franciszka Józefa i Sisi w 1854 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaczęli od jednej mapy, skończyli w Białym Domu – kulisy wojennej misji National Geographic
Pierwsza własna mapa redakcji National Geographic powstała w czasie I wojny światowej. To był moment, w którym mapy zaczęły opowiadać historię konfliktu – nie tylko dla czytelników, ale i dla prezydentów.
Spis treści: Dlaczego powstał dział kartograficzny Mapowanie II wojny światowej Najbardziej wpływowa mapa wojny Pierwsza własna mapa redakcji powstała podczas I wojny światowej. Do czasu II wojny światowej Biały Dom zamawiał je już z nazwy. Polska. Dania. Norwegia. Belgia. Gdy wojska Hitlera maszerowały przez Europę jedna fala po drugiej, pozornie nie do powstrzymania, kolejne państwa upadały, a granice podbitych krajów rozpływały się w granicach Niemiec. Tysiące kilometrów dalej grupa oddanych kartografów „National Geographic” miała jednak inne rozkazy: nie zmieniać mapy Europy, dopóki wojna się nie skończy. Zostawienie granic na miejscu miało pokazać, o co toczy się gra. Dlaczego powstał dział kartograficzny Towarzystwo National Geographic tworzyło mapy już od czasów I wojny światowej. Prezes Towarzystwa, Gilbert Grosvenor, nie tylko przewidział konflikt, lecz także wiedział, że czytelnicy „National Geographic” będą potrzebować map, by go zrozumieć. Niezadowolony z pierwszej mapy zleconej firmie zewnętrznej, w 1915 roku powołał w Towarzystwie własny dział kartograficzny. „Nat Geo” weszło tym samym w biznes map. A pojawienie się map w magazynie rozbudziło ciekawość czytelników. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-103311-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-4561c09.png" width="1094" height="854" alt="Mapa „Germany and Its Approaches” z lipca 1944 r. służyła alianckiemu dowództwu do planowania działań. Oznaczoną kopię z marca 1945 r. powielono i rozwieszono w całej Europie. Mapa jest dziś w National Archives." title="Mapa „Germany and Its Approaches” z lipca 1944 r. służyła alianckiemu dowództwu do planowania działań. Oznaczoną kopię z marca 1945 r. powielono i rozwieszono w całej Europie. Mapa jest dziś w National Archives." /> Pierwsza mapa wykonana w tym dziale – „Mapa zachodniego teatru działań wojennych” z 1918 roku – była najpełniejszym opracowaniem tego typu. Stała się też wzorcem dla dziesięcioleci późniejszej pracy kartograficznej. Te mapy były później przekazywane jako podarunki głowom państw, które potrzebowały szczegółowych opracowań terytoriów w Europie i na Pacyfiku. – Poza tym, jak bardzo wojsko ceniło sobie mapy Towarzystwa, myślę, że członkowie Towarzystwa studiowali te mapy w sposób, który dziś trudno nam sobie wyobrazić – mówi Cathy Hunter, starsza archiwistka Towarzystwa National Geographic. Widzi ona w mapach coś więcej niż suche wykazy granic i nazw miejsc. – Tak wielu znało kogoś, kto służył za granicą w miejscach, o których Amerykanie wcześniej w ogóle nie słyszeli. Mapowanie II wojny światowej Gdy w 1939 roku wojska nazistowskie napadły na Polskę, „National Geographic” było już znane ze swoich map na świecie. Główny kartograf, Albert H. Bumstead, który szlifował swoje umiejętności w Służbie Geologicznej Stanów Zjednoczonych (U.S. Geological Survey), wypchnął Towarzystwo na czoło światowej kartografii dzięki nowatorskim technikom mapowania. Kiedy Bumstead zmarł w 1940 roku w wieku 64 lat, zastąpił go James Darley. Kontynuował on nacisk na kartografów „National Geographic”, by tworzyli mapy jak najdokładniejsze i jak najbardziej innowacyjne. Mieli przewagę nad kartografami rządowymi – wyjaśnia Garrett Dash Nelson, prezes i główny kurator Leventhal Map and Education Center przy Bibliotece Publicznej w Bostonie. – W latach trzydziestych najważniejsze prace pomiarowe i kartograficzne prowadzone przez rząd federalny USA były zorientowane głównie na własne terytorium kraju, w ramach takich programów jak U.S. Geological Survey czy Coast & Geodetic Survey – mówi. W efekcie agencje federalne, a także członkowie