National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-05-12T11:32:15.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
items: Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
items: Archeologiczna sensacja na Lubelszczyźnie. 18 masywnych nagolenników z brązu
items: Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
items: Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
items: Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
items: Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
items: Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
items: Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
items: Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
items: Przełom po 180 latach. Genetycy zidentyfikowali czterech członków przeklętej wyprawy polarnej
items: Budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej odsłoniła zabytek. Drewniana beczka kryje zagadkę
items: Co pili mieszkańcy Podlasia 4500 lat temu? W skorupach ceramicznych odkryto ślady alkoholu
items: Skarb z Bizancjum w polskiej wsi. Niezwykłe odkrycie w Świętokrzyskim
items: Tajemnica w Pirenejach. Ślady ognia wysoko w górach zaskakują naukowców
items: Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
items: Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
items: Antyczni bogowie i wyjątkowa łaźnia. Niezwykłe wyniki badań archeologicznych w centrum Aleksandrii
items: Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
items: Zagadka Göbeklitepe. Jak naprawdę wyglądał świat sprzed 11 tysięcy lat?
items: Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
items: Zagadka dwunastu bobrów. Niezwykłe odkrycie archeologów nad Soławą
items: Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność
items: Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
items: Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy?

Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
type: item
date: 2026-05-12T14:00:25.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: historia polski
subject: Piastowie
subject: średniowiecze
description: Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
encoded: Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw,…

Bez-nazwy-3000-x-2000-px-13-074f818.png
width: 3000
height: 2000

Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
type: item
date: 2026-05-12T11:05:03.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: grobowce
subject: odkrycia archeologiczne
subject: sudan
description: Kilkaset monumentalnych grobowców sprzed nawet sześciu tysięcy lat zlokalizowali archeolodzy w pasie od południowego Egiptu aż po Erytreę. To ustalenie dotyczące bezkresnych piasków pustyni Atbai było możliwe dzięki technologiom satelitarnym i wykopaliskom przeprowadzonym przez Polaków.
encoded: Pustynia Atbai, rozciągająca się od Górnego Egiptu po granice Erytrei, przez dekady pozostawała archeologiczną białą plamą. Choć leży na styku potężnych cywilizacji starożytnego Egiptu i Nubii, jej surowy klimat i trudny dostęp sprawiły, że badania w tym regionie były jedynie wyrywkowe. Dotychczasowe próby poznania żyjących tam w odległego przeszłości ludów opierały się głównie na znaleziskach ceramiki i sztuki naskalnej. To dawało niepełny obraz życia dawnych mieszkańców. Atbai to kraina górskich masywów i wyschniętych koryt rzek. Niegdyś, w okresie wilgotnym, tętniły życiem, a nadrzeczne zielone tereny przemierzały stada dzikich zwierząt. Zamiast łopat – satelity Archeolodzy z Atbai Survey Project przeszukali setki kilometrów pustyni Atbai, korzystając z darmowych zdjęć Google Earth i Bing. Systematycznie przeczesując teren podzielony na siatkę, namierzyli 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców. Kluczowe okazały się ślady dawnych szlaków pasterskich, które doprowadziły badaczy przeszłości do licznych nekropolii. Wnioski na temat tego odkrycia zostały właśnie opublikowane na łamach „African Archaeological Review”. Jak wyglądają grobowce? Odkryte grobowce to monumentalne, koliste lub owalne konstrukcje z kamienia o średnicy od 5 do nawet 82 metrów. Ich znakiem rozpoznawczym jest niski mur obwodowy skrywający wewnątrz liczne pochówki. Sercem monumentu jest zazwyczaj grób centralny (prawdopodobnie lidera), wokół którego koncentrycznie układano szczątki innych ludzi oraz bydła, owiec i kóz. Niektóre budowle posiadają wejścia skierowane na wschód, co sugeruje związki z kultem solarnym. Polski wkład w badania Kluczowym elementem w zrozumieniu tej kultury stały się wykopaliska polskiej ekspedycji. Badacze pod kierunkiem dr. Piotra Osypińskiego ponad 10 lat temu w Wadi Khashab odsłonili monumentalną strukturę o średnicy 18 metrów zawierającą ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Odkryli tam centralny pochówek ludzki, wokół którego rozmieszczono groby bydła i owie…

pustynia-7b933d7.jpg
width: 1688
height: 1125

Archeologiczna sensacja na Lubelszczyźnie. 18 masywnych nagolenników z brązu
type: item
date: 2026-05-11T14:30:07.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: Lubelskie
subject: odkrycia archeologiczne
subject: skarby
description: Dzięki współpracy poszukiwacza z archeologami, do Muzeum Zamojskiego trafi unikatowy skarb. Masywne nagolenniki o łącznej wadze 3,6 kg to precyzyjnie wykonane przedmioty, które przetrwały w doskonałym stanie od momentu ich złożenia w ziemi 2500 lat temu. Eksperci mówią o sensacji.
encoded: Historia osadnictwa na terenie dzisiejszej Lubelszczyzny kryje w sobie wiele tajemnic, a jedną z najbardziej fascynujących jest obecność społeczności kultury łużyckiej. Do najnowszego odkrycia z nią związanego doszło dzięki działaniom eksploratora, który prowadził poszukiwania w oparciu o oficjalne pozwolenia konserwatorskie w okolicach miejscowości Śniatycze na Lubelszczyźnie. Miejsce ukrycia przedmiotów wskazał on zawodowym archeologom, co pozwoliło na profesjonalne zabezpieczenie znaleziska. Miejsce znalezienia i stan zachowania skarbu Skarb spoczywał w niewielkim dołku na głębokości zaledwie 30 centymetrów. A wewnątrz znajdowało się 18 nagolenników o łącznej wadze 3,6 kg. Ich stan oceniono jako bardzo dobry. Przedmioty te, po delikatnym oczyszczeniu i podstawowych zabiegach konserwatorskich, odzyskały formę pozwalającą na ich niemal natychmiastową ekspozycję. Ranga odkrycia Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) określił w mediach społecznościowych to znalezisko jako „sensacyjne”. „Ozdoby kultury łużyckiej wykonane z brązu odnajdywano w regionie zamojskim bardzo rzadko i były to jedynie pojedyncze ich egzemplarze lub tylko niewielkie fragmenty (nie licząc skarbu ozdób z Czernięcina, gdzie w 2023 r. eksplorator odkrył 13 przedmiotów z brązu, w tym kilka bransolet)” – czytamy na fanpage’u LWKZ. Skład skarbu Na pierwszy rzut oka skarb wygląda dość jednorodnie i monotonnie. Nagolenniki przypominają bardzo duże bransolety. Pokryte są zielonkawą patyną. Najciekawsze artefakty tworzące skarb: Spośród osiemnastu odnalezionych przedmiotów, cztery wyróżniają się szczególnym kunsztem wykonania, unikatową formą lub rzadkimi motywami zdobniczymi: Bardzo masywny nagolennik z krawędzią grzbietu – to jeden z najbardziej okazałych elementów skarbu. Charakteryzuje się wyraźnie zarysowaną krawędzią na korpusie oraz wyjątkowo bogatym zdobieniem. Na jego powierzchni widoczne są romboidalne nacięcia, których wnętrza precyzyjnie wypełniono drobnymi, poziomymi kreskami; Nagole…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/05/69583989012808500908286648059545589064602550n-18bfec4.jpg
width: 1970
height: 1108

Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
type: item
date: 2026-05-11T11:30:13.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: norwegia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: religie
subject: skandynawia
subject: wierzenia
subject: złoto
description: Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
encoded: To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę.…

zloto-26a6279.jpg
width: 1575
height: 1050

Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
type: item
date: 2026-05-11T05:54:17.000Z
creator: Andrzej Chwalba
subject: Historia
subject: historia polski
subject: polityka
subject: wojsko
description: Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
encoded: Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wo…

zamach-majowy-GettyImages-152241029-39cd799.jpg
width: 3369
height: 2300

Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
type: item
date: 2026-05-10T12:26:30.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: amsterdam
subject: artyści
subject: holandia
subject: malarstwo
description: Rembrandt Harmenszoon van Rijn był artystą, który nie tylko zdefiniował estetykę swojej epoki, ale także rzucił wyzwanie wcześniej przyjętym regułom malarstwa. Choć spoczął w nieoznaczonym grobie, pozostawił po sobie setki płócien, rycin i rysunków, które do dziś fascynują historyków sztuki i kolekcjonerów na całym świecie. Jak wielki Rembrandt kształtował historię europejskiego malarstwa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
encoded: Spis treści: Początek drogi syna młynarza Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Technika i warsztat Uczniowie i wpływ Osobista tragedia i upadek finansowy Przez wieki Rembrandtowi przypisywano ponad 2 tys. prac. Współczesne badania zredukowały tę liczbę do około 300 autentycznych płócien. To jednak dowodzi potężnego wpływu artysty na swoich uczniów i sprawności działania jego warsztatu. Rembrandt van Rijn stworzył coś, czego nie udało się wielu innym – markę, która przetrwała stulecia. Sam mistrz do dziś pozostaje symbolem artystycznej wolności i bezkompromisowości. Początek drogi syna młynarza Rembrandt urodził się 15 lipca 1606 roku w Lejdzie – mieście uniwersyteckim o bogatej tradycji intelektualnej. Był dziewiątym z dziesięciorga dzieci Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. Jego ojciec był zamożnym młynarzem, a matka – córką piekarza. Rodzina miała więc zapewnioną stabilność finansową i możliwość kształcenia dzieci na poziomie wykraczającym poza rzemieślnicze standardy. Młody Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie w zakresie języków klasycznych i wiedzy biblijnej. Edukacja w kierunku humanistycznym miała kluczowe znaczenie dla jego późniejszej umiejętności inscenizowania skomplikowanych scen historycznych i rozumienia niuansów teologicznych. W 1620 roku trafił na Uniwersytet w Lejdzie, jednak młody van Rijn szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa. Jego pierwszym nauczycielem został Jacob van Swanenburgh – artysta specjalizujący się w widokach architektury oraz mrocznych wizjach piekła i podziemi. To właśnie w jego pracowni Rembrandt opanował fundamenty warsztatu: przygotowywanie farb, gruntowanie podobrazi i, co istotne w kontekście jego późniejszej twórczości, fascynację efektami świetlnymi wywoływanymi przez ogień i jego odblaski na przedmiotach. U Swanenburgha terminował przez trzy lata. Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Decydującym momentem w edukacj…

Rembrandt-ece380d.jpg
width: 1800
height: 1200

Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
type: item
date: 2026-05-10T10:18:34.000Z
creator: Tomasz Bonek
subject: Historia
subject: egipt
subject: grobowce
subject: królowa
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni. Nefertari została przez małżonka obdarowana wspaniałym prezentem „ostatecznym”: grobowcem, nazywanym dziś niekiedy „Kaplicą Sykstyńską starożytności” – i nie ma w tym krzty przesady.
encoded: Do Doliny Królowych nie wchodzi się dziś ceremonialnie, tak jak nie wchodziło się do niej przed wiekami. Po prostu schodzi się z asfaltu w pył podnoszony przez wiatr i przeciska przez szpaler straganów z egipskościami. Kiedy już uda się zignorować i minąć nachalnych handlarzy, można wreszcie spokojnie przystanąć i rozejrzeć się po wadi. Grobowiec Nefertari, oznaczony symbolem QV66, znajduje się w głównym ramieniu doliny. Wąskie schody prowadzą w dół, w chłód wapienia. Ernesto Schiaparelli, dyrektor Muzeum Egipskiego w Turynie, odkrył to miejsce 18 listopada 1904 roku. W dolnej komorze zalegały tony gruzu, świadectwo nie tylko działalności starożytnych rabusiów, lecz także późniejszych bezradnych prób zabezpieczania tego miejsca. „To jedna z najpiękniej dekorowanych komór, jakie kiedykolwiek widziałem” – zanotował Schiaparelli dość sucho, enigmatycznie jak na odkrycie, które miało później wejść do kanonu egiptologii. Zagrożony grobowiec królowej Przez dziesięciolecia grobowiec był zamknięty. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy inspektorzy Służby Starożytności spostrzegli, że polichromie pod wpływem wody i wykwitów solnych zaczynają odpadać ze ścian płatami, zdecydowali, by go zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem. Prace konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 1988–1992 w ramach wspólnego programu Egipskiej Służby Starożytności i prywatnego Getty Conservation Institute z Los Angeles. Czwartego listopada 1995 roku grobowiec uroczyście otwarto dla publiczności, ale szybko znów go zamknięto ze względu na zagrożenie wilgocią, a następnie za „jedyne” trzy tysiące dolarów sporadycznie go otwierano, i to tylko dla nielicznych wybranych grup. Wyjątkowa wizyta w grobowcu W październiku 2024 roku władze egipskie ogłosiły, że QV66 znów jest dostępny dla wszystkich, ale za dodatkową opłatą, tym razem rozsądną dla przeciętnego turysty. Moja przepustka zapewniała mi wejście także do niego. Nie mogłem więc nie skorzystać z tej okazji, jak się zresztą okazało – wyjątk…

