Orki i delfiny organizują wspólne polowania na łososie. Tego naukowcy się nie spodziewali
Orki i delfiny zostały przyłapane na wspólnym polowaniu. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy taki przypadek udokumentowany przez kamery i drony.
Spis treści: Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Nowe spojrzenie dzięki technologii Konieczność ochrony łososia chinook Naukowcy w Kanadzie zamontowali na orkach kamery, by podglądać ich zachowania. To, co zobaczyli, mocno ich zaskoczyło. Przy takim plusku i zamieszaniu trudno było zrozumieć, co dzieje się pod wodą. Gdy orki wynurzały się po oddech, wokół ich głów migały delfiny. Woda była jednak tak mętna, że badacze nie mieli pojęcia, co właściwie robią zwierzęta. Dopiero dzięki dronom i kamerom przymocowanym do orek naukowcy mogli przyjrzeć się interakcjom tych dwóch gatunków. To, co odkryli, ich zdumiało. Północne osiadłe orki, nazywane też orkami, oraz pacyficzne delfiny białobokie wyglądały tak, jakby polowały wspólnie. Pierwsza naukowa dokumentacja współpracy gatunków Badacze w Kolumbii Brytyjskiej zarejestrowali 25 sytuacji, w których orki podążały za delfinami nurkującymi w poszukiwaniu pokarmu. Autorzy sądzą, że to pierwsza udokumentowana obserwacja współpracy orek i delfinów białobokich podczas polowania. Opisali te spotkania w nowej pracy opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports”. W jednym z przypadków delfiny dołączyły dopiero po tym, jak orki złowiły łososia. – Kiedy rozszarpywały zdobycz, z pyska orki wypadały kawałki ryby, jak chmura krwi i łusek – mówi Sarah Fortune, współautorka badania i adiunktka w katedrze oceanografii na Uniwersytecie Dalhousie w Nowej Szkocji w Kanadzie. – Wtedy widzieliśmy delfiny krążące przy głowie, które zbierały te fragmenty. Czy technologia odkrywa nieznane zachowania? Nie wiadomo, czy to nowe zachowanie, czy coś, co oba gatunki robiły od dawna. Odkrycie mogło być po prostu efektem lepszej technologii, takiej jak drony i lekkie kamery podwodne, dzięki którym naukowcy widzą więcej. Część ekspertów obawia się jednak, że może to sygnał niedoboru pożywienia. W północno-wschodniej części Pacyfiku występują trzy odrębne populacje orek, nazywane ekotypami. Różnią się wyglądem, środowiskiem życia i dietą. – Są orki wędrowne, które polują na ssaki. Jedzą foki, lwy morskie, delfiny, morświny i duże wieloryby – mówi Josh McInnes, ekolog morski z Oceanic Research Alliance w Kalifornii, który nie brał udziału w badaniu. – Są też orki oceaniczne, znacznie rzadsze. Jedzą rekiny i ryby. W tym badaniu skupiono się na osiadłych orkach, trzecim ekotypie, który żywi się rybami. – Wyewoluowały tak, by niemal wyłącznie odżywiać się jednym gatunkiem łososia: dorosłym łososiem chinook – mówi Fortune. Dodaje, że pełni też funkcję Canadian Wildlife Federation Chair w obszarze ochrony dużych wielorybów. Ten gatunek łososia jest zagrożony wyginięciem. Naukowcy chcieli więc sprawdzić, czy północne osiadłe orki mają dość pożywienia. Badacze przymocowali do osobników w rejonie wyspy Vancouver w Kolumbii Brytyjskiej znaczniki na przyssawkach, które odpadały po kilku godzinach. Znaczniki miały kamery skierowane do przodu, rejestrujące obraz z perspektywy orki. Drony z kolei oceniały z góry kondycję ciała zwierząt. Dźwięki i echolokacja ujawniają współpracę Naukowcy zauważyli, że orki ustawiają się w stronę delfinów, które podążały za łososiami. – Te dwa gatunki nie tylko polowały na tę samą zdobycz w tym samym czasie. One współpracowały – mówi Fortune. – W tym chaosie dało się dostrzec pewien porządek. Zwierzęta trzymały się razem nawet na głębokości około 60 metrów, w niemal całkowitej ciemności. – Wciąż dało się czasem dostrzec sylwetki kilku delfinów przy głowie orki – mówi Fortune. Nagrania dźwięków pod wodą pokazały, że oba gatunki używały echolokacji. Na przemian wydawały charakterystyczne kliki, by lokalizować zdobycz. – To może sugerować, że delfiny i orki podsłuchują się nawzajem – mówi Fortune. – Jeśli odbierają kliki drugiej strony, to jakby odczytywały jej sonar – dodaje McInnes. Choć potrzeba więcej badań, by potwierdzić, że to przykład komunikacji międzygatunkowej, McInnes podkreśla: – Jeśli to prawda, byłoby to naprawdę fascynujące. Potencjalne korzyści i zagrożenia dla ekosystemu Badacze nie wiedzą, dlaczego orki i delfiny białobokie polują razem. Uważają jednak, że obie strony muszą coś na tym zyskiwać. – W naturze mutualizm, czyli układ, w którym obie strony odnoszą korzyści, to najbardziej prawdopodobny powód, dla którego dwie różne grupy łączą siły – mówi Ari Friedlaender, profesor nauk o oceanach na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, który nie uczestniczył w badaniu. Północne osiadłe orki specjalizują się w polowaniu na łososie. Delfiny białobokie jedzą natomiast drobne ryby, na przykład śledzie i sardele. McInnes zastanawia się, czy orkom łatwiej jest namierzać łososie, kiedy polują w towarzystwie licznej grupy delfinów. Jednocześnie łososie są dla delfinów zbyt duże, by mogły je zjadać. Mogą jednak żywić się resztkami pozostawionymi przez orki. Taka współpraca może być szczególnie potrzebna, gdy brakuje pożywienia. – Im więcej oczu wypatruje jedzenia, tym lepiej – mówi Friedlaender. – Pracując razem, można zwiększyć ilość pokarmu, jaka przypada na jednego osobnika. Nowe spojrzenie dzięki technologii Północne osiadłe orki już wcześniej widywano w towarzystwie delfinów pacyficznych białobokich. Z pokładu łodzi trudno było jednak ocenić, na czym polega ich relacja. – Widzisz je przez sekundę. Wynurzają się, nurkują i znikają na kilka minut – mówi McInnes. – Woda jest bardzo zielona. Niewiele da się zobaczyć. Jedna z hipotez zakładała, że delfiny czują się zabezpieczone przed drapieżnikami, na przykład przed wędrownymi orkami polującymi na ssaki, gdy w pobliżu są osiadłe orki żywiące się rybami. McInnes zastanawiał się nawet, czy delfiny nie zachowują się jak natrętne nastolatki, które komuś przeszkadzają. Autorzy badania nie znaleźli jednak dowodów na wrogość, takich jak natarcia, gryzienie czy próby ucieczki. Znaczniki montowane na orkach pokazały teraz, że związek między gatunkami może wynikać z okazji do żerowania. – To zmienia reguły gry – mówi McInnes, wskazując na technologię pozwalającą zajrzeć pod powierzchnię. Dodaje, że ogranicza to też stronniczość, bo badacze nie muszą zgadywać, co dzieje się poza ich polem widzenia. Autorzy badania chcą sprawdzić, jak często dochodzi do takiego zachowania, czy osiadłe orki łowią więcej łososia, gdy polują z delfinami, oraz czy wpływa to na ich zdrowie i rozród. Konieczność ochrony łososia chinook Jeśli takie współdziałanie jest nowe, może być sygnałem ostrzegawczym. – Co dzieje się w środowisku, że to nowe zachowanie staje się konieczne? – pyta Friedlaender. – Czy wynika to z presji wywieranej na te zwierzęta? Łososie chinook są zagrożone przez ocieplenie klimatu i obniżający się poziom wody w rzekach, w których odbywają tarło. Problemem jest też przełowienie. Skutki spadku liczebności odczułaby cała sieć pokarmowa. Jeśli kolejne badania pokażą, że orki i delfiny częściej żerują razem właśnie wtedy, gdy brakuje jedzenia, może to oznaczać potrzebę aktywniejszej ochrony. Chodzi o zabezpieczenie stad łososia i morskich zwierząt, które są od niego zależne. – Już wiemy, że tych łososi jest bardzo mało – mówi Friedlaender. – Jeśli okaże się, że zamiast jednej polegają na nie dwie populacje zwierząt, może to oznaczać konieczność jeszcze bardziej rygorystycznych przepisów albo ograniczeń. Źródło: National Geographic
Półwysep Pelion to miejsce z dala od tłumów. Tu można poznać Grecję inną niż tę obleganą przez turystów
Pelion ma wszystko, czego oczekujemy od Grecji, pozostając niemal nieznany wśród turystów. Jest nadmorską, ale daleki od typowych obrazów plaż i białych wiosek.
Spis treści: Grecja bez tłumów turystów Milies, kolej i malarstwo Słodkie łyżeczki Wędrówki po oślich ścieżkach Balansujemy między nostalgią za przeszłością a umiłowaniem do teraźniejszości – mówi Eleftheria Psoma, przewodniczka. – Każdy z mieszkańców Wolos, patrząc w przód, ogląda się też za siebie. Stoimy przed niewielkim budynkiem kina Achilleio w Wolos, szóstym pod względem wielkości greckim miastem, ulokowanym nad zatoką Pagasitikós i przytulonym do masywu górskiego Pelion. Biały gmach o dopracowanych klasycystycznych kształtach przyjął pierwszych widzów w 1925 r. Instytucja po niemal stu latach wciąż działa, będąc nie tylko jednym z najdłużej działających kin w Grecji, ale też w Europie. W czasach, gdy to kino otwierano, Wolos było prężnie działającym ośrodkiem handlowo-przemysłowym i cieszyło się wszystkimi przywilejami miasta będącego w rozkwicie. O tamtych chwilach przypominają neoklasycystyczne kamienice i wille rozsiane wzdłuż nadmorskiej promenady. Dziś Wolos jest stolicą prefektury Magnezja oraz tętniącym życiem miastem uniwersyteckim, przeszłość nadal jest tu ważna. Grecja bez tłumów turystów Jesteśmy 320 km od Aten i 217 od Salonik. Te odległości wpływają na charakter Wolos. – Półwysep Pelion to świat odrębny – mówi Eleftheria. – Leżymy zbyt daleko od innych ośrodków miejskich, by przyciągać uwagę świata. Lotnisko w Wolos jest obiektem regionalnym, obsługującym zaledwie siedem połączeń w tygodniu. By się tu dostać, trzeba się trochę postarać. Przyjechałem tu właśnie z tego powodu – by poznać Grecję inną niż tę obleganą przez turystów i pokazywaną w folderach. Nadmorską, ale daleką od typowych obrazów plaż i białych wiosek. Żyjącą dawnym rytmem, skupioną na swoich sprawach, a nie na wakacyjnych biznesach i obsłudze turystów. Ci się tu oczywiście pojawiają, ale w przeważającej mierze są to Grecy. Skala tego ruchu nie jest na tyle znacząca, by wpłynąć na krajobraz regionu – nie ma tu rozbudowanej infrastruktury hotelowej, tłumów ani bogatej oferty wakacyjnych atrakcji. – Pelion jest ukrytym skarbem Grecji – opowiada przewodniczka. – Jest tu wszystko, czego oczekuje się od tego kraju, a mimo to mało kto o tym wie. Mamy duże miasto, mnóstwo zieleni, góry, owocowe sady, kameralne plaże, lazurowe morze i dobrą pogodę. Pelion ma też kolejkę wąskotorową. Na jej szyny natknąłem się po raz pierwszy kilka dni temu, w Wolos, wybierając się na długi spacer wzdłuż wybrzeża. Biegły pomiędzy ulicą a alejką, co jakiś czas znikając pod asfaltem, by po chwili znów się pojawić. Z niemal 30-kilometrowej linii łączącej Wolos z Milies czynny pozostał jedynie odcinek Ano Lechonia–Milies. Od Ano Lechonia trasa odbija ku północy, wbijając się w góry sięgające niemal 1,5 km nad poziom morza i porośnięte niskopiennym lasem. Pociąg jeździ wyłącznie w sezonie, dla celów turystycznych. Historia tej kolejki – zwanej trenáki – jest jednak opowieścią o inżynieryjnym cudzie, którego stworzenie okazało się niemal zbędne. Pośrednio jest też historią o początkach surrealizmu. Milies, kolej i malarstwo Wsiadłem więc w auto i pojechałem do Milies, by wybrać się na spacer wzdłuż torów idących przez góry i las. Pierwszy kurs na tej trasie odbył się w październiku 1895 r., gdy parowa lokomotywa pociągnęła wagoniki z Wolos, pokonując dystans 13 km. Kilka lat później mogła dotrzeć już do Milies. Zadanie stworzenia połączenia złożono na barki włoskiego inżyniera, Evaristo de Chirico. Ówczesny premier, Charilaos Trikoupis, zamarzył sobie, by cały region Tesalii pokryć pajęczyną nowoczesnej kolei i nie przyjmował do wiadomości, że poprowadzenie szyn przez półwysep Pelion będzie wymagało pokonania skalistych wzniesień i głębokich wąwozów. Od 1894 r. przez kolejnych dziewięć lat Chirico walczył z nieprzyjaznym terenem. Sprowadzeni z Włoch robotnicy przebijali się przez leśną gęstwinę, przerzucali tony żwirowej ziemi, wyznaczali kluczący szlak. Inżynier stworzył wieloprzęsłowe mosty i kamienne wiadukty, kazał wykuć skalne półki, po których puścił tory, ustawił gigantyczne mury oporowe chroniące linię przed skalnymi nawisami. Kolejowe połączenie cieszyło się jednak popularnością zaledwie przez kilkadziesiąt lat. Dynamicznie rozwijający się transport samochodowy wysłał pociąg w niebyt – Pelion zyskał sieć dróg dostępnych dla każdego, a auto okazało się szybsze i pewniejsze niż kolej. W tej historii ważniejsze jednak okazało się dzieciństwo syna Evaristo de Chirico, Giorgia, które przypadło właśnie na okres budowania greckiej kolejki. U boku ojca nasiąkał on obrazami lokomotyw, wagonów, ale też greckiego morza i gór. Gdy Giorgio dorósł, zaczął malować obrazy z pociągami symbolizującymi ruch, podróż i nieodłączne z nimi poczucie melancholii. Wkrótce został twórcą malarstwa metafizycznego, które następnie porzucił dla surrealizmu. Chętnie wracał do motywów architektonicznych, łuków, ciężkich maszyn. Portretował ojca. Dał przykład Salvadorowi Dalemu, Maxowi Ernstowi, René Magritte. Giorgio de Chirico stał się jednym z najważniejszych malarzy XX w. Aż do śmierci wspominał, że ukształtowany został przez dzieciństwo spędzone w Wolos i na półwyspie Pelion, na prowadzonej przez ojca budowie kolei wąskotorowej. Słodkie łyżeczki Masyw Pelion, opadający stromo do morza, czyni z tego zakątka Grecji górski świat. Równocześnie jednak jest to spichlerz Tesalii. Częste opady deszczu sprawiają, że rośnie tu niemal wszystko: jabłka, brzoskwinie, wiśnie, pomarańcze, figi i oliwki. W wiosce Vizitsa, sięgającej historią starożytności, spotykam się z Theodorą Kleitou, prezeską spółdzielni Esperides, która zajmuje się wyrobem makaronów, przetworów oraz glika tou koutaliou – słodyczy z owocowego syropu. – Wszystko, co wystawiamy w naszym sklepie, pochodzi z lokalnych składników – mówi Theodora. – I robione jest w domowych warunkach. Glika tou koutaliou w dosłownym tłumaczeniu oznacza „słodka łyżeczka”. To małe kawałki owoców, orzechów lub skórek cytrusów gotowane w słodkim syropie. Nazwa odnosi się do faktu, że wystarczy zjeść tylko łyżeczkę tego specjału, by zamienić krew w swoich żyłach w cukier. Specjał podawany jest po posiłku i często towarzyszy mu kieliszek tsikoudii, winogronowej wódki. Przysiadam z Theodorą, by spróbować „słodkiej łyżeczki” z wiśni. – Grecy lubią biesiadować i jeść obfite posiłki – mówi. – Dlatego desery są już małe. To dania na jeden kęs, ale za to bardzo słodkie. Przepis na glika tou koutaliou wydaje się prosty. Drylujesz wiśnie, dajesz do nich cukru (drugie tyle co owoców), soku z cytryny, trochę wody i gotujesz ok. pół godziny, aż owoc stanie się miękki, a syrop gęsty. Jak zwykle jednak mistrzostwo tkwi w szczegółach – nie można przegotować owoców, bo stracą kolor, a z kolei zbyt szybkie zdjęcie ich z ognia sprawi, że konsystencja nie będzie odpowiednia. – Deser jest popularny w całej Grecji, ale w każdym regionie smakuje trochę inaczej – mówi moja towarzyszka. – Decydują, przekazywane z pokolenia na pokolenia, proporcje składników, ale też lokalne dodatki. My często stosujemy arbaroriza, czyli geranium. Sięgam po jeszcze jedną „łyżeczkę”, a ze sklepiku wychodzę z torbą słoików ze słodkim przetworem. Wędrówki po oślich ścieżkach Pelion oferuje jednak warunki do różnych aktywności, nie tylko słodkiego obżarstwa. Zimą da się tu nawet jeździć na nartach, ale to piesze wędrówki zapewniają najgłębszy kontakt z krajobrazem. Półwysep poprzecinany jest bowiem dawnymi ścieżkami dla osłów (kalderimia) służącymi niegdyś jako szlak komunikacyjny pomiędzy górskimi i nadmorskimi wioskami. Zwierzęta niosły towary i plony na sprzedaż. Przez następne dni kręcę się więc po lasach, dolinach, wioskach i żwirowych plażach, na które co jakiś czas prowadzą mnie ośle dróżki. Wiele ze ścieżek jest zarośnięta roślinnością, grupa wolontariuszy sukcesywnie przywraca je do użytku. Obecnie można korzystać z ok. 70 kalderimiów. Łączą się one, układając się w trasy pozwalające na wędrówkę aż od zatoki Pagasitikós do Morza Egejskiego. Nie śpieszę się – robię przerwy na przesiadywanie na wiejskich placach, picie kawy w cieniu kasztanów, zaglądanie do kościołów, które stoją niemal w każdej mieścince. Zatrzymuję się w tawernach, w których natykam się na starszych mężczyzn sączących wino z grubych szklanek, i rozkoszuję się procesją sałatek greckich, dolmades, pieczonej koźliny, kalmarów i fasoli w pomidorowym sosie. Z wiosek spoglądam na otwartą przestrzeń morza na horyzoncie. To właśnie gdzieś stąd, z tego półwyspu, wyruszyli w drogę mityczni Argonauci w poszukiwaniu złotego runa – skarbu ukrytego w nieznanej krainie. I choć ta podróż wymuszona była przez króla, nie mogę pozbyć się myśli, że Argonauci szukali nie tam, gdzie trzeba – cały półwysep Pelion jest przecież sam w sobie ukrytym klejnotem. Źródło: archiwum NG
Jak stworzyć wiarygodną ankietę? Wystarczy najpierw zapytać o dobre uczynki
Dobra ankieta jest podstawą wiarygodnych badań. Nie wszystko da się przecież zweryfikować na własne oczy: czasem trzeba uwierzyć respondentom. Problem jest taki, że oni… kłamią – szczególnie, gdy pyta się ich o niewygodne fakty dotyczące życia. Okazuje się jednak, że uczciwość ankiety wzrasta, gdy najpierw pytamy się o dobre uczynki. To ważna informacja dla wszystkich piszących prace naukowe.
