Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
Ostrów Lednicki, położony na największej wyspie jeziora Lednica, to jedno z kluczowych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Dzięki badaniom archeologicznym i historycznym wyspa odkrywa przed nami tajemnice życia pierwszych Piastów oraz znaczenie chrztu Mieszka I.
Spis treści: Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Wyspa Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga zarówno badaczy, jak i pasjonatów historii. To tu, według najnowszych badań, mógł odbyć się chrzest Mieszka I w 966 roku, a złożone konstrukcje mostów i pozostałości palatium pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie oraz organizację pierwszego polskiego państwa. Współczesne odkrycia, takie jak militaria z X wieku i monety średniowieczne, ukazują skalę i znaczenie tego miejsca dla wczesnośredniowiecznej Polski. Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Badania archeologiczne prowadzone na Ostrowie Lednickim należą do najbardziej zaawansowanych w Polsce. Ich początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy to archeolodzy rozpoczęli regularne prace wykopaliskowe na wyspie oraz w jej bezpośrednim otoczeniu. Prace te objęły zarówno badania podwodne w jeziorze Lednica, jak i szeroko zakrojone wykopy lądowe. Badania podwodne i lądowe wokół jeziora Lednica Jednym z najważniejszych etapów badań było rozpoczęcie podwodnych eksploracji na jeziorze Lednica przez specjalistów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2020 roku, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, archeolodzy zidentyfikowali militaria z X wieku, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz pozostałości umocnień brzegowych z czasów panowania Mieszka I. Badania te znacząco poszerzyły wiedzę o infrastrukturze wodnej, sposobie funkcjonowania mostów oraz szlaków komunikacyjnych z epoki wczesnopiastowskiej. Znaczenie znalezisk z X wieku dla historii Polski Odkrycia z dna jeziora Lednica, jak również te dokonane na wyspie, potwierdzają strategiczne znaczenie Ostrowa Lednickiego jako centrum wczesnego państwa polskiego. Przedmioty militarne, broń, narzędzia oraz ozdoby świadczą o istnieniu tu ważnego grodu obronnego i rezydencji książęcej. Naukowcy z Torunia przeanalizowali strukturę mostów, które łączyły wyspę z lądem, umożliwiając szybki transport ludzi i towarów, a jednocześnie stanowiąc element systemu obronnego. Dodatkowo systematyczne przeszukiwanie terenu przez detektorystów oraz archeologów w ostatnich latach pozwoliło odnaleźć ponad 600 zabytków metalowych – w tym unikatowe monety, ozdoby oraz fragmenty uzbrojenia. Detaliczne analizy palatium i infrastruktury mostowej Jednym z kluczowych obiektów na wyspie są ruiny palatium – monumentalnej rezydencji książęcej, która była miejscem zamieszkania Mieszka I i jego najbliższych. Prowadzone badania wykazały, że budowla była wyjątkowo nowoczesna jak na swoje czasy. Odkryto relikty murów, zaprawy, a także pozostałości przedmiotów codziennego użytku. Współczesne metody analizy pozwoliły zrekonstruować zarówno kształt obiektu, jak i organizację przestrzeni wokół niego. Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki od lat wzbudza zainteresowanie historyków jako potencjalne miejsce chrztu Polski. W ostatnich latach, dzięki postępowi badań archeologicznych i analitycznych, teoria ta zyskuje coraz więcej zwolenników. Najnowsze ustalenia naukowców Zmarły w 2022 r. prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, wskazywał Ostrów Lednicki jako najpewniejszą lokalizację chrztu księcia Mieszka I w 966 roku. Wyniki analiz archeologicznych i źródeł pisanych wskazują, że na wyspie znajdowała się kaplica chrzcielna, a sama wyspa była najważniejszym ośrodkiem władzy i religii w tym okresie. Symbolika chrztu Polski w kulturze i tradycji Chrzest Mieszka I to kluczowy moment w historii Polski, symbolizujący początek państwowości oraz wprowadzenie kraju do wspólnoty chrześcijańskiej. Ostrów Lednicki, jako miejsce tego wydarzenia, odgrywa istotną rolę nie tylko w naukowej debacie, ale także w świadomości narodowej i tradycji kulturowej Polaków. Wyspa jest dziś miejscem licznych obchodów rocznicowych i pielgrzymek. Związki Ostrowa Lednickiego z Muzeum Pierwszych Piastów Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy jest główną instytucją badawczą i edukacyjną, zajmującą się dokumentowaniem, ochroną oraz popularyzacją dziedzictwa Ostrowa Lednickiego. Placówka prowadzi szeroko zakrojone działania naukowe, edukacyjne i popularyzatorskie, organizując wystawy, rekonstrukcje oraz warsztaty dla zwiedzających. Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Współczesny Ostrów Lednicki to nie tylko miejsce badań naukowych, lecz także ważny punkt na mapie turystycznej Polski. Każdego roku wyspę odwiedzają tysiące turystów, uczniów i pasjonatów historii. Najciekawsze zabytki i ekspozycje Na terenie Ostrowa Lednickiego można zobaczyć nie tylko ruiny palatium i relikty mostów, lecz także liczne rekonstrukcje oraz ekspozycje muzealne. Największym zainteresowaniem cieszą się prezentacje codziennego życia wczesnośredniowiecznych mieszkańców wyspy, a także wystawy poświęcone znaleziskom archeologicznym, takim jak monety średniowieczne, narzędzia czy elementy uzbrojenia. Współczesne badania i edukacja historyczna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy aktywnie współpracuje z uczelniami wyższymi oraz instytucjami naukowymi z całej Polski. Organizowane są konferencje, seminaria i warsztaty dla dzieci i dorosłych, które przybliżają historię pierwszego państwa polskiego, rozwój infrastruktury wodnej czy znaczenie chrztu Mieszka I dla dziejów Europy. Znaczenie wyspy dla turystyki kulturowej Ostrów Lednicki stanowi istotny element polskiej turystyki kulturowej. Oprócz zwiedzania zabytków i uczestnictwa w wydarzeniach edukacyjnych, wyspa oferuje liczne szlaki spacerowe, możliwość rekreacji oraz kontaktu z przyrodą jeziora Lednica. To miejsce, w którym historia i współczesność łączą się w wyjątkowy sposób, zachęcając do refleksji nad początkami polskiej państwowości oraz dziedzictwem pierwszych Piastów. Ostrów Lednicki, poprzez swoje bogate dziedzictwo archeologiczne, historyczne i kulturowe, pozostaje jednym z najważniejszych symboli narodowych Polski, a jego tajemnice wciąż są odkrywane przez kolejne pokolenia badaczy i miłośników historii. Źródła: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy biblijny król Herod Wielki rzeczywiście był tyranem? Poznaj prawdziwą historię
Król Herod znany jest z brutalności i rzezi niewiniątek. Ale czy naprawdę kazał zabić dzieci w Betlejem? Poznaj historię władcy, który przeszedł do legendy jako morderca – i geniusz architektury.
Spis treści: Król, którego stworzył Rzym Brutalna droga do władzy Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Król budowniczy i geniusz inżynierii Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Jeśli w historii Bożego Narodzenia istnieje czarny charakter, to jest nim bez wątpienia Herod – monarcha, który rzekomo kazał wymordować tysiące niemowląt i małych dzieci, by pozbyć się rywala, Dzieciątka Jezus. W tradycji chrześcijańskiej zapisał się jako okrutny tyran. Jednak choć jego reputacja człowieka bezwzględnego jest w pełni zasłużona, wcale nie jest pewne, czy rzeczywiście kazał zabić dzieci z Betlejem. Król, którego stworzył Rzym Herod Wielki, który rządził Judeą w latach 37–4 p.n.e., prowadził życie naznaczone politycznymi manewrami i nieustanną walką o utrzymanie władzy. Nie wywodził się z długiej, królewskiej linii. Nie miał też kapłańskiego zaplecza. Był Idumejczykiem – przedstawicielem grupy etnicznej z południowej Judei, uznawanej za potomków biblijnego patriarchy Ezawa. Z tego powodu pozostawał outsiderem wobec dynastii hasmonejskich, które rządziły Judeą przez stulecie przed jego panowaniem. Adam Kolman Marshak, autor książki „The Many Faces of Herod the Great”, zwraca uwagę, że także jego religijne „uprawnienia” były kruche: – Jego dziadek przeszedł na judaizm, dlatego wielu uważało, że nie jest w pełni Żydem. Dla idumejskiego dworzanina zostanie królem Judei było ogromnym politycznym wyczynem. Wymagało dużego szczęścia i pomocy Rzymu. Braki w rodowodzie nadrabiał jednak instynktem politycznym. Dzięki ojcu, Antypatrowi, umiejętnie zabiegał o rzymskie wsparcie w czasie wojen domowych, które rozdzierały wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. W 40 p.n.e., gdy wojska Partów zagrażały rzymskim posiadłościom, senat rzymski zdecydował się na śmiały krok. Marek Antoniusz – a wkrótce także Oktawian – przekonali współpracowników, by ogłosić Heroda „królem Żydów”. Tyle, że w praktyce Herod musiał dopiero na tę koronę zapracować. Brutalna droga do władzy Król „Żydów” już istniał, więc przez kolejne trzy lata Herod prowadził brutalną kampanię przeciw Antygonowi – ostatniemu hasmonejskiemu władcy ze starszej linii królewskiej. W 37 p.n.e., wsparty rzymskimi legionami, Herod zdobył Jerozolimę. Panowanie Heroda było nieustannym balansowaniem. Rzym oczekiwał stabilności, a różne grupy w Judei – legitymacji opartej na lokalnej tradycji. Jego idumejskie pochodzenie i bliskie związki z Augustem sprawiały, że patrzono na niego podejrzliwie, jak na rzymskiego poplecznika. By kontrolować opór, stworzył rozbudowaną siatkę wywiadowczą. Reagował zdecydowanie – często także brutalnie – na zagrożenia realne lub urojone. Historyk Józef Flawiusz, nasze główne starożytne źródło wiedzy o Herodzie, opisuje władcę, który z upływem lat popadał w coraz większą paranoję, zwłaszcza wobec konkurujących roszczeń Hasmoneuszy. Pisze też, że Herod kazał stracić kilku członków dalszej rodziny. Wśród ofiar była ukochana hasmonejska żona Mariamme, troje jego synów oraz matka i dziadek Mariamme. Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Sława Heroda jako człowieka skrajnie okrutnego w dużej mierze wyrasta z opowieści bożonarodzeniowej, w której rozkazuje wymordować wszystkich chłopców poniżej dwóch lat. Historia ta przypomina epizod z Księgi Wyjścia, gdy faraon próbował zgładzić małego Mojżesza, nakazując zabijanie hebrajskich chłopców. Co istotne, poza Ewangelią brak innych wzmianek o takim wydarzeniu – nawet w źródłach, które Herodowi nie sprzyjały. Jak zauważa Raymond Brown w „Birth of the Messiah”, gdyby była to historia prawdziwa, powinna pozostawić ślady w żydowskich przekazach historycznych. Tim Whitmarsh, Regius Professor języka i literatury greckiej na Uniwersytecie w Cambridge, sugeruje, że opowieść o rzezi niemowląt mogła zostać zapożyczona z podobnej historii opowiadanej o Gajuszu Oktawiuszu, przyszłym cesarzu Auguście. Marshak dodaje, że choć większość historyków nie uznaje dosłownej historyczności opowieści o narodzeniu Jezusa, to mimo wszystko mówi ona o pewnym rodzaju prawdy dotyczącej rządów Heroda. Król budowniczy i geniusz inżynierii Jeśli za cokolwiek pamięta się Heroda pozytywnie, to za zdumiewającą skalę jego wizji architektonicznej. W Judei i poza nią pozostawił po sobie pasmo miast, twierdz, pałaców i monumentów, które mogły rywalizować z największymi osiągnięciami jego rzymskich patronów. Przebudowa Świątyni Jerozolimskiej była jednym z najbardziej ambitnych projektów budowlanych starożytnego świata. Platformę Wzgórza Świątynnego ogromnie powiększono, wznosząc mury oporowe z gigantycznych bloków wapienia. Niektóre ważyły ponad 300 ton. Twierdze Heroda – Masada, Macheront, Hyrkania i Herodion – łączyły wojskową strategię z królewskim rozmachem. W Masadzie zbudował trzypoziomowy pałac dramatycznie „przyklejony” do skalnej ściany. Być może najbardziej innowacyjnym dziełem Heroda była Cezarea Nadmorska – portowe miasto nad Morzem Śródziemnym, wzniesione na cześć Augusta. To właśnie tam zbudował największy sztuczny port świata grecko-rzymskiego. Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Ostatnie lata Heroda upływały pod znakiem choroby i niepokojów politycznych. Józef Flawiusz przedstawia szczegółowy – czasem sensacyjny – opis jego ostatnich dni. Po śmierci Heroda w 4 p.n.e. August podzielił jego państwo między trzech synów – Archelaosa, Antypasa i Filipa – kończąc epokę scentralizowanej monarchii herodiańskiej. W ciągu jednego pokolenia Judea znalazła się pod bezpośrednią kontrolą Rzymu. Dziedzictwo Heroda jest złożone. W tradycji żydowskiej jawi się jako uzurpator i morderca, ale też jako ten, który odbudował świątynię w niespotykanej świetności. W chrześcijańskich pismach pozostaje czarnym charakterem. W rzymskiej pamięci bywa wzorcowym królem-klientem. Dla współczesnych archeologów i historyków jest kimś jeszcze innym – jedną z najbardziej przełomowych postaci starożytnego Bliskiego Wschodu. Źródło: National Geographic
Mormonizm od początku był pełen kontrowersji. Mimo to zdobył wyznawców na całym świecie
Mormonizm, zrodzony z wizji młodego farmera w lasach amerykańskiego stanu Nowy Jork, był niewielkim ruchem religijnym z garstką wiernych. Obecnie jest jedną z najprężniej rozwijających się religii. Jakie są fundamentalne podstawy mormonizmu? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Historia mormonizmu Filary wiary mormonów Kultura i codzienne praktyki mormonów Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, gdyż właśnie tak brzmi oficjalna nazwa wspólnoty mormońskiej, powstał niemal 200 lat temu. Przez lata jego wyznawcy, którzy sami siebie określają mianem świętych w dniach ostatnich, zmagali się z licznymi prześladowaniami i choć ten specyficzny odłam religijny wciąż jeszcze wzbudza liczne kontrowersje, to zdołał wykroczyć poza granice Stanów Zjednoczonych. Obecnie mormonizm ma ponad 17 milionów wyznawców na całym świecie. Historia mormonizmu Historia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich jest nierozerwalnie związana z postacią jego założyciela. Joseph Smith, urodzony 23 grudnia 1805 roku na farmie w stanie Nowy Jork, dorastał w okresie znanym jako „drugie wielkie przebudzenie”. Pod tą nazwą kryje się czas niezwykłego ożywienia religijnego, kiedy różne wyznania chrześcijańskie rywalizowały między sobą o rząd dusz nawróconych. W atmosferze duchowego zamętu i sprzecznych nauk, młody Joseph zaczął szukać swojej własnej drogi. Poszukiwanie prawdy i pierwsza wizja Mormonizm wyrósł na fundamencie wydarzenia nazywanego „pierwszą wizją”. Wiosną 1820 roku, 14-letni Smith udał się do lasu, by w modlitwie zapytać Boga, do którego z istniejących kościołów powinien przystąpić. Podobno ukazały mu się wówczas dwie postacie: Bóg Ojciec i Jezus Chrystus. Co istotne, ujrzał ich jako dwie odrębne, cielesne istoty. Otrzymał od nich polecenie, aby nie przyłączał się do żadnego z ówczesnych kościołów, ponieważ każdy z nich „odszedł od prawdy” i nauczał „nakazów ludzkich jako doktryn”. Powstanie Księgi Mormona Trzy lata później Smith miał doświadczyć kolejnego niebiańskiego spotkania. W 1823 roku ukazał mu się anioł Moroni. Niebiańska istota poinformowała go o istnieniu starożytnych kronik, wyrytych na złotych płytach i ukrytych na pobliskim wzgórzu. Płyty te miały zawierać „pełnię wiecznej ewangelii” oraz historię dawnych mieszkańców kontynentu amerykańskiego. Kilka lat później Joseph miał otrzymać owe płyty i przystąpić do ich tłumaczenia. Jak sam twierdził, przekładu dokonał nie dzięki własnym zdolnościom, a „dzięki darowi i mocy Boga”. Właśnie tak, w 1830 roku, miała powstać Księga Mormona – zwornik religii i „najpoprawniejsza księga świata”. Powstanie Kościoła Wraz z jej publikacją, zapoczątkowany przez Smitha ruch religijny zaczął nabierać realnych kształtów. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich został oficjalnie zorganizowany 6 kwietnia 1830 roku, w Fayette w stanie Nowy Jork, z zaledwie sześcioma członkami założycielami. Kluczowym elementem doktryny „przywrócenia” było odtworzenie boskiego autorytetu do działania w imieniu Boga, czyli kapłaństwa. Joseph Smith i jego współpracownik, Oliver Cowdery, twierdzili, że otrzymali ten autorytet od niebiańskich posłańców. Kapłaństwo Aarona, upoważniające do dokonywania obrzędów takich jak chrzest, miało zostać im nadane przez zmartwychwstałego Jana Chrzciciela. Wyższe kapłaństwo, Melchizedeka, posiadające klucze do kierowania Kościołem i dokonywania wyższych obrzędów, mieli otrzymać od starożytnych apostołów: Piotra, Jakuba i Jana. Początki istnienia nowego odłamu religijnego były naznaczone licznymi prześladowaniami, które wymuszały na jego wyznawcach liczne migracje. Przenieśli się ze stanu Nowy Jork do Kirtland w Ohio. Następnie trafili do Jackson w Missouri, a po brutalnych konfliktach i wypędzeniu – do hrabstwa Hancock w stanie Illinois, gdzie założyli osadę o nazwie Nauvoo. W każdym z tych miejsc budowali społeczności i świątynie, ale ich unikatowe wierzenia, zwarta struktura społeczna i rosnące wpływy polityczne budziły nieufność i wrogość sąsiadów. Śmierć Josepha Smitha Sama wspólnota też nie była wolna od konfliktów. Gdy w piśmie „Nauvoo Expositor” pojawiły się artykuły krytykujące założyciela Kościoła i podważające jego pozycję, Smith nakazał zburzyć drukarnię. Wkrótce potem ogłosił w Nauvoo stan wojenny. Interweniowały władze stanowe, co finalnie doprowadziło do aresztowania Josepha pod zarzutem wywołania zamieszek, podburzania ludności i zdrady stanu Illinois. Wraz ze swoim bratem, Hyrumem, został osadzony w areszcie Carthage. Władze stanowe nie były w stanie zapewnić im bezpieczeństwa. 27 czerwca 1844 roku do budynku wtargnęli demonstranci sprzeciwiający się mormońskim doktrynom. Smith, jego brat i inni przywódcy Kościoła, którzy z własnej woli zgłosili się do aresztu, zginęli. Bezpieczna przystań w Utah Śmierć założyciela nie zniszczyła jednak ruchu. Pod przywództwem Brighama Younga, następcy Smitha, większość świętych… wyruszyła w podróż na zachód, osiedlając się ostatecznie w Salt Lake City, na terenie stanu Utah, gdzie zbudowali swoją główną siedzibę. Co prawda Young nie uniknął konfliktu z lokalnymi władzami, ale wspólnota przetrwała. W Salt Lake City do dziś znajduje się kluczowe centrum wyznawców mormonizmu. Filary wiary mormonów Wiara Świętych w Dniach Ostatnich opiera się na otwartym kanonie pism świętych. W ich przekonaniu Bóg nie zakończył swojego objawienia wraz z zamknięciem Biblii. Mormoni uznają cztery księgi za natchnione słowo boże, nazywając je „dziełami kanonicznymi”. Są to: Biblia (Stary i Nowy Testament) – z jednym zastrzeżeniem: „o ile jest poprawnie przetłumaczona”; Księga Mormona – zdaniem wiernych studiowanie Księgi jest najwspanialszym sposobem na zbliżenie się do Boga; Nauki i Przymierza – zbiór współczesnych objawień i natchnionych deklaracji, danych głównie Josephowi Smithowi, ale także kilku jego następcom w prezydenturze Kościoła; Perła Wielkiej Wartości – kompilacja krótszych tekstów Josepha Smitha o wielkim znaczeniu doktrynalnym. Postrzeganie Boga Jedną z najbardziej radykalnych różnic między mormonizmem a tradycyjnym chrześcijaństwem jest doktryna o naturze Boga. Święci w dniach ostatnich wierzą w Boga Ojca, Jezusa Chrystusa i Ducha Świętego, jednak nie postrzegają ich jako jednej istoty, jak w klasycznej doktrynie o Trójcy Świętej. W ich przekonaniu, są to trzy oddzielne postacie, doskonale zjednoczone w celu, woli i charakterze, tworzące razem „Boską Trójcę”. Ta koncepcja idzie jeszcze dalej. Mormońska teologia naucza, że Bóg Ojciec jest wywyższonym, doskonałym człowiekiem, posiadającym fizyczne ciało. Jezus Chrystus jest jego synem, pierworodnym w świecie duchowym i jednorodzonym w ciele. To prowadzi do jednej z kluczowych doktryn mormonizmu: deifikacji, czyli wywyższenia. Zgodnie z nią ludzie, jako dosłowne duchowe dzieci Boga, mają w sobie zalążek boskości i potencjał, by poprzez wierność ewangelii osiągnąć boskość. Kultura i codzienne praktyki mormonów Życie codzienne praktykujących Świętych w Dniach Ostatnich jest w dużej mierze kształtowane przez objawienie znane jako „Słowo Mądrości”, zapisane w 89. rozdziale Nauk i Przymierzy. Jest to boskie prawo zdrowia, które zostało dane Josephowi Smithowi w 1833 roku. Określa ono, co jest dobre, a co szkodliwe dla ludzkiego ciała, które jest postrzegane jako święty dar od Boga. Zasady mormonizmu zakazują wiernym spożywania wszelkich substancji, które zostały uznane za szkodliwe. Należą do nich: alkohol, tytoń w każdej postaci, kawa i herbata, narkotyki. „Słowo Mądrości” zaleca spożywanie zdrowej żywności, przede wszystkim zbóż, owoców, warzyw i mięsa (w umiarkowanych ilościach). Prawo dziesięciny W praktyce mormońskiej funkcjonuje biblijne prawo dziesięciny. Zgodnie z tą zasadą, wierni dobrowolnie oddają jedną dziesiątą swojego dochodu na rzecz Kościoła. Znaczenie rodziny Rodzina jest absolutnym centrum teologii i życia społecznego mormonów. Jest postrzegana nie jako tymczasowa, ziemska instytucja, ale jako fundamentalna jednostka stworzona przez Boga, która ma trwać przez całą wieczność. To przekonanie motywuje członków do budowania silnych, opartych na ewangelii relacji rodzinnych. Z tym związana jest także konserwatywna etyka społeczna. Mormonizm definiuje relacje seksualne jako święte i dopuszczalne jedynie w ramach legalnego małżeństwa między mężczyzną a kobietą. Pornografia, seks pozamałżeński i relacje homoseksualne są uważane za grzech. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że w kwestii antykoncepcji mormoni są znacznie bardziej tolerancyjni niż choćby katolicy. W ich przekonaniu liczba dzieci zrodzonych z legalnego związku jest indywidualną sprawą małżonków. Warto wspomnieć, że wielożeństwo, które było najbardziej kontrowersyjną kwestią w mormonizmie, nie jest już praktykowane. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Odwiedziłam kraj niestabilny, kulturowo zamknięty i głęboko patriarchalny” – artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Podróż do Jemenu to nie tylko logistyczne wyzwanie – to także konfrontacja z własnymi schematami myślenia i społecznymi stereotypami. Dla kobiety, która decyduje się spojrzeć temu światu prosto w oczy, to doświadczenie staje się czymś znacznie większym niż turystyka.
