Włosy, które ratują przyrodę. Rewolucyjny projekt podbija Rio de Janeiro
W Brazylii rusza niezwykły projekt mający na celu uratowanie zanieczyszczonych wód Atlantyku. W zatoce Guanabara zostały umieszczone specjalne filtry wyłapujące trującą ropę, oleje i inne szkodliwe substancje chemiczne. Najbardziej innowacyjna jest budowa owych barier: skonstruowane są one z... ludzkich włosów.
Brazylijska fauna zachwyca miłośników przyrody z całego świata. Kolorowe ptaki latające nad Rio de Janeiro stały się nawet bohaterami słynnej disneyowskiej bajki, a jedną z atrakcji największego miasta w kraju pozostają oceaniczne wycieczki w poszukiwaniu humbaków. Życie tamtejszych zwierząt od lat zakłócane jest jednak przez intensywny ruch statków po zatoce Guanabara, zostawiający po sobie ponadto rocznie miliony litrów zanieczyszczeń. Najnowszy projekt organizacji z Brazylii ma przyczynić się do poprawy warunków w tym wyjątkowym miejscu. Włochata rewolucja Można powiedzieć, że brazylijskie organizacje przyrodnicze od lat rwały sobie włosy z głowy z powodu pogarszającej się sytuacji w zatoce Guanabara. Ten leżący u brzegu Rio de Janeiro akwen od lat zanieczyszczany jest ściekami, odpadami przemysłowymi z fabryk oraz tonami wyrzucanych do wody śmieci. Miejscowi rybacy wraz z pogarszaniem się sytuacji ekologicznej zaczęli narzekać na zmniejszającą się populację ryb w zatoce. Naprzeciw skargom mieszkańców wyszła organizacja pozarządowa o nazwie Fiotrar, która zaprojektowała innowacyjny sposób filtrowania zanieczyszczonej wody. Pomysł zainspirowany podobnymi rozwiązaniami z Chile i USA, opiera się na wykorzystaniu ludzkich i zwierzęcych włosów do tworzenia specjalnych, wodnych barier. Spod nożyc do wody Ścięte włosy umieszczane są w specjalnych, pomarańczowych sakwach, które następnie wrzuca się do wody. Mocowane są one do już istniejących barier mających zbierać z zatoki śmieci. Taka instalacja jest co tydzień monitorowana i konserwowana, a filtry z są regularnie wymieniane. Włosy mają niezykłą zdolność do wyłapywania i zatrzymywania zanieczyszczeń. Trwałość bariery z włosów może zaimponować. Może ona pozostawać w wodzie nawet do czterech miesięcy, wyłapując w tym czasie szkodliwe substancje pochodzące ze statków, nielegalnych zrzutów czy innych źródeł. Dodatkowo, włosy są odnawialnym surowcem. W ponad 6-milionowym Rio, gdzie funkcjonuje wiele salonów fryzjerskich, ten składnik wydaje się tak naprawdę nie do wyczerpania. Jak na razie około 10 takich miejsc wspiera fundację Fiotar oddając jej ścięte włosy. Niezwykłe właściwości włosów W badaniach porównujących różne materiały mogące pełnić funkcję morskich filtrów, ludzkie włosy okazały się jednymi z najskuteczniejszych. Są w stanie wchłonąć nawet pięciokrotność własnej wagi w oleju. Głównym problemem pozostaje jednak utylizacja zużytych barier: zarówno ich spalanie, jak i kompostowanie są szkodliwe dla środowiska ze względu na zgromadzoną w nich ropę. Amerykański zespół Matter of Trust pracuje obecnie nad technologią wypłukiwania substancji chemicznych, co umożliwiłoby wielokrotne wykorzystanie sakw z włosami. Przy odpowiednim rozwoju tej metody coraz więcej akwenów będzie można nieinwazyjnie oczyszczać ze szkodliwych zanieczyszczeń. Źródła: EuroNews, Matter of Trust Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Wielki powrót archeologów do Troi. Odkryto monumentalne aleje z kolumnadami
Kinowy hit Christophera Nolana o Odysei znów rozbudził wyobraźnię widzów na temat starożytności. Tymczasem archeolodzy prowadzą kolejny sezon badań wykopaliskowych w Troi, z której wracał mityczny Odys. Udało się odsłonić monumentalne aleje i znaleźć ślady pożarów. Czy są to dowody na autentyczność przekazów Homera?
Troja, położona w tureckiej prowincji Çanakkale na wzgórzu Hisarlık w, to jedno z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych na świecie, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Większość z nas kojarzy ją wyłącznie z eposami Homera, lecz w rzeczywistości jest to wielowarstwowy krajobraz kulturowy dokumentujący ponad 5000 lat nieprzerwanego osadnictwa. Miasto to rozwijało się od wczesnej epoki brązu aż po czasy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Doskonale widać to w dziesięciu kolejnych warstwach archeologicznych. Nowy sezon badawczy w blasku srebrnego ekranu Wraz z globalnym sukcesem nowej ekranizacji „Odysei”, która na nowo rozbudziła fascynację antykiem, Ministerstwo Kultury i Turystyki Türkiye (Turcji) zainaugurowało kolejny intensywny sezon wykopaliskowy w Troi. Celem prac jest przede wszystkim pogłębienie naukowej wiedzy o tym stanowisku archeologicznym i poszukiwanie potwierdzenia informacji zawartych w starożytnych eposach. Archeolodzy starają się „odczytać” Troję warstwa po warstwie, wykorzystując nowoczesne metody badawcze, aby zweryfikować opisy pozostawione przez Homera i Wergiliusza. Odkrywanie rzymskiego życia: Dolne Miasto Jednym z najważniejszych miejsc tegorocznych prac jest teren Dolnego Miasta z okresu rzymskiego, a więc z czasów zdecydowanie późniejszych, niż te opiewane w eposach. Archeolodzy odsłonili tam monumentalne aleje z kolumnadami oraz pozostałości frontów dawnych sklepów. Odkrycia te pozwalają zajrzeć w codzienne życie mieszkańców antycznej metropolii. Są to jednocześnie dowody na handlowy charakter i architektoniczny rozmach tego miejsca. Zdaniem badaczy odkrywane relikty dowodzą, że Troja nawet wieki po mitycznej wojnie pozostawała tętniącym życiem, zamożnym ośrodkiem. Tajemnice cytadeli i pałace z epoki brązu Równolegle do prac w dolnych partiach miasta, inna grupa badawcza operuje w samym sercu trojańskiej twierdzy – we wnętrzu cytadeli. To tam odkrywane są tajemnice pałacowych struktur z epoki brązu. Budowle te stanowią dowód na istnienie silnej władzy centralnej i zaawansowanej myśli inżynieryjnej na długo przed okresem klasycznym. Badanie tych poziomów jest kluczowe dla zrozumienia, jak wyglądała Troja w czasach swojej największej świetności, która opisywana jest w eposach. Brama Południowa i dowody na wielką wojnę Najbardziej elektryzujące odkrycia pochodzą jednak z rejonu Bramy Południowej, powiązanego z warstwami Troja VI-VII (ok. 1700 do 1200 lat p.n.e.). To właśnie te poziomy są w literaturze naukowej bezpośrednio łączone z wydarzeniami opisanymi w „Iliadzie”. Archeolodzy natrafili tam na wyraźne ślady zniszczeń i pożarów datowane na około XIII wiek p.n.e., co pokrywa się z tradycyjnym datowaniem upadku miasta Priama. Badania nad ostatecznym potwierdzeniem historyczności wojny trojańskiej ciągle trwają. Ale zamożność i skala zniszczeń w tej warstwie zdają się potwierdzać historyczność rdzenia homeryckiego eposu. Czy wojna trojańska odbyła się naprawdę, a jeśli tak, to kiedy? Z danych archeologicznych i historycznych wynika, że mityczna wojna trojańska nie była pojedynczą, zorganizowaną wyprawą zjednoczonej Grecji. Odzwierciedla ona w rzeczywistości wielowiekową, skomplikowaną rywalizację pomiędzy cywilizacją egejską (kulturą mykeńską) a Imperium Hetyckim i jego anatolijskimi wasalami. Źródło: Ambasada Turcji w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Jeszcze sto lat temu mówiła nim większość. Dlaczego Białorusini porzucili swój język?
Jeszcze sto lat temu większość Białorusinów mówiła w swoim ojczystym języku. Dziś na ulicach miast zdecydowanie dominuje rosyjski, a białoruski częściej można usłyszeć na prowincji. Jak doszło do tego, że rosyjski wyparł białoruski z codziennego życia większości mieszkańców kraju?
Spis treści: Złoty wiek języka (staro)białoruskiego Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji Odrodzenie przez TikToka Według spisu powszechnego z 2019 roku 54,1 proc. mieszkańców Białorusi uznało język białoruski za ojczysty, ale tylko 26 proc. wskazało go jako język używany w domu. Wśród etnicznych Białorusinów odsetki te wyniosły odpowiednio 61,2 i 28,5 proc. W praktyce często spotykana jest także trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. O skali problemu świadczą dane ze szkół: w roku szkolnym 2023/2024 po białorusku kształciło się niespełna 9 proc. uczniów, podczas gdy w 1994/1995 było to około 40 proc. Opowiadamy, dlaczego pozycja języka białoruskiego – podobnie jak wielu innych języków zagrożonych marginalizacją jest dziś tak słaba. Złoty wiek języka (staro)białoruskiego W XIV wieku w Wielkim Księstwie Litewskim wykształcił się wschodniosłowiański język kancelaryjny, określany najczęściej jako ruski lub ruteński. Był historycznym poprzednikiem współczesnych języków białoruskiego i ukraińskiego, choć żaden z nich nie stanowi jego prostego, bezpośredniego przedłużenia. W białoruskiej historiografii język urzędowy dawnej Litwy często nazywany jest starobiałoruskim. Język ten czerpał również z tradycji cerkiewnosłowiańskiej. Starocerkiewnosłowiański, najstarszy słowiański język literacki, został opracowany w IX wieku na podstawie słowiańskich gwar okolic Salonik. Z czasem język ruski stał się językiem literatury, korespondencji i nauki. Posługiwali się nim również przedstawiciele mniejszości, m.in. Tatarzy litewscy, którzy zapisywali alfabetem arabskim teksty w miejscowej odmianie języka ruskiego, zbliżonej do ówczesnych gwar białoruskich. Po zawarciu unii lubelskiej w 1569 roku rozpoczął się stopniowy spadek znaczenia języka ruskiego. Elity przechodziły na bardziej prestiżowy polski, który w 1696 roku formalnie zastąpił ruski w kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Chłopi, stanowiący zdecydowaną większość ludności, nadal posługiwali się jednak lokalnymi gwarami. Posłuchaj poniżej, jak brzmi język białoruski View Ediplayer on the source website Miasta stają się rosyjskie, wsie pozostają białoruskie Język polski pozostał językiem znacznej części elit również po przyłączeniu ziem białoruskich do Rosji w wyniku rozbiorów z lat 1772–1795. Dlatego początkowo rosyjska polityka rusyfikacji była wymierzona przede wszystkim przeciwko polskości. W 1820 roku zamknięto jezuicką Akademię Połocką, a w 1832 roku – Uniwersytet Wileński. W 1840 roku rosyjski stał się językiem administracji. Rok wcześniej zlikwidowano struktury Kościoła greckokatolickiego na ziemiach zabranych, a zdecydowaną większość jego parafii podporządkowano Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Po stłumieniu powstania styczniowego represje dotknęły również rodzący się ruch białoruski. Jego ważną postacią był Konstanty Kalinowski, który zwracał się bezpośrednio do białoruskich chłopów, wydając białoruskojęzyczne numery pisma „Mużyckaja prauda” („Chłopska prawda”), zapisywanego alfabetem łacińskim. Władze promowały w szkołach, cerkwiach prawosławnych i prasie koncepcję zachodniorusizmu, według której Białorusini byli jedynie gałęzią narodu rosyjskiego, a język białoruski – dialektem rosyjskiego. Rusyfikacja wpłynęła na część elit i mieszkańców miast, którzy przechodzili na rosyjski jako język ułatwiający karierę. Wieś natomiast, m.in. ze względu na niski poziom skolaryzacji, w dużej mierze pozostała białoruskojęzyczna. W miastach nie posługiwano się jednak wyłącznie rosyjskim: Żydzi używali jidysz, a polskie elity – języka polskiego. Tak wyglądał skład językowy Mińska oraz wsi guberni mińskiej według spisu powszechnego z 1897 roku: Miasto Mińsk jidysz – 51,2 proc. rosyjski – 25,5 proc. polski – 11,4 proc. białoruski – 9 proc. Wsie guberni mińskiej białoruski – 83,5 proc. jidysz – 11 proc. polski – 2,5 proc. rosyjski – 2,1 proc. Białoruska wieś rozpływa się w rosyjskim mieście Po upadku Imperium Rosyjskiego powstała Radziecka Białoruś. Dekret z 1924 roku przyznawał równy status czterem językom: białoruskiemu, rosyjskiemu, polskiemu i jidysz. Przez około dekadę prowadzono politykę białorutenizacji, dzięki której białoruski wprowadzano do administracji, edukacji i życia społecznego. Na początku lat 30. politykę tę gwałtownie odwrócono. Reforma pisowni z 1933 roku przybliżyła normę białoruską do rosyjskiej, a zakres użycia rosyjskiego systematycznie rozszerzano. W 1938 roku jego nauka stała się obowiązkowa w nierosyjskojęzycznych szkołach całego ZSRR, a po II wojnie światowej rosyjski zdominował szkolnictwo zawodowe i wyższe. Rola języka rosyjskiego rosła w całym Związku Radzieckim. Białorusini, chcąc awansować zawodowo, musieli dobrze go znać. Miało to znaczenie również w rywalizacji ze specjalistami masowo przyjeżdżającymi z innych republik, przede wszystkim z Rosji. Białoruski ponownie zaczął być postrzegany jako język mało prestiżowy i wiejski. Ogólnozwiązkowa reforma szkolna z 1958 roku, wprowadzona w Białoruskiej SRR rok później, pozwoliła rodzicom wybierać język kształcenia dzieci i rezygnować z nauki drugiego języka. Osiem działających wówczas w Mińsku szkół białoruskojęzycznych przeszło na rosyjski. W 1969 roku z nauki białoruskiego rezygnowało 90 proc. uczniów w Mińsku i 30 proc. w całej republice. Wielu rodziców nie widziało dla niego miejsca w przyszłości swoich dzieci. Podobnie jak w XIX wieku, język ojczysty najlepiej zachowała wieś, gdzie część szkół nadal prowadziła nauczanie po białorusku. Po II wojnie światowej rozpoczęła się jednak masowa urbanizacja i migracja kołchoźników ze wsi do miast. Nowi mieszkańcy próbowali mówić po rosyjsku. W rezultacie upowszechniła się trasianka – mieszana mowa białorusko-rosyjska. Proces ten utrwalał podział: rosyjski był językiem miasta, a białoruski – wsi. Niepodległość nie zatrzymała rusyfikacji U progu rozpadu Związku Radzieckiego prawie 20 proc. osób deklarujących narodowość białoruską uważało rosyjski za swój język ojczysty. Był to najwyższy wskaźnik wśród narodów tytularnych republik radzieckich; na drugim miejscu znajdowali się Ukraińcy – około 12 proc. W pierwszych latach niepodległości podejmowano próby białorutenizacji. Po dojściu do władzy prorosyjskiego Alaksandra Łukaszenki proces został jednak zatrzymany. W referendum z 1995 roku poparto nadanie rosyjskiemu statusu języka państwowego na równi z białoruskim, co zapisano następnie w konstytucji. Rosyjski ponownie zaczął wypierać białoruski ze szkół. W 1994 roku 58 proc. pierwszoklasistów w Mińsku uczyło się po białorusku, a w 1999 roku – już tylko około 5 proc. Rosyjski zdominował państwową telewizję, prasę, szkolnictwo wyższe i administrację. Urzędnicy, a także sam Łukaszenka, w swoich wystąpieniach bardzo rzadko używali białoruskiego, nadal postrzeganego jako język mało prestiżowy i wiejski. Według spisu z 1999 roku 73,7 proc. mieszkańców kraju uważało białoruski za język ojczysty, a 36,7 proc. używało go w domu. Dwadzieścia lat później wskaźniki te wynosiły odpowiednio 54,1 i 26 proc. Białoruś należy do nielicznych państw postsowieckich, w których pozycja języka tytularnego po odzyskaniu niepodległości pod wieloma względami jeszcze osłabła. Odrodzenie przez TikToka Język białoruski nadal jest obowiązkowym przedmiotem w szkołach. Część współczesnych dzieci traktuje go jednak niemal jak język obcy. W przypadku poprzednich pokoleń było inaczej: białoruski można było częściej usłyszeć w częściowo niezrusyfikowanych mediach państwowych oraz na wsiach, do których dzieci jeździły na wakacje. Jednocześnie język białoruski pozostaje żywy. Większość mieszkańców kraju go rozumie, choć znacznie mniej osób regularnie i swobodnie się nim posługuje. Są białoruskie książki, filmy, muzyka i media. W każdym pokoleniu istnieje grupa osób, które świadomie wybierają ten język na co dzień. Podobne mechanizmy zanikania i ochrony mowy opisujemy w materiale o tym, ile języków istnieje na świecie. Mimo polityki państwa w ostatnich latach wśród młodych ludzi odradza się zainteresowanie językiem ojczystym. Przykładem jest Ilja Szynkarenka, popularny młody białoruski muzyk i twórca internetowy, który w swoich nagraniach popularyzuje język białoruski na ulicach miast. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Maksim Shults Białoruski niezależny dziennikarz mieszkający w Polsce od 2022 roku. Zajmuje się tematyką społeczno-polityczną, a także pisze o historii, którą interesuje się od lat i w której ma wykształcenie. Współpracował z białoruskimi mediami na uchodźstwie, m.in. z MOST Media i Zerkalo.io, a także z Internews oraz OKO.press. W National Geographic Polska pisze o historii i kulturze Europy Środkowej i Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem pogranicza polsko-białoruskiego.
Tygrysy wracają do Kazachstanu po 70 latach. Pierwszy drapieżnik już na wolności
Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku na terenach dzisiejszego Kazachstanu żyły tygrysy kaspijskie, zwane też turańskimi. Polowania, niszczenie siedlisk i spadek liczebności zwierząt, na które polowały, doprowadziły jednak do ich wymarcia w Azji Środkowej. Ponad siedem dekad później Kazachstan próbuje przywrócić te wielkie drapieżniki do życia, używając puli genowej wciąż zyjącego, choć mocno zagrożonego tygrysa amurskiego.
Ostatniego tygrysa turańskiego na terenie Kazachstanu odnotowano w 1948 roku, a z czasem podgatunek ten całkowicie wyginął. Badania genetyczne wykazały jednak, że ich niemal identycznym genetycznie, żyjącym krewnym, jest tygrys amurski. To właśnie na przedstawicielach tego podgatunku tygrysa naukowcy oparli plan przywrócenia wielkich drapieżników do Kazachstanu. Pierwszy krok właśnie wykonano – na wolność w rezerwacie Ile-Bałchasz wypuszczono samicę tygrysa amurskiego o imieniu Umit, co po kazachsku oznacza „nadzieję”. Stała się pierwszym od około 70 lat tygrysem żyjącym na wolności w Kazachstanie i symbolem przedsięwzięcia, które ma doprowadzić do odbudowy populacji tych drapieżników w Azji Środkowej. Jak przygotowano tygrysy do życia na wolności? Samo otwarcie klatki było jedynie ostatnim etapem długiego procesu. Umit należała do grupy czterech tygrysów amurskich sprowadzonych w maju 2026 roku z rosyjskiego Kraju Chabarowskiego. Razem z nią do Kazachstanu trafiły: dorosły samiec Amur oraz dwa młode osobniki – Turan i Ussuri. Po przewiezieniu do rezerwatu zwierzęta umieszczono w specjalnych zagrodach adaptacyjnych, gdzie pozostawały pod stałą obserwacją weterynarzy i ekspertów zajmujących się dużymi drapieżnikami. W przypadku dorosłych osobników szczególnie ważne było sprawdzenie, czy potrafią samodzielnie zdobywać pożywienie i zachowują naturalny dystans wobec człowieka. – Specjaliści prowadzą kompleksową serię testów, aby ocenić zdolność zwierząt do samodzielnego polowania oraz ich reakcję na obecność ludzi – informowało kazachskie Ministerstwo Ekologii jeszcze krótko przed pierwszym wypuszczeniem. Umit pomyślnie przeszła wszystkie testy, natomiast Amur nadal pozostaje pod obserwacją i zostanie wypuszczony dopiero wtedy, gdy eksperci uznają go za w pełni przygotowanego do samodzielnego życia. Młode Turan i Ussuri mają natomiast pozostać w zagrodach co najmniej do ukończenia 18 miesięcy, a decyzja dotycząca każdego z nich zostanie podjęta osobno. Na wypuszczeniu obserwacja się jednak nie kończy. Umit wyposażono w obrożę z nadajnikiem, dzięki której naukowcy mogą sprawdzać, jak porusza się po rezerwacie, zdobywa pożywienie i przystosowuje się do nowego otoczenia. Dane z obroży mają również pomóc ograniczać ryzyko konfliktów z ludźmi. Jeśli tygrys znajdzie się w odległości pięciu kilometrów od zabudowań, okoliczni mieszkańcy mają otrzymać ostrzeżenie, a w rezerwacie działa już specjalny zespół przygotowany do reagowania w podobnych sytuacjach. Rezerwat Ile-Bałchasz przygotowywano przez lata Samo objęcie ochroną odpowiednio rozległego terenu nie wystarczyło, by tygrysy mogły wrócić do Kazachstanu. Potrzebują przede wszystkim dobrze funkcjonującego ekosystemu z dostatecznie liczną populacją dużych ssaków, dlatego przygotowania w południowej części regionu Bałchaszu rozpoczęły się na długo przed pojawieniem się pierwszych kotów. Utworzony w 2018 roku rezerwat Ile-Bałchasz obejmuje dziś około 4500 kilometrów kwadratowych, w tym deltę rzeki Ili, lasy łęgowe, trzcinowiska, tereny podmokłe oraz obszary pustynne i półpustynne. Jednym z najważniejszych zadań było odtworzenie bazy pokarmowej. Do rezerwatu zaczęto przesiedlać jelenie bucharskie, a później także kułany, jednocześnie prowadząc działania sprzyjające wzrostowi liczebności dzików i gazeli. Do 2023 roku sprowadzono tu już 205 jeleni bucharskich i 60 kułanów, a w kolejnych latach program był kontynuowany. Równolegle odbudowywana jest roślinność. Tylko w 2025 roku w południowym Bałchaszu posadzono 37 tys. sadzonek i zrzezów rodzimych drzew, które dołączyły do około 50 tys. posadzonych w latach 2021-2024. Nowe fragmenty lasu mają nie tylko tworzyć schronienie dla zwierząt, ale także wspierać odbudowę lokalnego środowiska i zapewniać odpowiednie warunki żyjącym tu kopytnym. Na terenach rezerwatu zaczęto już obserwować dzikie zwierzęta poszukujące pożywienia. – Każda posadzona sadzonka jest bezpośrednim wkładem w przyszłość tygrysa w Kazachstanie – podkreślali przedstawiciele WWF Central Asia Ambitny projekt potrwa dziesięciolecia Los Umit będzie teraz jednym z najważniejszych sprawdzianów całego programu, ale wypuszczenie jednego osobnika nie oznacza jeszcze odbudowy populacji. Ostatecznym celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której tygrysy będą rozmnażały się w naturze, ich potomstwo będzie przeżywało bez pomocy człowieka, a liczebność zwierząt pozwoli utrzymać populację przez kolejne pokolenia. Właśnie dlatego projekt został zaplanowany na dziesięciolecia i zakłada zarówno pozyskanie kolejnych osobników do reintrodukcji, jak i rozwój programu hodowlanego. Oprócz zwierząt sprowadzonych z Rosji w Ile-Bałchasz żyją także dwa tygrysy amurskie przywiezione w 2024 roku z holenderskiego ośrodka Stichting Leeuw – samica Bohdana i samiec Kuma. Ponieważ całe życie spędziły pod opieką człowieka, nie zostaną wypuszczone na wolność. Ich rola jest inna: mają utworzyć parę hodowlaną, której potomstwo mogłoby w przyszłości zostać przygotowane do samodzielnego życia. Jeżeli pojawią się młode, eksperci będą musieli ocenić, czy rozwinęły naturalne zachowania, potrafią polować i unikają ludzi – dopiero wtedy będzie można rozważyć ich przeniesienie poza ogrodzone siedlisko. To pokazuje, jak ostrożnie prowadzony jest cały proces. Nie chodzi o samo zwiększanie liczby tygrysów, lecz o powstanie populacji, która z czasem przestanie zależeć od człowieka. Badacze będą obserwować dostępność zdobyczy, kondycję siedlisk i ryzyko konfliktów między drapieżnikami a mieszkańcami regionu. Dopiero połączenie tych elementów pozwoli trwale przywrócić gatunek do ekosystemu Azji Środkowej. Źródła: Euronews, Mongabay, Live Science Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Niezwykły pałac, w którym odbyło się najbardziej tajemnicze wesele roku. Kiedyś bywał tu Winston Churchill
Tom Holland i Zendaya są dziś na ustach fanów na całym świecie, m.in. za sprawą głośnych premier „Odysei” Christophera Nolana oraz „Spider-Mana: Całkiem nowy dzień”. Zainteresowanie budzi jednak nie tylko ich kariera. Para od lat konsekwentnie chroni swoją prywatność, dlatego szczególne emocje wywołały doniesienia o ich uroczystości ślubnej. Na jej miejsce mieli wybrać jedną z najbardziej niezwykłych posiadłości w Anglii.