Badacze z Uniwersytetu w Portsmouth udowodnili, że przypomnienie ludziom o ich dobrych uczynkach sprawia, że chętniej przyznają się do nielegalnych i niemoralnych zachowań. Ta technika może zrewolucjonizować badania opinii społecznej. Ankiety to najpopularniejsze narzędzie badawcze Popularność ankiet wynika z łatwego dostępu do szerokiego grona odbiorców oraz możliwość szybkiego pozyskania informacji. Sama liczba odpowiedzi nie gwarantuje jednak jakości – najbardziej ważna jest wiarygodność i to tutaj pojawia się problem. Okazuje się jednak, że nawet drobne modyfikacje projektowania ankiet mogą znacząco zwiększyć szczerość respondentów. Technika „moralnego licencjonowania”, czyli prosty sposób na szczerość w ankietach Badania opublikowane w czasopiśmie „Deviant Behavior” opisują test nowej i zaskakująco skutecznej metody zwiększającej wiarygodność ankiet. Technika ta opiera się na tzw. moralnym licencjonowaniu (ang. moral licensing) – mechanizmie psychologicznym sprawiającym, że po przypomnieniu sobie o swoich pozytywnych czynach ludzie są bardziej skłonni przyznawać się działań społecznie nieakceptowalnych. W eksperymencie uczestników najpierw pytano o pozytywne działania, takie jak posiadanie legalnych kont na serwisach streamingowych czy wizyty w kinie. Dopiero później padały pytania dotyczące zachowań nielegalnych – w tym piractwa cyfrowego. Osoby, które wcześniej przypominały sobie o wspieraniu przemysłu kreatywnego, znacznie częściej przyznawały się później do ściągania nielegalnych treści. Jak działa ten mechanizm? Moralne licencjonowanie działa na zasadzie kredytu. Osoby, które mają na koncie dobre uczynki, czują się bardziej usprawiedliwione podczas przyznawania się do zachowań, które normalnie mogłyby naruszyć ich obraz jako osoby moralnej. Dobry uczynek jest równoważony przez zły i ostatecznie w „systemie karmicznym”, a przynajmniej w jego wersji tworzonej przez nasze umysły, wychodzimy na „zero”. Co ciekawe, metoda ta okazała się szczególnie skuteczna w przypadku tematów wrażliwych, takich jak piractwo, oszustwa podatkowe czy nadużywanie alkoholu. Kobiety są bardziej skłonne do zatajania, ale do czasu Jednym z istotnych wniosków z badania było to, że kobiety w większym stopniu niż mężczyźni zaniżają prawdę w ankietach – szczególnie gdy pytania dotyczą kwestii moralnych. Dr Kate Whitman, badaczka z University of Portsmouth, wskazuje, że kobiety często chcą wypaść jak najlepiej w oczach innych, co powoduje większe zaniżanie niepożądanych odpowiedzi. Jednak po zastosowaniu moralnego licencjonowania – przypomnieniu o dobrych uczynkach – kobiety także znacznie chętniej przyznawały się do zachowań takich jak piractwo. To pokazuje, że odpowiednio skonstruowana, dobra ankieta może nie tylko poprawić jakość danych, ale też zniwelować różnice płciowe w deklaracjach. W jaki sposób moralne licencjonowanie wpłynie na naukę? Wyniki eksperymentu mogą wpłynąć na szeroki zakres dziedzin – od nauk społecznych, przez marketing, aż po badania polityczne i zdrowotne. Wszędzie tam, gdzie stosuje się ankiety jako główne narzędzie zbierania danych, technika moralnego licencjonowania może znacząco zwiększyć ich wiarygodność Praktyczne wskazówki: jak wprowadzić technikę moral licensing w ankiecie? Cieszyć się powinni także studenci, którzy często wykorzystują ankiety w swoich pracach naukowych. Zastosowanie omawianej w badaniu techniki nie jest trudne i nie wymaga zaawansowanej wiedzy psychologicznej. Według badaczy wystarczy rozpocząć badanie od pytań dotyczących pozytywnych, prospołecznych działań, które są częste i dostępne większości ludzi. Może to być pytanie np.: „Czy w ostatnim roku wsparłeś działalność kulturalną, kupując bilet do kina, na koncert czy do teatru?” Dopiero po serii pytań należy przejść do zagadnień bardziej wrażliwych. Wykorzystanie tego rodzaju technik sprawi, że dane z takich badań będą bardziej kompletne i dokładne. Źródło: Deviant Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odkryto mikroskopijną żabę w brazylijskich lasach. Naukowcy rozpoznali nowy gatunek po nietypowej formie komunikacji
Międzynarodowy zespół naukowców dokonał odkrycia wcześniej nieznanego gatunku płaza. Niewielka żaba nie tylko zachwyca swoich oryginalnym kolorem, ale również zaskakuje nietypowym sposobem komunikowania się
Przez kilka lat badacze przeczesywali tereny tzw. Atlantyckiego Lasu Deszczowego w poszukiwaniu nieodkrytych dotąd stworzeń. W końcu natrafili na przedstawiciela rodzaju Brachycephalus, który wyraźnie odróżnia się od innych płazów bezogonowych. Autorzy badania apelują po tym znalezisku o podjęcie działań ochronnych mających na celu ocalenie endemicznych gatunków Ameryki Południowej. Jak wygląda nowo odkryta żaba? Odkrywcy nadali nowemu gatunkowi nazwę Brachycephalus lulai. Maleńkie stworzenie wyróżnia się jaskrawo pomarańczowym ubarwieniem z brązowymi plamkami. Żabę bardzo łatwo przeoczyć — samce mierzą jedynie od 8,9 do 11,3 milimetra, a samice od 11,7 do 13,4 milimetra. Filigranowa wielkość sprawia, że gatunek odkryty w górach Serra do Quiriri należy do jednych z najmniejszych kręgowców poruszających się po lądzie. Dzięki swojej charakterystycznej barwie zwierzę zyskało potoczne określenie „żabka dyniowa”. W podobny sposób nazywa się również inne gatunki z rodzaju Brachycephalus, których barwy kojarzą się z halloweenową dynią. Nietypowe głosy żabki dyniowej Pod względem wyglądu Brachycephalus lulai nie różni się znacząco od innych miniaturowych żab zamieszkujących brazylijskie lasy tropikalne. Ich rozmiar jest na tyle niewielki, że łatwo pomylić przedstawicieli różnych gatunków. Jak więc naukowcy zdołali wyróżnić zupełnie nowy? Stało się to możliwe dzięki unikatowemu głosowi godowemu, charakterystycznemu dla nowo opisanej żaby. W przeciwieństwie do większości krewnych, którzy wydają długie, ciągłe dźwięki, Brachycephalus lulai komunikuje się za pomocą dwóch krótkich impulsów dźwiękowych. To właśnie ta cecha okazała się kluczowa przy identyfikacji gatunku. Po zarejestrowaniu różnic w zachowaniu głosowym badacze przeanalizowali budowę szkieletu oraz DNA żaby, korzystając ze specjalistycznych technik obrazowania. Analiza genetyczna wykazała, że nowo opisany gatunek jest najbliżej spokrewniony z dwoma innymi żabami żyjącymi w Serra do Quiriri. W trosce o nowe gatunki Odkrycie kolejnego gatunku wiąże się z ekologicznym apelem zespołu naukowców. Badacze nawołują do wdrożenia pilnych działań ochronnych, aby zabezpieczyć te żaby i ich krewniaków. „Proponujemy utworzenie Refúgio de Vida Silvestre Serra do Quiriri (Rezerwat Dzikiego Życia), aby chronić ten i inne endemiczne gatunki, bez konieczności wykupu prywatnych gruntów przez rząd” — piszą autorzy, podkreślając konieczność rozszerzenia ochrony brazylijskich endemicznych płazów. Brak odpowiedniego nadzoru i monitoringu mógłby doprowadzić do zaniku Brachycephalus lulai, a tym samym do zmniejszenia różnorodności biologicznej w południowoamerykańskich lasach. Odkrycie to należy więc przyjąć z umiarkowanym optymizmem, pamiętając, że w naturze o wiele łatwiej coś stracić, niż odkryć ponownie. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
W jego wymiocinach naukowcy odkryli coś niezwykłego. Tak poznaliśmy nowy gatunek
Nowy gatunek pterozaura znaleziono w skamieniałych wymiocinach dinozaura. To jedno z najbardziej zaskakujących odkryć ostatnich lat. Pokazuje ono, że nawet wydaliny mogą pomóc rozwikłać prehistoryczne tajemnice.
Spis treści: Czym są regurgitality i bromality? Niezwykła skamieniałość Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Co dinozaury jadły naprawdę? Około 110 milionów lat temu na terenie dzisiejszej Brazylii pewien dinozaur musiał „pozbyć się ciężaru z żołądka”. W jego przewodzie pokarmowym nagromadziły się małe, ostre kostki. Utrudniały mu połykanie ryb i innych przekąsek. Mięsożerca wyrzucił śmierdzącą kulę z gardła, podobnie jak współczesne sowy pozbywają się zbitych kulek kości i sierści swoich drobnych ofiar. Z czasem bryłkę wymiocin dinozaura przykryły osady. Została zamknięta w kamieniu, aż niedawno odkryli ją paleontolodzy. W środku znajdowały się kości latającego gada, jakiego nikt wcześniej nie znał. Czas spędzony w paszczy i układzie pokarmowym mięsożercy nie był łaskawy dla szkieletu ofiary. Mimo tej wyboistej drogi do zapisu kopalnego kości – głównie fragmenty szczęk i zęby – zachowały się wystarczająco dobrze, by rozpoznać w nich nieoczekiwany gatunek pterozaura. Zwierzę odcedzało drobne organizmy z wody, podobnie jak dzisiejsze flamingi. Paleontolożka Aline Ghilardi z Universidade Federal do Rio Grande do Norte wraz ze współpracownikami nadała mu nazwę Bakiribu waridza, opisując znalezisko na początku tego roku. – To nie była po prostu skamieniała konkrecja zawierająca nowy gatunek rzadkiego pterozaura, lecz wyjątkowy skamieniały ślad – regurgitalit – mówi Ghilardi. Czym są regurgitality i bromality? Regurgitality i inne skamieniałe treści z przewodu pokarmowego należą do szerszej kategorii skamieniałości zwanych bromalitami. Choć mogą brzmieć odpychająco, masy wydalane przez dinozaury i inne prehistoryczne stworzenia dają bezpośredni wgląd w ich dietę. Pokazują, jak działały ich narządy wewnętrzne. Ujawniają też, jak dawno wymarłe gatunki realnie oddziaływały na siebie w pradawnych ekosystemach. Niezwykła skamieniałość W przypadku Bakiribu odkrycie pterozaura było dziełem szczęśliwego zbiegu okoliczności. – Kiedy mój student William po raz pierwszy pokazał mi tę konkrecję i zapytał, co to jest, miałam niezwykłe szczęście – mówi Ghilardi. Chwilę wcześniej czytała o Pterodaustro, pterozaurze znanym ze skał Argentyny i Chile. Zwierzę miało szczęki z cienkimi, gęsto upakowanymi zębami, dzięki którym filtrowało wodę w prehistorycznych zbiornikach. Szczęki w konkrecji wyglądały bardzo podobnie, lecz pochodziły z zupełnie innego miejsca. Dotąd w skałach tego wieku w Brazylii nie znaleziono takiego pterozaura. Ghilardi i jej zespół szybko zorientowali się, że kości reprezentują coś nowego. Ale dlaczego wyglądały tak chaotycznie? – Zażartowałam, że wygląda to tak, jakby ktoś wypluł coś w rodzaju kaszki, i „Mingau” – po portugalsku „kaszka” – bardzo szybko stało się nazwą tych skamieniałości – opowiada Ghilardi. Czasem kości znajdowane są wewnątrz konkrecji, które formują się już po pochówku, gdy kolejne warstwy skał narastają wokół zęba czy kości jako jądra. Mingau było czymś innym. Pokawałkowana natura kości, obecność skamieniałości ryb oraz ciasno upakowane szczątki wskazywały, że masa została wyrzucona przez większe zwierzę. Najprawdopodobniej przez drapieżnego dinozaura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-09-134240-How-dinosaur-vomit-has-solved-these-prehistoric-mysteries--National-Geographic--b56e02a.png" width="1067" height="776" alt="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," title="This fossilized coprolite from 118-125 million years ago came from an ichthyosaur and contained three teeth that were likely swallowed with prey. Pascal Goetgheluck," /> – To zdecydowanie nietypowy sposób, by trafić do zapisu kopalnego – mówi paleontolożka Stephanie Drumheller-Horton z University of Tennessee w Knoxville, która nie brała udziału w badaniach. Na szczęście dla Ghilardi i jej zespołu kości pterozaura nie zostały zniszczone doszczętnie przez pobyt w ciele drapieżnika. – Częściowe strawienie i zwrócenie pokarmu może wprowadzić dodatkowe komplikacje, takie jak nadtrawienie kwasem żołądkowym czy uszkodzenia mechaniczne powstałe podczas chwytania i połykania ofiary – dodaje. To właśnie sprawiło, że Bakiribu wyglądał jak kaszka. Gdyby pterozaur nie został zjedzony, a potem zwrócony, paleontolodzy być może nigdy nie dowiedzieliby się o jego istnieniu. Co więcej – jak podkreśla Ghilardi – regurgitality mogą dostarczać unikalnych danych ekologicznych. Skamieniałości takie dokumentują relacje między organizmami. Umieszczają je w tym samym środowisku, w tym samym czasie, podpowiadając powiązania, które w przeciwnym razie pozostałyby niewidoczne. Ponieważ pojedyncze fragmenty skał mogą obejmować nawet 10 milionów lat, fosylia pokazujące organizm i jego pokarm w jednym miejscu i czasie otwierają okno na realne sieci pokarmowe, które łączyły prehistoryczne gatunki. Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Choć naukowcy dopiero niedawno zaczęli ogłaszać spektakularne odkrycia z grud dinozaurzych wymiocin, bromality wyrzucane z drugiej strony ciała prehistorycznych zwierząt mają długą historię badań. Paleontolodzy interesują się wydalinami prehistorycznych gadów już od XIX wieku. Angielski uczony William Buckland był zafascynowany skamieniałościami odchodów, znanymi potocznie jako „kamienie bezoarowe”, a naukowo określanymi jako koprolity. Takie okazy często zawierają zęby, łuski i inne twarde elementy ofiar, którymi żywiły się drapieżniki w danym rejonie. Około 1840 roku Buckland zamówił stolik z blatem wysadzanym koprolitami liczącymi 330 milionów lat. Był to paleontologiczny żart na gości odwiedzających jego dom. Dziś mebel jest znany jako „stolik na kupy doktora Bucklanda” w muzeum Lyme Regis w Wielkiej Brytanii. Pomijając paleontologiczny humor toaletowy, Buckland i inni badacze od razu dostrzegli wagę takich skamieniałości dla odtwarzania życia prehistorycznych zwierząt. Pojedynczy koprolit czy regurgitalit potrafi powiedzieć nam więcej o tym, jak naprawdę żyło dawne zwierzę, niż nawet najbardziej kompletny szkielet. Co dinozaury jadły naprawdę? Same koprolity, regurgitality i inne bromality czasem pozwalają ustalić, czym żywiło się dane zwierzę. Albo jaki gatunek padał jego ofiarą. W miejscach, gdzie takie skamieniałości zachowały się w dużej liczbie, można śledzić rozległe zmiany ekologiczne w skali milionów lat. W triasowych i jurajskich skałach Basenu Polskiego paleontolodzy znaleźli mnóstwo bromalitów pozostawionych przez różne dinozaury 200–230 milionów lat temu. Analizując zawartość tych skamieniałości i inne dane geologiczne, paleontolog Grzegorz Niedźwiedzki z Uniwersytetu w Uppsali wraz ze współpracownikami zrekonstruowali, jak ewoluowały dinozaury i ich zwyczaje żywieniowe. U gadów uważanych za bliskich krewniaków pierwszych dinozaurów, tzw. silezaurów, koprolity zawierały – jak mówi Niedźwiedzki – „prawdziwe bogactwo zagadkowych szczątków organicznych”. Promieniowanie rentgenowskie ujawniło w nich bardzo liczne chrząszcze, a także fragmenty roślin i ryb. – Były gotowe zjadać wszystko, na co się natknęły – wyjaśnia badacz. Taka wszystkożerna dieta mogła pomóc późniejszym dinozaurom odnieść ewolucyjny sukces. Źródło: National Geographic
Molise to najmniej znany zakątek Włoch. Tutaj są mgła, tajemnica i spokój
Włosi twierdzą, że Molise znane jest z jednego powodu – nie istnieje. Zapomnieli o nim nie tylko turyści, ale i czas.
Spis treści: Castel de Giudice w Molise Trufle z doliny Biferno Altilia di Sepino Agnone Termoli Ciągnę walizkę kamienną drogą pomiędzy domami, które wyglądają jak scenografia do „Gry o tron”. Wcześniej nie miałam pojęcia, że gdzieś na mapie Europy jest Castel de Giudice, wioska, w której mieszka zaledwie trzysta osób i rosną najlepsze jabłka w tej części świata. Kiedy Vincenzo Petraglia, dziennikarz i mój włoski przyjaciel, zapraszał mnie tutaj, zaznaczył od razu: to nie Toskania, nie Rzym, tutaj są mgła, tajemnica i spokój. Spodoba ci się. Mimochodem dodał, że często między wzgórzami zanika sygnał komórki, są za to magiczne zamki, senne średniowieczne wioski, starożytne ruiny, kamienne romańskie kościoły i nieskażona niczym przyroda. Castel de Giudice w Molise Castel de Giudice leży 100 km na wschód od Rzymu i dokładnie tyle samo na północ od Neapolu. Przynależy do prowincji Insernia w Molise. Molise zaś to najmniejszy rejon Włoch, tak niewielki, że – jak pisze Enzo Luongo, autor książki Molise nie istnieje, kiedy „w wyborach w Molise połowa mieszkańców kandyduje, druga połowa nie idzie głosować”. Z Molise Włosi zwykli sobie żartować. – Swoje braki Molise zamieniło w atut – tłumaczy mi Vincenzo, gdy siedzimy już w apartamencie, który ma ponad dwieście lat. Wchodzi się do niego prosto z ulicy. Ta część wioski to po prostu hotel. Surowe kamienne ściany kontrastują z kolorowymi firankami i ciepłym drewnianym wyposażeniem. Kamiennie, a jednak luksusowo. Pijemy czerwone calidio i zagryzamy jabłkami, które rosną w tutejszych ogrodach. Wieczorem idziemy na spacer po wiosce. Ani jednej duszy dookoła, surowość uliczek łamią złote światła podkreślające piękno murów. Jest kilka samotnych domów, które można kupić za grosze. Tak, Molise to właśnie to miejsce, gdzie gorące głowy, znudzone zgiełkiem świata, przeprowadzają się, żeby resztę życia spędzić na remoncie samotnej chaty... Niegdyś Molise było częścią Królestwa Neapolu, a potem zostało przyłączone do Abruzji. Oddzieliło się dopiero w 1963 r. Przez kolejne lata rejon się wyludniał, a jego piaszczyste plaże, skaliste góry i starożytne osady pozostawały daleko poza zainteresowaniem turystów. Nie rozwinął się tu wielki przemysł hotelowy, a malownicze wioski ciągle wyglądają niemal identycznie jak w czasach, gdy przez „nowoczesną” Europę przetaczała się nawałnica I wojny światowej. Dziś Molise liczy niewiele ponad 300 tys. mieszkańców. Ludzie żyją tu długo. Jedzenie jest proste. Krajobrazy piękne. Natura w doskonały sposób wyważyła proporcje pomiędzy górami, jeziorami i Adriatykiem. Trufle z doliny Biferno Castel de Giudice rano skąpana jest we mgle. Dookoła wzgórza, niewielkie dróżki prowadzące licho wie dokąd. Nawet tutejsza roślinność wydaje się mieć duszę. – Dzisiaj jedziemy na skarby – oznajmia Vincenzo. Skarby to coś dla mnie. Mniej więcej po godzinie jazdy samochodem docieramy do kamiennego młyna w Colle D’Anchise. Dzięki pasjonatom La Piana dei Mulini została odratowana i dzisiaj można tu nocować, słuchając przez okno szumu strumienia. Jest magicznie. Młyn stoi od XVI w. i za nic sobie ma współczesne mody. Na stołach tylko lokalne produkty. Nie wiem, co wybrać, rozsądek swoje, a pomocna dłoń Vincenza z ciepłą jeszcze ricottą i miodem swoje. – W Molise producenci się wspierają. Patrzą na to nie tylko jak na interes. Wykorzystywanie darów tej ziemi ma również wpływ na jej bioróżnorodność – opowiada mój przyjaciel, kładąc na wielką pajdę właśnie upieczonego chleba kawał owczego sera. – No dobrze, idziemy na poszukiwania. Vincenzo daje mi gumiaki, dołącza do nas myśliwy z psem. – Czas dorwać truflę – oznajmia. Trufle z doliny Biferno uchodzą za najlepsze na świecie. Profesjonalista może trafić na Tuber magnatum, białą truflę, która osiąga zawrotne ceny. Wiedza, jak ją znaleźć, przekazywana jest w Molise z pokolenia na pokolenie. W Molise ponad 6 tys. ludzi ma licencję na poszukiwanie i zbieranie tych rzadkich i aromatycznych grzybów. Sześćdziesiąt pięć procent światowych dostaw białych trufli pochodzi właśnie stąd. Myśliwy i pies muszą działać w symbiozie podobnej do tej, w której żyje trufla i drzewo. Najcenniejsze grzyby na Ziemi wspomagane są przez siłę życiową drzew. Trzeba wiedzieć, że biała trufla lubi dęby, lipy, orzechy laskowe, topole i wierzby, podczas gdy trufle letnie wolą buki i sosny. Prawdę mówiąc, nasze poszukiwania polegają po prostu na bieganiu za myśliwym. Po kilkunastu minutach jego pies łapie trop, zaczyna rozkopywać grunt i mamy to. Wyciągnęliśmy skarb! Dla laika wygląda jak pomarszczony, brudny kartofelek, ale znawcy potrafią go docenić. Następnego dnia wieczorem w rodzinnym zakładzie Di Nucci przy głównej ulicy Agnone próbuję sera z płatkami trufli. Rozpływa się w ustach. Altilia di Sepino Molise nie jest właściwie do zwiedzania. Jest do delektowania się. Zanim dotarliśmy do Agnone, zatrzymaliśmy się przy błyszczącej od deszczu kamiennej bramie. To wejście do starożytnego miasta, które niegdyś znane było jako Saepinum. Dziwnie tu jakoś. Znowu kroczy za mną mgła, jakby chciała przykryć tajemnice tego miejsca. Niektóre domy wyglądają na dość młode, ale sąsiadują przecież z rzymskimi kolumnami. Dzisiaj to wieś Altilia di Sepino, ale niegdyś ważne rzymskie miasto, które powstało ok. 290 r. p.n.e. Było otoczone murami poprzecinanymi otworami odpowiadającymi dwóm głównym osiom dróg, które prowadziły do okolicznych wsi. Ale najciekawsze jest to, że w starożytnym mieście ludzie żyli jeszcze wiele wieków później, mieszkają tu też dzisiaj. To niesamowite uczucie, kiedy z Vincenzem wchodzimy przez bramy nawiązujące do rzymskiego łuku honorowego: pojedynczego, otoczonego dwiema wieżami. Oglądamy posągi barbarzyńców na ramach łuków, a potem idziemy do teatru z I w. n.e. Zachowały się w nim czworoboczne wejścia oraz dawna widownia zawierająca dwa poziomy, ima cavea oraz media cavea, które przeznaczone były dla osób pochodzących z różnych warstw społecznych. Podoba mi się, że drzewa rosną tu swobodnie, jakby miasto czekało na swoją odbudowę. Raz na jakiś czas przebiega kot albo pies. Mam tu dziwne poczucie niepokoju. Może przez deszcz, mgłę, a może dlatego, że znowu tu jesteśmy zupełnie sami. Podobnie jest na drodze do Agnone. W Molise nie ma lotniska ani autostrady, jest tylko droga krajowa, która ciągnie się wzdłuż całego wybrzeża. Jedziemy więc krętymi ścieżkami, mijając co chwilę niewielkie opuszczone zamki. Widoki są nieziemskie. Może nie spektakularne, takie, które chce się fotografować, ale wciąż piękne. Nic dziwnego, że „molisanie” żyją według rytmu natury ustalanego przez odwieczne zmiany pór roku, zawieszeni pomiędzy morzem, polami i górami. Agnone Agnone jest włoskie. Po prostu. Malutkie. Zabytkowe. Radosne. Znane z corocznej Ndocciaty, bożonarodzeniowego pochodu z wielkimi pochodniami, którego korzenie sięgają czasów przedchrześcijańskich. Niektóre z pochodni mają nawet 4 m wysokości. Taka konstrukcja składa się ze szczapek związanych sznurem bądź drutem. Wieńczą je suche gałązki. Maszerujący kręcą nimi, tworząc ogniste kształty. Pochód jest również pretekstem do wspólnej zabawy, degustacji lokalnych przysmaków, picia wina i wielu innych przyjemności. W Molise mam wrażenie, że ludzie dają sobie czas. Nie gonią. Ale mam także poczucie suspensu, jak w filmie, który płynie wolno, żeby nagle czymś zaskoczyć. Przeczucia mnie nie mylą. – Wiem, że lubisz historię, pokażę ci jedną z najstarszych odlewni dzwonów na świecie. Jest tutaj, w Agnone – mówi Vincenzo. Pontificia Fonderia Marinelli została założona w 1040 r. i uważana jest za najstarszą firmę rodzinną we Włoszech i prawdopodobnie jedną z najstarszych firm rodzinnych na świecie. Odlewnię prowadzi do dnia dzisiejszego familia Marinellich, która posiada firmę od 1339 r., kiedy Nicodemo Marinelli wykonał swój pierwszy, sygnowany własnym nazwiskiem dzwon o masie 50 kg. Nie wiem, czy jestem miłośniczką dzwonów, ale dlaczego nie? Zwiedzam muzeum i dowiaduję się, że brzmienie dzwonów Marinellich jest wyjątkowe, stąd wiele zamówień z Watykanu. Zresztą papieże cenią Agnone od wieków, a w 1995 r. rodzinę odwiedził Jan Paweł II. Jeden z tutejszych wyrobów dzwoni na Krzywej Wieży w Pizie. Został wykonany przez Marinellego w celu zastąpienia 600-kilogramowego XVII-wiecznego dzwonu uszkodzonego podczas bombardowań podczas II wojny światowej. Po wystawie idziemy do odlewni. I znowu mam poczucie skoku w czasie. Rzemieślnicy wciąż wykonują dzwony, używając niemal tej samej technologii co tysiąc lat temu. Wędruję wzdłuż poprzykrywanych folią figur, oglądam wielkie dzwony, jeden z pracowników specjalnie dla nas wygrywa na nich melodię. Takie rzeczy mogą się zdarzyć chyba tylko tutaj. Termoli Molise ma też inne oblicze, nieco bardziej komercyjne. Poznaję je nad Adriatykiem. Tajemniczość wycofuje się na chwilę, a jej miejsce zabierają plaże i rozgrzane słońcem zabytki. Jesteśmy w kurorcie Termoli. W porcie wciąż funkcjonują trabucchi, drewniane konstrukcje z sieciami do połowu ryb. Miasteczko ma część typowo turystyczną, z większymi, ale wciąż niewielkimi hotelami, i Borgo Antico, starówkę na cyplu z katedrą z VI w. Podobno w lecie można tu spotkać turystów, ale teraz, wiosną, znowu jesteśmy niemal sami. We wnętrzu kościoła oglądam mozaiki z fantazyjnie przedstawionymi zwierzętami i szczątki świętego Tymoteusza, towarzysza św. Pawła. W XII w. jego ciało krzyżowcy wywieźli do Termoli i tu zamurowali. Kości świętego zostały odnalezione dopiero w 1945 r. Vincenzo prowadzi mnie jeszcze do pracowni ceramicznej, w której powstają molisamelle, kolorowe naczynia w kształcie uśmiechniętych dziewcząt. Zabieram jedną ze sobą i kiedy po powrocie mąż mnie pyta, czy Molise rzeczywiście istnieje, odpowiadam, że tak, ale tam nie ma za bardzo co robić. Tam się po prostu jest. Źródło: archiwum NG
Perfumy, drapacze chmur, restauracje, muzea. A jednak prawdziwy Dubaj zaczyna się tam, gdzie kończą się wieżowce, a zaczyna pustynia.
