Wirusy pękają jak popcorn. Naukowcy właśnie odkryli, że dźwięk może być skuteczniejszy niż leki
Wyobraź sobie walkę z pandemią za pomocą… krzyku. Brzmi to trochę jak scenariusz science fiction? Fizycy właśnie udowodnili, że precyzyjnie wymierzone fale dźwiękowe potrafią dosłownie rozerwać cząsteczki wirusów SARS-CoV-2 oraz grypy. Ta nowa metoda walki z patogenami nie opiera się na skomplikowanej chemii, lecz na czystej geometrii i fizyce.
Ultradźwięki – szczególnie w medycynie – kojarzą się głównie z badaniem narządów czy rutynowymi kontrolami w trakcie ciąży. Zespół naukowców z Uniwersytetu São Paulo w Brazylii postanowił wykorzystać je jako precyzyjny pocisk kinetyczny. Wyniki ich badań, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports”, pokazują zupełnie nowy pomysł na neutralizowanie zagrożenia biologicznego bez użycia nawet kropli chemii. Jak dźwięk może niszczyć wirusy? Pękają jak popcorn Mechanizm odkryty przez Brazylijczyków opiera się na zjawisku rezonansu akustycznego. Każdy obiekt posiada swoją naturalną częstotliwość drgań. Jeśli uderzymy w niego falą o dokładnie tej samej częstotliwości, drgania zaczną się kumulować, aż struktura nie wytrzyma napięcia. – To trochę tak, jakby walczyć z wirusem za pomocą krzyku – tłumaczy prof. Odemir Martinez Bruno, jeden z fizyków biorących udział w badaniu. – Udowodniliśmy, że energia fal dźwiękowych powoduje zmiany morfologiczne w cząsteczkach wirusa, aż te eksplodują niczym ziarna kukurydzy w mikrofalówce. Podczas testów laboratoryjnych naukowcy użyli standardowych maszyn do USG emitujących fale o wysokiej częstotliwości (od 3 do 20 MHz). Co się okazało? Osłonki wirusów SARS-CoV-2 oraz grypy A (H1N1) uległy rozerwaniu, a to sprawiło, że patogeny stały się niezdolne do infekowania komórek gospodarza. Dlaczego wirus ginie od dźwięków, a my nie? Najważniejsza jest geometria. Większość wirusów otoczkowych, w tym koronawirusy czy wirusy grypy, ma kształt sferyczny. To właśnie ta idealna kulistość sprawia, że są one wyjątkowo podatne na rezonans akustyczny. Cząsteczka wirusa pochłania energię znacznie efektywniej niż otaczające ją komórki ludzkie, które mają inne kształty i rozmiary. Badacze mieli wątpliwość, czy aby na pewno to dźwięk niszczy wirusy, a nie inne zjawiska towarzyszące jego generowaniu. Potwierdzili jednak, że temperatura i pH otoczenia pozostały stabilne, co wykluczyło przypadkowe uszkodzenie tkanek przez ciepło. Dodatkowo zjawisko rezonansu różni się od tzw. kawitacji (tworzenia się i pękania bąbelków gazu), która jest wykorzystywana do sterylizacji narzędzi chirurgicznych, ale niszczy wszystko na swojej drodze. Rezonans działa jak snajper – uderza tylko w wirusa. To broń odporna na mutacje Największym problemem współczesnej medycyny są mutacje. Wirusy zmieniają swoje białka kolca, by oszukać szczepionki i leki przeciwwirusowe. Jednak dźwięk nie przejmuje się chemią. Atakuje on strukturę fizyczną patogenu. Nawet jeśli wirus zmutuje, by ominąć przeciwciała, jego kształt i fizyczna wytrzymałość osłonki pozostają niemal identyczne. Dzięki temu ultradźwięki mogą stać się uniwersalnym narzędziem, na które patogeny nigdy nie wykształcą oporności. Ekologiczna i czysta medycyna Farmakolog Flávio Protásio Veras podkreśla, że jest to rozwiązanie niezwykle ekologiczne. Tradycyjne środki dezynfekujące i leki przeciwwirusowe generują odpady chemiczne i mogą wpływać na środowisko. Ultradźwięki są czyste, bezinwazyjne i nie pozostawiają po sobie żadnych szkodliwych substancji. Choć metoda ta jest jeszcze w fazie testów laboratoryjnych i nie została przetestowana na ludziach, naukowcy już teraz sprawdzają, czy w podobny sposób uda się „zakrzyczeć” inne groźne choroby, takie jak denga, Zika czy Chikungunya. Źródło: Scientific Reports, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Rakieta SpaceX wkrótce uderzy w Księżyc. Jest wielkości pięciopiętrowego budynku
W sierpniu 2026 roku powierzchnia Księżyca wzbogaci się o nowy krater. Wszystko za sprawą rakiety Falcon 9, która po półtorarocznej tułaczce w przestrzeni kosmicznej znajdzie swój finał na Srebrnym Globie. Obiekt wielkości kamienicy uderzy w okolice krateru Einstein, stając się kolejnym, tym razem niezaplanowanym, śladem ludzkiej działalności na naszym naturalnym satelicie.
Księżyc nie ma atmosfery, która mogłaby spalić nadlatujące obiekty, dlatego każdy kosmiczny gość – czy to asteroida, czy fragment ziemskiej technologii – dociera do jego powierzchni z pełnym impetem. Tym razem będzie to drugi stopień rakiety Falcon 9 należącej do SpaceX. Według obliczeń Billa Graya, niezależnego astronoma i twórcy oprogramowania Project Pluto, kolizja nastąpi 5 sierpnia 2026 roku o godzinie 8:44 polskiego czasu. Rakieta wielkości pięciopiętrowego budynku pędzi z prędkością siedmiokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku (około 2,4 km/s). Gdzie uderzy olbrzym? Falcon 9 to kolos – w momencie startu cała konstrukcja ważyła 550 ton – a mimo to przewidywanie dokładnego miejsca, w którym uderzy jej drugi stopień, jest niezwykle trudne. Choć grawitacja Ziemi, Księżyca i Słońca jest mierzalna z ogromną precyzją, na porzuconą rakietę działa jeszcze jedna niezwykła siła: ciśnienie promieniowania słonecznego. Fotony uderzające w metalową powłokę działają jak mikropchnięcia. Ponieważ rakieta koziołkuje w przestrzeni, raz odbijając więcej, a raz mniej światła, jej trajektoria ulega nieustannym, trudnym do przewidzenia zmianom. Skąd w ogóle ta rakieta się wzięła? Obiekt jest oznaczony jako 2025-010D i brał udział w misji ze stycznia 2025 roku. Jego zadaniem było wyniesienie na orbitę dwóch lądowników księżycowych: Blue Ghost Mission 1 oraz Hakuto-R Mission 2. Podczas gdy pierwszy stopień rakiety SpaceX zwykle wraca na Ziemię, by lądować na autonomicznej barce, drugi stopień po wykonaniu zadania zostaje porzucony. Zazwyczaj te fragmenty spalają się w ziemskiej atmosferze lub trafiają na stabilne orbity wokół Słońca, zostając tam na zawsze i ginąc w mroku dziejów. Tym razem jednak Falcon 9 utknął na wysokiej orbicie okołoziemskiej, wykonując pełny obrót wokół naszej planety w ciągu 26 dni. W najdalszym punkcie (apogeum) rakieta oddala się na 510 000 km, co sprawia, że jej droga niebezpiecznie przecina się z orbitą Księżyca. W sierpniu 2026 roku oba obiekty znajdą się w tym samym punkcie jednocześnie. Księżyc staje się kosmicznym wysypiskiem Niestety to nie pierwszy raz, kiedy Srebrny Glob staje się celem dla ziemskiego złomu. W latach 70. NASA celowo rozbijała na nim moduły Apollo, by wywoływać „trzęsienia Księżyca” i badać jego wnętrze. W 2009 roku sonda LCROSS z impetem uderzyła w zacieniony krater, wyrzucając w górę pył, w którym odkryto lód wodny. Są też tajemnicze przypadki – w 2022 roku niezidentyfikowany człon rakiety (prawdopodobnie chińskiej misji Chang’e 5-T1) pozostawił po sobie zagadkowy, podwójny krater. Uderzenia w Księżyc to wyzwanie dla przyszłych misji Na Księżycu planowane są w najbliższych latach misje załogowe – np. Artemis IV planowana na 2028 rok czy chińskie aspiracje na rok 2030 – więc niekontrolowane uderzenia w Księżyc mogą stać się prawdziwym zagrożeniem. Co, jeśli pięciopiętrowy budynek uderzyłby nagle w astronautów czy zbudowaną przez nich bazę? Bill Gray sugeruje, że rozwiązaniem byłoby kierowanie zużytych stopni rakiet na orbity heliocentryczne (wokół Słońca), gdzie nie zagrażałyby nam przez setki lat. Na razie astronomowie czekają na błysk uderzenia. Choć nie będzie on widoczny gołym okiem z Ziemi, krążąca wokół Księżyca sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z pewnością spróbuje uwiecznić świeżą bliznę w rejonie kateru Einstein. Źródło: Project Pluto, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Hotelowa „wojna o leżaki” trafiła do sądu. Turysta dostał odszkodowanie
Wakacyjna „wojna o leżaki” od lat budzi emocje w popularnych kurortach. Zajmowanie miejsc przy basenie jeszcze przed śniadaniem dla wielu turystów stało się symbolem all inclusive, ale teraz problem ten trafił nawet do sądu. Niemiecki turysta wygrał odszkodowanie po tym, jak podczas urlopu w Grecji regularnie nie mógł znaleźć wolnych leżaków dla siebie i swojej rodziny.
Sprawa niemieckiego turysty odbiła się szerokim echem w europejskich mediach i ponownie wywołała dyskusję o standardach w hotelach wypoczynkowych. Mężczyzna twierdził, że mimo wykupienia wakacji w greckim kurorcie praktycznie każdego dnia miał problem ze znalezieniem miejsca przy basenie, ponieważ większość leżaków była zajmowana ręcznikami już od wczesnych godzin porannych. Uznał więc, że warunki pobytu znacząco odbiegały od tego, co prezentowano w ofercie wyjazdu. Sąd przyznał mu rację i zasądził rekompensatę, a wyrok może okazać się ważnym sygnałem zarówno dla organizatorów wycieczek, jak i samych hoteli. Niemiecki turysta wygrał z biurem podróży po „wojnie o leżaki” Sprawa dotyczy wakacji, które niemiecka rodzina spędzała w 2024 roku na greckiej wyspie Kos. Za wyjazd dla czterech osób turyści zapłacili ponad 7 tys. euro, oczekując komfortowego wypoczynku w hotelu z basenem i strefą relaksu. Problem pojawił się jednak już pierwszego dnia pobytu. Jak relacjonował później mężczyzna przed sądem, większość leżaków przy basenie była zajmowana ręcznikami od wczesnych godzin porannych, mimo że hotel formalnie zabraniał ich rezerwowania. Ojciec rodziny miał codziennie wstawać około godziny 6:00 rano, aby spróbować znaleźć miejsca dla swojej żony i dzieci. Mimo to przez około 20 minut bezskutecznie szukał wolnych leżaków, ponieważ większość była już „zarezerwowana” przez innych gości. Turysta argumentował, że sytuacja znacząco wpłynęła na komfort całego urlopu. Według jego relacji dzieci niejednokrotnie musiały odpoczywać na ziemi lub przy basenie bez dostępu do leżaków, co – jego zdaniem – było niezgodne ze standardem wakacji prezentowanym w ofercie biura podróży. Mężczyzna złożył reklamację do organizatora wyjazdu, który początkowo wypłacił rodzinie 350 euro rekompensaty. Klient uznał jednak, że kwota jest niewystarczająca i skierował sprawę do sądu rejonowego w Hanowerze. Sędziowie częściowo przyznali mu rację. W uzasadnieniu podkreślono, że choć biuro podróży nie zarządza bezpośrednio hotelem i nie może zagwarantować każdemu gościowi leżaka o dowolnej porze dnia, to organizator powinien zapewnić odpowiednią organizację pobytu oraz „rozsądny” stosunek liczby leżaków do liczby gości korzystających z obiektu. Istotne znaczenie miało również to, że hotel nie egzekwował własnych zasad dotyczących zakazu rezerwowania miejsc ręcznikami. Ostatecznie sąd uznał wakacje za „wadliwe” i przyznał rodzinie wyższą rekompensatę w wysokości 986,70 euro. Wyrok szybko wywołał dyskusję w mediach i branży turystycznej, ponieważ może stać się ważnym precedensem dla podobnych sporów dotyczących jakości usług w popularnych kurortach. „Wojny o leżaki” coraz większym problemem w kurortach Problem rezerwowania leżaków ręcznikami od lat wywołuje frustrację turystów w popularnych wakacyjnych kurortach i regularnie staje się tematem viralowych nagrań w mediach społecznościowych. Wczasowicze często ustawiają się jeszcze przed świtem przy wejściach do stref basenowych albo zostawiają ręczniki na leżakach na wiele godzin, mimo że faktycznie z nich nie korzystają. Latem 2025 roku szczególnie głośno było o hotelach na Teneryfie, gdzie publikowane w internecie filmy pokazywały turystów śpiących na leżakach, aby zagwarantować sobie miejsce przy basenie na kolejny dzień. Inne nagrania przedstawiały z kolei poranne „wyścigi”, podczas których goście hotelowi dosłownie biegli w stronę basenu zaraz po otwarciu strefy wypoczynkowej, by jak najszybciej rozłożyć ręczniki na najlepszych miejscach. Coraz więcej hoteli i lokalnych władz próbuje walczyć z tym zjawiskiem. W niektórych regionach Hiszpanii wprowadzono przepisy umożliwiające nakładanie kar finansowych na osoby zajmujące leżaki i pozostawiające je przez długi czas bez nadzoru. Grzywny mogą sięgać nawet 250 euro. Część obiektów usuwa ręczniki pozostawione bez opieki lub ogranicza możliwość rezerwowania miejsc przed określoną godziną. Zdarza się również, że pracownicy hoteli monitorują strefy basenowe i zwalniają leżaki, jeśli przez dłuższy czas nikt z nich nie korzysta. Zmieniają się także strategie biur podróży i samych hoteli. Niektóre firmy zaczęły oferować możliwość wcześniejszej rezerwacji leżaka za dodatkową opłatą, traktując dostęp do miejsca przy basenie jako osobną usługę premium. Ponadto branża turystyczna coraz częściej przyznaje, że „wojny o leżaki” przestają być jedynie internetowym żartem, a stają się realnym problemem wpływającym na ocenę jakości wakacji. Wyrok niemieckiego sądu może dodatkowo zwiększyć presję na hotele i organizatorów wyjazdów, aby skuteczniej kontrolowali sytuację wokół basenów i egzekwowali własne regulaminy. Źródła: BBC, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Brutalna zima zmieniła ludzi. Archeolodzy odkryli ślady technologicznego skoku sprzed tysięcy lat
Epoka lodowcowa mogła być nie tylko czasem walki o przetrwanie, ale też impulsem do rozwoju. Archeolodzy odkryli w centralnych Chinach kamienne narzędzia sprzed 146 tysięcy lat, które wskazują, że ekstremalne ochłodzenie mogło zmusić naszych przodków do technologicznych innowacji dużo wcześniej, niż dotąd sądzono.