Spis treści: Kraj wymagający, decyzja świadoma Hadramaut – region ludzi i historii Album Eyes of Yemen Do Jemenu nie trafia się przypadkiem. To nie jest miejsce z listy „top 10 podróżniczych destynacji” – i właśnie to czyni tę podróż tak wyjątkową. Gdy 21 listopada wylądowałam w Seiyun, w regionie Hadramaut, wiedziałam, że czeka mnie coś więcej niż tylko egzotyka. Czekało mnie doświadczenie, które konfrontuje z wyobrażeniami, stereotypami i własnymi granicami. Kraj wymagający, decyzja świadoma Jemen to kraj wymagający – politycznie niestabilny, kulturowo zamknięty, głęboko patriarchalny. Dla kobiety – tym bardziej podróżniczki – to przestrzeń pełna wyzwań. A jednak właśnie tam postanowiłam wyruszyć, wierząc, że prawdziwe zrozumienie świata wymaga odwagi spojrzenia mu w oczy – także tam, gdzie nie wszystko jest łatwe czy wygodne. Dojazd do Jemenu to zupełnie inny poziom logistyki: wiza załatwiana przez lokalnego przewodnika, certyfikat HIV, przeloty przez Kair, nieustannie zmieniające się rozkłady Yemenia Airlines. Po przylocie – obowiązkowy ubiór (abaja, nikab), osobne strefy dla kobiet i mężczyzn, uzbrojeni eskortujący strażnicy. Dla Europejki brzmi to jak dystopia. Ale dla mieszkańców to codzienność. Hadramaut – region ludzi i historii Podróżowaliśmy wyłącznie po regionie Hadramaut – względnie stabilnym i otwartym na przyjezdnych. Odwiedziliśmy m.in. słynne jemeńskie miasta Al Mukallę i Shibam, zwane „Manhattanem pustyni” – miasto z wieżowcami z gliny, wpisane na listę UNESCO. Ale nie architektura zrobiła na mnie największe wrażenie. To ludzie. Mieliśmy możliwość obserwacji – choćby przez krótką chwilę – kobiet z regionu Hadramaut: beduińskich pasterek w stożkowych słomkowych kapeluszach „madhalla”. Opiekują się kozami od najmłodszych lat, pracują w pełnym słońcu, zakryte od stóp do głów. To ciężka, codzienna praca, ale wykonywana z godnością. Każda pasterka zna swoją trzodę tak, jak matka zna dzieci – rozróżnia je po głosie, reaguje na ich potrzeby. Po ślubie część kobiet rezygnuje z pasterstwa, inne kontynuują – zależnie od sytuacji. Ten wybór, choć ograniczony, ma ogromne znaczenie. Podczas wizyt w wioskach, m.in. w Wadi Doan, spotkaliśmy dzieci, które opuściły lekcje, by nas zobaczyć, mężczyzn grających w domino, kobiety spoglądające zza murów. Było w tym coś autentycznego i poruszającego – ludzie chcieli być zauważeni. Chcieli, żebyśmy ich zapamiętali, zabrali ich obraz ze sobą – choćby na zdjęciu. Album Eyes of Yemen To właśnie oni – ich otwartość, ciekawość i chęć pokazania swojego świata – zainspirowali mnie do stworzenia albumu fotograficznego „Eyes of Yemen”. To zbiór portretów i kadrów, w których mieszkańcy Jemenu stają się bohaterami własnej opowieści. Album powstał w dwóch egzemplarzach, które trafią do głównego przewodnika wyprawy. Zabierze je podczas kolejnej podróży i przekaże mieszkańcom wioski Wadi Doan – jako wyraz wdzięczności i szacunku. Chciałam, by wiedzieli, że ich twarze, historie i gesty naprawdę zostały zauważone i zapamiętane. Jemen to kraj paradoksów – surowy, wymagający, często niezrozumiały z naszej perspektywy, a jednocześnie pełen ciekawości i gościnności. Nikt z nas nie odważył się prosić o zdjęcie – to sami mieszkańcy o nie prosili. Dzieci, starcy, przechodnie. Chcieli być częścią naszej podróży do ich kraju. To była wyprawa trudna, ale prawdziwa. Nie po to, by oceniać czy zmieniać. Po to, by słuchać, patrzeć i być obecnym. Nawet jeśli nie rozumiemy czyjegoś świata – nie jesteśmy od tego, by go poprawiać. Jesteśmy tylko gośćmi. I może właśnie dlatego – mimo konfliktów, biedy i trudności – ludzie w Jemenie się uśmiechają. Do obcych. Na ulicy. Bez powodu. Po prostu. I my, przyzwyczajeni do europejskiego dystansu, zaczęliśmy się uśmiechać też. Bo to naprawdę robi różnicę. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową. Magdalena Skawińska pasjonatka gór wysokich i podróży do miejsc nieoczywistych, wrażliwa na ludzi, historie i to, co dzieje się pomiędzy wersami przewodników. Fotografuje, pisze i słucha – z szacunkiem do każdego fragmentu świata.
Tajemnice wzgórza Montmartre – dlaczego bazylika Sacré‑Cœur budziła kontrowersje, zanim jeszcze powstała
Sacre Coeur to jeden z najbardziej wyjątkowych obiektów na mapie Paryża. Z jednej strony, mówimy tu o miejscu nieustającej modlitwy, które od ponad stu lat gromadzi wiernych, natomiast z drugiej – o świątyni zbudowanej na narodowej traumie i ideologicznej wojnie, która na dziesięciolecia podzieliła kraj. Jest symbolem wiary, ale także zaciętych bitew, które ukształtowały nowoczesną Francję.
Spis treści: Ponad 100-letnia historia Sacre Coeur Powstała niezwykła budowla Zwiedzanie Sacre Coeur Niektórzy paryżanie nazywają ten kościół „bezą”, co odnosi się do kształtu kopuły i koloru kościelnych murów. Faktem jest, że bazylika Sacre Coeur wzbudzała ogromne kontrowersje jeszcze przed rozpoczęciem prac budowlanych i to nie zmieniło się do dziś. Mówimy tu jednak o świątyni, którą każdego roku odwiedza około 11 milionów osób. Pod względem popularności wśród zabytków sakralnych, wyżej w Paryżu plasowała się jedynie katedra Notre-Dame (przed pożarem). Co poza niezwykłą, całkowicie „nieparyską” architekturą ma do zaoferowania to niezwykłe miejsce? Niezwykłą historię. Ponad 100-letnia historia Sacre Coeur Historia bazyliki Sacre Coeur jest nierozerwalnie związana z jednym z najbardziej burzliwych okresów w dziejach Francji, kiedy kraj pogrążył się w chaosie po przegranej wojnie z Prusami. Góra Męczenników i artystów Wybór miejsca pod budowę bazyliki nie był przypadkowy. Wzgórze Montmartre, czyli „Góra Męczenników”, od wieków było przesycone duchowym znaczeniem. Jak głosi legenda, to właśnie tam, w III wieku, wraz ze swoimi towarzyszami został stracony św. Dionizy, pierwszy biskup Paryża i patron Francji. Przez stulecia miejsce to było celem pielgrzymek. Na wzgórzu wzniesiono też potężne opactwo benedyktynek, które zostało zniszczone podczas Rewolucji Francuskiej. W XIX stuleciu Montmartre przeszło istotną transformację. Wiejski charakter tego miejsca, gdzie nie brakowało winnic i lokali z niskimi czynszami, zaczął przyciągać artystyczną bohemę. Wąskie, brukowane uliczki stały się domem i pracownią dla takich artystów jak Pablo Picasso, Vincent van Gogh, Henri de Toulouse-Lautrec czy Amedeo Modigliani. Tym samym, wzgórze stało się synonimem artystycznej wolności. Tak oto powstało unikatowe tło dla projektu, który miał na zawsze odmienić oblicze wzgórza. „Ślub narodowy” W 1871 roku Francja poniosła druzgocącą klęskę w wojnie z Prusami. Upadek cesarza Napoleona III, oblężenie Paryża, klęska głodu i proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w Wersalu – to wszystko dogłębnie wstrząsnęło Francuzami. W Atmosferze moralnego kryzysu, dwóch przemysłowców – Alexandre Legentil i Hubert Rohault de Fleury – złożyło prywatny „ślub narodowy”. Przysięgli, że jeżeli Bóg ocali Francję przed całkowitym upadkiem, sami sfinansują budowę wspaniałej świątyni, poświęconej Najświętszemu Sercu Jezusa. W swoim postanowieniu upatrywali coś w rodzaju narodowej pokuty za „stulecie moralnego upadku”, który ich zdaniem rozpoczął się wraz z wybuchem Rewolucji Francuskiej. Inicjatywa trafiła na podatny grunt. Kręgi katolickie wyraziły swoje poparcie dla projektu, a znaczenie idei „pokutnej” świątyni zostało dodatkowo wzmocnione przez kolejne tragiczne wydarzenie – Komunę Paryską. 18 marca 1871 roku radykalni rewolucjoniści rozpoczęli dwumiesięczną, krwawą rewoltę. Insurekcja wybuchła na Montmartre, kiedy tłum uniemożliwił wojsku zabranie armat. Dla konserwatywnej części społeczeństwa Komuna Paryska była ostatecznym dowodem na moralny rozkład Francji. Tym samym budowa bazyliki zyskała nowy wymiar. Oprócz pokuty za klęskę wojenną, stała się symbolem pokuty za grzechy. Kościół, który dzielił zamiast jednoczyć 24 lipca 1873 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ustawę, na mocy której budowa kościoła została uznana za inwestycję użyteczności publicznej. To dało władzy potężne narzędzie – prawo do wywłaszczenia gruntów na Montmartre. Takie działania wywołały ogromne niezadowolenie, zwłaszcza w kręgach republikańskich i antyklerykalnych. O zmianie decyzji nie było jednak mowy. Wybór wzgórza jako lokalizacji dla bazyliki nie wynikał wyłącznie z historycznej świętości tego miejsca. Montmartre uznano za miejsce narodzin rewolucyjnego chaosu, a budowa monumentalnego symbolu katolickiego miała być czymś w rodzaju wyzwania rzuconego laickiej Republice. Zwolennicy rozdziału Kościoła od państwa uznali to za prowokację. Przez cały okres trwania budowy inwestycja była przedmiotem nieustannych ataków politycznych. Antyklerykalni parlamentarzyści wielokrotnie podejmowali próby wstrzymania finansowania. Powrót do chrześcijańskich korzeni W konkursie na projekt bazyliki zwyciężył Paul Abadie. Jego praca okazała się radykalnym zerwaniem ze wszystkimi stylami, które wcześniej dominowały w Paryżu. Francuski architekt nie sięgnął do neogotyckich czy neobarokowych wzorców. Zamiast tego postawił na romano-bizantyjską wizję. Nie był to przypadkowy wybór. Gotyk był nierozerwalnie związany z historią francuskiej monarchii. Abadie wolał czerpać z wzorców kojarzonych z wczesnym chrześcijaństwem i Cesarstwem Bizantyjskim, których estetyka miała charakter uniwersalny, a nie narodowy. W swoim projekcie połączył wiele inspiracji. Kopuły i plan krzyża greckiego miały być nawiązaniem do Hagii Sophii w Konstantynopolu i bazyliki św. Marka w Wenecji. Z kolei detale konstrukcyjne zaczerpnął z architektury romańskiej, zwłaszcza z katedry Saint-Front w Périgueux. Budowa rozpoczęła się w 1876 roku. Prace trwały 38 lat. W tym czasie wybuchła I wojna światowa, co uniemożliwiło konsekrację świątyni. Poświęcenie nastąpiło dopiero 5 lat później. Powstała niezwykła budowla Kościół na planie krzyża greckiego mierzy 85 m długości i 35 m szerokości. Wokół potężnej kopuły centralnej twórca zaprojektował cztery mniejsze. O architektonicznej wyjątkowości Sacre Coeur świadczy także materiał, z którego wzniesiono świątynię. Abadie wybrał trawertyn z kamieniołomów w Château-Landon. Kamień ten wykazuje niezwykłą zdolność do samooczyszczania. W kontakcie z deszczówką wydziela kalcyt – białą substancję, która naturalnie pokrywa wszelkie zanieczyszczenia. Symbolika fasady Dominującym elementem bazyliki jest centralna kopuła. Mierząca 55 m wysokości i 16 m średnicy konstrukcja wznosi się na 83 m. Przed budową Wieży Eiffla była najwyższym punktem Paryża. Fasadę ozdobiono posągami z brązu, wzmacniającymi narodowy charakter budowli. Po obu stronach głównego wejścia umieszczono konne statuy dwóch świętych patronów Francji: Joanny d’Arc i króla Ludwika IX Świętego, wykonane przez Hippolyte’a Lefèbvre’a. Ich obecność sugeruje, że mimo uniwersalnego stylu świątynia jest głęboko zakorzeniona w historii kraju. Nietypowa jest także orientacja kościoła. Podczas gdy większość budowli sakralnych jest zorientowana na osi wschód-zachód, bazylikę Sacre Coeur wzniesiono na osi północ-południe. Decyzja ta była podyktowana dwoma względami: topograficznym (wąski kształt płaskowyżu na wzgórzu) i symbolicznym – fasadę bazyliki zwrócono w stronę serca Paryża, aby mogła je duchowo ochraniać. Kościół na niepewnym gruncie Budowa na niestabilnym gruncie Montmartre, pełnym starych kamieniołomów gipsu, wymagała ogromnych prac fundamentowych. W ziemię wbito 83 masywne filary, sięgające kilkadziesiąt metrów w głąb, aby dotrzeć do stabilnej warstwy nośnej, co znacznie opóźniło i podniosło koszty budowy. Wspaniałe wnętrze bazyliki Po przekroczeniu progu kościoła, w oczy natychmiast rzuca się sklepienie absydy. To właśnie tam znajduje się wspaniałe dzieło – monumentalna mozaika „Chrystus w Chwale”. Jest to jedna z największych mozaik na świecie, pokrywająca powierzchnię około 480 metrów kwadratowych. Zaprojektowana przez Luca-Oliviera Mersona, została wykonana z 25 tys. emaliowanych i pozłacanych kawałków ceramiki. Wnętrze kościoła wypełnia nie tylko wpadające przez witraże światło. W bazylice rozbrzmiewają dźwięki organów zbudowanych w 1898 roku przez organmistrza Aristide'a Cavaillé-Colla. Powstały na zamówienie barona Alberta de l’Espée. Zainstalowane w jego zamku, były największym prywatnym instrumentem we Francji. Do bazyliki trafiły dopiero w 1919 roku. Zwiedzanie Sacre Coeur Bazylika Sacre Coeur to przede wszystkim miejsce modlitwy, ale także niezwykła atrakcja architektoniczna i wspaniały punkt widokowy na miasto. Zwiedzanie jest dozwolone, jednak odwiedzający to niezwykłe miejsce, gdzie od 1 sierpnia 1885 roku trwa wieczysta adoracja Najświętszego Sakramentu, powinni zachować ciszę i uszanować atmosferę modlitwy. Jedną z największych atrakcji tego miejsca jest możliwość wejścia na centralną kopułę, skąd roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków na Paryż. Żeby dotrzeć na szczyt, trzeba pokonać wąską, krętą klatkę schodową i blisko 300 stopni. Windy, niestety, nie ma. Wysiłek jest jednak wart nagrody. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Na te premiery w kanale National Geographic czekaliśmy! Gladiatorzy, gepardy i zagubione artefakty
Nowy rok w National Geographic, National Geographic Wild i Nat Geo People to pełne emocji podróże w czasie, dzika przyroda i wyprawy poza horozonty. Od brutalnych walk w starożytnym Rzymie, po zaginione artefakty i bezlitosny reportaż o grzechach współczesnych turystów – styczeń przynosi widzom mocne wrażenia.