Spis treści: Burj Khalifa Zapach orientu Deira Al Fahidi Sonara Camp Muzeum Przyszłości Podróż po smakach świata Atrakcje w Dubaju Dubaj: informator praktyczny Unoszę się nad miastem, oddając się totalnemu relaksowi. Pływam w jednym z najwyższych na świecie basenów typu infinity – Aura Skypool, położonym na 50. piętrze wieżowca The Palm Tower. Jego krawędź jest ukryta i tworzy złudzenie, że woda przelewa się w nieskończoność łącząc się z krajobrazem. Stąd rozciąga się zapierający dech w piersiach, 360-stopniowy widok na panoramę Dubaju: las szklanych wieżowców, słynną wyspę Palm Jumeirah i turkusowe wody Zatoki Perskiej. Po raz kolejny przyglądam się temu krajobrazowi z niedowierzaniem, że na środku pustyni wyrosła metropolia, która nie tylko istnieje, ale wciąż się rozrasta. To uczucie niedowierzania towarzyszyło mi każdego dnia tej podróży – podobnie jak mojej mamie, którą zabrałem tutaj, by mogła na własne oczy zobaczyć „cuda na pustyni”, o których tyle słyszała. Teraz odpoczywa na leżaku, ale dopiero co zakończyliśmy intensywne zwiedzanie. Mieliśmy zaledwie kilka dni, więc każdy był starannie zaplanowany – nie po to, by „zaliczać” atrakcje, lecz by doświadczać ich wszystkimi zmysłami. Burj Khalifa Jeszcze niespełna siedemdziesiąt lat temu była tu niewielka wioska rybacka, żyjąca z połowu pereł i handlu daktylami. Wtedy nikt nie przypuszczał że z tej sennej osady wrośnie miasto, w którym wizje architektów stają się rzeczywistością szybciej niż gdziekolwiek indziej. Widać to najlepiej z tarasu widokowego najwyższego budynku świata, jakim jest mierzący 828 metry Burj Khalifa. Oglądaliśmy go najpierw z dołu, wysoko zadzierając głowy, a potem już z góry, w kilkadziesiąt sekund wjeżdżając windą na 124 piętro. Jego budowa trwała zaledwie sześć lat i pochłonęła 1,5 mld dolarów. Dzisiaj są tu biura, luksusowy hotel, a także apartamenty z widokiem na cztery strony świata. Ten drapacz chmur był spełnieniem marzeń szejków, którzy chcieli pokazać reszcie świata, gdzie dziś jest jego centrum. Od chwili otwarcia w 2010 roku Burj Khalifa niezmiennie jest największą atrakcją Dubaju, co udowadniają długie kolejki turystów chcących spojrzeć na miasto z wysokości (największy tłok jest popołudniu). A po zjechaniu na poziom zero, obejrzeniu spektaklu tańczących fontann, znaleźć się w kolejnym miejscu, którego nie sposób pominąć będąc tu po raz pierwszy. Bo Dubai Mall określany mianem największego centrum handlowego świata, jest zdecydowanie czymś więcej niż tylko miejscem zakupów. W jego wnętrzach mieszczą się także galerie sztuki, lodowisko, interaktywne wystawy i ogromne akwarium – żyjące w nim rekiny, płaszczki i kolorowe ryby można oglądać przez ogromną szklaną ścianę. Zapach orientu Przyznaję, że spędziliśmy tu sporo czasu, jednak nie na oglądaniu podwodnego świata, lecz w poszukiwaniu arabskich zapachów. Nie wiem, ile jest tutaj perfumerii, nam wystarczyła jedna, na wystawie której ustawionych były setki, jeśli nie tysiące kolorowych flakoników w najróżniejszych kształtach, które najpierw przyciągały wzrok, by za chwilę obezwładnić nas swymi aromatami. Arabskie perfumy znane są z niesamowitej trwałości – często utrzymują się na skórze przez wiele godzin. A ich sekret kryje się w naturalnych składnikach o mocnym charakterze, takich jak oud, piżmo, róża damasceńska, ambra czy sandałowiec. Oud (agarwood), żywiczny olejek z rzadkiego drzewa agarowego uważany jest zaś za ich serce. Nazywany „płynnym złotem Bliskiego Wschodu”, uchodzi wręcz za duchowy zapach. Jest ciężki, drzewny, lekko dymny i balsamiczny. To on nadaje perfumom kadzidlany aromat, który tak lubię. I za każdym razem to na perfumy wydaję chyba najwięcej pieniędzy w Dubaju. Tym bardziej, że za każdym razem dostaję na nie sporą zniżkę. Nie inaczej było i w tym przypadku – wystarczył bowiem argument, że w internecie te same zapchamy tańsze są nawet o połowę… Po dobiciu targu, już odpowiednio pachnący, mogliśmy ruszać dalej, do nieco mniej obleganych przez turystów miejsc. Deira W Deirze, jednej z najstarszych części miasta, czuję się najlepiej. Lubię gwar i chaos panujący na tutejszym targu przypraw oraz na bazarze złota, na którym w sklepowych witrynach prezentowana jest nie tylko biżuteria, w tym największy na świecie złoty pierścień wpisany do księgi rekordów Guinnessa, lecz całe złote stroje kosztujące setki tysięcy dirhamów – i znajdują swych nabywców. Spaceruję tu bez celu, zaglądając w boczne uliczki, targując się z lokalnymi sprzedawcami szafranu, kardamonu, cynamonu, wanilii, mydeł, olejków i kadzideł z oudem lub żywicami – nazywanych bakhoor, które nadają wnętrzom, ubraniom i włosom przyjemny aromat. Lubię też popływać tradycyjną łodzią abra po kanale Dubai Creek, by odbyć krótką podróż do czasów, gdy Dubaj był portem handlowym, a jego bogactwem przed odkryciem ropy były perły wydobywane z dna zatoki. Wtedy życie toczyło się właśnie wokół wąskiej cieśniny, która pozostała sercem miasta. Rejs po wodach zatoki jest jak powrót do źródeł – do czasów, gdy ludzie żyli tu w rytmie wiatru i przypływów, a nie cywilizacyjnego pędu. Może dlatego za każdym razem, gdy tu jestem, przestaję się spieszyć? A może to wynik upału, bo choć to listopad, temperatura przekracza 34 st. C w cieniu? Al Fahidi Przepływamy na południowy brzeg, do Al Fahidi, zrekonstruowanej, zabytkowej dzielnicy, znanej z wąskich uliczek przy których stoją tradycyjne domy budowane z gliny i koralowca z wieżami wiatrowymi służącymi niegdyś jako naturalna klimatyzacja. Zachowała ona urok starego emiratu, dlatego warto tu przysiąść w jednej z kawiarenek, zamówić mocną kawę z kardamonem i pomyśleć nad zmieniającym się światem – przynajmniej ja tak robię. A po chwili refleksji znikam, tym razem z mamą, w kolejnych perfumeriach, bo tutaj ceny są zdecydowanie lepsze od tych w Dubai Mall. Jedzenie też jest tańsze, tak więc po perfumeryjnym zawrocie głowy jedziemy na obiad do restauracji Aroos Damascus przy ulicy Al Muraqqabat, gdzie oddajemy się bliskowschodniej uczcie. Delektujemy się świeżymi, chrupiącymi warzywami podawanymi na wielkiej srebrnej paterze, hummusem, sałatką tabbouleh z kaszy bulgur, z dużą ilością posiekanej natki pietruszki, pomidorów, doprawionej sokiem z cytryny i oliwą z oliwek, chrupiącymi i niezwykle delikatnymi falafelami oraz baraniną, na koniec wypijając intensywną, mocną miętową herbatę. Płacę rachunek – 117 zł. Sonara Camp Jest takie powiedzenie, że prawdziwy Dubaj zaczyna się tam, gdzie kończą się wieżowce, a zaczyna pustynia. Choć żeby jej doświadczyć, trzeba coraz bardziej oddalać się od rozrastającego się miasta liczącego już ponad 4 miliony mieszkańców, a dążącego do stania się ponad dwa razy większym megapolis. Po południu ruszamy do oddalonej o niecałą godzinę jazdy autem oazy Sonara Camp, by wreszcie pochodzić po i poleżeć na piasku i odpocząć od szybkiego rytmu miasta. Do dyspozycji gości są tu hamaki, huśtawki, a także pufy i sofy, na których można wygodnie się umościć, zamówić przekąski i napoje i oczekiwać na najważniejszy spektakl dnia –zachód słońca, jeden z najpiękniejszych, jaki widzieliśmy. Rozciągające się po horyzont wydmy znikające słońce maluje w odcieniach pomarańczy i złota. A potem w świetle pochodni, pod niebem gęstym od gwiazd, przy stołach nakrytych białymi obrusami, zasiedliśmy do eleganckiej kolacji. Muzeum Przyszłości Przyznaję, że w Dubaju nieraz zadawaliśmy sobie to pytanie. Także w miejscu, które wydaje się do tego stworzone. To Muzeum Przyszłości stojące przy głównej arterii – drodze szejka Zayeda, obok którego mieszkaliśmy i zanim przekroczyliśmy jego próg, wielokrotnie podróżując czerwoną linią metra, przyglądaliśmy się uważnie futurystycznej bryle, kryjącej w sobie wiele symboliki. Z daleka przypomina oko, które spogląda w przyszłość, choć dla niektórych to też pierścień, w środku którego pulsuje nieznane. Srebrzysta elewacja pokryta jest misterną arabską kaligrafią. Wzory wycięte w metalu nie są przypadkowe. To słowa szejka Mohammeda bin Rashida Al Maktouma, premiera Zjednoczonych Emiratów Arabskich: „Przyszłość należy do tych, którzy potrafią ją wyobrazić, zaprojektować i zrealizować”. Ale czy przyszłość naprawdę można zaprojektować? Szejkowie wierzą, że tak. Będąc na tarasie widokowym i patrząc na pustą przestrzeń w centrum budynku, która symbolizuje to, czego jeszcze nie wiemy – trudno nie pomyśleć, że każda przyszłość zaczyna się od pustki, w której rodzi się pomysł. Budynek stoi na zielonym wzgórzu – Ziemi, symbolu przeszłości i tego, co już poznane – czytam w przewodniku po muzeum. W skarbcu życia Nie tylko bryła jest ciekawa, lecz także pomysł na wystawę. Otóż nasza przygoda zaczyna się od lotu… w kosmos. Winda zabiera nas z poziomu ziemi, zmieniając się w symulator startu rakiety. Przez panoramiczne okna obserwujemy jak Dubaj znika pod nami, by po chwili wylądować na OSS Hope, stacji orbitalnej z roku 2071. Na ekranach przesuwają się hologramy planet, mapy trajektorii, są też punkty, w których można przejść wirtualną rekrutację do zamieszkania w kosmicznej wiosce. Chodzimy po tej niezwykłej stacji, obserwujemy Ziemię z orbity. I w tym momencie łapię się na myśli, że przecież tak może wyglądać zwykły dzień człowieka z XXII wieku. Tylko czy będzie wtedy Dubaj, jaki dziś znamy? Miasto z piasku, szkła i światła? Z kosmosu wracamy na Ziemię. Na ogromnych ekranach pokrywających ściany oglądamy lasy i rafy koralowe, a także modele dronów zapylających, prototypy filtrów powietrza i biotechnologicznych systemów upraw. Najwięcej czasu spędzamy jednak w miejscu, które nazwano The Vault of Life – Skarbiec Życia. W ciemnym pomieszczeniu w powietrzu zawieszono 2400 przezroczystych cylindrów, w równych odstępach, niczym w laboratorium przyszłości. W każdym z nich zamknięty jest inny gatunek: roślina, ryba, owad, fragment koralowca – dzięki specjalnym skanerom można przeczytać opisy każdego eksponatu. Wszystko pulsuje delikatnym światłem, jakby w środku tliło się życie. Początkowo myśleliśmy, że to tylko wystawa. Ale z czasem przyszło inne wrażenie – że to coś pomiędzy pamięcią a przestrogą, wyglądające jak archiwum Ziemi, jaką znamy, ale której kiedyś może nie być… Podróż po smakach świata Kiedy wyszliśmy z Muzeum Przyszłości, Dubaj tonął w miękkim popołudniowym świetle. Znów patrzyliśmy na stalową bryłę za naszymi plecami. Rozmawialiśmy o tym, że przecież przyszłość nigdy nie jest czymś odległym – że zaczyna się tu i teraz, często od najprostszej decyzji, albo od jednego kroku, jak mawiają Chińczycy wybierający się w podróż. Może właśnie dlatego kolejnym miejscem, do którego trafiliśmy, była Amelia – restauracja inspirowana postacią Amelii Earhart, kobiety, która przed prawie stuleciem postanowiła dosłownie wzlecieć ponad granice epoki i jako pierwsza kobieta na świecie w 1932 roku samotnie przeleciała Ocean Atlantycki. W tym miejscu odbyliśmy podróż nie po niebie lecz po smakach świata – króluje tu kuchnia typu Nikkei, czyli fuzja japońskich technik przygotowywania dań i peruwiańskich przysmaków. Niezwykły jest także wystrój wnętrza: nad barem wisi wielkie śmigło i skrzydła, także kompas i fragmenty starych map, a na ścianach są cytaty o wolności i odwadze. Pomyślałem, że to miejsce jest naturalnym przedłużeniem wizyty w muzeum. Cały wieczór rozmawialiśmy o podróżach, o tym, że nie ma sensu odkładać marzeń „na potem”. W końcu jeśli Amelii udało się polecieć w czasach, gdy nie było GPS-u ani gwarancji powrotu, to może i my jeszcze gdzieś polecimy? I to nie tylko w sensie dosłownym, ale także życiowym – by spróbować czegoś nowego, zanim przyszłość nas dogoni. Atrakcje w Dubaju Global Village Dubai Międzynarodowy park kultury i rozrywki z pawilonami przedstawiającymi kraje z całego świata. Oferuje zakupy, kuchnie narodowe i występy na żywo. Idealne miejsce na wieczorny spacer i odkrywanie różnorodnych tradycji. Miracle Garden Największy na świecie ogród kwiatowy z tysiącami kolorowych instalacji. Znajdziesz tu imponujące kwiatowe rzeźby, m.in. samolot Emirates A380. To świetne miejsce na zdjęcia i spokojny spacer wśród zapachu kwiatów. AYA Universe Immersyjne doświadczenie multimedialne z wykorzystaniem światła, dźwięku i projekcji. Zwiedzający przemieszczają się przez fantastyczne, futurystyczne światy. Idealne dla fanów efektownych zdjęć i nowoczesnych atrakcji. Sky View Punkt widokowy z przeszklonym tarasem i szklaną zjeżdżalnią wysoko nad miastem. Z tarasu roztacza się panorama Downtown Dubai i Burj Khalifa. To szybka, ale pełna adrenaliny atrakcja. Kite Beach Popularna plaża z widokiem na Burj Al Arab i idealnymi warunkami do kitesurfingu. Oferuje ścieżki spacerowe, food trucki i aktywności sportowe. Świetne miejsce na relaks nad morzem. Madinat Jumeirah Kompleks stylizowany na tradycyjny arabski souk z kanałami i widokiem na Burj Al Arab. Znajdziesz tu restauracje, butiki i klimatyczne alejki. To jedno z najbardziej malowniczych miejsc na wieczorny spacer. Dubaj: informator praktyczny Dolot Bezpośredni lot z Warszawy do Dubaju trwa około sześciu godzin. Najwygodniej lecieć liniami LOT, Emirates oraz flyDubai. Bilety w dwie strony, kupione z wyprzedzeniem, kosztują zazwyczaj od 1500 do 3500 zł, choć w promocjach mogą być tańsze. Wiza Polacy nie potrzebują wizy przy pobytach turystycznych do 90 dni. Paszport musi być ważny minimum sześć miesięcy od daty wjazdu. Po przylocie przechodzi się jedynie standardową kontrolę paszportową. Waluta W Dubaju obowiązuje dirham emiracki (AED), którego kurs wynosi około 1,15–1,20 zł za 1 AED. Kartą zapłacisz praktycznie wszędzie, jednak w starszych częściach miasta, zwłaszcza w Deirze, przydaje się niewielka ilość gotówki. Ceny są wyższe niż w Polsce, porównywalne z dużymi miastami Europy Zachodniej. Kiedy jechać Najlepszy czas na podróż do Dubaju przypada od listopada do marca, kiedy temperatury są przyjemne, wynoszą około 23–30°C. W kwietniu i październiku bywa gorąco, ale wciąż komfortowo. Od maja do września temperatury potrafią przekraczać 40°C, co utrudnia zwiedzanie. Noclegi Ceny noclegów zależą od standardu i lokalizacji: hotele trzygwiazdkowe kosztują około 350–500 zł za noc, czterogwiazdkowe 500–800 zł, a pięciogwiazdkowe 900–1500 zł. Apartamenty są często bardziej opłacalne – można je znaleźć już od 350–700 zł za dobę. Największą różnicę w kosztach robi wybór dzielnicy. Najlepsze dzielnice do mieszkania Najwygodniej mieszka się w Dubai Marina, JBR oraz Downtown Dubai – to droższe, ale świetnie zlokalizowane okolice. Palm Jumeirah to strefa luksusowa, idealna na wyjątkowy pobyt. Tańsze i wciąż bardzo dobre lokalizacje to Deira, pełna lokalnego klimatu i niskich cen, oraz Al Barsha, która oferuje szeroki wybór hoteli i dobre połączenia metrem. Jedzenie Dubaj zachwyca kuchnią arabską i bliskowschodnią – warto spróbować hummusu, falafeli, tabbouleh, grillowanej baraniny oraz świeżych warzywnych przystawek. Popularnym napojem jest intensywna herbata miętowa, idealna na zakończenie posiłku. Moją ulubioną siecią restauracji jest syryjska Aroos Damascus. Najczęściej jadam w tej przy Al Muraqqabat Road w Deirze, obiad dla dwóch osób można tam zjeść już za 70–100 zł. Ceny atrakcji Wjazd na taras widokowy Burj Khalifa na 124. i 125. piętro kosztuje 199 AED, natomiast wejście do Muzeum Przyszłości – 169 AED. Pobyt w Aura Skypool na 50. piętrze Palm Tower kosztuje od 225 do 600 AED, w zależności od pory dnia i wybranego pakietu. Koszt safari na pustyni to wydatek od ok. 250 AED do nawet 800 AED za pobyt w oazie Sonara, gdzie w cenę wliczone są także wieczorne występy artystów oraz elegancka kolacja. Nasz autor Michał Cessanis Wicenaczelny „National Geographic Traveler". Autor podróżniczej serii telewizyjnej „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style oraz książek „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o podróżach, miejscach, które odwiedził i restauracjach. Więcej: cessanis.com
Tak Polacy świętują przełom roku. Oto najmodniejsze miejsca na Sylwestra
Zbliża się koniec roku, a wraz z nim czas decyzji o tym, jak przywitać nadchodzący Nowy Rok. Choć wielu Polaków spędzi sylwestrową noc w domowym zaciszu lub na imprezach w gronie znajomych, coraz większa grupa traktuje ten moment jako idealną okazję do krótkiego wyjazdu. Gdzie najchętniej podróżujemy, by świętować sylwestra poza domem?