Beaverbrook leży pośród zielonych wzgórz Surrey, niespełna godzinę drogi od Londynu, i od ponad wieku przyciąga ludzi ze świata polityki, kultury i filmu. Dawniej bywał tu Winston Churchill, a wśród gości pojawiały się także największe gwiazdy dawnego Hollywood. Dziś historyczna rezydencja działa jako luksusowy hotel, zachowując jednak charakter prywatnej wiejskiej posiadłości. Co sprawia, że właśnie to miejsce wybierają celebryci i jaka historia kryje się za murami Beaverbrook? Historia posiadłości, którą odwiedzały największe sławy Historia Beaverbrook sięga 1866 roku, kiedy na wzgórzach Surrey wzniesiono okazałą wiktoriańską rezydencję dla przedsiębiorcy Abrahama Dixona. Przez kolejne dekady posiadłość zmieniała właścicieli, jednak jej najsłynniejszy rozdział rozpoczął się w 1910 roku. Wtedy kupił ją Max Aitken – urodzony w Kanadzie biznesmen, wydawca prasowy i polityk, który kilka lat później otrzymał tytuł barona Beaverbrook. Według historii opisywanej przez sam hotel, Aitken miał natrafić na ogłoszenie o sprzedaży podczas przejażdżki samochodem z laureatem Nagrody Nobla Rudyardem Kiplingiem. Wystarczyła jedna wizyta, by zdecydował się zapłacić za posiadłość 30 tys. funtów. Nowy właściciel szybko zaczął dostosowywać dom do swoich potrzeb: doprowadził elektryczność, zainstalował centralne ogrzewanie, zbudował basen, a także prywatne kino – w tamtych czasach prawdziwą rzadkość. Z czasem Beaverbrook przestał być jedynie rodzinną rezydencją i stał się miejscem spotkań wpływowych przedstawicieli polityki, kultury i wyższych sfer. Szczególnie często pojawiał się tu Winston Churchill, którego z Lordem Beaverbrookiem łączyła wieloletnia, choć niepozbawiona politycznych napięć przyjaźń. Podczas II wojny światowej właściciel posiadłości został ministrem produkcji lotniczej w rządzie Churchilla, a Beaverbrook miał być przygotowany również jako zapasowe miejsce spotkań brytyjskiego gabinetu wojennego. Przez rezydencję przewinęli się także pisarze, artyści i przedstawiciele światowych elit. Wśród historycznych gości wymieniani są m.in. Elizabeth Taylor, Ian Fleming, Somerset Maugham, H.G. Wells, Joe i Rose Kennedy oraz Lady Diana Cooper. Pamięć o części z nich zachowała się do dzisiaj – poszczególne apartamenty otrzymały imiona osób związanych z historią domu, dzięki czemu przeszłość Beaverbrook stała się integralną częścią jego współczesnego charakteru. Po latach rezydencja została odrestaurowana i przekształcona w luksusowy hotel. Za jego odrodzeniem stoją m.in. Joel Cadbury, potomek rodziny związanej ze słynnym brytyjskim producentem czekolady, oraz przedsiębiorca Ollie Vigors, którzy postawili na zachowanie historycznego charakteru miejsca zamiast zamieniania go w typowy pięciogwiazdkowy resort. Kameralne rezydencje i spa w stajniach Dzisiejszy Beaverbrook zajmuje niemal 190 hektarów zielonych terenów rozciągających się pośród wzgórz Surrey. Główny budynek jest tylko częścią rozległej posiadłości, na którą składają się również ogrody, lasy, trawniki, dawne zabudowania gospodarcze oraz mniejsze domy rozsiane po całym terenie. Centralnym punktem pozostaje The House, czyli dawna rezydencja Lorda Beaverbrooka. Jej wnętrza zachowały historyczny charakter, ale zostały urządzone tak, by nie przypominały muzealnej ekspozycji. Klasyczna architektura łączy się tu z odważnymi kolorami, wzorzystymi tkaninami, antykami i detalami odwołującymi się do osób, które w przeszłości były związane z posiadłością. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest apartament nazwany imieniem Elizabeth Taylor, wyposażony w łóżko z baldachimem oraz wolnostojącą wannę, która należała niegdyś do Rudolfa Nurejewa. W głównym domu znajdują się również biblioteka, salon, bar, restauracja i historyczne kino, przypominające o czasach, gdy Beaverbrook był przede wszystkim prywatną rezydencją i miejscem spotkań jego właściciela z zaproszonymi gośćmi. Z czasem także pozostałe zabudowania zyskały nowe funkcje. W dawnych stajniach urządzono Coach House Spa z basenami, gabinetami zabiegowymi i przestrzeniami przeznaczonymi do ćwiczeń oraz odpoczynku, a Garden House stał się osobną częścią hotelową. Na terenie Beaverbrook znajdują się również bardziej kameralne rezydencje, w tym pięciopokojowy Dower House z prywatnym basenem. Prywatne ogrody i jezioro Równie ważna jak sama architektura jest jednak otaczająca ją przestrzeń. Posiadłość przecinają trasy spacerowe prowadzące przez lasy i rozległe trawniki, a wśród założonych tu ogrodów znajduje się m.in. ogród włoski oraz ogród warzywno-ziołowy, którego plony wykorzystywane są w hotelowych kuchniach. Krajobraz uzupełniają jezioro, kwietne części ogrodów i widoki na pofałdowane wzgórza Surrey. Goście mogą korzystać także z kortów tenisowych, terenów rekreacyjnych i kilku restauracji, ale największym atutem Beaverbrook pozostaje sposób, w jaki hotelowa infrastruktura została wkomponowana w historyczną posiadłość. Budynki są od siebie oddalone, a znaczna część terenu pozostaje otwarta i zielona, dzięki czemu miejsce zachowuje atmosferę odosobnionej wiejskiej rezydencji. To właśnie połączenie historycznej architektury, rozległego krajobrazu i poczucia prywatności sprawia, że Beaverbrook wyróżnia się na tle luksusowych hoteli położonych w pobliżu Londynu. Źródła: Beaverbrook, Condé Nast Traveler, Vanity Fair Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Te gady przebyły ocean na pniach drzew. Sensacyjne odkrycie z udziałem polskich naukowców
Zespół paleontologów z udziałem polskich badaczy dokonał wyjątkowego odkrycia na terenach współczesnej Turcji. Naukowcy odnaleźli skamieniałość iguany sprzed ok. 44 milionów lat, która na tereny Anatolii przybyła prawdopodobnie na dryfującym pniu drzewa. To pierwsze takie rozpoznanie na terenach, które kiedyś tworzyły trudno dostępny archipelag.
Współczesna Anatolia, choć posiada w swoich granicach około 500 wysepek, kojarzona jest raczej z lądem kontynentalnym, na którym leżą największe miasta półwyspu Azja Mniejsza, a więc Turcji. Podobnie rzecz ma się z Półwyspem Bałkańskim, który na skutek procesów tektonicznych przyłączył się do kontynentu europejskiego. Gdy spojrzymy jednak kilkadziesiąt milionów lat wstecz, opisywane tereny przypominały raczej tropikalny archipelag Indonezji. To właśnie do tej wyspiarskiej krainy około 40 milionów lat temu przydryfowało tajemnicze zwierzę. Gad z eocenu W trakcie paleocenu i eocenu (od 66 do 34 milionów lat temu) dzisiejsza Anatolia i Półwysep Bałkański (razem zwane Bałkanatolią) składały się z wielu małych i dużych wysepek. Takie ukształtowanie terenu sprawiło, że rozwijały się tam endemiczne (występujące jedynie na danym obszarze) gatunki ssaków, których pozostałości na przestrzeni lat udało się odkryć. Do tej pory paleontolodzy nie mogli stwierdzić, czy na śródziemnomorskich wyspach żyły kiedyś także gady. Te wątpliwości rozwiało ostatnie odkrycie, w którym brał udział polski zespół badaczy. W odkrytym materiale kopalnym odnaleziono fragmenty uzębienia należącego do iguany z okresu eocenu. Świadczą o tym charakterystyczne dla tego gatunku „guzki”. Niespotykane guzki Naukowcom początkowo trudno było przypisać znalezione skamieniałości do konkretnego gatunku zwierzęcia. Jak podaje jeden z autorów badań, dr hab. Georgios Georgalis z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN, stało się to możliwe dzięki odnalezieniu tzw. guzków na uzębieniu. Te niewielkie wypustki pozwoliły potwierdzić, że odnalezione fragmenty zębów należą do przodków współczesnych iguan. Co ważne, niewiele gadów z tej grupy posiada tę charakterystyczną cechę. Występuje ona jedynie u nielicznych iguan z Francji i obu Ameryk, co budzi kolejne pytania o ich ewolucyjne losy. Zagadką pozostaje skala występowania jaszczurów w dawnej Anatolii, ich pełna anatomia oraz dokładna taksonomia. Badacze mają jednak nadzieję, że kolejne wykopaliska pozwolą odnaleźć pełniejsze szczątki eoceńskiego gada. Iguany migranci Ciekawość naukowców wzbudził również sposób, w jaki prehistoryczny gad mógł dotrzeć na odległy archipelag. Na próżno szukać tych jaszczurek we współczesnej Anatolii czy Europie. A zatem: jak te zwierzęta przedostały się na wyspy Bałkanatolii? Paleontolodzy twierdzą, że stało się to drogą morską – gady pokonały ocean, dryfując na pniach drzew powalonych prawdopodobnie przez tsunami. Co istotne, ten sam sposób migracji wykorzystują również współczesne iguany, przemieszczając się między wyspami Pacyfiku i Morza Karaibskiego. Najnowsze odkrycie nie tylko potwierdza wyjątkowe zdolności kolonizatorskie tych gadów, ale pokazuje też, jak długą historię ma ten mechanizm. Okazuje się, że jaszczurki te już od dziesiątek milionów lat wykorzystują dryfujące obiekty, by zasiedlać lądy. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Magiczny pomnik w Gnieźnie. Czy dotknięcie brzucha księżnej przyniesie szczęście?
Jest rok 967, Mieszko I rusza na wojnę, a jego żona Dobrawa spodziewa się dziecka. Ta symboliczna scena została uwieczniona w Gnieźnie w postaci pomnika. Dotknięcie brzucha księżniczki ma w magiczny sposób pomóc zajść w ciążę.
Gniezno, uznawane za kolebkę polskiej państwowości, przyciąga turystów różnymi atrakcjami. Wśród nich jest Katedra Gnieźnieńska czy sąsiadujące z nią Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. Historia Gniezna pełna jest zagadek. Do dziś archeolodzy prowadzą tam wykopaliska. Właśnie trwa kolejny sezon wykopalisk obok Kościoła św. Jerzego, którego celem jest odkrycie rezydencji pierwszych władców Polski. Rok 967. Między wojną a nadzieją Władze Gniezna nie ustają w wysiłkach by przyciągnąć turystów do pierwszej polskiej stolicy. Teraz na trasie Traktu Królewskiego stanął wyjątkowy pomnik. Jest to kompozycja rzeźbiarska autorstwa Rafała Nowaka, która przenosi nas do roku 967. To moment, w którym Mieszko I szykował się do wymarszu przeciwko saskiemu możnowładcy Wichmanowi, co zakończyło się zwycięstwem księcia. Kompozycja składa się z dwóch postaci – wspomnianego Mieszka I i jego czeskiej żony – Dobrawy w zaawansowanej ciąży – księżna kładzie dłoń na brzuchu, w którym dojrzewa przyszły pierwszy król Polski, Bolesław Chrobry. Dobrawa. Pierwsza kobieta na gnieźnieńskim szlaku Odsłonięcie tego pomnika to nowość w narracji Traktu Królewskiego, który dotychczas skupiał się na postaciach królów, władców i wojowników. Dobrawa jest pierwszą historyczną kobietą upamiętnioną na tym szlaku. – Historia Polski nie zaczęła się wyłącznie od wielkich bitew i decyzji władców. Powstawała również dzięki kobietom, które miały ogromny wpływ na losy naszego kraju. Dobrawa była jedną z nich – to dzięki niej chrześcijaństwo zakorzeniło się na ziemiach polskich, a dynastia Piastów zyskała trwałe fundamenty – powiedział w czasie odsłaniania pomnika prezydenta Gniezna Michał Powałowski. Sztuka dostępna dla każdego Rzeźba znajduje się na wyspie na Jeziorze Jelonek. Została wykonana z brązu metodą wosku traconego, co ma zapewnić jej wysoką jakość i trwałość. Celowym założeniem artystycznym jest brak wysokiego cokołu – postacie Mieszka I i Dobrawy są naturalnej wielkości i posadowione na niskim postumencie. Dzięki temu nic nie oddziela zwiedzającego od książęcej pary; można podejść, usiąść obok, czy zrobić zdjęcie na wysokości oczu W ocenie twórców, taka forma sprzyja bliskiemu kontaktowi z historią, czyniąc ją bardziej przystępną dla mieszkańców i turystów. Pomnik Dobrawy ma stworzyć nową tradycję Inicjatywa ma również swój wymiar społeczny i tożsamościowy. Władze Gniezna nie kryją nadziei, że dotknięcie brzucha brzemiennej księżnej Dobrawy stanie się nową tradycją. Według tego pomysłu, pary starające się o potomstwo i marzące o zajściu w ciążę miałyby przyjeżdżać nad Jezioro Jelonek, by prosić o pomyślność poprzez dotyk rzeźby. To mechanizm znany z innych historyczny miejsc. Na przykład siedmiokrotne obejście wielkiej rzeźby skarabeusza w Karnaku w Egipcie ma przynosić szczęście. Gniezno stara się o turystów Pomnik pary książęcej to tylko fragment szerszej modernizacji Traktu Królewskiego. Projekt obejmuje stworzenie pierwszego w mieście szlaku videomappingowego opowiadającego historię Polski oraz nowoczesną aplikację mobilną „Królika GOŃ” Zadbano również o dostępność – powstała tzw. szpilkostrada. Jest to inwestycja miejska o wartości ponad 2,7 miliona złotych, polegająca na ułożeniu gładkiego, 1,5-metrowego pasa z płyt granitowych na niemal 500-metrowym odcinku historycznego centrum. Projekt ułatwia poruszanie się rodzicom z wózkami, osobom z niepełnosprawnościami, seniorom oraz osobom z walizkami lub noszącym… szpilki. Źródło: Miasto Gniezno Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Góry na horyzoncie i dzikie plaże. 5 jezior na Dolnym Śląsku, które warto odkryć latem
Późne lato to świetny moment na krótki wypad nad wodę, a Dolny Śląsk ma pod tym względem znacznie więcej do zaoferowania, niż mogłoby się wydawać. Choć region kojarzy się głównie z zamkami, górami i malowniczymi miasteczkami, jego jeziora zachwycają spokojem, pięknymi krajobrazami i widokiem sudeckich szczytów na horyzoncie. Dziennikarze Travelera wybrali pięć swoich ulubionych akwenów w regionie.
Spis treści: Jezioro Mietkowskie – największy akwen Dolnego Śląska Jezioro Bystrzyckie – oaza spokoju w Górach Sowich Jezioro Bukowskie – dzikie i spokojne miejsce w sercu Sudetów Jezioro Leśniańskie – romantyczne jeziorko z widokiem na dwa zamki Jezioro Kunickie – żeglarska perełka Dolnego Śląska z piękną plażą i wyspą Dolny Śląsk kojarzy się z górami, zamkami i tajemniczymi podziemiami. Ale ma też coś, co potrafi zaskoczyć nawet stałych bywalców – niezwykłe jeziora. To ukryta atrakcja Dolnego Śląska, pełna miejsc idealnych na odpoczynek, spacer czy weekendowy wypad. Jedne zbiorniki leżą w górskich dolinach, inne otaczają lasy albo dawne kamieniołomy. Każde z nich ma swój wyjątkowy klimat i zaprasza do odkrywania natury z innej perspektywy. Jezioro Mietkowskie – największy akwen Dolnego Śląska Jezioro Mietkowskie to największy zbiornik wodny na Dolnym Śląsku, położony niespełna 40 kilometrów od atrakcji Wrocławia, w granicach Parku Krajobrazowego Dolina Bystrzycy. Ten sztuczny akwen powstał w 1986 roku w wyniku budowy zapory na rzece Bystrzycy. Zajmuje powierzchnię ok. 900 ha, a jego maksymalna głębokość to zaledwie 9 metrów, co sprawia, że jest bezpieczny i przyjazny dla rekreacyjnego pływania. Głównym punktem wypoczynkowym jest plaża w Borzygniewie, gdzie turyści mogą wypożyczyć rowerki wodne, kajaki, a nawet żaglówki – pod warunkiem posiadania odpowiedniego patentu. Na miejscu działa również szkoła windsurfingu, która oferuje zarówno lekcje dla początkujących, jak i kursy dla bardziej zaawansowanych. Mniej znaną, ale równie atrakcyjną opcją jest południowa plaża jeziora – pozbawiona infrastruktury, lecz dzięki temu znacznie mniej zatłoczona. To miejsce docenią szczególnie ci, którzy pragną ciszy, swobody i kontaktu z naturą bez zgiełku typowych kurortów. Okolica zbiornika jest wyjątkowo malownicza – łagodne wzgórza, otwarte przestrzenie i przyrodniczy charakter krajobrazu sprawiają, że to idealne miejsce nie tylko do kąpieli, ale również do spacerów czy obserwacji przyrody. Od 2007 roku nad jeziorem funkcjonuje rezerwat przyrody, w którym można podziwiać wiele gatunków ptaków – w tym rybitwę białoczelną, sieweczkę rzeczną czy mewę czarnogłową. To świetna propozycja dla miłośników ornitologii i natury. Jezioro Bystrzyckie – oaza spokoju w Górach Sowich Jezioro Bystrzyckie to perła wśród dolnośląskich akwenów, położona w sercu Gór Sowich, w malowniczej dolinie Bystrzycy. U jego brzegów dumnie wznosi się Zamek Grodno, który dodaje krajobrazowi historycznego uroku i stwarza wyjątkowy klimat. To miejsce, gdzie natura, architektura i spokój tworzą harmonijną całość, idealną na weekendowy wypad lub dłuższy wypoczynek. Infrastruktura turystyczna w okolicy jeziora jest bardzo dobrze rozwinięta. Goście mogą zatrzymać się w pensjonacie, hotelu lub wynająć przytulny domek kempingowy z widokiem na wodę i góry. W sezonie letnim działa niewielka, ale zadbana plaża, a na miejscu można wypożyczyć sprzęt wodny, co czyni to miejsce atrakcyjnym także dla rodzin i osób szukających rekreacji. Na uwagę zasługuje fakt, że nad jeziorem obowiązuje strefa ciszy. Brak motorówek i głośnych sportów wodnych sprawia, że to miejsce przyciąga tych, którzy szukają spokoju i relaksu z dala od miejskiego zgiełku. Okolica obfituje w atrakcje. Oprócz monumentalnego Zamku Grodno, warto odwiedzić także zaporę wodną w Lubachowie – jedną z największych tego typu budowli w regionie, stanowiącą zarówno ciekawy obiekt inżynieryjny, jak i doskonały punkt widokowy. Jezioro Bukowskie – dzikie i spokojne miejsce w sercu Sudetów Jezioro Bukowskie, znane również jako Zalew Bukówka, to jeden z tych dolnośląskich akwenów, które przyciągają nie infrastrukturą, a swoim naturalnym urokiem. Położone w pobliżu Lubawki, powstało w wyniku spiętrzenia wód górnego Bobru i rozciąga się na obszarze około 199 hektarów. To miejsce dla tych, którzy pragną ciszy, samotności i bliskości z naturą. Nie znajdziemy tu hoteli, pensjonatów, gastronomii ani typowych udogodnień turystycznych. Brakuje nawet wyznaczonych kąpielisk. Za to krajobraz wynagradza wszystko – sudeckie wzgórza, szeroka tafla wody i dzika przyroda tworzą idealne tło do refleksji i odpoczynku z dala od cywilizacji. Jezioro Leśniańskie – romantyczne jeziorko z widokiem na dwa zamki Jezioro Leśniańskie, zwane też Jeziorem Dwóch Zamków, otulone romantycznym urokiem, leży w pobliżu miejscowości Leśna i zachwyca malowniczym położeniem. Nad wodą króluje majestatyczny Zamek Czocha, a nieopodal czai się nieco skryty, choć uroczy – Zamek Rajsko. Ta wyjątkowa lokalizacja tworzy klimat, który przyciąga zakochanych, miłośników historii i każdego, kto szuka estetycznego doznania. Turystyka kwitnie tu pełną parą. Dzięki dużemu zainteresowaniu, infrastruktura jest tu dobrze rozwinięta: można tu wypożyczyć sprzęt wodny, zatrzymać się w jednym z licznych ośrodków wypoczynkowych, albo skorzystać z oferty dla miłośników natury – biwak na polu namiotowym. Linia brzegowa Jeziora Leśniańskiego jest niezwykle malownicza i zróżnicowana: jedna strona łagodnie schodzi do wody, ułatwiając bezpieczny dostęp i wstęp, zaś druga prezentuje dziką formę – strumienie skalne i strome skarpy, które potrafią zaskoczyć swoją surowością i pięknem. Jezioro Kunickie – żeglarska perełka Dolnego Śląska z piękną plażą i wyspą Wśród urokliwych jezior Dolnego Śląska nie sposób pominąć Jeziora Kunickiego, położonego tuż obok Legnicy. Choć nie imponuje wielkością, wyróżnia się niezwykle malowniczym krajobrazem oraz rozwiniętą infrastrukturą, która sprawia, że jest to miejsce idealne na letni wypoczynek. Zbiornik o powierzchni blisko 95 hektarów i maksymalnej głębokości 7 metrów stanowi atrakcyjną przestrzeń dla żeglarzy – na jeziorze dozwolone jest żeglowanie, co czyni je jednym z nielicznych w regionie dostępnych dla tego rodzaju aktywności. Na południowym brzegu znajduje się strzeżona plaża z płatnym wstępem, która zyskała sobie uznanie dzięki nienagannej czystości i przyjaznej atmosferze. To idealne miejsce zarówno dla rodzin z dziećmi, jak i dla tych, którzy szukają spokojnej przestrzeni do kąpieli słonecznych. W pobliżu funkcjonuje wypożyczalnia sprzętu wodnego, dzięki której można wypłynąć kajakiem lub rowerkiem wodnym na spokojne wody jeziora. Szczególną atrakcją jest Wyspa Mew i Krokodyli – jedyna wyspa na jeziorze, do której można dotrzeć własnym środkiem pływającym. Nazwa może brzmieć groźnie, ale nie ma się czego obawiać – „krokodyle” to jedynie humorystyczny dodatek. Sama wysepka jest malownicza i spokojna, idealna na chwilę relaksu z dala od gwaru plaży. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Katastrofa w sercu kolumbijskiego regionu kawy. Najsilniejsze trzęsienie ziemi w tym tym stuleciu
Tragiczne sceny rozegrały się w zachodniej Kolumbii. 10 sierpnia 2026 r. w rejonie San José del Palmar doszło do trzęsienia ziemi. To najsilniejszy wstrząs zarejestrowany w Kolumbii w XXI wieku. Skala zniszczeń wciąż nie jest dokładnie znana, a bilans ofiar może wzrosnąć.