Przez długi czas archeolodzy zakładali, że największe technologiczne zmiany w prehistorii następowały wtedy, gdy klimat stawał się łagodniejszy, a warunki życia bardziej stabilne. Nowe badania sugerują jednak coś odwrotnego. Analiza kamiennych narzędzi odkrytych w środkowych Chinach wskazuje, że ludzie zaczęli tworzyć bardziej wyspecjalizowane ostrza do obróbki mięsa już około 146 tysięcy lat temu, w czasie jednej z chłodniejszych faz epoki lodowcowej. Zdaniem naukowców to właśnie ekstremalne warunki mogły przyspieszyć rozwój ludzkiej pomysłowości i planowania. Surowa zima zmuszała ludzi do większej kreatywności Kluczowe okazało się datowanie stanowiska Lingjing, gdzie od lat odkrywane są kości zwierząt i kamienne narzędzia używane do ich oprawiania. W jednej z kości naukowcy znaleźli niewielkie kryształy kalcytu zawierające śladowe ilości uranu. Dzięki analizie rozpadu uranu do toru udało się dokładniej określić wiek znalezisk. Wynik zaskoczył badaczy, bo narzędzia okazały się o około 20 tysięcy lat starsze, niż wcześniej sądzono. Powstały nie podczas cieplejszego okresu między zlodowaceniami, ale w czasie wyjątkowo surowego ochłodzenia. – Ludzie często wyobrażają sobie kreatywność jako coś, co rozkwita w dobrych czasach. Odkrycie, że te narzędzia kamienne powstały w surowej epoce lodowcowej, mówi co innego. Trudne czasy mogą zmusić nas do adaptacji – mówi Yuchao Zhao, główny autor artykułu opisującego odkrycia w „Journal of Human Evolution”. Stanowisko Lingjing było zamieszkiwane przez Homo juluensis spokrewnionego zarówno z neandertalczykami, jak i współczesnymi ludźmi. Badacze przypuszczają, że grupy te mogły się ze sobą kontaktować. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzowali się bardzo dużym rozmiarem mózgu i cechami obserwowanymi zarówno u archaicznych ludzi wschodnioazjatyckich, jak i u neandertalczyków w Europie. Misternie zrobione narzędzia kamienne Do niedawna archeolodzy uważali, że starożytni ludzie żyjący w Azji Wschodniej w późnym środkowym plejstocenie, czyli ok. 300 000–120 000 lat temu, nie poczynili znaczących postępów technologicznych w porównaniu z prehistorycznymi ludźmi żyjącymi w Europie i Afryce. Najnowsze odkrycie rzuca zatem zupełnie nowe światło na mieszkańców tego regionu świata. Co więcej, same narzędzia odnalezione na stanowisku okazały się bardziej zaawansowane, niż początkowo przypuszczano. Archeolodzy odkryli specjalnie przygotowane kamienne rdzenie (surowe kawałki kamienia, od których oddzielono co najmniej jeden odłupek, przyp. red) o kształcie dysku, z których odłupywano ostre fragmenty służące do cięcia mięsa i rozbierania tusz zwierząt. Nie były to przypadkowo wyrzeźbione kamienie. Badacze podkreślają, że ich wykonanie wymagało planowania, precyzji i dobrej znajomości właściwości skał. Ludzie z gatunku Homo juluensis według badaczy mieli wytwarzać te narzędzia, uderzając małymi kamieniami o większe rdzenie kamienne. Niektóre rdzenie były obrabiane dość równomiernie z obu stron, a inne miały bardziej starannie ukształtowaną strukturę. Jedna strona służyła głównie jako powierzchnia do uderzania, zaś druga była formowana w celu uzyskania ostrych odłupków. Długa historia innowacji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej Naukowcy podkreślają, że te asymetryczne narzędzia są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że starożytni ludzie z Chin nie tylko odłamywali kawałki kamienia na chybił trafił. Zarządzali rdzeniem jak obiektem trójwymiarowym, nadając różnym powierzchniom różne role i zachowując kąty proste, aby stale wytwarzać użyteczne odłupki. – Nie była to przypadkowa produkcja odłupków, ale technologia wymagająca planowania, precyzji i dogłębnego zrozumienia właściwości kamienia i mechaniki pękania – mówi Zhao. – Narzędzia te wykazują istotne podobieństwa do technologii środkowopaleolitycznych, często kojarzonych z neandertalczykami w Europie i przodkami Homo sapiens w Afryce, co sugeruje, że zaawansowana myśl technologiczna nie ograniczała się do zachodniej Eurazji – dodaje badacz. Zhao podkreśla, że kamienne artefakty pozostawione przez Homo juluensis w Lingjing sugerują, że tamtejsi ludzie byli zdolni do złożonego myślenia i kreatywności. – Badania te ujawniają o wiele bogatszą historię innowacji, inteligencji i ewolucji człowieka w Azji Wschodniej – podsumowuje Zhao. Źródło: Journal of Human Evolution Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
Kilkaset monumentalnych grobowców sprzed nawet sześciu tysięcy lat zlokalizowali archeolodzy w pasie od południowego Egiptu aż po Erytreę. To ustalenie dotyczące bezkresnych piasków pustyni Atbai było możliwe dzięki technologiom satelitarnym i wykopaliskom przeprowadzonym przez Polaków.
Pustynia Atbai, rozciągająca się od Górnego Egiptu po granice Erytrei, przez dekady pozostawała archeologiczną białą plamą. Choć leży na styku potężnych cywilizacji starożytnego Egiptu i Nubii, jej surowy klimat i trudny dostęp sprawiły, że badania w tym regionie były jedynie wyrywkowe. Dotychczasowe próby poznania żyjących tam w odległego przeszłości ludów opierały się głównie na znaleziskach ceramiki i sztuki naskalnej. To dawało niepełny obraz życia dawnych mieszkańców. Atbai to kraina górskich masywów i wyschniętych koryt rzek. Niegdyś, w okresie wilgotnym, tętniły życiem, a nadrzeczne zielone tereny przemierzały stada dzikich zwierząt. Zamiast łopat – satelity Archeolodzy z Atbai Survey Project przeszukali setki kilometrów pustyni Atbai, korzystając z darmowych zdjęć Google Earth i Bing. Systematycznie przeczesując teren podzielony na siatkę, namierzyli 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców. Kluczowe okazały się ślady dawnych szlaków pasterskich, które doprowadziły badaczy przeszłości do licznych nekropolii. Wnioski na temat tego odkrycia zostały właśnie opublikowane na łamach „African Archaeological Review”. Jak wyglądają grobowce? Odkryte grobowce to monumentalne, koliste lub owalne konstrukcje z kamienia o średnicy od 5 do nawet 82 metrów. Ich znakiem rozpoznawczym jest niski mur obwodowy skrywający wewnątrz liczne pochówki. Sercem monumentu jest zazwyczaj grób centralny (prawdopodobnie lidera), wokół którego koncentrycznie układano szczątki innych ludzi oraz bydła, owiec i kóz. Niektóre budowle posiadają wejścia skierowane na wschód, co sugeruje związki z kultem solarnym. Polski wkład w badania Kluczowym elementem w zrozumieniu tej kultury stały się wykopaliska polskiej ekspedycji. Badacze pod kierunkiem dr. Piotra Osypińskiego ponad 10 lat temu w Wadi Khashab odsłonili monumentalną strukturę o średnicy 18 metrów zawierającą ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Odkryli tam centralny pochówek ludzki, wokół którego rozmieszczono groby bydła i owiec. To właśnie dane z polskich wykopalisk oraz praca współautorki artykuł, dr Marii Carmela Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dostarczyły kluczowych dat radiowęglowych i dowodów na złożone rytuały pogrzebowe. Te dane pozwoliły zrozumieć, że setki podobnych nekropolii na pustyni Atbai powstało w IV i III tysiącleciu p.n.e. Kto wzniósł megalityczne konstrukcje? Te monumentalne grobowce wznieśli pasterze-koczownicy zamieszkujący pustynię Atbai. Była to społeczność, która stale się przemieszczała. Dla niej bydło stanowiło najwyższą wartość i symbol bogactwa. Badacze sugerują, że to przodkowie koczowniczych Medżajów. Większość struktur powstała w IV i III tysiącleciu p.n.e. (ok. 4500–2500 r. p.n.e.). Zdaniem naukowców te wielkie grobowce miały pełnić też funkcje inne niż tylko grobowe. Miały być reakcją na wysychanie Sahary – pasterze tworzyli trwałe nekropole przy źródłach wody, by przetrwać kryzys i wzmacniać więzi społeczne. Znaczenie odkrycia „Nasze znaleziska rzucają nowe światło na dzieje pustynnej Sahary i prehistorię Nilu. Pozwalają spojrzeć na potęgę Egiptu i Nubii z nowej perspektywy, dowodząc, że historia tego regionu to nie tylko faraonowie, piramidy i świątynie, ale znacznie bogatsza opowieść” – piszą autorzy artykułu na temat znalezisk z pustyni Atbai na łamach „The Conversation”. Podkreślają, że nadal jest sporo znaków zapytania – główne niewiadome to brak datowań oraz niepewna tożsamość budowniczych. Nie wiemy, co stało się z tą ludnością po tym, jak klimat uległ zmianie. Poza tym obrazowania satelitarne nie dają odpowiedzi na pytanie, czy każdy wytypowany obiekt zawiera w sobie takie same pochówki. Niestety, niepewna sytuacja polityczna w Sudanie utrudnia przeprowadzenie badań terenowych. Źródła: African Archaeological Review, The Converstation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wzrost o niemal 100%. Coraz więcej osób deklaruje narodowość śląską
Według nowego raportu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach już ponad 30 proc. mieszkańców konurbacji deklaruje tożsamość śląską. To wyraźny wzrost wobec wyników spisu powszechnego z 2021 roku.
Raport pt. „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” to wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ. Badanie przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Składało się z ankiety internetowej na próbie 729 osób, wywiadów grupowych i wywiadów pogłębionych. Naukowcy próbowali odgadnąć, dlaczego tożsamość śląską zadeklarowało w ich badaniach znacznie więcej osób niż w oficjalnym spisie powszechnym. Tożsamość śląska popularniejsza o niemal 100% Badania prof. Myśliwiec i dr Słupika wykazały, że tożsamość śląską deklaruje aż 30,7 proc. mieszkańców konurbacji śląskiej (w jej skład wchodzi aż 19 miast, m.in. Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze i Bytom). To znacznie więcej, niż w spisie powszechnym z 2021 roku, kiedy było to 18.7 proc. Wtedy narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego). Czy powszechność tożsamości śląskiej faktycznie tak bardzo się zwiększyła, czy może w spisie powszechnym była niedoreprezentowana? Naukowcy skłaniają się ku tej drugiej możliwości. Dlaczego Ślązacy ukrywali swoją tożsamość w spisie powszechnym? – Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Myśliwiec na konferencji prasowej prezentującej wyniki raportu. Ale było coś jeszcze: w formularzach do wypełnienia podczas spisu powszechnego deklaracja narodowości innej niż polska nie była oczywista. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”. To utrudnienie też mogło zaważyć na wynikach. Narodowość śląska rośnie w siłę Prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ, podkreśla że świadomość śląskiej tożsamości i lokalna duma z przynależności do niej znacznie wzrosły w ostatnich latach. Dr Tomasz Słupik przypomina kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament i była dwukrotnie zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Mimo weta doszło do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością. Według raportu dla 72,4 proc. respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Coraz więcej Ślązaków chciałoby też wpisania języka śląskiego na listę języków regionalnych oraz nieobowiązkowego nauczania go w szkołach. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
O tej europejskiej wyspie często się zapomina. A właśnie tu znajdziesz przepis na szczęście
Minorka, często nazywana mniejszą i dzikszą siostrą Majorki, to miejsce, w którym można odnaleźć prawdziwy przepis na szczęście. Ta spokojniejsza wyspa Balearów oparła się masowej turystyce, stawiając na ochronę natury i unikalne dziedzictwo historyczne.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Prawie połowa wilków we Włoszech to krzyżówki z psami. To zagrożenie dla gatunku w całej Europie
Czy prawdziwych wilków już nie ma? Najnowsze badania genetyczne rysują przyszłość drapieżników w słonecznej Italii w czarnych barwach. Okazuje się, że aż 47 proc. badanych wilków we Włoszech to hybrydy z psami. Zjawisko to, napędzane przez urbanizację i rozpad struktur stadnych, grozi tzw. genetycznym potopem, który może nieodwracalnie wymazać wilka apenińskiego z ekosystemu Europy.
Historia zatoczyła przewrotne koło. Tysiące lat po tym, jak pierwotne wilki zaczęły u boku naszych przodków ewoluować w psy, współczesna nauka dokumentuje proces odwrotny – genetyczną inwazję czworonogów domowych na ich dzikich kuzynów. Choć Włochy szczycą się jedną z największych populacji wilka szarego (Canis lupus) na kontynencie, ich czystość gatunkowa stoi pod ogromnym znakiem zapytania. Czy wilki apenińskie (to włoski podgatunek wilka szarego) to jeszcze wilki? Szokujące wyniki testów DNA Biolożka Rita Lorenzini, dyrektorka Instytutu Zooprofilaktycznego Lacjum i Toskanii, przeprowadziła wraz z zespołem szeroko zakrojone badania, których wyniki opublikowano w czasopiśmie „Biological Conservation”. Naukowcy przeanalizowali materiał genetyczny pobrany od 748 wilków znalezionych martwych w latach 2020–2024 oraz archiwalne próbki z lat 90. Wyniki są jednoznaczne: 47% osobników posiadało geny psów domowych. Co gorsza, badania wykazały, że hybrydyzacja nie jest tylko echem przeszłości – proces ten wciąż aktywnie zachodzi, zwłaszcza w środkowych i południowych regionach kraju. Ile wilków żyje we Włoszech? Warto wspomnieć, że na półwyspie Apenińskim żyje około 3300 wilków szarych, co stanowi znaczną część europejskiej populacji – ta do 2022 roku wynosiła co najmniej 21 500 osobników. W Polsce – dla porównania – żyje jeszcze więcej drapieżników – już nawet 5000 wilków, a od 2000 r. populacja wzrosła ponad 4,5-krotnie. W naszym kraju wilki nadal są pod ścisłą ochroną. Leśny mezalians między psem a wilkiem W zdrowym, stabilnym stadzie wilki postrzegają psy jako konkurencję do pokarmu lub po prostu jako zdobycz. Dlaczego więc dochodzi do krzyżowania? Gdy struktura stada zostaje zniszczona (np. przez kłusownictwo), samotna samica wilka, nie mogąc znaleźć partnera własnego gatunku, może zaakceptować bliskość wolno żyjącego psa. Dodatkowo dzika przyroda we Włoszech coraz częściej sąsiaduje z osiedlami ludzkimi, co zmusza drapieżniki do kontaktu z psami domowymi i zdziczałymi. W środkowych Włoszech populacja wolno biegających psów jest niezwykle wysoka, co zwiększa szanse na przypadkowe spotkania. Nadciąga genetyczny potop Prof. Paolo Ciucci, biolog z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie, ostrzega przed zjawiskiem określanym jako genetyczny potop (ang. genetic swamping). To moment, w którym oryginalna pula genowa gatunku zostaje tak bardzo rozcieńczona genami hybryd, że czysty wilk przestaje istnieć. – Tracimy autentyczność gatunku wraz z całą jego wartością kulturową, ekologiczną i ewolucyjną – ostrzega Ciucci. To ciche zagrożenie. W przeciwieństwie do bajkowych opowieści, hybrydy są wizualnie niemal niemożliwe do odróżnienia od wilka. Choć niektórzy sugerują, że ciemniejsze futro może świadczyć o domieszce psiej krwi, naukowcy twierdzą, że jedynie zaawansowana analiza DNA daje pewność. Genetycznie są drastycznie różne. Czy hybryda może być lepsza niż oryginał? W Ameryce Północnej czarne wilki, będące dalekimi potomkami krzyżówek z psami, mają pewną przewagę – są bardziej odporne na niektóre choroby, takie jak nosacizna. Jednak Astrid Vik Stronen z Uniwersytetu w Lublanie uważa, że we Włoszech skala i tempo zmian są zbyt duże, by mówić o korzyściach. Hybrydyzacja może zmienić wszystko: od fizjologii po zachowanie. Nie wiemy jeszcze, jak „zpsiałe” wilki będą bronić terytorium, jak zmieni się ich instynkt łowiecki i w jaki sposób wpłynie to na równowagę w lasach, gdzie wilk pełni rolę kluczowego regulatora populacji roślinożerców. Walka o wilczą autentyczność Prof. Luigi Boitani, legenda włoskiej ekologii, który odkrył pierwszą hybrydę już w latach 70., od dekad bije na alarm. Dla niego wilk to coś więcej niż zestaw genów – to symbol dzikości, który na naszych oczach staje się częścią domowego inwentarza. W północnych Włoszech problem jest obecnie mniejszy, ale ze względu na ogromne dystanse, jakie pokonują te zwierzęta, to tylko kwestia czasu, aż genetyczna fala dotrze do Alp, a stamtąd do reszty Europy. Źródło: Biological Conservation, bioGraphic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rewolucja w Amsterdamie. Miasto usuwa z ulic reklamy, które szkodzą planecie
Władze Amsterdamu zrywają z niektórymi plakatami. Z przestrzeni miejskiej mają zniknąć wszelkie reklamy mięsa oraz paliw kopalnych. W ten sposób stolica Holandii chce podprogowo walczyć z kryzysem klimatycznym, tworząc proekologiczny przekaz.
Edukacja związana ze zmianami klimatycznymi pozostaje jednym z największych wyzwań zmieniającego się świata. Władze Amsterdamu postanowiły zrealizować odważny projekt usunięcia niektórych reklam z przestrzeni miejskiej. Zmiany uderzą w produkty paliw kopalnych oraz mięso. Jak można było się spodziewać, nie wszyscy są zadowoleni z nadchodzących zmian, zadając pytanie o sensowność takich działań. Plakaty zamiast billboardów: edukacja środowiskowa w Amsterdamie Władze Amsterdamu podjęły decyzję o całkowitym wycofaniu reklam produktów mięsnych oraz sektora paliwowego z miejskich nośników. Wolne miejsca po billboardach zajęła promocja kultury i lokalnej turystyki. Reklamowane są m.in. koncerty, wystawy i spektakle teatralne. Od teraz pejzaż ulic ma odzwierciedlać ekologiczną politykę holenderskiej stolicy. Władze miasta starają się osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 roku oraz zredukować spożycie mięsa o 50%. Subtelna polityka Strategia ta ma subtelnie kształtować nawyki konsumenckie mieszkańców Amsterdamu. Chodzi o doprowadzenie do przełomu na miarę tego, który dokonał się w kwestii palenia tytoniu – tak, aby produkty o wysokim śladzie węglowym przestały być postrzegane jako atrakcyjne. Według badaczy ciągła ekspozycja na reklamy, np. fast foodów, normalizuje szkodliwe nawyki żywieniowe. Jak tłumaczy profesor epidemiologii Joreintje Mackenbach, usunięcie tych bodźców z przestrzeni miejskiej ułatwi wykształcenie nowych, zdrowszych norm społecznych. Naukowiec przytacza badania wykonany w Londynie, gdzie usunięcie reklam tzw. śmieciowego jedzenia przyczyniło się do spadku jego konsumpcji. Sprzeciw producentów Mimo, że Amsterdam nie jest nawet pierwszym miastem w Holandii, które zdecydowało się na taki ruch (wcześniej podobne zakazy powstały w Haarlemie, Utrechcie i Nijmegen), podniosły się głosy sprzeciwu. Decyzja spotkała się z przewidywalnym oporem ze strony lobby mięsnego i turystycznego. Holenderskie Stowarzyszenie Mięsa (DMA) określiło nową politykę jako niedopuszczalne ingerowanie w zachowania zakupowe. Branża argumentuje, że mięso pełni istotną rolę w diecie, w związku z czym informacje o nim powinny pozostać powszechnie dostępne i widoczne w przestrzeni miejskiej. Zakaz nie obejmuje prywatnych posesji, co oznacza, że właściciele sklepów wciąż mogą w pewnym stopniu promować swoje towary przed lokalami. Co ważniejsze, restrykcje omijają świat cyfrowy, gdzie dziś skupia się największa aktywność reklamowa. Sceptycy uważają te działania za jedynie symboliczne, a sami eksperci przyznają, że sam zakaz reklam to za mało. A jednak, według powołanego przez ONZ Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, zmiana naszych codziennych nawyków i stylu życia może zredukować globalne emisje nawet o 70% do 2050 roku. Widzimy więc, że jest o co walczyć. Pytanie, czy strategia obrana przez holenderską stolicę przyniesie oczekiwane rezultaty. Źródła: TimeOut, DW Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ten wulkan „sprzątał” po swojej erupcji. Nauka chce wykorzystać ten mechanizm do ochrony klimatu
Erupcja wulkanu Hunga Tonga w 2022 roku była jednym z najpotężniejszych zjawisk tego typu w ostatnich dekadach. Analizując to wydarzenie, badacze odkryli coś, co wprawiło ich w osłupienie: wulkan zaczął „sprzątać” po sobie. Usuwał z atmosfery metan. Czy natura podsunęła nam gotowe rozwiązanie kryzysu klimatycznego?