Spis treści: Gladiatorzy i starożytny Rzym w krwawej serii National Geographic Australijska dzika natura w intymnym dokumencie o lasach eukaliptusowych Richard Ayoade w podróżach pełnych ironii i krytyki turystyki masowej Zaskakujące znaleziska na lotniskach i niewyjaśnione historie przedmiotów Spektakularne błędy inżynieryjne i tajemnica portu D-Day w Arromanches Dzika fauna i najdziwniejsze stworzenia w cyklach National Geographic Wild Nowy rok na kanałach National Geographic, National Geographic Wild i Nat Geo People zapowiada się niezwykle atrakcyjnie. Widzowie przeniosą się do świata starożytnych gladiatorów, odkryją fascynującą przyrodę Australii oraz wyruszą w pełną humoru podróż z Richardem Ayoade. To zapowiedź wyjątkowych telewizyjnych wrażeń. Gladiatorzy i starożytny Rzym w krwawej serii National Geographic 11 stycznia o godzinie 15:00 na antenie National Geographic odbędzie się premiera serialu „Gladiatorzy: Starożytni wojownicy”. Produkcja skupia się na losach największych wojowników antycznego Rzymu – Spartakusa i Flammy. Przez pryzmat ich biografii serial odkrywa kulisy brutalnego świata gladiatorów, który przez wieki kształtował potęgę Imperium Rzymskiego. W sześciu odcinkach (6x60 minut) widzowie poznają, jak przez widowisko, przemoc i heroizm, walki na arenach wpisywały się w tożsamość całej epoki. Australijska dzika natura w intymnym dokumencie o lasach eukaliptusowych 18 stycznia o godzinie 14:00 na kanale National Geographic Wild zadebiutuje dokument „Dzikie lasy Australii”. Film ukazuje bioróżnorodność eukaliptusowych ekosystemów – terenów zamieszkiwanych przez dziobaki, czerwone kangury, krokodyle słodkowodne i liczne gatunki papug. Przez intymną narrację twórcy odsłaniają nie tylko piękno, ale i kruchość tych środowisk, podkreślając ich znaczenie ekologiczne. To jeden z elementów większego cyklu „Dzika Australia”, który startuje tego samego dnia. Richard Ayoade w podróżach pełnych ironii i krytyki turystyki masowej Od 17 stycznia o godzinie 16:00 w Nat Geo People rusza emisja programu „Travel Man”. Brytyjski aktor Richard Ayoade – znany z ról w filmach takich jak „Fenicki układ”, „Paddington 2” czy „Pamiątka” – wyrusza wraz z celebrytami w błyskawiczne wyprawy, by sprawdzić, co naprawdę warto zobaczyć podczas kulturowo efektywnych wakacji. Podróże w jego wykonaniu są przepełnione humorem, dystansem i bezlitosną oceną rzekomo „must see” atrakcji. Zaskakujące znaleziska na lotniskach i niewyjaśnione historie przedmiotów 24 stycznia o godzinie 16:00 na National Geographic wystartuje dziesięcioodcinkowa seria „Lotnisko: Biuro rzeczy znalezionych”. Ekipa dokumentalna zagląda do zapomnianych magazynów portów lotniczych, gdzie odnajdywane są najbardziej niespodziewane przedmioty: gałki oczne, zegarki Rolex, święte szaty, bezcenne artefakty kultury i wypchane zwierzęta. Program ukazuje kulisy pracy zespołów próbujących odnaleźć właścicieli tych osobliwych zgub. Spektakularne błędy inżynieryjne i tajemnica portu D-Day w Arromanches 29 stycznia o godzinie 21:00 rusza trzeci sezon „Największych katastrof budowlanych” – dziesięcioodcinkowy cykl pokazujący szokujące porażki inżynierów: od zawalonego mostu w Minneapolis po nieudane wyburzenie w Dallas. Z kolei 30 stycznia o tej samej porze wyemitowany zostanie dokument „Lądowanie w Normandii: Port w Arromanches”, który przybliży widzom historię tajnej operacji aliantów z 1942 roku. Celem było stworzenie pływających portów niezbędnych do przeprowadzenia operacji Overlord i zdobycia przyczółków na okupowanym wybrzeżu. Dzika fauna i najdziwniejsze stworzenia w cyklach National Geographic Wild 4 stycznia o godzinie 17:00 w National Geographic Wild zadebiutuje dokument „Bertie Gregory: Bliskie spotkanie z gepardami”. Brytyjski dokumentalista udaje się do Serengeti, by uchwycić spektakularne polowania tych najszybszych drapieżników świata w czasie wielkiej migracji gnu. Od 3 stycznia kanał emituje również cykl „Dzikie oblicza królestwa zwierząt”, w którego skład wchodzą takie programy jak: „Najdziwniejsze cuda ewolucji” (Sezon 1) – o zaskakujących strategiach przetrwania i nietypowych mutacjach; „Śmierć przychodzi po zmroku” (Sezon 2) – dokument ukazujący nocne życie dzikiej przyrody w różnych zakątkach świata; „Najdziwniejsze zwierzęta świata” (Sezon 2) – o osobliwych, ale skutecznych przystosowaniach fauny do życia w ekstremalnych warunkach. Źródła: National Geographic
Seppuku to coś więcej niż brutalny rytuał. Samurajowie widzieli w tym akcie przywilej
Seppuku to coś więcej niż tylko krwawy, bolesny akt. Dla klasy samurajów ten brutalny, dramatyczny rytuał ucieleśniał konkretne wartości – branie na siebie odpowiedzialności, poświęcenie w imię wyższego dobra i zadośćuczynienie za porażkę. Dla wojowników cesarza był to zarówno obowiązek, jak i przywilej. Jak przebiegał akt seppuku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Seppuku a hara-kiri Geneza i ewolucja rytuału Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Dla nas, mieszkańców zachodniego świata, seppuku jest brutalnym i niezrozumiałym symbolem feudalnej Japonii. Należy jednak podkreślić, że tego rytuału nie można sprowadzić do zwykłego aktu desperacji. To raczej złożone zjawisko społeczno-kulturowe, głęboko zakorzenione w japońskiej filozofii, etyce wojownika i wielowiekowej historii. Nie da się zrozumieć go bez odrzucenia zachodnich stereotypów. Należy bowiem podkreślić, że ten krwawy zwyczaj ukształtował się w świecie, w którym honor był wartością wyższą niż życie. Seppuku a hara-kiri Na Zachodzie określenie hara-kiri często funkcjonuje jako synonim słowa seppuku. I choć na pierwszy rzut oka oba terminy oznaczają to samo (rozcięcie brzucha), to w praktyce dzieli je przepaść. Sekret tkwi w ich kolejności i sposobie odczytu. Termin seppuku jest odczytaniem sino-japońskim, wywodzącym się z języka chińskiego. Postrzegane jako bardziej formalne, erudycyjne i oficjalne, słowo to było używane w oficjalnych dokumentach, dekretach i dyskursie klasy samurajskiej. Odnosiło się nie tyle do samego fizycznego aktu, co do ceremonii, podkreślając jej rytualny i honorowy wymiar. Z kolei hara-kiri to odczytanie rdzennie japońskie. Pozostaje zgodne z japońską składnią i ma bardziej dosłowny charakter. Uważano je za termin potoczny, a nawet wulgarny, opisujący sam fizyczny akt, bez ceremonialnej otoczki. Jego popularność na Zachodzie wzięła się prawdopodobnie stąd, że było łatwiejsze do wymówienia i zapisania dla cudzoziemców, którzy po raz pierwszy zetknęli się z tym zwyczajem. Hara, czyli siedziba duszy Bez względu na nazwę, celem tego dramatycznego rytuału było rozcięcie brzucha. W tym miejscu należy podkreślić, że krwawa i niezwykle bolesna metoda zakończenia życia nie miała nic wspólnego z przypadkowym wyborem. W kulturze zachodniej serce jest tradycyjnie postrzegane jako metaforyczne centrum, duszy i emocji. Z kolei w Japonii za „siedzibę” energii życiowej, woli i prawdziwych intencji uznaje się brzuch. Co za tym idzie, rytualne rozcięcie brzucha było uznawane za ostateczny akt szczerości. Popełniając seppuku, samuraj dosłownie „otwierał się” przed zgromadzonymi, aby pokazać im czystość swoich intencji i nieskalaną duszę. Nie chodziło o zadanie sobie śmierci w najszybszy czy najmniej bolesny sposób. Wręcz przeciwnie, niewyobrażalny ból i powolna agonia miały być ostatecznym dowodem odwagi, determinacji i panowania nad sobą – cnót najwyżej cenionych w kodeksie wojownika, czyli Bushidō. Geneza i ewolucja rytuału Historia seppuku jest odzwierciedleniem ewolucji klasy samurajów – od brutalnych wojowników na polach bitew, po zbiurokratyzowaną arystokrację w czasach pokoju. Na przestrzeni lat rytuał przekształcił się z pragmatycznego sposobu na uniknięcie hańby w wyrafinowany teatr honoru. Wczesne korzenie Korzenie praktykowanego w Japonii rytualnego aktu odebrania sobie życia sięgają prawdopodobnie sięgają VIII wieku. Należy jednak podkreślić, że dopiero trzy stulecia później seppuku zaczęło przybierać swój właściwy kształt. Jednymi z pierwszych udokumentowanych przypadków były czyny dwóch wojowników z rodu Minamoto. W 1170 roku, Minamoto no Tametomo odebrał sobie życie po przegranej rebelii. Prawdopodobnie był to pierwszy przypadek seppuku popełnionego przez wojownika w obliczu porażki militarnej. Dziesięć lat później w ten sam sposób odszedł Minamoto no Yorimasa. Jego śmierć po przegranej bitwie pod Uji jest powszechnie uważana za moment, który skodyfikował rytuał. Yorimasa, będąc również uznanym poetą, przed śmiercią napisał pożegnalny wiersz. Ten akt połączenia śmierci z twórczością artystyczną stał się wzorcem dla przyszłych pokoleń samurajów, podnosząc seppuku do rangi wyrafinowanej ceremonii. Formalizacja w okresie Edo Długi okres pokoju pod rządami siogunatu Tokugawa diametralnie zmienił charakter rytuału. W obliczu braku realnych pól bitewnych, na których można było dowieść swojego honoru, skodyfikowane ceremonie zyskały na znaczeniu jako sposób na demonstrowanie cnót Bushidō. Seppuku przeniosło się z pola bitwy do świątynnych ogrodów i rezydencji, stając się wysoce sformalizowanym spektaklem, często odbywającym się w obecności oficjalnych świadków. W tym okresie seppuku stało się również usankcjonowaną formą kary śmierci dla samurajów, którzy popełnili poważne przestępstwa. Był to honorowy przywilej, pozwalający im uniknąć hańby publicznej egzekucji i ścięcia przez kata. Formalne zerwanie z tradycją W 1873 roku, w następstwie restauracji Meiji i likwidacji klasy samurajów, seppuku zostało oficjalnie zakazane. Jednak idea honorowej śmierci nie zniknęła. Choć nie była już obecna w strefie instytucjonalnej, niejednokrotnie powracała w najbardziej dramatycznych momentach japońskiej historii jako czysto symboliczny akt. W 1912 roku, generał Nogi Maresuke popełnił seppuku, by podążyć za zmarłym cesarzem Meiji. Wielu japońskich oficerów wybrało tę formę śmierci zamiast kapitulacji podczas II wojny światowej. W 1970 roku, światowej sławy pisarz Yukio Mishima popełnił seppuku w akcie protestu przeciwko zmianom, jakie po wojnie zaszły w Japonii. Jego zdaniem, kraj utracił tradycyjne wartości, o których chciał przypomnieć poprzez rytualną śmierć. Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Każdy element sformalizowanego seppuku z okresu Edo był starannie przemyślany. Poszczególne kroki służyły jednemu celowi – demonstracji absolutnej samokontroli, odwagi i spokoju ducha, czyli cnót definiujących idealnego samuraja. Przygotowania Ceremonia najczęściej odbywała się w ustronnym miejscu – na terenie świątyni lub w ogrodzie rezydencji. Samuraj mający popełnić seppuku klękał na matach tatami. Wcześniej był kąpany, a następnie ubierany w białe kimono, symbolizujące czystość i gotowość na przejście do zaświatów. Często podawano mu ostatni posiłek, składający się z jego ulubionych potraw, oraz ceremonialną czarkę sake. Wiersz śmierci Kluczowym elementem przygotowań było napisanie jisei no ku, czyli wiersza śmierci. Był to krótki utwór, w którym samuraj zawierał swoje ostatnie refleksje nad życiem, przemijaniem lub naturą. Skomponowanie wiersza w obliczu śmierci z całą pewnością nie było łatwe, ale właśnie o to chodziło. W ten sposób skazaniec dowodził opanowania i czystości umysłu. Narzędzie śmierci Rozcięcia brzucha dokonywano krótkim mieczem (wakizashi) lub specjalnym sztyletem (tantō). Samuraj chwytał broń nie za rękojeść, a za owinięte papierem lub kawałkiem jedwabnej tkaniny ostrze. Akt cięcia Po napisaniu wiersza, skazaniec rozchylał kimono, odsłaniając brzuch. Chwytał broń i wykonywał cięcie. Typowa technika polegała na wbiciu ostrza w lewą część brzucha i przeciągnięciu go w prawo. Na końcu wykonywany był lekki ruch w górę. Należy wspomnieć, że istniała też znacznie boleśniejsza wersja, wymagająca niezwykłej siły woli. Polegała ona na wykonaniu drugiego, pionowego cięcia. Rany układały się w kształt krzyża, a samuraj często umierał z upływu krwi, bez pomocy asystenta. Rola asystenta Skoro o tym mowa, trzeba nadmienić, że w większości sformalizowanych rytuałów uczestniczyła druga osoba, tzw. asystent (kaishakunin). Zazwyczaj był to zaufany przyjaciel, krewny lub wasal. W momencie, gdy samuraj dokonał cięcia, kaishakunin wykonywał precyzyjny zamach kataną. Uderzenie ostrza padało na kark umierającego, dekapitując go. Idealne cięcie pozostawiało głowę przytwierdzoną do ciała niewielkim fragmentem skóry z przodu szyi. Dzięki temu głowa opadała do przodu, jakby w objęcia, a nie toczyła się po ziemi w niegodny sposób. Po wszystkim kaishakunin z szacunkiem czyścił ostrze i kłaniał się ciału zmarłego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bazinga! Fizycy z MIT rozwiązują problem ciemnej materii, nad którym głowił się Sheldon Cooper w „Teorii Wielkiego Podrywu”
Oglądaliście „Teorię Wielkiego Podrywu”? Serial w komediowy sposób opisywał życie młodych naukowców z Los Angeles. Jednym z głównych bohaterów był Sheldon Cooper, który lwią część swojej pracy poświęcił ciemnej materii – zagadce, której rozwiązanie nigdy się nie udało. Aż do dzisiaj: teraz to Jure Zupan może krzyczeć: „Bazinga!”, do tej pory przypisywane jedynie ekscentrycznej serialowej postaci.
Zagadka ciemnej materii z „Teorii Wielkiego Podrywu” rozwiązana – naukowcy po latach znaleźli sposób na produkcję aksjonów w nowoczesnych reaktorach fuzyjnych. To potencjalny przełom w badaniach nad najbardziej tajemniczym składnikiem Wszechświata. Nowa teoria rodem z serialu – czym są aksjony i ciemna materia? Prof. Jure Zupan z University of Cincinnati przy współpracy naukowców z MIT opracował teorię dotyczącą możliwości produkcji aksjonów w reaktorach fuzyjnych. Czym są aksjony? To hipotetyczne cząstki subatomowe, które mogą odgrywać kluczową rolę w zrozumieniu ciemnej materii. Chociaż ciemna materia nie została zaobserwowana bezpośrednio, jej obecność da się „odczuć” – grawitacyjnie oddziałuje na galaktyki i gwiazdy. Uważa się, że stanowi większość masy we Wszechświecie, podczas gdy widoczna materia to jedynie ułamek tej wartości. Według nowej teorii opracowanej przez Zupana potencjalnym źródłem aksjonów mogą być reakcje zachodzące we wnętrzu reaktora fuzyjnego, w którym powstają intensywne strumienie neutronów. Te neutrony oddziałują z materiałami ścian reaktora, wywołując reakcje jądrowe, które mogą prowadzić do powstania egzotycznych cząstek z „ciemnego sektora”, takich jak aksjony. Reaktor fuzyjny w południowej Francji może pomóc produkować ciemną materię Gdzie dokładnie można by produkować aksjony? Punktem odniesienia dla opracowanej teorii stał się nowoczesny reaktor fuzyjny ITER budowany właśnie w pobliżu miejscowości Saint-Paul-lez-Durance w południowej Francji, w którym udział ma także Polska – dostarczamy do niego kluczowych komponentów. Ma on służyć do symulacji procesu fizycznego, który zachodzi wewnątrz Słońca i jest zdolny m.in. do generowania dużych ilości neutronów. „Teoria Wielkiego Podrywu” i naukowy żart z prawdziwym rozwiązaniem Serial „Teoria Wielkiego Podrywu” odegrał ogromną rolę w popularyzacji współczesnych dylematów fizyki teoretycznej. Sheldon Cooper i Leonard Hofstadter, fikcyjni naukowcy, zmierzyli się w jednym z odcinków właśnie z problemem produkcji aksjonów w reaktorach fuzyjnych. Prof. Jure Zupan zauważa, że w serialu pojawiają się nawet szczegółowe wzory na tablicach, które stanowią ukłon w stronę prawdziwych naukowców. Bohaterom nie udało się jednak rozwiązać tej zagadki, co symbolizuje słynna „smutna buźka” pod obliczeniami. Serialowe nawiązania stały się inspiracją dla rzeczywistych badaczy i pokazały, jak popkultura może wpływać na naukowe ambicje. W rzeczywistości zespół profesora Zupana przeanalizował procesy zachodzące w reaktorach fuzyjnych na znacznie głębszym poziomie niż serialowi bohaterowie. Obliczenia wykazały, że choć produkcja aksjonów w Słońcu jest znacznie efektywniejsza, reaktory fuzyjne oferują alternatywne procesy, niedostępne dla naturalnych źródeł. Co się zmieni, gdy odkryjemy aksjony? Weryfikacja istnienia aksjonów mogłaby mieć fundamentalne znaczenie dla naszej wiedzy o Wszechświecie. Udowodnienie, że ciemna materia składa się z tych cząstek, zmieniłoby nasze podejście do astrofizyki, kosmologii, a nawet energetyki. Wywróciłoby to do góry nogami naukowy porządek i powinniśmy się zastanowić, czy na pewno jesteśmy na to gotowi. Źródła: Journal of High Energy Physics, University of Cinncinati Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nauka szuka wsparcia u prywatnych darczyńców. Miliarderzy chcą wesprzeć budowę następcy Wielkiego Zderzacza Hadronów
Prywatni darczyńcy zadeklarowali miliard dolarów na budowę największego na świecie akceleratora cząstek. Europejska Organizacja Badań Jądrowych (CERN) po raz pierwszy sięga po wsparcie pozainstytucjonalne. Głosy o konieczności pozyskiwania funduszy na rozwój nauki ze źródeł prywatnych słychać z całego świata, w tym również z Polski.