Towarzystwa, zwracali się po pomoc do „National Geographic”, gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-103727-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-6834eb3.png" width="1296" height="857" alt="Pracownicy Działu Kartografii przy pracy. Stoją: Carol J. Cunningham, James M. Darley (z lewej) oraz Wellman Chamberlin." title="Pracownicy Działu Kartografii przy pracy. Stoją: Carol J. Cunningham, James M. Darley (z lewej) oraz Wellman Chamberlin." /> Krótko po zaskakującym ataku na Pearl Harbor urzędnicy Białego Domu poprosili Towarzystwo, by dostarczyło prezydentowi Rooseveltowi mapy, które pomogłyby mu zlokalizować różne odległe wyspy Pacyfiku – takie, których nie było na ich dotychczasowych mapach. Darley spełnił prośbę z entuzjazmem. Mniej więcej tydzień później Grosvenor podarował prezydentowi ręcznie wykonany kabinet map, zaprojektowany i zbudowany przez pracowników Towarzystwa. Wykonany z mahoniu, pomysłowy mebel mieścił wiele zrolowanych map, do których prezydent i jego doradcy mogli łatwo sięgać dzięki mechanizmowi przypominającemu roletę okienną. Co więcej, mapy były regularnie aktualizowane przez kartografów „Nat Geo”, którzy bez przerwy szukali nowych sposobów tworzenia map świata jak najdokładniejszych, najpełniejszych i jak najczytelniejszych. Towarzystwo National Geographic wkrótce przygotowało podobne szafy na mapy dla innych wojennych luminarzy, takich jak brytyjski premier Winston Churchill – był to podarunek zamówiony przez samego Roosevelta. Prezydencki kabinet map pomógł zainspirować powstanie prezydenckiego Map Roomu w Białym Domu, który stał się centrum nerwowym alianckiego wysiłku, by pokonać nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i Cesarstwo Japonii. Najbardziej wpływowa mapa wojny Choć Towarzystwo przygotowało w czasie wojny wiele map, najbardziej wpływowa okazała się „Germany and its Approaches” – mapa, która w szczegółowy sposób pokazywała cel alianckiego, bolesnego marszu w stronę serca nazistowskich Niemiec. Opublikowana zaledwie kilka tygodni po lądowaniu w Normandii, lipcowa mapa z 1944 roku pozwalała ludziom w domach śledzić ruchy aliantów z niespotykanym dotąd wglądem nie tylko w nazwy miejscowości, lecz także w przebieg kluczowych dróg wodnych, linii kolejowych i szos. Aby uniknąć zamieszania, kartografowie zamrozili granice państw w takim kształcie, w jakim były przed wybuchem wojny. – W połączeniu z nowymi technologiami, jak łączność radiowa, inżynieria lotnicza i wczesne komputery, rosnąca dokładność i dostępność informacji geograficznych pozwoliła Stanom Zjednoczonym projektować swoją siłę w skali globalnej – mówi Nelson. – Amerykanie zaczęli też oswajać się z geografią świata w kulturze popularnej i w edukacji, a także z pozycją Stanów Zjednoczonych na światowej scenie. Tymczasem „Germany and its Approaches” stała się ważnym narzędziem na polu walki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-104111-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-ebfd7c1.png" width="1106" height="859" alt="Dwight Eisenhower wskazuje na mapę Niemiec w specjalnym stojaku. National Geographic tworzył takie szafy mapowe dla światowych przywódców." title="Dwight Eisenhower wskazuje na mapę Niemiec w specjalnym stojaku. National Geographic tworzył takie szafy mapowe dla światowych przywódców. / Fot. B. Anthony Stewart, National Geographic Image Collection" /> Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych rozwiesił 20 tys. powiększonych kopii mapy przy kluczowych skrzyżowaniach dróg, by pomóc kierowcom dostarczać na front niezbędne zaopatrzenie i pomoc medyczną. Mapę rozdano również brytyjskim i amerykańskim oficerom w terenie. Użyto jej nawet do planowania alianckiej okupacji Niemiec i rozstrzygnięć dotyczących losów ich sąsiadów – stała się szkicem, który wyznaczył ramy okresu powojennego, zimnej wojny i odbudowy Europy. Źródło: National Geographic
Otrzymał nazwę na cześć rosyjskiego cara. Jak dawny targ bydła stał się jednym z najważniejszych placów Europy?