W styczniu 2022 roku podwodny wulkan Hunga Tonga wyrzucił materiał na rekordową wysokość ponad 30, a momentami nawet 55 kilometrów. Wprowadził do stratosfery ogromne ilości pary wodnej i gazów. Gdy myślimy o erupcjach wulkanicznych stają nam przed oczami spore emisje zanieczyszczeń. W tym przypadku stało się jednak coś innego. Z badań tej erupcji, przeprowadzonych przez ekspertów z Holandii, Belgii i Hiszpanii wynika, że wulkan pomógł uprzątnąć część zanieczyszczeń metanowych, które sam uwolnił. Wnioski na ten temat opublikowano na łamach „Nature Communications”. Zagadka formaldehydu w chmurze wulkanicznej Kluczem do zrozumienia tego zjawiska stały się pomiary satelitarne wykonane przez instrument TROPOMI. Naukowcy zaobserwowali w chmurze wulkanicznej nienaturalnie wysokie stężenia formaldehydu (HCHO). Powstaje on w atmosferze jako krótkotrwały produkt pośredni podczas procesu utleniania (rozpadu) metanu. Obecność HCHO w pióropuszu wulkanicznym Hunga Tonga w 2022 roku była kluczowym dowodem na to, że metan był tam niszczony. Rekordowo wysokie stężenie formaldehydu utrzymywało się w chmurze przez ponad tydzień, co dowodzi, że proces usuwania metanu zachodził w sposób ciągły podczas przemieszczenia się pyłu nad oceanem aż do Ameryki Południowej. – Wiadomo, że wulkany emitują metan podczas erupcji, lecz dotychczas nie wiedzieliśmy, że pył wulkaniczny jest również zdolny do częściowego neutralizowania tego zanieczyszczenia – komentuje dr Maarten van Herpen z Acacia Impact Innovation BV, główny autor badania. Podobny proces odkryto w 2023 r. nad Atlantykiem. Pył z Sahary mieszał się tam z solą morską, tworząc aerozole soli żelaza. Słońce uwolniło z nich chlor, który niszczył metan w powietrzu. Mechanizm znany z Sahary zachodzi w troposferze, więc w niższej warstwie atmosfery, niż ten odkryty w związku z erupcją wulkanu. I to zaskoczyło badaczy, bo warunki fizyczne są tam zupełnie inne. Metan kontra klimat Zrozumienie naturalnych metod usuwania metanu ma kolosalne znaczenie dla klimatu. Metan odpowiada za jedną trzecią obecnego globalnego ocieplenia i w perspektywie dwóch dekad jest 80 razy silniejszym gazem cieplarnianym niż CO2. Ponieważ metan rozpada się w atmosferze stosunkowo szybko (około 10 lat), jego redukcja mogłaby zadziałać jako hamulec bezpieczeństwa dla zmian klimatycznych. Badania były możliwe dzięki zaawansowanym narzędziom, takim jak instrument TROPOMI na satelicie Sentinel-5P. Naukowcy musieli dokonać precyzyjnych korekt danych, aby oddzielić sygnał formaldehydu od zakłóceń powodowanych przez wysoką zawartość dwutlenku siarki i nietypową wysokość chmury. Koniec końców okazuje się, że rozpad metanu można monitorować bezpośrednio z orbity. Jak zażegnać kryzys klimatyczny? Odkrycie mechanizmu oczyszczania atmosfery z metanu na przykładzie erupcji z Hunga Tonga, może przyczynić się do spowolnienia zmian klimatycznych spowodowanych przez człowieka. Być może powstaną nowe technologie do sztucznego przyspieszania rozpadu metanu w atmosferze. Przemysł rozważa replikowanie tego naturalnego zjawiska, np. poprzez aerozole soli żelaza. Modele klimatyczne wskazują, że masowe usuwanie metanu mogłoby obniżyć przyszłe temperatury o 0,5°C. Mimo to badacze ostrzegają, że bez redukcji emisji CO2 samo usuwanie metanu nie wystarczy do stabilizacji naszego i tak już rozchwianego klimatu. – Chęć odwzorowania tego naturalnego procesu przez przemysł wydaje się oczywista — pod warunkiem, że potwierdzimy bezpieczeństwo i skuteczność takich działań. Wykorzystanie satelitów pomoże nam zrozumieć, jak skutecznie ograniczać ocieplanie się klimatu – konkluduje jeden z autorów analizy, Matthew Johnson z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
MDAG 2026: Amazonka – poligon męskiego ego. O tym, jak walka z naturą stała się nieistotna
Dziewięciu mężczyzn, jedna kobieta i rzeka, która nie wybacza błędów. Najdłuższy spływ kajakowy w dziejach okazał się poligonem nie tylko dla ludzkich mięśni, ale przede wszystkim dla charakterów. Podczas gdy liderzy ekspedycji spalają energię w toksycznej walce o autorytet, dr Durrant z boku przygląda się mechanizmom władzy, które niemal doprowadziły grupę do tragedii. To historia o tym, że w ekstremalnych warunkach to wcale nie walka z naturą, a człowieczeństwo staje się ostatecznym sprawdzianem. Tym właśnie jest film „Nurt” Rafała Skalskiego, który ma swoją premierę na 23. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Festiwal odbywa się od 8 do 17 maja w Warszawie, Wrocławiu, Gdyni, Katowicach, Łodzi, Poznaniu i Bydgoszczy, a następnie od 19 maja do 1 czerwca na mdag.pl.
Panteon sławy czy ucieczka przed sobą? Co pcha nas w nieznane „Nurt” rzuca zupełnie nowe światło na historyczną wyprawę z 1985 roku – najdłuższy spływ kajakowy w historii. Ekipa wyprawy, składająca się z dziesięciu osób z pięciu różnych krajów, jako pierwsza ustanowiła rekord Guinnessa przemierzając rzekę Amazonkę od jej górskich źródeł, aż po ujście u słonych wód Oceanu Atlantyckiego. Brzmi jak powód do dumy, prawda? W końcu, kto nie chciałby zostać bohaterem epickiej opowieści o walce z żywiołem, zwieńczonej sławą i nazwiskiem wyrytym w panteonie ludzkich osiągnięć? Ten film pokazuje, że prawda jest o wiele bardziej skomplikowana. Dlaczego ludzie w ogóle organizują takie wyprawy? Nie mamy cienia wątpliwości, z jakich powodów w nieznane wyruszał Krzysztof Kolumb, choć za jego czasów taka ekspedycja wydawała się po prostu szaleństwem. Pamiętam, jak w dzieciństwie niesłychanie fascynował mnie temat już o wiele bardziej współczesny, czyli rekordy Guinnessa: zdobywanie szczytu Mount Everest, przekraczanie granic prędkości czy nawet pieczenie najdłuższej pizzy na świecie. Podziwiałem ludzi, którzy podejmowali się niecodziennych wyzwań i nie poddawali się, dopóki nie osiągnęli swojego celu. Wspominam także ciepło opowieści mojego przyszywanego wujka o Thorze Heyerdahlu i jego załodze – poznał ich w Iraku w 1977 roku. Przygotowywali wtedy swoją ostatnią misję, którą ostatecznie przerwali, paląc łódź w proteście przeciwko wojnie na Bliskim Wschodzie. Wielki podróżnik zasłynął z wyprawy Kon-Tiki (1947) – legendarnej podróży tratwą przez Pacyfik, mającej udowodnić, że mieszkańcy Polinezji mogli pochodzić z Ameryki Południowej. Choć w masowej wyobraźni Kon-Tiki do dziś jest synonimem rekordu, w oficjalnych księgach Guinnessa występuje raczej jako duchowy ojciec nowoczesnej przygody. Pomimo że inne wyprawy – jak La Balsa czy Plastiki – pokonywały później dłuższe dystanse, to Heyerdahl dzierży niepisany rekord największego wpływu na kulturę. Potwierdza to zresztą jedyny w historii wypraw Oscar (1952), przyznany za film nakręcony na pokładzie tratwy. Myślę, że w dużym uproszczeniu istnieją dwa główne powody, dla których organizuje się takie ekspedycje. Pierwszy: żeby udowodnić coś światu. Drugi: żeby przeżyć niezapomnianą przygodę i zmierzyć się z samym sobą. Tak też rysują się pobudki amazońskich kajakarzy. I choć u uczestników często mieszały się obie te motywacje, w ostatecznym rozrachunku jedna z nich zdecydowanie przejęła stery. The King is dead. Przywódca bez korony W teorii hierarchia była jasna: Francois Odendaal był oficjalnym inicjatorem projektu. To dzięki jego wizji i uporowi powstały podwaliny pod film oraz książkę, mające służyć za dokumentację przebiegu wyprawy. „Jeśli coś nie jest zapisane, to nie istnieje” – komentuje Piotr Chmieliński w jednej ze scen, trafnie definiując obsesję Francoisa na punkcie kontroli nad historią. Niestety, Odendaal już na starcie utracił swoją realną pozycję. Gdy sponsorzy wycofali fundusze, jeszcze przed zakupem pierwszego wiosła, to Chmieliński pokazał swoją sprawczość i determinację, błyskawicznie pozyskując nowych fundatorów historycznego spływu. Od tego momentu dynamika grupy uległa nieodwracalnemu skrzywieniu. Piotr przewyższał Francoisa nie tylko predyspozycjami przywódczymi, ale przede wszystkim doświadczeniem w ekstremalnych warunkach. Francois, choć formalnie był liderem, stał się zakładnikiem własnego projektu, który zaczął wymykać mu się z rąk na rzecz człowieka budzącego naturalny respekt reszty załogi. Było za późno, żeby się wycofać – jedyne co mu pozostawało, to wyczekiwać momentu, który pozwoli mu obrócić sytuację na swoją korzyść. Problem polega na tym, że ciasne i nieprzewidywalne bystrza Amazonki to nie miejsce na przepychanki. Na tak trudnej rzece, gdzie błąd jednego człowieka może kosztować życie całej ekipy, jedność dowodzenia jest jedyną gwarancją przetrwania. Lekarka w krainie macho W wirze męskiej rywalizacji obserwujemy perspektywę kobiety, dr Durrant – młodej lekarki z Anglii, która wyprawę traktowała jako ostatnią okazję do przeżycia wielkiej przygody, zanim dopadnie ją los setek milionów ludzi na utartej ścieżce: szkoła-studia-kariera. Głos Durrant to jedyny element tej opowieści, który wykracza poza rok 1985 i rezonuje ze współczesnymi wartościami. To ona jako jedyna widzi w napotkanych ludziach partnerów do rozmowy, a nie tylko przeszkody na drodze do rekordu. Nie bez powodu znajduje nić porozumienia ze Zbyszkiem – prawdopodobnie jedynym mężczyzną w zespole, którego nie napędzał testosteron gotujący się w spoconych ciałach Piotra i Francoisa. Ich relacja, rodząca się pośrodku dżungli, staje się cichym manifestem normalności w świecie opanowanym przez obsesję bycia pierwszym. Obecność dr Durrant i jej kobieca wrażliwość otwierają znacznie szersze pole do interpretacji wydarzeń, które miały miejsce w trakcie spływu. Od krytyki pomysłu otwarcia punktu medycznego (jako gestu postkolonialnego), przez znoszenie seksistowskich żartów w Land Roverze, aż po scenę z kobietami z Sendero Luminoso. Największe znaczenie ma w tym kontekście konfrontacja z maoistowską partyzantką. Podczas gdy mężczyźni (Piotr i Francois) licytują się z terrorystami na puszki tuńczyka i autorytet papieża, dr Durrant zostaje poddana intymnej „rewizji” przez kobiety z obozu. Wymiana biżuterii i ciekawość anatomii na tle karabinów rodzą w niej myśl: „o ile mniej konfliktów byłoby na świecie, gdyby to był świat kobiet”. Dziedzictwo Amazonek. Inkaska lekcja pokory Mądrość równikowych lasów objawia się w tym, że aby przepłynąć rwącą rzekę, trzeba płynąć z jej nurtem, a nie naprzeciw niemu. Jean-Paul Sartre pisał, że „piekło to inni”. Na wzburzonych wodach Amazonki, w samym sercu zielonego labiryntu, ta maksyma zyskała brutalne, bardzo męskie doprecyzowanie: piekło to inni mężczyźni – szczególnie wtedy, gdy ich jedynym kompasem staje się chęć dominacji. Ostatecznie o wyniku sporu między Piotrem a Francoisem zadecydował kaprys losu, ale pokłosiem ich tarć pozostał niesmak i rozczarowanie niemal wszystkich uczestników przedsięwzięcia, które w swej naturze miało być inspirujące i budować pozytywne wspomnienia. Nad tym wszystkim unosi się jednak refleksja dr Durrant. To ona zrozumiała, że w krainie Amazonek to nie siła ramion, lecz rzadka umiejętność porozumienia jest walutą, która pozwala przetrwać. Bez niej każdy rekord jest tylko pustym zapisem w księdze, która prędzej czy później pokryje się kurzem. Premiera filmu dokumentalnego poświęconego wydarzeniom z 1985 roku na 23. edycji festiwalu MDAG stała się pretekstem do spotkania członków przedsięwzięcia po latach. Już niedługo ponownie wsiądą do kajaków i wyruszą na spływ po Wiśle w Warszawie. Czy tym razem, pozbawieni misji bicia rekordów i mierzenia się z ekstremalnymi sprawdzianami ludzkiej wytrzymałości, będą w stanie zapanować nad swoimi przywódczymi ambicjami? Jeśli chcecie poznać bliżej odważnych bohaterów spływu, terminy festiwalowych projekcji „Nurtu” oraz wywiad z twórcami filmu znajdziecie na stronie mdag.pl. Festiwal potrwa od 8 do 17 maja w kinach w siedmiu miastach a następnie od 19 maja do 1 czerwca online na mdag.pl.
Archeologiczna sensacja na Lubelszczyźnie. 18 masywnych nagolenników z brązu
Dzięki współpracy poszukiwacza z archeologami, do Muzeum Zamojskiego trafi unikatowy skarb. Masywne nagolenniki o łącznej wadze 3,6 kg to precyzyjnie wykonane przedmioty, które przetrwały w doskonałym stanie od momentu ich złożenia w ziemi 2500 lat temu. Eksperci mówią o sensacji.
Historia osadnictwa na terenie dzisiejszej Lubelszczyzny kryje w sobie wiele tajemnic, a jedną z najbardziej fascynujących jest obecność społeczności kultury łużyckiej. Do najnowszego odkrycia z nią związanego doszło dzięki działaniom eksploratora, który prowadził poszukiwania w oparciu o oficjalne pozwolenia konserwatorskie w okolicach miejscowości Śniatycze na Lubelszczyźnie. Miejsce ukrycia przedmiotów wskazał on zawodowym archeologom, co pozwoliło na profesjonalne zabezpieczenie znaleziska. Miejsce znalezienia i stan zachowania skarbu Skarb spoczywał w niewielkim dołku na głębokości zaledwie 30 centymetrów. A wewnątrz znajdowało się 18 nagolenników o łącznej wadze 3,6 kg. Ich stan oceniono jako bardzo dobry. Przedmioty te, po delikatnym oczyszczeniu i podstawowych zabiegach konserwatorskich, odzyskały formę pozwalającą na ich niemal natychmiastową ekspozycję. Ranga odkrycia Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) określił w mediach społecznościowych to znalezisko jako „sensacyjne”. „Ozdoby kultury łużyckiej wykonane z brązu odnajdywano w regionie zamojskim bardzo rzadko i były to jedynie pojedyncze ich egzemplarze lub tylko niewielkie fragmenty (nie licząc skarbu ozdób z Czernięcina, gdzie w 2023 r. eksplorator odkrył 13 przedmiotów z brązu, w tym kilka bransolet)” – czytamy na fanpage’u LWKZ. Skład skarbu Na pierwszy rzut oka skarb wygląda dość jednorodnie i monotonnie. Nagolenniki przypominają bardzo duże bransolety. Pokryte są zielonkawą patyną. Najciekawsze artefakty tworzące skarb: Spośród osiemnastu odnalezionych przedmiotów, cztery wyróżniają się szczególnym kunsztem wykonania, unikatową formą lub rzadkimi motywami zdobniczymi: Bardzo masywny nagolennik z krawędzią grzbietu – to jeden z najbardziej okazałych elementów skarbu. Charakteryzuje się wyraźnie zarysowaną krawędzią na korpusie oraz wyjątkowo bogatym zdobieniem. Na jego powierzchni widoczne są romboidalne nacięcia, których wnętrza precyzyjnie wypełniono drobnymi, poziomymi kreskami; Nagolennik ze spiralnym nacięciem na całej powierzchni – ten egzemplarz jest unikatowy ze względu na sposób zdobienia, który pokrywa go nie tylko na zewnątrz, ale również od wewnątrz. Cały pręt, z którego został wykonany, posiada ciągły spiralny wzór. Jego końcówki zachodzą na siebie aż na półtora zwoju, co nadaje mu specyficzny, masywny wygląd; Nagolennik w kształcie litery „C” z guzkami – przedmiot ten ma formę zamkniętej obręczy o nietypowym przekroju. Jego część wewnętrzna jest całkowicie wklęsła i pusta. Wyjątkowym detalem są guzki wyciskane od wewnątrz, które na powierzchni zewnętrznej tworzą wypukły wzór przedzielony poprzecznymi nacięciami; Bogato zdobiony nagolennik z motywami iksowatymi – pojedynczy egzemplarz wykonany z grubego pręta, który reprezentuje najwyższy poziom precyzji zdobniczej. Oprócz klasycznych nacięć jodełkowych i krokwiowatych, widnieją na nim pasmami powtarzające się motywy w kształcie litery X, wypełnione w środku delikatnymi, poziomymi kreseczkami. Chronologia i kontekst kulturowy Profesjonalne oględziny przeprowadzone przez zespół archeologów, w tym prof. Wojciecha Blajera oraz badaczy z Zamościa, pozwoliły precyzyjnie określić wiek znaleziska. Zabytki te są przypisywane schyłkowemu okresowi funkcjonowania kultury łużyckiej, określanemu jako Hallstatt D, co odpowiada latom około 550–400 p.n.e. Jest to okres, w którym tradycje odlewnicze osiągnęły wysoki stopień zaawansowania, a nagolenniki o podobnej stylistyce znane są również z Wielkopolski, Śląska czy Pomorza. Od konserwacji do muzealnej witryny Znalezisko ze Śniatycz niebawem trafi do zbiorów Muzeum Zamojskiego w Zamościu. Zanim jednak na stałe zagości na wystawach, zostanie poddane fachowej konserwacji oraz specjalistycznym badaniom składu brązu. Jeśli proces przygotowawczy przebiegnie sprawnie, pierwsi zwiedzający będą mogli zobaczyć te wyjątkowe nagolenniki już w maju 2026 roku podczas Nocy Muzeów. Źródło: LWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W lodzie Antarktydy uwięziony jest gwiezdny pył. Właśnie ujawnił historię naszej podróży przez kosmos
Głęboko pod powierzchnią lądolodu Antarktydy naukowcy natrafili na ślady materii pochodzącej z potężnych wybuchów supernowych. Analiza rzadkiego izotopu żelaza-60 uwięzionego w rdzeniach lodowych pozwoliła zrekonstruować trasę Układu Słonecznego przez międzygwiezdne obłoki pyłu. Okazuje się, że nasza kosmiczna podróż trwa już od co najmniej 80 tysięcy lat, a my właśnie wchodzimy w jej najbardziej „zakurzony” etap.