nefertari-b01bb1d.jpg
width: 6240
height: 4160

Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
type: item
date: 2026-05-10T09:27:22.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: europa
subject: judaizm
subject: średniowiecze
description: Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
encoded: Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krym…

chazaria-ec72fd6.jpg
width: 1860
height: 1200

Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
type: item
date: 2026-05-08T11:37:09.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: epoka kamienia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
subject: szkocja
subject: wielka brytania
subject: wyspy
description: Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
encoded: Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otacza…

kranog-0424b59.jpg
width: 1575
height: 1050

Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
type: item
date: 2026-05-08T08:30:44.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: historia polski
subject: średniowiecze
description: Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
encoded: Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego groc…

Bez-nazwy-3000-x-2000-px-8-8fdbec8.png
width: 3000
height: 2000

Przełom po 180 latach. Genetycy zidentyfikowali czterech członków przeklętej wyprawy polarnej
type: item
date: 2026-05-08T06:50:31.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: arktyka
subject: dna
subject: wyprawy
description: Ponad 180 lat po zaginięciu feralnej polarnej wyprawy Johna Franklina, nauka pozwala nam przypisać odkryte szczątki konkretnym uczestnikom tej tragicznej misji. Dzięki analizie DNA i pomocy żyjących krewnych, czterej marynarze przestali być anonimowymi ofiarami Arktyki.
encoded: W 1845 roku brytyjska ekspedycja pod dowództwem kapitana Johna Franklina wyruszyła na pokładach HMS Erebus i HMS Terror, by pokonać Przejście Północno-Zachodnie. Była to czwarta arktyczna wyprawa Franklina, mająca na celu dotarcie do Pacyfiku. I jedna z najsłynniejszych ze względu na swój przebieg. Misja zakończyła się tragicznie – lód uwięził oba statki w rejonie Wyspy Króla Williama. Zginęli wszyscy członkowie załogi, czyli w sumie 129 osób. Losy jednostek i ludzi Jednostki po raz ostatni widziano w 1848 roku na Morzu Baffina. Mimo zorganizowania 30 akcji ratunkowych w latach 1847–1859, nie natrafiono na ich ślad. Przełom nastąpił dopiero niedawno dzięki nowoczesnej technologii: HMS Erebus odnaleziono w 2014 roku; HMS Terror zlokalizowano w 2016 roku. Szczątki członków wyprawy odnajdywano w tym regionie od połowy XIX wieku, jednak przez dekady większość z nich pozostawała bezimienna. Genetyczny detektyw na tropie Antropolodzy z University of Waterloo, pod kierownictwem dr. Douglasa Stentona i dr. Roberta Parka, prowadzą zaawansowane badania mające na celu przywrócenie tożsamości zmarłym śmiałkom z wyprawy Franklina. Kluczem do sukcesu okazała się ekstrakcja DNA ze znalezionych szczątków szkieletowych i porównanie ich z materiałem genetycznym przekazanym przez żyjących potomków załogi. Badacze analizowali mitochondrialne DNA oraz DNA chromosomu Y, co pozwoliło na uzyskanie całkiem precyzyjnych wyników. Do tej pory udało się zidentyfikować łącznie sześciu członków wyprawy. Identyfikacje kolejnych marynarzy Teraz udało się zidentyfikować cztery kolejne osoby. Tych trzech mężczyzn służyło na HMS Erebus i zginęli w okolicach Zatoki Erebus. Są to: William Orren (marynarz) – jego kości odkryto na stanowisku archeologicznym NgLj-1, położonym w południowej części wybrzeża Zatoki Erebus; David Young (chłopiec okrętowy I klasy) – został zidentyfikowany na podstawie analizy próbek ze stanowiska NgLj-2, zlokalizowanego około 2 km na wschód od NgLj-3, gdzie odkryto drugą łódź i…