Sylwester oraz początek Nowego Roku należą do najbardziej intensywnych okresów w branży turystycznej – i także w tym sezonie można zaobserwować wyraźny wzrost zainteresowania wyjazdami. Sprzyja temu tegoroczny układ kalendarza. Świąteczny wypoczynek można bowiem wydłużyć nawet do pięciu nocy, a początek stycznia połączyć z długim weekendem związanym ze Świętem Trzech Króli. W efekcie ruch turystyczny rozłoży się na niemal trzy tygodnie, co zwiększa dostępność noclegów także dla osób planujących wyjazd na ostatnią chwilę. Coraz więcej Polaków decyduje się więc świętować przełom roku poza domem w różnych rejonach kraju. Gdzie Polacy spędzą Sylwestra? Dane o obłożeniu hoteli Koniec roku ponownie okazuje się jednym z najgorętszych okresów w krajowej turystyce, a dane Triverna.pl wskazują, że świąteczno-noworoczne wyjazdy stają się dla Polaków realną alternatywą wobec tradycyjnego świętowania w domu. W wielu górskich regionach obłożenie hoteli sięga już 70–90%, a w najpopularniejszych obiektach nawet 100%. Niezmiennie największym zainteresowaniem cieszą się Tatry i Karkonosze oraz miejscowości takie jak Szklarska Poręba, Szczyrk czy Świeradów-Zdrój, choć rośnie też popularność Beskidów, Zieleńca i Kotliny Kłodzkiej. Nad Bałtykiem (m.in. w Kołobrzegu, Świnoujściu i Międzyzdrojach) wolnych miejsc jest nieco więcej, jednak tegoroczny trend wcześniejszych rezerwacji pozostaje równie wyraźny. Eksperci podkreślają, że Polacy coraz chętniej wybierają pobyty z rozbudowaną ofertą, czyli pakietami świątecznymi, dostępem do stref SPA, animacjami i atrakcjami, które zapewniają udany wypoczynek niezależnie od warunków pogodowych. Zmienia się również akceptowany poziom cen – średnia stawka za noc sylwestrową wzrosła do około 793 zł, a za pobyt świąteczny do 895 zł, przy jednoczesnym wzroście wartości rezerwacji o kilkanaście procent rok do roku. Najdroższym regionem pozostają góry, gdzie doba hotelowa nierzadko kosztuje nawet 800–1200 zł, podczas gdy Bałtyk oferuje najbardziej przystępne ceny. Rośnie także ryzyko, że w wielu miejscach nie pojawią się oferty last minute, gdyż Polacy zaczęli planowanie zakończenia roku znacznie wcześniej niż w poprzednich sezonach. Najpopularniejsze kierunki sylwestrowe w Polsce Równie wyraźny wzrost zainteresowania wyjazdami na przełomie roku obserwuje Travelist.pl, który wskazuje, że liczba sylwestrowych rezerwacji wzrosła o 13% rok do roku. Najsilniej zyskują na popularności góry i Bałtyk, które odpowiadają łącznie za trzy czwarte wszystkich pobytów. Jeszcze szybciej rosną kierunki nad jeziorami (aż o 39% rok do roku), co pokazuje rosnące znaczenie spokojniejszych, mniej oczywistych regionów zimowych. Dane dotyczące dostępności potwierdzają tę skalę zainteresowania: zajętych jest ponad 75% pokoi nad jeziorami i ponad 70% nad morzem. Travelist zwraca również uwagę, że szybkie kurczenie się dostępnej bazy noclegowej na Mazurach i Pomorzu wynika nie tylko z dużego popytu, lecz także z mniejszej liczby obiektów niż w górach czy nadmorskich kurortach. Wśród popularnych destynacji sylwestrowych na Travelist.pl dominują Szklarska Poręba, Szczyrk i Karpacz w górach, Kołobrzeg, Mielno i Międzyzdroje nad morzem oraz Ostróda, Żnin i Tleń w regionach jeziornych. Z kolei wśród dużych miast Polacy szczególnie chętnie wybierają Kraków, Wrocław i Gdańsk, które przyciągają zarówno rozbudowaną ofertą noclegową, jak i bogatym programem wydarzeń. Ceny noclegów w hotelach 3–5* wzrosły jedynie symbolicznie (średnio o 1%), choć większy popyt sprawił, że w górach i nad jeziorami stawki rosną szybciej niż nad Bałtykiem. Stabilna pozostaje również długość pobytu, wynosząca nieco ponad trzy doby. Co więcej, w tym roku rezerwacje dokonywane były średnio z dwumiesięcznym wyprzedzeniem. Sylwester staje się więc nie tylko okazją do zabawy, lecz także momentem, w którym Polacy świadomie inwestują w odpoczynek i komfort. Źródła: Triverna, Travelist Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ucieczka flaminga z brytyjskiego zoo stała się sensacją. We Francji rozpoczął nowe życie na wolności
Na początku listopada z rezerwatu przyrody w Kornwalii uciekł młody flaming. Mimo że Frankie miała przycięte pióra na jednym skrzydle, co teoretycznie uniemożliwiało jej długi lot, pokonała ponad 200 kilometrów i dotarła aż do Francji, gdzie rozpoczęła życie w nowym środowisku.
Opiekunowie z Paradise Park w Kornwalii nie spodziewali się, że czteromiesięczna Frankie podejmie próbę ucieczki, która wbrew wszelkim przewidywaniom zakończy się sukcesem. Ptaka trzymano w otoczonym murem ogrodzie, a przycięcie piór miało uniemożliwić mu samodzielny lot. Mimo to 2 listopada młody flaming wzbił się w powietrze, przekraczając granice własnych możliwości. Zdumienie pracowników ogrodu szybko przerodziło się w niedowierzanie, gdy kolejne doniesienia o obserwacjach Frankie zaczęły napływać z francuskiej Bretanii. Jej niezwykła podróż stała się jednym z najbardziej zaskakujących i symbolicznych zwierzęcych „ucieczek” ostatnich lat. Ucieczka framinga. Jak Frankie pokonała około 200 km? Frankie opuściła Paradise Park 2 listopada, w chwili gdy wietrzna aura nad Kornwalią sprzyjała niekontrolowanym podmuchom. Zdaniem kuratora ogrodu, Davida Woolcocka, to właśnie wiatr mógł stać się impulsem do ucieczki: „Podejrzewamy, że podczas ćwiczeń została porwana przez podmuch, który wyniósł ją ponad ogrodzenie. A potem ruszyła w drogę”. Młody flaming, mimo przycięcia piór na jednym skrzydle, zdołał wzbić się na tyle wysoko, by kontynuować lot w kierunku otwartego morza. To wyjątkowe zachowanie zaskoczyło opiekunów, ponieważ zabieg przycinania piór zwykle uniemożliwia ptakom dłuższy lot, choć – jak zauważył Woolcock – „nie zawsze uniemożliwia im wzbicie się w powietrze”. Gdy okazało się, że Frankie opuściła teren rezerwatu, rozpoczęto poszukiwania w pobliskich zatokach. Szybko stało się jasne, że flaming nie zatrzymał się w okolicy – kolejne zgłoszenia zaczęły napływać już z północnej Francji. Zaobserwowano ją w Bretanii, co oznacza, że pokonała ponad 160 kilometrów nad morzem, wykorzystując sprzyjające, stabilne wiatry. Pracownicy parku, początkowo zrozpaczeni jej zniknięciem, ostatecznie przyznali, że ulga przeważyła nad obawami. – Wykazała się odpornością i umiejętnościami, które mogą pomóc jej przetrwać w dziczy – mówił Woolcock, podkreślając, że flamingi potrafią pokonywać ogromne dystanse i są znacznie bardziej wytrzymałe, niż przypuszcza wielu opiekunów. Kwestia sprowadzenia Frankie do Kornwalii okazała się problematyczna z powodów weterynaryjnych. Jeśli zostałaby złapana we Francji, musiałaby przejść pełne badania i kwarantannę w lokalnej placówce, co – ze względu na panujące ryzyko ptasiej grypy – mogłoby wykluczyć jej szybki powrót. – Mało prawdopodobne, by ktokolwiek wziął odpowiedzialność za przetrzymywanie flaminga, który miał kontakt z dzikimi ptakami – przyznał Woolcock. Tymczasem obserwacje z Francji dowodzą, że Frankie radzi sobie nadzwyczaj dobrze – żeruje regularnie i zachowuje pełnię sił. Pracownicy parku uznali więc, że najbezpieczniej będzie pozwolić jej pozostać w nowym środowisku, w którym (jak dotąd) świetnie sobie radzi. Czy Bretania to dobre miejsce dla flamingów? Eksperci oceniają szanse Frankie Choć obecność flaminga w północnej Francji może wydawać się zaskakująca, tamtejsze wybrzeże oferuje warunki sprzyjające przetrwaniu nawet w miesiącach zimowych. Bretania należy bowiem do regionów, w których regularnie obserwuje się zimujące populacje ptaków brodzących, a rozległe płycizny Plage de Keremma zapewniają stały dostęp do drobnych bezkręgowców, czyli kluczowego pokarmu flamingów. Łagodniejszy niż w głębi kontynentu klimat Oceanu Atlantyckiego ogranicza ryzyko zamarzania lagun, dzięki czemu ptaki żerują tam przez cały rok. To właśnie specyfika tego środowiska sprawiła, że Frankie mogła szybko odnaleźć się w nowym otoczeniu. Decyzja o pozostawieniu jej na wolności wynikała z oceny, że naturalne warunki w Bretanii mogą zapewnić jej większe bezpieczeństwo niż próby transportu do Kornwalii. Kurator ogrodu, David Woolcock, podkreślił, że przypadki flamingów żyjących przez lata na europejskich wybrzeżach są dobrze udokumentowane, również w okresach zimowych. – Istnieją doniesienia o ptakach, które doskonale adaptowały się do podobnych środowisk i radziły sobie tam przez wiele lat – zaznaczył. W połączeniu z brakiem oznak wyczerpania u Frankie oraz ryzykiem związanym z potencjalną ekspozycją na ptasią grypę, pracownicy uznali, że jej pozostanie w Bretanii jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym zarówno dla niej, jak i dla innych ptaków w Paradise Park. Obserwacje z Francji wskazują, że młoda samica korzysta z zasobnych żerowisk, a jej kondycja sugeruje, że ma realne szanse, by przejść przez zimę bez uszczerbku. Źródła: The Guardian, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Les Menuires, Méribel, Saint-Martin-de-Belleville – francuski raj dla narciarzy. Każdy znajdzie tu coś dla siebie
Gdy zaczynasz tu szusować, możesz to robić w zasadzie bez końca. Ośrodek narciarski Les Menuires leży w sercu doliny Belleville, jednej z tzw. Trzech Dolin (Les Trois Vallées).
Spis treści: Po mistrzowskich trasach Méribel Saint-Martin-de-Belleville Chalet du Sunny Zakładamy narty pod hotelem i w zasadzie już jesteśmy na stoku. Nie musimy nigdzie jechać busem, autem czy bryczką. Moglibyśmy nawet założyć narty już w pokoju i wyskoczyć przez okno na zaśnieżoną pochyłą polanę. Potem pod wiaduktem do wyciągu i dalej fruuu... w wysokie Alpy. Jesteśmy w Les Menuires, w sercu doliny Belleville, jednej z tzw. Trzech Dolin (Les Trois Vallées), które uważane są za największy teren stricte narciarski na świecie. Znajduje się tu w sumie 335 tras o łącznej długości ponad 600 km! Sama stacja narciarska Les Menuires powstała w 1964 r. i chwali się 89 trasami i 31 wyciągami. Do tego dochodzi kilkadziesiąt restauracji i równie wiele hoteli. Centrum ośrodka jest La Croisette, czyli „patelnia”, na której kończy się większość zjazdów. I przy której można coś zjeść, wypożyczyć sprzęt czy po prostu odpocząć. To stąd wieczorem ruszamy przez góry na skuterach śnieżnych. Wiatr urywa głowę, śnieg rozbryzguje się wysoko na boki. Jest mroźno, ale rozgrzewa nas adrenalina. Po mistrzowskich trasach Méribel Następnego dnia udajemy się do niedalekiego Méribel. – Samochodem jechalibyśmy tam godzinę. Na nartach co najmniej dwa razy szybciej. Mimo że przez wysokie góry – mówi nasz przewodnik Tomek Winiarski. W Les Menuires spędza każdą zimę od 1987 r. Pracuje tu jako instruktor, a o okolicy wie wszystko. Dzięki temu po drodze mamy też szybką i darmową lekcję historii sportu. Tomek wspomina, jak pracował podczas zimowych igrzysk olimpijskich Albertville w 1992 r., które odbywały się m.in. na stokach, na których teraz szusujemy, a więc Les Menuires i Méribel. Ale też obiektach w Courchevel, La Plagne, Tignes, Val d’Isere, Les Arcs i wielu innych. Igrzyska i mistrzostwa – Trudno sobie wyobrazić, jak wyglądają trasy dla najlepszych. W 1992 r. miałem przyjemność pracować nad przygotowaniem slalomu w Les Menuires w ramach igrzysk. Wydawało nam się, że wszystko jest świetnie, ale przyjechał delegat FIS i kazał całą nawierzchnię zeskrobać, a potem zalać wodą i zamrozić. Oni naprawdę jeżdżą po lodzie! Dzięki temu trasa zjazdowa tak szybko się nie niszczy i jest sprawiedliwiej. W Les Menuires podczas olimpiady rozegrano prestiżowy slalom męski, a w Méribel, do którego właśnie dojeżdżamy, slalomy kobiece i zawody hokejowe. W osadzie Méribel-Mottaret, gdzie znajduje się stadion narciarski ze sporymi trybunami i stromym stokiem, odbywają się też męskie konkurencje mistrzostw świata w narciarstwie alpejskim: slalom gigant i slalom specjalny. – A tam, wyżej, odbywa się bieg zjazdowy – pokazuje Winiarski. Konkurencje kobiece z kolei są w niedalekim Courchevel. Szusujemy dalej. Po kolejnych kilkunastu minutach przejeżdżamy obok miejsca, w którym w grudniu 2013 r. doszło do głośnego wypadku z udziałem legendy Formuły 1 Michaela Schumachera. Sportowiec wyjechał poza trasę, nie zauważając schowanych pod śniegiem skał. Wywrócił się i uderzył głową w kamień. Nie pomógł kask, a zaszkodziła prawdopodobnie zamontowana na nim kamerka go pro. Niemiec zapadł w długą śpiączkę, do dziś nie odzyskał sprawności. Saint-Martin-de-Belleville Wieczorem zjeżdżamy niżej, do urokliwego Saint-Martin-de-Belleville. To również stacja narciarska, ale już całkiem inna niż Les Menuires. O ile tę drugą stworzono w XX w. od zera na terenach dawnej kopalni węgla, o tyle Saint-Martin to tradycyjna wieś, w której podziwiamy i piękny barokowy kościół, i mnóstwo starych budynków z różnych epok. Przede wszystkim jednak zwiedzamy malutkie, ale szalenie ciekawe lokalne muzeum. Mamy tu więc typową chatę pasterską, w której mieszkańcy żyli razem ze swoim bydłem. Przyglądamy się domowym sprzętom i ściennym malowidłom, które obrazują życie alpejskich wieśniaków w kolejnych miesiącach roku. Oglądamy też krótkie, ale pouczające filmy o pracy rolników, dawnych metodach wytwarzania masła czy cepowaniu i mieleniu ziaren na mąkę. Chalet du Sunny Ostatniego dnia szusujemy od wczesnego rana do późna, jedynie z krótką przerwą na lunch. Przed powrotem chcemy się nasycić górskimi krajobrazami, śniegiem, alpejskim powietrzem. Słońce niestety wychodzi zza chmur rzadko, ale i tak mamy z jazdy sporo frajdy. Trudno w to uwierzyć, ale gdyby w tym samym czasie w Trzech Dolinach działały wszystkie wyciągi, w ciągu godziny byłyby w stanie przetransportować na stoki aż 260 tys. ludzi! Na szczęście ogrom terenu sprawia, że tłumów wokół nie widać. Każdy jest w stanie znaleźć tu swoją niszę i naprawdę dużo przestrzeni. To niewątpliwie jest wielki atut miejsca. Na ostatnią kolację, do Chalet du Sunny na wysokości 2500 m n.p.m., jedziemy... ratrakiem. Wiatr dmie, śnieg oblepia szyby tak, że nic wokół nie widać. Maszyna warczy i podskakuje na wertepach. Wrażenie jest takie jak podczas jazdy czołgiem. W ciągu dnia można by tam pewnie dotrzeć na nartach, ale teraz, po zmroku, inaczej się nie da. Cóż, zwłaszcza po takiej wycieczce fondue w górskiej chacie na tej wysokości smakuje wybornie. Źródło: archiwum NG
Mapa Tożsamości – podróż przez Estonię z mobilnym studiem fotograficznym
Wyruszyliśmy na północ. Tam, gdzie lasy spotykają się z morzem, a spokój przestrzeni miesza się z ludzkimi historiami. Estonia, niewielki kraj na skraju Europy, okazała się idealnym miejscem do realizacji naszego fotograficznego projektu „Mapa Tożsamości”.
„Mapa Tożsamości” to fotograficzna próba zrozumienia, czym jest dom i poczucie przynależności. To cykl portretów osób, które spotkaliśmy przypadkiem, a które zgodziły się odpowiedzieć na trzy proste, ale fundamentalne pytania: co dla ciebie znaczy “dom”? Czy czujesz się obywatelem swojego kraju? Gdybyś mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? Mobilne studio Nasz camper van California Ocean przekształciliśmy w mobilne studio fotograficzne. Dzięki temu mogliśmy dotrzeć do małych gospodarstw ukrytych w estońskich lasach czy do odległych nadmorskich miejscowości. Mobilność dawała nam szansę na autentyczne spotkania tam, gdzie nikt na nas nie czekał i gdzie historie pojawiały się spontanicznie. W miejscach, które były częścią codzienności naszych rozmówców. View Gallery on the source website Zebrane portrety i wypowiedzi stają się mapą, która łączy geografię miejsc z geografią myśli i emocji. To podróż, w której zadajemy pytania i poszukujemy odpowiedzi. Poniższa galeria to efekt tych spotkań. Obraz współczesnej Estonii widziany oczami jej mieszkańców. Fotografie: F11 Studio Mapa Tożsamości Tor, 60 lat, Szwecja Co dla Ciebie znaczy „dom”? Dom nie jest już dla mnie miejscem szczególnym. Opuściłem Szwecję i oficjalnie mieszkam w Estonii. Ale w Europie i na całym świecie czuję się wszędzie jak w domu. Czy czujesz się obywatelem swojego kraju? Mieszkam w Estonii, ale nie czuję się jej obywatelem. Mam szwedzki paszport i estoński dowód osobisty, na podstawie którego nie mogę podróżować. Z drugiej strony, nie czuję się też obywatelem Szwecji. Jestem taki bezpaństwowiec. Gdybyś mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? Ech, pewnie mieszkałbym poza UE, żeby uniknąć wszystkich tych złodziejskich polityków, którzy chcą wojny. Monika, 40 lat, Estonia Co dla Ciebie znaczy „dom”? Dom oznacza dla mnie rodzinę. Czy czujesz się obywatelką swojego kraju? Tak. Gdybyś mogła zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? Gdybym mogła zamieszkać gdziekolwiek na świecie, wybrałabym Hiszpanię, ponieważ jest tam słońce i jest ciepło. Hendrik, 16 lat, Estonia Co dla Ciebie znaczy „dom”? To słowo wiele dla mnie znaczy. To miejsce, w którym mogę być sobą. Miejsce, w którym mogę spać. Miejsce, w którym mogę być z rodziną. Czy czujesz się obywatelem swojego kraju? Tak. Jestem bardzo szczęśliwy, że jestem obywatelem Estonii. Gdybyś mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? Zamieszkałbym w miejscu z niskimi podatkami, ponieważ życie w Estonii jest dość drogie. Chciałbym mieszkać gdzie jest tanio, gdzie mógłbym poczuć się trochę bogatszy… nawet jeśli nie jestem bogaty. Holm, 84 lata, Estonia Co dla Ciebie znaczy „dom”? Dom to coś bardzo ważnego dla mnie. Tu jest mój dom, na wyspie. Czy czujesz się obywatelem swojego kraju? Tak! Gdybyś mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? W Estonii. Tylko w Estonii. Kristjan, 15 lat, Estonia Co dla Ciebie znaczy „dom”? Dla mnie dom oznacza naturę i środowisko, w którym mieszkam, a także moją rodzinę i ludzi, z którymi spędzam czas. Czy czujesz się obywatelem swojego kraju? Tak, czuję się obywatelem mojego kraju, ponieważ dotyczą mnie następujące kwestie – podatki i prawa mi przysługujące. Gdybyś mógł zamieszkać w dowolnym miejscu na świecie, gdzie by to było i dlaczego? Mieszkałbym w Norwegii, bo jest tam chłodniej i piękniej.