Ziemia – a wraz z nią cały Układ Słoneczny – nie spoczywa w bezruchu. Wręcz przeciwnie! Uczestniczymy w gigantycznym, powolnym walcu wokół jądra Drogi Mlecznej, przecinając po drodze regiony o różnej gęstości materii. Choć przestrzeń międzygwiazdowa wydaje nam się pustką, jest ona wypełniona gazem i pyłem – pozostałościami po gwiazdach, które dawno przestały istnieć. Do niedawna odtworzenie przebytej przez nas drogi wydawało się niemożliwe, jednak zespół fizyków jądrowych pod kierownictwem dr. Dominika Kolla z Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf (HZDR) odnalazł brakujące ogniwa w najmniej spodziewanym miejscu: w zamarzniętym archiwum Antarktydy. Autograf gwiazd zamknięty pod lodem Lądolód antarktyczny to pionowa kapsuła czasu, która od 35 milionów lat warstwa po warstwie rejestruje skład ziemskiej atmosfery. W 2019 roku zespół Kolla dokonał sensacyjnego odkrycia w świeżym śniegu, odnajdując śladowe ilości izotopu żelaza 60Fe. Teraz, dzięki próbkom pobranym w ramach projektu EPICA (European Project for Ice Coring in Antarctica), naukowcy cofnęli się w czasie, badając lód sprzed 40 do 81 tysięcy lat. Czym jest żelazo-60? Izotop 60Fe jest wyjątkowy z kilku powodów. Kluczowe jest jego kosmiczne pochodzenie – powstaje niemal wyłącznie podczas eksplozji supernowych. Na Ziemi nie istnieją naturalne procesy zdolne do wytworzenia go w znaczących ilościach. Kolejną cechą jest czas jego połowicznego rozpadu. To prawdziwy zegar radiometryczny, bo wynosi on około 2,6 mln lat. Co to oznacza? Jakiekolwiek żelazo-60, które mogło znajdować się na Ziemi w momencie jej powstania 4,5 miliarda lat temu, dawno już zniknęło. Cała reszta jest przybyszami z kosmosu. Każdy atom 60Fe znaleziony w lodzie musi pochodzić z zewnątrz – jest dosłownym pyłem z innych gwiazd, który spadł na naszą planetę. Podróżujemy przez Lokalny Obłok Międzygwiazdowy Układ Słoneczny dryfuje obecnie przez obejmujący około 30 lat świetlnych region nazywany Lokalnym Obłokiem Międzygwiazdowym (LIC). Jest to rzadka struktura złożona z gazu i pyłu, która prawdopodobnie została uformowana i nasączona radioaktywnymi izotopami przez pobliskie supernowe. Badania 295 kilogramów lodu wykazały, że stężenie gwiezdnego pyłu nie jest stałe. Analiza wykazała fascynującą zależność: koncentracja 60Fe w lodzie sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat jest znacznie niższa niż w śniegu z ostatnich dekad. Sugeruje to, że nasza podróż przez LIC nie jest jednorodna. Około 80 tysięcy lat temu Układ Słoneczny wszedł w rzadszy obszar obłoku, by z czasem przemieścić się w jego gęstsze rejony, przez które nawigujemy dzisiaj. Rdzenie lodowe są więc niczym znana z samolotów czarna skrzynka lotu naszej planety przez galaktykę. To nie bombardowanie, a ślad podróży. Historia zapisana w atomach Aby mieć pewność, że żelazo-60 nie jest efektem bombardowania Ziemi przez promieniowanie kosmiczne, naukowcy porównali jego ilość z innym izotopem – manganem-53 (53Mn). Wyniki jednoznacznie potwierdziły: nadmiar żelaza pochodzi z pyłu międzygwiazdowego, a nie z lokalnych interakcji atmosferycznych. Antarktyda po raz kolejny udowodniła, że jest nie tylko kluczem do zrozumienia zmian zachodzących na samej Ziemi, ale także potężnym detektorem astrofizycznym. Co jeszcze się na niej kryje? Póki co wiemy, że pędzimy przez prawdziwe archiwum pozostałości po supernowych. Źródło: Physical Review Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Na tych plażach nie użyjesz już kremów z filtrem SPF. Dlaczego i czym je zastąpić?
Na wielu słynnych plażach nie użyjemy już popularnych kremów z chemicznymi filtrami SPF. W niektórych krajach mogą zostać nawet skonfiskowane na przejściu granicznym. W trosce o morski ekosystem warto zaopatrzyć się w kosmetyki Reef Friendly. Podpowiadamy które.
Jeśli planujesz wakacje w rejonach raf koralowych, warto zwrócić uwagę na skład kremów z SPF. Zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi ochrony raf koralowych, twoje kosmetyki przeciwsłoneczne mogą zostać skontrolowane np. na lotnisku lub w marinie. W bagażu lepiej mieć krem Reef Friendly, czyli bez substancji takich jak oksybenazon i oktinoksat. Najlepiej, aby opierał się na filtrach mineralnych, miał możliwie prosty skład i czytelną listę INCI. Sprawdziliśmy, które kosmetyki przeciwsłoneczne dostępne w polskich drogeriach są przyjazne rafom koralowym. Kosmetyki przyjazne rafom koralowym: jak ich szukać? Wybierając krem przeciwsłoneczny można szukać oznaczenia na etykiecie, ale nie jest ono ustandaryzowane. Najczęściej będą to symbole koralowca, muszli, ryb lub morskiej fali. Jeśli krem nie ma oznaczenia graficznego, wskazówką może być oznaczenie „100 % mineralny”, a dla pewności najlepiej sprawdzić listę INCI na etykiecie. Nie powinien zawierać oksybenazonu i oktinoksatu, czyli substancji uznawanych za potencjalnie szkodliwe dla ekosystemów morskich. Które kraje i terytoria zakazują kremów z filtrem? Najbardziej restrykcyjne przepisy dotyczące filtrów przeciwsłonecznych obowiązują dziś m.in. w: Palau – to pierwszy kraj na świecie, który zakazał importu i sprzedaży tzw. reef-toxic sunscreens. Produkty zawierające zakazane składniki mogą zostać skonfiskowane podczas kontroli granicznej, Hawaje – zgodnie z przepisami Hawaii Act 104 zakazana jest sprzedaż SPF zawierających oksybenazon i oktinoksat, Wyspa Maui – lokalne przepisy są jeszcze bardziej rygorystyczne i promują wyłącznie mineralne filtry UV, Wyspy Dziewicze – obowiązują ograniczenia dotyczące filtrów uznawanych za szkodliwe dla raf, Aruba – wyspa ogranicza sprzedaż części filtrów chemicznych w trosce o ekosystem morski, To głównie odległe kierunki, do których wielu z nas nie podróżuje na co dzień. Ale po kremy Reef Friendly warto sięgnąć także podczas wakacji bliżej Polski – szczególnie tam, gdzie snorkeling i nurkowanie są jedną z największych atrakcji. Takie SPF-y warto spakować m.in. na: wybrzeże Morza Czerwonego – np. słynące z raf koralowych: Marsa Alam i Sharm El Sheikh, Maltę i Cypr, gdzie popularne są nurkowanie i wycieczki łodziami, chorwackie wybrzeże Adriatyku – np. Dubrownik i Split, greckie wyspy – np. Kreta, Rodos czy Zakynthos, turecką riwierę znaną z przejrzystej wody – np. Antalya i Kas. Choć Morze Śródziemne czy Morze Czerwone nie zawsze kojarzą się z rafami koralowymi jak Malediwy czy Hawaje, tamtejsze ekosystemy również są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia chemiczne. Wybór odpowiedniego SPF to świadomy gest wynikający z rosnącej wiedzy o wpływie turystyki na podwodny świat. Kosmetyki przyjazne morskim ekosystemom Ekstremalnie wodoodporny żel przeciwsłoneczny SPF 50+ – Bell Surf To bardzo lekki, ale ekstremalnie wodoodporny, żelowy filtr przeciwsłoneczny SPF 50+. Stworzony z myślą o aktywności w wodzie i na słońcu, szczególnie dla osób uprawiających sporty. Nie obciąża skóry, nie spływa do oczu i dobrze trzyma się nawet podczas intensywnego wysiłku czy kontaktu z wodą. Sprawdza się zarówno na twarzy, jak i na ciele, a jego komfortowa konsystencja jest szczególnie ceniona przez osoby aktywne oraz z tatuażami. Formuła została opracowana tak, by była przyjazna rafom koralowym i nie zawierała składników uznawanych za szkodliwe dla środowiska morskiego, co czyni go dobrym wyborem w kierunku Reef Friendly. View Burdaffi on the source website Fluid anti-age z ochroną przeciwsłoneczną SPF 50+, – SVR Sun Secure Laboratoires SVR to renomowana francuska marka dermokosmetyków, która stworzyła szeroką linię kosmetyków Ocean Respect. Producent daje do wyboru nie tylko krem, lecz także dwufazową wodę w sprayu, mgiełkę w aerozolu, żel, musy, mleczka, suchy olejek, sztyft ochronny, a nawet krem koloryzujący z efektem make-up. Naszym No1 tej marki jest fluid SPF 50+, który łączy wysoką ochronę przeciwsłoneczną z działaniem pielęgnacyjnym ukierunkowanym na skórę dojrzałą i narażoną na fotostarzenie. Formuła szybko się wchłania, nie pozostawia tłustej warstwy i sprawdza się szczególnie dobrze na twarzy, również jako baza pod makijaż. Dzięki składnikom nawilżającym i antyoksydacyjnym wspiera elastyczność skóry, pomaga redukować przebarwienia oraz drobne zmarszczki, jednocześnie chroniąc przed UVA, UVB i światłem widzialnym. Produkt jest odpowiedni także dla skóry mieszanej i skłonnej do niedoskonałości, ponieważ nie zapycha porów i ma lekką, komfortową konsystencję. View Burdaffi on the source website Nawilżający krem do skóry wrażliwej SPF 50+ – Uriage Bariesun To całkiem popularny w Polsce, delikatny krem SPF 50+ z oznaczeniem Ocean Respect. Przeznaczony przede wszystkim do skóry wrażliwej, który łączy wysoką ochronę przeciwsłoneczną z działaniem nawilżającym i kojącym. Formuła została opracowana tak, aby wspierać barierę ochronną skóry i ograniczać wpływ promieniowania UVA i UVB oraz czynników środowiskowych przyspieszających fotostarzenie. Dzięki obecności składników nawilżających i antyoksydacyjnych skóra pozostaje miękka i bardziej odporna na przesuszenie, a lekka konsystencja sprawia, że dobrze sprawdza się na twarzy na co dzień. Produkt jest ceniony za łagodność, brak substancji zapachowych i komfort stosowania nawet przy bardzo reaktywnej cerze. View Burdaffi on the source website Mineralny krem z filtrem SPF 50 – Transparent Lab W 100% mineralny filtr SPF 50 oparty na tlenku cynku, który zapewnia szerokopasmową ochronę przed promieniowaniem UVA, UVB oraz światłem niebieskim i podczerwonym. To formuła przeznaczona głównie do twarzy, odpowiednia dla każdego typu skóry, także wrażliwej i skłonnej do niedoskonałości. Dzięki dodatkowi składników wspierających elastyczność skóry i działanie anti-aging, produkt nie tylko chroni, ale też wspiera jej regenerację i kondycję przy regularnym stosowaniu. Może występować w 2 wersjach: transparentnej lub delikatnie koloryzującej, co ułatwia dopasowanie do karnacji i zmniejsza efekt bielenia, zachowując jednocześnie lekkie wykończenie z efektem second skin. View Burdaffi on the source website Mattescreen SPF 30 PA+++ – SUPERGOOP! Mineralny filtr SPF 30 w formie matującej bazy, który jednocześnie chroni skórę i wygładza jej powierzchnię, redukując widoczność porów oraz nadmiar sebum. Najlepiej sprawdza się na twarzy, szczególnie przy cerze mieszanej, tłustej i wrażliwej, gdzie liczy się efekt zmatowienia bez ciężkości. Dzięki lekkiej formule może być stosowany jako baza pod makijaż, zapewniając jego lepszą trwałość i bardziej jednolite wykończenie. Zawartość filtrów mineralnych oraz składników łagodzących sprawia, że jest to wygodna opcja do codziennej ochrony przeciwsłonecznej przy jednoczesnym kontrolowaniu błyszczenia skóry. View Burdaffi on the source website Źródła: Daily Mail, University of Derby, One Ocean Conservation.
Nie miesiące, a dni. Sztuczna inteligencja drastycznie skraca czas tropienia dzikich zwierząt i nic się przed nią nie ukryje
AI to nie tylko modele językowe piszące maile czy kreatory przedziwnych grafik. Sztuczna inteligencja rewolucjonizuje żmudną pracę biologów terenowych, skracając czas analizy danych z fotopułapek z wielu miesięcy do zaledwie kilku dni. Badania przeprowadzone przez Google i Washington State University wskazują, że w pełni zautomatyzowane systemy AI osiągają niemal identyczne wnioski naukowe co ludzcy eksperci. Czy oddamy los dzikich zwierząt w ręce maszyn?