dna-68a7f1d.jpg
width: 1575
height: 1050

Budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej odsłoniła zabytek. Drewniana beczka kryje zagadkę
type: item
date: 2026-05-07T12:20:14.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: elektrownia
subject: morze
subject: morze bałtyckie
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pomorze
description: Podczas przygotowań do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej na dnie Bałtyku odnaleziono unikatowy zabytek. Drewniana beczka sprzed wieków rzuca nowe światło na historię morskiego handlu surowcami. Co artefakt skrywa w swoim wnętrzu?
encoded: Budowa pierwszej polskiej elektrowni jądrowej to przedsięwzięcie o niespotykanej dotąd skali, wymagające precyzyjnego przygotowania terenu – nie tylko na lądzie, ale i pod wodą. Ta inwestycja powstaje w gminie Choczewo na Pomorzu. W marcu 2026 roku rozpoczęto kolejną kampanię badań, której celem jest wykrycie i neutralizacja niewybuchów oraz innych obiektów ferromagnetycznych mogących zagrażać inwestycji. Prace te są niezbędne dla bezpiecznego zaprojektowania systemu doprowadzenia wody chłodzącej do przyszłej elektrowni. Jak się jednak okazało, morskie dno skrywa nie tylko pamiątki po konfliktach zbrojnych, ale i znacznie starsze świadectwa ludzkiej aktywności. Beczka sprzed wieków Podczas rutynowych badań geofizycznych natrafiono na obiekt, który nie był współczesnym odpadem ani niebezpiecznym ładunkiem wybuchowym. Na głębokości około 19 metrów, zakopana metr pod poziomem dna, spoczywała drewniana beczka. Obiekt o wysokości 70 cm i średnicy 40 cm został bezpiecznie wydobyty na powierzchnię przy współudziale archeologa podwodnego. To rzadkie znalezisko waży aż 216 kilogramów. Zagadkowy ładunek Wstępna analiza wykazała, że beczka wykonana z drewna sosnowego pochodzi z okresu między XV a XVII wiekiem. Co najciekawsze, na jej denku zachowały się tzw. merki – znaki kupieckie służące do identyfikacji właściciela towaru, powszechnie stosowane w żegludze bałtyckiej do końca XVII stulecia. Wewnątrz beczki najprawdopodobniej znajdują się skorodowane bryłki żelaza typu osmund. Był to surowiec sprowadzany masowo ze Szwecji do Gdańska, gdzie poddawano go dalszej obróbce w lokalnych hamerniach. Kontekst bałtyckiego handlu Eksperci z Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku wskazują na wyraźne analogie do ładunków przewożonych przez słynne wraki Bałtyku, takie jak XV-wieczny „Miedziowiec” czy XVII-wieczny „Rudowiec”. Oba te statki transportowały osmund, co potwierdza, że surowiec ten był kluczowym elementem wymiany handlowej łączącej największe miasta portowe Morza Bałtyckiego w póź…

beczka-50b122c.jpg
width: 1575
height: 1050

Co pili mieszkańcy Podlasia 4500 lat temu? W skorupach ceramicznych odkryto ślady alkoholu
type: item
date: 2026-05-07T10:15:21.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: alkohole
subject: archeologia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: piwo
subject: podlasie
subject: wierzenia
description: Czy mieszkańcy dzisiejszego Podlasia 4500 lat temu warzyli piwo? Najnowsze analizy naczyń ceramicznych z Supraśla ujawniają obecność substancji, które mogły wprawiać naszych przodków w stan euforii podczas dawno zapomnianych obrzędów.
encoded: Zdolność do metabolizowania etanolu towarzyszy naszym przodkom od około 10 milionów lat, kiedy to wczesne hominidy zaczęły spożywać sfermentowane owoce. Jednak przejście od przypadkowej konsumpcji do świadomej produkcji alkoholu nastąpiło znacznie później i było ściśle powiązane z rewolucją neolityczną. Jeśli chodzi o napoje z procentami spożywane w Europie były to długo tylko wina owocowe, miody pitne i proste piwa. Przez lata badacze zastanawiali się, kiedy te innowacje dotarły na tereny dzisiejszej Polski północno-wschodniej, gdzie społeczności łowiecko-zbierackie długo opierały się rolniczym nowinkom. Pradawne rytuału w Supraślu Głównym obiektem badań były znaleziska z Supraśla, datowane na około 4500 lat, a więc czasy, gdy w Egipcie wzniesiono piramidę Cheopsa. Odkryto tam depozyty rytualne związane ze społecznościami określanymi przez archeologów jako kultura pucharów dzwonowatych. Odkrycia te są unikatowe, ponieważ przesuwają znaną granicę wpływów tej kultury daleko na północny wschód Polski. Analizie poddano fragmenty 13 naczyń, w tym charakterystyczne puchary, misy oraz naczynia zasobowe. Badacze chcieli sprawdzić, czy polskie egzemplarze również służyły do celów obrzędowych związanych z piciem alkoholu – tego dowiedli inni badacze analizujący artefaktu z zachodniej części kontynentu. Wnioski opublikowano na łamach „Archaeometry” i opisano na łamach Archeowieści. Naczynia, które „pamiętają” zawartość Badanie substancji, które dosłownie wyparowały tysiące lat temu, jest ogromnym wyzwaniem badawczym. Kluczem do sukcesu okazała się wysoka porowatość pradziejowych naczyń ceramicznych, która wchłaniała resztki pożywienia i napojów w swoją strukturę. Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechniki Łódzkiej wykorzystali metodę chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas (GC-MS). Pozwala ona na identyfikację kwasów tłuszczowych oraz biomarkerów archeologicznych specyficznych dla konkretnych rodzajów żywności. Dzięki temu mariażowi archeologii z c…