Alexanderplatz w Berlinie to kultowy plac i jeden z najważniejszych punktów stolicy Niemiec. Poznaj fascynującą historię tego miejsca, zobacz najważniejsze atrakcje, sprawdź, co warto zobaczyć i jak zaplanować pobyt w tej tętniącej życiem części miasta.
Spis treści: Historia Alexanderplatz – od targowiska do symbolu Berlina Najważniejsze atrakcje Alexanderplatz – co warto zobaczyć Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Alexanderplatz Położony w sercu Berlina Alexanderplatz od wieków stanowi centralny punkt miasta. Przemiany historyczne, bogata oferta atrakcji oraz znakomite połączenia komunikacyjne sprawiają, że plac ten niezmiennie przyciąga zarówno mieszkańców, jak i odwiedzających stolicę Niemiec. Z każdej strony plac otaczają zabytki, kultowe miejsca spotkań i nowoczesne centra handlowe, tworząc wyjątkową atmosferę pulsującej metropolii. Historia Alexanderplatz – od targowiska do symbolu Berlina Początki placu i nadanie nazwy Alexanderplatz, określany również potocznie jako „Alex”, należy do najważniejszych przestrzeni publicznych Berlina i przez stulecia przeszedł niezwykłą przemianę. Jego początki sięgają XVII wieku, kiedy istniał tutaj targ bydła znany jako Ochsenmarkt (Targ Wołów). Plac był wówczas miejscem spotkań kupców i handlowców, co potwierdzają zarówno źródła miejskie, jak i przekazy historyczne. Kluczowym momentem w historii Alexanderplatz było nadanie mu nowej nazwy w 1805 roku. Uczczono wówczas wizytę cara Aleksandra I, który przybył do Berlina na zaproszenie króla Prus. Od tego czasu plac nosi imię rosyjskiego monarchy, symbolizując przemiany zachodzące w mieście na początku XIX wieku. Wraz z rozwojem Berlina na przełomie XIX i XX wieku Alexanderplatz zyskał nowe funkcje. Po wybudowaniu linii kolejowej (kolei miejskiej) oraz rozbudowie infrastruktury komunikacyjnej, plac stał się najważniejszym węzłem przesiadkowym Berlina Wschodniego. Krzyżowały się tu linie tramwajowe, metra (U-Bahn), kolei miejskiej (S-Bahn), a także liczne drogi dojazdowe. Alexanderplatz zaczął symbolizować nowoczesność i miejski puls życia. Przebudowa i architektura po II wojnie światowej Podczas II wojny światowej Alexanderplatz doznał poważnych zniszczeń. Intensywne bombardowania spowodowały niemal całkowite zniszczenie placu, a jego odbudowa była jednym z priorytetów powojennych władz Berlina Wschodniego. W latach 60. XX wieku przystąpiono do kompleksowej rekonstrukcji Alexanderplatz w stylu architektury socjalistycznej. Wzniesiono charakterystyczne budynki z wielkiej płyty, wyznaczono szerokie bulwary oraz przestronne place, które miały odzwierciedlać nową wizję miasta zgodnie z ideologią ówczesnej Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Ta powojenna przebudowa ukształtowała dzisiejszy wizerunek Alexanderplatz jako nowoczesnej, otwartej przestrzeni miejskiej, pełnej życia, gdzie codziennie przewijają się dziesiątki tysięcy mieszkańców i turystów. Najważniejsze atrakcje Alexanderplatz – co warto zobaczyć Wieża Telewizyjna – najwyższy punkt Berlina Bez wątpienia największym symbolem Alexanderplatz jest Berliner Fernsehturm, czyli Wieża Telewizyjna. Wzniesiona w 1969 roku przez władze NRD, stanowiła symbol nowoczesności