Wczoraj CERN poinformował, że prywatni darczyńcy zadeklarowali 1 miliard dolarów na budowę nowego akceleratora cząstek, który byłby zdecydowanie największym tego typu urządzeniem na świecie. Boska cząstka Używany obecnie Wielki Zderzacz Hadronów, 27-kilometrowy pierścień do zderzeń protonów, przebiegający około 100 metrów pod powierzchnią Francji i Szwajcarii, zakończy pracę w 2040 roku. Urządzenie pozwoliło na odkrycie tzw. bozonu Higgsa, nazywanego potocznie „boską cząstką”. Odkrycie poszerzyło naukowe rozumienie mechanizmu nadawania masy cząstkom elementarnym i przyniosło fizykom Peterowi Higgsowi oraz François Englertowi Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki w 2013 roku. Nowy akcelerator – Future Circular Collider (FCC) – miałby postać pierścienia o obwodzie 91 kilometrów, położonego na średniej głębokości ok. 200 metrów. Tym razem badacze będą chcieli dowiedzieć się z czego składa się 95 procent energii i materii Wszechświata. Innymi słowy, chcą rozwikłać zagadkę ciemnej materii i ciemnej energii, które do tej pory nie zostały bezpośrednio zaobserwowane. Koszt nowego projektu szacuje się na około 17 miliardów dolarów, czyli zadeklarowane wsparcie prywatne to zaledwie 1/17 całości. Rozpoczęcie projektu wymaga też zgody 25 państw członkowskich CERN-u. Nauka za prywatne pieniądze Wśród darczyńców znajdują się m.in. należąca do miliardera i inwestora z Doliny Krzemowej Jurija Milnera Breakthrough Prize Foundation, Eric and Wendy Schmidt Fund for Strategic Innovation byłego dyrektora generalnego Google’a Erica Schmidta, a także włoski spadkobierca rodziny Agnellich John Elkann oraz francuski magnat telekomunikacyjny Xavier Niel. – To pierwszy raz w historii, gdy prywatni darczyńcy chcą współpracować z CERN-em przy budowie wyjątkowego instrumentu badawczego, który pozwoli ludzkości wykonać ogromny krok naprzód w zrozumieniu fundamentalnej fizyki – powiedziała dyrektor generalna CERN-u, Fabiola Gianotti. Kwestia współfinansowania badań naukowych przez prywatnych darczyńców nie jest niczym nowym. Można wręcz powiedzieć, że jest to powrót do korzeni. Florencki ród Medyceuszy finansował lub współfinansował m.in. badanie Galileusza czy matematyka Giovanniego Battisty Benedettiego. Prace Jamesa Watta finansowali potentaci finansowi, a Nikola Tesla nie byłby w stanie osiągnąć swoich wyników, gdyby nie zaangażowanie przemysłowca George’a Westinghouse’a. We współczesnych czasach do grona największych darczyńców i mecenasów nauki należą m.in. Bill & Melinda Gates Foundation, która przeznaczyła 100 miliardów dolarów na różnego typu badania naukowe, a do 2040 planuje przekazanie na ten cel kolejnych 100 miliardów. Należy też pamiętać o finansowanych ze źródeł prywatnych nagrodach, jak wspomniana już Breakthrough Prize czy prestiżowa Nagroda Nobla. Jednak one są jednorazowym zastrzykiem, a nauka potrzebuje stałego i bezpiecznego źródła finansowania. Polska nauka z prywatnego portfela Niedawno podobną kwestię podniosła w artykule opublikowanym na łamach „Gazety Wyborczej” ekonomistka prof. Joanna Tyrowicz. W tekście zatytułowanym „Polska potrzebuje prywatnego finansowania nauki. Pierwszy krok jest prosty” napisała m.in.: „Możemy długo rozprawiać o tym, że w Polsce jest za mało środków publicznych na naukę. Możemy wyrażać tę troskę w malejących procentach PKB, lub przez pryzmat prawdziwych historii z ludzką twarzą. (…) Biznes, trochę jak od niedawna niektóre ministerstwa, widzi naukę w roli tych, którzy przyjmą zlecenie na nową śrubkę (lub też nowy kod). Nie dostrzega w naukowcach ani talentu wykraczającego poza ich granice poznania, ani aspiracji do ścigania się ze światową czołówką. (…) Nauka wszędzie na świecie funkcjonuje lepiej dzięki biznesowi, który rozumie cel i wartość badań podstawowych i je po prostu finansowo wspiera. Nie wiem po co upierać się, że w Polsce nauka musi sobie poradzić sama.” Może czas na to, by przedstawiciele rodzimej gospodarki, która w tym roku zajęła 20 miejsce na liście największych gospodarek świata, również zainwestowali w naukę w sposób systematyczny, skoordynowany i przemyślany? W końcu gwałtowny rozwój współczesnego świata był możliwy dzięki tym, którzy zadawali skomplikowane pytania i uparcie dążyli do znalezienia na nie odpowiedzi. Źródła: Wyborcza.pl, Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kluby, groty i loża masońska. Co kryją podziemne pomieszczenia w Warszawie?
Wielkie miasto. Plątanina ulic, placów, parków, skwerów, tramwajowych torów. To wszystko widać. Na lotniczych zdjęciach, na fotografiach z najwyższych pięter wieżowców. A gdyby spojrzeć na miasto nie z lotu ptaka, a z pozycji, dajmy na to, dżdżownicy…? Bez żartów. Niech to będzie nietoperz, ale żeby zapytać go, co widzi, trzeba będzie włożyć kalosze.
Spis treści: Tajemnica Parku na Książecem Nieznane przeznaczenie Gucin Gaju Współcześni mieszkańcy Gucina Podziemne życie nocne Brzmi jak kiepski żart? Tylko, że to wcale nie jest żart. Po tygodniach starań w końcu udało się namówić pracowników Stołecznego Biura Konserwacji Zabytków, żeby zabrali nas w miejsce, które łączy to, co widać z lotu ptaka i to, co kryje się po ziemią. Tylko te kalosze… Zanim jednak je założymy, zajrzyjmy w miejsce suche, ale nie mniej tajemnicze. Tajemnica Parku na Książecem Na zboczu Skarpy Warszawskiej, przy ulicy Książęcej, mieści się intrygująca i unikatowa konstrukcja zakopana pod ziemią. Niepozorny kopiec przy stawie w Parku na Książęcem skrywa pełną tajemnic opowieść związaną z życiem Kazimierza Poniatowskiego – starszego brata króla Stanisława Augusta. Gdybyśmy w latach 70. XVII w. wspięli się w górę skarpy, naszym oczom ukazałyby się m.in. wieża Minaretu jakby wyjęta prosto z meczetu, Domek Imama czy Świątynia na Jońskich Kolumnach. Częścią parkowego kompleksu była również znajdująca się tam do dzisiaj grota, zwana Elizeum, której wyjątkowa przeszłość ciągle zachwyca. Elizeum, czyli Salon Księcia Spoglądamy przez kratę na korytarz prowadzący do głównej sali podziemnego salonu. Wystarczy zamknąć oczy i uruchomić wyobraźnię. Kilka metrów od nas znajduje się sala, po której kiedyś kroczyli dostojni goście zapraszani przez podkomorzego nadwornego Kazimierza Poniatowskiego. Nie każdy mógł tu wejść, nie każdy mógł spędzać czas w towarzystwie królewskiego brata. Podziemny Salon Księcia został zaprojektowany przez niemieckiego architekta Szymona Bogumiła Zuga jako komnata w kształcie rotundy, podzielona na dwie części: centralną – rekreacyjno-wypoczynkowa i zachodnią – później wykorzystywaną jako lodownia przez Szpital św. Łazarza. Wnętrze sali centralnej zostało doświetlone przez otwór o średnicy 3 metrów, przykryty zewnętrzną latarnią w kształcie pawilonu chińskiego. Dobre oświetlenie było konieczne do ukazania pełni piękna wystroju 8-metrowej komnaty. Dowód tego, jak ówcześnie wyglądało wnętrza groty, stanowi relacja angielskiego podróżnika Williama Coxe’a. W 1784 r. zwiedzał w towarzystwie Kazimierza Poniatowskiego i króla Stanisława ogród Na Książęcem: „W niszach stały wygodne kanapy. Kiedyśmy się wszyscy unosili nad pięknością i elegancją rotundy, uszy nasze zachwycił nagle koncert wybornej muzyki, wykonany przez jakąś niewidzialną orkiestrę. (…) nagle spostrzegliśmy na środku salonu stół, nakryty tak wspaniale i tak błyskawicznie, iż odnieśliśmy wrażenie, że dzieją się jakieś cuda” – zachwycał się Anglik. Bez wątpienia cudem, jak na tamte realia, była koncepcja połączonego organizmu, jakim był kompleks parkowy Na Książęcem. Grota stanowiła nie tylko wyjątkową podziemną instalację, lecz także element sieci korytarzy łączących różne obiekty parku. W Domku Imama przygotowywano posiłki, które następnie transportowano podziemnymi tunelami prosto na stół w Elizeum. Połączenie kuchni z salą biesiadną pozwalało na organizacje uroczystych zgromadzeń. Niektóre podania mówią nawet o domniemanych spotkaniach loży masońskiej, które miały odbywać się w odizolowanej od miasta grocie. Do obecnych czasów zachowała się jedynie – a może aż – główna grota Elizeum. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków, które sprawuje pieczę nad przestrzenią stale prowadzi działania mające na celu remont Elizeum i udostępnienie zwiedzającym. Elizeum pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków Warszawy i unikatową budowlą w skali kraju. I do zwiedzania nie trzeba kaloszy… Nieznane przeznaczenie Gucin Gaju Zupełnie inaczej niż w podziemnych korytarzach w Gucin Gaju – założeniu parkowym położonym w dzielnicy Ursynów. Pierwotne przeznaczenie tej przestrzeni jest wciąż nieznane. Wiedza na temat Gucina jest fragmentaryczna – pełna luk, w trakcie których brakuje informacji o tym, kiedy powstała i jaka była pierwotna funkcja budowli. Katarzyna Krzywicka z Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków, regularnie przygląda się Gucinowi. – Zachował się kontrakt dzierżawy zawarty z małżeństwem Wrotnowskich, w którym dokładnie określono, co wolno im było zrobić – w tym przebudowę tzw. lochów na spiżarnie i lodownię. To ciekawe świadectwo, bo pokazuje, jak w drugiej połowie XIX wieku nazywano te pomieszczenia. Co więcej, mamy nie tylko umowę, ale i rachunek za wykonanie tych prac – rzadko spotykana tak szczegółowa dokumentacja. To jest jedyny moment konkretów, kiedy wiemy, jaką ten obiekt pełnił funkcję – podkreśla Katarzyna Krzywicka, zaznaczając tajemniczość tego miejsca. Założenie parkowe Gucin rozpoczyna swoją historię w 1817 roku. Wtedy to Stanisław Kostka Potocki tworzy kameralną posiadłość z dworem otoczonym ogrodem i parkiem. Po śmierci założyciela, obszar przechodzi z „rąk do rąk” wewnątrz rodziny Potockich, aż w końcu żona wnuka Stanisława Kostka wydzierżawia teren małżeństwu Wrotnowskich. Tu – według Katarzyny Krzywickiej – pojawia się dobrze udokumentowany moment, kiedy cokolwiek wiadomo o przeznaczeniu długiego na prawie 60 metrów korytarza. W dokumentach dzierżawy mamy również szczegółowe informacje dotyczące wykończenia podziemnego korytarza, świadczące o jego intensywnym wykorzystaniu. Wiemy więc, że w XIX w. dotychczasowe „lochy” miały zostać przerobione na spiżarnie i lodownię. Aby pomieszczenie mogło utrzymywać lód oraz pożywienie w odpowiedniej temperaturze, musiało zostać odpowiednio przebudowane, o czym świadczą zachowane dokumenty. W tym miejscu ślad po dawnym przeznaczeniu się urywa. Spekuluje się o przeróżnych wykorzystanych podziemnego pomieszczenia. Ukryta budowla miała np. pełnić rolę katakumb – o czym świadczyłaby karta cmentarna założona w latach 80. XX wieku. Współcześni mieszkańcy Gucina Wiele tajemnic sprzed lat, ale współczesne przeznaczenie korytarza jest nam doskonale znane. Stanowi czynnik, z którym mierzą się naukowcy eksplorujący grotę. Mieszkańcy Gucina są tymi, którzy wiedzą jak miasto wygląda z góry i, jak się okazuje, z dołu. Fakt, że tylko w nocy, ale jednak. Katarzyna Krzywicka mówi bowiem o współczesnym przeznaczeniu Gucina wprost: – W tym miejscu zimują nietoperze, co w dużej mierze determinuje nasze działania. Jako pomnik przyrody obiekt podlega ścisłej ochronie, dlatego wszelkie prace mogą być prowadzone wyłącznie poza okresem hibernacji – czyli wtedy, gdy nietoperze opuszczają schronienie. Co więcej, ingerencje nie mogą zakłócać warunków ich życia – to absolutny priorytet. Nietoperze stworzyły tam jedno z największych zimowisk na Mazowszu. Liczba osobników waha się od 800 do 1000. To imponujące siedlisko, które od lat jest monitorowane przez Biuro Ochrony Środowiska – podkreśla historyczka. To dlatego pomieszczenie, kiedyś intensywnie wykorzystywane przez człowieka, dziś należy do nietoperzy. Zwierzęta mają pierwszeństwo do użytkowania korytarza, dyktując czas, kiedy archeolodzy, konserwatorzy i historycy mogą wkroczyć, by odkrywać kolejne tajemnice tego wyjątkowego miejsca. Mamy szczęście, bo latem nietoperze są na zewnątrz, więc można im przeszkodzić. Tylko trzeba założyć kalosze…i wziąć ze sobą latarkę. Spacer po korytarzu Dzięki pani Katarzynie w podziemie schodzimy, kiedy wszystkie nietoperze znajdują się poza Gucin Gajem. Po wgramoleniu się przez niewielki otwór wejściowy naszym oczom ukazuje się ceglane sklepienie oraz nisze ulokowane po obu bocznych ścianach korytarza. Wszechobecna wilgoć powoduje, że odczuwalna temperatura jest zdecydowanie niższa niż na zewnątrz. To właśnie dzięki tej temperaturze przed laty korytarz mógł służyć jako dworska spiżarnia. Idąc w głąb budowli, grunt staje się coraz bardziej mokry. Z czasem zaczynamy już po kostki brodzić w kałużach. Nasza przewodniczka pokazuje nam miejsca, gdzie wykonywane są odkrywki do badań archeologiczno-architektonicznych. Wykopaliska mają nas przybliżyć do poznania prawdy na temat tej tajemniczej warszawskiej budowli. Na to potrzeba jednak czasu, dzielonego z latającymi ssakami, bo – przypomnijmy – to one mają tutaj pierwszeństwo. Podziemne życie nocne Tak samo jak niegdyś Elizeum skutecznie pełniło funkcję sali zabaw dzięki swojemu odizolowaniu od tego co dzieje się na powierzchni miasta, tak i dziś warszawska rozrywka często schodzi pod ziemię, ukrywając się przed wzrokiem ulicznych przechodniów. Spokojnie można już zdjąć kalosze i odstawić latarki. Piwnice od dekad goszczą mieszkańców stolicy. Część z tych miejsc działa do dziś, część została zamknięta osiągając status kultowych. Organizatorzy imprez adaptowali chociażby muzealne piwnice (klub Obiekt Znaleziony), schron przeciwlotniczy (Ground Zero) czy szalety publiczne (Underground). Wyjątkowe przestrzenie miejsc zabawy wpływały na unikatowość charakteru imprezowej mapy Warszawy. Czasem jednak, wraz z rozbudową podziemnej infrastruktury, trzeba było albo wyjść na powierzchnię, albo zwinąć podziemny interes. Przykład? Likwidacja klubu Underground, który został zamknięty wraz z budową drugiej linii warszawskiego metra w 2014 roku. Były protesty klubowiczów, happeningi w końcu upamiętnienie. Napis w miejscu, gdzie kiedyś znajdowało się wejście do klubu. Historia zabawy pod ziemią zaczęła się w XVIII wieku i trwa do dziś. Nietoperze nie wiadomo kiedy wleciały do Gucin Gaju. To fakty. Jednak gdybyśmy pochylili się nad miejskimi legendami, to wiele z nich ma związek z podziemiami. Tylko niewiele z rzeczywistością. Ot, gdyby plotki o tym, co kryje pod sobą Pałac Kultury i Nauki były prawdą, to tunelami spod niego można byłoby dojść nawet do Muzeum Narodowego. Legendy. Sól miejskiej rzeczywistości. Nad- i podziemnej. Źródło: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie
Pumy wróciły do Patagonii – i spotkały pingwiny. To, co wydarzyło się tam, zaskoczyło naukowców
Naturalny eksperyment w parku narodowym w Patagonii pokazuje, jak powrót dużego drapieżnika może przekształcić ekosystem.
Spis treści: Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Przez dziesięciolecia pumy atakowały owce z hodowli wzdłuż wybrzeża Argentyny, a ranczerzy intensywnie je tępili. W rezultacie pumy zniknęły z krajobrazu z tego regionu. Następnie, w 2004 roku, przyrodnicy utworzyli w tym regionie Park Narodowy Monte León. Zgodnie z oczekiwaniami, gdy zaprzestano polowań, wielkie koty powróciły. A kiedy wróciły, natrafiły w swojej dawnej okolicy na nowego „przeciwnika”: dużego pingwina magellańskiego (Spheniscus magellanicus). Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Naukowcy nie przewidzieli jednak, że pumy nie tylko zaczną polować na pingwiny. Sezonowe pojawianie się tych ptaków całkowicie przeorganizowało sposób, w jaki te słynące z samotniczego trybu życia koty poruszają się po terenie, wchodzą ze sobą w interakcje i polują. Nowe badanie, opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, po raz pierwszy dokumentuje tę zmianę w zachowaniu pum i podważa nasze wyobrażenia o tym, co dzieje się, gdy duzi drapieżnicy powracają do ekosystemu. – Gdy zaczynamy przywracać dziką przyrodę, gatunki, które wracają, mogą zastać system nieco inny niż ten, w którym żyły sto lat temu. I muszą się do niego dostosować” – mówi Emiliano Donadio z Towarzystwa National Geographic, dyrektor naukowy Fundación Rewilding Argentina i współautor badania. View Ediplayer on the source website Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Badacze początkowo nie zamierzali analizować tej wyjątkowej relacji drapieżnik-ofiara. Główny autor badania, ekolog Mitchell Serota, współpracował nad projektem dotyczącym reakcji dzikiej fauny na usunięcie presji człowieka z terenów dawnych rancz. W 2023 roku Mitchell Serota i jego współpracownicy poinformowali, że wielkie koty rzeczywiście żywią się pingwinami. „O tej interakcji wiedziano, ale sądziliśmy, że ma ona marginalne znaczenie” – wyjaśnia. – „Może dotyczy zaledwie kilku osobników”. Zespół zainstalował na terenie parku 32 fotopułapki i w okresie od września 2019 roku do stycznia 2023 roku śledził 14 dorosłych pum (Puma concolor) wyposażonych w obroże GPS. Łącząc te dane z obserwacjami terenowymi, naukowcy szybko zdali sobie sprawę, że pumy polują na pingwiny znacznie częściej, niż się spodziewano. – Regularnie rejestrowaliśmy obecność pum tuż przy kolonii pingwinów – wspomina Mitchell Serota. – Wtedy stało się jasne, że nie jest to marginalny wątek, lecz czynnik, który realnie wpływa na to, jak te zwierzęta wykorzystują przestrzeń. Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Ponieważ pingwiny magellańskie spędzają znaczną część życia na morzu, stanowią nietypową ofiarę dla dużego lądowego drapieżnika, którego dieta opiera się głównie na ssakach żyjących na lądzie, takich jak jelenie, gwanako (krewniacy lam) czy zające. Jednak w okresie lęgowym – trwającym mniej więcej od września do kwietnia – ptaki morskie gromadzą się licznie na lądzie. W Monte León ponad 40 tys. par lęgowych zakłada gniazda na odcinku wybrzeża liczącym około dwóch kilometrów. Dla pumy, której terytorium może obejmować setki kilometrów kwadratowych, tworzy to nietypową sytuację: niezwykle obfite źródło pożywienia, skoncentrowane na bardzo niewielkim obszarze i dostępne jedynie przez część roku. Zespół badawczy stwierdził, że zagęszczenie populacji pum pozostawało podobne – około 13 osobników na 100 kilometrów kwadratowych – niezależnie od tego, czy pingwiny były obecne, czy nie. Pingwiny nie spowodowały więc wzrostu liczby pum, lecz przeorganizowały sposób, w jaki te koty dzielą i wykorzystują przestrzeń. Jak się okazuje, pumy polujące na pingwiny zachowują się zupełnie inaczej niż te, które w Patagonii wybierają inną dietę. Badanie wykazało, że „ptakożerne” wielkie koty znacznie częściej dzieliły ze sobą ten sam obszar niż osobniki niepolujące na ptaki i rzadziej atakowały się nawzajem, niż można by się spodziewać. – Innymi słowy, pumy żywiące się pingwinami wykazywały dużą tolerancję wobec obecności innych osobników – mówi Emiliano Donadio. Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Taka tolerancja była zaskoczeniem, biorąc pod uwagę powszechny stereotyp pum jako samotników. W Patagonii te wielkie koty funkcjonują na otwartej przestrzeni, ponieważ są tam drapieżnikami szczytowymi. – W przeciwieństwie do Afryki nie muszą łączyć sił, by powalić ofiarę dwa czy trzy razy większą od siebie. A w przeciwieństwie do zwierząt Ameryki Północnej czy zwierząt Alaski nie ma tu niedźwiedzi grizzly, niedźwiedzi czarnych ani wilków, więc te koty nie muszą kryć się nocą w drzewach, jak dzieje się to u nas – wyjaśnia Jim Williams, który przez dziesięciolecia pracował jako biolog w Montana Fish, Wildlife and Parks i opisał relacje między ptakami morskimi a wielkimi kotami w swojej książce „Path of the Puma”. Do pewnego stopnia logiczne jest, że pumy skorzystały z nowego źródła pożywienia, ponieważ pingwiny są ofiarą obarczoną niewielkim ryzykiem. – Wielkie koty – lwy, pantery, kuguary, pumy – zawsze polują na najliczniejsze i najbardziej podatne na atak źródła pokarmu, jakie są dostępne – mówi Jim Williams, który nie był związany z omawianym badaniem. – Z ekologicznego punktu widzenia ani w kategoriach naturalnych zachowań nie jest to nic zaskakującego, choć dla osób, które nie wiedzą, że zasięgi pingwinów i pum się pokrywają, może to być zdziwieniem – dodaje. Zaskakujące są natomiast zmiany w zachowaniu. – Mamy tendencję do postrzegania pum jako zwierząt skrajnie agresywnych i nietolerancyjnych – mówi Emiliano Donadio. – Jednak gdy pokarm jest obfity i skoncentrowany, nie ma potrzeby go bronić. Zwierzęta stają się wówczas bardziej tolerancyjne społecznie – dodaje. Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Emiliano Donadio podkreśla, że jak dotąd badania monitoringowe wskazują, iż kolonia pingwinów pozostaje stabilna, a nawet się powiększa od czasu utworzenia parku. Wciąż nie wiadomo jednak, w jaki sposób wywołane przez pingwiny zmiany w zachowaniu pum oddziałują na resztę ekosystemu – zwłaszcza na gwanako, dominującego roślinożercę Patagonii, oraz na główną, tradycyjną ofiarę tych drapieżników. Pomimo udokumentowanych w badaniu zmian behawioralnych wiele istotnych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Naukowcy nadal nie wiedzą, ile pingwinów zabija pojedyncza puma, co utrudnia ocenę długofalowego wpływu drapieżnictwa na kolonię – mimo że liczebność pingwinów w Monte León wydaje się jak dotąd stabilna lub rosnąca. Nie są też w stanie stwierdzić, czy wysoka gęstość populacji pum jest zjawiskiem przejściowym, czy trwałą cechą tego ekosystemu. Badacze muszą również ustalić szersze konsekwencje ekologiczne zmian w zachowaniu pum wywołanych obecnością pingwinów. – Wiemy, że kolonia pingwinów zmieniła to, gdzie, kiedy i w jaki sposób pumy zdobywają pożywienie, ale kolejnym krokiem jest zrozumienie ekologicznych skutków tej zmiany – mówi Mitchell Serota. Na razie ustalenia dotyczące zachowania pum pokazują, że gdy przyroda otrzymuje przestrzeń do działania, nie zawsze wraca do dawnego stanu – potrafi improwizować. – Renaturyzacja nie polega na cofnięciu się do jakiegoś historycznego momentu – podkreśla Mitchell Serota. – Gatunki wracają do ekosystemów, które uległy głębokim przemianom. To może prowadzić do powstawania zupełnie nowych interakcji. Źródło: Fundación Rewilding Argentina, Proceedings of the Royal Society B
Dla niektórych to czeskie miasto jest piękniejsze od Pragi – przyciąga fantastyczną kuchnią i wyjątkową architekturą
Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie tworzą razem jeden z najciekawszych regionów uzdrowiskowych w Europie. Zobacz, co warto w nich zobaczyć i czego spróbować.