Śledzenie dzikich zwierząt przypomina szukanie igły w stogu siana – „stogiem” są miliony zdjęć generowane przez fotopułapki, a „igłą” same osobniki. Urządzenia te są aktywowane ruchem i dokumentują życie w najdzikszych zakątkach globu, jednak najczęściej… robią zdjęcia poruszających się liści czy drzew. Przejrzenie materiału z jednego projektu badawczego zajmowało zespołom studentów i naukowców od sześciu miesięcy do nawet roku. Dziś, dzięki współpracy ekologów z programistami, ten czas skraca się wielokrotnie. Cyfrowy tropiciel wypuszczony na łowy Zespół badawczy pod kierunkiem prof. Daniela Thorntona z Washington State University przetestował potężne narzędzie o nazwie SpeciesNet, opracowane przez Google. Algorytm ten został rzucony na głęboką wodę – musiał przetworzyć setki tysięcy obrazów pochodzących z trzech skrajnie różnych ekosystemów: stanu Waszyngton, Parku Narodowego Glacier w Montanie oraz Rezerwatu Biosfery Majów w Gwatemali. Naukowcy upublicznili wyniki obserwacji w czasopiśmie „Journal of Applied Ecology”. Wcześniejsze wersje AI potrafiły jedynie odsiewać tzw. puste zdjęcia (na których np. wiatr poruszył gałęzią, generując fałszywy alarm), co i tak stanowiło 60–70% materiału. SpeciesNet idzie o krok dalej – system całkowicie eliminuje potrzebę ludzkiej weryfikacji gatunków, samodzielnie identyfikując zwierzęta i wyciągając wnioski na temat ich występowania. Precyzja godna wykształconego biologa Kluczowe było nie to, czy AI rozpozna każde pojedyncze zdjęcie, ale czy końcowe wnioski ekologiczne będą poprawne. Wyniki okazały się zaskakujące: w 85–90% przypadków analizy AI pokrywały się z ustaleniami ludzkich ekspertów. System bezbłędnie wskazał, gdzie występują zwierzęta i co wpływa na ich populacje. Nawet jeśli sztuczna inteligencja popełniała błędy na pojedynczych klatkach, to modele statystyczne pozostawały stabilne. Dzieje się tak, ponieważ nauka opiera się na powtarzalnych obserwacjach – pojedyncza pomyłka algorytmu ginie w masie poprawnych detekcji dokonywanych w czasie. Dzięki temu naukowcy mogą monitorować jaguary, wilki czy niedźwiedzie grizli niemal na bieżąco. „Nie próbujemy zastąpić ludzi” Prof. Daniel Thornton uspokaja, że celem wprowadzenia technologii nie jest pozbycie się biologów, a uwolnienie badaczy od żmudnej pracy biurowej, by mogli skupić się na działaniach w terenie. Ta rewolucja może mieć szczególne znaczenie także dla małych organizacji pozarządowych, które nie mają budżetu na zatrudnianie armii analityków. Umożliwia także szybkie reagowanie w przypadku wykrycia kłusowników czy nagłego spadku populacji (reakcja w tydzień a nie w rok może mieć krytyczne znaczenie) oraz pozwala na wielkoskalowe badania – dzięki AI możliwe stanie się monitorowanie całych kontynentów na raz. Nie wszystko jest idealnie. Gdzie AI wciąż błądzi? Chociaż sukces jest ogromny, to technologia nie jest jeszcze nieomylna. Gatunki rzadkie oraz zwierzęta łudząco do siebie podobne wciąż wymagają czujnego oka biologa. AI miewa problemy z identyfikacją osobników na niewyraźnych zdjęciach nocnych lub w sytuacjach, gdy dwa gatunki różnią się jedynie drobnymi detalami anatomicznymi. Mimo tego autorzy badania podkreślają, że mozolne przetwarzanie obrazów przestało już być barierą. Dzięki upublicznieniu części zbiorów danych, społeczność AI-for-conservation może dalej doskonalić narzędzia takie jak SpeciesNet. Warto mu kibicować: tempo wymierania gatunków drastycznie rośnie, każda zaoszczędzona sekunda jest na wagę złota. Źródło: Journal of Applied Ecology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Znalazł złoto podczas spaceru. To unikatowe okucie miecza, które było darem dla bóstw
Podczas porannego spaceru w Sandnes w Norwegii mężczyzna natrafił na skarb. Szanse na jego odnalezienie były niewielkie, bo jest on wielkości typowego pendrive’a. To okucie pochwy miecza sprzed 1500 lat wykonano z czystego złota. Artefakt daje nam wgląd w ówczesne wierzenia.
To miał być zwykły poranny spacer. Aż do momentu, w którym mężczyzna kątem oka dostrzegł błysk w ziemi wśród korzeni powalonego drzewa w szczelinie skalnej. Okazało się, że to ważące 33 gramy złote okucie miecza należące do potężnego wodza. Do tej pory naukowcy naliczyli z całej północnej Europy zaledwie kilkanaście tego typu przedmiotów. Ważny moment w historii Skandynawii Okres wędrówek ludów, datowany w Norwegii na V i VI wiek n.e., był czasem dynamicznych przemian społecznych i politycznych. W tym okresie formowały się lokalne centra władzy, a elity manifestowały swój status poprzez posiadanie cennych przedmiotów wykonanych ze złota i srebra. Okolice dzisiejszego Sandnes, a konkretnie rejon Hove w południowo zachodniej Norwegii, stanowiły wówczas istotny punkt na mapie regionu, o czym świadczą wcześniejsze odkrycia archeologiczne, takie jak srebrne naszyjniki czy kotły z brązu. Były to jednak trudne czasy. Naukowcy twierdzą, że VI wiek przyniósł uciążliwe nieurodzaje i kryzysy, które skłaniały ówczesnych mieszkańców do szukania pomocy u bóstw. Składano im ofiary. Kunszt sprzed półtora tysiąca lat Analizą oraz zabezpieczeniem złotego zabytku zajmował się zespół ekspertów z Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger, do którego zgłosił się szczęśliwy odkrywca. Artefakt z Sandnes to popis kunsztu dawnych rzemieślników. Okucie ma sześć centymetrów szerokości, około dwóch wysokości i zaledwie kilka milimetrów grubości. Powierzchnia złotego przedmiotu pokryta jest misterni ornamentyką filigranową oraz motywami zwierzęcymi, typowymi dla sztuki tamtego okresu. Eksperci wskazują, że na zdobieniach można dostrzec stylizowane profile głów zwierzęcych lub hybrydowe postacie łączące cechy ludzkie i zwierzęce. Wódz z Hove W przeciwieństwie do wielu podobnych przedmiotów, które często nie noszą śladów użycia, okucie z Austrått jest wyraźnie wytarte. Sugeruje to, że miecz, którego częścią było to złote zdobienie, był faktycznie noszony i używany przez lokalnego przywódcę. Archeolodzy przypuszczają, że był to wódz rezydujący w Hove – ośrodku władzy znajdującym się w najbliższej okolicy, kontrolujący okoliczne tereny w pierwszej połowie VI wieku i posiadający lojalną grupę wojowników. Złota ozdoba wskazuje na wysoką pozycję społeczną właściciela pochwy miecza. Religijny wymiar ukrytego skarbu Miejsce, w którym odnaleziono zabytek – szczelina skalna – sugeruje, że nie został on zgubiony, lecz złożony celowo jako ofiara religijna. W tamtym czasie składanie cennych przedmiotów w naturze (w bagnach lub skałach) było formą komunikacji z bogami. W kontekście wspomnianych kryzysów klimatycznych i lat nieurodzaju, tak drogocenny dar mógł być wyrazem desperackiej prośby o poprawę losu lub podziękowaniem za odniesione zwycięstwa. W przeszłości w okolicy odkryto inne depozyty ofiarne. Nowe pytania i przyszłość zabytku Odkrycie to jest wydarzeniem o skali międzynarodowej – w całej Europie Północnej znaleziono dotychczas tylko 17 podobnych przedmiotów. Dla Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu w Stavanger jest to niezwykle ważna część archeologicznej układanki, która pozwali lepiej zrozumieć struktury władzy w tej części Norwegii 1500 lat temu. Źródło: Muzeum Archeologiczne Uniwersytetu w Stavanger Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Europejskie Malediwy” podbijają serca podróżników. To hit na lato niedaleko Polski
Turkusowa woda, krystaliczna przejrzystość i widoki niczym z egzotycznych pocztówek – jezioro Eibsee nie bez powodu zyskało miano „europejskich Malediwów”. Ten alpejski cud natury u stóp Zugspitze podbija serca podróżników, oferując rajski klimat bez konieczności odbywania wielogodzinnych lotów.
W tym artykule: „Europejskie Malediwy” za naszą zachodnią granicą Jak dojechać nad jezioro Eibsee? Malediwy to jedno z najpopularniejszych miejsc na egzotyczne wakacje. Ich klimat oraz spektakularne krajobrazy przyciągają podróżnych z całego świata. Optymalny czas na wyjazd przypada między listopadem a marcem, gdy w Europie pogoda nie rozpieszcza. W tym okresie na Malediwach jest sucho i ciepło, co sprzyja wypoczynkowi. Natomiast w sezonie letnim trwa pora deszczowa. Niestety, urlop w tym tropikalnym raju wiąże się z wysokimi kosztami, dlatego wielu turystów szuka tańszych, choć równie pięknych alternatyw. Dla osób, które marzą o wakacjach na Malediwach, ale ze względów finansowych nie mogą pozwolić sobie na taki wypad, jest możliwa alternatywa. Tuż za naszą zachodnią granicą, w Bawarii, znajdują się „Europejskie Malediwy”. Tak właśnie nazywane jest Eibsee, czyli jedno z najpiękniejszych jezior niemieckich Alp. Akwen jest położony niedaleko granicy z Austrią, u podnóża najwyższego szczytu Niemiec – Zugspitze. „Europejskie Malediwy” za naszą zachodnią granicą Niemcy nie dla każdego są krajem pierwszego wyboru przy planowaniu wakacyjnego wypoczynku. Naszych zachodnich sąsiadów odwiedzamy przeważnie przy okazji weekendowych city breaków do Berlina, Monachium czy Hamburga. Nasi sąsiedzi oferują jednak znacznie więcej miejsc do wypoczynku. Jednym z nich jest jezioro Eibsee, które nieprzypadkowo zostało okrzyknięte przez mieszkańców i turystów „Europejskimi Malediwami”. – Krystalicznie czysty cud natury u podnóża góry Zugspitze – tak w sieci reklamowane jest Eibsee, które liczy ponad 3000 lat. Jezioro ze względu na krystalicznie czystą wodę – niczym na Malediwach – od dawna podbija serca wczasowiczów z całej Europy i przyciąga tłumy niezależnie od pory roku. Latem sprzęt wodny można znaleźć w pobliskiej wypożyczalni lub wziąć udział w zorganizowanej, 25-minutowej wycieczce łodzią elektryczną „Reserl” ze wspaniałymi widokami na Alpy Bawarskie. Podczas rejsu pasażerowie mogą delektować się nie tylko zapierającym dech w piersiach krajobrazem, ale także poznać historię tego miejsca. Z kolei zimą jezioro jest często całkowicie zamarznięte, co w połączeniu z górską scenerią tworzy niepowtarzalny klimat. Idąc liczącą około 7 kilometrów ścieżką wokół Eibsee, można cieszyć się ciszą, spokojem i pięknem pobliskiej przyrody. Trasa została dostosowana dla rodzin z dziećmi. Dodatkowo dla najmłodszych przygotowano też plac zabaw. Znajduje się w odległości ok. 10 min spacerem od jeziora. Należy pamiętać o tym, że biwakowanie oraz nocowanie nad jeziorem Eibsee jest kategorycznie zabronione. Jak dojechać nad jezioro Eibsee? Nad jezioro Eibsee dojedziemy zarówno komunikacją publiczną, jak i samochodem. „Europejskie Malediwy” są oddalone zaledwie godzinę drogi od stolicy Bawarii, Monachium (należy się kierować autostradą A95). Wjazd na parking (otwarty siedem dni w tygodniu, w godzinach od 5:00 do 22:00) i korzystanie z miejsca postojowego są płatne. Korzystać z niego mogą tylko kierowcy samochodów osobowych. Zaledwie 100 metrów od jeziora ulokowany jest przystanek, z którego kursują autobusy Eibsee Bus na trasie Garmisch-Partenkirchen – Grainau – Eibsee. 200 m dalej znajduje się stacja kolejowa Zugspitz, gdzie można wsiąść do bawarskiej kolejki zębatej Zugspitzbahn BZB(Garmisch-Partenkirchen – Grainau – Eibsee – Zugspitze). Źródło: grainau.de. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jedzenie mniejszych porcji może utrudniać odchudzanie. Naukowcy wyjaśniają dlaczego
Naukowcy odkrywają, jak objętość jedzenia na talerzu wpływa na apetyt i sytość, podważając tym samym przekonanie, że drastyczne ograniczanie porcji jest najskuteczniejszą strategią odchudzania.
Spis treści: Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Zaledwie kilka kęsów drożdżówki może dostarczyć tyle samo kalorii, co cały talerz kurczaka, warzyw i dodatków skrobiowych – a przy tym zajmuje ułamek czasu potrzebnego na zjedzenie pełnowartościowego posiłku. Ta dysproporcja pokazuje, że w tradycyjnym podejściu do odchudzania od dawna istnieje pewne „martwe pole”. Przez dziesięciolecia główne nurty poradnictwa dietetycznego opierały się na restrykcjach: planach posiłków o wartości 1200 kalorii, koktajlach zastępujących posiłek i przekonaniu, że jedzenie mniej zawsze oznacza lepsze efekty. Coraz więcej badań z zakresu żywienia sugeruje jednak, że problemem nigdy nie była wyłącznie ilość spożywanego jedzenia, ale także forma, w jakiej dostarczane są kalorie. Badania kontrolowane pokazują, że diety bogate w żywność wysokoprzetworzoną sprawiają, że ludzie spożywają więcej kalorii – nawet wtedy, gdy posiłki mają podobną wartość odżywczą lub mniejszą objętość. Innymi słowy, przyrost masy ciała może wynikać nie tyle z jedzenia „zbyt dużej ilości jedzenia”, ile z konsumowania produktów, które ułatwiają nieświadome przejadanie się. Ta zmiana wpływa dziś na sposób, w jaki naukowcy postrzegają odchudzanie – już nie tylko jako kwestię ograniczania kalorii, ale także tego, jak struktura żywności, mechanizmy apetytu i środowisko kształtują nasze nawyki żywieniowe w dłuższej perspektywie. – Nigdy nie mówię swoim pacjentom, żeby po prostu jedli mniej kalorii – podkreśla dr Fatima Cody Stanford z Massachusetts General Hospital i Harvard Medical School. – Zachęcam ich, by wybierali żywność lepszej jakości. Dlaczego zasada „jedz mniej” często nie działa? Dla wielu osób zalecenie „jedz mniej” okazuje się nieskuteczne, ponieważ skupia się wyłącznie na ograniczaniu kalorii, ignorując to, jak naprawdę działają głód i mechanizmy regulujące jedzenie. Ludzie zazwyczaj kontrolują ilość spożywanego jedzenia na podstawie objętości posiłku – czyli tego, jak dużo jedzenia fizycznie znajduje się na talerzu – a nie poprzez dokładne liczenie kalorii. Gdy jednak podczas restrykcyjnych diet porcje drastycznie się zmniejszają, posiłki często pozostawiają uczucie głodu i frustracji. – Nie lubię przekazu „jedz mniej”, ponieważ ludzie mają dość silnie zakorzenione poczucie tego, jaka ilość jedzenia jest odpowiednia – mówi prof. Barbara Rolls z Penn State. – Do dorosłości zjadamy tysiące posiłków, więc widok talerza wypełnionego tylko do połowy sprawia, że od początku czujemy głód. Problem staje się jeszcze większy, gdy mniejsze porcje składają się z produktów o wysokiej gęstości kalorycznej – takich jak słodkie wypieki, chipsy czy inna mocno przetworzona żywność. Tego typu produkty mogą dostarczać dużo energii w niewielkiej objętości, a jednocześnie nie zapewniają uczucia sytości na długo. Wiele produktów wysokoprzetworzonych jest projektowanych tak, aby można było je jeść szybko i bez większego wysiłku. Często łączą one rafinowane węglowodany, tłuszcze i sól w sposób, który sprawia, że są wyjątkowo smakowite. Jednocześnie zawierają mało wody i błonnika, mają miękką konsystencję i wymagają minimalnego żucia. Takie połączenie sprawia, że człowiek może spożyć dużą liczbę kalorii w bardzo krótkim czasie – zanim organizm zdąży wysłać sygnały sytości. Czas odgrywa tu kluczową rolę. Sygnały informujące mózg o tym, że masz już dość jedzenia, nie włączają się natychmiast. Hormony i receptory rozciągania w żołądku potrzebują od 15 do 20 minut, aby zarejestrować sytość. Do tego czasu szybko spożywane, wysokoenergetyczne produkty mogą dostarczyć już setki nadmiarowych kalorii. To jeden z powodów, dla których „jedzenie mniej” nie jest wyłącznie kwestią samokontroli. – W takich warunkach organizm jest biologicznie i psychologicznie zaprogramowany, by jeść dalej – mówi dr Traci Mann, psycholożka i dyrektorka Health and Eating Lab na Uniwersytecie Minnesoty. Więcej białka i błonnika zamiast restrykcyjnych diet Osoby, które chcą schudnąć wcale nie muszą jeść mniej – często wystarczy, że będą jeść inaczej. Coraz więcej badań pokazuje, że zamiast eliminować całe grupy produktów czy stosować restrykcyjne diety, lepiej budować posiłki wokół białka, błonnika i żywności minimalnie przetworzonej. Takie podejście może zwiększać uczucie sytości i jednocześnie ograniczać całkowitą liczbę spożywanych kalorii. Przegląd badań opublikowany w 2020 roku w „Journal of Obesity and Metabolic Syndrome” wykazał, że dieta wysokobiałkowa może skutecznie wspierać redukcję masy ciała oraz pomagać zapobiegać ponownemu przybieraniu na wadze – choć naukowcy zaznaczają, że nadal brakuje długoterminowych badań klinicznych na ten temat. Jednym z powodów jest wpływ białka na hormony regulujące apetyt. Białko zwiększa poziom hormonów odpowiedzialnych za uczucie sytości, a jednocześnie obniża poziom greliny, czyli hormonu głodu. – Grelina wysyła organizmowi sygnał, że trzeba jeść – wyjaśnia dr Fatima Cody Stanford. – Jest produkowana zarówno w żołądku, jak i w mózgu, i pobudza apetyt. Błonnik to kolejny składnik odgrywający ważną rolę w kontroli masy ciała. Zwiększa objętość posiłków i spowalnia tempo przesuwania się jedzenia przez układ pokarmowy, dzięki czemu uczucie sytości utrzymuje się dłużej. Przegląd badań opublikowany w 2013 roku w „Journal of the American College of Nutrition” wykazał, że wyższe spożycie błonnika wiąże się z niższą masą ciała. Posiłki bogate w białko i błonnik mogą zmniejszać ryzyko późniejszego przejadania się – nie dlatego, że człowiek zmusza się do jedzenia mniej, ale dlatego, że takie jedzenie jest po prostu bardziej sycące. Jak jeść więcej i jednocześnie spożywać mniej kalorii? Ponieważ ludzie oczekują określonej ilości jedzenia, aby poczuć satysfakcję, na nasze zachowania żywieniowe silnie wpływa to, co widzimy na talerzu. Badania prof. Barbary Rolls wykazały, że nawet samo sprawienie, by jedzenie wydawało się większe – np. dzięki bardziej puszystej strukturze lub nieregularnym kształtom — może wpływać na to, ile jedzenia nakładamy sobie i ostatecznie spożywamy. Właśnie dlatego prof. Barbara Rolls zaleca spożywanie większej ilości produktów o niskiej „gęstości energetycznej”, co oznacza mniejszą liczbę kalorii w przeliczeniu na gram jedzenia. – Jeśli obniżymy gęstość energetyczną posiłku o 30 procent, a smak pozostanie taki sam, ludzie naturalnie spożyją o około 30 procent mniej kalorii – wyjaśnia. – Dzieje się tak dlatego, że większość osób zjada zazwyczaj podobną objętość lub wagę jedzenia. W praktyce oznacza to, że talerz może wyglądać równie sycąco, ale będzie oparty na produktach o wyższej zawartości wody i błonnika – takich jak zupy, owoce, warzywa, fasola, jogurt, płatki owsiane czy gulasze – zamiast na żywności o wysokiej gęstości kalorycznej, np. brownie, chipsach, tłustych serach czy masłach orzechowych. Badanie z 2025 roku opublikowane w „American Journal of Clinical Nutrition” również sugeruje, że gdy ludzie jedzą głównie żywność naturalną lub minimalnie przetworzoną, mogą spożywać większą objętość posiłków, przyjmując jednocześnie mniej kalorii niż w przypadku diety wysokoprzetworzonej. Nie oznacza to jednak, że produkty o wysokiej gęstości kalorycznej są z natury złe. – Nie powiedziałabym, że istnieje coś, czego nie wolno jeść, ale im wyższa gęstość kaloryczna, tym większą uwagę należy zwracać na spożywane ilości – mówi prof. Barbara Rolls. Zauważa również, że w jej badaniach osoby spożywające mniej kalorii dzięki posiłkom o niskiej gęstości energetycznej (np. zupom), nie mają tendencji do późniejszego rekompensowania sobie tego większą ilością jedzenia, co często zdarza się w przypadku tradycyjnych, restrykcyjnych diet. Choć warto zwracać uwagę na kalorie, nie powinny one stać się obsesją. Najważniejsze jest znalezienie zdrowego i satysfakcjonującego sposobu odżywiania, który będzie można utrzymać przez długi czas. – Celem nie jest tylko zrzucenie kilogramów – mówi badaczka. – Jedzenie jest jednym z codziennych źródeł przyjemności, dlatego trudno wyobrazić sobie spędzenie całego życia na diecie opartej wyłącznie na produktach, których się nie lubi, tylko po to, by stale kontrolować wagę. Źródło: National Geographic
Niewidzialny porządek na wiosennym niebie. Kalendarz ptasich przylotów się zmienia
Każdej wiosny nad Polską pojawia się niewidzialny porządek, według którego ptaki wracają z zimowisk. Jedne przybywają, gdy śnieg dopiero znika z pól, inne dopiero wtedy, gdy wiosna jest już dobrze wyczuwalna. Czy ten rytm natury da się odczytać jak kalendarz wpisany w przyrodę?