Zachodnią Kolumbię nawiedziło jedno z najsilniejszych trzęsień ziemi w historii kraju. Wstrząs był odczuwalny nie tylko w miastach regionu kawowego, ale także setki kilometrów dalej, w Bogocie oraz w sąsiednich państwach. Najbardziej ucierpiały miasta zachodniej i środkowo-zachodniej Kolumbii, w tym Pereira, Cali, Manizales, Armenia i Quibdó. Tragiczne skutki po trzęsieniu ziemi w Kolumbii W poniedziałek, 10 sierpnia, w zachodniej Kolumbii doszło do jednego z najsilniejszych trzęsień ziemi w XXI wieku. Według najnowszych doniesień zginęły co najmniej 132 osoby, około 570 zostało rannych, a do nocy z poniedziałku na wtorek zgłoszono ponad 2700 osób jako zaginione. Trudno oszacować, ile osób wciąż może znajdować się pod gruzami zniszczonych budynków. Według wstępnych raportów uszkodzonych zostało około 1600 obiektów, a co najmniej 61 budynków całkowicie się zawaliło. Nowy prezydent Kolumbii, Abelardo de la Espriella, który został zaprzysiężony zaledwie kilka dni wcześniej, ogłosił stan wyjątkowy. W części miast, między innymi w Cali i Pereirze, wprowadzono dodatkowe środki bezpieczeństwa, w tym godziny policyjne. Niektóre lotniska w regionie dotkniętym szkodami zostały czasowo zamknięte z powodu uszkodzeń infrastruktury. To nie pierwsze tak silne trzęsienie ziemi w Kolumbii Trzęsienie ziemi uderzyło około 7.30 czasu lokalnego. Według Służby Geologicznej Stanów Zjednoczonych jego magnituda wynosiła 7,4, epicentrum znajdowało się w pobliżu San José del Palmar w departamencie Chocó, a jego ognisko było położone na głębokości około 107 kilometrów. Wstrząsy były odczuwalne nawet w Bogocie, oddalonej o kilkaset kilometrów od epicentrum, a także w sąsiednich krajach, między innymi w Ekwadorze, Wenezueli i Panamie. Tego rodzaju ruchy sejsmiczne nie są w tym regionie rzadkością. Zachodnia Kolumbia leży na obszarze tektonicznie złożonym, gdzie oddziałują na siebie między innymi płyta tektoniczna Nazca, płyta karaibska i płyta południowoamerykańska. Przy takim położeniu trzęsienia ziemi są niestety naturalnym elementem geologicznej rzeczywistości. Poniedziałkowa tragedia była jedną z najsilniejszych od dekad. Podobne wydarzenie, choć słabsze pod względem magnitudy, ale też tragiczne w skutkach, miało miejsce w 1999 roku, również w regionie kawowym Kolumbii. Wstrząs o magnitudzie około 6,2 w pobliżu Armenii pochłonął ponad 1100 ofiar śmiertelnych. W przypadku trzęsień ziemi ogromne znaczenie ma nie tylko siła wstrząsów, lecz także ich głębokość. Mimo że wstrząs z 1999 roku był słabszy, wyrządził ogromne szkody, ponieważ nastąpił znacznie płycej. Ucierpiał jeden z najważniejszych regionów w kraju Trzęsienie ziemi dotknęło między innymi miasta Pereira, Manizales i Armenia, należące do ważnego obszaru tzw. Osi Kawy (Eje Cafetero) – regionu słynącego z uprawy kawy. Kolumbia należy do największych producentów kawy na świecie, a uprawa kawowca jest jednym z najważniejszych elementów jej krajobrazu, gospodarki i tożsamości kulturowej. Obszar znany jako Kolumbijski Krajobraz Kulturowy Kawy został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obejmuje sześć krajobrazów rolniczych i 18 ośrodków miejskich położonych u podnóża zachodniego i centralnego pasma Kordyliery Andów. Tragedia uderzyła więc nie tylko w miasta i infrastrukturę, ale także w region o ogromnym znaczeniu kulturowym i gospodarczym dla całej Kolumbii. Źródła: The Guardian, CNN, BBC, The Week, UNESCO Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Przez 1,5 miliona lat żyły w lodowym więzieniu. W krwawych wodospadach Antarktydy odkryto prastare organizmy
Pod lodowcem Taylora na Antarktydzie odkryto tętniący życiem ekosystem, który trwa w izolacji od co najmniej półtora miliona lat. Eukariotyczne organizmy przystosowały się do ekstremalnych warunków panujących w żelazistej solance o charakterystycznym, czerwonym kolorze.
Krwawe Wodospady to jedno z najbardziej enigmatycznych zjawisk na Antarktydzie. Spod śnieżnobiałego lodowca Taylora wypływa ciecz o czerwonobrązowej barwie, która od dziesięcioleci zdumiewa nie tylko naukowców. Czerwony wodospad jest kapryśny i pojawia się nieregularnie. Badano go już wiele razy – wiadomo, że za barwę odpowiada utlenianie się żelaza w wodzie, a za sezonowość – nacisk mas lodu. Jednak najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Nature Geoscience” wykazują, że pod grubą warstwą lodu kryje się coś więcej niż pierwiastki i minerały. Naukowcy odkryli złożony i aktywny ekosystem mikroorganizmów eukariotycznych, który przetrwał w niemal niezmienionej formie od czasów, gdy Antarktyda była miejscem znacznie cieplejszym. Tajemnica barwy wodospadów Historia badań tego miejsca sięga 1911 roku, kiedy to brytyjski geolog Thomas Griffith Taylor natknął się na czerwoną kaskadę wpływającą do jeziora Bonney. Początkowo sądzono, że za kolor odpowiadają glony, podobnie jak w przypadku zjawiska „różowego śniegu” spotykanego w wysokich górach. Prawda okazała się jednak bardziej złożona: lodowa „krew” to w rzeczywistości silna solanka, która została uwięziona pod lodowcem Taylora co najmniej 1,5 miliona lat temu. Dzięki wysokiemu stężeniu soli zachowuje stan ciekły nawet w ujemnych temperaturach, tworząc podziemny zbiornik. Zawarte w niej żelazo pozostaje bezbarwne w beztlenowym środowisku pod lodem, lecz w momencie kontaktu z tlenem na powierzchni dochodzi do gwałtownego utleniania, co nadaje wodospadom ich charakterystyczny kolor. Złożone życie w lodowym więzieniu Naukowcy już badali proste organizmy jednokomórkowe (bakterie i archeony) zamieszkujące to środowisko. Jednak badania zespołu Angeli Zoumplis z University of California w San Diego koncentrowały się na poszukiwaniu eukariotów, czyli organizmów o bardziej budowie, posiadających jądra komórkowe. Badacze pobrali 167 próbek z wodospadów, okolicznych osadów, lodu i błota w regionie McMurdo Dry Valley. Dzięki analizie środowiskowego RNA, która pozwala odróżnić żywe, aktywne metabolicznie organizmy od martwych śladów DNA, odkryto obecność m.in. okrzemek, bruzdnic i orzęsków. To organizmy jednokomórkowe, jednak znacznie bardziej skomplikowane od bakterii. Posiadają wiele wyspecjalizowanych organelli wewnątrz swojej jedynej komórki, a orzęski nawet prosty otwór gębowy oraz wydalniczy. Co kluczowe, mikroorganizmy te nie są przypadkowymi przybyszami naniesionymi np. przez wiatr z wybrzeża, lecz stanowią odrębną społeczność wodospadów, która genetycznie różni się od współczesnych morskich organizmów. Świadczy to o ich długotrwałej izolacji w tym „lodowym więzieniu”. Żywy relikt przeszłości i lekcja przetrwania Odkrycie to rodzi fundamentalne pytanie: jak organizmy te przetrwały miliony lat w całkowitej ciemności i ekstremalnym zasoleniu? Naukowcy sugerują, że solanka była schronieniem ostatniej szansy przed drastycznym ochłodzeniem i wysuszaniem się kontynentu. Niektóre gatunki mogły wykształcić zdolność do zapadania w stan uśpienia, budząc się do życia tylko wtedy, gdy warunki stawały się bardziej sprzyjające. Krwawe Wodospady stanowią więc rzadką okazję do badania żywych potomków ekosystemu, który istniał na Antarktydzie przed uformowaniem się jej potężnej okrywy lodowej. Zamiast odtwarzać przeszłość na podstawie skamieniałości, biolodzy mogą teraz „na żywo” obserwować mechanizmy adaptacyjne do tych skrajnych warunków. Wyniki te pokazują, że życie potrafi znaleźć drogę do przetrwania nawet w najbardziej odizolowanych i na pierwszy rzut oka martwych miejscach na Ziemi. Źródło: Nature Geoscience Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Pustynia popiołów zamiast leśnego domu. Tragiczny los zwierząt po fali pożarów w Europie
Pożary we Francji i Hiszpanii pochłonęły ogromne obszary lasów i zmusiły tysiące ludzi do ucieczki. Jeszcze trudniej oszacować skalę tragedii dzikich zwierząt – eksperci mówią nawet o milionach ofiar.
Spis treści: Zmiany klimatu zmieniają lasy w pustynię popiołów Zwierzęta pozostają bez kamuflażu, pożywienia i czystej wody Grzebiuszka gibraltarska w niebezpieczeństwie Tego lata pożary lasów szalały w całej Europie, szczególnie dotkliwie uderzając we Francję i Hiszpanię. W samej Francji ponad 200 tys. osób musiało opuścić swoje domy, a czterech strażaków zginęło. W Hiszpanii śmierć poniosło co najmniej 13 osób, które nie zdołały uciec przed płomieniami. Zmiany klimatu zamieniają lasy w pustynię popiołów To niewątpliwy kryzys humanitarny, ale dramat rozgrywa się również w świecie dzikiej przyrody. Podobnie jak ludzie, zwierzęta uciekają przed ogniem – jednak wiele z nich nie zdołało wydostać się na czas. Według Céline Sissler-Bienvenu, ekspertka ds. reagowania na katastrofy z udziałem dzikich zwierząt, prawdopodobnie zginęły miliony zwierząt. – To katastrofa ekologiczna – mówi. Głównym czynnikiem przyczyniającym się do pożarów we Francji i Hiszpanii są zmiany klimatu. Rosnące temperatury sprzyjają suszy, ponieważ cieplejsze powietrze może pomieścić więcej pary wodnej. – W efekcie atmosfera staje się niejako „spragniona” i „wysysa wilgoć z ziemi oraz roślin” – wyjaśnia klimatolog prof. Stefan Rahmstorf z Poczdamskiego Instytutu Badań nad Wpływem Klimatu w Niemczech. Wysuszona roślinność zamieniła się w łatwopalny materiał, któremu do wybuchu pożaru wystarczyła już tylko iskra. Dla zwierząt, które przetrwały pożary w okolicach Bordeaux we Francji, sytuacja nadal wygląda ponuro. Teren, który niegdyś był ich siedliskiem, zamienił się w 42 tys. hektarów – spalonego pustkowia. – To jak Pompeje. Pustynia popiołów – mówi Grégoire Loïs, przyrodnik z francuskiego Narodowego Muzeum Historii Naturalnej. Zwierzęta pozostają bez kamuflażu, pożywienia i czystej wody Eksperci podkreślają, że pożary dotykają szerokiego wachlarza dzikich zwierząt. Po zniszczeniu ich leśnego domu, bez krzewów i liści dających kamuflaż, małe zwierzęta – takie jak ryjówki, jeże czy jaszczurki – mają mniej miejsc, by ukryć się przed drapieżnikami, i łatwo padają ich łupem. Ponadto owady, którymi się żywią, mogły zostać całkowicie wyeliminowane przez katastrofę, pozostawiając je bez pożywienia. Wielu ocalałych mieszkańców lasu zapędza się w poszukiwaniu pożywienia na obszary miejskie, narażając się na kolejne niebezpieczeństwa. Céline Sissler-Bienvenu zaznacza: – Za każdym razem, gdy dochodzi do pożarów, obserwujemy gwałtowny wzrost kolizji zwierząt z samochodami. Popiół oraz toksyczne środki gaśnicze zanieczyszczają również wodę i glebę, co – jak dodaje Céline Sissler-Bienvenu – utrudnia zwierzętom znalezienie zdatnego do picia pokarmu i wody, a także może powodować długotrwałe problemy zdrowotne, takie jak zaburzenia rozrodczości. Grzebiuszka gibraltarska w niebezpieczeństwie Choć pożary dotykają wszystkich zwierząt, naukowcy są szczególnie zaniepokojeni losem niektórych gatunków. – Jelenie potrafią uciekać, a w pełni rozwinięte ptaki mogą odlecieć – mówi Grégoire Loïs – ale inaczej wygląda to w przypadku gadów i płazów. Pożary prawdopodobnie bardzo dotkliwie uderzyły w jedną z rzadkich populacji ropuch. Grzebiuszka gibraltarska (Pelobates cultripes) – sklasyfikowana jako gatunek narażony na wyginięcie na Czerwonej Liście IUCN – to powolne, prowadzące nocny tryb życia zwierzę, zamieszkujące lasy i tereny podmokłe południowej Francji, Hiszpanii i Portugalii. – Jej populacja jest tak mała, że ten żyjący przy ziemi płaz wszędzie uważany jest za lokalny skarb – tłumaczy przyrodnik. Nie tylko pożary są groźne dla zwierząt Jeszcze przed pożarami gatunek ten mierzył się z wieloma zagrożeniami. Jego siedliska były niszczone pod zabudowę miejską i rozwój rolnictwa. Dodatkowym obciążeniem stało się pojawienie gatunków inwazyjnych, takich jak drapieżny rak luizjański, a także rosnąca liczba kolizji drogowych. Szacuje się, że w ciągu ostatnich 20 lat populacja tej ropuchy zmniejszyła się o ponad jedną trzecią. Katastrofalne pożary mogą teraz jeszcze bardziej ją zdziesiątkować. – Ich populacja jest tak mała, że każda strata jest tragedią – podkreśla Grégoire Loïs. Nie mogąc uciekać tak szybko jak jelenie czy dziki, wiele z tych ropuch mogło ulec wysokiej temperaturze, płomieniom i dymowi. Naukowcy muszą jeszcze oszacować rzeczywisty rozmiar strat, choć niektórzy wskazują, że jest nadzieja. Grégoire Loïs wspomina, że widział w internecie zdjęcie żaby trawnej w dłoni obserwatora na spalonym obszarze. – A więc tej udało się uciec i znaleziono ją, gdy próbowała odnaleźć drogę wśród popiołów – mówi. Jeśli przetrwały żaby trawne, być może udało się to również niektórym grzebiuszkom gibraltarskim. Jako płazy prowadzące częściowo podziemny tryb życia grzebiuszki chronią się w norach, które wykopują samodzielnie albo przejmują po innych zwierzętach. Takie kryjówki zabezpieczają je przed skrajnym zimnem i upałem panującym na powierzchni – i to również daje pewną nadzieję. Ukrywając się w norach, które mogą mieć niemal metr głębokości, część osobników mogła przetrwać, zwłaszcza tam, gdzie na powierzchni gleby znajdowało się niewiele wyschniętej roślinności, dzięki czemu ogień przemieszczał się szybko. – Flora i roślinność odrodzą się wraz z kolejnymi opadami – mówi Céline Sissler-Bienvenu. – Przyroda potrafi być niezwykle odporna. Ale w przypadku zwierząt powrót do równowagi potrwa bardzo, bardzo długo. Źródło: National Geographic
Czerwone flagi na europejskich plażach. Po poparzeniu 16-latka trafiła do szpitala
Piękny, lecz niebezpieczny gość pojawił się u wybrzeży Hiszpanii i Francji. Żeglarze portugalskie doprowadziły do zamknięcia popularnych plaż. Kontakt z tymi zwierzętami może skończyć się dotkliwym poparzeniem. W tym roku odnotowano już ponad 100 takich przypadków.
Turyści wypoczywający na atlantyckich plażach Hiszpanii i Francji musieli w ostatnich dniach przerywać kąpiele. Powodem były żeglarze portugalskie, których parzące macki mogą osiągać nawet kilkanaście metrów długości. Żeglarze portugalskie na północy Hiszpanii U północnych wybrzeży Hiszpanii pojawiły liczne żeglarze portugalskie (Physalia physalis). Choć bywają mylone z meduzami, w rzeczywistości są rurkopławami tworzącymi kolonie, które funkcjonują jako całość. Ich najbardziej charakterystyczną częścią jest wypełniony gazem, niebieskofioletowy pęcherz unoszący się na powierzchni wody. Pod nim znajdują się długie czułki wyposażone w komórki parzydełkowe. Według różnych źródeł mogą one osiągać od kilku do nawet około 20 metrów długości. Obecność żeglarzy zmusiła władze Kraju Basków i Kantabrii do ograniczania kąpieli oraz czasowego zamykania kolejnych plaż. Szczególnie poważna sytuacja wystąpiła w San Sebastián. Jednego dnia pomocy udzielono tam około 120 poparzonym osobom, a na wszystkich trzech miejskich plażach wywieszono czerwone flagi. Większość przypadków była niegroźna. Władze miasta podkreślały, że liczba interwencji pozostawała stosunkowo niewielka w porównaniu z około 3 tys. osób przebywających tego dnia w wodzie. Sytuacja zmieniła się jednak w kolejnych dniach. W niedzielę 9 sierpnia 16-letnia dziewczyna poparzona na plaży w Sopeli została przewieziona do szpitala w Urduliz. Lokalne media informowały 10 sierpnia, że liczba żeglarzy pojawiających się na baskijskich plażach nadal rośnie. Zakazy kąpieli są wprowadzane doraźnie i mogą zmieniać się nawet w ciągu jednego dnia. Turyści powinni więc zwracać uwagę na flagi, komunikaty ratowników i lokalne ostrzeżenia, zamiast kierować się informacjami z poprzednich dni. Czerwone flagi także na francuskich plażach Podobne zjawisko odnotowano po francuskiej stronie atlantyckiego wybrzeża. Z powodu obecności żeglarzy portugalskich czasowo zamykano kąpieliska między innymi w Biarritz, Anglet, Bidart i Seignosse. Większość plaż została później ponownie otwarta, ale władze nie wykluczają kolejnych ograniczeń, jeżeli organizmy powrócą w większej liczbie. Służby apelują o zachowanie czujności, unikanie kontaktu z żeglarzami oraz zgłaszanie każdego zauważonego okazu ratownikom. Żeglarz portugalski może przypominać unoszącą się na wodzie foliową torbę albo niewielki niebieskofioletowy balon. Nie należy próbować wyławiać go ani podnosić z piasku. Niebezpieczne mogą być również oderwane fragmenty czułków, nawet jeśli samego organizmu nie widać w pobliżu. Nie wolno dotykać nawet wysuszonego okazu, ponieważ jego czułki mogą nadal uwalniać jad. Jak działa jad żeglarza portugalskiego? Czułki, a właściwie służące do rozmnażania polipy, są pokryte komórkami parzydełkowymi, które w kontakcie ze skórą uwalniają toksynę. Poparzenie zazwyczaj powoduje natychmiastowy, bardzo silny ból, pieczenie oraz podrażnienie skóry. Na ciele mogą pojawić się czerwone pręgi, przypominające ślady po uderzeniu. W poważniejszych przypadkach występują zawroty głowy, nudności, wymioty, osłabienie, duszności i zaburzenia oddychania. Choć zgony należą do rzadkości, nagły i obezwładniający ból może uniemożliwić dalsze pływanie, stwarzając bezpośrednie ryzyko utonięcia. Co zrobić po poparzeniu? Osoba poparzona powinna jak najszybciej wyjść z wody i zgłosić się do ratownika. Pozostałości czułków należy ostrożnie usunąć pęsetą lub innym przedmiotem, nie dotykając ich gołymi rękami. Podrażnionego miejsca nie wolno pocierać ani przemywać słodką wodą, ponieważ może to doprowadzić do uwolnienia kolejnych porcji jadu. Zaleca się użycie wody morskiej lub soli fizjologicznej. Lokalne służby sanitarne rekomendują także zastosowanie zimnego okładu albo lodu umieszczonego w szczelnej torbie i owiniętego materiałem. Jeżeli pojawią się duszności, zawroty głowy, nudności, silne osłabienie lub wyjątkowo intensywny ból, należy niezwłocznie wezwać pomoc. Czy można ochronić plaże przed żeglarzami? W Gijón rozpoczęto eksperymentalne testy pływających barier. Naukowcy sprawdzają, w jaki sposób żeglarze portugalskie reagują na przeszkody oraz czy bariery mogą zmienić kierunek ich przemieszczania się. Badacze analizują także zachowanie czułków, które pozostają niebezpieczne nawet po oderwaniu od organizmu. Na razie jest to jednak wyłącznie eksperyment naukowy, a nie gotowy system zabezpieczania kąpielisk. Skąd żeglarze portugalskie wzięły się u wybrzeży Europy? Żeglarze portugalskie najczęściej występują w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Nie pływają jednak aktywnie. Ich charakterystyczny pęcherz działa jak żagiel, dlatego organizmy są przemieszczane przede wszystkim przez wiatr, fale i prądy morskie. To właśnie układ warunków atmosferycznych i oceanicznych decyduje, czy duża liczba żeglarzy dotrze do konkretnego odcinka wybrzeża. Z tego powodu nie można jednoznacznie stwierdzić, że tegoroczna sytuacja jest wyłącznie bezpośrednim skutkiem wzrostu temperatury Atlantyku. Jednocześnie oceany rzeczywiście stają się coraz cieplejsze. Dane programu Copernicus wskazują, że w czerwcu 2026 roku globalna temperatura powierzchni mórz i oceanów osiągnęła rekordowy poziom dla tej pory roku. W zależności od zastosowanego zestawu danych dobowe wartości wynosiły około 20,86–21°C. Na wysokie temperatury wpływają przede wszystkim długoterminowa, powodowana działalnością człowieka zmiana klimatu oraz rozwijające się na Pacyfiku El Niño. Cieplejsze wody mogą sprzyjać zmianom zasięgu i liczebności niektórych organizmów morskich. Nie wyjaśniają jednak samodzielnie każdego przypadku masowego pojawienia się żeglarzy na europejskich plażach. Źródła: Copernicus Climate Change Service, Euronews Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Sześć planet ustawi się na niebie jednego poranka. Cztery zobaczymy bez teleskopu
12 sierpnia 2026 roku na porannym niebie pojawi się sześć planet Układu Słonecznego. Marsa i Saturna powinniśmy dostrzec bez większego trudu, Merkury i Jowisz będą znacznie trudniejszym celem, a odnalezienie Urana i Neptuna wymaga użycia sprzętu optycznego. Wyjaśniamy, jak obserwować planetarną paradę z Polski i dlaczego zapowiadane „ustawienie w jednej linii” jest pewnym uproszczeniem.