Erfurt i Würzburg: dwa zupełnie odmienne miasta. Pomysł na weekend w Niemczech
Odwiedziłem dwa niemieckie miasta z odmienną duszą. Erfurt to gotyk i średniowiecze, Würzburg – barok i frankońskie wina.
Spis treści: Erfurt: stolica Turyngii Würzburg: barokowa perła Frankonii Erfurt i Würzburg – informacje praktyczne Miasto pachnie kawą i wilgotnym kamieniem. Poranny chłód nie odstrasza jednak gości siedzących przed kawiarniami. Katedra Marii Panny, monumentalna gotycka budowla z potężnymi schodami, i stojący obok kościół Świętego Sewera od wieków tworzą duchowe serce Erfurtu. Do dziś historycy zadają sobie pytanie, po co dawni włodarze miasta postawili dwie tak potężne świątynie jedną tuż obok drugiej. Niebawem mam się przekonać, że to nie jedyna tajemnica, którą skrywa położona niemal w sercu Niemiec stolica Turyngii. Erfurt: stolica Turyngii Erfurt, dziś nieco na uboczu głównych szlaków, kryje zaułki, o jakich wiele miast może pomarzyć. To jedna z nielicznych niemieckich metropolii, która z II wojny światowej wyszła niemal bez zniszczeń. Starówka zachowała historyczny układ urbanistyczny i setki oryginalnych budynków pamiętających późne średniowiecze. Nie tego się spodziewam, przyjeżdżając tu po raz pierwszy. Po Niemczech podróżuję dużo i miasta w tym kraju rzadko mnie zaskakują. Kiedy więc wcześniej tego dnia wysiadłem na dworcu w Erfurcie i zagubiłem się w labiryncie uliczek, gdzie brukowane drogi pamiętają czasy Marcina Lutra, czułem, że trafiłem do jednego z ciekawszych miast w tej części Europy. Średniowieczny most ze sklepikami Krämerbrücke (most Kupców) to jeden z najdłużej stale zamieszkanych mostów Europy. Zabudowany urokliwymi domami o konstrukcji szkieletowej kryje warsztaty rzemieślnicze, galerie, sklepy z winem i przyprawami. W tym roku most będzie hucznie obchodził swoje 700-lecie. Tuż obok znajduje się Wenigemarkt – niewielki trójkątny plac w historycznym centrum miasta. Jego nazwa oznacza dosłownie „mały rynek” i odróżnia go od większego Domplatz, głównego skweru targowego Erfurtu – Wenigemarkt to idealne miejsce, aby delektować się najlepszymi lodami lub drinkiem, usiąść wygodnie i podziwiać widok na słynny średniowieczny most. To jedno z moich ukochanych miejsc w mieście – opowiada mi Romy z lokalnej organizacji turystycznej. Będąc w okolicy, warto również wstąpić do niewielkiego lokalu Goldhelm Schokoladen. To tu powstaje jeden ze słodkich symboli Erfurtu – lokalne pralinki zdobione płatkami róż. Zaglądam do środka, gdzie dowiaduję się, że słodkie przysmaki są tu przygotowywane ręcznie, a sama czekolada pochodzi z upraw zrównoważonych w Peru. Wszystkie drogi na erfurckim Starym Mieście prowadzą w kierunku Rynku Rybnego (Fishmarkt). Dominują tu elegancki neogotycki gmach ratusza i renesansowe pałace dawnych mieszczan. Bogato zdobione przypominają mi kamienice dawnego Gdańska. Uwagę przykuwa wyjątkowo urokliwy Dom pod Szerokim Paleniskiem. Fasada budynku jest na nim zdobiona niezwykłymi płaskorzeźbami. Podchodzę bliżej, bo potrzebuję chwili, aby rozszyfrować ich znaczenie. Ależ oczywiście! To alegoria pięciu zmysłów. Z zamyślenia wyrywa mnie jeden w moich własnych – powonienie. W powietrzu wyczuwam bowiem dymny zapach pieczonego na ogniu mięsa. Czas na obiad! Tuż obok Rynku Rybnego stoi niepozorna budka z napisem Thüringen Bratwurst. Ta grillowana, koniecznie na węglu, a nigdy nieopiekana elektrycznie, kiełbaska to kolejny kulinarny symbol Erfurtu. Wursty z tego miasta podaje się w bułce i z lokalną musztardą. Co ciekawe, erfurcka musztarda okryta jest w całych Niemczech sławą tej najznakomitszej. Można ją dostać w rozsianych po mieście sklepach wyspecjalizowanych właśnie w sprzedaży musztardy. Zapomniana synagoga i klasztor ciszy Kilka minut późnej trafiam do Starej Synagogi – jednej z najstarszych zachowanych w Europie. Mury tej gotyckiej świątyni pamiętają IX w. Historia miejsca jest równie zaskakująca, co historia całego regionu. Pierwsza bożnica działała tu przynajmniej do XIV w., kiedy w następstwie epidemii dżumy w Erfurcie nastąpiła seria pogromów na Żydach. Wyznawcy Mojżesza byli zmuszeni opuścić miasto, a gmach synagogi przerobiono na miejską kamienicę. Co ciekawe, z czasem o dawnym przeznaczeniu tego budynku zapomniano. W latach 30. XX w. w dawnej żydowskiej świątyni działała restauracja, w której stołowali się członkowie partii nazistowskiej zupełnie nieświadomi historii tego miejsca. Prawdziwą przeszłość budynku odkryto dopiero 1993 r. Dziś jest to jeden z najciekawszych zabytków otwartych dla zwiedzających. Warto tu zajrzeć zwłaszcza, aby zobaczyć słynny „skarb erfurcki” (Erfurter Schatz). To zbiór monet, klejnotów i złotych pierścieni ukrytych przez żydowskich mieszkańców przed XIV-wiecznymi pogromami. Tuż obok można zajrzeć do mykwy – rytualnej łaźni z XIII w., kolejnego świadka wielokulturowej przeszłości miasta. Nieopodal stoi kolejny gmach ważny dla duchowej historii Erfurtu. Duży budynek z czerwonej cegły i łupkowego dachu – surowy, bez ozdób, jakby nie chciał zwracać na siebie uwagi. To klasztor augustianów. Miejsce, w którym zaczęła się reformacja – zanim jeszcze rozległo się pierwsze słowo buntu. Tu, w 1505 r., młody student prawa Marcin Luter złożył śluby zakonne, ogolił głowę i uciszył sumienie. Przez pięć lat modlił się, jadł w ciszy, spał w celi z drewnianym łóżkiem i krzyżem nad głową. Właśnie ta cela – odtworzona z pieczołowitością – robi dziś największe wrażenie. Mała izba, stolik, Pismo Święte. Zaglądając do celi, łatwiej zrozumieć, że rewolucje rodzą się w ciszy. Zwiedzanie klasztoru zaczynam od krużganków – chłodnych i pustych. Później sala kapituły, biblioteka, skryptorium. W jednej z sal próbuję swoich sił w minuskule karolińskiej – średniowiecznym stylu pisma. Atrament gęsty, stalówka skrzypi. Nie byłby ze mnie dobry mnich. W letnie wieczory klasztor zamienia się w dom gościnny. Można wynająć celę na noc za niecałe 100 euro. Prosto, ale czysto. Choć nie ma tu telewizorów, a dostęp do internetu jest ograniczony, gości przyciąga cisza przerywana jedynie regularnymi uderzeniami w dzwon. Mroczni świadkowie przeszłości W którymkolwiek kierunku Erfurtu się nie udaję, stale widzę ją nad sobą. Ogromna cytadela Petersberg góruje nad miastem. Tę kamienną fortecę służącą do kontrolowania okolicy wznieśli po wojnie trzydziestoletniej Prusacy. Mnie przypomina gotową do ciosu pięść. Gdy wchodzę przez potężną bramę z herbem, przewodnik tłumaczy: „Budowniczym nie chodziło o to, żeby bronić miasta. Chcieli je trzymać w ryzach”. Najciekawsze nie są jednak ani działa, ani mury. Największe wrażenie robią stare, zawilgotniałe tunele. Zaprojektowane tak, by wykrywać, czy wróg nie próbuje podkopać fundamentów. Schodzę pod ziemię. Powietrze zimne i suche, pachnie pleśnią i historią. Po chwili przewodnik gasi światło. – Teraz słuchajcie – mówi. Ciemność. Ktoś porusza się 3 m dalej – słychać to, jakby był tuż obok. Cisza, która boli uszy. Jeśli ktoś myśli, że to tylko kamienie – niech przyjdzie tu nocą. Do cytadeli najłatwiej dostać się pieszo ze starówki, zajmuje to ok. 15 min, a wejście do podziemi kosztuje 6 euro. Po południu ruszam na Andreasstraße. Dawniej siedziba Stasi – służby bezpieczeństwa z czasów NRD – dziś centrum pamięci o ofiarach tejże organizacji. Z zewnątrz niepozorny, szary budynek, jakich wiele w byłych Niemczech Wschodnich. Wewnątrz zaś – krzyk. Cichy, uporczywy. Cele bez klamek, lampy jarzeniowe, wąskie korytarze, które prowadzą donikąd. Wchodzę do pokoju przesłuchań. Przy stole siedzi manekin. Głowa spuszczona. Nad nim portret Honeckera. W jednej z dawnych cel słucham nagrania ze świadectwem więźnia z lat 80. Skromny, spokojny głos. Mówi powoli. „Zabrali mnie za ulotki. Trzy lata bez procesu. Moja matka dowiedziała się po miesiącu, gdzie jestem”. Nagle wszystkie gabloty, zdjęcia, hasła stają się niepotrzebne. Wystarczy spojrzeć w oczy mężczyzny na pozostawionej fotografii. Wstęp do centrum jest bezpłatny. Wystawy są tłumaczone na język angielski. Dla tych, którzy chcą zrozumieć współczesne Niemcy – to w Erfurcie przystanek obowiązkowy. Würzburg: barokowa perła Frankonii Z Erfurtu pociągiem jadę na południe. Niepozorny, biało-czerwony skład sunie przez wzgórza Turyngii, potem przez lasy Hesji, by w końcu wtoczyć się do winnej Frankonii. Zaledwie godzina podróży wystarcza, aby poczuć się w zupełnie innej krainie. Pierwsze, co mnie uderza w Würzburgu, to powietrze. Rześkie, ale zauważalnie cieplejsze. Jakbym się znalazł gdzieś w środkowej Francji. O tym, że jestem w jednej ze stolic niemieckiego wytwórstwa winnego, nie dają mi zapomnieć nazwy kolejnych mijanych ulic: Weingartenstraße, Rebenring – wszystko tu kręci się wokół wina. W porównaniu ze śpiesznym Erfurtem Würzburg sprawia wrażenie miejsca, gdzie żyje się wolniej. Najnowsza historia w obu miastach również potoczyła się inaczej. Podczas gdy Erfurtu prawie nie tknęły wojenne bomby, Würzburg został w 1945 r. doszczętnie zniszczony, a następnie odbudowany. Jeśli istnieje barokowy wzorzec z Sèvres, to ma on marmurowe schody, sklepienie pełne chmur i wizerunków książąt, którzy chcieli rządzić nie tylko duszami, ale i estetyką całego regionu. Würzburga nie sposób zrozumieć bez tej rezydencji – monumentalnego pałacu, który jak mało które miejsce w Niemczech łączy włoską fantazję z niemiecką precyzją. Powstały w XVIII w. budynek miał być lokalną odpowiedzią na podparyski Wersal. Do pracy zaproszono mistrzów: architekta Balthasara Neumanna, malarza Giovanniego Battistę Tiepolo, rzeźbiarzy z Włoch i Austrii. Zwiedzanie zaczynam od westybulu – chłodnego, ozdobionego płaskorzeźbami. Potem monumentalna klatka schodowa, nad którą rozciąga się gigantyczny fresk Tiepola. Aby ukończyć tak potężne dzieło, artysta wchodził na rusztowania codziennie przez dwa lata. Malowidło przedstawia cztery kontynenty znane ówczesnym Europejczykom. Europa z insygniami władzy. Azja z tygrysem. Afryka z lampartem. Ameryka z pierzastym pióropuszem. Nie ma tu przypadku – każda poza, kolor, detal ma swoje znaczenie. Jeszcze większe wrażenie robi Gabinet Lustrzany – perła rokokowej doskonałości. Pokój nie większy od salonu w mieszkaniu w bloku, ale odbija światło w taki sposób, że czuję się jak wewnątrz klejnotu. Choć nie jest to zabronione, nikt tu nie robi zdjęć, lepiej jest napawać oczy tym niepowtarzalnym widokiem. Gabinet Lustrzany to perfekcyjna rekonstrukcja. Ten oryginalny nie przetrwał II wojny światowej, choć większość pałacu pozostała nietknięta. Bilety do rezydencji kosztują 9 euro. Warto wybrać opcję z przewodnikiem. Zwiedzanie trwa około godziny, ale można zostać dłużej – w ogrodach czy w przyklasztornej winiarni. Na moście w Würzburgu Prawdziwe serce Würzburga bije nad rzeką. Alte Main­brücke, czyli Stary Most na Menie, został zbudowany w XV w., następnie – wbrew losom pisanym tej części Europy – przetrwał wojny, powodzie i kolejne epoki. Dziś dalej łączy dwie strony miasta i służy jako miejski deptak, na którym mieszkańcy i turyści spotykają się latem i wspólnie piją – a jakże! – frankońskie wino. Na balustradach mostu stoją barokowe figury świętych – patrzą na mnie i na światło odbite w rzece. Oddaję się lokalnym zwyczajom i kupuję kieliszek rieslinga w pobliskiej winiarni Alte Mainmühle, która znajduje się tuż przy wejściu na most. Szkło – tak, prawdziwe szkło – dźwięczy cicho, gdy kelnerzy podają je z okienka. Nie ma tu krzyku, nie ma pośpiechu. Tylko rozmowy, uśmiechy, klikanie kieliszków. Niektórzy przynoszą książki. Inni wystawiają twarze w kierunku pierwszych wiosennych promieni słońca. Erfurt i Würzburg – informacje praktyczne Dojazd Do Erfurtu i Würzburga z Polski najłatwiej dotrzeć lotem do Frankfurtu – LOT-em (od 700 zł) i Lufthansą (z Warszawy), a także tanimi liniami jak Ryanair i Wizz Air (z Warszawy, Krakowa i Gdańska; od 400 zł). Z Frankfurtu do Würzburga i Erfurtu kursują szybkie pociągi ICE (ok. 1–2 godz.). Nocleg Hote Alma am Anger – butikowy hotel w sercu Erfurtu, tuż przy zabytkowym Krämerbrücke. Jasne wnętrza z lokalnymi akcentami. Pokoje 2-os. od 140 euro Best Western Premier Hotel Rebstock – elegancki hotel w barokowej kamienicy, kilka minut spacerem od rezydencji w Würzburgu. Stylowe pokoje 2-os. od 130 euro ze śniadaniem. Jedzenie Thüringer rostbratwurst – ikona Erfurtu i całej Turyngii. To długa, cienka kiełbasa z grubo mielonego mięsa wieprzowego, doprawiona majerankiem, czosnkiem i pieprzem, grillowana na ogniu z drewna bukowego i tradycyjnie podawana w bułce z musztardą. Spróbujesz jej na jarmarku, ulicznym stoisku albo w lokalnej knajpie. Fränkischer schäufele – specjalność Frankonii, czyli także Würzburga. To pieczone wieprzowe łopatki z chrupiącą skórką podawane z sosem piwnym, kluskami ziemniaczanymi (kloß) i kapustą. Danie ciężkie, ale obowiązkowe – najlepiej smakuje w regionalnej gospodzie popite lokalnym białym winem silvaner. Atrakcje Godzinny spacer z przewodnikiem po średniowiecznym Starym Mieście w Erfurcie, 12 euro; erfurt-tourismus.de. Rejs statkiem po Menie z widokiem na twierdzę Marienberg i winnice Wurzburga, idealny na zachód słońca, ok. 45 minut, 14 euro; schifffahrt-wuerzburg.de. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Einstein by się rozpłakał. Zobacz, co skrywa środek reaktora fuzyjnego
Einstein podobno by zapłakał, wchodząc do wnętrza tej konstrukcji. Fotograf „National Geographic” zajrzał do środka stellaratora – reaktora, który może zapewnić ludzkości czystą energię przyszłości.
Spis treści: Miejsce ekstremalnych temperatur Jak działa stellarator? Rekordowe osiągnięcia Wendelstein 7-X Czy fuzyjna przyszłość jest w naszym zasięgu? Badacz „National Geographic” Paolo Verzone umożliwia rzadki wgląd do wnętrza stellaratora – eksperymentu, który ma dać światu niemal niewyczerpane źródło czystej energii. Ubrany w nieskazitelny biały kombinezon laboratoryjny, z białymi butami i rękawiczkami, położył się i wślizgnął w otwór niewiele szerszy od jego ciała. Jak sam to ujął, wchodził do gwiazdy. Albo przynajmniej było to doświadczenie chyba najbliższe temu, którego można doznać na Ziemi. Tego listopadowego dnia Verzone otrzymał wyjątkowe, ekskluzywne pozwolenie zajrzenia do wnętrza Wendelstein 7-X, eksperymentalnego reaktora fuzyjnego w Instytucie Fizyki Plazmy im. Maxa Plancka w Greifswaldzie w Niemczech. Urządzenie przechodziło akurat prace konserwacyjne. Miejsce ekstremalnych temperatur Gdy Wendelstein 7-X pracuje, toroidalna, „pączkowata” komora, w której stoi Verzone, wypełnia się plazmą – rodzajem gorącego, silnie zjonizowanego gazu. Urządzenie rozgrzewa tę plazmę do temperatur rzędu dziesiątek milionów stopni Celsjusza. Następnie utrzymuje ją w ryzach za pomocą nadprzewodzących magnesów chłodzonych do –269 °C, czyli temperatury zbliżonej do zera bezwzględnego. Ta skrajna różnica sprawia, że kiedy reaktor jest uruchomiony, obiekt ten staje się na chwilę jednocześnie najgorętszym i najzimniejszym miejscem w całym naszym Układzie Słonecznym. Co jednak ważniejsze, właśnie te ekstremalne warunki umożliwiają zajście reakcji syntezy jądrowej. Lekkie atomy, takie jak wodór, łączą się pod wpływem ogromnej temperatury i ciśnienia, tworząc cięższe atomy i uwalniając porcję czystej energii. To ten sam mechanizm, dzięki któremu nasze Słońce wytwarza swoje ciepło i światło. Naukowcy liczą, że pewnego dnia reaktory fuzyjne będą zasilać nasze sieci elektryczne niemal niewyczerpanym, bezemisyjnym źródłem mocy. Jak działa stellarator? Reaktory fuzyjne występują w kilku konfiguracjach. Wendelstein 7-X jest tak zwanym stellaratorem, który oferuje rzeźbiarskie rozwiązanie problemu, z którym zmagają się fizycy zajmujący się fuzją. Fizyczka Josefine Proll, pracująca przy tym eksperymencie, prosi, by wyobrazić sobie zabawkowy samochodzik na torze wyścigowym. W tej metaforze samochód jest jak cząstki plazmy w reaktorze. Muszą spełnić dwa warunki, by doszło do fuzji: poruszać się szybko i trzymać się toru, bo inaczej wypadną z zakrętu i uderzą w ściany urządzenia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-08-140905-Squeeze-inside-a-fusion-reactor-with-a-Nat-Geo-photographer--National-Geographi-827aec8.png" width="1148" height="857" alt="Reaktor fuzyjny musi generować supergorącą plazmę, ale także utrzymywać ją w stanie schłodzonym za pomocą magnesów o wysokiej temperaturze. Niedawno eksperyment osiągnął rekordowy czas trwania plazmy: 43 sekundy." title="Reaktor fuzyjny musi generować supergorącą plazmę, ale także utrzymywać ją w stanie schłodzonym za pomocą magnesów o wysokiej temperaturze. Niedawno eksperyment osiągnął rekordowy czas trwania plazmy: 43 sekundy." /> Tak jak na małym torze wyścigowym, tor trzeba łagodnie wyprofilować na zakręcie, aby samochód wciąż utrzymywał się w swoim pasie. Inne eksperymenty fuzyjne, takie jak ogromny tokamak ITER we Francji, uzyskują takie wyprofilowanie toru, wzbudzając prąd elektryczny bezpośrednio w plazmie. Stellarator osiąga to za pomocą fantazyjnie powyginanych cewek magnetycznych otaczających komorę reakcji. Rekordowe osiągnięcia Wendelstein 7-X Ten wybór konstrukcyjny umożliwił przełomy. Wendelstein 7-X ustanowił niedawno rekord w utrzymywaniu przegrzanej plazmy przez 43 sekundy, co przewyższa dotychczasowe osiągnięcia tokamaków. Sprawia też, że urządzenie jest zachwycającym dziełem inżynierii, do którego można dosłownie wpełznąć do środka.Około 8 tysięcy grafitowych płytek i stalowych płyt chłodzonych wodą pokrywa spiralne ściany, chroniąc eksperyment przed przegrzaniem. Dla Verzone’a ten wgląd za kulisy był niemal doświadczeniem duchowym. Mówi, że czuł się, jakby wchodził do krypty katedry. Do rzadko odwiedzanego sanktuarium, w którym można kontemplować to, co wzniosłe. Wyobraź sobie, że do tego samego miejsca wchodzi Einstein – on, zdaniem Verzone’a, po prostu by się rozpłakał. Czy fuzyjna przyszłość jest w naszym zasięgu? Ten reaktor nie wytwarza jeszcze użytecznej energii z fuzji. Dotychczasowe eksperymenty służą głównie testowaniu samej konstrukcji i stabilności układu plazmy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-08-141250-Squeeze-inside-a-fusion-reactor-with-a-Nat-Geo-photographer--National-Geographi-6efda2a.png" width="1290" height="858" alt="Ściany reaktora wyłożono około 8000 płytek grafitowych i panelami ze stali nierdzewnej chłodzonymi wodą, co ma chronić eksperyment przed uszkodzeniami spowodowanymi przez plazmę." title="Ściany reaktora wyłożono około 8000 płytek grafitowych i panelami ze stali nierdzewnej chłodzonymi wodą, co ma chronić eksperyment przed uszkodzeniami spowodowanymi przez plazmę." /> Nawet jeśli naukowcom uda się uzyskać stabilną reakcję fuzyjną, która da więcej energii, niż zużyje, przed nimi wciąż stoją kolejne wyzwania inżynieryjne. Na przykład takie pytanie: jak wyprowadzić energię zgromadzoną w plazmie, tak aby realnie zasilała sieć elektroenergetyczną? Nad tym również pracują zespoły badawcze. Pomimo długiej drogi przed nami Proll pozostaje optymistką i wierzy, że ludzkość osiągnie energetykę fuzyjną jeszcze za naszego życia. Podkreśla, że w ostatniej dekadzie nastąpiły tu niezwykle ekscytujące postępy. I że wreszcie widać, iż wokół tej dziedziny narasta nowy impet. Źródło: National Geographic
Czy powinniśmy przygotować się na depresję? Życie w ciemności popycha nas w jej objęcia
Krótkie, zimowo-jesienne dni w Polsce sprawiają, że całymi tygodniami możemy nie widzieć słońca. Spędzamy czas w słabo oświetlanych żarówkami klasach, biurach czy domach. Według naukowców ma to druzgocący wpływ na nasze zdrowie: fizyczne i psychiczne. Dostrzegacie jakieś zmiany? Pojawiły się nowe badania.