Spis treści: Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Choć uzdrowiska w zachodnich Czechach kojarzą się głównie z kuracjuszami popijającymi wodę z porcelanowych kubków, kryją w sobie znacznie więcej niż tylko źródła termalne. Karlowe Wary, Mariańskie Łaźnie i Franciszkowe Łaźnie to miejsca o bogatej historii, wyjątkowej architekturze i unikatowym rytmie życia. Od gejzerów i kolumnad, przez średniowieczne zamki, aż po ziołowe likiery i zupy z jajkiem – ten region łączy tradycję z lokalnym kolorytem w sposób, który trudno znaleźć gdziekolwiek indziej. Gorące źródła, cesarz i legenda. Dlaczego warto zacząć od Karlowych Warów? Do Karlowych Warów wjeżdżam wczesnym rankiem, kiedy na dolinę Tepli wciąż jeszcze pada cień, a źródlana para unosząca się nad kolumnadami wygląda jak naturalne przedłużenie rzeki. Trudno znaleźć w Europie miasto, w którym gorąca woda byłaby tak dosłownie wpisana w urbanistykę. Tutaj wszystko zaczyna się od źródeł – jest ich kilkanaście, różnią się temperaturą i składem mineralnym, a każde ma własną historię, nazwę i wiernych bywalców. Najstarsza z lokalnych legend mówi o Karolu IV (ten od Mostu Karola w Pradze), który podczas polowania miał odkryć gorące źródło bijące spod ziemi. Fakt, że cesarz rzymski i król Czech rzeczywiście bywał w tej okolicy, jest dobrze udokumentowany. To on nadał osadzie rangę miasta królewskiego w XIV wieku, a także nazwę – Karlovy Vary, czyli „wrzące źródła Karola”, która przetrwała do dziś. Od tamtej pory woda stała się walutą, kapitałem i znakiem rozpoznawczym miasta. Kolumnady i źródła w Karlowych Warach – gdzie zacząć spacer? Spacer zaczynam od Mlýnskiej Kolumnady, neorenesansowej konstrukcji z końca XIX wieku, zaprojektowanej przez Josefa Zítka, tego samego architekta, który współtworzył praski Teatr Narodowy. Głównych kolumnad, czyli zadaszonych galerii o funkcji spacerowej, jest w Karlowych Warach pięć. A pod Mlýnską – jedną z najbardziej okazałych w mieście – bije pięć źródeł, w tym jeden z najgorętszych – Mlýnský pramen. Kuracjusze przechadzają się z porcelanowymi kubkami na długich dzióbkach, popijając wodę małymi łykami, zgodnie z zaleceniami lekarzy. Ten rytuał, powtarzany od pokoleń, jest równie ważny jak sama woda. Próbuję i ja. Woda ze źródła smakuje wyraźnie mineralnie i słonawo, z lekką goryczką i delikatnie metalicznym posmakiem. Kilka kroków dalej znajduje się Vřídelní Kolumnada, najbardziej surowa w formie, betonowa, powojenna. Poproście pierwszego napotkanego Czecha o pomoc w nauczeniu wymowy tego źródła – bo to nie jest taka prosta sprawa. To serce Karlowych Warów. Tutaj bije Vřídlo – gejzer o temperaturze ponad 70 stopni, który potrafi wystrzelić na kilkanaście metrów. Woda z tego źródła jest tak silnie zmineralizowana, że od wieków wykorzystuje się ją do produkcji soli zdrojowej, eksportowanej niegdyś do całej monarchii habsburskiej. Nie tylko źródła. Co jeszcze warto zobaczyć w Karlowych Warach? Karlowe Wary to jednak nie tylko uzdrowisko, ale też miasto przemysłu i rzemiosła. W dzielnicy Dvory, w dawnej manufakturze, działa dziś założona w 1857 roku huta szkła Moser. Zwiedzając hale produkcyjne, obserwuję proces powstawania kryształowych kielichów i waz, które trafiały na stoły europejskich dworów. Charakterystyczne dla Mosera jest szkło bezołowiowe, ręcznie szlifowane, o intensywnych barwach. To jeden z tych przykładów, kiedy lokalny surowiec i tradycja stworzyły markę rozpoznawalną daleko poza regionem. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem po hucie, aby na własne oczy zobaczyć proces powstawania wielokolorowych naczyń. Kilka minut kolejką linową od centrum wznosi się wzgórze Diana. Z wieży widokowej rozciąga się panorama miasta – wąskiej doliny wciśniętej między zalesione stoki. Ten krajobraz tłumaczy, dlaczego Karlowe Wary nigdy nie stały się metropolią. Brak miejsca wymusił elegancję i porządek, a architektura z przełomu XIX i XX wieku do dziś dominuje nad nowszą zabudową. Na górze warto zatrzymać się na czeski obiad. Ja decyduję się na talerz pełen kulajdy. Ta kremowa zupa z ziemniakami, koperkiem i grzybami, podawana z jajkiem w koszulce, to klasyk tutejszej kuchni domowej. Rozgrzewająca i sycąca, daje mi pretekst, by w drodze powrotnej zrezygnować z kolejki linowej i zejść ze wzgórza Diana na piechotę. Zamki i tajemnice między uzdrowiskami. Loket i relikwiarz, który zniknął na dekady Opuszczając Karlowe Wary, zatrzymuję się w miasteczku Loket. Położony na skalnym cyplu, niemal w całości otoczonym zakolem rzeki Ohře, wygląda jak średniowieczna makieta. Nad czerwonymi dachami góruje masywny zamek, który przez wieki pełnił funkcję twierdzy granicznej, więzienia i rezydencji. To dobre miejsce, by zrozumieć, że region uzdrowiskowy nie istniał w próżni – jego bezpieczeństwo i rozwój były ściśle związane z polityką i militariami Czech. Dzięki uporowi mojej przewodniczki udaje mi się również zobaczyć słynny meteoryt z Loket. To jeden z najstarszych udokumentowanych meteorytów w Europie Środkowej. Według kronik spadł w tej okolicy w XV wieku. Przez długi czas uważano go za „kamień piekielny” lub obiekt o nadprzyrodzonych właściwościach, dlatego przechowywano go właśnie na zamku – najpierw jako osobliwość, później jako obiekt badań. Jeszcze dalej, w Bečovie nad Teplą, znajduje się zamek znany z jednego z najcenniejszych skarbów w Europie Środkowej – Relikwiarza św. Maura. Ten romański zabytek z XIII wieku, porównywany rangą do czeskich klejnotów koronnych, przez dekady był ukryty pod podłogą kaplicy. Odnaleziony dopiero w latach 80. XX wieku, po skomplikowanej akcji poszukiwawczej, dziś jest udostępniany zwiedzającym w ściśle kontrolowanych warunkach. Sama historia relikwiarza – jego wędrówki z Francji do Czech, zmiany właścicieli i dramatyczne ukrycie po II wojnie światowej – mogłaby posłużyć za scenariusz filmu. Mariańskie Łaźnie – cisza, arystokracja i śpiewająca fontanna w tle Jedno jest pewne – Mariańskie Łaźnie są inne. Jeśli Karlowe Wary sprawiają wrażenie miasta, które nieustannie pracuje – woda krąży, kolejki kursują, turyści przemieszczają się między kolumnadami – tutaj dominuje cisza i przestrzeń. Uzdrowisko powstało później, na początku XIX wieku, i od początku planowano je z rozmachem. Szerokie aleje, rozległe parki i monumentalne pensjonaty miały odpowiadać gustom arystokracji. Głównym punktem jest Kolumnada Maksymiliana, żeliwna konstrukcja z końca XIX wieku, przy której biją m.in. Křížový pramen i Ferdinandův pramen. W przeciwieństwie do Karlowych Warów, wody w Mariańskich Łaźniach są zimne, bogate w dwutlenek węgla i sole żelaza. To właśnie one zadecydowały o specjalizacji uzdrowiska – leczeniu chorób metabolicznych i układu krążenia. Spacer po Parku Zdrojowym prowadzi do Śpiewającej Fontanny. Jej mechanizm, zsynchronizowany z muzyką klasyczną, przyciąga turystów, ale mnie bardziej interesuje kontekst historyczny. To tutaj bywali Goethe, Chopin i Wagner. Goethe, który spędził w Mariańskich Łaźniach kilka sezonów, miał powiedzieć, że to jedyne miejsce, gdzie naprawdę odpoczywał. Dziś jego obecność przypominają tablice pamiątkowe i nazwy hoteli, ale duch epoki jest wciąż wyczuwalny w architekturze. Kilka kilometrów od centrum rozciąga się Národní přírodní rezervace Kladské rašeliny. Drewniane kładki prowadzą przez torfowiska, a krajobraz zmienia się diametralnie – zamiast parkowej zieleni pojawia się surowa, północna przyroda. To jeden z tych momentów, kiedy łatwo zrozumieć, dlaczego kuracjusze od zawsze łączyli leczenie z długimi spacerami. Tutejsze powietrze, chłodne i wilgotne, ma zupełnie inny charakter niż w dolinach. Franciszkowe Łaźnie – uzdrowisko, które naprawdę leczy i wycisza Franciszkowe Łaźnie są najmniejsze z trzech uzdrowisk, ale to właśnie ich skala robi największe wrażenie. Założone w 1793 roku, niemal od początku były podporządkowane jednej funkcji – leczeniu. Niska, klasycystyczna zabudowa, pastelowe fasady i symetryczny układ ulic tworzą miasto, które bardziej przypomina sanatoryjny ogród niż kurort. Tutejsze źródła są bogate w żelazo i dwutlenek węgla. Najsłynniejszy jest Františkův pramen, od którego miasto wzięło nazwę. Charakterystycznym symbolem uzdrowiska stała się rzeźba chłopca z rybą – Františka – której dotknięcie ma przynosić szczęście i, według lokalnych wierzeń, sprzyjać płodności. Ten element ludowej tradycji ciekawie kontrastuje z naukowym podejściem do balneologii, które od XIX wieku rozwijano właśnie tutaj. We Franciszkowych Łaźniach tempo życia wyraźnie zwalnia. Wieczorami parki pustoszeją, a goście wracają do hoteli na zabiegi i kolacje. To miejsce, które najlepiej oddaje pierwotny sens uzdrowiska – nie jako atrakcji turystycznej, ale przestrzeni regeneracji. Jak zaplanować wyjazd do czeskich uzdrowisk? Transport, noclegi i najlepszy czas na podróż Planując wyjazd do Karlowych Warów, Mariańskich Łaźni i Franciszkowych Łaźni, warto zapoznać się z możliwościami dojazdu i noclegu oraz wybrać najlepszy moment na podróż. Najwygodniejszym sposobem poruszania się między tymi trzema uzdrowiskami jest samochód lub pociąg regionalny – połączenia są częste, a odległości między miejscowościami niewielkie. Karlowe Wary mają również bezpośrednie połączenia kolejowe z Pragą, a przejazd zajmuje około 3–3,5 godziny. Pociągi i autobusy kursujące między uzdrowiskami zazwyczaj pokonują trasę w czasie od 45 do 90 minut. Najlepszy czas na odwiedzenie zachodnich Czech to wiosna i wczesna jesień. Wtedy pogoda sprzyja spacerom, a uzdrowiska są spokojniejsze. Latem zdarza się większy ruch turystyczny, szczególnie w weekendy oraz w trakcie lokalnych festiwali. Warto też zapytać o zniżki dla polskich turystów, które niekiedy oferowane są przez miejscowe obiekty noclegowe. Podczas pobytu w Karlowych Warach warto rozważyć nocleg w jednym z dwóch renomowanych hoteli: Grandhotel Pupp to historyczny obiekt z XVIII wieku, związany z europejską elitą i festiwalem filmowym – to właśnie tutaj kręcono sceny do „Casino Royale”. Z kolei Hotel Imperial, położony na wzgórzu z widokiem na miasto, oferuje eleganckie wnętrza i własne zaplecze uzdrowiskowe. W Mariańskich Łaźniach dobrą opcją dla gości nastawionych na pełen program leczniczy będą nowoczesne sanatoria Ensana Health Spa Hotels. Dla tych, którzy preferują krótszy wypoczynek w stylowym otoczeniu, Hotel Falkensteiner – łączący secesyjną architekturę z nowoczesnym spa – będzie odpowiednim wyborem. Jeśli natomiast planujesz zatrzymać się we Franciszkowych Łaźniach, spodziewaj się mniejszych, kameralnych obiektów. W miasteczku dominują sanatoria i hotele lecznicze, często wyspecjalizowane w określonych terapiach, oferujące spokojne warunki do regeneracji. Źródło: National Geographic Traveler, VisitCzechia.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ta bakteria to cytrusowy terrorysta – „porywa” drzewa owocowe i zmusza je, by wydały jej cukier. Dzięki temu rośnie 100 razy szybciej
Wymuszenia i rozboje nie są wyłącznie domeną ludzi. Okazuje się, że podobne taktyki mogą stosować także bakterie – np. postrach sadowników, Xanthomonas citri. Badacze odkryli, że mikrob „przejmuje stery” drzew cytrusowych i zmusza je do wydawania sobie cukru, który umożliwia mu wzrost. Nie spodziewaliśmy się, że bakterie mogą działać w tak przemyślany sposób.
Naukowcy odkryli, że bakteria Xanthomonas citri przejmuje kontrolę nad drzewami cytrusowymi i wywołuje w ich liściach program dojrzewania typowy dla owoców. Dzięki temu może ona rosnąć nawet 100 razy szybciej niż dotychczas, ale dla drzewa oznacza to wyrok śmierci – choruje na tzw. raka owoców cytrusowych. Jak Xanthomonas citri manipuluje cytrusami od środka Groźną strategię bakterii odkrył międzynarodowy zespół badawczy kierowany przez prof. Thomasa Lahayea z Centrum Biologii Molekularnej Roślin Uniwersytetu w Tybindze. Patogen ten infekuje liście drzew cytrusowych i wykorzystuje mechanizmy molekularne do uzyskania dostępu do składników odżywczych. Bakteria ta, za pomocą struktury przypominającej strzykawkę, wstrzykuje do komórek roślinnych specjalne białka. Jedno z nich przenika do jądra komórkowego, gdzie aktywuje część rośliny odpowiedzialną za dojrzewanie owoców. Uruchamia to „program”, który produkuje gargantuiczną ilość cukru. To sytuacja jak przy napadzie na bank. Jak liście mogą produkować cukier? Badania wykazały, że w zainfekowanych liściach cytrusów aktywowane są te same geny, które odpowiadają za dojrzewanie owoców. Dzięki temu dochodzi do rozkładu cukrów powiązanych ze ścianą komórkową, które stają się dostępne dla bakterii jako źródło energii. Jak podkreślił prof. Lahaye, daje to Xanthomonas citri ogromną przewagę żywieniową – bakteria może rosnąć nawet stukrotnie szybciej niż w normalnych warunkach. Rak owoców cytrusowych powoduje ogromne straty Rak owoców cytrusowych jest jednym z największych zagrożeń dla upraw cytrusów – narażone są pomarańcze, mandarynki czy cytryny. Zakażone rośliny pokrywają się brunatnymi plamami i pęcherzami. Skutkiem jest przedwczesne opadanie liści i owoców. Zrozumienie mechanizmu, który wykorzystuje powodująca raka bakteria, przybliża nas do obrony upraw przed chorobą. Czy „terroryzm” bakterii można przekuć w coś dobrego? Praca naukowców opublikowana w czasopiśmie „Science” pozwala lepiej zrozumieć interakcje pomiędzy patogenami a roślinami. Dowiedzieliśmy się dzięki temu, w jaki dokładnie sposób bakterie potrafią przejąć kontrolę nad złożonymi programami roślin… i jak możemy to wykorzystać. – Nasze odkrycia mogą posłużyć jako punkt wyjścia do modyfikowania procesu dojrzewania owoców metodami genetycznymi – zaznacza prof. Lahaye. Jego zdaniem możliwe będzie w przyszłości nie tylko zwiększenie odporności roślin na choroby, ale także kontrola takich cech owoców, jak słodycz czy konsystencja. Tylko czy to my wtedy nie staniemy się „terrorystami”? Źródła: Science, National Library of Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te tradycje świąteczne łamią schematy. Tak wygląda Boże Narodzenie na świecie
Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia, a wraz z nimi tak dobrze znane nam tradycje, jak dwanaście wigilijnych potraw, dzielenie się opłatkiem, prezenty pod choinką czy spotkania z bliskimi. Choć dla wielu z nas to stały element grudniowych celebracji, w niektórych miejscach na świecie obchody wyglądają zupełnie inaczej. W wielu krajach Boże Narodzenie zaskakuje nieoczywistymi zwyczajami, które potrafią zdumiewać, wzruszać, a czasem nawet bawić.