piwo-ff07c73.jpg
width: 1688
height: 1125

Skarb z Bizancjum w polskiej wsi. Niezwykłe odkrycie w Świętokrzyskim
type: item
date: 2026-05-07T08:41:41.000Z
creator: Olaf Kardaszewski
subject: Historia
subject: bizancjum
subject: konie
subject: odkrycia archeologiczne
subject: Świętokrzyskie
description: W Świętokrzyskiej wsi Sobótka doszło do wyjątkowego odkrycia. Okolice Sandomierza ujawniły przed badaczami nietypowy przedmiot – kłódkę, która pochodzi z XII lub XIII stulecia. Średniowieczne znalezisko zachwyca nie tylko swoim wiekiem, ale również oryginalnym, świetnie zachowanym kształtem.
encoded: Wojciech Rudziejewski-Rudziewicz, prezes Stowarzyszenia „Szansa” odpowiedzialnego za najnowsze odkrycie, w rozmowie z PAP podkreślał, że Sobótka to jedna z najstarszych wsi w Polsce. Prezes wskazywał, że funkcjonujące tam niegdyś wczesnośredniowieczne targowisko pozwala spodziewać się odnalezienia różnorodnych artefaktów, które przed wiekami były przedmiotem handlu. Na całe szczęście nie mylił się. Elitarny wyrób z Cesarstwa Bizantyjskiego Stowarzyszenie stojące za najnowszym odkryciem podkreśla, że nie mamy do czynienia z przedmiotem przeciętnym o niskiej wartości historycznej. Specjalistom udało się określić, że znaleziony obiekt pełnił funkcję kłódki w XII lub XIII wieku. Dodatkowej wartości odkryciu nadaje jego zoomorficzny kształt. Tego typu urządzenia w formie konia były już wcześniej znajdowane i prezentowane zarówno w muzealnych, jak i prywatnych kolekcjach. Znalezisko z Sobótki przypomina do złudzenia choćby artefakty ze zbiorów Uniwersytetu Harvarda w Cambridge oraz zabytek z prywatnej kolekcji w Niemczech, oferowany przez LOT-ART Gallery. To podobieństwo pozwala na dokładniejsze określenie wieku odkrytej kłódki. Według dr. hab. Marka Florka z delegatury Urzędu Ochrony Zabytków w Sandomierzu przedmiot został wykonany najprawdopodobniej w XII lub XIII wieku na terenie Bizancjum. Skąd egzotyczny przedmiot pojawił się w Polsce? Jedna z najbardziej prawdopodobnych hipotez łączy znalezisko z okresem wypraw krzyżowych, w których uczestniczyło rycerstwo z ziemi sandomierskiej. Historyczne źródła potwierdzają, że do Jerozolimy wyprawiali się tacy możni jak książę Henryk Sandomierski czy Jaksa z Miechowa. Interesującym przykładem jest również Wielisław „Jerozolimczyk”, którego przydomek jednoznacznie wskazuje na odbytą podróż do Ziemi Świętej. To właśnie ci rycerze i pielgrzymi, powracając z odległych krain, przywozili ze sobą unikalne przedmioty o symbolicznym znaczeniu. Ta niewielka kłódka mogła stanowić dla nich cenną, osobistą pamiątkę z zupełnie innego, egzoty…

FABRIC-KOLAZ-32-14-4809589.jpg
width: 2813
height: 1875

Tajemnica w Pirenejach. Ślady ognia wysoko w górach zaskakują naukowców
type: item
date: 2026-05-06T09:20:52.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: hiszpania
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
description: Archeolodzy natrafili na ślady ludzkiej obecności w surowym, wysokogórskim środowisku we wschodnich Pirenejach. Ogień, minerały, a także ludzkie, w tym dziecięce szczątki sugerują, że ludzie wracali tu wielokrotnie, choć warunki wydają się niemal niemożliwe do życia.
encoded: Wysokie góry kojarzą się dziś głównie z aktywnym wypoczynkiem, ale ludzie od tysięcy lat wykorzystywali te miejsca w sposób bardziej praktyczny. W Andach funkcjonowały stałe ośrodki imperium Inków, w tym Machu Picchu, a w Himalajach do dziś istnieją wysoko położone regiony zamieszkane, takie jak Ladakh. W Europie skala była mniejsza, ale także tutaj wykorzystywano tereny górskie sezonowo, m.in. do wypasu zwierząt, albo lokalnie, gdy pojawiał się dostęp do surowców. Właśnie ten drugi przypadek może tłumaczyć nowe odkrycie z Pirenejów. Ślady ognia i tajemnicze zielone minerały W jaskini położonej na wysokości ponad 2235 m n.p.m. we wschodnich Pirenejach w dolinie Freser w Hiszpanii archeolodzy znaleźli ślady ognia i przetwarzania minerałów sprzed tysięcy lat. To sugeruje, że miejsce to było wykorzystywane celowo, prawdopodobnie w związku z pozyskiwaniem i obróbką surowców, a nie tylko jako przypadkowe, jednorazowe schronienie. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Naukowcy twierdzą, że pradawni ludzie odwiedzali grotę w ramach dobrze zaplanowanych i dobrze zaopatrzonych wypraw trwających aż dwa tysiące lat. Badacze w swojej pracy podkreślają, że ich odkrycie obala dotychczasowe założenia, iż ​​prehistoryczne ludy nie spędzały długich okresów na dużych wysokościach. Ponadto znalezisko w postaci kości palca dziecka i zęba mlecznego sugeruje, że było to również miejsce pochówku. – Przez długi czas środowiska wysokogórskie były postrzegane jako marginalne, przez które społeczności prehistoryczne przechodziły sporadycznie – powiedział prof. Carlos Tornero z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii i Ewolucji Społecznej, główny autor artykułu. – Znaleźliśmy jednak naprawdę bogatą sekwencję archeologiczną, obejmującą liczne struktury paleniskowe i bardzo dużą liczbę zielonych fragmentów mineralnych. Nie możemy dokładnie określić, jak długo ludzie przebywali w tych miejscach za każdym razem, ale wielokrotne użytkowanie p…

gornictwo-pireneje-1-3298b03.jpeg
width: 1950
height: 1300

Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
type: item
date: 2026-05-06T07:38:48.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: historia polski
subject: średniowiecze
description: Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
encoded: Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależ…

Bez-nazwy-3000-x-2000-px-10-5dbd156.png
width: 3000
height: 2000

Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
type: item
date: 2026-05-06T06:03:47.000Z
creator: John Riches
subject: Historia
subject: biblia
subject: chrześcijaństwo
subject: religie
subject: starożytność
description: Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
encoded: „Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. …