Życie w ciemności niesie za sobą szereg wyzwań: zmieniają się hormony, zaburza się rytm dobowy, dotykają nas zaburzenia nastroju i problemy ze snem. Berlińscy naukowcy udowodnili, że ograniczona ekspozycja na światło dzienne – szczególnie o jednej porze dnia – jest przyczyną wielu współczesnych chorób cywilizacyjnych. Depresja przez brak światła? Badania zespołu z Charité–Universitätsmedizin Berlin oraz St. Hedwig Hospital wykazały, że długotrwałe przebywanie w warunkach niskiego natężenia światła (tzw. biologicznej ciemności) prowadzi do wzrostu popołudniowego i wieczornego poziomu kortyzolu – hormonu stresu. To zjawisko podobne do depresji. Uczestnicy badania, którzy spędzali poranki w słabym świetle, wykazywali również zmiany w architekturze snu i zgłaszali wyższy poziom smutku oraz senności. Badania nad sztucznym światłem Eksperyment niemieckich naukowców objął 20 zdrowych, dorosłych osób w przedziale wiekowym 19–30 lat. Celem było sprawdzenie, jak ekspozycja rano na światło o niskiej intensywności wpływa na hormony stresu oraz sen. Uczestnicy zostali losowy przypisani do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa przez kilka poranków (od 8:00 do 12:00) przebywała w pomieszczeniach oświetlonych słabym światłem żarowym o intensywności 55 luksów (o temperaturze barwowej 2700 K). Druga grupa znajdowała się w warunkach światła fluorescencyjnego o wyższej intensywności: 800 luksów (o temperaturze barwowej 3500 K). Uczestnicy zachowywali swoje standardowe godziny snu, a ich rytmy okołodobowe były monitorowane przy pomocy akcelerometrów. W badaniu analizowano poziom kortyzolu (próbki śliny i moczu) oraz parametry snu zarejestrowane za pomocą polisomnografii. Jak niska intensywność światła wpłynęła na hormony stresu? W grupie przebywającej rano w słabym świetle odnotowano wyraźny wzrost poziomu kortyzolu w godzinach popołudniowych (16:00) oraz wieczornych (między 19:00 a 23:00). Początkowo poziomy kortyzolu w obu grupach były zbliżone, jednak po kilku dniach różnice stały się statystycznie istotne. Poranne i wczesnopopołudniowe poziomy kortyzolu nie wykazały znaczących różnic między grupami. Melatonina – hormon odpowiedzialny za regulację snu – zachowała typowy rytm dobowy w obu grupach, bez przesunięcia w czasie. Oznacza to, że słabe światło poranne nie wpłynęło na produkcję melatoniny, ale znacząco zmodyfikowało rytm wydzielania kortyzolu – hormonu stresu. Spadła jakość i długość snu Osoby z grupy słabego światła spały średnio o około 25 minut krócej niż ich osoby z grupy kontrolnej. Zmiany te dotyczyły rozkładu faz snu głębokiego. Przez brak światła w ciągu poranka aktywność mózgu charakterystyczna dla głębokiego snu została przesunięta na późniejsze fazy nocy. Pogorszenie nastroju już po 8 dniach Choć wyniki zadań związanych z czasem reakcji nie wykazały różnic między grupami, to subiektywne oceny samopoczucia były już inne. Ósmego dnia eksperymentu uczestnicy przebywający w słabym świetle zgłaszali wyższy poziom senności i smutku w porównaniu z grupą kontrolną. Zmiany emocjonalne pojawiły się jednak dopiero (lub już) po kilku dniach ekspozycji. Czy mała ilość światła szkodzi zdrowiu psychicznemu? Podsumowując – wyniki badania sugerują, że niewielka ilość światła porannego może wywoływać zmiany hormonalne i senne podobne do tych obserwowanych w depresji. Podniesiony poziom kortyzolu wieczorem, skrócony sen, przesunięcie głębokiego snu i subiektywne pogorszenie nastroju stanowią zbiór sygnałów ostrzegawczych. Obecnie wiele osób spędza znaczną część dnia przy sztucznym, słabym oświetleniu (poniżej 25 luksów), więc wnioski z badania są dosyć jednoznaczne: poprawa jakości światła – poprzez dostęp do naturalnego światła dziennego lub zastosowanie sztucznego światła o wysokiej intensywności w godzinach porannych – może stanowić skuteczną interwencję wspierającą zdrowie psychiczne. Źródło: Journal of Psychiatric Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jaki jest najgłośniejszy dźwięk, który kiedykolwiek nagrano? Nie został wywołany przez człowieka
Startujący odrzutowiec, ryk wieloryba czy impreza sąsiadów z piętra wyżej potrafią być bardzo dotkliwe, ale daleko im do najgłośniejszego dźwięku, który kiedykolwiek udało się nagrać. Erupcja wulkanu z Tonga wywołała odgłos tak potężny, że wielokrotnie okrążył on cały glob.
To nie zwierzęta czy maszyny dostarczają nowych rekordów w dziedzinie akustyki, a sam Wszechświat: wybuchy wulkaniczne czy upadki meteorytów potrafią siać spustoszenie nie tylko na powierzchni Ziemi, ale także w świecie dźwięku. Co było jednak najgłośniejsze? Najgłośniejszy dźwięk w całej historii Za najgłośniejszy zarejestrowany – a nie nagrany, to ważne w tej historii – dźwięk uważa się erupcję wulkanu Krakatau, która miała miejsce 27 sierpnia 1883 roku. Eksplozja była słyszana w promieniu ponad 4300 km – od Australii po wyspę Rodrigues na Oceanie Indyjskim. Skala tego zjawiska była tak ogromna, że relacje marynarzy oddalonych o ponad 60 km opisują pęknięcie błon bębenkowych od natężenia fali dźwiękowej. Według szacunków współczesnych naukowców wybuch osiągnął 310 dB w odległości 100 km od epicentrum, co znacząco przekracza próg bólu i wytrzymałości człowieka. Fala uderzeniowa była tak silna, że okrążyła kulę ziemską siedmiokrotnie, a zjawisko to zostało udokumentowane przez barometry na całym świecie. Trudno jednak zmierzyć dokładnie poziom dB: nie istniały wystarczająco precyzyjne instrumenty pomiarowe, co sprawia, że dane są obarczone dużym marginesem błędu. Wybuch Krakatau uwolnił energię równą 200 megatonom trotylu, wywołując nie tylko potężny huk, ale również ogromne zniszczenia oraz zmiany klimatyczne. Jest to przykład, jak naturalne zjawiska mogą osiągać poziom energetyczny niedostępny dla współczesnej technologii. Wybuch wulkanu Hunga jest najgłośniejszym nagranym dźwiękiem na świecie Krakatau wybuchł jednak dawno temu. W styczniu 2022 roku doszło do potężnej erupcji podwodnego wulkanu Hunga Tonga–Hunga Ha'apai położonego na wyspach Tonga. To niezwykle silne zjawisko wywołało nie tylko fale tsunami, ale również niespotykaną dotąd falę dźwiękową, która obiegła Ziemię wielokrotnie. Naukowcy uznali tę eksplozję za najgłośniejszy dźwięk zarejestrowany w nowoczesnej historii pomiarów. Eksplozja była na tyle silna, że dźwięk był słyszalny tysiące kilometrów od źródła – od Alaski aż po Europę Środkową. Nie była to jednak zwykła fala akustyczna. Według prof. Davida Fee z Instytutu Geofizycznego na Uniwersytecie Alaska Fairbanks, wybuch wywołał falę uderzeniową, która znacząco różni się od typowego dźwięku. Fala ta miała charakter nadźwiękowy i nie mieściła się w standardowej skali dB. Jak naukowcy zmierzyli skalę eksplozji? Jedna z najbliżej położonych stacji naukowych znajdowała się w Nukua'lofa, 68 km od epicentrum erupcji. Tam zarejestrowano skok ciśnienia atmosferycznego o wartości około 1 800 paskali. Wyliczono, że spowodowała je siła porównywalna do wybuchu 100 bomb, które spadły na Hiroshimę. Milton Garces, dyrektor Infrasound Laboratory na Uniwersytecie Hawajskim, zaznaczył, że próba przeliczenia tego zjawiska na tradycyjne decybele byłaby błędna. Gdyby jednak spróbować oszacować tę wartość w odległości 1 metra od źródła, wynik wynosiłby około 256 dB. To znacznie przekracza próg bólu dla ludzkiego ucha, który wynosi około 140 dB. Dla porównania, start statku kosmicznego wywołuje „zaledwie” 190 dB. Jakie dźwięki jest w stanie znieść ludzkie ucho? Zazwyczaj ludzie tolerują dźwięki do około 140 dB. Powyżej nich hałas staje się bolesny i nie do zniesienia. Według WHO nieodwracalne uszkodzenie słuchu może nastąpić już po kilku godzinach ciągłego słuchania dźwięku o natężeniu 85 dB, 14 minutach przy 100 dB i dwóch minutach przy 110 dB. Niektóre odkurzacze potrafią generować 75 dB, piła łańcuchowa 110 dB a silnik odrzutowca 140 dB. Warto pamiętać o ochronie słuchu i stosować słuchawki. Dlaczego dźwięku wybuchu wulkanu nie można porównać do ryku odrzutowca? Fale dźwiękowe powyżej 194 dB przestają zachowywać się jak klasyczny dźwięk – zamiast fal kompresji i rozrzedzenia, mamy do czynienia z falą uderzeniową, czyli frontem ciśnienia poruszającym się z prędkością większą niż dźwięk. W przypadku Tonga eksplozja była zbyt potężna, by można było opisać ją za pomocą klasycznych jednostek akustycznych. Dodatkowo większość energii wybuchu znajdowała się poza zakresem słyszalnym dla ludzkiego ucha, co czyni tę falę dźwiękową nietypową – była odczuwalna niemal na całym świecie, ale niekoniecznie słyszalna. Źródło: Livescience.com, National Oceanic and Atmospheric Administration Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaleszczyki były nazywane polską riwierą. Wojna położyła kres świetności miasta
Zaleszczyki należą do najpiękniej położonych miast na Podolu. Pod względem topografii i walorów klimatycznych, nie może się z nimi równać żadne inne miejsce w tej części Europy. Nic dziwnego, że w poprzednim stuleciu były jednym z najpopularniejszych wakacyjnych kurortów w Polsce. Jaka jest historia Zaleszczyków? Co uczyniło je miejscem absolutnie wyjątkowym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Złoty wiek XX Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Wojna położyła kres istnieniu kurortu Ślady historii w Zaleszczykach W otoczeniu wielokulturowych Kresów Wschodnich, wśród pięknej natury, wieki temu powstało niezwykłe miasto, które w okresie międzywojennym zyskało miano „polskiej riwiery”. Ten niezwykły przydomek nie został nadany Zaleszczykom na wyrost. Gdy nadbałtyckie plaże pustoszały, w tym pięknym mieście dopiero rozpoczynał się sezon wakacyjny. Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Fenomen Zaleszczyków wynika z ich niezwykłej lokalizacji. Dziś miasto rozpościera się na terenie Ukrainy, w rejonie czortkowskim, w obwodzie tarnopolskim. Historycznie należy lokalizować je na Podolu, w pobliżu granicy z Rusią Czerwoną. Miasto powstało na swoistym cyplu, w miejscu gdzie Dniepr tworzy 180-stopniowy meander. Od zachodu, południa i wschodu otaczają je wody rzeki, płynące w głębokim na kilkaset metrów jarze. Przeciwległy brzeg wznosi się na wysokość około 300 metrów nad poziomem rzeki, tworząc naturalne mury kanionu. To właśnie tej osobliwej formacji miasto zawdzięcza wszystkie swoje walory. Wysokie ściany jaru tworzą coś w rodzaju „naturalnej tarczy”, osłaniającej Zaleszczyki przed wiejącym z północy i wschodu wiatrem. W połączeniu z nachyleniem terenu w kierunku południowym, tworzy to wyjątkowy mikroklimat, który bardziej przypomina warunki panujące na wybrzeżu Morza Śródziemnego niż na pozostałym obszarze Podola. Polski biegun ciepła O wyjątkowości tego miejsca świadczą historyczne dane meteorologiczne. W XX wieku średnie letnie temperatury w Zaleszczykach zamykały się w przedziale od 25 do 30 stopni Celsjusza, a w słońcu termometry wskazywały nawet 58 stopni Celsjusza. Mało tego, w letnie południa woda w Dniestrze osiągała temperaturę przekraczającą 30 stopni. To pięknie zlokalizowane miasto było bezsprzecznie najcieplejszym zakątkiem II Rzeczypospolitej, prawdziwym polskim biegunem ciepła. Wyjątkowy ekosystem Unikatowy mikroklimat sprzyjał rozwojowi niezwykłej flory i fauny. W Zaleszczykach pojawiały się gatunki typowe dla południowej Europy. Warunki pogodowe sprzyjały uprawie winorośli i owoców południowych, jak choćby moreli, brzoskwiń i arbuzów. Dziko rosnące chabry wschodnie nie były rzadkim widokiem. W okolicy można było spotkać węża eskulapa i jaszczurkę szmaragdową. Złoty wiek XX Najznakomitszy czas w historii miasta przypada na okres międzywojenny. Ze spokojnego kresowego miasteczka, Zaleszczyki przekształciły się wówczas w tętniący życiem kurort, w którym gościła elita II Rzeczypospolitej. Już w latach 20. XX wieku miasto zaczęło zyskiwać niemałą popularność, ale prawdziwy „boom” nastąpił w 1928 roku, gdy Zaleszczyki zyskały status uzdrowiska o charakterze użyteczności publicznej. To stawiało je na równi z takimi ikonami na turystycznej mapie Polski, jak Krynica czy Zakopane. Nagle miasto stało się synonimem luksusu i towarzyskiej elegancji, a bywanie tam zaczęło być „w dobrym tonie”. Kurort działał jak magnes na towarzyską śmietankę II Rzeczypospolitej. Wypoczywali tam politycy, artyści i intelektualiści. Z dobrodziejstw tamtejszego klimatu korzystali między innymi Józef Piłsudski, Jan Kasprowicz, Maria Dąbrowska i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Atmosfera luksusu Wizyty znamienitych gości tworzyły elitarną atmosferę, a to sprzyjało rozwojowi Zaleszczyków. Jak grzyby po deszczu zaczęły tam wyrastać luksusowe wille, hotele i pensjonaty. Dojazd ułatwiała najdłuższa w Polsce bezpośrednia linia kolejowa, biegnąca z Gdyni na odległość 1314 km. Zamożniejsi turyści mogli skorzystać z luksusowego pociągu motorowego, zwanego Lukstorpedą, który pokonywał trasę z Tarnopola w zaledwie dwie i pół godziny. Centrum życia towarzyskiego Życie towarzyskie w mieście koncentrowało się na dwóch słynnych plażach, oferujących całkowicie odmienne formy wypoczynku. Pierwsza, Plaża Słoneczna, była zlokalizowana na nasłonecznionym, skalistym brzegu. Gęsto usiana leżakami, koszami i innymi udogodnieniami, zapewniała iście elitarną atmosferę. Działała tam wytworna restauracja, a orkiestra przygrywała na żywo. Druga, Plaża Cienista, znajdowała się po przeciwległej stronie miasta. Oferowała wytchnienie w cieniu gęsto zadrzewionych alei i łagodny, piaszczysty brzeg. Stanowiła raj dla pływaków i rodzin z dziećmi, tętniąc gwarem od samego rana. Wzdłuż promenady rozlokowane były liczne kawiarnie i restauracje. Miejsce to ożywało po zachodzie słońca, gdy zaczynała rozbrzmiewać muzyka, a na ogrodowych parkietach rozpoczynały się dancingi. Stolica polskiego wina Dzięki wyjątkowemu klimatowi, miasto stało się centrum polskiego winiarstwa. Jeszcze przed wybuchem wojny w regionie znajdowało się około 150 ha winnic. Od 1935 roku organizowano tam coroczne święto winobrania. Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Blichtr międzywojennej riwiery nie powstał w próżni. Jej polska historia rozpoczęła się w 1376 roku, gdy w zakolu Dniepru powstała niewielka wieś, która do 1766 roku pozostawała w granicach Królestwa Polskiego, a później – Rzeczypospolitej, w obszarze województwa podolskiego. W połowie XVIII wieku Zaleszczyki przeszły na własność Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i ojca ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta. Zanim stały się modnym kurortem, Zaleszczyki były podolskim miasteczkiem handlowym, w którym splatały się ze sobą różne narodowości i kultury. Na przełomie XIX i XX wieku najliczniejszą grupę stanowiła społeczność żydowska. Polacy i Ukraińcy byli mniejszością. Ta wielokulturowa mozaika, w której przenikały się wpływy polskie, ruskie i żydowskie, tworzyła prawdziwie unikatową atmosferę. Wojna położyła kres istnieniu kurortu Złote lata Zaleszczyków zakończyły się gwałtownie we wrześniu 1939 roku. Miasto stało się wówczas symbolem tragicznego położenia Polski – ostatnim skrawkiem polskiej ziemi dla tysięcy uciekinierów, którzy szukali drogi do Rumunii. Na początku wojny Zaleszczyki były punktem ewakuacyjnym dla wielu dyplomatów, oddziałów wojskowych i cywili. W tym miejscu wypada jednak rozprawić się z mitem, według którego przez most w Zaleszczykach ewakuowały się władze II RP. W rzeczywistości Ignacy Mościcki, Felicjan Sławoj Składkowski i Edward Rydz-Śmigły przekroczyli przez most na rzece Czeremosz w Kutach, kilkadziesiąt kilometrów na północny zachód. Miasto pod okupacją Już w pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod sowiecką okupacją. Od 1941 do 1944 roku Zaleszczyki okupowała III Rzesza. Wówczas rozpoczął się prawdziwy dramat społeczności żydowskiej. W wyniku masowych egzekucji, deportacji do getta w Tłustem i obozu zagłady w Bełżcu, tamtejsi Żydzi zostali niemal całkowicie unicestwieni. W granicach ZSRR Rosjanie rozpoczęli proces niszczenia miasta już w trakcie okupacji, a dzieła dopełnili po wojnie, gdy polskie województwo tarnopolskie i rumuński rejon Czerniowiec wcielono do Związku Radzieckiego. Dla władz cała infrastruktura kurortu była ideologicznie obca, a co za tym idzie – zbędna. Pensjonaty, hotele, wille, ogrody i plaże zostały zniszczone. Wycięto plantacje winorośli i melonów, które stanowiły o wyjątkowości regionu. W akcie ostatecznego symbolicznego triumfu, zburzono barokowy ratusz w centrum miasta, aby na jego miejscu postawić pomnik Lenina. Równie brutalnie potraktowano obiekty sakralne. Kościół św. Stanisława został zamknięty i zdewastowany, służąc jako magazyn nawozów i soli, stajnia, a nawet publiczna toaleta. Synagogę przerobiono na kotłownię. Ostateczny cios dla miasta Po dekadach radzieckiej dewastacji miasto nigdy nie zyskało szansy na odtworzenie turystycznego potencjału. Ostateczny cios zadała Zaleszczykom najnowsza historia. W 1986 roku, po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, radioaktywna chmura została uwięziona w głębokim jarze Dniestru, doprowadzając do znacznego skażenia terenu. Ślady historii w Zaleszczykach Mimo sowieckiej dewastacji, w mieście do dziś zachowało się kilka zabytków, będących świadectwem jego wspaniałej historii. Wśród najważniejszych należy wymienić obiekty takie jak: kościół pw. św. Stanisława (rekonstruowany przez księży michalitów), XVIII-wieczny pałac (wybudowany przez Poniatowskich, później przebudowany przez Brunickich), willa Józefa Piłsudskiego z XX wieku, dworek Kasprowicza, cmentarz katolicki z XIX wieku, synagoga z XIX wieku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego niektórzy ludzie zawsze się spóźniają? Nauka potrafi to wyjaśnić
Niektórzy ludzie zawsze się spóźniają – i nie ma to nic wspólnego z brakiem szacunku. Psychologia i biologia wyjaśniają, co naprawdę za tym stoi.