Spis treści: Islandia Australia Finlandia Ukraina Dania Wenezuela Japonia Choć często narzekamy, że współczesne święta zdominowały pośpiech, konsumpcja i listy zakupów, spojrzenie na to, jak celebrują je inne kultury, potrafi przywrócić perspektywę. Świąteczne tradycje – ukształtowane przez historię, klimat, lokalne wierzenia i rodzinne wspólnoty – bywają zaskakująco różnorodne. W wielu miejscach świata Boże Narodzenie wciąż zachowuje charakter głęboko symboliczny, a nacisk kładzie się nie tyle na prezenty, ile na wspólnotę, rytuał i tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. To właśnie ta różnorodność pokazuje, że święta mogą przybierać wiele form, a ich istota pozostaje uniwersalna i obejmuje budowanie więzi, pamięć o bliskich oraz poszukiwanie chwili wytchnienia w rytmie codzienności. Islandia – świąteczna tradycja czytania w ramach jólabókaflóð Islandia od dekad pielęgnuje wyjątkowy zwyczaj, który nie ma odpowiednika w innych częściach świata – jólabókaflóð, czyli „świąteczny zalew książek”. To tradycja głęboko osadzona w historii kraju: narodziła się w czasach II wojny światowej, kiedy przywożenie większości dóbr było ściśle ograniczone, a papier nie podlegał reglamentacji. Książki stały się więc najpraktyczniejszym, a zarazem najbardziej symbolicznym podarunkiem. Dziś rytuał ten wspiera lokalny rynek wydawniczy, a także dbałość o język islandzki, który – mimo silnych instytucjonalnych starań – uznawany jest za jeden z najbardziej zagrożonych zanikiem w Europie w perspektywie długoterminowej. W Wigilię, tuż po uroczystej kolacji, rodziny obdarowują się książkami i spędzają wieczór na lekturze – często przy świetle świec, z gorącą czekoladą lub tradycyjnymi słodyczami w zasięgu ręki. To rytuał na tyle uniwersalny, że można go odtworzyć w każdym zakątku świata. W kraju, w którym zimowa noc trwa niemal bez końca, a literatura od pokoleń buduje poczucie wspólnoty, Boże Narodzenie staje się zatem chwilą wyciszenia – czasem, w którym słowo pisane ponownie zbliża ludzi i nadaje świętom spokojny rytm. Australia – Boże Narodzenie w słońcu i rodzinny mecz krykieta Gdy Europa pogrążona jest w zimie, mieszkańcy Australii świętują Boże Narodzenie w pełnym letnim słońcu. To nadaje grudniowym tradycjom zupełnie inny charakter – spotkania rodzinne odbywają się na dworze, a stoły zastępują pikniki, grille i wspólne aktywności. Jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest świąteczny mecz krykieta rozgrywany w ogrodach, parkach i na plażach. W przeciwieństwie do oficjalnych reguł tej dyscypliny, to wydarzenie nie ma charakteru rywalizacji. Liczy się przede wszystkim wspólna zabawa i udział wszystkich – niezależnie od wieku czy umiejętności. Atmosfera jest swobodna, dzieci grają na równi z dorosłymi, zasady bywają ustalane na bieżąco i wynik schodzi na dalszy plan. W wielu rodzinach funkcjonują własne warianty gry, przekazywane z roku na rok, co dodatkowo wzmacnia jej nieformalny charakter. Finlandia – Wigilia jako czas pamięci o zmarłych W Finlandii jednym z najważniejszych elementów świąt Bożego Narodzenia jest odwiedzanie grobów bliskich. To zwyczaj wyjątkowy na tle europejskich tradycji, w którym duchowe przygotowanie do świąt łączy się z refleksją i ciszą. Według danych rządowych nawet trzy czwarte fińskich gospodarstw domowych bierze udział w tym rytuale. W wigilijny wieczór cmentarze rozświetlają się tysiącami świec, tworząc krajobraz, który wielu Finów uznaje za najbardziej poruszający symbol świąt – spokojny, pełen godności i skupienia. Dla wielu rodzin wizyta na cmentarzu staje się także wstępem do kolejnego ważnego zwyczaju – wspólnej sauny. To moment oczyszczenia i przejścia, głęboko zakorzeniony w fińskiej kulturze, łączący pokolenia i wzmacniający poczucie wspólnoty. W Finlandii święta mają więc nie tylko wymiar rodzinny, lecz także introspektywny, ponieważ przypominają o ciągłości więzi i obecności przodków w codziennym życiu. W kulturze, która szczególnie ceni spokój, naturę i uważność, Wigilia staje się więc chwilą wyciszenia, zanim rozpocznie się radosna część świątecznej celebracji. Ukraina – pajęczyna na choince jako znak szczęścia W zachodniej Ukrainie jedną z najbardziej niezwykłych bożonarodzeniowych tradycji jest dekorowanie choinki stylizowaną pajęczyną. Zwyczaj ten wywodzi się z lokalnej legendy o ubogiej wdowie, której wigilijne drzewko zostało nocą magicznie ozdobione przez pająka. Rankiem pajęczyny zamieniły się w lśniące, srebrzyste nici, a od tego dnia rodzinie miało już nigdy niczego nie zabraknąć. To opowieść o nadziei, wdzięczności i cichej obietnicy odmiany losu – wartościach silnie obecnych w ukraińskim folklorze. Współczesne ozdoby powstają z papieru, drutu i drobnych dekoracyjnych elementów. Motyw pajęczyny stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli ukraińskich świąt. Co więcej, znalezienie prawdziwej pajęczyny na choince uchodzi za znak szczęścia, dlatego w okresie świątecznym tradycyjnie się ich nie usuwa. Ten zwyczaj pokazuje, jak silnie ukraińskie święta zakorzenione są w symbolice natury i jak dawne opowieści wciąż przenikają współczesne formy celebracji. Dania – klippe klistre, czyli święta tworzone własnymi rękami Duńska tradycja klippe klistre, dosłownie oznaczająca „ciąć i kleić”, należy do najbardziej charakterystycznych świątecznych rytuałów Skandynawii. Na kilka tygodni przed Bożym Narodzeniem w domach, szkołach i miejscach pracy organizowane są wspólne warsztaty rękodzielnicze, podczas których powstają papierowe ozdoby: plecione serca, girlandy, gwiazdki i dekoracje nawiązujące do prostoty nordyckiego wzornictwa. Spotkaniom towarzyszy atmosfera hygge – poczucie ciepła, bliskości i niespiesznego bycia razem. Na stołach pojawiają się tradycyjne przekąski, takie jak æbleskiver, oraz aromatyczny gløgg, czyli duńskie grzane wino. Dla wielu rodzin to równie istotny element świąt jak sama Wigilia, a własnoręcznie wykonane dekoracje przechowywane są przez lata. Duńczycy pokazują w ten sposób, że świąteczna magia może tkwić w prostych czynnościach i wspólnym tworzeniu, a nie w rozbudowanych dekoracjach czy kosztownych ozdobach. Wenezuela – na poranną mszę… na rolkach W Wenezueli świąteczny czas ma radosny, dynamiczny charakter, pełen muzyki i wspólnego ruchu. Najbardziej rozpoznawalnym zwyczajem jest sposób, w jaki wierni docierają na poranne msze Misa de Aguinaldo, odprawiane między 16 a 24 grudnia – na rolkach. W wielu miastach ulice bywają czasowo zamykane, aby umożliwić bezpieczny przejazd, a charakterystyczny dźwięk rolek sunących po asfalcie stał się jednym z symboli grudniowych poranków. Dzieci kładą się spać wcześniej, by zdążyć na nabożeństwo o świcie, dorośli nierzadko jeżdżą przez całą noc, a wspólna droga do kościoła zamienia się w spontaniczne spotkania sąsiadów i rodzin. Same msze mają radosny, muzyczny charakter, a poczucie wspólnoty jest wyjątkowo silne. Nawet jeśli nie wszyscy poruszają się na rolkach, sens tej tradycji pozostaje uniwersalny i polega na wspólnym świętowaniu, które nie zamyka się w czterech ścianach, lecz przenosi się na ulice i place miast. Japonia – Boże Narodzenie jako święto bliskości W Japonii Boże Narodzenie przybrało formę całkowicie odmienną od europejskiej tradycji. W kraju o niewielkich chrześcijańskich korzeniach Wigilia stała się przede wszystkim świętem par, bardziej przypominającym Walentynki niż rodzinne spotkanie przy stole. W grudniu miasta rozświetlają się widowiskowymi iluminacjami, restauracje przygotowują specjalne menu na ten wieczór, a rezerwacje w luksusowych hotelach z widokiem na panoramę Tokio czy Osaki często dokonywane są z dużym wyprzedzeniem. Także świąteczne menu ma tu wyjątkowy charakter. Najpopularniejszym deserem jest kurisumasu keki – lekki biszkopt z bitą śmietaną i truskawkami, który stał się symbolem japońskich świąt. Dla wielu par Wigilia jest okazją do zatrzymania się w intensywnym rytmie codzienności i spędzenia czasu wyłącznie we dwoje. To święto ukształtowane przez nowoczesność i miejską estetykę, w którym najważniejsze są bliskość, uważność i celebracja prostych gestów. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nie tylko „hormon szczęścia”? Ekspertka tłumaczy, co naprawdę robi z nami dopamina
Dopamina to nie tylko „hormon szczęścia”. Ekspertki wyjaśniają, że to skomplikowany neuroprzekaźnik, który odpowiada za motywację, uwagę i przetrwanie. Dowiedz się, co naprawdę dzieje się w mózgu, kiedy robisz coś przyjemnego.
Spis treści: Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Dopamina jest powszechnie znana jako „hormon dobrego samopoczucia”, ale – jak twierdzą naukowcy – to bardzo uproszczone ujęcie. Choć jej poziom wzrasta podczas przyjemnych aktywności, sama dopamina nie sprawia, że czujemy się dobrze. Tysiące filmów na TikToku pokazują sposoby na „podbijanie” dziennej dawki dopaminy. Pojawiają się tam porady dotyczące resetów, detoksów czy odstawień. Eksperci jednak ostrzegają: nauka za tymi trendami jest często wątpliwa. Daniel Dombeck, profesor neurobiologii, podkreśla, że dopamina nie jest równoznaczna z odczuwaniem szczęścia. Jej główną rolą jest wspieranie procesów poznawczych, takich jak motywacja, uwaga czy pamięć. Cząsteczka napędzająca pragnienia, nie przyjemność Dopamina działa jako neuroprzekaźnik i hormon, umożliwiając komunikację między neuronami. Jej wpływ zależy od lokalizacji w mózgu – w jednych obszarach zwiększa koncentrację, w innych impulsywność. Niedobory dopaminy mogą powodować problemy z uwagą, ruchem i emocjami, co wiąże się z chorobami takimi jak Parkinson, ADHD czy uzależnienia. Badania z lat 80. połączyły dopaminę z układem nagrody, ale nowsze odkrycia pokazują, że odczuwanie przyjemności i dopamina to nie to samo. Można cieszyć się nagrodą bez aktywnego układu dopaminowego – ale brakuje wtedy motywacji do jej zdobywania. To właśnie dlatego możesz pragnąć czegoś, nawet jeśli nie sprawia ci to radości. Dopamina to cząsteczka odpowiedzialna za chęć, a nie za satysfakcję. Scrollujesz bez końca? Mózg właśnie się uczy Za każdym razem, gdy przeglądasz media społecznościowe, mózg „zapisuje” szczegóły sytuacji – dźwięk, obraz, emocje. To wszystko dzięki dopaminie, która uruchamia proces zapamiętywania. Ewolucyjnie mechanizm ten był pomocny. Przodkowie potrzebowali motywacji do zdobywania jedzenia czy budowy schronienia. Dziś mamy wszystko na wyciągnięcie ręki, ale układ dopaminowy działa tak samo – reaguje na powiadomienia, lajki czy inne bodźce. Dopamina wspierała przetrwanie naszych przodków, dziś zaś napędza cyfrowe nawyki. Czy naprawdę można mieć „dopaminowego kaca”? Wzrost poziomu dopaminy faktycznie występuje przy przyjemnych czynnościach – np. słuchaniu muzyki. Ale towarzyszą mu też inne substancje – serotonina, oksytocyna i endorfiny. Mówienie o „dopaminowym rushu” to uproszczenie. W rzeczywistości odczuwamy efekt współdziałania wielu neuroprzekaźników. Zbyt wysoki poziom dopaminy może prowadzić do manii, zbyt niski – do depresji. Dopamina nie jest dobra ani zła – to substancja neutralna, pomagająca w adaptacji. „Post dopaminowy” to nie dieta, której da się trzymać Psycholog, który ukuł termin „post dopaminowy” w 2019 roku, chciał uchronić ludzi przed nadmiarem bodźców. Ale wiele osób błędnie zrozumiało ten pomysł dosłownie. Nie da się przestać produkować dopaminy, tak jak nie da się całkowicie przestać oddychać. Chodzi o ograniczanie impulsów, a nie o całkowity detoks. Niektóre osoby uzależnione od leków działających jak dopamina mogą doświadczać objawów odstawienia – ale nie dotyczy to przeciętnych użytkowników smartfonów. Przygnębienie po wakacjach nie jest więc deficytem dopaminy – to normalna reakcja organizmu. Zaufaj, że dopamina robi swoje – nie musisz z nią walczyć. Źródło: National Geographic
Święta pachną wydawaniem pieniędzy. Sklepy wiedzą, że przez ich zapach zaglądamy głębiej do portfela
W grudniu w galeriach handlowych nie otaczają nas tylko kolorowe dekoracje i świąteczna muzyka. Do nosów wkrada się także charakterystyczne zapachy wanilii, cynamonu czy igliwia. Celem tych ostatnich jest jednak nie tylko stworzenie wyjątkowej atmosfery, a… zwiększenie ilości pieniędzy, które wydajemy. Dr Agnieszka Mroczek ostrzega, że działają szybko, podprogowo i bez naszej wiedzy.
Świąteczne aromaty rozpylane w sklepach wpływają na emocję i pamięć, bez naszej wiedzy zwiększając chęć wydawania pieniędzy. Ekspertka tłumaczy, jak działa aromamarketing i czy można się przed nim bronić. Jak działa aromamarketing i dlaczego jest tak skuteczny? Zapachy w sklepach to starannie przemyślane narzędzia marketingowe. Aromamarketing – bo tak właśnie nazywa się strategia wykorzystywania zapachów do wpływania na zachowania konsumentów – jest bardzo skuteczny. Dlaczego? – Zapach wywołuje reakcje wyjątkowo szybko, bo jako jedyny zmysł ma bezpośredni dostęp do struktur mózgu odpowiedzialnych za emocje i pamięć. Dlatego też, odpowiednio użyty, może łatwo kierować naszym zachowaniem w sklepie – tłumaczy dr Agnieszka Mroczek z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wywołane emocje i skojarzenia mogą sprawić, że klient wyda nawet kilkadziesiąt procent więcej pieniędzy. To mechanizm, obok którego firmy nie mogą przejść obojętnie i inwestują duże środki w projektowanie zapachowych logotypów i optymalnych mieszanek aromatów. Świąteczne zapachy w sklepach to emocjonalna pułapka Chociaż sklepy na co dzień kreują swój wizerunek za pomocą zapachów, to w okresie przedświątecznym aromamarketing osiąga szczyt swojej intensywności. W Polsce sklepy i producenci sięgają po nuty wanilii, cynamonu, goździków i igliwia – zapachów, które budzą skojarzenia z domowym ciepłem, prezentami i tradycyjnymi jedzeniem. W innych krajach są to inne kompozycje – w Szwecji igliwie, w Hiszpanii anyż, a w USA mięta – zgodnie z lokalnymi tradycjami. Celem jest stworzenie przyjemnej atmosfery, która poprawia nastrój klientów i składania ich do większych zakupów. Znajomy zapach obniża poziom kortyzolu, a podnosi poziom serotoniny i dopaminy. W efekcie zakupy stają się przyjemnością, a klienci, na fali pozytywnych emocji, chętniej wrzucają do koszyka produkty. – Jeśli w trakcie jakiegoś przeżycia, przyjemnego lub trudnego, obecny był określony aromat, mózg zapamiętuje to zestawienie. Dlatego później taka woń może wywołać poruszanie, szczęście, choć także niechęć – tłumaczy ten mechanizm biolożka. Dodaje, że najsilniejsze „ślady” zapachowe powstają między 6. a 10. rokiem życia, chociaż ten mechanizm działa tak w zasadzie cały czas. Niewyczuwalne zapachy wpływają na nasz nastrój Nie wszystkie zapachy są wyczuwalne świadomie. Niektóre sklepy stosują mieszanki działające podprogowo – układ limbiczny rejestruje zapach, ale klient nie zdaje sobie sprawy z jego obecności. Taki zapach nadal wpływa na emocje i decyzje zakupowe. Dr Mroczek przypomina o badaniu, w którym konsumenci oceniali produkt jako bardziej luksusowy wyłącznie z powodu obecności odpowiedniej kompozycji zapachowej – mimo że nie byli jej świadomi. To pokazuje siłę podprogowego działania zapachu i trudność w jego unikaniu. Reakcja emocjonalna następuje automatycznie, a jej wpływ na decyzje zakupowe jest znaczący. Jak bronić się przed aromamarketingiem? Według dr Mroczek ochrona przed wpływem aromamarketingu nie jest łatwa. Pełna analiza własnych decyzji wymagałaby przerwania kontaktu z zapachem i „zresetowania” zmysłu węchu. Pomocne mogą być tzw. kontrzapachy, np. olejek rozmarynowy, który wspiera analityczne myślenie. Jednak trudno sobie wyobrazić, by ktoś stosował takie środki podczas codziennych zakupów. Dlatego ważne jest zachowanie świadomości i uważności podczas podejmowania decyzji. Zakupy najlepiej robić w stanie wypoczynku, unikać pośpiechu i przepełnionych galerii handlowych. Nadchodzące Święta Bożego Narodzenia nie oznaczają, że musimy wydawać ogromne ilości pieniędzy – nieważne, jak dobrze pachniałyby sklepy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chiny stawiają na turystykę zimową. Co można zobaczyć na największym festiwalu lodu i śniegu na świecie?
Chińska zimowa turystyka nie zwalnia tempa. Władze prowincji Heilongjiang zaprezentowały światu największy tematyczny lodowy park rozrywki. W trakcie lodowego święta będzie można nie tylko podziwiać figury wykute z zamarzniętej wody, ale również skorzystać z wielu innych atrakcji.