Spis treści: Żurawie dawniej i dziś Czas, gdy bociany ruszają w drogę Kiedy kukułka zaczyna kukać Wiosenny powrót ptaków od wieków fascynował obserwatorów przyrody i stał się przedmiotem zarówno dawnych wierzeń, jak i współczesnych badań. Żurawie, bociany i kukułki pojawiają się w Polsce w różnym, choć zbliżonym czasie, tworząc swoisty „kalendarz przylotów”. Dawniej ich pojawienie się interpretowano jako znaki i wróżby, dziś wiemy, że za tym rytmem stoją precyzyjne mechanizmy migracyjne oraz zmiany klimatyczne. Obserwacje pozwalają zauważyć, że terminy przylotów niektórych gatunków ulegają stopniowym przesunięciom, podczas gdy inne pozostają względnie niezmienne od lat. Żurawie dawniej i dziś Już w 1882 r. Władysław Taczanowski w „Ptakach krajowych” zauważył, że termin wiosennego przylotu żurawi (Grus grus) zależy od początku wiosny, co wskazuje na istotny wpływ warunków pogodowych. Odnotował on pierwsze obserwacje tych ptaków w Polsce 3 kwietnia 1845 r. oraz 1 marca 1848 r. Z kolei ostatnie jesienne obserwacje przypadały na październik i początek listopada. Po przylocie żurawie przystępują do lęgów – część par już na początku kwietnia, inne dopiero pod koniec miesiąca. Ponad sto lat później, w 1975 r., prof. Jan Pinowski w książce „O ptakach” opisywał kierunki wędrówek żurawi w Polsce. Zwracał uwagę, że ptaki z północno-zachodniej części kraju migrują na zachód (prawdopodobnie Europy), natomiast populacje z południowo-wschodniej Polski kierują się bezpośrednio na południe. Wiosenny przelot tego gatunku odbywał się wtedy zwykle w marcu i trwał w zależności od warunków pogodowych do ok. 20 kwietnia. Pinowski podkreślał również, że żurawie zimują w północnej Afryce, choć ich trasy przelotów nie były wówczas dokładnie poznane. Dziś, po niemal 200 latach obserwacji, wiemy znacznie więcej. Dane z lat 1984–2020 pokazują, że żurawie przylatują do Polski wyraźnie wcześniej niż dawniej – średnia data wiosennego przylotu np. na Mazowszu przypada już na 20 lutego. Jesienią natomiast potrafią pozostawać w kraju dłużej – ostatnie osobniki obserwowano 2 listopada, a najpóźniejszy odlot odnotowano 30 listopada (w 2020 r.). Wraz z wcześniejszym przylotem żurawi zmienia się także moment rozpoczęcia lęgów. Ptaki te przystępują do nich już na przełomie lutego i marca. Okres ten poprzedzają charakterystyczne tańce godowe oraz wspólne budowanie gniazda. Współczesne badania pokazują, że żurawie – podobnie jak wiele innych gatunków ptaków, reagują na zmiany klimatu, dostosowując swoje zachowania. W Polsce są gatunkiem wędrownym, jednak ich migracje ulegają stopniowym modyfikacjom. Jesienią część populacji odlatuje na zimowiska do południowo-zachodniej Europy i północnej Afryki, ale coraz więcej ptaków pozostaje w kraju przez całą zimę. Na zmianę ich trybu życia wpływają m.in. łagodniejsze zimy oraz dostępność pokarmu. Pozostające na polach ścierniska po kukurydzy stanowią dla żurawi cenne źródło energii, pozwalające im przetrwać chłodniejsze miesiące. Dzięki temu ptaki rezygnują z dalekich wędrówek i zimują w Polsce. Czas, gdy bociany ruszają w drogę Bociany białe (Ciconia ciconia) od wieków zajmują szczególne miejsce w kulturze ludowej i świadomości społecznej. Kojarzono je przede wszystkim ze szczęściem, płodnością, polską wsią oraz odradzaniem się przyrody. Dawniej przylot pierwszych bocianów był zawsze wyczekiwany z niecierpliwością. Wierzono, że ptaki te przynoszą ze sobą klucze, którymi „otwierają ziemię”, uwalniając z niej roślinność. Pierwsze bociany zaobserwowane wiosną miały także wróżyć, jaki będzie nadchodzący rok. „Do nas przybywa bocian zazwyczaj w drugiej połowie marca (koło św. Józefa), czasem dopiero w pierwszej połowie kwietnia. Na Mazurach 19 marca uważają za stały termin przybywania boćków, przynoszących na skrzydłach resztki śniegu” – pisał w 1876 r. prof. Eugeniusz Janota, przyrodnik i popularyzator wiedzy o naturze. Wspominał on również, że już w 1872 r. widziano bociana w okolicach Berlina w połowie lutego, a w Turyngii nawet 9 stycznia. Co ciekawe, Janota podkreślał, że bocian, podobnie jak kukułka, skowronek i jaskółka, był w wielu regionach uznawany za „zwiastuna upragnionej wiosny”. Zauważał też, że samiec przylatuje wcześniej niż samica – zwykle o kilka lub kilkanaście dni, i często wraca w to samo miejsce, w którym się wykluł, co znajduje potwierdzenie we współczesnych badaniach. 31 maja w Polsce obchodzony jest Dzień Bociana Białego. Nasz kraj jest jednym z najważniejszych obszarów występowania tego gatunku – szacuje się, że co czwarty bocian biały na świecie zakłada gniazdo właśnie tutaj. Ogólnopolskie i międzynarodowe liczenie bocianów w 2024 r. wykazało, że w Polsce żyje ok. 45 tys. par, podczas gdy jeszcze w 2015 r. populację szacowano na nieco ponad 50 tys. par. „Bociany zawsze wiedzą, kiedy przylecieć i kiedy odlecieć, to chyba najmądrzejsze ptaki – w sierpniu, na św. Bartłomieja, zawsze odlatują” – mówiono w XX w. we wsi Sąsiadka na Lubelszczyźnie. Współcześnie średni termin odlotu bocianów z Polski przypada na 27 sierpnia, choć część ptaków wyrusza w drogę już przed 15 sierpnia. Ostatnie osobniki można obserwować jeszcze we wrześniu. Młode bociany opuszczają lęgowiska wcześniej niż dorosłe. Dane z XIX w. z Pomorza wskazują, że odloty młodych rozpoczynały się już pod koniec lipca i trwały do połowy sierpnia, natomiast dorosłe ptaki odlatywały zwykle między 18 a 28 sierpnia, sporadycznie nawet pod koniec września. Kiedy kukułka zaczyna kukać Kukułka (Cuculus canorus) już od starożytności uchodziła za zwiastuna wiosny. Etymologię jej nazwy przedstawił w swojej średniowiecznej encyklopedii „Etymologiae” Izydor z Sewilli, tworzonej najprawdopodobniej między 615 a 636 r.n.e. Uczony podkreślał, że nazwa kukułki (łac. cuculus) wywodzi się od jej charakterystycznego głosu, czyli ma charakter onomatopei (wyrazu dźwiękonaśladowczego). Przytaczał również ówczesne wyobrażenia na temat biologii tego ptaka. Twierdził między innymi, że kukułki powracają z migracji na grzbietach kań (prawdopodobnie chodziło o duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych Accipitridae), ponieważ same nie są zdolne do długiego lotu, a także że z ich śliny powstają cykady. Dziś wiadomo, że były to błędne przekonania. Kukułki są migrantami dalekodystansowymi i pokonują tysiące kilometrów, zimując w Afryce Subsaharyjskiej. Jesienią odlatują z Europy zazwyczaj w sierpniu lub we wrześniu. Co ciekawe, jeszcze do początku XX w. wierzono, że małe ptaki migrują, ukrywając się w piórach większych gatunków – przekonanie to wyraźnie nawiązuje do opisów pozostawionych przez Izydora. Pod koniec XX w. wspominano, że w regionach Europy Północnej kukułka pojawiała się dopiero pod koniec kwietnia lub na początku maja. Tymczasem śpiew cykad zapowiadał pełnię lata, co w pewnym stopniu nawiązuje do dawnych wyobrażeń, według których owe ptaki „wypuszczały” cykady z ust, jakby rodziły się one do życia. Zgodnie z aktualną wiedzą kukułki są ptakami owadożernymi. Dorosłe żywią się głównie gąsienicami motyli, a młode są mniej wybredne i karmione przez przybranych rodziców różnymi owadami i innymi bezkręgowcami. W Polsce ich donośne „kukanie” można usłyszeć zwykle od kwietnia, co od wieków czyni je jednymi z najbardziej rozpoznawalnych znaków nadchodzącej wiosny. „Jak kukułka kuka, to pieniądze trzeba mieć, bo wtedy cały rok będą. Gdy nie ma się grosza w kieszeni, to będzie wróżba niepowodzeń finansowych”. Jeszcze nie tak dawno kukułkę nazywano także „kukawą”, „zezulą” lub „grzegrzółką”, co nawiązuje do jej głosu, a przesądy związane z jej kukaniem były powszechne. Świadczy to o tym, jak silnie kukułka zakorzeniła się w ludowej wyobraźni jako ptak szczególny, a jej głos, rozbrzmiewający wiosną nad polami i lasami, od wieków wyznacza rytm budzącej się do życia przyrody. Źródła: Taczanowski W. (1882). Ptaki krajowe, t. 2., naukawpolsce.pl, journals.openedition.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Polska w czołówce badań nad grzybami. Grzybiarze pomogli odkryć trzy nowe gatunki
Nauka to nie tylko wyspecjalizowani fachowcy i żmudne badania. Na znaczeniu zyskuje tzw. nauka obywatelska, umożliwiająca zwykłym obywatelom udział w badaniach. Polska ma znaczący udział w projekcie FunDive, powołanym by poszerzać wiedzę o grzybach i odkrywać nowe gatunki. O naszych sukcesach opowiada mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP.
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Wiedza grzybiarzy może jednak być użyteczna nie tylko we wzbogacaniu jadłospisu – okazuje się, że także w nauce. Polacy tłumnie biorą udział w obywatelskim projekcie FunDive, gromadzącym dane o występowaniu i liczebności różnych gatunków grzybów. Podczas dwóch lat projektu grzybiarze zebrali ponad 5000 okazów. Polska jest w ścisłej czołówce: zajmujemy trzecie miejsce w Europie pod względem liczby zebranych okazów, zaraz po Włoszech i Finlandii. Grzybiarze w służbie nauki Współczesna mykologia stoi przed ogromnym wyzwaniem: grzyby, mimo że stanowią jedną z najliczniejszych grup organizmów na Ziemi, są źle opisane w światowych bazach danych o bioróżnorodności. W bazie Global Biodiversity Information Facility (GBIF) stanowią mniej niż 2% wszystkich wpisów. Odpowiedzią na ten problem stał się międzynarodowy projekt FunDive, koordynowany m.in. przez Uniwersytet Warszawski. FunDive zrzesza blisko 40 partnerów z ponad 30 krajów. Jak podkreśla mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP, grzyby często bywały „dyskryminowane” w unijnych przepisach ochrony przyrody, co wynikało właśnie z braku danych. Projekt FunDive opiera się na trzech filarach: udostępnianiu danych z już istniejących zbiorów, sekwencjonowaniu DNA oraz nauce obywatelskiej. Zaangażowanie amatorów i wolontariuszy okazało się strzałem w dziesiątkę – odnajdują oni cenne przyrodniczo obszary, do których naukowcom trudno byłoby dotrzeć samodzielnie. Dzięki temu zagęszczono siatkę obserwacji, co pozwala na lepsze mapowanie zasięgów występowania różnych gatunków. Odkrycia wolontariuszy: trzy nowe gatunki grzybów Efekty współpracy z pasjonatami grzybobrania przeszły najśmielsze oczekiwania badaczy. Najbardziej spektakularnym wynikiem jest odkrycie trzech nieznanych nauce gatunków gwiazdoszy. Zebrano ponad 500 próbek z całej Europy, w tym z terenów, gdzie wcześniej gwiazdoszy nie notowano, jak Bałkany czy Grecja. – Jesteśmy teraz na etapie przygotowania publikacji naukowych. Osoby, które je znalazły, zostaną wymienione jako współautorzy. Chcemy promować model, w którym obywatel jest pełnoprawnym uczestnikiem procesu badawczego – opowiada PAP Julia Pawłowska. Kulisy współpracy naukowców z grzybiarzami Wolontariusze przesyłają naukowcom całe owocniki grzybów, z których w laboratoriach izolowane jest DNA w celu precyzyjnej identyfikacji. Owocniki zbiera się w ramach kampanii, które ogłaszają naukowcy. Każda ma osobne cele i skupia się na innych gatunkach. Współpraca opiera się na przestrzeganiu prawa. Naukowcy instruują wolontariuszy, by w przypadku wątpliwości co do gatunków chronionych korzystali z aplikacji PlutofGO, która pozwala na konsultację ze specjalistą. Badacze nie konkurują z grzybiarzami o ich „skarby”. Kampanie dotyczą gatunków niejadalnych, takich jak berłóweczki, kolczakówki czy złotoborowik wysmukły (inwazyjny gatunek obcy z Ameryki Północnej, błyskawicznie opanowujący polskie wybrzeże). – Myślę, że mamy takie czasy, iż ludzie chcą chronić cenne miejsca, które odwiedzają. Dużo częściej niż dawniej dostajemy pytania, czy Polskie Towarzystwo Mykologiczne może pomóc stworzyć rezerwat. To jest zmiana kulturowa: mamy coraz bardziej świadome społeczeństwo, które chce zrobić coś dobrego na rzecz dzikiej przyrody – podsumowuje dr Pawłowska. Czy doczekamy czasów, kiedy w Polsce i Europie powstaną grzybowe rezerwaty lub parki narodowe? Bardzo możliwe. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Byłem w najstarszej stacji badawczej w Polsce. Tak wygląda świat ptaków z bliska
Cienkie sieci w nadmorskim lesie zdradzają, że dzieje się tu coś wyjątkowego. To właśnie na Helu działa Akcja Bałtycka, gdzie od dekad bada się ptasie migracje. Każdy zaobrączkowany ptak to kolejna historia do odkrycia.