Spis treści: Co mówi o tym nauka? Czy to kwestia osobowości? Optymiści i błąd planowania Wolne duchy i niska sumienność Żonglerzy i multitasking Nocne marki i rytm okołodobowy Rozproszeni i „ślepota na czas” Nigdy nie jest za późno, by się poprawić A może warto spojrzeć szerzej? Czy jesteś osobą, która robi milion rzeczy naraz, wolnym duchem albo zbyt optymistycznym planistą? Eksperci twierdzą, że to właśnie takie cechy sprawiają, że niektórzy niemal zawsze są „w niedoczasie”. Jeśli należysz do tych, których „będę za pięć minut” regularnie zamienia się w piętnaście, nie jesteś sam. I wcale nie musi to oznaczać, że jesteś nieuważny czy lekceważący. Większości z nas zdarzyło się spóźnić. Niektórzy jednak żyją w permanentnym niedoczasie. To rodzi pytanie: dlaczego część ludzi jakby „ma wewnętrzne ustawienie” na spóźnianie się, podczas gdy inni traktują punktualność jak święte prawo? Co mówi o tym nauka? To zagadka, która od dekad zajmuje naukowców zajmujących się zachowaniem człowieka. Wyniki badań bywały przy tym sprzeczne. Na przykład badanie opublikowane w 2003 roku w czasopiśmie „Human Performance” nie wykazało istotnego statystycznie związku między chronicznym spóźnianiem się a jedną konkretną cechą osobowości. Sugerowało to, że punktualność nie musi wynikać z jednej wady charakteru. Nowsze badania rysują jednak bardziej złożony obraz. W grę wchodzą skłonności psychologiczne, indywidualne „zegary wewnętrzne”, a nawet różnice biologiczne. Wszystko to może subtelnie popychać jednych ku punktualności, a innych ku spóźnieniom – często bez ich pełnej świadomości. Czy to kwestia osobowości? Jeff Conte, zastępca szefa katedry psychologii na Uniwersytecie Stanowym w San Diego i jeden z czołowych badaczy punktualności, od lat bada te wzorce – również we wspomnianym badaniu z 2003 roku. Zauważa, że choć spóźnianie nie daje się prosto przypisać jednej cesze, to obecnie przeważają dowody, że istnieją indywidualne różnice osobowościowe, które wiążą się z chronicznym spóźnianiem się. Podobnie mówią inni badacze zachowań. Zrozumienie tych wzorców ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Punktualność działa jak społeczny „klej”. Okazuje szacunek dla czasu innych, wpływa na relacje i spaja systemy – od pracy, przez transport, aż po ochronę zdrowia. – Kiedy zgadzasz się, by być w jakimś miejscu o określonej godzinie, w gruncie rzeczy zawierasz kontrakt – wyjaśnia Pauline Wallin, psycholożka z Pensylwanii, która prowadzi warsztaty o prokrastynacji i chronicznym spóźnianiu się. – Jeśli jedna osoba stale się spóźnia, narusza tę umowę nie tylko w danej chwili, ale często w całej relacji. Optymiści i błąd planowania Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky pod koniec lat 70. wprowadzili pojęcie „błędu planowania”. Opisuje ono naszą skłonność do zaniżania czasu potrzebnego na wykonanie zadania, nawet jeśli robiliśmy je już wielokrotnie. – W gruncie rzeczy błąd planowania to wiara, że nasz plan zrealizuje się idealnie – mówi Allen Bluedorn, profesor emeritus zarządzania na Uniwersytecie Missouri i autor wielu badań nad zarządzaniem czasem. – Większość ludzi go przejawia. I dużo silniej w odniesieniu do własnych planów niż wtedy, gdy szacują czas wykonania zadań przez innych. Choć większość z nas popełnia ten błąd, niektórzy robią to znacznie częściej. Inni z kolei nie nauczyli się jeszcze świadomie go kompensować. Nie ma bezpośrednich, twardych dowodów, które łączyłyby osoby szczególnie podatne na błąd planowania z chronicznym spóźnianiem się. Badania dość jasno pokazują jednak mechanizm. Pierwszy jest intuicyjny: błędnie oceniasz czas trwania zadania, więc wychodzisz – i docierasz – później, niż zamierzałeś. – To prowadzi do wniosku, niemal truizmu, że im bardziej ktoś przejawia błąd planowania, tym częściej będzie zaniżał czas wyjścia i przez to się spóźniał – podkreśla Bluedorn. Badania konsekwentnie też pokazują, że osoby zaniżające czas trwania zadań – szczególnie takich, które wydają się im „pod kontrolą” – mają tendencję, by zakładać, że przyspieszą każdy krok. W efekcie pozostawiają zbyt mały margines na realne opóźnienia. To zwiększa ryzyko błędów w szacowaniu czasu, które często kończą się spóźnieniem. Wolne duchy i niska sumienność Spośród pięciu głównych cech osobowości (tzw. Wielkiej Piątki) – otwartości, sumienności, ekstrawersji, ugodowości i neurotyczności – to sumienność najsilniej i najstabilniej wiąże się z punktualnością. Osoby, które wypadają na niej wysoko, znacznie częściej przychodzą na czas. – Dzieje się tak, ponieważ ludzie sumienni są zwykle odpowiedzialni, zorientowani na cel i zdyscyplinowani. Są też rzetelni i zwracają uwagę na szczegóły – wyjaśnia Geraldine Joaquim, psychoterapeutka z West Sussex w Anglii. Cecha ta jest tak ważna, że metaanaliza z 2019 roku wykazała, iż sumienność jest najlepszym spośród cech „niekognitywnych” predyktorem ogólnego sukcesu życiowego. Dawna Ballard, profesor nadzwyczajna komunikacji na Uniwersytecie Teksasu w Austin i autorka książki „Time by Design” tłumaczy, że osoby sumienne spontanicznie budują nawyki sprzyjające punktualności. Przygotowują się, planują, tworzą strukturę dnia. – Z kolei gdy ktoś wypada nisko na skali sumienności, zwykle ma trudności z zarządzaniem czasem i zadaniami – dodaje. Niższa sumienność wiąże się częściowo z chaosem organizacyjnym, mniejszą skłonnością do doprowadzania planów do końca oraz słabszym monitorowaniem czasu. Wszystko to bezpośrednio utrudnia konsekwentne pojawianie się o umówionej porze. Żonglerzy i multitasking Jeśli kochasz robić kilka rzeczy naraz – przeskakujesz między mailami, gotowaniem i odpisywaniem na wiadomości – możesz być naturalnie „polichroniczny”. Oznacza to preferowanie wielu zadań jednocześnie zamiast wykonywania ich po kolei. W niektórych kreatywnych lub społecznych kontekstach może to być zaletą. Badania pokazują jednak, że taka skłonność często podkopuje punktualność. Są na przykład wyniki sugerujące, że osoby o wysokiej polichroniczności spóźniają się na umówione spotkania średnio nawet o 15 minut bardziej niż te, które funkcjonują w trybie monochronicznym (czyli „jedna rzecz naraz”). Conte tłumaczy mechanizm: – Polichronicy mają skłonność, by pierwszeństwo nadawać relacjom, rozmowom, temu, co właśnie się dzieje. Sztywne harmonogramy schodzą u nich na dalszy plan. Ballard dodaje, że taka logika kieruje zachowaniami w kulturach polichronicznych – na przykład w wielu regionach Ameryki Łacińskiej czy Bliskiego Wschodu – a nie „tykanie zegara”. W takich miejscach nigdy nie przerwałoby się nagle rozmowy tylko po to, by gdzieś dotrzeć punktualnie. Byłoby to uznane za niegrzeczne i nieefektywne. Paradoks polega na tym, że w kulturach monochronicznych – jak USA, Niemcy czy Japonia, a także w rodzinach i organizacjach, gdzie punktualność jest wysoko ceniona – takie zachowanie może zostać odebrane dokładnie odwrotnie. Jako lekceważące lub nieodpowiedzialne. Nocne marki i rytm okołodobowy Wewnętrzny zegar każdego człowieka tyka inaczej. Osoby o późnym chronotypie – potocznie „nocne marki” – naturalnie później zasypiają i później wstają. To często odbija się na punktualności, bo większość świata działa według porannego rozkładu. Powstaje to, co badacze nazywają „rozminięciem rytmu okołodobowego z wymaganiami otoczenia”. – Jeśli jesteś sową, większość świata po prostu nie jest zgrana z twoim rytmem – podkreśla Ballard. Chodzi nie tylko o samą rozbieżność. Badania z zakresu chronobiologii pokazują, że u nocnych marków wydzielanie melatoniny często jest przesunięte. To sprawia, że wczesne poranki są dla nich poznawczo trudne i fizycznie obciążające. – W efekcie takim osobom dłużej zajmuje „rozruch”, bo hormony odpowiedzialne za wybudzenie nie są jeszcze w pełni aktywne, gdy trzeba wstać nienaturalnie wcześnie – wyjaśnia Joaquim. – Wciskanie drzemki oznacza potem pośpiech. A pośpiech sprzyja spóźnieniom. Nocne marki spóźniają się jednak nie tylko na poranne spotkania. Rozminięcie z rytmem dobowym powiązano też z impulsywnością i trudnościami w planowaniu, które rozciągają się na resztę dnia. Badania wskazują, że sowy częściej przekraczają terminy, zaniżają czas potrzebny na przygotowanie się oraz mają większe wahania poziomu czujności w ciągu dnia. Wszystko to zwiększa ryzyko spóźnień, nie tylko o 8 rano. Rozproszeni i „ślepota na czas” U wielu osób źródłem spóźnień nie jest osobowość, lecz neurobiologia. Osoby z ADHD, ze spektrum autyzmu, z dysleksją i pokrewnymi trudnościami często doświadczają zjawiska nazywanego „ślepotą na czas”. To poczucie, że czas płynie inaczej lub mniej przewidywalnie niż dla większości ludzi. – Ślepota na czas utrudnia ocenę upływu minut i godzin – wyjaśnia Ballard. – Można przez to gubić się w momentach przejścia między zadaniami albo tak się w czymś zatopić, że czas dosłownie przestaje istnieć. Badania to potwierdzają. Osoby z ADHD często zaniżają długość odcinków czasu i mają trudności z planowaniem oraz realizowaniem zadań z nadchodzącym terminem. Inne prace wskazują na podobne zaburzenia postrzegania czasu przy innych trudnościach neurorozwojowych – jak spektrum autyzmu, dysleksja, dyspraksja czy niektóre zaburzenia funkcji wykonawczych. Każde z nich może zakłócać poczucie czasu i sekwencjonowanie zadań. Nigdy nie jest za późno, by się poprawić Na koniec dobra wiadomość: nawet osoby spóźniające się całe życie mogą poprawić swoją punktualność. Szczególnie wtedy, gdy zamiast liczyć wyłącznie na silną wolę, skupią się na konkretnym obszarze, który sprawia im największą trudność. Aby to zrobić – nawet jeśli chcesz po prostu ogólnie walczyć z tendencją do spóźniania – Conte podkreśla znaczenie zmian strukturalnych. Pomagają wcześniejsze alarmy, wydłużanie przerw między kolejnymi zobowiązaniami czy planowanie buforów czasowych. Isip zachęca, by pracować w zgodzie ze swoimi mocnymi stronami, zamiast próbować całkowicie się „przeprogramować”. Można więc postawić na takie rozwiązania, które nam realnie pasują: zegary wizualne, werbalne „odprawy” z kimś bliskim czy przygotowywanie rzeczy na długo przed wyjściem. A może warto spojrzeć szerzej? Nie trzeba też robić rewolucji od razu. – Wystarczy poprawić jeden fragment całego procesu, by zauważyć różnicę – podkreśla. Poleca również praktyczną metodę: wypisz wszystkie kroki potrzebne, by gdzieś dotrzeć. Czas dojazdu, znalezienie miejsca parkingowego, dojście z samochodu do miejsca spotkania. Następnie przypisz każdemu z nich realistyczne okno czasowe już na etapie planowania. Dzięki temu zyskujesz dużo klarowniejszy obraz tego, co musi się wydarzyć i kiedy. Odpowiedzialność nie spoczywa jednak wyłącznie na osobach spóźnialskich. Ci, którzy są naturalnie punktualni, też mogą zmniejszyć napięcia, uznając, że inni po prostu inaczej doświadczają czasu. Pomaga też odrobina elastyczności i życzliwości w planowaniu wspólnych terminów. – Cechy osobowości nie są wymierzone w nikogo osobiście – zauważa Ballard. – Jeśli ktoś nie ma tej cechy, która tobie ułatwia punktualność, zrozumienie jego priorytetów i perspektywy może naprawdę zmniejszyć konflikty. Źródło: National Geographic
Ten jeden codzienny nawyk może chronić przed demencją – naukowcy są zgodni
Ten jeden codzienny nawyk – używanie więcej niż jednego języka – może realnie chronić mózg przed starzeniem. Nowe badanie wskazuje, że wielojęzyczność działa jak tarcza dla pamięci, uwagi i elastyczności poznawczej.
Spis treści: Nowy sposób na zachowanie sprawności? Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Nowe badanie sugeruje, że codzienne, wielojęzyczne nawyki – od krótkich rozmów z sąsiadami po wracanie do języka z dzieciństwa – mogą pomagać w zachowaniu pamięci, uwagi i elastyczności mózgu wraz z wiekiem. Starzenie rzadko „przełącza” mózg z dnia na dzień. Pojawia się stopniowo – w wolniejszym przypominaniu sobie informacji, rozproszonej uwadze i drobnych potknięciach poznawczych. Dla wielu dorosłych prawdziwe pytanie brzmi nie „czy to nastąpi”, ale „czy da się ten proces spowolnić”. Nowy sposób na zachowanie sprawności? Większość popularnych strategii poprawy krótkotrwałej pamięci i funkcjonowania poznawczego opiera się na rozwiązywaniu dziwnych łamigłówek czy zawiłych krzyżówek. Nowe badania podpowiadają jednak, że jednym z najlepszych sposobów na zahamowanie spadku funkcji poznawczych może być poszerzenie swoich umiejętności językowych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Aging” pokazuje, że posługiwanie się kilkoma językami może spowalniać starzenie się mózgu. Ten proces wiąże się z stopniowym spadkiem szybkości przetwarzania informacji, uwagi i innych funkcji poznawczych. Analizując dane ankietowe ponad 86 000 zdrowych osób w wieku od 51 do 91 lat z 27 krajów europejskich, naukowcy odkryli, że ludzie, którzy regularnie używają więcej niż jednego języka są dwukrotnie rzadziej narażeni na oznaki biologicznego starzenia niż osoby mówiące tylko jednym językiem. Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? – Odkryliśmy, że życie w wielojęzycznych społeczeństwach rzeczywiście opóźnia spadek funkcji poznawczych i sprawności, który zwykle towarzyszy starzeniu się – mówi Lucía Amoruso, psycholożka z Basque Center on Cognition, Brain and Language i jedna z autorek badania. – Wszyscy się starzejemy, a wraz z wiekiem zaczynamy tracić funkcje poznawcze i samodzielność. Naukowcy twierdzą, że wielojęzyczność może wzmacniać sieci połączeń w mózgu, ponieważ nieustannie „trenuje” je do pracy. Ten efekt wydaje się jeszcze silniejszy, gdy osoby dodatkowo wzmacniają te „mięśnie”, zanurzając się w różnych środowiskach i kulturach. – Chodzi o realne używanie języka w codziennym życiu – podkreśla Amoruso. – Efekty, które obserwujemy, są związane z prawdziwym użyciem języków w prawdziwych sytuacjach. Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Na poziomie całych populacji mówienie w innym języku może tak bardzo spowolnić spadek funkcji poznawczych, że pomaga opóźnić początek chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy demencja. Na poziomie pojedynczej osoby oznacza to coś prostszego: nauka, używanie i aktywne wykorzystywanie różnych języków może być jednym z najbardziej dostępnych narzędzi wspierających dobre starzenie się. Oczywiście związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych zależy od wielu czynników: stylu życia, zdrowia fizycznego i środowiska. Nawet po uwzględnieniu takich zmiennych, jak zamożność czy poziom wykształcenia ochronny wpływ wielojęzyczności nadal pozostawał wyraźny. – Im dłużej masz doświadczenie w posługiwaniu się dwoma lub więcej językami, tym lepiej – wyjaśnia Viorica Marian, autorka książki „The Power of Language”. Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Jednak codzienne zalety posługiwania się więcej niż jednym językiem wykraczają daleko poza samo starzenie się. Od lepszej komunikacji i większej kreatywności, po lepszą koncentrację i skupienie – eksperci zwracają uwagę, że osoby dwujęzyczne są zwykle bardziej elastyczne w zadaniach wymagających tzw. funkcji wykonawczych, takich jak multitasking czy podejmowanie decyzji. Szlifowanie umiejętności komunikacyjnych nie zrobi z ciebie poligloty z dnia na dzień. Może jednak wzmocnić coś równie ważnego: więzi społeczne. Wraz z wiekiem kręgi towarzyskie często się kurczą. Zwiększa to ryzyko izolacji i samotności, które są silnie powiązane ze spadkiem dobrostanu emocjonalnego i funkcji poznawczych. Język jest jednym z najważniejszych narzędzi budowania wspólnoty. Łatwiej nawiązać więź, gdy możesz porozmawiać z kimś bezpośrednio. Zanurzenie się w innej społeczności lub kulturze poprzez szlifowanie nowej umiejętności jest świetnym sposobem na wzmacnianie takich relacji. Źródło: National Geographic
Barokowy pałac, który wyrósł na ruinach piastowskiego zamku, Cudem Polski 2025. Miesza polsko-niemiecką historię
Plebiscyt „Cuda Polski” organizowany przez magazyn „National Geographic Traveler” ma za zadanie odnalezienie wyjątkowych, ale jeszcze nieodkrytych przez turystów miejsc na mapie naszego kraju. W województwie lubuskim zwycięzcą został zespół pałacowo-parkowy w Żaganiu, który skrywa fascynującą historię ziemi przez wieki przechodzącej z rąk do rąk.
W sercu Żagania, wśród zieleni i nad malowniczą rzeką Bóbr, znajduje się jeden z najciekawszych zabytków Polski – monumentalny barokowy pałac otoczony romantycznym Parkiem Książęcym. To miejsce o niezwykłej historii i architekturze, które zachwyca bogatą przeszłością i tajemniczą legendą. Historia i legendy o pałacu w Żaganiu Barokowy pałac w Żaganiu należy do najważniejszych zabytków rezydencjonalnych w regionie lubuskim i całej Polsce. Historia tego miejsca sięga czasów średniowiecza, kiedy na jego miejscu stał zamek Piastów śląskich z linii głogowskiej. Dziś pałac łączy elementy włoskiej i francuskiej architektury barokowej, a otaczający go park tworzy unikalną przestrzeń krajobrazową. Od zamku Piastów śląskich do barokowej rezydencji Wallensteina Pierwszym wielkim reformatorem pałacu był Albrecht von Wallenstein, naczelny dowódca wojsk cesarskich podczas wojny trzydziestoletniej. Kupił księstwo żagańskie w 1627 roku, a prace budowlane rozpoczął około 1630 roku według projektu włoskiego architekta Vincenzo Boccaccio. Po śmierci Wallensteina (1634), prace przerwano, ale w 1670 roku książę Vaclav Euzebiusz Lobkowic wznowił budowę, korzystając z planów Antoniego della Porty. Pałac uzyskał ostateczną, barokową formę dopiero pod koniec XVIII wieku, dzięki kolejnym właścicielom. Złoty wiek pałacu księżnej Doroty de Talleyrand-Perigord Kolejnym przełomowym okresem w dziejach zespołu był XIX wiek, kiedy właścicielką została księżna Dorota de Talleyrand-Perigord. To za jej czasów pałac i park przeżyły prawdziwy złoty wiek – rezydencja stała się centrum życia towarzyskiego i kulturalnego, a Dorota zadbała o jej gruntowną modernizację i rozbudowę. Układ przestrzenny pałacu zaczął nawiązywać do francuskich i włoskich wzorców, a wnętrza poddano renowacji według koncepcji architekta Chrystiana W. Schultze. Legenda o grymasach diabła Wyjątkową cechą żagańskiego pałacu są maszkary – ozdobne, groteskowe głowy rzeźbione nad oknami. Według miejscowej legendy, ich twórca wzorował się na szkicach Leonarda da Vinci, ale przy niemal dwustu rzeźbach zabrakło mu pomysłów, więc poprosił diabła o pozowanie. Diabeł pokazywał kolejne twarze, aż w końcu ujawnił swoje prawdziwe oblicze, co doprowadziło artystę do śmierci ze strachu. Współcześnie legenda ta stała się inspiracją do stworzenia kolekcji diabelskich figurek eksponowanych w pałacowych podziemiach. Ich twórcą jest lokalny artysta Jerzy Kupczyk, który w swoich rzeźbach sportretował m.in. posła, piłkarza czy pracownika ZUS. Jeden z największych Parków Książęcych w Europie Park Książęcy otaczający pałac to jeden z największych i najstarszych zabytkowych parków miejskich w Polsce, uznawany już przed II wojną światową za najpiękniejszy na Śląsku i jeden z najokazalszych w Europie Środkowej. To księżna Dorota nadała mu romantyczny charakter i podzieliła na część wewnętrzną, z licznymi zabudowaniami, oraz zewnętrzną, otwartą na panoramę okolicy. Dziś park to miejsce spacerów, pikników i spotkań. Liczne alejki, mostki nad Bobrem, stawy i zadbana roślinność tworzą ciekawe miejsce do odpoczynku. Na terenie parku zachowały się także oryginalne fontanny czy posągi ufundowane przez syna księżnej – Napoleona Ludwika. Jak zwiedzić pałac w Żaganiu? Zespół pałacowo-parkowy w Żaganiu jest otwarty dla zwiedzających cały rok. Warto pamiętać, że zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem (lub audioprzewodnikiem), więc może być konieczne dostosowanie się do godzin wycieczek. Ceny biletów wynoszą od 20 do 25 złotych za osobę. Pałac w Żaganiu i otaczający go Park Książęcy dzięki przemyślanej renowacji odzyskał dawny blaski i zachwyca turystów oraz mieszkańców. Nadany mu tytuł „Cudu Polski” jest potwierdzeniem jego wyjątkowej wartości historycznej i czyni z niego obowiązkowy punkt wycieczek na mapie województwa lubuskiego. Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, Urząd Miasta Żagań Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
East Side Gallery w Berlinie – jedna z najlepszych bezpłatnych atrakcji Berlina kończy 35 lat
East Side Gallery w Berlinie to najdłuższy zachowany fragment Muru Berlińskiego, przekształcony w plenerową galerię sztuki z ponad setką murali. Poznaj historię, znaczenie kulturowe i praktyczne wskazówki dla odwiedzających to niezwykłe miejsce w stolicy Niemiec.