To już kolejna edycja Międzynarodowego Festiwalu Lodu i Śniegu w Harbinie. W sezonie 2025 park osiąga rekordową powierzchnię 1,2 miliona m², czyli ponad 160 boisk piłkarskich. Rozmach lodowych instalacji przenosi odwiedzających do prawdziwej zimowej krainy czarów, pełnej atrakcji i niezwykłych wrażeń. Skąd lód w Harbinie? Harbin, położony w północno-wschodnich Chinach, słynie z wyjątkowo surowych i długich zim. Temperatury regularnie spadają tam poniżej zera, co od dziesięcioleci sprzyja tworzeniu lodowych konstrukcji. Dzięki naturalnemu mrozowi festiwal może funkcjonować bez konieczności stosowania kosztownych technologii chłodniczych. Do budowy „lodowego miasta” potrzebne są jednak ogromne ilości zamarzniętej wody. Ich naturalnym źródłem pozostaje rzeka Songhua, przepływająca przez Harbin. To właśnie z jej powierzchni pozyskiwane są bloki lodu wykorzystywane do tworzenia potężnych rzeźb i konstrukcji. Takie rozwiązanie pozwala korzystać z lokalnych, odnawialnych zasobów, a jednocześnie minimalizuje wpływ na środowisko. Historia festiwalu Korzenie festiwalu sięgają lat 60. XX wieku, kiedy mieszkańcy Harbinu zaczęli organizować pokazy lamp lodowych – ozdobnych brył z lodu, w których umieszczano świeczki. Zwyczaj ten szybko zdobył popularność i stał się inspiracją dla przyszłego wydarzenia. W 1985 roku odbyła się pierwsza edycja Międzynarodowego Festiwalu Lodu i Śniegu, który z biegiem lat nie tylko zyskał światową renomę, lecz także pobił wiele rekordów. Jednym z nich był rekord Guinnessa z 2007 roku za największą na świecie rzeźbę śnieżną. 2025 – rekordowy rok festiwalu Organizatorzy podkreślają, że edycja otwarta 17 grudnia 2025 roku jest najbardziej spektakularna w historii. Do udekorowania powierzchni 1,2 mln m² wykorzystano około 400 000 m³ lodu i śniegu, tworząc niezwykłe atrakcje, m.in.: Super Ice Slide – 521-metrową lodową zjeżdżalnię, jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów festiwalu, interaktywne przestrzenie i występy nawiązujące do motywu przewodniego „Ice and Snow, Fairy Tale World”, imponujące rzeźby lodowe i śnieżne – zarówno inspirowane tradycją chińską, jak i kulturą międzynarodową. Park oferuje też szeroki zakres zimowych aktywności. Goście mogą spróbować tradycyjnych technik połowu w przeręblu, wziąć udział w wyścigach na nartach biegowych czy zwiedzać lodowe konstrukcje o każdej porze dnia. Program festiwalu został zaplanowany tak, aby odwiedzający mogli spędzać tam całe godziny – nawet mimo mrozu. Chińska potęga zimowa – rozwój turystyki W ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–2030) Chiny zamierzają znacząco rozwinąć tzw. gospodarkę lodu i śniegu, obejmującą turystykę zimową, sporty zimowe oraz powiązane z nimi gałęzie przemysłu. Państwo przewiduje szerokie inwestycje oraz wsparcie strategiczne dla regionów o najlepszych warunkach klimatycznych, takich jak Heilongjiang, Jilin i Xinjiang. Program obejmuje m.in.: rozbudowę publicznych usług związanych z turystyką zimową, modernizację i rozwój infrastruktury sportów zimowych – stoków narciarskich, tras biegowych, hal lodowych czy centrów szkoleniowych, budowę nowych parków tematycznych i atrakcji sezonowych, które mają przyciągać zarówno turystów krajowych, jak i zagranicznych. Celem tych działań jest nie tylko poprawa komfortu odwiedzających, lecz przede wszystkim stworzenie nowej, dynamicznej gałęzi gospodarki. Władze chcą, aby inwestycje w infrastrukturę zimową – od nowoczesnych kurortów po festiwale pokroju Harbin Ice–Snow World – uczyniły z Chin globalnego lidera turystyki zimowej. Źródła: TTW, Global Times Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy chrześcijanie i czciciele ognia żyli razem? Dowodem na to starożytna osada na Bliskim Wschodzie
Chrześcijanie i czciciele ognia żyli w starożytności, około 1500 lat temu, jak dobrzy sąsiedzi. Archeolodzy znaleźli na to dowody w dzisiejszym Iraku. Ich odkrycie zmienia to, jak patrzymy na dawną historię Bliskiego Wschodu – regionu targanego konfliktami religijnymi.
Naukowcy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie przez trzy lata badali miejsce zwane Gird-î Kazhaw w irackim Kurdystanie. Natknęli się tam na szereg zagadkowych ruin z około 500 roku n.e. Zaginiony kościół Najpierw badacze przeszłości odkryli pięć kwadratowych filarów wykonanych z kamienia i częściowo otynkowanych białym gipsem. Badania geofizyczne ujawniły więcej podziemnych murów, dlatego początkowo uważano, że jest to być może kościół, będący częścią założeń klasztornych. Wykopaliska w kolejnych latach udowodniły tę teorię. Budowla była zaskakująco duża. Jej główna część miała aż 25 metrów długości i 5 metrów szerokości. Konstrukcja miała trzy nawy, co było typowe dla wczesnych świątyń chrześcijańskich w tym regionie. Największym dowodem na religijny charakter miejsca była jednak ceramika. Archeolodzy znaleźli naczynia ozdobione krzyżem maltańskim. Sąsiedzi z różnych światów Najciekawsze jest jednak to, co znajdowało się tuż obok kościoła. Naukowcy odkryli tam małą fortecę na wyniesionym kopcu z czasów imperium Sasanidów. W tamtym państwie najważniejszą religią był zoroastryzm. Jego wyznawcy czcili ogień. Ta starożytna religia Iranu przetrwała w tym kraju na odizolowanych obszarach, a w większym stopniu w Indiach. Prorok i reformator religijny Zaratusztra (żył w połowie I tysiąclecia p.n.e.) jest tradycyjnie uważany za założyciela tej religii. Zoroastryzm zawiera zarówno cechy monoteistyczne, jak i dualistyczne. Prawdopodobnie wpłynął na inne główne religie – judaizm, chrześcijaństwo i islam. Wszystko wskazuje na to, że chrześcijanie i zaratusztrianie mieszkali w Gird-î Kazhaw w tym samym czasie i tuż obok siebie. To wielkie odkrycie, bo pokazuje, że Bliski Wschód nie zawsze był miejscem konfliktów. Budynki stały obok siebie, co sugeruje zgodne sąsiedztwo. Z czasem jednak czasy się zmieniły. Na tym samym terenie znaleziono późniejszy islamski cmentarz. Naukowcy chcą teraz sprawdzić, kiedy dokładnie mieszkańcy przeszli na islam. Życie na wsi, a nie w pałacach Wykopaliska w Kazhaw są częścią szerszego projektu badawczego dr. Alexandra Tamma z Uniwersytetu Friedricha Alexandra w Erlangen-Norymberdze i prof. Dirka Wickego z Instytutu Nauk Archeologicznych na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie. Większość archeologów szuka skarbów w wielkich stolicach dawnych imperiów. Niemieccy badacze postanowili jednak zrobić coś innego. Skupili się na małych miejscowościach i terenach wiejskich. To właśnie takie miejsca były siłą napędową dawnej gospodarki. Bez rolników mieszkających na prowincji, królowie w miastach nie mieliby co jeść. Prace w Kazhaw będą kontynuowane w przyszłym roku i skupią się bardziej na infrastrukturze gospodarczej, tym razem z wykorzystaniem metod archeometrycznych, w szczególności archeobotaniki, zoologii i antropologii sądowej. Celem jest poznanie, jak wyglądało życie w obrębie starożytnej osady. Źródło: Uniwersytet Goethego we Frankfurcie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
Struktura przypominająca pająka na Europie od lat intrygowała naukowców. Nowa teoria nareszcie wyjaśnia jej pochodzenie. Okazuje się, że podobne fenomeny występują także na Ziemi.
Odkrycie zagadkowej struktury przypominającej pająka na Europie, jednym z lodowych księżyców Jowisza, przez lata stanowiło zagadkę dla naukowców. Formacja ta, dostrzeżona po raz pierwszy w marcu 1998 roku przez sondę NASA Galileo, znajduje się wewnątrz krateru uderzeniowego Manannán, którego szerokość wynosi około 22 kilometrów. Przez niemal trzy dekady pochodzenie tego rozgałęzionego fenomenu geologicznego pozostawało tajemnicą. Rozważano różne hipotezy – od potężnych sił grawitacyjnych Jowisza po aktywność kominów hydrotermalnych na dnie podpowierzchniowego oceanu. Żadne z tych wyjaśnień nie było jednak w pełni zadowalające dla naukowców – aż do teraz. Damhán Alla – „kosmiczny pająk” podobny do „gwiazd jeziora” Przełom przyniosło badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „The Planetary Science Journal”, w którym naukowcy zaproponowali alternatywną teorię opartą na ziemskich analogiach. Strukturze nadano oficjalną nazwę Damhán Alla, co w języku irlandzkim oznacza pająka. Nazwa ta jest powiązana z celtycką mitologią, z której wywodzi się również imię boga Manannána, patrona krateru. Kluczem do zrozumienia Damhán Alla okazały się tzw. „lake stars” (gwiazdy jeziorne) – fenomeny występujące zimą w określonych warunkach, na wielu jeziorach na Ziemi. Jak tworzą się gwiazdy na lodzie? Na naszej planecie te piękne, symetryczne wzory powstają na zamarzniętych jeziorach pokrytych śniegiem, gdy woda z głębi przesiąka przez niewielkie otwory w lodzie. W przypadku Europy mechanizm był podobny, choć skala i przyczyna są inne. Według zespołu badawczego pod kierownictwem Laury Mc Keown z University of Central Florida, formacja ta powstała prawdopodobnie w wyniku uderzenia asteroidy. To zdarzenie, które miało miejsce już po uformowaniu się samego krateru Manannán, stworzyło pęknięcie w lodowej skorupie księżyca. Przez tę szczelinę słona woda wydostała się na powierzchnię, rozlewając się w charakterystyczny, pajęczynowaty wzór. Układ Słoneczny może być pełen „pająków” Naukowcy wskazują również na uderzające podobieństwo do podobnych „pająków” na Marsie, choć te powstają w innym procesie: sublimacji lodu z dwutlenku węgla. Wspólnym czynnikiem jest jednak sposób, w jaki płyny przepływają przez porowate powierzchnie, co może prowadzić do powstawania podobnych struktur także na innych lodowych światach, takich jak księżyc Saturna – Enceladus czy planeta karłowata Ceres. Czy to ślady życia pozaziemskiego? Obecność takich struktur może być bezpośrednim dowodem na istnienie zbiorników płynnej cieczy ukrytych pod lodem. Takie miejsca są uważane za jedne z najbardziej obiecujących przy poszukiwaniu śladów życia pozaziemskiego. Badanie dostarcza bezcennych wskazówek dla misji Europa Clipper, która wystartowała w październiku 2024 roku i dotrze do Jowisza w 2030 roku, aby przeprowadzić szczegółowe badania jego księżyców. Zrozumienie procesów tworzących Damhán Alla pozwoli naukowcom lepiej „czytać” powierzchnię lodowych księżyców. Źródło: The Planetary Science Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Budują wieżowce i inspirują sztuczną inteligencję – to jedne z najbardziej niedocenionych owadów
Termity to jedne z najbardziej niedocenianych owadów na świecie. Choć przypisuje się im głównie niszczenie drewna, ich zachowania i struktury społeczne potrafią zadziwić naukowców.
Spis treści: Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Niektóre gatunki potrafią… wybuchać Ich życie społeczne zawstydza ludzi Choć często postrzegane wyłącznie jako szkodniki niszczące drewno, termity to owady, które zasługują na znacznie większe uznanie. Ich niezwykle zaawansowane umiejętności budowlane, skomplikowane struktury społeczne i nieoczywiste mechanizmy obronne zadziwiają naukowców na całym świecie. W świecie termitów nie ma przypadków– wszystko działa według precyzyjnych zasad, których skuteczność inspiruje nie tylko biologów, ale także architektów, inżynierów i specjalistów od nowych technologii. Poznaj zaskakujące fakty o tych fascynujących owadach i zobacz, dlaczego bez nich życie na Ziemi mogłoby wyglądać zupełnie inaczej. Największe struktury stworzone przez owady na Ziemi W Brazylii odkryto gigantyczne mrowiska termitów, które z lotu ptaka przypominają rozbudowaną sieć dróg, dzielnic i miast. Te struktury mierzą ponad 230 tysięcy kilometrów kwadratowych – to obszar większy niż Francja, a ich objętość sięga miliardów ton ziemi przemieszonej przez owady. Niektóre z kopców mają nawet ponad 4 tysiące lat, co czyni je jednymi z najstarszych znanych struktur biologicznego pochodzenia. System mrowisk został zbudowany przez jeden superorganizm – ogromną kolonię termitów działającą synchronicznie przez wieki. Każde mrowisko ma wysokość nawet do 2,5 metra i znajduje się w regularnej odległości od innych, co świadczy o wyjątkowej precyzji planowania przestrzennego. Struktura ta nie pełni jednak funkcji mieszkalnej – jest to system tuneli wykorzystywanych do transportu i wentylacji, który odciąża właściwe gniazda ukryte pod ziemią. Ich rozmieszczenie wskazuje na złożoną inteligencję zbiorową oraz zdolność owadów do koordynowania działań w skali makroekosystemu. Architekci bez dyplomu – złożoność termitier zaskakuje inżynierów Choć wyglądają niepozornie, termity potrafią stworzyć perfekcyjnie wentylowane i stabilne konstrukcje, które od lat inspirują architektów i inżynierów na całym świecie. Ich kopce wyposażone są w naturalne systemy chłodzenia, wentylacji i regulacji wilgotności, które działają bez użycia energii elektrycznej. Wewnątrz takich struktur panuje stała temperatura przez całą dobę, mimo dużych wahań temperatury na zewnątrz – od gorących dni po chłodne noce. Sieć korytarzy, kominów i kanałów powietrznych umożliwia cyrkulację powietrza w taki sposób, by usuwać dwutlenek węgla i nadmiar ciepła, a jednocześnie dostarczać świeże powietrze do wnętrza. Układ kopców przypomina zaawansowany system HVAC (ang. Heating, Ventilation, Air Conditioning), a jego skuteczność dorównuje, a często nawet przewyższa wydajność nowoczesnych systemów klimatyzacyjnych. Ten naturalny mechanizm stał się inspiracją dla biomimetycznego projektowania budynków, w tym m.in. słynnego biurowca Eastgate Centre w Zimbabwe, który wykorzystuje zasady termitier do pasywnej wentylacji. Termity mają swoją królową – i nie tylko jedną Podobnie jak pszczoły, termity posiadają kastowy podział pracy, który obejmuje królowe, króli, robotnice i żołnierzy. To wysoce zorganizowane społeczeństwo funkcjonuje niczym perfekcyjnie działający mechanizm. Królowe są największymi i najbardziej płodnymi osobnikami w kolonii – potrafią żyć nawet 15, a czasem ponad 20 lat, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących owadów. Wbrew powszechnemu przekonaniu, w jednym kopcu może funkcjonować więcej niż jedna królowa, a nawet cały zespół królewskich samic i samców, co pozwala kolonii na jeszcze szybszy rozwój. Głównym zadaniem królowej jest nieprzerwane składanie jaj – nawet 30 tysięcy dziennie, co przekłada się na miliony potomków rocznie. Jej ciało, znacznie powiększone w porównaniu do innych kast, jest przystosowane wyłącznie do rozrodu, a poruszanie się umożliwiają jej tylko robotnice, które opiekują się nią i karmią ją przez całe życie. Obok niej często znajduje się król – stały partner, który także może żyć przez wiele lat i wspomaga proces rozrodczy, co jest wyjątkowe w świecie owadów społecznych. Owszem, zjadają drewno – ale mają do tego bardzo dobry powód Termity odgrywają kluczową rolę w ekosystemach, szczególnie w lasach tropikalnych i subtropikalnych, gdzie odpowiadają za rozpad martwej materii organicznej, zwłaszcza drewna i liści. Choć znane są głównie z niszczenia mebli i domów, w naturze ich działalność jest niezwykle pożyteczna. Dzięki obecności specjalnych mikroorganizmów w jelitach, termity potrafią trawić celulozę, czyli główny składnik ścian komórkowych roślin – coś, czego większość zwierząt nie potrafi. W ten sposób przyspieszają proces rozkładu drewna, który bez ich udziału trwałby znacznie dłużej. Gdyby nie one, w wielu środowiskach doszłoby do nagromadzenia martwej biomasy, co mogłoby zakłócić naturalny obieg składników odżywczych. Termity działają więc jak naturalne „czyściciele lasów”, rozkładając resztki roślinne i umożliwiając ich ponowne wykorzystanie przez inne organizmy. Ich rola jest tak istotna, że w niektórych badaniach uznaje się je za inżynierów ekosystemów, wpływających na strukturę gleby, dostępność składników mineralnych i wilgotność środowiska. Niektóre gatunki potrafią… wybuchać To nie żart. W naturze istnieją gatunki termitów, które w sytuacji zagrożenia stosują strategię samobójczą w obronie kolonii. Szczególnie spektakularne są termity z Azji Południowo-Wschodniej, takie jak Colobopsis explodens, których żołnierze potrafią… eksplodować. Gdy intruz wtargnie do ich tuneli, termit rozrywa własne ciało, uwalniając lepką, żółtą ciecz o silnym działaniu toksycznym i odstraszającym. Substancja ta skutecznie unieruchamia lub zabija napastnika, a jednocześnie blokuje dostęp do gniazda, tworząc biologiczną „barierę”. Ten biochemiczny mechanizm obronny to przykład tzw. autotyzmu – zachowania, w którym osobnik poświęca swoje życie dla dobra kolonii. Co ciekawe, żołnierze „wybuchowi” mają specjalnie przekształcone gruczoły i mięśnie umożliwiające ten dramatyczny akt, a cały proces przypomina działanie bomby chemicznej w skali mikro. To jedno z najbardziej ekstremalnych i fascynujących zachowań w świecie owadów społecznych. Ich życie społeczne zawstydza ludzi W kopcu termitów panuje doskonała organizacja – nie ma miejsca na chaos ani przypadkowe działania. Każdy osobnik należy do jednej z kast i pełni ściśle określoną rolę, taką jak obrona, karmienie królowej, opieka nad potomstwem, budowa tuneli czy pozyskiwanie pożywienia. Wszystkie działania podporządkowane są dobru wspólnoty, a poszczególne jednostki poświęcają się bezinteresownie dla przetrwania całej kolonii. Termity komunikują się za pomocą feromonów – substancji chemicznych, które przekazują informacje o zagrożeniu, zadaniach czy kierunku ruchu, a także drgań przekazywanych przez ciało i podłoże, co umożliwia szybką koordynację działań w ciemnościach podziemnych korytarzy. Ich społeczna kooperacja i efektywność działania są tak imponujące, że stały się inspiracją dla algorytmów sztucznej inteligencji oraz systemów robotycznych. Modele zachowań termitów wykorzystywane są w badaniach nad inteligencją zbiorową, optymalizacją tras i automatyzacją pracy zespołowej, co pokazuje, że te niewielkie owady mogą mieć ogromny wpływ na rozwój nowoczesnych technologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy wyleczymy Alzheimera marihuaną? Naukowcy wreszcie udowodnili, że jej mikrodawki są bardzo skuteczne
Szybkie starzenie się społeczeństwa powoduje, że dramatycznie poszukujemy nowych metod leczenia choroby Alzheimera. Kolejne sposoby nie działają, a neurodegeneracyjne schorzenie dotyka coraz większej części populacji. Naukowcy kierują swój wzrok w stronę mikrodawkowania marihuany, które ma poprawiać zdolności pacjentów i nie wywoływać „haju”. Wiarygodne źródła pokazują, że to… działa.
Koniec ze spekulacjami i wyciąganymi przedwcześnie wnioskami: pierwsze na świecie badanie kliniczne udowodniło, że mikrodozowanie ekstraktu z konopi może powstrzymać pogarszanie się funkcji poznawczych u osób z łagodną postacią Alzheimera. Efekty były zauważalne po 24 tygodniach. Brazylijskie badanie nad konopiami W Brazylii przeprowadzono pierwsze randomizowane, kontrolowane i podwójne zaślepione – czyli takie, w którym ani lekarz, ani pacjent nie wiedzą, kto otrzymuje prawdziwy lek, a kto placebo – badanie kliniczne, które miało sprawdzić wpływ mikrodawkowania konopi na pacjentów z łagodną postacią choroby Alzheimera. Kierowała nim prof. Francisey Nascimento z Federal University for Latin American Integration. W badaniu wzięło udział 24 starszych pacjentów w wieku od 60 do 80 lat, którzy codziennie otrzymywali olej z ekstraktu konopi zawierający bardzo niskie stężenie kannabinoidów – dokładnie 0,3 mg THC i 0,3 mg CBD. Dla porównania, w 1 g palonej marihuany znajduje się nawet 200 mg THC. Po 24 tygodniach stosowania grupa otrzymująca mikrodozowanie wykazała stabilizację funkcji poznawczych, ocenianych według skali MMSE (Mini-Mental State Examination). Grupa placebo doświadczyła pogorszenia objawów choroby. Czemu mikrodozowanie konopi działa? Bardzo niskie dawki THC wciąż mają potencjał do stymulowania układu endokannabinoidowego, który odpowiada m.in. za regulację pamięci, reakcje zapalne i neuroplastyczność. Udowodniono, że z wiekiem aktywność tego układu spada, co może sprzyjać rozwojowi zaburzeń poznawczych. Zastosowanie bardzo niskich dawek THC i CBD może kompensować te niedobory i wspierać regenerację funkcji mózgu. Czy mikrodawkowanie marihuany jest bezpieczne? Wspomniane badania potwierdzają, że mikrodawki marihuany są dobrze tolerowane przez organizm i nie wywołują klasycznych efektów psychoaktywnych (tj. uczucia „haju”), które są typowe dla rekreacyjnego stosowania konopi. Wynika to z zastosowania dawek subpsychoaktywnych, czyli poniżej progu wywołującego zmiany świadomości. W badaniach klinicznych nie odnotowano zwiększonej liczby działań niepożądanych w stosunku do placebo. Nie wykazano również pogorszenia nastroju czy jakości życia pacjentów. Czy wyleczymy Alzheimera marihuaną? Mikrodawkowanie marihuany wydaje się jedną z najbardziej innowacyjnych metod wspierających leczenie choroby Alzheimera. Jest też bardzo obiecujące. Słowem kluczem jest jednak „wspieranie” leczenia – marihuana nie pozwala pozbyć się choroby na dobre, a jedynie łagodzi jej skutki, jeśli przebieg już jest łagodny. Obecnie mikrodawkowanie marihuany powinno być rozważane jedynie w ramach eksperymentalnych terapii lub programów medycznych prowadzonych pod ścisłą kontrolą lekarza, w zgodzie z aktualnymi wytycznymi medycznymi i prawnymi. Kluczowe znaczenie będzie miało przeprowadzenie dużych, długoterminowych badań klinicznych oraz dalsze pogłębianie wiedzy na temat mechanizmów neuroprotekcyjnych kannabinoidów. Źródła: Journal of Alzheimer's Disease, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Komórkowy magnes w „śmieciowym DNA”. Odkryto gen, który niczego nie koduje, a jednak steruje każdą komórką
Przez lata tzw. „śmieciowe DNA” uważano za bezużyteczne. Teraz okazuje się, że zawiera kluczowy gen CISTR-ACT, który wpływa na rozmiar komórek, a jego brak może powodować zmiany w mózgu i choroby krwi.