Spis treści: Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Wędrówki ptaków a zmiana klimatu 60 lat badań Akcji Bałtyckiej. Niekończąca się opowieść Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Jesienią 1960 roku kilku przyjaciół rozstawiło 10 sieci ornitologicznych na wybrzeżu Bałtyku. Złapali i zaobrączkowali ponad tysiąc ptaków. Rok później powtórzyli badania i uzyskali jeszcze lepsze wyniki. To właśnie te pierwsze, obiecujące próby dały początek jednej z największych i najdłużej prowadzonych akcji obrączkowania ptaków na świecie – Akcji Bałtyckiej. Historia badań ptaków na Akcji Bałtyckiej Pierwsza Terenowa Stacja Obrączkowania Ptaków powstała w Górkach Wschodnich na Wyspie Sobieszewskiej, na terenie dzisiejszego rezerwatu przyrody Ptasi Raj. Działała ona głównie jesienią w latach 1960–1962. Już w 1961 r. funkcjonowało łącznie 6 takich stacji, w tym także te, które istnieją do dziś, m.in. Bukowo-Kopań, Mierzeja Wiślana i Hel. Początkowo Akcja Bałtycka była opisywana w notatkach jako „Sprawozdanie z akcji terenowej Koła Naukowego Biologów U.W.”. Pierwsze obserwacje zapisywano w zwykłym, 32-kartkowym zeszycie, a pierwszym zaobrączkowanym ptakiem był biegus malutki (Calidris minuta), który otrzymał numer H1439. Prawdopodobnie został schwytany przypadkowo podczas wieczornego przygotowywania sieci i pułapek na kolejny dzień. Na okładce zeszytu widniał napis „Ptaki złapane w siatki (Górki Wschodnie, 11–24 IX 1960)”. Następnego dnia, przed wschodem słońca, rozpoczęto chwytanie ptaków. Pierwszym schwytanym tego dnia gatunkiem był rudzik (Erithacus rubecula), który trafił do sieci o godzinie 6:45. Ten moment uznaje się dziś za symboliczny początek Akcji Bałtyckiej, a sam rudzik stał się jej symbolem i do dziś widnieje w jej logo. Pierwszego dnia badań schwytano łącznie 21 ptaków należących do 7 gatunków. Były to m.in. biegusy zmienne (Calidris alpina), rudziki, gajówki (Sylvia borin), pleszki (Phoenicurus phoenicurus), piegże (Curruca curruca), trznadle (Emberiza citrinella) oraz pierwiosnki (Phylloscopus collybita). Dziś, zarówno wiosną, jak i jesienią, w kilku miejscach nad Bałtykiem nadal rozstawiane są sieci ornitologiczne. Przez kilkadziesiąt lat w badaniach wzięło udział już kilka tysięcy osób – zarówno kierowników posiadających uprawnienia do obrączkowania ptaków, jak i wolontariuszy. Jak podkreślają organizatorzy Akcji Bałtyckiej, z pierwszych uczestników pozostał już tylko jeden – Przemysław Busse (ur. 1937), który spędził na badaniach ok. 1800 dni i zaobrączkował blisko 200 tysięcy ptaków. Motto akcji brzmi: „Badamy ptaki, wierząc, że nasze działania przyczynią się do ochrony przyrody i człowieka – teraz i w kolejnych pokoleniach.” Wędrówki ptaków a zmiana klimatu Wędrówki ptaków od dawna są ważną częścią przyrody i są ściśle związane ze zmianami pór roku. Dla wielu gatunków migracje to podstawowy sposób przetrwania. Ptaki żyjące w Polsce odżywiają się głównie małymi zwierzętami, takimi jak owady, gryzonie, płazy czy gady. Jesienią i zimą ich liczba znacznie się zmniejsza – część z nich zapada w sen zimowy, a część ginie. Dlatego wiele ptaków jesienią odlatuje do cieplejszych rejonów, gdzie łatwiej znaleźć pożywienie. Wiosną, gdy dni stają się dłuższe, a pokarmu jest więcej, ptaki wracają, aby się rozmnażać. Nie wszystkie gatunki jednak migrują daleko – te, które żyją w miejscach o łagodniejszym klimacie lub znajdują zimą pokarm, często pozostają na miejscu lub przemieszczają się tylko na krótkie odległości. Do ptaków osiadłych należą na przykład dzięcioły, które potrafią znaleźć pokarm nawet zimą, wyciągając owady spod kory drzew. Naukowcy zauważają, że zmiany klimatu mają coraz większy wpływ na ptaki i w przyszłości będzie to jeszcze bardziej widoczne. Ptaki zmieniają między innymi terminy swoich migracji oraz obszary występowania. Szczególnie zagrożone są gatunki, które pokonują bardzo duże odległości. Coraz częściej mają problem ze znalezieniem pożywienia zarówno podczas wędrówki, jak i na terenach lęgowych. Dodatkowo nie nadążają za zmianami w środowisku – na przykład owady pojawiają się wcześniej z powodu cieplejszych zim i wiosen, przez co ptaki mogą przylatywać zbyt późno, aby w pełni wykorzystać dostępny pokarm. Kolejnym skutkiem zmian klimatu jest zmiana obszarów występowania ptaków. Wraz z ocieplaniem się klimatu obszary lęgowe gatunków związanych z cieplejszymi warunkami przesuwają się na północ. Trudniejszą sytuację mają natomiast ptaki żyjące w chłodniejszych regionach, ponieważ ich naturalne siedliska stopniowo zmniejszają swój obszar. Zjawisko to można zauważyć także w Polsce. Niektóre gatunki, takie jak kląskawka (Saxicola rubicola) czy żołna (Merops apiaster), coraz częściej gniazdują w naszym kraju i rozszerzają swój zasięg z południa. Z kolei ptaki związane z chłodniejszym klimatem, np. świergotek łąkowy (Anthus pratensis), stają się coraz mniej liczne. Z drugiej strony występują również sytuacje odwrotne. Niektóre gatunki ciepłolubne przestały w Polsce gniazdować – przykładem są dzierzba czarnoczelna (Lanius minor) i dzierzba rudogłowa (Lanius senator). Inny gatunek pochodzący z ciepłych rejonów, kraska (Coracias garrulus), jest obecnie na skraju wyginięcia. Jednocześnie rośnie liczebność niektórych ptaków z północy, takich jak żuraw (Grus grus) czy łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus). Dzieje się tak, ponieważ na zmiany liczebności i zasięgów takich ptaków wpływa nie tylko klimat, ale także działalność człowieka oraz dostępność pokarmu i odpowiednich siedlisk. Najbardziej zagrożone są gatunki wyspecjalizowane, które mają określone wymagania dotyczące pożywienia lub środowiska życia. Jak bada się ptaki? Kulisy Akcji Bałtyckiej Około godziny 10 wysiadam na stacji w Kuźnicy, na Helu. Po lewej stronie rozciąga się otwarty krajobraz Zatoki Puckiej, a po prawej ciągnie się wąski pas nadmorskiego lasu, oddzielający mnie od Morza Bałtyckiego. Idę piaszczystą leśną ścieżką i co kilkadziesiąt metrów mijam rozstawione siatki ornitologiczne. Niedaleko znajduje się stacja obrączkowania ptaków Hel, należąca do programu badawczego – Akcja Bałtycka. Docieram do obozu. Najpierw poznaję wolontariuszkę z Niemiec – przejechała ponad tysiąc kilometrów, żeby spędzić tu czas z ptakami. Robi to wrażenie. Chwilę później witam się z kierownikiem obozu Akcji Bałtyckiej. Już po kilku zdaniach widać, że mam do czynienia z prawdziwym pasjonatem, więc zaczynam jeszcze uważniej słuchać. Właśnie wracają wolontariusze z obchodu. W rękach trzymają niewielkie woreczki. Okazuje się, że w środku są ptaki. To specjalne, przewiewne, bawełniane worki, które służą do ich bezpiecznego transportu po wyjęciu z sieci. Ptaki trafiają do nich tylko na chwilę – do momentu, gdy zostaną przekazane obrączkarzowi, osobie z odpowiednimi uprawnieniami. Sieci ornitologiczne, zwane także „japonkami”, to podstawowe narzędzie używane przez badaczy do bezpiecznego chwytania ptaków w celach naukowych. Są cienkie i niemal niewidoczne, rozwieszane między tyczkami bambusowymi, najczęściej na tle roślinności. Składają się z kilku kieszeni, tzw. półek, do których wpadają ptaki. Ptaki, nie dostrzegając delikatnej siatki, wpadają w nią i zatrzymują się w jednej z półek. Materiał oraz wielkość oczek są dobrane tak, aby nie stanowiły dla nich zagrożenia. W pobliżu stacji terenowej sieci są rozstawione w różnych miejscach, a ich obchody z wyjmowaniem ptaków odbywają się co godzinę – od świtu do zmroku, a w nocy co dwie godziny. W razie pogorszenia pogody, np. podczas ulewy, kontrole przeprowadza się częściej lub czasowo zamyka się część sieci. Każdy schwytany ptak jest dokładnie zapisywany w zeszycie. Obrączkarz najpierw wyjmuje go z worka i oznacza gatunek, następnie, jeśli to możliwe jego płeć i wiek, a na końcu zakłada na nogę aluminiową lub stalową obrączkę. Każda z nich ma unikatowy kod literowo-cyfrowy, który pozwala zidentyfikować konkretnego osobnika. To trochę jak ptasi odpowiednik numeru PESEL. Dzięki temu można śledzić historię życia tych pierzastych lotników – ich trasy migracji, długość życia czy powroty do miejsca zaobrączkowania. Mój dzień wśród ptaków. Opowieści z terenu Po poznaniu zasad pracy stacji przyszedł czas na wyjście w teren i obserwację ptaków z bliska. Idę z doświadczonym wolontariuszem wzdłuż sieci rozstawionych w lesie, a każdy krok budzi ciekawość. W jednej z sieci czeka na nas rudzik i pokrzywnica (Prunella modularis), a w kolejnej aż pięć mysikrólików (Regulus regulus). To właśnie mysikrólik jest najczęściej obrączkowanym gatunkiem w historii Akcji Bałtyckiej – zaobrączkowano już ponad pół miliona osobników. Rudzik zajmuje drugie miejsce z wynikiem prawie 400 tysięcy. Pokrzywnica jest znacznie rzadsza, dlatego jej obecność w sieci cieszy jeszcze bardziej. Największe wrażenie robi jednak spotkanie z jerem (Fringilla montifringilla), muchołówką żałobną (Ficedula hypoleuca), gilem (Pyrrhula pyrrhula) i sójką (Garrulus glandarius). Jery to ptaki północy, które w Polsce zimują, lecz nie gniazdują. Wiosną wracają na lęgi do Europy i Azji Północnej, a jesienią przemieszczają się na zimowiska m.in. do Europy Środkowej i Południowo-Zachodniej. To moje pierwsze spotkanie z tym gatunkiem. Trudno uwierzyć, że te zaledwie kilkadziesiąt gramów potrafią wywołać tyle emocji. Tego dnia trafia się też mniej oczywisty gość. O godzinie 21 dociera do mnie informacja, że kierownik stacji ruszył w teren. W jednej z sieci znajduje się uszatka (Asio otus) – gatunek, którego nie spotyka się tu codziennie. Spotkanie z nią z bliska dopiero wprawia w osłupienie. Wydawało mi się, że to duży ptak drapieżny. W rzeczywistości okazuje się być wielkości gołębia miejskiego (Columba livia f. urbana), a jej objętość w dużej mierze tworzą pióra. Choć brzmi to zabawnie, bez piór sowa ta wyglądałaby jak „miniaturowy dinozaur”. Jej pomarańczowe oczy przyciągają uwagę, a świadomość, że ptaki widzą więcej barw niż człowiek, tylko potęguje to wrażenie. Kolejnego dnia ponownie odwiedzam Akcję Bałtycką, na kilka godzin przed powrotem do Warszawy. Chcę zdobyć więcej doświadczenia i być może zaobserwować nowe gatunki. Dostaję informację, że w dużą sieć wpadł krogulec (Accipiter nisus) – drapieżnik polujący głównie na mniejsze ptaki. Z bliska obserwuję, jak doświadczony obrączkarz ostrożnie wyjmuje go z sieci. Najpierw unieruchamia jego nogi – ostre, kilkucentymetrowe szpony mogłyby być niebezpieczne. To samica, wyjaśnia kierownik stacji. Po założeniu obrączki ptakowi wykonuje się pomiary, takie jak długość skrzydeł, ogona czy masa ciała. Dzięki nim można poprawnie określić gatunek lub płeć osobnika. Na podstawie cech upierzenia możliwe jest również określenie jego wieku. Do dziś na Akcji Bałtyckiej zaobrączkowano ponad 3 tys. krogulców. Opuszczam to miejsce z poczuciem, że zobaczyłem coś więcej niż świat ptaków. Czuję, że dotknąłem fragmentu historii tego miejsca. Wystarczyło kilka dni, by zrozumieć, że ptaki to nie tylko element krajobrazu. To niezwykle złożone istoty, które nieustannie komunikują się ze światem, choć nie zawsze potrafimy to dostrzec. Kryją w sobie wiele jeszcze nieodkrytych tajemnic. Źródła: akbalt.ug.edu.pl, Fundacja AB, Co powiedziały nam ptaki przez 60 lat badań? Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wojsku oraz powołać tajny sztab polityczny i wojskowy, który pracował nad strategią operacji. W istocie nie ma świadectw źródłowych, które by potwierdzały tego typu sądy. Po drugie, sugerowano, że Piłsudski był w zmowie z ministrem Żeligowskim, który miał mu umożliwić realizację jego zamiarów. Żeligowski w literaturze z czasów PRL, ale i późniejszej uchodził za czarny charakter, a skoro tak, to przypisywano mu czyny, których nie popełnił. Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej. Do godzin rannych 12 maja Piłsudski wykluczał zbrojne przejęcie władzy, a przynajmniej chciał wierzyć, że da się go uniknąć. Droga legalna jako sposób osiągnięcia politycznego celu nie wydawała się w jego przekonaniu nierealna. Generał Stanisław Skwarczyński twierdził, iż: „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynnika fizycznej presji”. Tym, co przechyliło szalę na rzecz wyboru drogi wojskowej, było właśnie powołanie Witosa na premiera. Związany z lewicą Marian Porczyk pisał, że: „fakt objęcia władzy przez śmiertelnych wrogów Piłsudskiego oznaczał zamknięcie mu drogi powrotu do armii, jeśli nie na zawsze, to może na dłuższy czas, pozbawienie go wpływu na armię (…) i poddanie wojska pod dyktando prawicy i Piasta”. Opinia ta jest zbieżna ze stanowiskiem Marszałka, które przedstawił już po zamachu. Rząd Witosa jako punkt zwrotny „Ostatnim momentem, który zmusił mnie do decyzji, było utworzenie rządu przypominającego mi bezecnej pamięci rząd, z powodu którego wyszedłem ze służby państwowej, nie chcąc swoim imieniem i służbą popierać ludzi, którzy zdaniem moim brali udział w najcięższej zbrodni dokonanej na Polsce – zabójstwie Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, mego zresztą osobistego przyjaciela. Bezkarność w tej dziedzinie z góry przesądzała trwanie bezkarności we wszystkich innych dziedzinach” – mówił w wywiadzie z 25 maja 1926 roku w „Kurierze Porannym”. Po powstaniu gabinetu Wincentego Witosa rzeczywiście mógł sądzić, że droga do celu się wydłuży, o czym z kolei mówił w wywiadzie z 11 maja. Ponadto mogły spaść na jego zwolenników rozmaitej natury sankcje. Jeszcze 19 kwietnia 1926 roku Grzędziński pisał o niepokoju wśród piłsudczyków na wieść o tym, że powstanie nowa wersja Chjeno-Piasta: „Z nami – będzie zrobiony »porządek«” – podkreślał. Można było przypuszczać, że ci, którzy ostatnio awansowali na stanowiska dowódcze, mogą je utracić. Pierwsze sygnały już się pojawiły po 10 maja. Z gabinetu ministra spraw wojskowych usunięto pułkownika Bolesława Pierackiego, a Orlicz-Dreszerowi kazano się zameldować we wrogiej piłsudczykom Komendzie Miasta. Strach przed represjami wobec piłsudczyków Komendant czuł się zawsze odpowiedzialny za swoich, jak ojciec rodziny, a jego przyjaciele i sympatycy rysowali mu perspektywę omalże nocy Świętego Bartłomieja, która nastąpi, jak tylko rząd Witosa się umocni. Niektórzy na wieść o jego powstaniu obawiali się nocować w swoich mieszkaniach i noc spędzali u znajomych. Żeligowski pisał we wspomnieniach, że: „zwycięstwo legalnego Rządu byłoby w danym momencie największym nieszczęściem dla Polski; od ludzi mających w danej chwili władzę nad wojskiem »rządowym« na próżno oczekiwalibyśmy jakiejś wielkoduszności dla zwyciężonych. […] W wypadku zwycięstwa nie zawahaliby się na wytępienie Piłsudczyzny – ołowiem”. Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Piłsudski nie mógł pozostać obojętny na wielki ruch społecznego protestu, który się pojawił na wieść o powstaniu rządu. To także motywowało go do działania. Mogło się wydawać, że kolejna dobra okazja tak szybko się nie pojawi, a miał już pięćdziesiąt dziewięć lat. Z jego perspektywy akcja, którą planował, nie wyglądała na ryzykowną. Miał prawo sądzić, że skoro w przeszłości osiągał sukcesy, to i tym razem też tak będzie, tym bardziej że był pewny, iż żołnierze nie będą strzelać do Naczelnego Wodza, Naczelnika Państwa, Marszałka. Wierzył w swoją wielkość, w swoją gwiazdę i siłę nazwiska. „Gdyśmy opuszczali 11-go Sulejówek i zapytali Piłsudskiego, czy uderzy rankiem, powiedział – nie, chcę im dać czas, żeby zobaczyli własną bezsilność, i że się porywać przeciwko mnie nie mogą” – miał powiedzieć do Miedzińskiego, który o tym wspomniał w 1957 roku. „Wszystkie relacje wskazują, że był święcie przekonany, że wystarczy mu wejść do Warszawy, by wszystko padło plackiem i by kwiatami obsypany stawić się na zapowiedzianym na wieczór raucie” – komentował Zdanowski 18 maja 1926 roku. Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień W przeddzień przewrotu majowego Polacy nie żyli perspektywą czegoś nadzwyczajnego. Było tak jak wczoraj, przedwczoraj, jak miesiąc i dwa miesiące wcześniej. Żyli w swoim rytmie i w kręgu codziennych, prywatnych i zawodowych spraw. Jedynie politycy w większych miastach i oficerowie w garnizonach śledzili stołeczne nastroje, w tym dalsze losy rządu Witosa. Tylko w Warszawie stan podniecenia udzielił się zwykłym ludziom. Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Już od godzin rannych 11 maja Warszawiacy zbierali się w grupkach i dyskutowali między innymi na temat tego, jak odpowie Piłsudski na wycofanie wywiadu. Aktywni byli piłsudczycy z PPS, młodzi robotnicy, strzelcy ze Związku Strzeleckiego, legioniści i peowiacy. Gromadzili się i wznosili okrzyki potępiające nowy rząd, a chwalące Piłsudskiego: „Nie damy rozkradać Polski”, „Niech żyje Naczelny Wódz Józef Piłsudski”, „Nie damy frymarczyć wojskiem”, Precz z Chjeno-Witosem”. „Czuć było w powietrzu zbliżające się ważne wydarzenia, machina spiskowa została puszczona w ruch” – wspominał Herman Lieberman. Ale inni odczytywali to inaczej: że lewica mobilizuje ludzi przed masowymi manifestacjami, a może i strajkiem generalnym. „Nad Warszawą zbierała się wiosenna burza” – wspominał Kajetan Dzierżykraj-Morawski. Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Na wieść o konfiskacie „Kuriera Porannego” piłsudczycy wpadli w furię. Współorganizowali manifestacje, a także buńczucznie zachowywali się w popularnych lokalach, takich jak Ziemiańska, Europejska czy Astoria. „Nastrój w kawiarni był w tym dniu wyjątkowo gorący. Dyskutowano przebieg przesilenia w rządzie (…) usiłowano odgadnąć, co zrobi Marszałek, mówiono o ulotkach, które jakoby krążą po mieście. Oczekiwano nadzwyczajnych zdarzeń” – pisał pułkownik Kazimierz Sawicki, dowódca 36 Pułku Piechoty. W kawiarniach i cukierniach orkiestry grały „My, Pierwsza Brygada”, wznoszono okrzyki, tu i ówdzie ostro się spierano i przepychano. Kolportowano antyrządowe ulotki i na gorąco komentowano treść wywiadu. Do kawiarni przybywali liczni spragnieni świeżych informacji, a choćby i plotek, w tym czołowi piłsudczycy, którzy nie wiedzieli, czy i co się szykuje, co planuje Komendant. Do Astorii dotarli między innymi Michał Sokolnicki i Leon Wasilewski, bliscy Marszałkowi, „żeby – jak pisał w Dziennikach Wasilewski – tam zaciągnąć języka, bo telefonował Birkenmajer z »Polski Zbrojnej«, że są wiadomości nienadające się do komunikowania telefonicznego”. Sokolnicki widocznie uznał, że nic szczególnego nie może się wydarzyć, i następnego dnia rano pojechał do Łodzi, gdzie prowadził wykłady. Rząd nie przewidywał zamachu 11 maja zebrał się gabinet Witosa. Ministrowie dyskutowali o sytuacji w Warszawie i o planowanych demonstracjach antyrządowych, ale nie podjęli decyzji o zastosowaniu nadzwyczajnych środków zapobiegawczych. Minister spraw wewnętrznych Stefan Smólski dostał nawet krótki urlop. Z kolei minister Malczewski uznał, że powinien reagować na polityczne manifestacje oficerów piłsudczyków, czego robić nie było im wolno, i nakazał aresztować bardziej krewkich i krzykliwych, o czym zameldował Witosowi. Akcję tę przeprowadził major Marian Ocetkiewicz, zastępca komendanta miasta. Nie były natomiast prawdą plotki o przygotowaniach do aresztowania Piłsudskiego. Jednocześnie Malczewski zapowiedział wprowadzenie zarządzeń podnoszących poziom bezpieczeństwa w stolicy. Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Jeszcze w południe 11 maja rząd obawiał się nie tyle akcji ze strony Piłsudskiego, ile antyrządowych demonstracji lewicy. Jednak intensywność propiłsudczykowskich manifestacji urządzanych wieczorem spowodowała, że skorygowano wcześniejszą opinię i zaczęto doszukiwać się uwertury czegoś poważniejszego. „Nowa próba rokoszu przygotowana przez piłsudczyków” – podsumował dzień 11 maja „Kurier Poznański”. I była to trafna ocena. Źródło: Tekst pochodzi z książki Andrzeja Chwalby „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2023. Tytuł, lead i śródtytuły fragmentu zostały przygotowane przez redakcję National-Geographic.pl.