Spis treści: Parada sześciu planet 12 sierpnia 2026 roku Czy planety naprawdę ustawią się w jednej linii? Które planety zobaczymy bez teleskopu? Uran i Neptun pozostaną ukryte Jak obserwować paradę planet z Polski? Największa trudność pojawi się tuż przed wschodem Słońca 12 sierpnia przyniesie jeszcze więcej zjawisk Przed nami jeden z najbardziej niezwykłych poranków tego lata. 12 sierpnia 2026 roku nad horyzontem znajdzie się jednocześnie sześć planet Układu Słonecznego. Cztery z nich będzie można dostrzec bez teleskopu, choć dwie mogą sprawić obserwatorom sporo trudności. Podpowiadamy, o której godzinie spojrzeć w niebo i gdzie szukać poszczególnych planet. Parada sześciu planet 12 sierpnia 2026 roku Poranek 12 sierpnia będzie jednym z najbardziej niezwykłych momentów astronomicznych tego lata. Przed wschodem Słońca nad horyzontem znajdzie się jednocześnie sześć planet: Jowisz, Merkury, Mars, Uran, Saturn i Neptun. Planety rozciągną się szerokim łukiem – od wschodniej części nieba aż po południowy zachód.. Nie wszystkie pojawią się jednak w ostatniej chwili. Saturn i Neptun będą przebywać nad horyzontem od wielu godzin, później dołączą do nich Uran i Mars. Merkury i Jowisz znajdą się bardzo nisko nad wschodnim horyzontem i to właśnie ich obecność wyznaczy krótkie okno, w którym cała szóstka będzie jednocześnie nad horyzontem. Określenie „jeden poranek” też nie oznacza, że zjawisko potrwa tylko kilka minut albo wystąpi wyłącznie 12 sierpnia. Podobną konfigurację będzie można obserwować również w sąsiednie dni, choć wzajemne położenie planet będzie się stopniowo zmieniać. Czy planety naprawdę ustawią się w jednej linii? Popularne określenia „parada planet” i „wielkie ustawienie planet” nie są precyzyjnymi terminami astronomicznymi. Nie oznaczają również, że sześć planet utworzy w przestrzeni rzeczywistą, prostą linię. Wrażenie uporządkowania powstanie wyłącznie z perspektywy obserwatora znajdującego się na Ziemi. Wszystkie planety obiegają Słońce po orbitach znajdujących się mniej więcej w jednej płaszczyźnie. Dlatego oglądane z naszej planety pojawiają się w pobliżu ekliptyki, czyli pozornej drogi Słońca na tle gwiazd. Na ziemskim niebie ekliptyka wygląda jak szeroki łuk. To właśnie wzdłuż niego będą rozmieszczone planety. Nie zobaczymy więc sześciu świetlistych punktów ustawionych jak od linijki, lecz ciała rozrzucone na znacznej części firmamentu. Samo przebywanie sześciu planet nad horyzontem nie jest też wynikiem szczególnego oddziaływania grawitacyjnego. Nie będzie miało wpływu na pogodę, aktywność sejsmiczną ani życie na Ziemi. Które planety zobaczymy bez teleskopu? Spośród sześciu uczestników porannej parady cztery planety mogą być widoczne gołym okiem: Saturn – żółtawy punkt widoczny przed świtem w południowej części nieba; Mars – łatwy do rozpoznania po pomarańczowym lub czerwonawym zabarwieniu; Merkury – jasny, ale położony bardzo nisko nad wschodnim horyzontem; Jowisz – bardzo jasny, lecz 12 sierpnia znajdujący się jeszcze wyjątkowo blisko Słońca. W praktyce najłatwiej będzie odnaleźć Marsa i Saturna. Merkury oraz Jowisz mogą zniknąć w blasku świtu, szczególnie jeśli w pobliżu horyzontu pojawią się chmury, zamglenie lub miejskie zanieczyszczenie powietrza. W Polsce obserwacja Jowisza będzie wyjątkowo wymagająca, ponieważ planeta będzie wychodziła z blasku Słońca i pozostanie bardzo nisko nad horyzontem. Określenie, że cztery planety „zobaczymy bez teleskopu”, opisuje więc ich jasność, ale nie gwarantuje dostrzeżenia wszystkich czterech podczas jednej obserwacji. Położenie Merkurego i Jowisza sprawi, że mogą być trudniejsze do znalezienia niż znacznie słabsze obiekty widoczne na ciemnym niebie. Uran i Neptun pozostaną ukryte Uran znajduje się na granicy widzialności nieuzbrojonym okiem, ale możliwość dostrzeżenia go bez sprzętu dotyczy niemal idealnie ciemnego nieba i obserwatora wiedzącego dokładnie, gdzie patrzeć. Podczas sierpniowej parady bezpieczniej założyć, że do jego odnalezienia potrzebna będzie przynajmniej lornetka. Jeszcze większym wyzwaniem będzie Neptun. Jego jasność jest zbyt mała, by można go było zobaczyć gołym okiem. Przyda się teleskop albo mocna lornetka ustawiona na stabilnym statywie, a przede wszystkim dokładna mapa nieba. W powiększeniu obie planety nadal będą wyglądać jak niewielkie punkty, które łatwo pomylić z gwiazdami. Royal Observatory Greenwich podkreśla, że do obserwacji Urana i Neptuna konieczne będą przyrządy optyczne. Podobną ocenę przedstawia The Planetary Society: Uran może być dostępny przez lornetkę, natomiast Neptun zazwyczaj wymaga teleskopu. Jak obserwować paradę planet z Polski? Na obserwację najlepiej wybrać się 12 sierpnia przed świtem, ale warto próbować także rankami poprzedzającymi tę datę i po niej. W Warszawie Słońce wzejdzie tego dnia około godz. 5.07; dokładna godzina zależy od części kraju. Na wschodzie Polski świt i wschód Słońca nastąpią wcześniej, a na zachodzie później. Najlepiej rozpocząć obserwację około godz. 3.30–4.00. Najpierw należy odnaleźć dobrze widoczne Marsa i Saturna, a następnie – wraz ze zbliżaniem się świtu – szukać Merkurego i Jowisza bardzo nisko nad wschodnim lub północno-wschodnim horyzontem. Kluczowy będzie wybór miejsca potrzebny jest całkowicie odsłonięty widok na wschodni i północno-wschodni horyzont; najlepiej wyjechać poza miasto, z dala od latarni i wysokich budynków; dobrą lokalizacją może być rozległe pole, wzniesienie albo wschodni brzeg jeziora; Uran i Neptun najlepiej odnajdywać za pomocą aplikacji astronomicznej lub aktualnej mapy nieba; w aplikacji warto włączyć czerwony tryb nocny, aby ekran nie pogarszał adaptacji wzroku do ciemności. Do oglądania Marsa i Saturna nie potrzeba żadnego sprzętu. Lornetka ułatwi natomiast poszukiwanie Merkurego oraz Urana. Neptun jest celem raczej dla posiadaczy teleskopów i osób mających pewne doświadczenie w rozpoznawaniu obiektów na tle gwiazd. Należy przy tym zachować ostrożność. Gdy Słońce znajdzie się nad horyzontem, nie wolno kierować w jego stronę lornetki ani teleskopu bez specjalnego filtra słonecznego zamontowanego przed obiektywem. Spojrzenie na Słońce przez niezabezpieczony przyrząd optyczny może w ułamku sekundy trwale uszkodzić wzrok. Największa trudność pojawi się tuż przed wschodem Słońca Cała parada obejmie ogromny fragment nieba, dlatego nie da się zobaczyć wszystkich planet jednocześnie w wąskim polu lornetki czy teleskopu. Obserwator będzie musiał przenosić wzrok i sprzęt od południowego zachodu aż po wschodni horyzont. Dodatkowym utrudnieniem jest brak jednej idealnej pory dla całej szóstki. Urana i Neptuna najlepiej szukać, gdy niebo jest jeszcze ciemne, natomiast Merkury i Jowisz pojawią się bardzo nisko dopiero bliżej świtu. Kiedy ostatnie planety znajdą się w dogodniejszym położeniu, te najciemniejsze zaczną już ginąć w rozjaśniającym się niebie. Dlatego bardziej realnym celem niż jednoczesne zobaczenie wszystkich sześciu planet będzie odnalezienie ich kolejno podczas jednej porannej sesji. Najpierw warto zająć się Neptunem, Saturnem, Uranem i Marsem, a później przenieść uwagę na Merkurego i Jowisza. 12 sierpnia przyniesie jeszcze więcej zjawisk Parada planet będzie tylko początkiem wyjątkowo intensywnego dnia na niebie. Wieczorem 12 sierpnia nastąpi całkowite zaćmienie Słońca, którego pas całkowitości przejdzie m.in. przez Grenlandię, Islandię i Hiszpanię. W Polsce zjawisko będzie widoczne jako częściowe, krótko przed zachodem Słońca. W nocy z 12 na 13 sierpnia przypadnie natomiast maksimum roju Perseidów. Warunki będą szczególnie korzystne, ponieważ 12 sierpnia nastąpi nów Księżyca. Naturalne światło naszego satelity nie przeszkodzi więc w obserwacji meteorów. Oznacza to, że w ciągu niespełna doby będzie można wypatrywać sześciu planet, częściowego zaćmienia Słońca i dziesiątek meteorów. Takiego nagromadzenia atrakcyjnych zjawisk astronomicznych nie zdarza się często. Źródła: Royal Observatory Greenwich – Night sky highlights, August 2026 Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Polskie „Piekło” zachwyca niezwykłymi skałami. Niektóre mają 8 metrów
Skałki Piekło pod Niekłaniem to jeden z najstarszych i najbardziej niezwykłych rezerwatów przyrody w województwie świętokrzyskim. Na jego terenie znajdują się piaskowcowe formacje skalne sięgające nawet 8 m wysokości, niewielkie jaskinie oraz około 150-letni drzewostan. Sprawdzamy, co warto zobaczyć w rezerwacie i jak do niego dojechać.
Nie trzeba jechać w Góry Stołowe, by podziwiać niezwykłe formacje skalne wyrzeźbione przez naturę. W województwie świętokrzyskim, niedaleko Niekłania Wielkiego, kryje się rezerwat Skałki Piekło pod Niekłaniem. Choć zajmuje zaledwie kilka hektarów, można tu zobaczyć skały sięgające nawet 8 m wysokości, niewielkie jaskinie oraz jeden z najstarszych drzewostanów w okolicy. To dobry kierunek na krótki wypad, zwłaszcza dla osób szukających mniej oczywistych atrakcji regionu. Skałki Piekło pod Niekłaniem. Niezwykły rezerwat w Świętokrzyskiem Rezerwat przyrody Skałki Piekło pod Niekłaniem znajduje się w gminie Stąporków, w powiecie koneckim, w północnej części województwa świętokrzyskiego. Jest najstarszym rezerwatem przyrody funkcjonującym na terenie Nadleśnictwa Stąporków. Utworzono go 1 kwietnia 1959 r. z inicjatywy inż. Teodora Zielińskiego. Obecnie zajmuje powierzchnię 6,32 ha. Głównym powodem objęcia tego miejsca ochroną były niezwykłe formy piaskowcowych skał powstałe w wyniku procesów erozyjnych. Chroniona jest tutaj również zanokcica północna (Asplenium septentrionale) — paproć, która znalazła dogodne warunki do życia w szczelinach skalnych. Rezerwat powstał przede wszystkim ze względów naukowych i dydaktycznych. Największe wrażenie robią jednak same skały. Ich historia zaczęła się miliony lat temu. Zbudowane są z utworów pochodzących z ery mezozoicznej, z okresów jury i triasu. Powstawały w strefie ciepłego morza — na jego brzegu oraz przybrzeżnych płyciznach. Późniejsze procesy erozyjne stopniowo zmieniały ich wygląd, tworząc formacje, które możemy oglądać obecnie. Fantazyjne formy piaskowców są największą atrakcją rezerwatu. Skały przybierają kształty przypominające ambony, grzyby, stoły i progi, a najwyższe z nich osiągają około 8 m. Na terenie rezerwatu wyróżniono również trzy niewielkie jaskinie. Całości dopełnia otaczający formacje las. W zachodniej części rezerwatu zachował się stary drzewostan dębowo-sosnowy. Według informacji Nadleśnictwa Stąporków jego wiek szacowany jest na około 150 lat. Krótka eskapada do piekła Skałki Piekło pod Niekłaniem nie są przy tym atrakcją wymagającą całodziennej górskiej wyprawy. Do rezerwatu prowadzi ścieżka przyrodniczo-leśna rozpoczynająca się w Niekłaniu Wielkim, przy miejscowej szkółce leśnej. Na trasie przygotowano tablice edukacyjne poświęcone m.in. roli lasu, ochronie przyrody, gospodarce leśnej czy grzybobraniu. Są też ławki i kosze. Około 100 m od parkingu znajduje się dodatkowo źródełko, z którego wodę pobierają mieszkańcy i spacerowicze. Sama trasa prowadząca w stronę rezerwatu jest więc częścią wycieczki, a nie tylko sposobem na dotarcie do skał. Skałki Piekło pod Niekłaniem są ciekawe nie tylko pod względem geologicznym i przyrodniczym. Z miejscem związana jest również historia powstania styczniowego. Według zachowanych danych w 1863 r. znajdował się tutaj obóz oddziału Dionizego Czachowskiego, jednego z najbardziej znanych dowódców powstania na Kielecczyźnie. Leśny teren zapewniał powstańcom naturalne schronienie. Dziś ślady historii są kolejnym powodem, dla którego niewielki rezerwat może zainteresować nie tylko miłośników geologii i przyrody. Jak dojechać do Skałek Piekło pod Niekłaniem? Najwygodniej dotrzeć tutaj samochodem. Jadąc od strony Końskich, należy kierować się drogą krajową nr 42 w stronę Skarżyska-Kamiennej, a następnie w Stąporkowie skręcić w kierunku Szydłowca. Na końcu miejscowości Niekłań Wielki znajduje się parking, z którego można rozpocząć spacer. Nadleśnictwo Stąporków informuje, że parking przygotowano przy drodze publicznej prowadzącej z Niekłania w kierunku Szydłowca. Dalej do rezerwatu można ruszyć pieszo. Przez okolicę przebiega także niebieski szlak turystyczny im. Stanisława Malanowicza prowadzący z Kuźniaków do Pogorzałego. Na jego trasie znajdują się m.in. Furmanów i właśnie Skałki Piekło. Do rezerwatu prowadzi również krótki czarny szlak z Wólki Plebańskiej. Dzięki temu wizytę można potraktować zarówno jako krótki spacer do samych formacji, jak i fragment dłuższej pieszej wycieczki po okolicznych lasach. Skałki Piekło pod Niekłaniem. Co warto zobaczyć w okolicy? Niewielka powierzchnia rezerwatu sprawia, że samo zwiedzanie nie musi zajmować całego dnia. Warto więc połączyć je ze spacerem po okolicy. Teren Nadleśnictwa Stąporków przecinają cztery szlaki piesze oraz trzy trasy rowerowe, dlatego możliwości zaplanowania dłuższej wycieczki jest więcej. Jednym z najprostszych wariantów jest przejście ścieżki przyrodniczo-leśnej „Skałki Piekło”. Po drodze można zobaczyć różne typy drzewostanu, dowiedzieć się więcej o pracy leśników i zatrzymać przy tablicach edukacyjnych. Spacer kończy się przy najbardziej efektownej części wyprawy, czyli piaskowcowych formacjach. Źródła: Nadleśnictwo Stąporków, National Geographic Polska Nasz ekspert Filip Nowek Od lat związany z mediami i komunikacją, z wykształcenia dziennikarz, który zawodowo rozwija się w obszarze marketingu. Pasjonuje się podróżami, które stanowią dla niego niewyczerpane źródło inspiracji – zarówno w pracy, jak i poza nią. Jest autorem przewodników po krajach europejskich oraz licznych zestawień i ciekawostek dotyczących największych miast świata. Uważnie obserwuje zmieniające się trendy w turystyce i sposoby odkrywania nowych miejsc. Po godzinach oddaje się swojej drugiej pasji – tenisowi, a także chętnie spędza czas w kinie, szukając historii, które poruszają i inspirują.
Adrenalina, która może zabić. Oto zasady korzystania ze skuterów wodnych w Polsce
Skutery wodne są jedną z najpopularniejszych wakacyjnych atrakcji nad jeziorami. Mimo, że są łatwo dostępne i wyglądają efektownie, wymagają dużo większej odpowiedzialności. Po dwóch tragicznych wypadkach, do których doszło 9 sierpnia w Polsce, wraca pytanie o patenty motorowodne, zasady bezpieczeństwa i wypożyczalnie.
Fale upałów w sezonie letnim sprzyjają weekendom nad wodą. Infrastruktura przy wielu akwenach jest dobrze rozwinięta i oferuje szeroki wybór dodatkowych atrakcji. Jedną z najpopularniejszych są właśnie skutery wodne. Na pierwszy rzut oka wydają się proste w obsłudze, a na tafli jeziora, dzięki swojej prędkości, wyglądają bardzo efektownie. Chociaż dla fanów adrenaliny mogą być wyjątkowo atrakcyjne, należy pamiętać, że nie każdy może z nich swobodnie korzystać, za to każda wodna rozrywka wiąże się z ryzykiem. Tragiczne wypadki z udziałem skuterów wodnych W niedzielę 9 sierpnia 2026 roku w Polsce doszło do dwóch śmiertelnych wypadków. Na Jeziorze Jagodne doszło do zderzenia dwóch jednostek – skutera wodnego i łodzi motorowej. W wyniku wypadku zginął 16-letni kierujący skuterem. Według wstępnych ustaleń uczestnicy wypadku posiadali niezbędne uprawnienia do kierowania jednostkami. Tego samego dnia na Jeziorze Rożnowskim w województwie małopolskim utonęła 42-letnia mieszkanka województwa podkarpackiego, która podczas gwałtownego skrętu wypadła z płynącego skutera wodnego. Skuterem miał kierować mąż kobiety, który po utracie kontaktu z żoną wezwał służby. Mimo akcji ratunkowej ciało odnaleziono dopiero po kilku godzinach. O czym warto pamiętać wypożyczając skuter wodny? To nie jedyne takie przypadki. Wypadki z udziałem skuterów wodnych zdarzają się niemal każdego roku i niestety bardzo często mają tragiczne konsekwencje. Dlatego przed wyborem takiej formy rozrywki należy zapoznać się z najważniejszymi przepisami i zasadami bezpieczeństwa. Skuter wodny klasyfikowany jest jako jednostka o napędzie mechanicznym, podobnie jak łodzie silnikowe. Ważne, by znać specyfikę maszyny, z której się korzysta. W Polsce do prowadzenia jachtu motorowego o mocy silnika powyżej 10 kW, czyli około 13,6 KM, wymagany jest patent sternika motorowodnego. Aby go zdobyć, trzeba mieć co najmniej 14 lat i zdać egzamin składający się z części teoretycznej oraz praktycznej. Kurs nie jest formalnie obowiązkowy, ale w praktyce stanowi najlepsze przygotowanie do bezpiecznego poruszania się po wodzie. Jest to ważne ze względu na dużą prędkość, jaką mogą rozwijać skutery wodne, a także dlatego, że wspomniany patent wymaga znajomości przepisów obowiązujących na wodach. Dzięki temu zwiększa się świadomość, że akweny, podobnie jak drogi, mają swoje określone zasady i trzeba zachować na nich szczególną ostrożność. Dodatkowo, korzystając ze skutera wodnego, należy pamiętać o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, takich jak kamizelka ratunkowa lub asekuracyjna oraz linka odcinająca zapłon. Upadek na taflę wody przy dużej prędkości może być szczególnie niebezpieczny, dlatego ważna jest dobrze dobrana kamizelka o odpowiedniej wyporności, która pomaga utrzymać się na powierzchni. Linka odcinająca zapłon sprawia natomiast, że przy ewentualnym upadku silnik przestaje pracować, a maszyna nie odpłynie dalej bez kontroli. „Bez patentu”. Atrakcyjna pułapka Mimo że w sezonie letnim prowadzone są nasilone kontrole, w przystaniach i portach wciąż można natknąć się na wypożyczalnie skuterów wodnych oraz łodzi silnikowych z kuszącym napisem „bez patentu”. Chociaż dla osób nieposiadających uprawnień może wydawać się to dobrą okazją do łatwego skorzystania z ekscytującej atrakcji, tak naprawdę powinna się tutaj zapalić czerwona lampka. Nad wodą nie ma drogi na skróty. Oczywiście, jeśli silnik ma moc do 10 kW, można zgodnie z prawem pływać bez patentu. Należy jednak pamiętać, że wiele skuterów wodnych ma znacznie większą moc. Dodatkowo, wypływając na wodę bez znajomości choćby podstawowych przepisów, stwarza się zagrożenie nie tylko dla siebie, ale też dla innych. Dlatego sprzęt należy wypożyczać ze sprawdzonych źródeł, które przy jego udostępnianiu wymagają odpowiednich uprawnień i jasno informują o zasadach bezpieczeństwa. Jeśli natomiast ktoś nie posiada patentu, a chce w pełni skorzystać z wypoczynku nad jeziorem, to dobra okazja, by przygotować się do egzaminu, zdobyć uprawnienia i dopiero wtedy usiąść za sterem. Źródła: Policja, Gazeta Krakowska, Polski Związek Motorowodny i Narciarstwa Wodnego Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Zaskakujące wyniki badania. Co się stało, gdy w zoo zmieniono sposób karmienia lwów?
Australijscy naukowcy sprawili, że lwy w zoo zaczęły zachowywać się prawie jak na wolności. Wszystko dzięki zmianom w sposobie żywienia drapieżników – przez trzy miesiące karmiono lwy całymi tuszami zwierząt. Badanie rzuca nowe światło na to, jak harmonogramy karmienia wpływają na zachowanie mięsożerców przebywających pod opieką człowieka.
Pokazy karmienia w ogrodach zoologicznych cieszą się ogromnym zainteresowaniem odwiedzających. Za tym widowiskowym elementem kryje się jednak kluczowy czynnik wpływający na funkcjonowanie zwierząt w niewoli. Najnowsze badania przeprowadzone przez Uniwersytet w Adelajdzie oraz Monarto Safari Park w Australii Południowej pokazują, jak opiekunowie drapieżników mogą zbliżyć warunki w zoo do ich naturalnego środowiska. Pokarm w całości Badanie, którego celem była zmiana zwyczajów żywieniowych grupy lwów żyjących w ogrodzie zoologicznym, było stale rejestrowane. Osiem kamer na podczerwień w dzień i w nocy przez trzy miesiące nagrywało zmiany w zachowaniu tych ssaków, na które mógł wpłynąć nowy sposób karmienia. Drapieżnikom podawano bowiem całe tusze zwierząt, a nie – jak miało to miejsce wcześniej – jedynie ich fragmenty. Zmianie uległa również regularność karmienia – od tamtej pory zwierzęta karmiono co 9 dni. Jak tłumaczy główna autorka badań, Lesia Hryhorenko: „Dzikie lwy nie jedzą codziennie o tej samej porze. (...) Chcieliśmy zrozumieć, jak afrykańskie ssaki w niewoli reagują na rutynę karmienia, która mocniej przypomina te naturalne wzorce”. Odżywianie jak w naturze Pierwsze zmiany w zachowaniu lwów zauważono już w trakcie podawania pokarmu. Zwierzęta spędzały na spożywaniu tuszy niemal trzykrotnie więcej czasu niż zazwyczaj. Drapieżniki znacznie częściej szarpały, rozrywały i manewrowały mięsem, co idealnie odzwierciedlało ich naturalne nawyki. Do zachowań dzikich kotów upodobnił się także ich odpoczynek. Po obfitym posiłku lwy spędzały znacznie więcej czasu na leżeniu i trawieniu, co ściśle przypominało rytm życia osobników na wolności. Naukowcy podkreślają, że zastąpienie porcjowanego pokarmu całymi tuszami sprawiło, że jedzenie przestało pełnić wyłącznie funkcję odżywczą, stając się bodźcem silniej angażującym zwierzęta w niewoli. Mniejszy stres i brak agresji Badacze przeanalizowali również tzw. pacing, czyli chodzenie wzdłuż ogrodzenia, które u drapieżników w niewoli często sygnalizuje niecierpliwe wyczekiwanie pokarmu. Choć w trakcie eksperymentu ogólna aktywność lwów wyraźnie wzrosła, nawyk ten wcale nie nasilał się w miarę upływu dni bez jedzenia, jak to zwykle bywa. Szczytowe momenty krążenia przy siatce przypadały wyłącznie na pory przybycia opiekunów lub planowej zmiany wybiegów. Oznacza to, że zachowanie to wiązało się silniej z przewidywalną dla zwierząt rutyną niż z samym odczuwaniem głodu. Co równie istotne, naukowcy nie zaobserwowali żadnego wzrostu agresji w relacjach między lwami podczas podawania dużych porcji mięsa. Wprowadzenie karmienia całymi tuszami okazało się zatem w pełni bezpiecznym rozwiązaniem. Naukowcy zaznaczają, że dalsze badania skupione wokół sposobów karmienia drapieżników mogą w przyszłości pomóc w polepszeniu warunków życia zwierząt w ogrodach zoologicznych. Eksperymenty z podawaniem tusz są bowiem krokiem wykonanym w kierunku zapewnienia lwom środowiska zbliżonego do naturalnego. Źródła: Phys.org, Science Direct Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tak zwierzęta reagują na zaćmienie słońca. Niektóre są przerażone
Andrew Fazekas /National Geographic News
Zaćmienie Słońca robi ogromne wrażenie nie tylko na ludziach, ale też na zwierzętach. Świadkowie takich zjawisk często obserwują u nich dziwne zachowania – od ptaków wpadających w panikę, aż po nagły sprint żyraf.