Przez dziesięciolecia biolodzy głowili się nad fundamentalnym pytaniem: co sprawia, że komórki naszego organizmu zachowują odpowiednie rozmiary? Kwestia ta ma kluczowe znaczenie medyczne, ponieważ nieprawidłowa wielkość komórek – zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża – jest bezpośrednio powiązana z licznymi chorobami. Do tej pory genetyczne podstawy tego procesu pozostawały w dużej mierze zagadką. Najnowsze badania przeprowadzone przez zespół z The Hospital for Sick Children (SickKids) przyniosły jednak rozwiązanie. Niepozorne DNA skrywa potężny regulator W nowym badaniu udało się odkryć pierwszy gen, który bezpośrednio kontroluje ten proces. Jeszcze ciekawsze jest to, że znajduje się on w tzw. „śmieciowym DNA”, który długo był uważana za bezużyteczny. Nowo odkryty gen, nazwany CISTR-ACT, nie służy do budowy białek, lecz należy do kategorii długich niekodujących RNA (lncRNA). Jest on częścią tzw. niekodującego genomu, który stanowi aż 98% naszego DNA i przez lata był błędnie określany mianem „śmieciowego DNA”. Badanie opublikowane w „Nature Communications” dowodzi, że te pozornie nieistotne regiony mogą kontrolować kluczowe procesy biologiczne. Dr Philipp Maass, naukowiec w SickKids, podkreśla, że dzięki analizie szerokiego spektrum typów komórek udało się wskazać CISTR-ACT jako pierwszy lncRNA bezsprzecznie wpływający na ich wielkość. Jak działa CISTR-ACT? Naukowcy na tropie „komórkowego magnesu” Naukowcy, stosując interdyscyplinarne podejście łączące biologię obliczeniową oraz techniki edycji genów CRISPR/Cas9 i Cas13, odkryli, że CISTR-ACT pełni funkcje regulacyjne zarówno na poziomie DNA, jak i RNA. Mechanizm jego działania można porównać do magnesu, który przyciąga i nakierowuje białko o nazwie FOSL2 do odpowiednich genów. CISTR-ACT prowadzi białko FOSL2 do specyficznych miejsc w genomie, co pozwala na kontrolowanie ekspresji genów odpowiedzialnych za wzrost komórki, jej strukturę oraz adhezję komórkową (proces przylegania do sąsiednich komórek). Gen, który wpływa na mózg i szpik kostny Gdy w modelach przedklinicznych zredukowano lub usunięto gen CISTR-ACT, komórki (np. czerwone krwinki) stawały się wyraźnie większe. Z kolei zwiększenie ilości kopii tego genu powodowało kurczenie się komórek. Co istotne, funkcja ta jest zachowana u różnych gatunków, co oznacza, że CISTR-ACT działa w podobny sposób zarówno u ludzi, jak i w modelach badawczych. Wpływ genu CISTR-ACT jest szczególnie widoczny w rozwoju mózgu oraz szpiku kostnego. Eksperymenty wykazały, że jego brak prowadzi do zmian w strukturze mózgu oraz powiększenia erytrocytów. Co dalej? Potencjał w leczeniu nowotworów i anemii Choć wcześniej dr Maass wiązał ten gen z wadami chrząstki i chorobami dziedzicznymi, dopiero teraz zrozumiano jego uniwersalną rolę w biologii komórki. Odkrycie to otwiera zupełnie nowe ścieżki w medycynie personalizowanej. Zrozumienie, że CISTR-ACT działa na wielu poziomach (DNA i RNA), pozwala naukowcom myśleć o opracowaniu precyzyjnych terapii dla schorzeń, w których rozmiar komórek jest krytycznym czynnikiem patologicznym, takich jak nowotwory czy anemia. W kolejnych badaniach naukowcy przyjrzą się, czy inne niekodujące RNA pełnią podobne funkcje w różnych tkankach oraz jak dokładnie przebiega interakcja między CISTR-ACT a FOSL2. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zapomniana historia Westerplatte. Archeolodzy dotarli do rajskiego kurortu
Westerplatte kojarzy się nam z bohaterską i symboliczną walką polskich żołnierzy z Niemcami na początku II wojny światowej. Ale pod ziemią miejsce to skrywa zupełnie inną, zapomnianą historię. Archeolodzy wydobyli na powierzchnię opowieść o słońcu, plaży i eleganckich wczasowiczach.
Archeolodzy właśnie zakończyli dwunasty sezon wielkich prac badawczych na Westerplatte. Są one związane z planowaną budową na półwyspie Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. Badacze chcą sprawdzić, co kryje się pod ziemią i oczyścić teren również z potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów. Mowa tu o niewybuchach z II wojny światowej. Westerplatte mekką wczasowiczów? Tym razem archeolodzy natknęli się na liczne ślady po dawnym raju letników. Zanim na Westerplatte powstała wojskowa składnica, półwysep był luksusowym uzdrowiskiem. Już w 1835 roku powstał tam pierwszy zakład kąpielowy. W górnych warstwach ziemi mamy ślady wojny, ale głębiej kryją się fundamenty hoteli i willi. Kurort zaczął podupadać po sztormie w 1914 roku. Badacze odsłonili fragmenty murów hotelu Prinz Heinrich, który otwarto w 1889 roku. Odkryli też ślady eleganckich domów przy dawnej głównej ulicy – Birkenallee, czyli Alei Brzóz. Kiedyś spacerowali tu ludzie w modnych strojach. Nawet polski Pomnik X-lecia z 1928 roku stanął w miejscu, gdzie wcześniej stała jedna z willi. Archeolodzy znaleźli jego fundamenty zaledwie 30 centymetrów pod dzisiejszą trawą. To pokazuje, jak blisko nas jest odległa historia tego miejsca. Skarby w piasku: zabawki i filiżanki Podczas ostatnich prac wydobyto ponad 14 tysięcy przedmiotów. Co ciekawe, większość z nich wcale nie służyła do walki. To pamiątki po codziennym życiu gości kurortu. Archeolodzy znaleźli piękną ceramikę oraz naczynia ze szkła uranowego, które było wtedy bardzo modne. Trafił się nawet luksusowy, angielski dzbanek ozdobiony scenami z polowań. Obok guzików z wojskowych mundurów w ziemi leżały dziecięce zabawki i stare monety. To niesamowite zestawienie: z jednej strony mamy łuski od karabinów Mauser, a z drugiej delikatne figurki i filiżanki. Te drobiazgi obrazują nam, jak dbano o wygodę wczasowiczów. Badacze natrafili też na pozostałości ceglanego szaletu z końca XIX wieku oraz systemy rur. Gdy leje po bombach stają się śmietnikami Wojna brutalnie przerwała życie na półwyspie, chociaż już wtedy kurort był tylko odległym wspomnieniem, bo na Westerplatte od 1926 roku funkcjonowała składnica wojskowa. 2 września 1939 roku niemieckie samoloty zrzuciły tu ogromną liczbę bomb. Wybiły one w ziemi dziury o szerokości ponad 10 metrów. Po kapitulacji, polscy jeńcy cywilni zostali zmuszeni do sprzątania terenu. Wykorzystali te wielkie leje jak gotowe kosze na śmieci. Wrzucali do nich gruz, resztki drewnianych podłóg, a nawet fragmenty mebli i balustrad z wojskowego kasyna. W jednym z takich zagłębień archeolodzy znaleźli drewniane nosidła, którymi jeńcy przenosili gruz. Oprócz tego odkryto ślady po tzw. zadymiarzach, czyli włoskich żołnierzach, którzy tworzyli sztuczną mgłę do obrony przed nalotami w latach 1943–1944. Świadczy o tym pozostałość po zbiorniku zawierającym stężony kwas. Archeolodzy odkryli… film Jedną z większych ciekawostek, na które natknęli się badacze w tym roku, jest element planu filmowego z 1966 roku. Przy falochronie znaleźli wkop wykonany w 1966 r. na potrzeby filmu „Westerplatte” oraz na ślepą amunicję wykorzystaną podczas jego realizacji. Wszystkie tegoroczne znaleziska, od luksusowych dzbanków po wojskowe czajniki, trafią do nowego muzeum. Źródło: Muzeum II Wojny Światowej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy kojot zastąpi wilka? Nowe badania ukazują zmiany w amerykańskim ekosystemie
Zwierzęce ekosystemy są w dużym stopniu zależne od działań człowieka, o czym przekonała się populacja wilków zamieszkujących wschodnie tereny Ameryki Północnej. Tamtejsze drapieżniki zostały zastąpione przez inne psowate - kojoty. W jakim stopniu nowy ssak będzie mógł „wejść w buty” dotychczasowego mieszkańca, łatając w tej sposób lukę w tamtejszym ekosystemie?
Alex Jensen z Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej przeprowadził badanie mające na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie: czy kojoty mogą zastąpić wilki na wschodnich terenach Ameryki Północnej? Analizując wiele danych dotyczących m.in. diety obu ssaków, badacz starał się ocenić prawdopodobieństwo i możliwość tego, czy kojoty będą mogły należycie uzupełnić wilczą lukę w tamtejszym ekosystemie. Wyniki prac udowadniają, jak kruchy potrafi być świat przyrody w zetknięciu z bezrefleksyjnym człowiekiem. Wilk na muszce – jak doszło do zmiany populacji w Ameryce Północnej? Wilki przez lata stanowiły istotną część fauny zamieszkującej tereny na wschód od rzeki Missisipi. Swoimi drapieżnymi zwyczajami równoważyły populacje innych, roślinożernych gatunków, takich jak łosie, bobry czy jelenie. Intensywna urbanizacja tamtejszego regionu sprawiła jednak, że mięsożerne ssaki zaczęły prowadzić walkę o terytorium z innym ekspansywnym gatunkiem – człowiekiem. Ludzie postrzegali wilki jako zagrożenie, przez co regularnie prowadzili działania mające na celu zmniejszenie ich populacji. Masowe odstrzały sprawiły, że wielka rodzina tamtejszych psowatych musiała podzielić się na dwie mniejsze: mieszaninę wilka szarego i algonkińskiego, zamieszkującą Kanadę i okolice Wielkich Jezior oraz niewielką grupę wilka rudego, która żyje na wybrzeżu Karoliny Północnej. Na miejsce skurczonej populacji wilków przybyły – lepiej żyjące wśród ludzi – kojoty preriowe. Od około 1900 roku możemy mówić o stopniowym zasiedlaniu wschodnich terenów Ameryki Północnej przez ten gatunek spokrewniony z wilkiem. Czy diety wilka i kojota są podobne? Alex Jensen swoje badanie rozpoczął od analizy dokumentów opisujących dietę zarówno północnoamerykańskich wilków, jak i kojotów. W badanych próbkach kału starał się doszukać proporcji, jakie stanowią konkretne składniki diety: jelenie, króliki, małe gryzonie czy owoce. Pierwszy wniosek – patrząc na rozmiar obu drapieżników – mógł się wydawać oczywisty. Wilki zjadają zdecydowanie więcej ssaków o średniej wielkości, takich jak bobry czy nutrie. Warto wspomnieć, że naturalna regulacja populacji (poprzez wilcze polowania) akurat tych stworzeń jest bardzo istotna, gdyż zarówno bobry, jak i nutrie bardzo mocno wpływają na ekosystem. Bobry przykładowo budują tamy, które zmieniają sposób przepływu wody w rzekach. Drugim wnioskiem płynącym z analizy diety obu gatunków było stwierdzenie, że kojoty mają szerszy zakres tego, co spożywają. Wilki jedzą mniej owoców i mniej zwierząt wszystkożernych: ptaków, lisów i szopów praczy, które są przysmakami w kojociej diecie. Takie różnice sprawiają, że kojoty mogą pełnić funkcje w ekosystemie kompletnie odmienne od tych wykonywanych przez wilki. Przykładowo trawienie i wydalanie nasion ze zjedzonych owoców może wpływać na proces naturalnego rozsiewania niektórych gatunków roślin. Łowcy łosi – znacząca różnica pomiędzy psowatymi drapieżnikami W diecie kojotów zostało znalezione również mięso jelenia i łosia. Analiza samego składu odchodów nie pozwala jednak określić, czy dany ssak kopytny został przez drapieżnika upolowany, czy też spożyta została jedynie padlina. Aby odpowiedzieć na pytanie o zakres kojocich i wilczych polowań, Jensen przeanalizował badania na temat śmiertelności ssaków takich jak łosie czy jelenie, dzięki którym można ocenić przyczynę śmierci konkretnych osobników. Sposób zdobywania tego rodzaju pokarmu ukazał kolejne, spore różnice pomiędzy psowatymi ssakami. Wilki stoją za zdecydowanie większą częścią zgonów łosi – 19% dorosłych osobników i 40% cieląt. Nie udało się za to udokumentować żadnej śmierci, która byłaby efektem polowania kojota, co oznacza, że łosie mięso znalezione w odchodach pochodziło z padliny. Udało się jednak udokumentować liczne polowania, w których kojoty atakowały jelenie – w szczególności młode jelenie wirginijskie żyjące na wschodnich terenach Ameryki Północnej. Czy kojoty mogą zastąpić wilki? Przytoczone badania udowadniają: kojoty nie mogą w pełni zastąpić wilków. Mimo że oba gatunki spożywają część tych samych pokarmów, to wpływ obu diet na ekosystem jest zupełnie inny. Kojoty, które zwykle nie polują na większe ssaki, nie zadbają należycie o regulację populacji zwierząt takich jak łosie. Niestety, powrót do dawnego stanu i odkręcenie tego, co ponad sto lat temu wyrządził człowiek, jest niemożliwe. Badania nad funkcjonalnym zastępowaniem gatunków są jednak niezwykle potrzebne, ponieważ dzięki nim będziemy w stanie zrozumieć, jak najlepiej zarządzać współczesnymi, zmienionymi ekosystemami. Źródło: The Convesation Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Niewidzialny wróg Rzymian. Naukowcy odkryli go w ściekach starożytnego fortu
Rzymscy żołnierze na Murze Hadriana nie walczyli tylko z wrogami z północy. W ich własnych brzuchach czaili się niewidzialni napastnicy. Nowe odkrycie z północnej Anglii pokazuje mroczne kulisy życia legionisty.
Naukowcy z Cambridge i Oksfordu postanowili sprawdzić, na co chorowali mieszkańcy rzymskiego fortu Vindolanda. Znajdował się on kilkanaście kilometrów od Muru Hadriana, który odgraniczał północne rubieże Cesarstwa Rzymskiego od barbarzyńców, wojowniczych Kaledończyków. Od I do początku V w. n.e. Imperium Rzymskie zajmowało duże tereny obecnej Wielkiej Brytanii. Vindolanda był jednym z wieli fortów, którego żołnierze w momencie zagrożenia obsadzali Mur Hadriana. „Skarb” w rzymskim ścieku Od wielu dekad trwają szeroko zakrojone wykopaliska na terenie Vindolanda. Stanowisko archeologiczne położone jest w północnej Anglii, na zachód od Newcastle upon Tyne. Cechuje je wilgotna gleba. A to archeolodzy bardzo lubią – dzięki temu świetnie zachowują się zabytki organiczne. W ten sposób do naszych czasów przetrwały całkiem nieźle również relikty słynnego Biskupina. W rzymskim forcie wilgoć zakonserwowała na przykład setki starożytnych butów. Tym razem badacze Vindolanda, zamiast szukać tylko złota czy monet, skupili się na osadach z kanału ściekowego łaźni z III wieku n.e. Pobrali oni 50 próbek czarnego i szarego błota z rur, którymi niegdyś spływały nieczystości z latryn. W kanale znaleziono nie tylko paciorki i ceramikę, ale przede wszystkim setki jaj pasożytów. Jak one wpływały na życie ludzie? Naukowcy opisali to na łamach czasopisma „Parasitology”. Kilka pasożytów i jednak wyjątkowa „niespodzianka” Naukowcy użyli nowoczesnych mikroskopów oraz specjalnych testów molekularnych o nazwie ELISA. Te ostatnie działają jak wykrywacz kłamstw dla białek – potrafią wyłapać ślady pasożytów, których nie da się zobaczyć pod standardowym mikroskopem. W kanale ściekowym rzymskiego fortu wykryto trzy rodzaje pasożytów jelitowych. Są to: glista ludzka (Ascaris sp.); włosogłówka (Trichuris sp.); Giardia duodenalis – mikroskopijny pierwotniak. Odkrycie Giardia duodenalis jest szczególnie istotne, ponieważ stanowi pierwszy dowód na obecność tego pasożyta w rzymskiej Brytanii. Wszystkie wymienione gatunki rozprzestrzeniały się drogą fekalno-oralną, zazwyczaj przez zanieczyszczoną wodę i żywność. – Trzy rodzaje pasożytów, które znaleźliśmy, mogły prowadzić do niedożywienia i wywoływać biegunkę u niektórych rzymskich żołnierzy – powiedziała dr Marissa Ledger, która kierowała częścią badania w ramach swojej pracy doktorskiej na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Cambridge. Życie na granicy Imperium Dlaczego te znaleziska są tak ważne dla historyków? Opowiadają one nam one brutalną prawdę o higienie (a może jej braku?) w rzymskim wojsku. Wszystkie te pasożyty rozprzestrzeniały się przez zanieczyszczoną wodę, jedzenie lub brudne ręce. Mimo że Rzymianie budowali wspaniałe łaźnie i systemy kanalizacyjne, ich wspólne latryny nie chroniły przed infekcjami. Ludzie zarażali się tam nawzajem, korzystając z tych samych udogodnień. Lekarze w forcie byli w tamtych czasach niemal bezradni. Nie mieli leków, które mogłyby skutecznie wybić te pasożyty, więc infekcje mogły trwać tygodniami, a nawet latami. Żołnierze cierpieli na niedożywienie, bolesne skurcze brzucha i drastyczną utratę wagi. Osłabiony organizm legionisty był mniej zdolny do walki i ciężkiej służby na chłodnej północy. Mniejszy fort – mniej zagrożeń? Co ciekawe, w dużych miastach rzymskich, jak Londyn czy York, ludzie byli nękani przez większą liczbę pasożytów, na przykład tasiemce pochodzące z ryb lub mięsa. W wojskowym forcie Vindolanda dominowały głównie te „toaletowe” pasożyty. Pokazuje to, że życie na granicy imperium było walką nie tylko z barbarzyńcami, ale też z niewidzialnym wrogiem, który czaił się w misce z jedzeniem i w rzymskich wodociągach. Źródło: Parasitology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.