Spis treści: Historia i znaczenie East Side Gallery East Side Gallery jako atrakcja turystyczna East Side Gallery w Berlinie – wskazówki dla odwiedzających Dziś to jedna z atrakcji Berlina. East Side Gallery w Berlinie to miejsce, które łączy najnowszą historię Europy z wyjątkową sztuką uliczną. Na długości 1,3 km zachował się tutaj największy fragment Muru Berlińskiego, na którym ponad stu artystów z całego świata stworzyło muralowe dzieła komentujące zmiany polityczne i społeczne końca XX wieku. To wyjątkowa atrakcja dla miłośników historii, sztuki oraz tych, którzy chcą poczuć niepowtarzalną atmosferę powojennego Berlina. Historia i znaczenie East Side Gallery Powstanie galerii i symbolika murali Po upadku Muru Berlińskiego w 1989 roku wschodnia część miasta stała się przestrzenią dla artystycznej ekspresji. W 1990 roku, na odcinku muru przy Mühlenstraße, 118 artystów z 21 krajów stworzyło ponad 100 murali, które stały się wyrazem nadziei, wolności i przemian zachodzących w Europie. Oficjalne otwarcie East Side Gallery miało miejsce 28 września 1990 roku, a rok później nadano jej status pomnika chronionego. Najważniejsze dzieła i artyści Wśród najbardziej rozpoznawalnych murali znajdują się: „Braterski pocałunek” autorstwa Dmitrija Wrubla, przedstawiający pocałunek Leonida Breżniewa i Ericha Honeckera, symbolizujący bliskie relacje między ZSRR a NRD, „Test the Best” Birgit Kinder, ukazujący Trabanta przebijającego mur, co symbolizuje pragnienie wolności i przełamywanie barier. Te i inne dzieła stały się ikonami sztuki ulicznej w Berlinie, przyciągającymi miliony turystów rocznie. Ochrona i konserwacja East Side Gallery Ze względu na ekspozycję na warunki atmosferyczne oraz akty wandalizmu, East Side Gallery wymaga regularnej konserwacji. W 2009 roku przeprowadzono kompleksową renowację, podczas której 87 artystów odnowiło 100 murali. Od 2018 roku za utrzymanie galerii odpowiada Fundacja Muru Berlińskiego (Stiftung Berliner Mauer), dbając o jej zachowanie dla przyszłych pokoleń. East Side Gallery jako atrakcja turystyczna Dojazd, lokalizacja i informacje praktyczne East Side Gallery znajduje się w dzielnicy Friedrichshain, wzdłuż ulicy Mühlenstraße, nad brzegiem Szprewy. Dojazd jest dogodny: S-Bahn i U-Bahn: stacja Ostbahnhof (linie S3, S5, S7, S9, U1) znajduje się około 5 minut spacerem od galerii; Alternatywnie: można wysiąść na stacji Warschauer Straße i przejść pieszo wzdłuż muru. Zwiedzanie, godziny otwarcia i bilety Galeria jest dostępna przez całą dobę, ponieważ znajduje się na otwartej przestrzeni. Wstęp jest bezpłatny, co czyni ją dostępną dla wszystkich zainteresowanych. Wydarzenia kulturalne i społeczne w galerii East Side Gallery to nie tylko miejsce ekspozycji murali, ale także przestrzeń dla różnorodnych wydarzeń kulturalnych, takich jak wystawy, koncerty czy warsztaty artystyczne. Regularnie odbywają się tu inicjatywy społeczne, podkreślające znaczenie wolności i praw człowieka. East Side Gallery w Berlinie – wskazówki dla odwiedzających Najlepszy czas na wizytę i robienie zdjęć Aby uniknąć tłumów i cieszyć się spokojnym zwiedzaniem, warto odwiedzić galerię wczesnym rankiem lub późnym wieczorem. Wczesne godziny poranne oferują również najlepsze warunki oświetleniowe do fotografowania murali. Zachowanie i etykieta zwiedzającego Ze względu na historyczną i artystyczną wartość murali, zaleca się: nie dotykać ani nie niszczyć dzieł sztuki, zachować ciszę i szacunek dla innych zwiedzających, nie pozostawiać śmieci i dbać o czystość otoczenia. Co zobaczyć w okolicy East Side Gallery Po zwiedzeniu galerii warto udać się na spacer po okolicy: most Oberbaumbrücke: malowniczy most łączący dzielnice Friedrichshain i Kreuzberg, oferujący piękne widoki na Szprewę, dzielnica Kreuzberg: znana z tętniącego życia nocnego, licznych kawiarni, barów i restauracji serwujących kuchnie z całego świata, Muzeum Muru Berlińskiego: położone niedaleko, oferuje pogłębioną wiedzę na temat historii muru i jego wpływu na życie mieszkańców Berlina. East Side Gallery to nie tylko atrakcja turystyczna, ale także żywe świadectwo historii i symbol wolności. Odwiedzając to miejsce, można doświadczyć wyjątkowego połączenia sztuki i historii, które pozostawia niezapomniane wrażenia. Źródła: Berlin.de, VisitBerlin Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Plecionkarstwo na liście UNESCO. Polska tradycja doceniona po 18 latach starań
Polska może świętować: nasze tradycje plecionkarskie trafiły na prestiżową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. To ogromny sukces dla rzemieślników m.in. z Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i Łowicza.
10 grudnia 2025 roku, podczas 20. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w New Delhi w Indiach, ogłoszono wpisanie plecionkarstwa z Polski na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. To symboliczny moment, który wieńczy niemal 18 lat starań polskiej społeczności plecionkarzy i wikliniarzy, zwłaszcza z regionów Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i okolic Łowicza. Historia starań o wpis na listę UNESCO Początki zorganizowanych działań plecionkarzy sięgają 2000 roku, kiedy społeczność z Nowego Tomyśla postanowiła pobić rekord Guinnessa, tworząc największy wiklinowy kosz na świecie. W 2004 roku od powołano Ogólnopolskie Stowarzyszenie Plecionkarzy i Wikliniarzy. W 2007 roku zorganizowano pierwszy światowy konkurs wyplatania w Nowym Tomyślu, co pozwoliło środowisku jeszcze bardziej się zintegrować. W tym samym roku rozpoczęto starania o wpis na krajową listę dziedzictwa kulturowego, co zakończyło się sukcesem w 2018 roku. Na tym jednak nie poprzestano – kolejnym celem był wpis na światową listę UNESCO. Wniosek do powstał we współpracy z instytucjami kultury i samorządami. Nowy Tomyśl i Rudnik nad Sanem – kolebki plecionkarstwa Nowy Tomyśl w Wielkopolsce oraz Rudnik nad Sanem na Podkarpaciu to główne ośrodki, w których plecionkarstwo nie tylko przetrwało, ale rozkwitło. W Nowym Tomyślu od XVIII wieku uprawiano wiklinę, co przyczyniło się do rozwoju rzemiosła. W 1878 roku w Rudniku nad Sanem założono pierwszą w Polsce Szkołę Koszykarską, gdzie uczono technik wyplatania. W tych regionach do dziś działa wielu rzemieślników i artystów zajmujących się plecionkarstwem. To właśnie ich praca, zaangażowanie i determinacja przyczyniły się do sukcesu na arenie międzynarodowej. Andrzej Pawlak, inicjator wpisu i obecny skarbnik stowarzyszenia, odegrał kluczową rolę w całym procesie. Czym jest plecionkarstwo? Surowce, tradycje, przekazywanie wiedzy Plecionkarstwo to jedna z najstarszych dziedzin rzemiosła w Polsce. Polega na ręcznym wyplataniu przedmiotów codziennego użytku – takich jak kosze, pojemniki, naczynia – z naturalnych materiałów roślinnych, w tym przede wszystkim z wikliny. Wiklina, czyli młoda wierzba, stanowi podstawowy surowiec wykorzystywany przez 90% plecionkarzy w Polsce. Praca wikliniarza to nie tylko wyplatanie – to także uprawa, zbiór, korowanie i przygotowanie materiału. Tradycja opiera się na przekazywaniu wiedzy z pokolenia na pokolenie oraz głębokim szacunku do natury. W dzisiejszych czasach plecionkarstwo ma coraz bardziej artystyczny charakter i jest traktowane częściej jako hobby niż zawód. Dawniej było to źródło utrzymania, szczególnie w rejonach ubogich w przemysł. Co dalej? Plany na przyszłość i ratowanie ginącego rzemiosła Ogólnopolskie Stowarzyszenie Plecionkarzy i Wikliniarzy, z prezesem Antonim Skrzypczakiem, ma ambitne plany. Najważniejszym z nich jest powołanie Europejskiego Centrum Wikliny w Nowym Tomyślu. Wpis na listę UNESCO ma ułatwić pozyskiwanie środków i wsparcia instytucjonalnego. Stowarzyszenie chce również zintensyfikować działania edukacyjne – organizować warsztaty, wystawy i projekty, które umożliwią młodym ludziom poznanie i kontynuowanie tej tradycji. Choć dziś plecionkarstwo nie jest już zawodem masowym, to uznanie UNESCO może przyczynić się do jego renesansu i ochrony. Źródła: Gov.pl, Dzieje.pl, Polskie Radio Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
Mikroorganizmy w naszych jelitach to klucz do zdrowia – ale które gatunki najsilniej działają na naszą korzyść? Naukowcy zbadali ponad 34 tysiące osób, 661 gatunków bakterii i stworzyli wyczerpujący ranking.
Nowe, gruntowne badanie, opublikowane właśnie w prestiżowym „Nature” znacząco poszerza wiedzę o ludzkim mikrobiomie jelitowym. Naukowcy przeanalizowali dane ponad 34 500 osób z USA i Wielkiej Brytanii. Powiązali skład ich mikrobiomu z dietą oraz szeregiem markerów zdrowotnych, takich jak BMI, poziom trójglicerydów, glukozy i hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Dane pochodziły z programu Zoe PREDICT, jednego z największych projektów badających zależności między dietą, mikrobiomem a zdrowiem. Udało się z nich wyczytać, które gatunki bakterii jelitowych najbardziej nam służą. Jak tworzono ranking bakterii? Przebadano aż 661 gatunków bakterii jelitowych z użyciem technik AI. Na tej podstawie stworzono dwa rankingi: „ZOE Microbiome Health Ranking 2025” oraz „Diet Ranking 2025”, oceniające każdy z gatunków w skali od 0 do 1. Wynik bliższy zeru oznacza korzystny związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi, natomiast bliższy jedności – związek niekorzystny. Autorzy badania stworzyli ranking 50 najbardziej „zdrowych” i 50 najbardziej „niezdrowych” gatunków bakterii. Mikrobiom to lustro naszego zdrowia Analiza wykazała, że osoby o prawidłowej masie ciała miały średnio o 5,2 więcej korzystnych gatunków w jelitach niż osoby z otyłością. U osób zdrowych stwierdzano więcej mikroorganizmów korzystnych i mniej niekorzystnych. Oznacza to, że profil mikrobioty silnie koreluje z kondycją metaboliczną i ogólnym stanem zdrowia. Badacze powiązali też zmiany w mikrobiomie z dietą. W dwóch eksperymentach wchodzących w skład obszernego badania, uczestnicy stosowali spersonalizowany program żywieniowy lub przyjmowali mieszankę prebiotyków. W obu grupach doszło do wyraźnego wzrostu liczby korzystnych bakterii oraz spadku udziału niekorzystnych. Gwiazdy zdrowia: które bakterie są najkorzystniejsze? U osób z powyższych eksperymentów najbardziej zwiększały się populacje m.in. Bifidobacterium animalis – bakterii obecnej w produktach mlecznych. Rosły w siłę także niektóre bakterie z rodziny Lachnospiraceae i gatunek Ruminococcus hominis. Te mikroorganizmy wcześniej kojarzono głównie z dietą roślinną. Najsilniejszy związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi miały między innymi bakterie z rodzajów Ruminococcus i Clostridium, rodziny Lachnospiraceae i gatunku Faecalibacterium prausnitzii. Nowe gatunki bakterii i dalsze badania Ważnym wynikiem badania jest też odkrycie wielu gatunków dotąd niezidentyfikowanych, które okazały się silnie powiązane ze zdrowiem lub dietą. Ich bliższe poznanie będzie wymagało dalszych badań. Choć badanie wykazuje jedynie korelację i nie pozwala ustalić jednoznacznych zależności przyczynowo-skutkowych, ranking może być podstawą dla kolejnych badań. Autorzy podkreślają potrzebę przebadania kolejnych populacji oraz badań interwencyjnych, które mogłyby potwierdzić, czy manipulowanie mikrobiomem faktycznie może poprawiać stan zdrowia. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Masz ciśnienie w normie? Może już nie. Nowe wytyczne z USA zaostrzają kryteria
Nowe wytyczne wprowadzone przez American Heart Association mogą sprawić, że osoby z dotąd prawidłowym ciśnieniem zostaną uznane za nadciśnieniowców. Klasyfikacja w USA różni się od norm europejskich i polskich.
W USA prawie połowa dorosłych ma nadciśnienie – a to najważniejszy czynnik ryzyka chorób serca i udaru, istotny też w rozwoju demencji. W sierpniu 2025 r. American Heart Association i American College of Cardiology opublikowały nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia, oparte na najnowszych badaniach. Wprowadzone zmiany znacząco zaostrzyły kryteria diagnostyczne. To oznacza zmianę diagnozy dla milionów osób, które dotychczas miały ciśnienie w normie. Nowe normy nadciśnienia w USA Najważniejsza zmiana to usunięcie kategorii „prehypertension”, w której mieściły się wyniki w granicach 120–139/80–99 mmHg. Wprowadzono za to trzy jasne kategorie: podwyższone ciśnienie (120–129/<80), nadciśnienie I stopnia (130–139/80–89 mmHg), II stopnia (≥140/90 mmHg) oraz kryzys nadciśnieniowy (≥180/120 mmHg). Wytyczne te oznaczają tak naprawdę konieczność ponownej konsultacji z lekarzem i diagnozy. Nowe widełki mogą bowiem oznaczać, że pacjent przestał mieścić się w normie i powinien zacząć być traktowany jak osoba z nadciśnieniem. W nowych zaleceniach znalazło się też stosowanie kalkulatora ryzyka PREVENT, który pozwala ocenić indywidualne ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, uwzględniając m.in. wiek, poziom cholesterolu, ciśnienie, historię chorób i czynniki demograficzne. To ważny krok w kierunku bardziej spersonalizowanej medycyny. Jak wygląda klasyfikacja nadciśnienia w Polsce i Europie? Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne także opublikowało w 2024 r. nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia tętniczego. Podzielono je na 3 kategorie: niepodwyższone <120/70 mmHg, podwyższone 120-139 mmHg / 70–89 mmHg, nadciśnienie ≥140/90 mmHg. W Polsce możemy się spotkać z bardziej szczegółowym podziałem i nieco szerszą definicją normy: ciśnienie optymalne: poniżej 120/80 mm Hg, ciśnienie prawidłowe: 120–129/80–84 mm Hg, wysokie prawidłowe: 130–139/85–89 mm Hg, nadciśnienie 1. stopnia: 140–159/90–99 mm Hg, nadciśnienie 2. stopnia: 160–179/100–109 mm Hg, nadciśnienie 3. stopnia: ≥ 180/≥110 mm Hg, izolowane nadciśnienie skurczowe: skurczowe ≥ 140 mm Hg, rozkurczowe < 90 mm Hg. Najważniejsze czynniki ryzyka Nowa klasyfikacja to nie wszystko – AHA i ACC wydały także zalecenia dotyczące zapobiegania nadciśnieniu i opisały najważniejsze czynniki ryzyka. Podkreślono, że każde 10 g czystego alkoholu podnosi ciśnienie skurczowe o ok. 1 mm Hg. Regularna konsumpcja istotnie zwiększa ryzyko chorób serca, zwłaszcza w połączeniu z innymi niekorzystnymi czynnikami: brakiem aktywności, nadwagą, stresem, paleniem czy niedoborem snu. W USA rekomenduje się maksymalnie dwa drinki dziennie dla mężczyzn i jeden dla kobiet, a najlepiej redukcję lub rezygnację z alkoholu. Standardowy drink w USA zawiera 14 g alkoholu. Wytyczne mocno akcentują również dietę. Zalecane jest spożycie poniżej 2300 mg soli dziennie, a optymalnie poniżej 1500 mg. Większość Amerykanów przekracza tę normę dwukrotnie. Wskazana jest dieta DASH, bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i niskotłuszczowy nabiał, mogąca obniżyć ciśnienie nawet o 10 mm Hg. Równie istotna jest aktywność fizyczna – każde dodatkowe 30 minut ćwiczeń tygodniowo obniża ciśnienie o ok. 2/1 mm Hg; największe korzyści daje 150 minut ruchu tygodniowo. 8 kluczy do dobrego ciśnienia AHA wyróżnia osiem nawyków wspomagających układ sercowo-naczyniowy: zdrową dietę, regularną aktywność, niepalenie papierosów, 7–9 godzin snu, kontrolę masy ciała, cholesterolu, glukozy i ciśnienia. Nowe wytyczne nakazują lekarzom bardziej zdecydowane podejście do leczenia oraz edukację pacjentów. Źródła: The Conversation, American Heart Association Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rekordowe temperatury wód Amazonii. Badania pokazują dramatyczne skutki suszy
Jeziora w środkowej Amazonii coraz częściej osiągają temperatury, które czynią je skrajnie nieprzyjaznym środowiskiem – nie tylko dla ryb i innych organizmów wodnych, lecz nawet dla człowieka, który po zanurzeniu odczuwa dyskomfort. Postępujące nagrzewanie się wód sygnalizuje nadchodzącą katastrofę ekologiczną. Jak zmieniające się warunki wpłyną na lokalne ekosystemy i życie społeczności zależnych od jezior?
Amazońska susza w 2023 roku przyniosła kolosalne skutki. Wiele tysięcy hektarów lasów tropikalnych zostało zniszczonych przez szalejące pożary, przez co śmierć poniosły setki zwierząt. Jeziora znajdujące się w okolicy Amazonki również doznały poważnych szkód – co opisuje badanie przeprowadzone przez obszerny zespół naukowców. Autorzy alarmują, że tak gwałtowne zmiany mogą być oznaką nadchodzącej katastrofy klimatycznej, która znacząco wpłynie na tamtejsze społeczności. Jeziora za gorące, by się kąpać – jak zmieniła się woda w zbiornikach? Naukowcy w trakcie swoich prac przebadali 10 jezior znajdujących się w regionie środkowej Amazonii. Aż połowa z nich osiągnęła w trakcie ekstremalnej fali upałów temperatury powyżej 37°C. Jezioro Tefé, będące zarówno miejscem hodowli wielu ryb, jak również popularnym ośrodkiem turystycznym, osiągnęło rekord na poziomie 41°C. Zarejestrowana temperatura budzi wrażenie tym bardziej, gdy spojrzymy na fakt, iż została odczytana na dwumetrowej głębokości zbiornika. „Nie można nawet włożyć palca do wody… Jest tak gorąca, że naturalnym odruchem jest natychmiastowe wyciągnięcie ręki” – mówi jeden z autorów badania, hydrolog Ayan Santos Fleischmann, w rozmowie z magazynem „Mongabay”. Tragiczny los zwierząt z Amazonii Człowiek jest organizmem najrzadziej korzystającym ze zbiornika. Los zwierząt, których egzystencja zależy od warunków panujących w jeziorze, okazał się dramatyczny. Około 15% populacji delfinów szarych i inii amazońskich żyjących w Tefé zginęło w wyniku drastycznego wzrostu temperatur. Śmierć poniosło również 3 000 ryb, wśród których znajdowały się m.in. piraniowate paku czarnopłetwe oraz pirapitinga. Naukowcy wykonali również pomiary w Kanale Aramanaí w stanie Pará. Szacunki przeprowadzone na drodze wodnej połączonej z rzeką Amazonką pozwoliły zidentyfikować od 20 do 30 ton martwych ryb, kajmanów, żółwi i płaszczek. Wszystkie te zwierzęta zostały uśmiercone w wyniku drastycznego podwyższenia temperatury. Drastyczne ocieplenie amazońskich jezior – konsekwencje dla społeczności lokalnych Badania prowadzone w środkowej Amazonii pozwoliły wskazać główne czynniki odpowiedzialne za wzrost temperatur wód: intensywne promieniowanie słoneczne, zmniejszoną głębokość jezior, słabszy wiatr oraz większą mętność wody. W wyniku tych zjawisk woda znacząco się ociepliła, co wpisuje się w trend stopniowego zwiększania temperatury w amazońskich jeziorach. Naukowcy rejestrują, że co dekadę wartość ciepła wody wzrasta o 0,6°C. Autorzy badania alarmują: wzrost temperatury wód jest szkodliwy nie tylko dla zwierząt. Śmierć dużej liczby ryb może znacząco wpłynąć choćby na dietę mieszkańców Amazonii. Zdecydowana większość tych zwierząt spożywanych w regionie żyje w jeziorach takich jak Tefé. Fleischmann tłumaczy, że wraz ze spadkiem populacji ryb źródło dochodu może stracić wielu lokalnych rybaków, co znacząco odbije się na tamtejszym rynku pracy. Wysychające jeziora to również czynnik wpływający na transport na wodach śródlądowych. Ten sposób poruszania się jest niezwykle popularny na podmokłych terenach Amazonii, dlatego uniemożliwienie tej formy transportu znacząco wpłynęłoby na mobilność mieszkańców. Wysychająca oraz ekstremalnie ciepła woda wpływa na jakość życia tamtejszych społeczności, których rytm funkcjonowania jest często uzależniony od stanu tej najdłuższej rzeki na świecie. Źródła: Mongabay, Science Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.