Spis treści: Co się dzieje podczas zaćmienia – relacje z przeszłości i dziś Jak naukowcy badają reakcje zwierząt na zaćmienie? Projekty nauki obywatelskiej – jak możesz pomóc? Na co zwrócić uwagę podczas własnej obserwacji? Żyrafy, pająki, a nawet wieloryby były obserwowane, gdy zmieniały swoje zachowanie podczas całkowitego zaćmienia Słońca. Zaćmienia Słońca występują dwa razy w roku, gdy Księżyc przechodzi między Słońcem a Ziemią, rzucając cień naszą planetę. Jakie są rodzaje zaćmień Słońca i co je różni? Istnieje kilka rodzajów zaćmień Słońca. Zaćmienie obrączkowe dzieje się wtedy, gdy Księżyc znajduje się w najdalszym punkcie swojej orbity od Ziemi, przez co wydaje się mniejszy od Słońca. Kiedy Księżyc zasłania tylko część Słońca, powstaje częściowe zaćmienie i Słońce przybiera kształt sierpa. Czasami ścieżka Księżyca powoduje całkowite zaćmienie. Wówczas niebo ciemnieje do poziomu zmierzchu, a temperatura powietrza spada w obrębie „ścieżki całkowitości”. Księżyc całkowicie zasłania wtedy Słońce, które ukazuje się jako pierścień wokół Księżyca. Może się również pojawić efekt „pierścienia z diamentem” tuż przed i tuż po fazie całkowitej. Bez względu na to, czy są całkowite czy obrączkowe, zaćmienia Słońca to zjawiska wzbudzające podziw, które mogą wywołać skrajne reakcje psychologiczne u ludzi. Według biologów i zapalonych obserwatorów zaćmień, nie tylko ludzie reagują na dramatyczne zmiany na niebie. Osoby, które były świadkami tych zjawisk, zauważyły również, że wiele zwierząt zmienia swoje zachowanie w odpowiedzi na całkowite zaćmienie Słońca. Co się dzieje podczas zaćmienia – relacje z przeszłości i dziś Doniesienia o nietypowych reakcjach zwierząt na zaćmienie Słońca pochodzą już sprzed wieków. Jedna z najstarszych relacji pochodzi od Ristoro d’Arezzo, włoskiego mnicha, który opisał zaćmienie z 3 czerwca 1239 roku. – Gdy słońce zniknęło i niebo się zaciemniło, wszystkie zwierzęta i ptaki były przerażone; dzikie bestie można było z łatwością złapać – napisał. Podczas zaćmienia obserwowanego w Portugalii 21 sierpnia 1560 roku astronom Christoph Clavius pisał: – Gwiazdy pojawiły się na niebie i (co zdumiewające) ptaki spadły na ziemię w przerażeniu przed tą okropną ciemnością. Choć trudno potwierdzić takie barwne anegdoty z przeszłości, współcześni astronomowie i obserwatorzy zaćmień również odnotowali zauważalne reakcje dzikich i domowych zwierząt. Krowy wracają do obory, świerszcze zaczynają cykać, ptaki albo udają się na spoczynek, albo stają się bardziej aktywne, a wieloryby wynurzają się z wody. Weteran obserwacji zaćmień Peter den Hartog pojechał na Węgry w 1999 roku, by doświadczyć całkowitego zaćmienia i zapamiętał, że różne gatunki ptaków i nietoperzy pojawiły się nagle podczas całkowitości. – Czy to przez intensywność światła, czy przez muchy i komary, które się pojawiły… nie wiem, ale z całą pewnością widziałem większą aktywność podczas zaćmień – mówi Hartog. Obserwator i autor Dave Balch był w Kona na Hawajach podczas zaćmienia w 1991 roku i zauważył podekscytowaną aktywność ptaków wzdłuż nabrzeża podczas faz częściowych przed i po całkowitości. – Prawie nie mogliśmy się usłyszeć! A potem przyszła całkowitość – ani dźwięku. Panowała grobowa cisza. Różnica poziomu hałasu przed i w trakcie całkowitości była oszałamiająca. Obserwatorka Tora Greve była na ekspedycji w Zambii w 2001 roku, gdy zauważyła, że gdy tylko Słońce zniknęło, żaby zaczęły się odzywać, a drapieżne ptaki przestały krążyć – być może z powodu zmian w prądach termicznych, gdy powietrze się ochłodziło. Wokół wodopoju, przy którym stała, żyrafy – jak mówi – „zaczęły biegać przez cały czas trwania całkowitości”. Gdy Słońce wróciło, zatrzymały się i znów zaczęły skubać liście z drzew. Jak naukowcy badają reakcje zwierząt na zaćmienie? Zbieranie naukowo wartościowych danych o reakcjach zwierząt na całkowite zaćmienia Słońca to trudne zadanie. Ścieżki zaćmień są rozproszone po całym świecie, a wiele z nich widocznych jest tylko z odległych regionów. To sprawia, że zdobycie czegoś więcej niż kilku danych na jedno wydarzenie jest bardzo trudne. – Jeśli naprawdę chcesz badać zachowania w sposób kompleksowy, musisz spędzić dużo czasu w terenie, obserwując i mając dobrze przygotowane procedury – mówi ekolożka Rebecca Johnson z California Academy of Sciences. – Jeśli jesteś ekologiem zachowania zwierząt, i chcesz badać tylko skutki zaćmień, to może być prawie niemożliwe. Projekty nauki obywatelskiej – jak możesz pomóc? Aby poprawić bazę danych naukowych, Rebecca Johnson pomogła stworzyć projekt Life Responds, oparty na aplikacji mobilnej iNaturalist. Jej zespół biologów i astronomów zbierał dane od milionów osób, które były świadkami całkowitego zaćmienia 21 sierpnia 2017 roku oraz 8 kwietnia 2024 roku. – Stworzyliśmy projekt, który w prosty sposób prosi ludzi, niezależnie od tego, czy znajdują się w strefie całkowitości czy częściowego zaćmienia, aby spędzili trochę czasu na zewnątrz i obserwowali zachowanie zwierząt przed, w trakcie i po zaćmieniu – powiedziała Johnson dla National Geographic w 2017 roku. W 2024 roku NASA uruchomiła własny projekt nauki obywatelskiej Eclipse Soundscapes, koncentrujący się na tym, jak świerszcze reagują na zaćmienie. Każdy może wziąć udział, nagrywając dźwięki, analizując je lub przesyłając własne obserwacje. Na co zwrócić uwagę podczas własnej obserwacji? Osoby, które chcą pomóc, zgłaszając obserwacje poprzez projekty nauki obywatelskiej, powinny wcześniej zaplanować, gdzie będą oglądać zaćmienie i jakie zwierzęta będą w pobliżu. Na przykład, jeśli ktoś znajduje się na podwórku w mieście lub w parku, może najłatwiej obserwować miejskie bezkręgowce, takie jak mrówki i pająki. Ważne jest również, aby zawsze nosić specjalne okulary ochronne podczas spoglądania na niebo w czasie zaćmienia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/mrowki-3-970221f.png" width="1213" height="798" alt="Mrówki grzybiarki niosą liście do gniazda – grzyb. Naukowcy zaobserwowali, że podczas zaćmień Słońca aktywność wielu owadów osiąga szczyt. Fot. Bertie Gregory, National Geographic" title="Mrówki grzybiarki niosą liście do gniazda – grzyb. Naukowcy zaobserwowali, że podczas zaćmień Słońca aktywność wielu owadów osiąga szczyt. Fot. Bertie Gregory, National Geographic" /> Anegdotyczne dowody sugerują, że pająki z rodzaju krzyżakowatych niszczą swoje sieci podczas zaćmienia, dlatego Johnson zaleca obserwowanie pajęczyny. – To może być coś szczególnie łatwego do zaobserwowania – mówi – ponieważ pająki nie poruszają się daleko jak ptaki, więc jest większa szansa na zarejestrowanie zachowania wolniejszych bezkręgowców. Celem jest stworzenie wartościowej bazy danych dotyczącej zachowań zwierząt podczas zaćmień, z której naukowcy będą mogli korzystać w dalszych badaniach. – Zbieranie obserwacji i szukanie wzorców to początek nauki, a my chcemy przyciągnąć naukowców do tych danych, aby pobudzić ich badania – powiedziała Johnson w 2017 roku. – Mamy nadzieję, że uda się udokumentować coś podczas zaćmienia Słońca, czego jeszcze nikt nigdy nie widział. Źródło: National Geographic
Dunaj, Ren, Loara, Pad i Wisła są cieniami samych siebie. Wysychające rzeki to szok dla Europy
Europa zmaga się z głębokim kryzysem wodnym. Rekordowo niskie poziomy wody w wielu wielkich rzekach kontynentu paraliżują transport i energetykę, zagrażają ekosystemom. Rolnictwo i akwakultura liczą straty spowodowane długotrwałą suszą. Wysychające rzeki odsłaniają też obiekty i budowle sprzed dziesiątek, a nawet setek lat.
Fale upałów oraz dotkliwy brak opadów doprowadziły największe europejskie rzeki do rekordowo niskich poziomów wody. Problem nie jest lokalny – dotyczy wielu krajów i wielu rzek, kluczowych dla przemysłu, gospodarki i energetyki. Wysychają nawet rzeki ogromne, i to jednocześnie, w wielu miejscach. Europa mierzy się z bezprecedensową sytuacją hydrologiczną. Kryzys wodny w Europie Największe rzeki Europy – Pad we Włoszech, Loara we Francji, Ren w Niemczech oraz Dunaj płynący przez Europę Środkową – osiągnęły nienotowane od lat minima. We Francji susza objęła niemal cały kraj – w połowie lipca ostrzeżenia obowiązywały na 85% jej terytorium, podczas gdy zaledwie dwa lata wcześniej problem ten dotyczył niespełna 2%. Szczególnie trudna sytuacja panuje na Loarze, i to ponownie - suszę odnotowano tam także w 2022 roku. W Niemczech kluczowy dla gospodarki Ren osiągnął historyczne minimum, co w miastach takich jak Kolonia czy Düsseldorf pozwala na przechodzenie przez rzekę pieszo. Operatorzy barek transportowych byli zmuszeni do ograniczenia ładunków do zaledwie jednej piątej ich normalnej wagi, co paraliżuje łańcuchy dostaw dla przemysłu stalowego i chemicznego. Dodatkowo eksperci ostrzegają, że osłabienie naturalnej filtracji spowodowane suszą może podnieść koszty uzdatniania wody pitnej dla milionów mieszkańców nawet o 30%. Z kolei na Węgrzech wysychający Dunaj stał się bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa energetycznego kraju. Niski przepływ w rejonie elektrowni jądrowej Paks niemal uniemożliwił chłodzenie reaktorów, co zmusiło władze do apelu o oszczędzanie energii elektrycznej. Na Węgrzech odnotowano temperatury sięgające 42 st. Celsjusza, co potęguje parowanie i pogłębia deficyt wody. W Rumunii wojsko było zmuszone do kontrolowanych eksplozji w korycie Dunaju, by zapewnić dopływ wody do chłodzenia elektrowni Cernavodă. Rekordowo niski stan Wisły i susza hydrologiczna w Polsce Na stacji Warszawa-Bulwary odnotowano rekordowy poziom Wisły wynoszący zaledwie 103 cm. Według aktualnych (10 sierpnia 2026) komunikatów hydrologicznych IMGW, na 344 stacjach w całym kraju przepływy wody spadły poniżej średniego niskiego przepływu z wielolecia (SNQ), a aż 66% stacji pomiarowych znajduje się w strefie wody niskiej. W znacznej części kraju utrzymują się ostrzeżenia przed suszą hydrologiczną. Eksperci IMGW podkreślają, że letnie burze, których od początku sierpnia było w kraju całkiem sporo, nie rozwiązują problemu – wzrosty poziomu wód są chwilowe. Dla odbudowy zasobów konieczne są długotrwałe i jednostajne opady o niskim natężeniu. Susza odsłania ślady historii Susza odsłania niezwykłe obiekty, które przez dekady, a nawet wieki były ukryte pod wodą. W Bułgarii, w pobliżu miejscowości Gigen, niski stan Dunaju ujawnił fundamenty mostu Konstantyna z IV wieku n.e., będącego niegdyś jedną z najdłuższych konstrukcji starożytności. W Serbii, w rejonie miejscowości Prahovo, z rzeki wyłoniły się wraki dziesiątek niemieckich okrętów wojennych zatopionych celowo w 1944 roku. Wiele z tych jednostek wciąż może zawierać niewybuchy, co stwarza realne niebezpieczeństwo. W Budapeszcie wysychające koryto rzeki odsłoniło wojskowy motocykl z czasów II wojny światowej, a w miejscowości Baja na Węgrzech ukazał się wrak statku z tego samego okresu. Na Słowacji w miejscowości Virt policja musiała zabezpieczyć 700-kilogramową brytyjską bombę lotniczą, którą następnie w bezpieczny sposób zdetonowano. Dramat ryb na Węgrzech Kryzys wodny dotkliwie uderzył w węgierską branżę hodowli ryb, szczególnie w systemie mokradeł Rétimajor. Z powodu upałów i obniżającego się poziomu wody umarło tam około 150 ton ryb, a straty materialne szacuje się na 165 mln forintów. Woda w płytkich stawach nagrzewa się do temperatury ponad 30 stopni Celsjusza, co przy głębokości zaledwie 40 cm prowadzi do drastycznego spadku nasycenia tlenem. Hodowcy ryb wskazują na konflikt interesów: woda jest w pierwszej kolejności wypompowywana przez rolników do nawadniania pól, przez co nie dociera do niżej położonych gospodarstw rybnych. Brak wody w stawach to nie tylko straty gospodarcze, ale i katastrofa ekologiczna dla chronionych obszarów Natura 2000, zamieszkiwanych przez ponad 200 gatunków ptaków. Źródła: IMGW, Onet, DW, Euronews, <a href="https://www.reuters.com/business/environment/low-danube-water-levels-bulgaria-expose-roman-era-bridge-2026-08-06/?fbclid=IwY2xjawTiXPJwZG9mBGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDzQwOTk2MjYyMzA4NTYwOQABHl3-2h7HT8KNVyFuXoPFbUEF-GKQtyfR6da1ov0YLLpLb6ozGVTzow3KMEkb_aem_l43-npTag2hfhjV_91Cfeg&link_source=ta_first_comment&taid=6a74aaeb2ca90900011f90db&utm_campaign=trueAnthem%3A%2BTrending%2BContent&utm_medium=trueAnthem&utm_source=facebook" target="_blank" rel="nofollow noopener">Reuters, Copernicus, The Independent, The Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
97-latka pobiła rekord świata. Stanęła na skrzydle lecącego samolotu
Emerytura wielu osobom kojarzy się ze spokojniejszym tempem życia, odpoczynkiem i czasem spędzanym z rodziną. Betty Bromage ma jednak zupełnie inny pomysł na późne lata. 97-letnia Brytyjka właśnie pobiła rekord Guinnessa, stając na skrzydle lecącego samolotu.
Wing walking należy do najbardziej widowiskowych i ekstremalnych form lotniczej rozrywki. Uczestnik, odpowiednio zabezpieczony, znajduje się podczas lotu na zewnętrznej części samolotu, kilkaset metrów nad ziemią. Betty Bromage podjęła się tego wyzwania w wieku, w którym niewiele osób decyduje się na podobne przygody. Kim jest 97-letnia rekordzistka i co sprawiło, że ponownie zdecydowała się wzbić w powietrze? Kim jest Betty Bromage? Wing walking zaczęła dopiero po osiemdziesiątce Nietypowa pasja Betty Bromage pojawiła się w jej życiu stosunkowo późno. Brytyjka po raz pierwszy spróbowała wing walkingu w wieku 87 lat, po tym jak zobaczyła reklamę batona Crunchie, w której pokazano podobny wyczyn. Uznała wówczas, że sama również mogłaby tego spróbować – wcześniej za jedną z najbardziej ryzykownych aktywności w swoim życiu uważała jazdę konną. Przez ponad 20 lat pracowała jako pielęgniarka, a po przejściu na emeryturę nie zamierzała rezygnować z nowych doświadczeń. Rodzina pomogła jej więc sprawdzić, czy będzie w stanie dostać się na skrzydło samolotu. Udało się, a pierwszy lot szybko przerodził się w kolejne. – Nigdy nie wiesz, co potrafisz, dopóki nie spróbujesz – tłumaczyła później. Za drugim razem poprosiła już pilota, aby lot był „nieco bardziej interesujący”, a z czasem zaczęła decydować się również na bardziej wymagające powietrzne akrobacje. W 2022 roku, podczas piątego takiego wyczynu, ustanowiła oficjalny rekord Guinnessa. Miała wówczas 93 lata i 145 dni, a samolot wykonał z nią na skrzydle m.in. pętlę i beczkę. – Gdyby ktoś powiedział mi, kiedy miałam 80 lat, że będę uprawiać wing walking, uznałabym to za kompletną bzdurę – przyznała. Lot na skrzydle nie jest przy tym jedynym ekstremalnym doświadczeniem na jej koncie. Bromage zjechała również na jednej z najszybszych tyrolek na świecie w Walii oraz na linie z mierzącej około 49 metrów Eagle Tower w Cheltenham. Kolejne wyzwania stały się dla niej sposobem na zachowanie aktywności i niezależności mimo ograniczeń związanych z wiekiem. Sama przyznaje, że nie chce skupiać się na ograniczeniach, lecz na tym, co wciąż jest w stanie robić. 97-latka pobiła własny rekord Guinnessa. Lot miał też charytatywny cel Ekstremalne wyzwania Bromage od lat mają również drugi wymiar – pomagają jej zbierać pieniądze dla potrzebujących. Do czasu ustanowienia pierwszego rekordu zgromadziła ponad 23 tys. funtów dla lokalnych organizacji charytatywnych, m.in. hospicjum Sue Ryder Leckhampton Court. Tegoroczna akcja miała jednak dla niej szczególnie osobiste znaczenie. W sierpniu 2025 roku kobieta przeszła udar, którego skutki nadal odczuwa – wpłynął m.in. na jej mowę. Leczeniem 97-latki zajmował się wówczas Cheltenham General Hospital, dlatego kiedy rok później postanowiła ponownie wzbić się w powietrze, zdecydowała, że będzie zbierać pieniądze właśnie dla tej placówki. Jak sama podkreślała, personel szpitala bardzo dobrze się nią opiekował, a powrót do kolejnego lotu stał się dla niej nie tylko próbą poprawienia własnego rekordu, lecz także sposobem na odwdzięczenie się za otrzymaną pomoc. Tym samym 4 sierpnia 2026 roku Bromage po raz szósty w życiu znalazła się na skrzydle samolotu. Aby poprawić własny rekord Guinnessa, musiała spędzić w powietrzu co najmniej pięć minut, wliczając start i lądowanie. Próba zakończyła się sukcesem. Przed startem 97-latka zapewniała, że nie czuje zdenerwowania, a po powrocie na ziemię określiła lot jako „nieco wyboisty”, ale świetny. Jej podejście do kolejnych wyzwań najlepiej oddają jednak słowa, które wypowiedziała w programie „Good Morning Britain”. – Słowo „nie mogę” nie występuje w moim słowniku – mówiła, zachęcając innych, by nie rezygnowali z nowych doświadczeń tylko dlatego, że z góry zakładają, iż sobie nie poradzą. Dodała też: „Czego można się bać, mając 97 lat?”. Wszystko wskazuje na to, że tegoroczny rekord nie musi być ostatnim rozdziałem jej podniebnych przygód. Bromage zapowiedziała, że jeśli zdrowie nadal będzie jej na to pozwalało, za kilka lat może spróbować ponownie. Już wcześniej śmiała się, że na setne urodziny będzie musiała wymyślić „coś wyjątkowego”. Patrząc na dotychczasową listę jej wyczynów, niewykluczone, że nie była to wyłącznie żartobliwa deklaracja. Źródła: BBC, Daily Mail, Good Morning Britain Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy rozpoznali żabi śpiew z kawowych plantacji. To zupełnie nowy gatunek płaza
W Kostaryce odkryto nieznanego wcześniej mieszkańca plantacji kawy. Ten gatunek żaby, żyjący tylko w jednym miejscu na ziemi, wyróżnia się charakterystyczną budową samców. W tropikalną noc pola kawowców wypełniają się krótkim, piskliwym śpiewem.
Każdego roku naukowcy obwieszczają dziesiątki nowo odkrytych gatunków żab, które przez lata skrywały się w tropikalnej roślinności. W ostatnich miesiącach badaczom udało się wyodrębnić m.in. miniaturową żabę torbaczowatą z Peru oraz podobnej wielkości płaza z Brazylii. Większość z tych zwierząt stanowi gatunki endemiczne, czyli żyjące tylko w jednym miejscu na Ziemi, a troska o ich bezpieczeństwo jest podstawą dla zachowania różnorodności biologicznej w naturze. Kawowa żaba Takie żaby żyją wokół kostarykańskich plantacji kawy. To tam badacze z Uniwersytetu Kostarykańskiego oraz argentyńskiej Narodowej Rady Badań Naukowych i Technicznych zaobserwowali wyjątkowego płaza przyozdobionego w ciemnozielone plamki i osiągającego 4 centymetry długości. Mimo, że zwierzę sklasyfikowano jako nowo odnalezione, niektóre głosy donoszą, że żaba kawowa została odkryta już w poprzednim wieku. Według Kostarykańskiego Narodowego Sojuszu na rzecz Ochrony Płazów i Gadów tego małego płaza po raz pierwszy zaobserwowano już bowiem w latach 60. XX wieku. Wtedy w wyniku błędnej klasyfikacji, odkrycie zostało włączone do innego, zarejestrowanego już wówczas gatunku. Dopiero w XXI wieku udało się przeprowadzić dokładną analizę genetyczną i morfologiczną, która potwierdziła odrębność gatunkową. Śpiew z plantacji Kawowe upodobanie to nie jedyna cecha wyróżniająca odkryty gatunek płaza. Samce wśród żabich kawoszy charakteryzują się przezroczystym gardłem, które pęcznieje podczas wydawania odgłosów. Krótkie, piskliwe dźwięki można usłyszeć szczególnie w nocy, to wtedy niewielkie żaby przysiadają na drzewach kawowca i rozpoczynają swój koncert. Mogłoby się wydawać, że płazy upodobały sobie kawowe rośliny ze względu na bogate w kofeinę owoce. Nic z tych rzeczy – żaby szukają wśród upraw cienia, wilgoci i pożywienia, które stanowią drobne owady występujące w tym środowisku. Chemiczne zagrożenie Taki wybór środowiska życia wiąże się z zagrożeniami. Kostarykańskie plantacje kawy są bowiem regularnie poddawane stosowaniu pestycydów, które mają uchronić rośliny przed szkodnikami, chwastami oraz chorobami. Jak tłumaczy badacz Wagner Chaves-Acuña: „Te trucizny (pestycydy) przemieszczają się w powietrzu, przenikają przez glebę i w ten sposób przedostają się do systemów wodnych, w których rozwijają się kijanki”. Działalność człowieka może więc w tym przypadku doprowadzić do znaczącego zmniejszenia się, a w efekcie wyginięcia populacji tego endemicznego gatunku. Żaba kawowa to nie jedyny gatunek zwierzęcia, któremu zagraża stosowanie chemicznych pestycydów. Wykorzystanie ponad 100 tys. ton tych substancji chemicznych rocznie w amerykańskim rolnictwie zagraża życiu lub zdrowiu ponad 90% gatunków z Czerwonej Księgi – oficjalnego rejestru rzadkich i ginących zwierząt, roślin oraz grzybów. Źródła: Phys.org, CBS Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Już za chwilę spektakl, który zdarza się raz na 25 lat. Kompletny przewodnik po zaćmieniu Słońca w Polsce
12 sierpnia 2026 roku niebo nad Europą stanie się areną wydarzenia, jakiego nie widzieliśmy od ponad ćwierć wieku. W pasie ciągnącym się od Arktyki, przez Islandię, po Hiszpanię nastąpi całkowite zaćmienie Słońca. Mieszkańcy Polski będą mogli podziwiać niezwykle głębokie zaćmienie częściowe. To będzie najbardziej spektakularny zachód Słońca od dziesięcioleci.