Berlina Wschodniego. Ma wysokość 368 metrów, co czyni ją najwyższą budowlą w Niemczech i jedną z najwyższych konstrukcji w Europie. Na wysokości 203 metrów znajduje się taras widokowy, z którego rozciąga się panoramiczny widok na całe miasto – od Bramy Brandenburskiej, po nowoczesne dzielnice Kreuzberg, gdzie można zjeść klasyczny berliński kebab, czy Prenzlauer Berg. Jeszcze wyżej, na 207 metrze, znajduje się obrotowa restauracja Sphere, pozwalająca delektować się potrawami przy nieustannie zmieniającym się widoku Berlina. Wieża Telewizyjna to obowiązkowy punkt programu dla każdego, kto odwiedza Alexanderplatz i chce poczuć wyjątkowy klimat metropolii. Zegar Czasu Światowego i kultowe miejsca spotkań Na Alexanderplatz znajduje się także słynny Urania-Weltzeituhr, czyli Zegar Czasu Światowego. To instalacja z 1969 roku, która wskazuje aktualny czas w 24 strefach czasowych świata. Zegar szybko stał się jednym z najpopularniejszych punktów orientacyjnych i miejsc spotkań dla mieszkańców oraz turystów. Jego charakterystyczny wygląd, kręcące się tarcze z nazwami miast oraz stale gromadzący się wokół niego ludzie czynią z niego ikonę urbanistyki socjalistycznej. Warto podkreślić, że Alexanderplatz jest miejscem o ogromnym znaczeniu społecznym. W jego pobliżu odbywały się liczne demonstracje, zgromadzenia i wydarzenia kulturalne. Fontanna Neptuna i inne zabytki w okolicy W bliskim sąsiedztwie Alexanderplatz znajduje się Neptunbrunnen – monumentalna fontanna Neptuna. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł architektury parkowej Berlina, które powstało pod koniec XIX wieku. Fontanna przedstawia boga mórz otoczonego przez nimfy i symbole czterech głównych rzek Prus. Jest popularnym miejscem odpoczynku i spotkań. W okolicy Alexanderplatz warto również zobaczyć Czerwony Ratusz (Rotes Rathaus), siedzibę władz miejskich, oraz Kościół Mariacki (Marienkirche), jeden z najstarszych zabytków sakralnych miasta. Te miejsca podkreślają znaczenie placu jako centrum historycznego i kulturowego Berlina. Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Alexanderplatz Komunikacja i dojazd do Alexanderplatz Alexanderplatz jest jednym z kluczowych węzłów komunikacyjnych Berlina. Przez plac przebiegają linie metra (U-Bahn): U2, U5 i U8, linie kolei miejskiej (S-Bahn): S3, S5, S7, S9 i S75 oraz liczne linie tramwajowe i autobusowe. Dzięki temu dotarcie tu z każdego punktu miasta jest szybkie i wygodne. Położenie placu sprawia, że stanowi doskonałą bazę wypadową do zwiedzania innych atrakcji Berlina – zarówno pieszo, jak i komunikacją miejską. Zakupy, restauracje i hotele w pobliżu Alexanderplatz jest rajem dla miłośników zakupów. Znajduje się tu znane centrum handlowe Alexa, w którym mieszczą się setki sklepów, restauracji oraz punktów usługowych. W okolicy nie brakuje także innych znanych miejsc na zakupy, takich jak Galeria Kaufhof Berlin czy popularny Primark Berlin. Szeroki wybór sklepów, butików i sieciówek sprawia, że Alexanderplatz jest jednym z najważniejszych centrów handlowych miasta. Oferta gastronomiczna placu jest równie bogata – od międzynarodowych sieci restauracji, przez lokalne bary i kawiarnie, po klimatyczne restauracje z kuchnią