biblia-cd2ada2.jpg
width: 1799
height: 1200

Antyczni bogowie i wyjątkowa łaźnia. Niezwykłe wyniki badań archeologicznych w centrum Aleksandrii
type: item
date: 2026-05-05T11:20:54.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: aleksandria
subject: archeologia
subject: miasta
subject: odkrycia archeologiczne
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Posągi greckich bogów, piękne mozaiki, unikatowa łaźnia – to tylko kilka odkryć dokonanych właśnie przez archeologów w samym centrum Aleksandrii w Egipcie. Miasto to skrywa pod współczesną zabudową relikty po jednym z najważniejszych ośrodków śródziemnomorza w czasach starożytnych.
encoded: Współczesna Aleksandria jest tętniącą życiem śródziemnomorską metropolią, w której mieszka około 6 mln osób. Gęsta zabudowa utrudnia badanie odległej przeszłości tego miasta. Każde prace budowlane ujawniają pod ziemią relikty sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Ostatnio egipska misja archeologiczna, afiliowana przy Najwyższej Radzie Starożytności, przeprowadziła badania ratunkowe w dzielnicy Moharam Bek, położonej w samym centrum miasta. Unikatowa antyczna łaźnia Jednym z najciekawszych znalezisk jest okrągła w palnie łaźnia publiczna typu tholoi, pochodząca z późnego okresu ptolemejskiego, a więc końca I wieku p.n.e. Tego rodzaju koliste konstrukcje należą do rzadkości i stanowią świadectwo wysokiego poziomu greckiej inżynierii oraz dbałości o higienę publiczną w tamtym czasie. Odnalezienie tak specyficznego obiektu usługowego pozwala badaczom lepiej zrozumieć, jak organizowano wspólną przestrzeń w antycznej Aleksandrii. Aleksandria na przestrzeni dziejów Jednym z najważniejszych naukowych rezultatów misji jest udokumentowanie kompletnej sekwencji nawarstwień kulturowych na badanym stanowisku archeologicznym. Prace wykazały, że obszar Moharam Bek był nieprzerwanie zamieszkany przez kilka stuleci – od okresu ptolemejskiego, przez rzymski, aż po czasy bizantyjskie. Dzięki temu naukowcy mogli prześledzić dzieje tego miejsca. Luksus w rzymskim wydaniu Obok obiektów publicznych archeolodzy odsłonili pozostałości luksusowej rzymskiej willi mieszkalnej. Domostwo to wyróżniało się obecnością podłóg mozaikowych, wykonanych w technikach opus tessellatum oraz opus sectile. Różnorodność ta odzwierciedla bogactwo artystycznych szkół działających w Aleksandrii. Willa była również wyposażona w zaawansowane instalacje wodne, w tym niewielki basen kąpielowy ze zintegrowanym systemem zarządzania wodą. Posągi bóstw Archeologom udało się wydobyć w czasie badań bogaty zbiór artefaktów. Wśród nich znajdują się marmurowe posągi bóstw: Bachusa i Asklepiosa, a także bezgłowa statua identyfi…

alex-f7a70ef.jpg
width: 1688
height: 1125

Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
type: item
date: 2026-05-05T09:57:21.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: historia polski
subject: średniowiecze
description: Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
encoded: Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchni…

Bez-nazwy-3000-x-2000-px-9-f6b8125.png
width: 3000
height: 2000

Zagadka Göbeklitepe. Jak naprawdę wyglądał świat sprzed 11 tysięcy lat?
type: item
date: 2026-05-05T09:12:40.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: diety
subject: neolit
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
subject: turcja
description: Göbeklitepe od lat rozpala wyobraźnię jako kolebka monumentalnej architektury. Nowe badania rzucają światło na to, co działo się poza osadą i kręgami kamiennymi. Okazuje się, że dzisiejszy surowy krajobraz ma niewiele wspólnego z „rajskim ogrodem”, w którym żyli wczesnoneolityczni myśliwi.
encoded: Göbeklitepe jest jednym z najsłynniejszych stanowisk archeologicznych świata. Zlokalizowane jest na wapiennym płaskowyżu gór Germuş w południowo-wschodniej Turcji. Ludzie mieszkali w tym miejscu od połowy X do końca IX tysiąclecia p.n.e. Był to kluczowy moment w historii ludzkości – przejścia z gospodarki łowiecko-zbierackiej do produkcji żywności i osiadłego trybu życia. Göbeklitepe słynnie z megalitycznych kręgów kamiennych wykonanych z T-kształtnych filarów. Są one już całkiem dobrze rozpoznane, chociaż inspirują one pseudoarcheologów do generowania opowieści na temat zaginionych cywilizacji. Jednak dotychczas brakowało systematycznych badań nad otoczeniem tego stanowiska archeologicznego w pradziejach. Na ten temat ukazał się artykuł w periodyku „Land”. Cyfrowa rekonstrukcja środowiska naturalnego Głównym celem najnowszych badań było sporządzenie pierwszego obrazu środowiska naturalnego wokół Göbeklitepe. Naukowcy wykorzystali nowoczesne narzędzia, takie jak cyfrowe modele terenu (TanDEM-X) oraz mapowanie geomorfologiczne w promieniu 12 km od stanowiska. Badacze z Uniwersytetu Chrystiana Albrechta w Kilonii, Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego i Niemieckiego Instytutu Archeologicznego starali się ustalić, czy obecny surowy, półstepowy krajobraz odpowiada warunkom sprzed 12 tysięcy lat, czy też jest wynikiem późniejszej degradacji. Klimat sprzyjający obfitości Wyniki modelowania klimatycznego wskazują, że we wczesnym holocenie, czyli w okresie, w którym rozkwitało Göbeklitepe, było tam ciepło i wilgotno. Choć dane z różnych źródeł wykazują pewne rozbieżności, ogólny trend sugeruje, że opady w okresie budowy Göbeklitepe były znacznie wyższe niż obecnie. Takie warunki sprzyjały intensywnemu wietrzeniu chemicznemu skał wapiennych i formowaniu się gleb, co z kolei pozwalało na rozwój gęstszej szaty roślinnej. Ówczesny klimat nie był tak surowy jak dzisiejszy, co czyniło płaskowyż miejscem znacznie bardziej gościnnym. Świat dzikich pistacji i migdałowców Jednym z najcie…

FABRIC-KOLAZ-32-e8d6cf9.jpg
width: 1575
height: 1050

Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
type: item
date: 2026-05-05T06:39:08.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: cesarstwo rzymskie
subject: dzieci
subject: grób
subject: grobowce
subject: imperium
subject: odkrycia archeologiczne
subject: złoto
description: Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
encoded: W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej …

Seeing-Dead-1000-541befe.jpg
width: 1575
height: 1050

Zagadka dwunastu bobrów. Niezwykłe odkrycie archeologów nad Soławą
type: item
date: 2026-05-04T09:00:53.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: bobry
subject: dzikie zwierzęta
subject: neolit
subject: niemcy
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
description: Siedem tysięcy lat temu nad Soławą doszło do niezwykłego wydarzenia. Grupa rolników złożyła w ziemi szczątki 12 bobrów. Dziś to znalezisko pomaga nam zrozumieć, jak wyglądała prehistoryczna moda i jak wielkie znaczenie dla pradziejowych społeczności miały gęste, nieprzemakalne futra dzikich zwierząt.
encoded: Współczesne inwestycje infrastrukturalne często stają się okazją do poznania odległej przeszłości człowieka. Tak było w przypadku budowy linii wysokiego napięcia SuedOstLink, która w Saksonii-Anhalt w Niemczech przebiega przez niezwykle żyzne tereny, zasiedlane przez ludzi od tysiącleci. Właśnie podczas ratowniczych badań w powiecie Salzland, na stanowisku położonym powyżej rzeki Soławy (Saale), natrafiono na ślady, które rzucają nowe światło na wczesne społeczności rolnicze. O tych badaniach poinformował właśnie Urząd Kraju Związkowego Saksonia‑Anhalt ds. Ochrony Zabytków i Archeologii. Depozyt w postaci bobrów W okolicach miejscowości Alsleben archeolodzy badali teren, który był zasiedlany nie tylko w neolicie, ale także w epokach brązu i żelaza. Wśród licznych jam zasobowych, dołów posłupowych i grobów, jeden obiekt szczególnie przykuł uwagę badaczy. Był to pozornie niepozorny dół o średnicy około 80 centymetrów, który został wypełniony kośćmi zwierzęcymi aż po brzegi. Nie było wątpliwości z identyfikacją gatunkową: pomarańczowo-brązowe zęby należały do bobrów. Ze względu na złożoność znaleziska, zdecydowano się na wydobycie go w całości w bloku ziemnym, aby przeprowadzić szczegółowe analizy w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Do znaleziska doszło w 2024 roku, ale naukowcy potrzebowali dwóch lat na wykonanie pełnych analiz, którymi właśnie się podzielili. Niekompletne szkielety Analizy laboratoryjne potwierdziły unikalny charakter depozytu. Pakiet kości składał się wyłącznie ze szczątków bobrów, które zachowały się w doskonałym stanie. Badacze zidentyfikowali czaszki należące do co najmniej dwunastu osobników. Co istotne, w jamie znajdowały się zwierzęta w różnym wieku – od młodych osobników w pierwszym roku życia, po stare osobniki liczące ponad osiem lat. Brak anatomicznego porządku kości oraz fakt, że niektóre elementy szkieletu były nieobecne, sugerują, że w momencie składania do dołu zwierzęta były już w stanie rozkładu, a archeolodzy mają do czynien…

bobry-82783ae.jpg
width: 1688
height: 1125

Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność
type: item
date: 2026-05-03T06:33:50.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: europa
subject: mołdawia
subject: ukraina
subject: zsrr
description: Besarabia była krainą, która przez wieki pełniła rolę kluczowego pomostu między Europą Wschodnią, Bałkanami a rozległymi stepami czarnomorskimi. Położona w strategicznym międzyrzeczu Prutu i Dniestru, stanowiła arenę starć wielkich imperiów – osmańskiego i rosyjskiego – co trwale ukształtowało jej unikatowy, wieloetniczny charakter. Współcześnie region ten, podzielony między Republikę Mołdawii a Ukrainę, pozostaje obszarem o niezwykłej złożoności kulturowej.
encoded: Spis treści: Kraina między Prutem a Dniestrem Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Panowanie caratu i wielka kolonizacja Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Besarabia podczas II wojny światowej Słoneczna stepowa kraina jest dziś poprzecinana politycznymi granicami. Należy jednak podkreślić, że Besarabia zdołała zachować spójność kulturową, opartą na wspólnym dziedzictwie historycznym i silnych więzach lokalnych. Kraina między Prutem a Dniestrem Besarabia zajmuje terytorium o powierzchni około 45 630 kilometrów kwadratowych, co czyni ją regionem o znaczącej skali w kontekście Europy Wschodniej. Jej obszar jest naturalnie ograniczony przez systemy rzeczne. Historycznie to właśnie ten czynnik determinował izolację lub otwartość regionu na wpływy zewnętrzne. Na zachodzie granicę wyznacza rzeka Prut, oddzielająca Besarabię od Mołdawii Zachodniej (części dzisiejszej Rumunii). Z kolei na północy i wschodzie naturalną barierę stanowi Dniestr, oddzielający krainę od Podola i Jedysanu. Południowy kraniec regionu opiera się o Dunaj i wybrzeże Morza Czarnego, obejmując specyficzny obszar stepowy znany jako Budziak. Krajobraz Besarabii Teren Besarabii pokrywają przede wszystkim pagórkowate równiny i płaskie stepy, które w południowej części przechodzą w nizinny krajobraz nadmorski. Średnia wysokość terenu wynosi około 150 m n.p.m., przy czym najwyższym punktem historycznej krainy jest wzniesienie Dealul Bălănești, osiągające 430 m n.p.m. W południowej części Besarabii, zwłaszcza w regionie Budziaku, krajobraz staje się bardziej surowy, przechodząc w otwarte stepy, które przez wieki były domem dla koczowniczych plemion. To tam rzeki Dniestr i Dunaj tworzą system limanów i delt. Granice polityczne Współczesna Besarabia jest podzielona między Mołdawię a Ukrainę. Centralna część historycznego terytorium stanowi trzon niepodległej Mołdawii. To właśnie tam koncentruje się mołdawskie rolnictwo i winiarstwo. Po stronie ukraińskiej znajdują się północne i południowe krańce his…