Ostatnie tak głębokie zaćmienie Słońca widzieliśmy w Polsce 11 sierpnia 1999. W środę 12 sierpnia 2026 tarcza słoneczna w najlepszych lokalizacjach będzie przesłonięta aż w 85%. Zobaczymy „nadgryzione” Słońce tuż przed zachodem, co stworzy fenomenalne warunki do obserwacji i fotografii. Jednak warunki w Polsce będą się znacząco różnić w zależności od lokalizacji: najlepsze będą na północnym zachodzie kraju. Im dalej na wschód, tym wcześniej Słońce zajdzie, a maksimum zaćmienia nastąpi już pod horyzontem. Jakby tego było mało, tej samej nocy nastąpi maksimum roju Perseidów, z nawet setką „spadających gwiazd” na godzinę. Pas zaćmienia całkowitego w Europie Pas całkowitości zaćmienia z 12 sierpnia rozpocznie się o wschodzie Słońca w rosyjskiej Arktyce na półwyspie Tajmyr, po czym przetnie Ocean Arktyczny, wschodnią Grenlandię oraz zachodnią Islandię. Najlepszym kierunkiem do astroturystyki jest jednak Hiszpania, gdzie zaćmienie całkowite będzie widoczne od wybrzeża Atlantyku po Morze Śródziemne, m.in. w Oviedo, León, Saragossie, Bilbao czy Palmę na Majorce. Maksymalna długość fazy całkowitej wyniesie 2 minuty i 18 sekund w najlepszym miejscu na Islandii. W Hiszpanii Słońce zostanie przesłonięte zaledwie godzinę przed zachodem, co w połączeniu z korzystnymi prognozami pogody czyni Półwysep Iberyjski najlepszym miejscem do obserwacji. Zaćmienie częściowe w Polsce – miasta i godziny Choć Polskę czeka tylko zaćmienie częściowe, i tak będzie to wyjątkowy spektakl, jaki zdarza się raz na kilkadziesiąt lat. Najlepsze warunki wystąpią na zachodzie i północnym zachodzie kraju, gdzie zasłonięty będzie największy kawałek Słońca, a jego zachód nastąpi już po maksimum. Poniżej prezentujemy dokładne czasy dla 10 wybranych miast w Polsce, obejmujące początek zjawiska, moment maksymalnej widocznej fazy (z procentem przesłonięcia) oraz godzinę zachodu Słońca: Szczecin: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:36. Gorzów Wlkp.: 19:14 – 20:07 (84%) – zachód 20:31. Poznań: 19:15 – 20:07 (84%) – zachód 20:24. Wrocław: 19:17 – 20:09 (85%) – zachód 20:19. Zielona Góra: 19:16 – 20:09 (85%) – zachód 20:28. Trójmiasto: 19:12 – 20:04 (82%) – zachód 20:24. Warszawa: 19:15 – 20:03 (82%) – zachód 20:07. Łódź: 19:16 – 20:07 (84%) – zachód 20:11. Kraków: 19:18 – 19:59 (64%) – zachód 20:04. Rzeszów: 19:17 – 19:52 (58%) – zachód 19:58. W Warszawie czy Krakowie Słońce zajdzie niemal natychmiast po fazie maksymalnej – a więc obserwatorzy nie zobaczą już drugiej połowy zaćmienia, kiedy Słońce będzie się powoli odsłaniać. Nie oznacza to jednak, że zupełnie nie będzie tego widać – bardzo głęboka faza zaćmienia spowoduje skrócony zmierzch cywilny i wydłużony zmierzch żeglarski. Jak bezpiecznie obserwować i fotografować zaćmienie? Patrzenie na zaćmienie Słońca gołym okiem jest niebezpieczne przez cały czas trwania zjawiska, nawet przy krótko przed zachodem. Do obserwacji należy używać certyfikowanych okularów do zaćmień, które można kupić już za około 20 zł. Korzystanie z „domowych” sposobów, takich jak płyty CD, klisze rentgenowskie czy okopcone szkło nie blokuje szkodliwego promieniowania UV i podczerwieni, co może prowadzić do uszkodzenia wzroku. Bezpieczną alternatywą jest rzutowanie obrazu Słońca ze sprzętu optycznego na białą kartkę. Podczas fotografowania obowiązują podobne zasady: aparat musi być zabezpieczony filtrem słonecznym, aby uniknąć uszkodzenia matrycy, np. folią słoneczną Baader AstroSolar, którą można zamontować też na lornetce czy teleskopie. Wyjątkiem mogą być ostatnie sekundy przed zachodem, gdy tarcza jest już bardzo nisko, staje się ciemnoczerwona i traci swój blask w gęstych warstwach atmosfery – wtedy można spróbować zdjęć krajobrazowych bez filtrów. W przypadku smartfonów najlepiej sprawdzą się modele z dobrym zoomem optycznym, pozwalające na jak największe zbliżenie na tarczę Słońca. Najważniejszym czynnikiem będzie ukształtowanie terenu – trzeba szukać miejsc z całkowicie odsłoniętym północno-zachodnim horyzontem, z dala od wysokich drzew i budynków, lub wejść na jakieś wzniesienie, ewentualnie do wysokiego budynku z widokiem na zachód. Źródła: NASA, ESA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Odnaleziono inskrypcje sprzed 3800 lat z imieniem Mojżesza. Sensacja w Egipcie
Na ścianach starożytnej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj zachowały się inskrypcje sprzed około 3800 lat. Nowa interpretacja sugeruje, że mogą odnosić się do osoby o imieniu Mojżesz. Co udało się ustalić naukowcom?
Spis treści: Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Nowe technologie na pomoc archeologm Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Nie ma wątpliwości co do znaczenia Mojżesza dla Żydów i chrześcijan. Według Biblii hebrajskiej to Mojżesz wyzwolił Izraelitów z niewoli w Egipcie, poprowadził ich przez pustynię i otrzymał od Boga Dziesięć Przykazań. Jednak dla historyków istnienie Mojżesza jest przedmiotem zażartej debaty. Pomimo jego religijnego znaczenia, dowody archeologiczne na istnienie Mojżesza zawsze były skąpe. Inskrypcje z kopalni dowodem na istnienie Mojżesza? Właśnie pojawiła się nowa, sensacyjna interpretacja inskrypcji sprzed 3800 lat. Czy jest to dowód na istnienie tej biblijnej postaci? Dowodem, o którym mowa, są dwie inskrypcje na ścianach skalnych w Serabit el-Khadim, egipskiej kopalni turkusów na Półwyspie Synaj. Inskrypcje te stanowią część większej grupy inskrypcji odkrytych przez słynnego archeologa Sir Williama Flindersa Petriego na początku XX wieku. Petrie wcześnie rozpoznał, że inskrypcje te są alfabetyczne, ale ich odczytanie zajęło dekady. Stanowią one główny dowód istnienia systemu pisma z epoki brązu, znanego jako pismo protosynajskie, a ich dokładne znaczenie i odczytanie wciąż jest przedmiotem debaty. Zgodnie z opinią naukowców inskrypcje te zostały wyryte przez robotników za panowania faraona Amenemhata III (ok. 1800 r. p.n.e.). Dwie inne, nieco starsze inskrypcje, odkryte w Wadi el-Hol na zachodnim brzegu Nilu, sugerują, że pismo protosynajskie pochodzi z Egiptu. To oznacza, że 30-40 inskrypcji z Serabit el-Khadim należy do najstarszych zachowanych zapisów alfabetycznych. Niektóre inskrypcje z Serabit el-Khadim wydają się być nacechowane religijnie. Kilka odnosi się do „El”, jednego z imion Boga nadanych w Biblii hebrajskiej. Inne wspominają o Ba’alacie, semickim bóstwie żeńskim, często postrzeganym jako odpowiednik egipskiej bogini Hathor. W niektórych przypadkach imię Ba’alatu jest wydrapane, co może sugerować, że wśród górników istniały rozbieżności co do tego, któremu bóstwu należy się zwierzyć. Nowe technologie na pomoc archeologom Michael S. Bar-Ron, emerytowany rabin i student Uniwersytetu Ariel, wykorzystał zdjęcia o wysokiej rozdzielczości i skany 3D, aby przedstawić reinterpretację dwóch inskrypcji (357 i 361). Według Bar-Rona brzmią one „zot mi’Mosze” (To jest Mojżesz) i „ne’um Mosze” (Powiedzenie/wypowiedź Mojżesza). <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Serabitinscription-612cc31.jpg" width="483" height="272" alt="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" title="Inskrypcja 346 odkryta w 1906 roku przez Hildę i Flindersa Petrie w świątyni Hathor w Serabit el-Khadim, jest jednym z pierwszych rozpoznanych przykładów pisma proto-synajskiego" /> Bar-Ron argumentuje, że wiele protosynajskich inskrypcji znalezionych w Serabit el-Chadim wykonała jeden autor, który znał egipskie hieroglify. Sugeruje nawet, na podstawie pisma, że sam Mojżesz je napisał. „Jestem przekonany, aby zasugerować, że [inskrypcje] mogły zostać napisane przez historyczną postać, która stoi u podstaw biblijnej tradycji Mojżesza, Mojżesza” – napisał Bar-Ron. Mimo to trudno zrozumieć, dlaczego Mojżesz – rzekomy Książę Egiptu – miałby być częścią egipskiej społeczności górniczej. Ta reinterpretacja, szeroko komentowana w mediach, ma głębokie implikacje dla naszego rozumienia historyczności Mojżesza. Jeśli, jak twierdzi Bar-Ron, autorem tych inskrypcji jest sam Mojżesz, stanowią one nie tylko ostateczny dowód na istnienie Mojżesza, ale także jedyny zachowany fragment pisma, którego autorem jest ważna postać biblijna i założyciel religii. Czy imię Mojżesz było popularnym imieniem egipskim? Reakcje naukowców na tę nową teorię były mieszane. Wielu uczonych jest zaniepokojonych rekonstrukcją samych inskrypcji, co jest znanym, trudnym zadaniem. Jeden z uczonych powiedział National Geographic, że taka próba odczytania jest „bardzo problematyczna”. Thomas Schneider, egiptolog z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, powiedział w wywiadzie dla „The Daily Mail”, że nowa interpretacja jest „całkowicie nieudowodniona i myląca”. Schneider zasugerował, że same inskrypcje zostały błędnie odczytane, dodając, że „arbitralna identyfikacja liter może zniekształcać historię starożytną”. Nawet jeśli identyfikacja liter i tłumaczenie inskrypcji dokonane przez Bar-Rona są poprawne, nie oznacza to koniecznie, że ich autorem był biblijny Mojżesz. Liane Feldman, adiunkt religioznawstwa na Uniwersytecie Princeton, powiedziała National Geographic, że imię Mojżesz może być imieniem egipskim i dlatego jest mniej charakterystyczne w kontekście egipskich inskrypcji górniczych, niż mogłoby się wydawać współczesnym czytelnikom. Jak napisał uczony Joshua Huddlestun, imię Mojżesz pojawia się w listach i dokumentach prawnych z okresu Nowego Państwa, w tym w „głośnej sprawie o dziedziczenie ziemi, wniesionej przez powoda o imieniu Mojżesz”. Jeśli, jak sugerują dowody, Mojżesz był stosunkowo popularnym imieniem egipskim, nie ma powodu, by sądzić, że te inskrypcje odnoszą się do biblijnego Mojżesza lub że zostały przez niego napisane. Źródło: National Geographic
Wypalił oczy bratu i podzielił Polskę. Mroczne tajemnice Bolesława Krzywoustego
Bolesław Krzywousty to jeden z najbardziej wyrazistych, ale i tragicznych władców w historii Polski. Choć panował ponad 30 lat, odniósł spektakularne sukcesy i przyłączył Pomorze, w powszechnej świadomości kojarzony jest z testamentem, który zapoczątkował dwustuletnie rozbicie dzielnicowe. O mrocznych kulisach jego życia, brutalnej walce o władzę oraz tajemnicach piastowskiego dworu rozmawia z redaktorem naczelnym National Geographic Polska, Łukaszem Załuskim, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto przewodnik po faktach, mitach i sekrety panowania księcia, którego porywcze decyzje zmieniły losy średniowiecznej Polski. Dlaczego Bolesława III kojarzymy głównie z testamentem? Zapytany na ulicy przechodzień o Bolesława Krzywoustego najpewniej odpowie: testament i rozbicie dzielnicowe. To historyczny paradoks, ponieważ książę prowadził wygrane wojny z Cesarską Rzeszą, Czechami i Rusią, a jego dwór był prężnym ośrodkiem politycznym Europy Środkowej. Dlaczego więc zapamiętaliśmy go głównie ze statutu, którego oryginalnego dokumentu nawet nie znamy? – Ten testament zmienił wszystko. To nie prawda, że do tej pory nie dzielono państw – to była normalna sytuacja w Czechach, na Rusi czy w Niemczech. Tyle tylko, że Bolesław Krzywousty zmienił dotychczasowe zasady i ustalił słynną zasadę senioratu, według której dziedziczy zawsze najstarszy z rodu Piastów. Fakt, że miał aż pięciu synów i wprowadził ten podział, rozpoczął całkowicie nowy rozdział. Krzywousty raczej nie spodziewał się, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Próba zabezpieczenia spójności państwa zawiodła przez czynnik ludzki – ambicje braci doprowadziły do bratobójczych walk i rozbicia dzielnicowego trwającego niemal dwieście lat. Więcej o kulisach powstawania państwowości przeczytasz w tekście o tym, jak Piastowie stworzyli zbiór skłóconych księstw. Krzywa gęba i trudne dzieciństwo. Skąd wziął się słynny przydomek? W XIX-wiecznej historiografii pojawiały się hipotezy, że przydomek Krzywousty oznaczał krzywoprzysięzcę, czyli kogoś, kto łatwo łamał składane obietnice. Prof. Czwojdrak odrzuca jednak ten mit – łamanie sojuszy było wówczas chlebem powszednim polityki. Prawdziwa przyczyna deformacji twarzy mogła leżeć w medycynie. Analizy szczątków przypisywanych Bolesławowi (odnalezionych w katedrze płockiej) wykazały zwyrodnienie kłykcia żuchwy. – To deformacja nabyta w drodze prenatalnej lub podczas porodu. Judyta Czeska, matka Bolesława, zmarła wkrótce po porodzie w grudniu 1086 roku. Wygląda na to, że poród był niezwykle ciężki, a chłopiec urodził się już ze zdeformowaną żuchwą – tłumaczy mediewistka. Dzieciństwo Bolesława nie należało do sielankowych. Matki nie pamiętał, a jego ojciec, Władysław Herman, pozostawał pod całkowitym wpływem wszechwładnego palatyna Sieciecha. Młody Bolesław wcześnie trafił na wygnanie do Kłodzka i Wrocławia, z dala od głównego dworu. Podobne intrygi i personalne roszady opisuje artykuł ujawniający mroczne kulisy piastowskiego dworu Hermana i Sieciecha. Brutalne rozliczenie z bratem. Jak wyglądało oślepienie Zbigniewa? Konflikt z przyrodnim bratem Zbigniewem ostygł na chwilę tylko po to, by wybuchnąć ze zdwojoną siłą po śmierci ojca w 1102 roku. Choć bracia początkowo podzielili Polskę, spory i rywalizacja o dominację doprowadziły w końcu Bolesława do drastycznego kroku – nakazania oślepienia Zbigniewa. Podobnie jak w przypadku innych dramatycznych epizodów piastowskich, jak choćby historia, w której książę wypalił oczy bratu w walce o władzę, kara ta rodziła powszechne oburzenie. Jak w rzeczywistości wyglądało ówczesne wyłapywanie lub wypalanie oczu? – To nie wyglądało tak, że w oczodoły wkładano rozżarzone żagwie. Najczęściej używano bardzo mocno rozgrzanego pręta, który zbliżano do oczu. Od potężnego żaru ważyły się białka w oczach. Dawało to efekt utraty wzroku, choć bywały przypadki, że niektórzy po czasie go częściowo odzyskiwali – opisuje prof. Czwojdrak. Okaleczenie brata wywołało w kraju potężny bunt społeczny. Bolesław, chcąc ratować pozycję polityczną i zmyć winę, odbył spektakularną pokutę: chodził we włosienicy, z pustą pochwą po mieczu na szyi, a następnie wyruszył z pielgrzymką na Węgry do grobu św. Stefana. Tajemnica Galla Anonima. Czy kronikarz naprawdę pochodził z Wenecji? To właśnie z węgierskiej pielgrzymki pokutnej Bolesław przywiózł na swój dwór tajemniczego mnicha, zwanego dziś Gallem Anonimem. Przez stulecia uważano go za Francuza, jak zasugerował XVI-wieczny kronikarz Marcin Kromer. Współczesne badania naukowe rzucają jednak na tę postać zupełnie nowe światło. Kluczem okazała się słynna pieśń pomorska spisana przez Anonima („Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące...”). – Profesor Tomasz Jasiński przeanalizował warsztat pisarski kronikarza i doszedł do wniosku, że Gall Anonim wcale nie był Francuzem, lecz Wenecjaninem. Prawdopodobnie był tożsamy z tzw. Mnichem z Lido lub jego uczniem, który przybył na Węgry, gdzie spotkał Krzywoustego – dodaje prof. Czwojdrak. Z perspektywy historyków Gall pozostaje bezcennym źródłem, choć z oczywistych względów gloryfikował swojego mecenasa. Więcej o autorze pierwszej polskiej kroniki przeczytasz w tekście: Kim był Gall Anonim i skąd pochodził?. Osobiste szczęście u boku Salomei z Bergu Choć małżeństwa dynastyczne zawierano ze względów politycznych, drugie małżeństwo Bolesława – z niemiecką hrabianką Salomeą z Bergu – okazało się wyjątkowo udane. Para doczekała się dwanaściorga dzieci (sześciu synów i sześciu córek). Źródła historyczne przekazują, że małżonków łączyło głębokie uczucie, a po śmierci Bolesława w 1138 roku wdowa mocno przeżywała odejście męża. Krzywousty spoczął w Płocku, pozostawiając państwo na progu wielkiego historycznego przełomu. Losy niezwykłych kobiet piastowskiego dworu to fascynujący rozdział historii – przykładowo, jedna z monarchiń zeszła do historii jako Piastówna, która została rzymską cesarzową. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jesteśmy o krok od odwrócenia procesu starzenia? Pierwszy pacjent otrzymał eksperymentalny lek ER-100
Po raz pierwszy podano człowiekowi eksperymentalny lek ER-100. Terapia ma cofać biologiczny zegar komórek i pomóc naprawiać uszkodzony nerw wzrokowy, ale naukowcy liczą, że to dopiero początek. Jeśli metoda okaże się bezpieczna i skuteczna, może otworzyć drogę do odwracania także innych zmian związanych ze starzeniem.