niemiecką i światową. Dla zwiedzających dostępna jest szeroka gama hoteli, od ekonomicznych po luksusowe, co czyni plac atrakcyjną bazą noclegową podczas wizyty w Berlinie. Wydarzenia, jarmarki i ciekawostki związane z placem Plac Alexanderplatz przez cały rok tętni życiem. Regularnie odbywają się tu koncerty, wydarzenia kulturalne, wystawy oraz demonstracje. Szczególną popularnością cieszy się jarmark bożonarodzeniowy Berlin, który każdego roku przyciąga tłumy mieszkańców i turystów pragnących poczuć magię świąt. Warto również wspomnieć, że Alexanderplatz stał się inspiracją dla twórców literatury i filmu – m.in. Alfred Döblin w powieści „Berlin Alexanderplatz” oraz jej słynnej adaptacji filmowej. Wielu berlińczyków uważa, że prawdziwy puls miasta można poczuć właśnie tu – gdzie historia splata się z nowoczesnością, a Alexanderplatz odgrywa rolę swoistego zwierciadła przemian społecznych i kulturowych Berlina. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Starożytna mozaika z Brytanii przedstawia historię Troi... ale opowiedzianą inaczej, niż robimy to obecnie. Kto się myli?
Odkryta w brytyjskim Ketton mozaika po raz kolejny przypomina nam, że były to niegdyś tereny Imperium Rzymskiego. Ta jednak jest szczególnie interesująca: pokazuje nam historię Troi… ale zgoła inną, niż opisał Homer w swojej „Iliadzie”. To jedno z ważniejszych odkryć archeologicznych w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach.
Mozaika z regionu Rutland w Wielkiej Brytanii przedstawia nieznane sceny mitycznej wojny trojańskiej. Ma być inspirowana dramatem Ajschylosa i pozwala spojrzeć szerzej na rolę mitologii w starożytności, kontakty kulturowe między rzymską Brytanią a światem śródziemnomorskim oraz na to, co inspirowało starożytnych rzemieślników. Czy wiecie, że starożytnych Rzymian od domniemanej wojny trojańskiej mogło dzielić nawet 1500 lat? Historia sprzed 3000 lat zachowana pod podłogą W 2020 roku, podczas rutynowych prac rolniczych, dokonano odkrycia jednej z najważniejszych mozaik rzymskich w Wielkiej Brytanii. Pod podłogą sali jadalnej luksusowej, starożytnej willi znaleziono przykład niezwykłej antycznej sztuki, który inspirowany był motywami popularnymi w Grecji i Azji Mniejszej. Mozaika z Ketton przez długo interpretowana była jako dzieło ukazujące sceny z „Iliady” Homera. Najnowsze badania przeprowadzone na Uniwesytecie Leicester wykazały, że jej inspiracją była mniej znana tragedia „Frygijczycy” Ajschylosa. Lokalni rzemieślnicy musieli być zaznajomieni z tą mniej popularną wersją mitu trojańskiego. Czy wojna w Troi wydarzyła się naprawdę? No właśnie – mitu trojańskiego. Chociaż dla ludzi antyku czy średniowiecza historie o Troi wydawały się prawdą historyczną – tak jak zamieszkanie przez bogów Olimpu – obecnie pojawia się wiele kontrowersji. Przede wszystkim o konflikcie nie ma wzmianek w innych, wystarczająco wczesnych źródłach historycznych. Opowieść opisana w „Iliadzie” nie odpowiada także historycznym realiom – zebranie stutysięcznej armii musiało być w XII wieku p.n.e. nie lada wyczynem. W prozie pojawia się także żelazo… którego nie znano w opisywanym okresie przez autora okresie. Nieścisłości jest jeszcze wiele więcej. Warto