Besarabia-133450c.jpg
width: 2133
height: 1200

Zamek św. Anioła to wieczny symbol Rzymu. Budowla przetrwała w niemal niezmienionej formie
type: item
date: 2026-05-02T10:16:16.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: atrakcje turystyczne
subject: cesarstwo rzymskie
subject: rzym
subject: włochy
subject: zamki
subject: zwiedzanie
description: Zamek św. Anioła jest prawdziwym symbolem. Trudno znaleźć inny obiekt, który tak płynnie przeszedłby przez tyle epok, zachowując swoją pierwotną formę i strukturę, mimo że na przestrzeni stuleci jego funkcja wielokrotnie ewoluowała. Tym samym stanowi dowód na to, że Rzym jest wieczny nie tylko z nazwy. Gdzie znajduje się ta niezwykła budowla? W jakim celu ją wzniesiono? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
encoded: Spis treści: Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Geneza budowli Skąd wzięła się nazwa? Twierdza papieży Podział funkcjonalny Zamku św. Anioła Ogień nad Tybrem Cylindryczny kolos, wznoszący się na prawym brzegu Tybru, skupia w sobie wszystkie warstwy historii Rzymu. Od monumentalnego mauzoleum cesarskiego, przez mroczną średniowieczną twierdzę, aż po luksusowe apartamenty papieskie i dzisiejsze muzeum narodowe – ta wyjątkowa budowla od dwóch tysiącleci jest świadkiem triumfów i tragedii, a to czyni ją jedną z tych atrakcji, które po prostu trzeba zobaczyć. Monumentalny grobowiec nad brzegiem rzeki Zamek św. Anioła jest zlokalizowany w rione Borgo, na prawym brzegu Tybru, niemal u samych wrót Watykanu. To strategiczne położenie sprawia, że monumentalna budowla wyraźnie dominuje nad okolicą, łącząc się z lewym brzegiem rzeki za pomocą Mostu św. Anioła – jednej z najbardziej zachwycających tego typu konstrukcji na świecie. W starożytności teren ten znajdował się poza właściwym miastem, co pozwalało na budowę monumentalnych grobowców. Dziś to ścisłe centrum turystycznego Rzymu – miejsce, gdzie echo historii łączy się z nowoczesnym rytmem miasta. Geneza budowli W II wieku n.e. cesarz Hadrian – wielki budowniczy i miłośnik architektury – postanowił wznieść dla siebie i swoich następców miejsce wiecznego spoczynku, które przyćmiłoby mauzoleum Augusta na Polu Marsowym. Prace nad budowlą, zwaną wówczas Mole Adriana, rozpoczęły się około 134–135 roku n.e. Władca nie zdążył zobaczyć finalnego efektu. Budowę sfinalizował w 139 roku jego następca, Antoninus Pius. Wtedy też przeniesiono tam prochy zmarłego cesarza i Sabiny, jego żony. Oryginalna konstrukcja była cudem antycznej inżynierii. Składała się z kwadratowej podstawy o boku około 86–89 metrów, na której wznosił się potężny cylinder o średnicy 64 i wysokości 20 metrów. Całość wieńczył ziemny nasyp z cyprysami, a na samym szczycie znajdowała się rzeźba z brązu, przedstawiająca Hadriana jako Heliosa, boga słońca powożąc…

zamek-sw-Aniola-2906f37.jpg
width: 1799
height: 1200

Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy?
type: item
date: 2026-05-02T09:24:47.000Z
creator: Marzena Wardyn-Kobus
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: kobiety
subject: legendy
subject: węgry
description: Elżbieta Batory od stuleci budzi skrajne emocje. Dla jednych pozostaje jedną z najbardziej okrutnych postaci w historii Europy, a dla innych ofiarą politycznych intryg i czarnej legendy. Kim była naprawdę węgierska arystokratka, którą historia zapamiętała jako „krwawą hrabinę”? I ile w tej opowieści jest faktów, a ile późniejszych wyobrażeń?
encoded: Spis treści: Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Życie na granicy władzy i niepewności Skąd wziął się przydomek „krwawa hrabina”? Oskarżenia i proces – co wydarzyło się naprawdę? Seryjna morderczyni czy ofiara pomówień – jak oceniają ją historycy? Elżbieta Batory przyszła na świat 7 sierpnia 1560 roku w Nyírbátorze (Węgry), w jednej z najpotężniejszych rodzin szlacheckich Europy Środkowej. Ród Batorych odgrywał istotną rolę polityczną w regionie, a jego członkowie sprawowali władzę zarówno w Siedmiogrodzie, jak i w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Elżbieta otrzymywała staranne wykształcenie – znała kilka języków, w tym łacinę i niemiecki. Jako dorosła kobieta zarządzała rozległymi majątkami ziemskimi, co wymagało nie tylko kompetencji administracyjnych, ale i dużej samodzielności. Po ślubie z Ferencem Nádasdym, wpływowym węgierskim magnatem, jej pozycja jeszcze wzrosła. Gdy mąż prowadził działania wojenne przeciwko Imperium Osmańskiemu, to właśnie ona zajmowała się zarządzaniem majątkiem i opieką nad poddanymi. Czy Elżbieta Batory była krewną Stefana Batorego? Elżbieta Batory była blisko spokrewniona z królem Polski Stefanem Batorym – była jego siostrzenicą. To pokrewieństwo nie tylko podnosiło jej prestiż, ale także sytuowało ją w centrum europejskich układów politycznych. Ród Batorych należał do elity władzy w Europie Środkowo-Wschodniej, a jego członkowie odgrywali ważną rolę w konfliktach politycznych epoki. Powiązania rodzinne Elżbiety sprawiały, że jej los nie był wyłącznie prywatną historią, lecz wpisywał się w szerszy kontekst rywalizacji między możnymi rodami oraz wpływami Habsburgów. Życie na granicy władzy i niepewności Małżeństwo z Ferencem Nádasdym, za którego została wydana piętnastoletnia Elżbieta, było typowym dla epoki sojuszem politycznym. Para posiadała liczne dobra ziemskie i zamki, w tym rezydencję w Čachticach, która później stała się centralnym miejscem legend o Elżbiecie. Po śmierci męża w 1604 roku Elżbieta Batory została jedną…

elzbieta-batory-1-254a637.jpg
width: 2047
height: 1366