Spis treści: Eksperymentalna terapia ER-100 ER-100 ma cofać biologiczny zegar komórek Miliardy dolarów w wyścigu o długowieczność Od Gilgamesza do eksperymentów z odmładzaniem Pierwsze badania nad starzeniem Czynniki Yamanaki otworzyły drogę do cofania wieku komórek Altos Labs bada sposoby na odmładzanie Czynniki Yamanaki a odwracanie starzenia Czy można odmłodzić starą skórę? Dlaczego starzenie nie jest jednym procesem Czy przyszłym lekiem na starzenie będzie tabletka? Dryf mezenchymalny Naukowcy wprost o odwracaniu starzenia Bezpieczne odmładzanie komórek Od ER-100 do SL-100. Kolejnym krokiem ma być tabletka Czy jedna terapia może odmłodzić mózg, nerki i mięśnie? Biologiczna „kopia zapasowa” młodości Kto będzie mógł sobie pozwolić na nieśmiertelność? W kwietniu tego roku w niepozornym gabinecie lekarskim w Glendale doszło do przełomowego zabiegu. Biolog molekularny prof. David Sinclair obserwował, jak okulista podaje do lewego oka mężczyzny z zaawansowaną jaskrą niewielką ilość ER-100 – substancji, nad którą profesor pracował od lat. Zabieg odbywał się w ramach badań klinicznych zatwierdzonych przez FDA. Lekarz wcześniej zdezynfekował oko pacjenta jodyną i znieczulił je lidokainą. Jaskra to choroba, która uszkadza nerwy wzrokowe. Dotyka głównie osoby starsze i może prowadzić do ślepoty funkcjonalnej. Pacjent – mężczyzna po siedemdziesiątce – zmagał się z tą chorobą od dekad i przeszedł wiele operacji, które miały spowolnić jej rozwój. Obecnie zachował jednak tylko około 50 procent widzenia. Eksperymentalna terapia ER-100 Nowa terapia była czymś bezprecedensowym: wykorzystywała substancję, której nigdy wcześniej nie wstrzyknięto człowiekowi, a która mogła odwrócić skutki jaskry. Miała zasadniczo skłonić jego geny do cofnięcia biologicznego zegara w uszkodzonej wiązce włókien nerwu wzrokowego o całe dziesięciolecia – do czasu, gdy była ona zdrowa. David Sinclair długo czekał na tę chwilę. Jako profesor genetyki w Harvard Medical School, wraz ze swoim byłym doktorantem Yuanchengiem Ryanem Lu, przez ponad dekadę pracował nad formułą ER-100. Proces ten wymagał nie tylko modyfikacji białek, lecz także dołączenia do nich fragmentu materiału wirusowego, który miał kierować cząsteczki bezpośrednio do właściwych komórek. Prof. David Sinclair przyznał, że choć złagodzenie objawów jaskry u pacjentów przyniosłoby mu ogromną satysfakcję, nie to było jego głównym zamysłem. Jaskra okazała się po prostu dogodnym obiektem badań: uszkadza oko, które charakteryzuje się swoistym mechanizmem immunologicznym ograniczającym typową reakcję zapalną organizmu. Jeśli zastrzyk przyniesie oczekiwane rezultaty, ER-100 stanie się jednym z pierwszych leków zdolnych odwrócić uszkodzenia nerwów u ludzi. Już to byłoby przełomowym osiągnięciem. Prof. David Sinclair tworzył jednak tę substancję z jeszcze większą nadzieją – że wykona pierwszy krok w stronę całkowitego odwrócenia procesu starzenia. ER-100 ma cofać biologiczny zegar komórek ER-100 to cząsteczka zawierająca instrukcje potrzebne do wytwarzania czynników transkrypcyjnych – białek, które włączają i wyłączają geny. Trzy czynniki transkrypcyjne obecne w ER-100 w normalnych warunkach aktywują geny, z których ludzki zarodek korzysta, aby zapobiegać różnicowaniu komórek macierzystych w komórki nerwowe, skóry, serca i innych narządów. ER-100 zaprojektowano jednak tak, by w praktyce cofał komórki do wcześniejszego stanu. Można powiedzieć, że nakazuje im usunąć znaczną część zapisanych instrukcji prowadzących do przekształcania się w określone typy komórek, a także ślady nagromadzone przez lata na ich DNA wskutek działania takich czynników jak promieniowanie, obecne w powietrzu substancje chemiczne, palenie tytoniu czy stres. ER-100 ma przywracać komórkom bardziej młodzieńczy stan. Prof. David Sinclair porównuje ten proces do usuwania rys z powierzchni płyty CD. Laboratorium prof. Davida Sinclaira informowało już o sukcesach tej terapii u myszy i naczelnych, ale badanie prowadzone w Glendale jest pierwszym przypadkiem zastosowania ER-100 u człowieka. Procedura zatwierdzania leków przez FDA jest podzielona na kilka etapów. Zadaniem pierwszej fazy – która ostatecznie obejmie jednorazowe podanie zastrzyku 12 pacjentom z jaskrą i potrwa nawet pięć lat – jest wykazanie, że ER-100 nie powoduje szkód. Prof. David Sinclair oraz Life Biosciences, firma, która uzyskała licencję na terapię i prowadzi badanie, liczą jednak na znacznie więcej. Substancja zdolna cofnąć uszkodzenia nerwu wzrokowego poprzez odwrócenie zmian, które zaszły w nim z czasem, mogłaby być w stanie cofać uszkodzenia również w innych komórkach, przywracając je do wcześniejszego stanu. A gdyby udało się zapobiec starzeniu komórek, ludzie mogliby – przynajmniej teoretycznie – żyć wiecznie. Kiedy ktoś stawia sobie cel tak ogromny jak nieśmiertelność, zwykle nie jest jedynym, który do niego dąży. Zastrzyk podany w Glendale był w istocie najnowszym posunięciem w szybko nabierającym tempa i hojnie finansowanym wyścigu w dziedzinie biotechnologii przeciwstarzeniowej. Skala tych wysiłków zaczyna przypominać rozwój sztucznej inteligencji, tyle że ich celem jest odmładzanie ludzkiego ciała, a nie zastępowanie ludzkiego umysłu. Miliardy dolarów w wyścigu o długowieczność W 2013 roku współzałożyciel Google’a Larry Page rozpoczął poszukiwania nowego źródła młodości, finansując jednostkę o nazwie Calico Labs. Nazwa Calico jest skrótem od California Life Company. Wkrótce dziedzinę tę ogarnął ogromny entuzjazm. „Czy Google może pokonać śmierć?” – pytał na okładce magazyn „Time”. Gerontolog biomedyczny dr Aubrey de Grey zaczął głosić, że „pierwsza osoba, która dożyje tysiąca lat, prawdopodobnie już dziś żyje”. W ślad za tym pojawiła się fala nowych start-upów zajmujących się przeciwdziałaniem starzeniu, z których wiele dysponowało kapitałem pochodzącym od najbogatszych ludzi świata. Brian Armstrong, szef firmy kryptowalutowej Coinbase, w 2022 roku pomógł założyć spółkę NewLimit. „Najpierw choroby, potem długowieczność” – głosi jej strona internetowa. W tym samym roku Sam Altman, dyrektor generalny OpenAI, zainwestował w firmę Retro Biosciences, która ma podobny cel związany z przeciwdziałaniem starzeniu. Również w 2022 roku powstał gigant tej branży – Altos Labs z siedzibą w rejonie Zatoki San Francisco. Firma rozpoczęła działalność z kapitałem inwestycyjnym w wysokości trzech miliardów dolarów, z czego część – według doniesień – pochodziła od Jeffa Bezosa. Altos jest prawdopodobnie największym start-upem biotechnologicznym w historii. Ten wyścig przypomniał mi o ironii, na którą ponad sto lat temu zwrócił uwagę immunolog Élie Metchnikoff: „Choć długość życia człowieka należy do największych wśród ssaków, ludzie i tak uważają ją za zbyt krótką”. Wielu z nas pamięta moment z dzieciństwa, gdy po raz pierwszy dotarła do nas porażająca prawda: pewnego dnia umrzemy. Memento mori. Co gorsza, zanim to nastąpi, większość z nas doświadczy wielu lat stopniowej utraty sprawności. Osłabienie fizyczne, demencja, pogarszający się wzrok i słuch, nietrzymanie moczu, zaburzenia funkcji seksualnych – lista jest długa. Do 2050 roku na świecie będzie trzy razy więcej 80-latków niż dziś – blisko pół miliarda – a dla wielu z nas końcowy etap życia nie będzie przyjemny. Ale czy ten ostatni akt naprawdę musi tak wyglądać? A jeśli starzenie się nie jest nieuniknione? A jeśli nawet śmierć nie jest? Od Gilgamesza do eksperymentów z odmładzaniem Odkąd istnieje śmiertelność, ludzie próbują ją przechytrzyć. Epos o Gilgameszu, pochodzący z około 2000 roku p.n.e., opisuje roślinę nazywaną „starzec stanie się młody” – zanim jednak bohater zdąży ją wypróbować, kradnie ją wąż. Z kolei Herodot, grecki historyk żyjący około 500 roku p.n.e., pisał o legendarnym źródle spowalniającym starzenie. Ta wizja przyczyniła się później do tego, że Hiszpanie bezskutecznie poszukiwali fontanny młodości w Nowym Świecie. W czasach nowożytnych badacze zaczęli zadawać mniej fantastyczne, a bardziej precyzyjne pytania o starzenie. Czy proces ten zachodzi wyłącznie na poziomie całego organizmu? Tkanek? Komórek? Czy jego istoty należy szukać w nerwach? We krwi? W mózgu? A może w gruczołach? Na przestrzeni lat naukowcy sprawdzali różne teorie. Jeden ze współczesnych Metchnikoffowi badaczy, dr Serge Voronoff, uważał, że źródło młodości tkwi w narządach rozrodczych. W końcu co może bardziej kojarzyć się z młodością niż zdolność do dawania życia? Dr Serge Voronoff przeszczepiał cienkie fragmenty tkanki z jąder straconych przestępców na jądra zamożnych mężczyzn. Zabieg szybko stał się tak popularny, że musiał zacząć pozyskiwać tkankę od małp. Twierdził, że u jego pacjentów nastąpiła ogólna poprawa – mieli więcej energii, większą wytrzymałość, sprawniejszy umysł i lepszy wzrok. Współcześni historycy medycyny doszli jednak do wniosku, że wszelkie odczuwane korzyści były efektem placebo – pacjenci po prostu czuli się młodsi. Ale właściwie czym różni się poczucie, że jest się młodszym, od bycia młodszym? Pierwsze badania nad starzeniem Ważną wskazówkę w poszukiwaniu istoty starzenia przyniosła seria eksperymentów rozpoczętych w połowie XIX wieku. Badacze chirurgicznie łączyli ze sobą dwa szczury – jednego młodego i jednego starego – tak aby miały wspólny układ krążenia. Z czasem starszy szczur, korzystający z krwi młodszego, zaczynał zachowywać się jak młodszy osobnik. Poruszał się szybciej, a jego zmysły stawały się bardziej wyostrzone. Krew młodego szczura odmładzała starszego. Młodszy z kolei zaczynał chorować, ale wkrótce wracał do zdrowia. Przekonanie, że starzenie jest związane z czymś konkretnym, obecnym w samym organizmie, umocniło się w latach 60. XX wieku wraz z odkryciem, że również komórki są śmiertelne. Wcześniej naukowcy zakładali, że choć organizm jako całość może przestać funkcjonować, pojedyncza komórka mogłaby żyć wiecznie. Odkrycie, że prawidłowe komórki mogą podzielić się tylko około 50 razy, zanim wejdą w fazę senescencji, sugerowało, że także one mają ograniczoną długość życia. Dopiero w ciągu ostatnich 30 lat – już w epoce intensywnego rozwoju genetyki – zaczęto uzyskiwać poważne dowody na to, że ograniczenie to nie musi być bezwzględne. Jeden z pierwszych istotnych eksperymentów pokazujących, że proces starzenia można spowolnić, przeprowadzono w 1993 roku na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco. Biolożka molekularna Cynthia Kenyon wykazała, że zmiana zaledwie jednego genu u nicienia Caenorhabditis elegans może wydłużyć jego życie o połowę. Robak, który wcześniej żył tylko dwa tygodnie, mógł teraz przeżyć trzy. Ponieważ geny C. elegans często mają swoje odpowiedniki u człowieka, trudno było zignorować znaczenie tego odkrycia dla badań nad starzeniem się ludzi. Czynniki Yamanaki otworzyły drogę do cofania wieku komórek Mimo wszystko nicienie to jedno, a ssaki – drugie. Na pierwsze kluczowe odkrycie dotyczące starzenia się człowieka trzeba było czekać jeszcze ponad dekadę. W 2005 roku prof. Shinya Yamanaka, wówczas naukowiec pracujący na Uniwersytecie w Kioto, próbował rozwiązać problem z dostępnością materiału badawczego. Naukowcy potrzebowali niedojrzałych komórek macierzystych – komórek obecnych w organizmie człowieka, zanim zaczną różnicować się w komórki narządów, nerwów i krwi – do wielu prowadzonych przez siebie badań. Naturalne źródło takich komórek, czyli niewykorzystane zarodki powstałe w wyniku procedur wspomaganego rozrodu, było jednak trudno dostępne. Na przykład rząd Stanów Zjednoczonych od 2001 roku niemal całkowicie zakazywał ich wykorzystywania. Prof. Shinya Yamanaka odkrył, że dojrzałą komórkę można niemal cofnąć do stanu sprzed zróżnicowania. W tym celu wykorzystał czynniki transkrypcyjne wytwarzane przez cztery geny, które pomagają utrzymywać komórki macierzyste w niedojrzałym stanie. Czynniki transkrypcyjne nakazywały komórce odwrócić część zmian, które jej geny wprowadzały przez lata. Białka te nie zmieniały samego materiału genetycznego komórki. Usuwały natomiast cząsteczki znajdujące się wokół genów i tworzące tak zwany epigenom. Należą do nich między innymi niewielkie cząsteczki wiążące się z DNA, zwane grupami metylowymi, które pomagają określać, kiedy inne geny mają się włączać lub wyłączać. To właśnie grupy metylowe pomagają kierować rozwojem zapłodnionej komórki jajowej w trakcie rozwoju człowieka. Te cztery białka wkrótce zaczęto nazywać, na cześć naukowca, czynnikami Yamanaki. W 2012 roku prof. Shinya Yamanaka otrzymał Nagrodę Nobla. Do tego czasu rodzące się środowisko badaczy zajmujących się długowiecznością zaczęło już podejrzewać, że jego odkrycie może również wskazywać drogę do odwracania procesów starzenia na poziomie komórkowym. Altos Labs bada sposoby na odmładzanie Prof. Juan Carlos Izpisua Belmonte zajmuje czołowe miejsce wśród badaczy zajmujących się przeciwdziałaniem starzeniu. Badania nad odmładzaniem są finansowane w dużej mierze przez prywatne przedsięwzięcia, dlatego uczestniczący w nich naukowcy nie mają większego obowiązku ujawniać innym badaczom – ani prasie – nad czym pracują. Mimo to w maju prof. Belmonte zaprosił mnie do swojego laboratorium w San Diego. Jadąc do ośrodka, położonego w powstającym właśnie centrum biotechnologicznym miasta, minąłem słynny Salk Institute, w którym prof. Belmonte pracował przez około 30 lat, zanim Altos skłoniło go do przejścia do swojej firmy. W laboratorium zobaczyłem rzędy lśniących, nieskazitelnie czystych półek, jaskrawoczerwone pojemniki na odpady biologicznie niebezpieczne i badaczy w nienagannie białych fartuchach. Wyglądało to tak, jakby ktoś potraktował zwyczajne laboratorium uniwersyteckie czynnikami prof. Shinyi Yamanaki i przywrócił mu świeżość pierwszego dnia użytkowania. Prof. Belmonte, wysportowany 66-latek z ogoloną głową, odpowiada za eksperyment, który zapoczątkował prawdziwą gorączkę złota wokół reprogramowania komórkowego. Przeprowadził go 10 lat temu, gdy był profesorem w Salk Institute. Minęło wówczas już kilka lat od chwili, gdy prof. Shinya Yamanaka za pomocą odkrytych przez siebie czynników transkrypcyjnych zdołał cofnąć dojrzałe komórki do stanu komórek macierzystych. Z czasem okazało się jednak, że cztery czynniki Yamanaki przypominają nie tyle łagodny środek czyszczący, ile wybielacz. Nikt nie potrafił kontrolować tego procesu, więc ich zastosowanie prowadziło do śmierci komórek albo do niekontrolowanego wzrostu komórek i rozwoju nowotworów. Czynniki Yamanaki a odwracanie starzenia Innowacja prof. Juana Belmontego polegała na takim dobraniu dawki i częstotliwości działania czynników Yamanaki, aby cofnąć komórki do stanu już po ich zróżnicowaniu, lecz nie aż tak daleko, by organizm utracił swoją strukturę i przestał prawidłowo funkcjonować. Aby kontrolować cały proces, zastosował również doksycyklinę, powszechnie używany antybiotyk, który w odpowiednio zmodyfikowanym genetycznie układzie może działać jak przełącznik włączający i wyłączający aktywność genów. Kluczowy eksperyment prof. Juana Belmontego przeprowadzono na myszach cierpiących na rzadką chorobę zwaną progerią – zespołem przedwczesnego starzenia, który występuje również u ludzi. Po zastosowaniu zmodyfikowanej przez niego terapii czynnikami Yamanaki myszy żyły średnio o 30 procent dłużej niż zwierzęta, które nie otrzymały leczenia. Następnie badacz przetestował swoją metodę na myszach z urazami, poza tym zdrowych. Wykazał, że dzięki czynnikom Yamanaki ich organizmy szybciej naprawiały uszkodzenia – a szybka regeneracja jest jedną z cech młodych komórek. Eksperyment przyciągnął uwagę na całym świecie. W przeciwieństwie do niektórych badaczy ze swojej dziedziny prof. Juan Belmonte nie ma skłonności do przesadnych deklaracji. Jak mówił wówczas, jego badanie wykazało, że „przy odpowiednio precyzyjnej regulacji starzenie można być może odwrócić”. Zastrzegał przy tym, że do pierwszych badań z udziałem ludzi potrzeba jeszcze 10 lat. W kolejnych latach wiele czasu poświęcił na rozważania nad naturą starzenia. Choć zależy mu na rozpoczęciu badań klinicznych, zdaje sobie sprawę, że jest to przedsięwzięcie długoterminowe. – Naszym celem jest stworzenie podstaw pod medycynę przyszłości, a nie rozwiązanie jednego konkretnego problemu – powiedział mi w laboratorium. Czy można odmłodzić starą skórę? Poprowadził mnie korytarzem obok stanowiska, na którym stał mikroskop i znajdowało się kilka próbek skóry w przezroczystych, szczelnie zamkniętych pojemnikach. Pod mikroskopem próbka pobrana od 21-letniej kobiety przypominała rzędy lekko zakrzywionych ziaren ryżu, starannie ułożonych przez niezwykle pedantycznego kucharza. Dla porównania w próbce skóry 75-letniej kobiety włókna wyglądały na chaotycznie splątane. Następnie profesor pokazał mi trzecią próbkę – także pobraną od 75-latki, lecz poddaną terapii z wykorzystaniem czynników Yamanaki. Nie była wprawdzie tak uporządkowana jak tkanka 21-latki, ale wyglądała przynajmniej tak, jakby ktoś starannie rozczesał jej włosy. Dalej, w innym miejscu laboratorium, specjalista od metod obliczeniowych i mikroskopista badali komórki skóry poddane działaniu czynników stresowych, porównując, które interwencje najskuteczniej odwracają powstałe uszkodzenia. Mikroskopista nie zaglądał jednak do stojącego obok mikroskopu. Nie musiał. Jego współpracownik zaprogramował system sztucznej inteligencji tak, aby oceniał tkanki i wybierał te, które najlepiej reagowały na leczenie. Naukowcy byli tam przede wszystkim po to, by go szkolić i obserwować jego pracę. Dlaczego starzenie nie jest jednym procesem Kiedy wróciliśmy do schludnego gabinetu profesora, podkreślił, że starzenie nie jest skutkiem jednego procesu. Pokazał mi grafikę przedstawiającą charakterystyczne cechy starzenia – diagram w formie koła, na którym zaznaczono różne czynniki prowadzące do senescencji. Należą do nich między innymi przewlekły stan zapalny oraz tak zwane skracanie telomerów, czyli proces, w którym ochronne zakończenia znajdujące się na końcach naszych chromosomów z czasem ulegają skróceniu. W rezultacie DNA może być kopiowane nieprawidłowo albo całkowicie przestać się replikować. Prof. Belmonte wyjaśnił, że te cechy starzenia pokazują, dlaczego badania nad odmładzaniem są tak trudne: w rzeczywistości nie jest to jedna dziedzina, lecz wiele różnych dziedzin naraz. Czynniki Yamanaki są bez wątpienia niezwykłe, ale niemal 20 lat po ich odkryciu wciąż niewiele wiadomo, w jaki sposób potrafią cofać oznaki starzenia w tak różnych typach komórek. Ludzkie ciało zawiera ponad 27 bilionów komórek, należących do około 200 różnych typów. Czynniki Yamanaki wydają się działać dobrze niemal wszędzie – ale dlaczego? Brzmi to niemal zbyt dobrze, by mogło być prawdziwe. Niektórzy sceptycznie nastawieni naukowcy ostrzegają, że być może rzeczywiście tak jest. Zwracają między innymi uwagę, że w części eksperymentów komórki mogą reagować na inne zmiany zachodzące w ich otoczeniu, a nie bezpośrednio na działanie czynników Yamanaki. Czy przyszłym lekiem na starzenie będzie tabletka? To, że w centrum badań nad przeciwdziałaniem starzeniu stoi tak ogromne pytanie, sprawiło, że laboratoria konkurujące o rozwiązanie problemu obrały bardzo różne strategie – od genetycznej modyfikacji czynników Yamanaki po poszukiwanie związków chemicznych, które potrafiłyby naśladować ich działanie. Jak dotąd nikomu nie udało się bezpiecznie zastosować u człowieka terapii genowej w formie doustnej, dlatego prof. David Sinclair uważa, że naprawdę uniwersalnym rozwiązaniem byłaby zapewne tabletka zawierająca koktajl substancji chemicznych, wykonujących te same zadania co czynniki Yamanaki. Całe przedsięwzięcie związane z badaniami nad odmładzaniem przypomina wyścig, w którym podstawową wiedzę zdobywa się równocześnie z opracowywaniem pierwszych terapii. NewLimit, start-up wspierany przez Briana Armstronga z Coinbase, planuje w przyszłym roku rozpocząć badania z udziałem ludzi nad własnym lekiem, który ma przywracać młodzieńcze funkcjonowanie komórek wątroby. Możliwe, że te pierwsze próby nie przyniosą żadnych rezultatów – przynajmniej nie w obecnej formie albo nie przez długi czas. Wystarczy przypomnieć sobie, ile razy badacze ogłaszali, że są o krok od wyleczenia raka. Przy tak wysokiej stawce trudno jednak oczekiwać, by w najbliższym czasie emocje wokół tej dziedziny opadły. Nawet prof. Shinya Yamanaka, który jeszcze do niedawna pełnił funkcję starszego doradcy naukowego zarządu Altos, jest zaskoczony możliwościami dziedziny, której narodziny sam zapoczątkował. Wcześniej napisałem do niego z pytaniem, jak wyobraża sobie jej przyszłość. W odpowiedzi mailowej zaznaczył, że nie uważa stosowania nazwanych jego nazwiskiem czynników za „jedyną możliwą metodę przeciwdziałania starzeniu”. Dryf mezenchymalny Na Uniwersytecie w Kioto prof. Shinya Yamanaka badał gen NAT1, który wpływa na rozwój zarodkowy. Okazało się, że jego usunięcie również powoduje cofnięcie komórek do mniej dojrzałego stanu. Prof. Belmonte powiedział mi, że pracuje nad sposobem uporządkowania całej tej dziedziny w ramach jednej koncepcji. Uważa, że znalazł nadrzędny mechanizm stojący za starzeniem. Nazywa go dryfem mezenchymalnym. Dryf mezenchymalny to naturalny proces komórkowy, w którym aktywność genów sprawia, że wyspecjalizowane komórki przekształcają się w fibroblasty – komórki uczestniczące w gojeniu ran, ale jednocześnie obniżające sprawność tkanek i przyczyniające się do rozwoju wielu chorób. Prof. Belmonte ponownie pokazał mi diagram przedstawiający cechy charakterystyczne starzenia i wyjaśnił, w jaki sposób każdą z nich można powiązać z dryfem mezenchymalnym. – Do tej pory przeanalizowaliśmy ponad 40 chorób u ludzi – podkreślił. – Nie mówimy już o myszach. Mówimy o ludziach. Jednym ze sposobów leczenia tego nadrzędnego problemu mogłoby być zastosowanie podstawowego zestawu czynników Yamanaki, ale z wprowadzonymi modyfikacjami genetycznymi. Prof. Belmonte ma nadzieję, że dzięki temu byłyby skuteczniejsze niż ER-100 prof. Davida Sinclaira. Sztuczna inteligencja przyspiesza te prace. Mimo to, gdy zapytałem go, czy jego zdaniem za jego życia uda się odwrócić którąkolwiek z oznak starzenia, pozostawał sceptyczny. Przypuszczał, że może nastąpić to za około 30 lat, dodając, że nie spodziewa się tego doczekać. Naukowcy wprost o odwracaniu starzenia Jeśli prof. Juan Carlos Izpisua Belmonte jest ostrożnym superego reprogramowania komórkowego, prof. David Sinclair jest jego impulsywnym id. W całej branży zauważyłem, że czasy ogromnych start-upów roztaczających wizje wielkich przełomów ustąpiły bardziej powściągliwemu językowi. Firmy coraz częściej podkreślają przede wszystkim praktyczne korzyści, których można spodziewać się w niedalekiej przyszłości. Dyrektor generalny Altos Labs Hal Barron powiedział mi, że Altos chce, aby medycyna przeszła „od modelu leczenia chorób do prawdziwego modelu dbania o zdrowie”. Z kolei Jerry McLaughlin, dyrektor generalny Life Biosciences – firmy, która uzyskała licencję na terapię ER-100 Sinclaira – podkreślał, że ich praca skupia się „tak naprawdę na jakości życia”, a nie na jego długości. Prof. David Sinclair nadal jednak nie obawiał się mówić wprost o tym, co inni ujmowali bardziej