pamiętać, że sam Homer żył w VIII wieku p.n.e. Opisywał on więc wydarzenia sprzed setek lat: przemierzał tereny pełne ruin upadłego imperium i marzył o ich dawnych władcach i to właśnie w tym wielu historyków dopatruje się jego „wizji” wielkich wojen, starć z udziałem bogów czy dziesięcioletnich oblężeń. Dla starożytnych rzymian opisywane przez niego historie były tak odległe, jak dla nas najazdy wikingów. Czy Troja w ogóle istniała? Sama Troja jednak… istniała. Obecnie potwierdzono znaleziska na tureckim wzgórzu Hisarlik, które mogło być zamieszkiwane już od 3000 roku p.n.e. Ludzie na przemian je opuszczali i ponownie zasiedlali, jednak w tzw. Troi VII (czyli osadzie zamieszkałej około XII w. p.n.e.) w obrębie murów odnaleziono wiele małych domów i domków, a pod podłogą każdego z nich umieszczono magazyn żywności przechowywanej w dużych glinianych dzbanach. Według archeologów może to oznaczać, że mieście schroniło się wielu ludzi. Około 1190 roku p.n.e. Troja została zdobyta, złupiona i spalona – badacze odnaleźli szkielety brutalnie zabitych i spalonych osób. Oznacza to, że Homer napisał prawdę: miasto rzeczywiście istniało i rzeczywiście zostało zniszczone. Reszta była jednak najprawdopodobniej wytworem jego wyobraźni. Jaką historię Troi przedstawia mozaika z Brytanii? Wróćmy jednak do brytyjskiej mozaiki. Co odróżnia ją od opowieści Homera? Przedstawia ona trzy dramatyczne sceny z historii Troi, czyli pojedynek Achillesa i Hektora, przeciąganie ciała Hektora za rydwanem przez Achillesa oraz rytuał wykupu ciała Hektora przez króla Priama, podczas którego ciało bohatera dosłownie waży się na wadze pełnej złota. Nie kojarzycie ostatniej sceny? Bez obaw, to nie wasza słabnąca pamięć – po prostu nie ma jej w „Iliadzie” Homera. Jest to natomiast kluczowy moment w tragedii „Frygijczycy”, która przetrwała tylko we fragmentach i rekonstrukcjach. Jednak obecność tej sceny na mozaikach świadczy o tym, że to właśnie „niszową” wersją inspirowali się brytyjscy artyści. Snobizm na Wyspach Brytyjskich Odkrycie to pozwala sądzić, że właściciel willi w Ketton pragnął podkreślić swoją znajomość alternatywnych, bardziej wyrafinowanych wersji klasycznych mitów. Mozaika ta stanowi dowód, że elity rzymskiej Brytanii nie tylko znały literaturę grecką i rzymską, ale także były zainteresowane jej poszczególnymi wariantami. To świadczy o kosmopolitycznym charakterze tej społeczności. Luksusowe wille rzymskie w Brytanii były nie tylko miejscem zamieszkania, ale i przestrzenią reprezentacyjną, w której przyjmowano gości i prowadzono życie towarzyskie. Wybór tematyki mozaiki był nieprzypadkowy – miał podkreślać prestiż właściciela, jego erudycję oraz znajomość wyrafinowanych dzieł kultury klasycznej. Odkrycie archeologiczne dowodzi tego, że nawet na odległych rubieżach imperium tworzono dzieła na najwyższym poziomie artystycznym i udowadnia, że wyspy brytyjskie wcale nie były odcięte od kulturowych prądów, ale aktywnie uczestniczyły w ich wymianie. A Homerowi trzeba oddać jedno: jego opowieści udało się przetrwać niemal 3000 lat, wciąż rozpalając serca czytelników. Źródło: Britannia, University of Leicester, PEASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.