oględnie. Prof. Belmonte mówił ogólnie o odwracaniu chorób związanych ze starzeniem, takich jak zwłóknienie serca. Prof. David Sinclair miał bardziej konkretny plan. Po jaskrze chciałby zająć się utratą słuchu, a następnie chorobami wątroby. Historia śmiałych deklaracji prof. Davida Sinclaira przyniosła mu sporo krytycznych publikacji. Na początku tego roku nawet jego własny dyrektor operacyjny określił go na łamach „New York Timesa” jako osobę „zarówno sławną, jak i niesławną”. Potem miałoby przyjść najważniejsze trofeum – samo starzenie. Nie tylko choroby, które mu towarzyszą, lecz także leżący u ich podstaw mechanizm komórkowy. Sinclair powiedział, że ma nadzieję, iż w ciągu 20 lat powszechnie dostępne będą leki zdolne odwracać „niektóre aspekty starzenia”, a jeśli będziemy mieli szczęście, być może zobaczymy nawet coś, co odmładza cały organizm. Frustrowało go to, jak ostrożnie inni naukowcy wypowiadają się o konsekwencjach badań, które prowadzą zarówno oni, jak i on. – To tylko eufemizm – powiedział. – Przecież oczywiste jest, że jeśli nie chorujesz, to nie umierasz. Prof. David Sinclair, który ma 57 lat, spotkał się ze mną w swoim gabinecie w laboratorium Harvard Medical School. Przy wejściu wisiały oprawione w ramy kopie jego artykułów z czasopism „Cell” i „Nature”. Byłem jedynym dziennikarzem, któremu pozwolono odwiedzić jego laboratorium od czasu ogłoszenia badania dotyczącego jaskry. Wyjaśnił, że jego zainteresowanie starzeniem sięga dzieciństwa. Był bardzo związany ze swoją babcią, która na Węgrzech uciekała zarówno przed nazistami, jak i komunistami. Kiedy prof. David Sinclair miał cztery lata, zapytał ją, czy zawsze będzie przy nim. Powiedziała: „Nie, nie będę. Każdy umiera. Mnie kiedyś zabraknie. Potem zabraknie twoich rodziców. A pierwszy odejdzie twój kot”. Sinclair upadł na ziemię i rozpłakał się. Powiedział mi, że do dziś nie chce, by jego babcia miała rację. Między innymi dlatego przyjmuje kilka dostępnych bez recepty suplementów – w tym NAD+, koenzym komórkowy, któremu przypisuje się potencjalne właściwości przeciwstarzeniowe. Dodał, że zupa, którą właśnie zjadł, była jego pierwszym posiłkiem od sześciu dni. Miało to związek z jego badaniami nad korzyściami zdrowotnymi wynikającymi z ograniczenia kalorii. – Podjadam orzechy – doprecyzował. – Kiedy ostatnio byłem u lekarza, recepcjonistka poprosiła mnie o dowód tożsamości, bo nie uwierzyła, ile mam lat. Bezpieczne odmładzanie komórek Po zwiedzeniu laboratorium uczestniczyłem w spotkaniu około dwóch tuzinów jego badaczy – doktorantów i osób odbywających staże podoktorskie. Prezentację prowadziła kobieta po dwudziestce, która badała, czy czynniki Yamanaki mogą spowalniać rozwój nowotworów. Obecny sposób wykorzystywania tych czynników do odwracania procesów starzenia określiła mianem „częściowego reprogramowania”. Chodzi o to, że działanie czynników Yamanaki zostaje przerwane, zanim zdążą cofnąć komórkę aż do etapu sprzed jej zróżnicowania. Prof. David Sinclair, siedzący u szczytu stołu, natychmiast się wtrącił. – Chcę zakazać używania tych słów w laboratorium – powiedział. – Nie zamierzam przez resztę życia być nazywany „częściowym”. Zaproponował, by zespół zamiast tego posługiwał się określeniami „reprogramowanie in vivo” albo „odmładzanie”. Ostatecznie opowiedział się za terminem „programowanie iPSC”, odnoszącym się do indukowanych pluripotencjalnych komórek macierzystych. Kluczową innowacją prof. Davida Sinclaira w pracy z czynnikami Yamanaki było znalezienie sposobu na zwiększenie bezpieczeństwa tej metody. Jego zespół wykazał, że spośród czterech czynników transkrypcyjnych jeden odpowiada przede wszystkim za wzrost komórek – i to właśnie on wiązał się z ryzykiem rozwoju nowotworów podczas terapii. Zespół zaczął więc stosować pozostałe trzy czynniki bez niego i odkrył, że są znacznie mniej szkodliwe. Od ER-100 do SL-100. Kolejnym krokiem ma być tabletka Naukowcy najpierw przetestowali nową kombinację w organoidach – miniaturowych strukturach przypominających narządy, hodowanych w laboratorium. Następnie zastosowali ją w oczach żywych myszy, a później u naczelnych. W 2020 roku opublikowali w „Cell” artykuł zatytułowany „Turning Back Time”, w którym wykazali, że udało im się przywrócić wzrok leczonym myszom. Prof. David Sinclair powiedział mi, że choć danych jeszcze nie opublikowali, podobnie dobre wyniki uzyskali również u naczelnych. Prof. David Sinclair twierdził, że rozwiązanie skuteczne w oczach myszy powinno działać także w innych częściach organizmu. Dodał jednak, że technologia zastosowana w ER-100 zdążyła już zostać prześcignięta. Opracował nową terapię o nazwie SL-100 – od Sinclair Lab. Nie była to terapia genowa, lecz koktajl związków chemicznych, który można byłoby przyjmować w postaci tabletki. Co więcej, nie miał działać wyłącznie na poszczególne narządy. – To jest odmładzanie całego organizmu – powiedział. – I robimy to już od jakiegoś czasu. To szaleństwo. Pracujemy nad tym od ponad roku. Czekał na wyniki badań histopatologicznych myszy, które miały pokazać, czy można przejść do badań klinicznych z udziałem ludzi. Gdyby tabletka okazała się skuteczna w badaniach, leki przeciwstarzeniowe mogłyby stać się czymś, co lekarz wypisuje na receptę, a pacjent kupuje w zwykłej aptece. Czy jedna terapia może odmłodzić mózg, nerki i mięśnie? Prof. David Sinclair założył biały fartuch laboratoryjny i ruszyliśmy przez laboratorium. W porównaniu z laboratorium prof. Juana Carlosa Izpisuy Belmontego było ono niewielkie. Prof. David Sinclair twierdzi, że jego utrzymanie kosztuje zaledwie pięć milionów dolarów rocznie. Life Biosciences zebrało tylko ułamek kapitału, którym dysponuje Altos. Nie sprawiło to jednak, że cele prof. Davida Sinclaira stały się mniej ambitne. Najpierw minęliśmy badacza na stażu podoktorskim pracującego nad chorobami układu nerwowego, a następnie kolejnego, który zajmował się regeneracją komórek wątroby. Obaj wykorzystywali SL-100. – Mamy już mózg, nerki, mięśnie, neurony ruchowe – powiedział. – Odmłodziliśmy tkankę mózgową. Większość badaczy wątpi, by jedna terapia mogła mieć aż tak szerokie zastosowanie. Jak powiedział na początku tego roku czasopismu „Nature” Johnny Kim, badacz regeneracji w niemieckim instytucie biofarmaceutycznym TRON, próba przeprogramowania dużego narządu, takiego jak serce, mogłaby łatwo wpłynąć na sąsiednie komórki i doprowadzić do ich śmierci. – To wystarczyłoby, by przekształcić je w komórki nowotworowe – skomentował. Dotarliśmy do stanowiska, przy którym doktorant pracował nad jedną z największych zagadek badań nad starzeniem: w jaki sposób komórka pamięta swój wcześniejszy stan? Odwołując się do teorii informacji, prof. David Sinclair zakłada istnienie czegoś, co nazywa „obserwatorem” – cząsteczki w komórce, która zachowuje wszystkie dane o jej historii. Dzięki temu, gdy czynniki Yamanaki cofają komórkę do wcześniejszego etapu, ma ona pamięć tego, jak ten stan wcześniej wyglądał. Jeśli wyobrazimy sobie komórkę jako smartfon, prof. David Sinclair próbuje odnaleźć odpowiednik miejsca, do którego można sięgnąć po wyczyszczeniu wszystkich danych z telefonu, aby ponownie je odtworzyć. Badacz zauważył, że podobny mechanizm występuje już w naturze. Niedługo po zapłodnieniu komórki jajowej procesy zachodzące w zarodku usuwają informacje epigenetyczne odziedziczone wraz z DNA rodziców. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/08/komorki-f0ba19b.jpeg" width="3072" height="2977" alt="Reprogramowanie komórkowe może sprawić, że wyspecjalizowane komórki dorosłego organizmu odzyskają zdolność przekształcania się w różne typy komórek. Takie indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste udało się między innymi przekształcić w komórki serca." title="komórki" /> Biologiczna „kopia zapasowa” młodości – Istnieje przełącznik, który mówi: teraz to wszystko wymazujemy i wracamy do młodego stanu – wyjaśnił. – Gdyby tak nie było, wszystkie dzieci rodziłyby się stare, pomarszczone i chore. Uważa również, że gdzieś w zarodku musi być przechowywana informacja o tym, jak taki młody stan powinien wyglądać. Badacz sprawdzał właściwości różnych kwasów nukleinowych, próbując ustalić, czy któryś z nich może pełnić rolę cząsteczki „obserwatora”. – Szukamy po prostu instrukcji – powiedział prof. David Sinclair. – W jaki sposób komórka zapisuje informację o młodości? Czy robi to białko? DNA? A może coś zupełnie innego? Powiedział mi, że zanim doszli do tego etapu, jego zespół wykorzystał sztuczną inteligencję do przeanalizowania około ośmiu miliardów związków. Nie chciał zdradzić, na którym kwasie nukleinowym obecnie się koncentruje – była to informacja zastrzeżona. Ktokolwiek zdołałby przejąć kontrolę nad takim biologicznym „systemem kopii zapasowej”, w praktyce kontrolowałby reprogramowanie komórek. A jak zauważał prof. David Sinclair, prawdopodobnie zdobyłby też Nagrodę Nobla. Badania przeciwstarzeniowe są nauką epoki przedsiębiorczości i ogromnych nierówności majątkowych. Prowadzą je prywatne firmy, które pilnie strzegą swoich odkryć, zamiast poddawać je – wraz z ewentualnymi wątpliwościami – szerszej debacie akademickiej. Dzięki temu prace postępują szybko, ale jednocześnie pozostawiają po sobie ogromne pytania etyczne, których publicznego rozważania nikt zdaje się nie uważać za swój obowiązek. Kto będzie mógł sobie pozwolić na nieśmiertelność? Co by się stało, gdyby na nieśmiertelność mogli pozwolić sobie tylko niektórzy? Co czekałoby nowe pokolenia, gdyby starzy ludzie nie umierali? Prof. Shinya Yamanaka zwrócił uwagę, że tej dziedzinie brakuje zasad etycznych. Zasugerowałem, że sytuację można porównać z obecną debatą na temat sztucznej inteligencji. – Samo znaczące wydłużanie życia może wiązać się z pytaniami jeszcze głębiej dotyczącymi ludzkiego istnienia i wartości niż sztuczna inteligencja. Tego rodzaju badania bezpośrednio dotykają bowiem fundamentalnych kwestii dotyczących ludzkości, w tym równowagi społecznej, życia i śmierci – odpowiedział. Zaapelował o „szeroką debatę społeczną”, zanim badania posuną się znacznie dalej. W laboratorium prof. David Sinclair obserwował, jak badacz umieszcza kroplę przezroczystej, lepkiej substancji zawierającej kwas nukleinowy w nanoporze – niewielkim sekwenatorze pozwalającym szybko określić naturę danej cząsteczki. – Nanopor już działa? – zapytał. – Jest przygotowany i gotowy. – Kiedyś coś takiego kosztowałoby miliard dolarów i zajmowało cały budynek – zachwycał się profesor. – Jeśli mam rację, to pierwszy raz, kiedy ktokolwiek przeprowadza taki eksperyment. W medycynie czasem przechodzi się do historii, a czasem nie. Tyle że nie da się tego wiedzieć – przynajmniej nie od razu. Badacz stał przy urządzeniu, gdy nanopor sekwencjonował kwas nukleinowy, i czekał na odpowiedź. Źródło: National Geographic
Odkryłam region Włoch, który większość turystów mija w drodze do Wenecji. Nie wiedzą, co tracą
Friuli-Wenecja Julijska pozostaje w cieniu pobliskiej Wenecji, choć ma wszystko, by stać się celem osobnej podróży: renesansowe miasto w kształcie dziewięcioramiennej gwiazdy, jedne z najcenniejszych w Europie mozaik paleochrześcijańskich, dzikie rozlewiska pełne ptaków oraz nadadriatyckie Grado, nazywane starszą siostrą Wenecji.
Spis treści: Palmanova – miasto idealne w kształcie gwiazdy Akwileja skrywa jedne z najcenniejszych mozaik Europy U ujścia Isonzo królują ptaki i białe konie Grado – starsza siostra Wenecji nad Adriatykiem Friuli-Wenecja Julijska – informacje praktyczne Winda na pierwszy rzut oka jak w bloku. Wchodzę do wnętrza metalowej skrzyni. Drzwi zasuwają się bezszelestnie. Chwila ciemności i ściany nagle znikają. Widzę podwórko kamienicy, na którym stoi czy… stała? Bo oto winda unosi się coraz wyżej ponad czerwone dachy, ulice przypominające swoim układem sieć pająka z sześciokątem Piazza Grande pośrodku. Wreszcie ogarniam wzrokiem całe, zamknięte w potrójnym pierścieniu fortyfikacji renesansowe miasto idealne, zachowujące symetrię pomiędzy kształtem ulic a wysokością kamienic i wielkością placów. Palmanova ma unikatowy kształt dziewięcioramiennej gwiazdy. Palmanova – miasto idealne w kształcie gwiazdy Winda sunie dalej ku niebu. Wśród obłoków migają Adriatyk, Alpy Karnickie i Alpy Julijskie ze szczytami sięgającymi blisko 3 tys. m. Od południa i północy oraz północnego-wschodu stanowią naturalne ramy Friuli-Wenecji Julijskiej. To region graniczący ze Słowenią i Austrią, geograficznie najbliższy Polsce. Większość turystów przemierza go nieuważnie, pędząc ku Wenecji. Szkoda, bo wręcz zaskakuje mnogością niebanalnych miejsc. Jak Palmanova, którą najpierw oglądam na niezwykle realistycznym filmie wyświetlanym w wirtualnej windzie – nowej turystycznej atrakcji. Fascynuje mnie idealna geometria tego miasta, w którym wszystkie drogi zbiegają się na wypełnionym straganami obwoźnego handlu Piazza Grande. Kilka eleganckich budynków z podcieniami z czasów Serenissimy, Najjaśniejszej Republiki Weneckiej, przypomina, że to ona w 1593 r. ufundowała twierdzę Palmanova dla obrony przed Turkami, ale też łakomie patrzącymi na te tereny Habsburgami. Obok białej fasady katedry stoi dzwonnica celowo niska, aby nie stanowić celu dla dział wroga. Chcę poznać sekrety warowni, którą w zewnętrzne fortyfikacje – lunety – zaopatrzył Napoleon, gdy zdobył miasto i uczynił z niego bazę operacyjną przeciwko Wenecji. Przez jedną z trzech zachowanych bram miejskich wyruszam na podbój twierdzy. Dziś to atrakcyjne dla pieszych i rowerzystów tereny rekreacyjne z maskowanymi murawą bastionami, kurtynami i lunetami, fosą oraz koszarami i fortami na różnych poziomach. Udostępniona część podziemnych chodników prowadzi mnie pod wyimaginowane stanowiska wroga, który ma być unieszkodliwiony. W inscenizacjach odtwarzających bitwy i oblężenie twierdzy biorą udział polscy rekonstruktorzy. Te podziemne galerie są teraz czyściutkie, dobrze oświetlone, wabią niewielkimi skupiskami stalaktytów, stalagmitów, ale przede wszystkim pereł jaskiniowych. Błyszczącą powierzchnią, kształtem i rozmiarem przypominają te drogocenne, ale są formami krasu podziemnego. Powstają w zagłębieniach wypełnionych wodą poruszaną przez krople kapiące ze stropu. Zabudowa samego miasta jest już bardziej współczesna, choć respektuje renesansowy plan. To wędrówkę po uliczkach biegnących po pajęczynie czyni przygodą samą w sobie. Akwileja skrywa jedne z najcenniejszych mozaik Europy – Kamienie, kolorowe marmury, muszle, ceramika, drewno – w sztuce mozaiki sięgającej III tysiąclecia przed naszą erą wykorzystujemy współcześnie różne materiały i techniki – opowiada Laura De Corti, absolwentka słynnej szkoły mozaikarstwa w Spilimbergo. Ubrana w fartuszek siedzę w wielkim namiocie-laboratorium mojej maestry. Pojemniki na stole pełne są tesser, płaskich sześciennych kostek różnej wielkości i barw. Podstawkę z kartonu z wyrysowanym wzorem pokrywam strużkami kleju. Na niego pęsetą, bo wygodniej, kładę kafelki porowatą stroną do dołu, aby dobrze przylgnęły do podłoża. Mój mozaikarski debiut to Węzeł Salomona, starożytny symbol z dwóch splecionych pętli bez początku i końca. Ten motyw zaczerpnęłam z pobliskiej, wpisanej na listę UNESCO, Bazyliki Matki Bożej Wniebowziętej. Powtarza się tam na gigantycznej – 760 m² – mozaice skomponowanej na posadzce właśnie z wykorzystaniem tesser. Wzniesiona przez biskupa Teodora jako jedna z pierwszych po zniesieniu prześladowań chrześcijan świątynia wręcz oszołomiła mnie żywością kolorów i precyzją wykonania mozaiki uchodzącej za największą z paleochrześcijańskich na zachodzie Europy. A także jej symboliką. Kogut-Światło walczący z Ciemnością-Ślimakiem, połów ryb, gdzie do sieci wpadają tylko wybrane okazy, Jonasz w brzuchu morskiej bestii – figuratywny przekaz musiał być zrozumiały dla wiernych, aby pełnić funkcję ewangelizacyjną. Akwileja była jednym z najważniejszych ośrodków chrześcijaństwa na Zachodzie, siedzibą patriarchatu sprawującego władzę zarówno duchową, jak i świecką na rozległych terytoriach północno-wschodnich Włoch. Piękne mozaiki znajduję też w odtworzonym z pieczołowitością domus rzymskim, bagatela, 1700 m2 rezydencji niejakiego Tytusa Macro. Czarno-białe geometryczne wzory niczym dywany ścielą się pod kolumnami atrium, tablinum (gabinetu), triclinium (sali biesiadnej) i cubiculi (sypialni) do ogrodu. Pozostałości amfor wskazują, że Tytus posiadał kilka sklepów. Towar przybywał do położonego niemal za progiem portu rzecznego. Zbudowany nad rzeką Natissa (dawny bieg rzek Natisone i Torre) był kluczowym węzłem handlowym Cesarstwa Rzymskiego – ładunek docierał drogą wodną z nadmorskiego portu w Grado. Wykopaliska zlecone przez Mussoliniego w latach 30. XX w. odsłoniły zrujnowane nabrzeża, magazyny, pętle cumownicze i budynki rzeczne z bloków wapienia iliryjskiego. Oglądam je teraz ocienione cyprysami na Via Sacra, archeologicznym trakcie prowadzącym w kierunku bazyliki. Antyczna Akwileja licząca 70–100 tys. mieszkańców była czwartym co do wielkości miastem imperium z forum chyba równym wielkością pompejańskiemu. Dziś pozostał z niego las kolumn, z teatrem i cyrkiem. Dawną główną cardo biegnie teraz jednopasmówka, jak za czasów Rzymian przecinająca miasto z północy na południe. Natomiast na wybrukowanie odsłoniętej niedawno jednej z poprzecznych decumanus wyłożyła pieniądze Aratria Galla. Gdy przykładam rękę do rozgrzanego słońcem kamienia, prawie widzę tę kobietę – przedsiębiorczynię z rodziny wyzwoleńców – jak w złotym lustrze poprawia rzeźbione bursztynowe szpile we włosach i kameę z masy perłowej, które eksponuje tutejsze Muzeum Archeologiczne. U ujścia Isonzo królują ptaki i białe konie Ponoć wystarczy jedno zawołanie i nieduże białe koniki, które obserwuję pasące się na zielonej łące wśród stawów, przybiegają jak pieski do nogi. Oczywiście tylko na wezwanie pracowników Rezerwatu Przyrody Ujścia Isonzo. Stworzony na 2400 ha dawnych pól uprawnych przywróconych naturze oferuje turystom dwie trasy: trzygodzinną do samego ujścia rzeki i 45-minutową, którą właśnie maszeruję. Zieleń jest cudownie dzika, z kępami zalesień. Co krok stanowiska obserwacji zwierzyny, również nocą, bo bramki nie są zamykane, a bilet za śmieszną cenę 5 euro można opłacić po zwiedzaniu! Przez podłużne otwory w zbitych z desek, maskujących obecność człowieka ścianach widać naprawdę sporo! Strach większości z 344 gatunków ptaków odwiedzających rezerwat wywołuje zbliżający się właśnie orzeł i na jego widok całe latające towarzystwo, które pływa teraz po stawie, pierzcha w popłochu. – Zdarzają się przybysze tak zaskakujący jak ostatnio cyranka syberyjska, rzadko trafiający do Europy gatunek kaczki z Azji Mniejszej, preferujący tajgę syberyjską. Fotografowie polują tu na żołnę szkarłatną dla jej efektownego czerwonego upierzenia i turkusowej główki. Na trasie krzyżują się tropy dzików, saren, wilków, zajęcy – mówi mój przewodnik Matteo de Luca. W Marinelli, stacji obserwacyjnej przypominającej góralski dom z bali, na tle ośnieżonych Alp Julijskich widzimy ciemną linię wapiennego, kuszącego jaskiniami płaskowyżu Kras na granicy włosko-słoweńskiej. Niżej szafir Zatoki Triesteńskiej z rozsiadłą nad nią stolicą portową regionu. Wracając, przemierzamy liczne kanały ze słoną wodą morską i stawy ze słodką, rzeczną. Nad nimi znów spotykam „moje” konie. To rasa Camargue, wytrzymała, bo zaprawiona w sztuce przetrwania w trudnym klimacie i wśród ubogiej roślinności delty Rodanu na francuskim wybrzeżu Morza Śródziemnego, skąd została sprowadzona. Ciekawe, że młode rodzą się czarne i z wiekiem jaśnieją. – Jedynym ich zadaniem jest wożenie dzieci w sezonie, za czym nie przepadają. Zdarza się, że „strajkują”, nie przychodząc na wołanie – śmieje się Matteo, gdy siedzimy w drewnianym punkcie restauracyjnym Il Pettirosso („U Rudzika”) przy talerzu mątwy w sosie pomidorowym z kukurydzianą polentą. O rezerwat zahacza szlak rowerowy Alpe Adria z Salzburga do Grado, gdzie zakończę swoją podróż. Grado – starsza siostra Wenecji nad Adriatykiem Rzędy betonowych luksusowych hoteli w powodzi zieleni i kwiatów ciągną się wzdłuż nadadriatyckiego deptaka łączącego dwie szerokie piaszczyste plaże Grado. Spacerują nim głównie Austriacy. Wspominają z sentymentem czas, gdy były tu Austro-Węgry i cesarz Franciszek Józef z rybackiej wioseczki jednym dekretem zrobił modne w arystokratycznych sferach morskie uzdrowisko na miarę słynnego Portofino. Natomiast calli i campi, nazywane jak w Wenecji ulice i place historycznego centrum, przypominają mi o dawnych rządach Serenissimy. Pozostałości kamiennych murów, wież, budowli romańskich, gotyku weneckiego, łuków, ocienionych przejść łączą się w nastrojową dzięki licznym knajpeczkom całość. Grado to córka Akwilei – tu, na lagunę, zbiegli jej mieszkańcy przed Hunami – ale i przeniesiona tu siedziba patriarchy, którą potem stała się Wenecja. Ten okres pamięta stareńka romańska świątynka Matki Bożej Łaskawej zwana kościołem kobiet, gdyż tu, u stóp drewnianej figurki Matki Boga, od wieków modliły się o powrót mężów rybaków z morza. Zachwyca mnie figuralno-geometrycznymi mozaikami, tak jak stojąca niedaleko bazylika św. Eufemii z niewiele mniejszą niż w Akwilei posadzką z tesser. Co roku na ramionach rybaków, a potem łodziami w widowiskowej morskiej procesji Perdón di Barbana, figura Madonny od Aniołów wyrusza stąd do sanktuarium na wyspie Barbana. Jego ściany pełne są wotów – obrazów pokazujących dziesiątki cudownych ocaleń z morskich odmętów. Otaczająca wyspę lazurowa laguna Grado jest wspaniałym miejscem rekreacji z kolejną atrakcją wśród porosłych trzciną skrawków lądu. Sklecone z niej casoni, dawne szałasy rybaków, goszczą dziś turystów dowożonych na relaks przy muzyce z aperitivo i rybką. To sympatyczne finale mojej friulskiej wycieczki. Friuli-Wenecja Julijska – informacje praktyczne Dojazd Samolotem do Triestu – loty bezpośrednie tanimi liniami z Warszawy i Krakowa, od 155 zł – lub Wenecji, od 70 zł (lotnisko Marco Polo). Potem najlepiej wynajętym samochodem. Nocleg Hotel Savoy w Grado, od 736 zł w dwójce;hotelsavoy-grado.it. Foresteria w Rezerwacie Przyrodniczym Ujścia Rzeki Isonzo, 30 euro/łóżko w pokojach 3–6-os. Hotel Marea w Grado, od 350 zł w dwójce Torre Antica Venice Hotel Airport; od 360 zł w dwójce Jedzenie Caffetteria Torinese w Palmanovie – słynie z kulinarno--artystycznych dzieł sztuki, polecane sarde in saor – smażone sardynki marynowane w słodko-kwaśnej cebuli z rodzynkami i orzeszkami pinii Ristorante Hotel Marea w Grado – tu przysmakiem jest boreto à la graisana – lokalne danie kuchni ubogiej przyrządzane kiedyś z kawałków niesprzedanych lub uszkodzonych ryb doprawianych czosnkiem i octem La Colombara w Akwilei – wyjątkowe kompozycje makaronów z rybami i alkoholem: lasagnetta con salmone affumicato al brandy – lasagne z wędzonym łososiem w brandy Pasticceria Mosaico w Akwilei – Dolce Aquileia – kruche ciasto z nadzieniem przywołującym starożytną kuchnię na bazie miodu, orkiszu i orzechów to specjalność cukierni Warto wiedzieć Co dwa lata w sierpniu w Monrupino (Repen) odbywa się Nozze Carsiche, malownicze odtworzenie XIX-wiecznego rytuału zaślubin. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.