Pszczoła, osa czy szerszeń? Skutki użądlenia bywają bardzo różne
Pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele to owady, których użądlenia bywają nie tylko bolesne, ale w niektórych przypadkach również niebezpieczne dla zdrowia i życia. Dowiedz się, jak chronić się przed ukąszeniem, jak prawidłowo udzielić pierwszej pomocy oraz kiedy objawy wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.
Spis treści: Jak się chronić przed owadami? Co zrobić po użądleniu? Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) Najważniejsze informacje Do najczęściej spotykanych owadów żądlących w Polsce należą pszczoły, osy, szerszenie i trzmiele. Większość z nich nie atakuje człowieka bez powodu – użądlenie zwykle następuje wtedy, gdy owad czuje się zagrożony, zostanie przygnieciony lub sprowokowany. Dla większości osób kończy się to bólem, zaczerwienieniem i miejscowym obrzękiem, jednak u części może dojść do silnej reakcji alergicznej (anafilaksji), wymagającej natychmiastowej pomocy. Jak się chronić przed owadami? Najlepszą ochroną jest spokojne zachowanie i unikanie prowokowania owadów: nie zbliżaj się do uli, gniazd os i szerszeni, nie chodź boso po łąkach czy trawnikach, unikaj gwałtownego odganiania owadów rękami, zachowuj ostrożność przy jedzeniu i piciu na zewnątrz, zwłaszcza latem i jesienią (osy często wlatują do puszek, butelek i siadają na słodkich produktach), noś obuwie oraz ubrania osłaniające ciało podczas spacerów po terenach zielonych. Gniazd os czy szerszeni nie należy usuwać samodzielnie, zwłaszcza przez podpalanie lub zalewanie. Najlepiej skontaktować się z odpowiednimi służbami lub specjalistą. Co zrobić po użądleniu? W przypadku pszczoły żądło często pozostaje w skórze i należy je usunąć jak najszybciej, najlepiej zeskrobując paznokciem, kartą płatniczą lub innym płaskim przedmiotem, zamiast ściskać pęsetą woreczek jadowy. Liczy się szybkie usunięcie, a nie idealna technika. Osy, szerszenie i trzmiele zwykle nie pozostawiają żądła. Następnie: umyj miejsce wodą z mydłem, zastosuj zimny okład lub lód przez materiał, w razie potrzeby użyj preparatu przeciwświądowego lub leku przeciwhistaminowego, obserwuj objawy. Nie ma mocnych dowodów, że soda, ocet, cebula, czosnek czy pompki podciśnieniowe skutecznie neutralizują jad. Mogą działać co najwyżej jako domowe środki łagodzące, ale nie zastępują standardowej pierwszej pomocy. Kiedy sytuacja jest niebezpieczna? Szczególnie groźne są użądlenia: w jamę ustną, gardło, język lub szyję, w okolicę oczu, wielokrotne, u osób z alergią na jad owadów. Objawy alarmowe – natychmiast wezwij pomoc medyczną (112) duszność, świszczący oddech, obrzęk języka, gardła lub ust, zawroty głowy, osłabienie, omdlenie, uogólniona pokrzywka, szybkie narastanie obrzęku. To mogą być objawy anafilaksji, czyli stanu zagrożenia życia. Osoby ze stwierdzoną ciężką alergią powinny mieć przy sobie adrenalinę w autowstrzykiwaczu i użyć jej zgodnie z zaleceniem lekarza. Najważniejsze informacje Większość użądleń jest bolesna, ale niegroźna. Kluczowe są spokój, szybka podstawowa pomoc i rozpoznanie objawów alarmowych. W razie niepewności lub nasilonych objawów lepiej skonsultować się z lekarzem. Źródło: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Rembrandt stworzył nową erę malarstwa. Jego geniusz światłocienia przetrwał stulecia
Rembrandt Harmenszoon van Rijn był artystą, który nie tylko zdefiniował estetykę swojej epoki, ale także rzucił wyzwanie wcześniej przyjętym regułom malarstwa. Choć spoczął w nieoznaczonym grobie, pozostawił po sobie setki płócien, rycin i rysunków, które do dziś fascynują historyków sztuki i kolekcjonerów na całym świecie. Jak wielki Rembrandt kształtował historię europejskiego malarstwa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początek drogi syna młynarza Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Technika i warsztat Uczniowie i wpływ Osobista tragedia i upadek finansowy Przez wieki Rembrandtowi przypisywano ponad 2 tys. prac. Współczesne badania zredukowały tę liczbę do około 300 autentycznych płócien. To jednak dowodzi potężnego wpływu artysty na swoich uczniów i sprawności działania jego warsztatu. Rembrandt van Rijn stworzył coś, czego nie udało się wielu innym – markę, która przetrwała stulecia. Sam mistrz do dziś pozostaje symbolem artystycznej wolności i bezkompromisowości. Początek drogi syna młynarza Rembrandt urodził się 15 lipca 1606 roku w Lejdzie – mieście uniwersyteckim o bogatej tradycji intelektualnej. Był dziewiątym z dziesięciorga dzieci Harmena Gerritszoona van Rijna i Neeltgen Willemsdochter van Zuytbrouck. Jego ojciec był zamożnym młynarzem, a matka – córką piekarza. Rodzina miała więc zapewnioną stabilność finansową i możliwość kształcenia dzieci na poziomie wykraczającym poza rzemieślnicze standardy. Młody Rembrandt uczęszczał do szkoły łacińskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie w zakresie języków klasycznych i wiedzy biblijnej. Edukacja w kierunku humanistycznym miała kluczowe znaczenie dla jego późniejszej umiejętności inscenizowania skomplikowanych scen historycznych i rozumienia niuansów teologicznych. W 1620 roku trafił na Uniwersytet w Lejdzie, jednak młody van Rijn szybko porzucił studia akademickie na rzecz malarstwa. Jego pierwszym nauczycielem został Jacob van Swanenburgh – artysta specjalizujący się w widokach architektury oraz mrocznych wizjach piekła i podziemi. To właśnie w jego pracowni Rembrandt opanował fundamenty warsztatu: przygotowywanie farb, gruntowanie podobrazi i, co istotne w kontekście jego późniejszej twórczości, fascynację efektami świetlnymi wywoływanymi przez ogień i jego odblaski na przedmiotach. U Swanenburgha terminował przez trzy lata. Fundament amsterdamskiego stylu historycznego Decydującym momentem w edukacji Rembrandta był pobyt w Amsterdamie, gdzie uczył się pod okiem Pietera Lastmana, uznawanego wówczas za jednego z czołowych malarzy historycznych. Grupa, do której należał Lastman, później znana jako prerembrandtyści, odegrała kluczową rolę w kształtowaniu holenderskiego malarstwa narracyjnego. Artyści tacy jak Jan Pynas, Jacob Pynas, Claes Moyaert, Jan Tengnagel i François Venant pełnymi garściami czerpali z rzymskiego stylu Adama Elsheimera, który tworzył niewielkie obrazy historyczne o niezwykłej dbałości o detal i realizm oświetlenia. Lastman „zaimportował” ten styl do Amsterdamu, rezygnując z manierystycznej przesady na rzecz psychologicznej głębi i precyzyjnego wyboru momentu akcji. To właśnie od niego Rembrandt nauczył się wybierać tzw. moment przełomowy – chwilę, w której los bohatera ulega gwałtownej zmianie. Pozwoliło mu to na maksymalne wykorzystanie ekspresji twarzy i gestów. Złoty wiek Amsterdamu W 1631 roku Rembrandt przeniósł się do Amsterdamu – miasta, które patrycjatowi i kupcom w tamtym czasie oferowało niemal nieograniczone możliwości. W obliczu braku zleceń ze strony zreformowanego kościoła, to właśnie przedstawiciele tych warstw społecznych stali się głównymi mecenasami sztuki. Wciąż jeszcze „raczkujący” artysta zamieszkał u handlarza sztuką Hendricka van Uylenburgha, co pozwoliło mu na szybkie wejście na lukratywny rynek portretowy. Kluczową rolę w rozwoju kariery Rembrandta odegrał Constantijn Huygens. Sekretarz księcia Fryderyka Henryka i wpływowy mąż stanu jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz artysty, chwaląc jego zdolność do oddawania „pasji duszy” – głębokich emocji, które według niego Rembrandt przedstawiał lepiej niż mistrzowie antyku czy renesansu. Dzięki jego protekcji otrzymał prestiżowe zamówienia od dworu w Hadze, co ugruntowało jego reputację jako czołowego artysty Republiki Zjednoczonych Prowincji. W 1634 roku Rembrandt poślubił Saskię van Uylenburgh, kuzynkę swojego gospodarza i córkę burmistrza Leeuwarden. Małżeństwo otworzyło przed nim drzwi do świata wyższej klasy średniej i arystokracji. W tym samym roku został członkiem Gildii św. Łukasza, dzięki czemu mógł oficjalnie prowadzić pracownię i przyjmować uczniów. Technika i warsztat Malarstwo Rembrandta opierało się na dwóch technicznych filarach – innowacyjnym wykorzystaniu światłocienia i eksperymentalnym podejściu do faktury farby. Nie stosował światła jedynie w celu budowania formy. W jego rękach, było czymś w rodzaju narzędzia narracyjnego, które prowadziło oko widza do kluczowych punktów przedstawionego dramatu. W przeciwieństwie do współczesnych mu malarzy, którzy dążyli do idealizacji, portretował ludzi z bezlitosnym realizmem, pokazując zmarszczki, niedoskonałości cery, a nawet ślady po zdjętych pończochach na nogach w trakcie portretowania aktów. Współcześni eksperci wykazali, że w celu uzyskania jedności obrazowej, Rembrandt stosował technikę grupowania pigmentów. Zamiast mieszać kolory na palecie do uzyskania jednolitego tonu, strategicznie rozmieszczał ten sam pigment zarówno w strefach jasnych, jak i ciemnych, wykorzystując zjawisko kontrastu symultanicznego. W rezultacie kolor wydaje się jaśniejszy lub ciemniejszy, zależnie od otaczających go tonów. To właśnie ta technika odpowiada za naturalną głębię i trójwymiarowość jego obrazów. W jasnych partiach nakładał grubą warstwę farby, dzięki czemu światło fizycznie odbijało się od faktury płótna, natomiast cienie malowane były cienkimi, transparentnymi warstwami. Arcydzieło w ruchu W 1642 roku, na który przypada szczytowy okres jego kariery, Rembrandt ukończył najbardziej znane dzieło holenderskiego złotego wieku – „Straż nocną”, a właściwie „Kompanię Fransa Banninga Cocqa i Willema van Ruytenburgha”. Obraz ten był rewolucyjny pod każdym względem. Tradycyjne portrety milicyjne były statycznymi przedstawieniami rzędów postaci. On natomiast przedstawił oddział w momencie wymarszu, tworząc dynamiczną scenę historyczną. Płótno mierzące ok. 400 na 500 cm zostało bezlitośnie przycięte w 1715 roku, by mogło zmieścić się między dwiema kolumnami w amsterdamskim ratuszu. W następstwie tego zabiegu, dzieło utraciło dwie postaci po lewej stronie i fragmenty architektury na górze. Jednak dzięki współczesnej technologii i kopii autorstwa Gerrita Lundensa, udało się cyfrowo zrekonstruować brakujące fragmenty. Warto wspomnieć, że nazwa „Straż nocna” jest w istocie wielkim nieporozumieniem. Pociemniały z czasem werniks sprawił, że XVIII-wieczni widzowie uznali scenę za nocną, podczas gdy badania po konserwacji w latach 40. XX wieku potwierdziły, że akcja dzieje się w dzień. Wskazuje na to choćby kąt, pod którym pada cień dłoni kapitana Cocqa. Uczniowie i wpływ Rembrandt był nie tylko genialnym malarzem, ale także sprawnym nauczycielem i przedsiębiorcą. Przez jego pracownię przeszło co najmniej 50 uczniów, co w XVII wieku było liczbą imponującą. Każdy z nich płacił mistrzowi około 100 guldenów rocznie, a Rembrandt dodatkowo czerpał zyski ze sprzedaży ich prac i rycin. Styl Rembrandta był tak dominujący, że prace jego uczniów często mylono z dziełami mistrza. Przykładem jest słynny „Portret Elisabeth Bas”, długo uważany za Rembrandta, a obecnie przypisywany Ferdinandowi Bolowi. Innym przypadkiem jest „Portret w ryngrafie” z Mauritshuis, który po latach badań okazał się warsztatową kopią oryginału z Norymbergi. Wśród uczniów mistrza na szczególną uwagę zasługuje Carel Fabritius, jako artysta łączący Rembrandta z Janem Vermeerem. W swoich wczesnych pracach, takich jak „Wskrzeszenie Łazarza”, kopiował gęstą fakturę i ciepłe barwy Rembrandta, jednak po przeprowadzce do Delft wypracował własny, rewolucyjny styl oparty na jasnych, słonecznych tłach i eksperymentach z perspektywą. Jego śmierć w wybuchu składu prochu w 1654 roku przerwała jedną z najbardziej obiecujących karier stulecia. Osobista tragedia i upadek finansowy Pomimo statusu jednego z najlepiej opłacanych artystów swoich czasów, po 1642 roku życie Rembrandta wykonało zwrot o 180 stopni. Śmierć Saskii była ciosem, po którym artysta nigdy w pełni się nie podniósł. Z czwórki ich dzieci przeżył jedynie syn Titus. Reputację artysty mocno nadszarpnął romans z nianią syna, który zakończył się oskarżeniem o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Później związał się z Hendrickje Stoffels, z którą miał córkę Cornelię. Ze względu na zapisy w testamencie Saskii, Rembrandt nie mógł się ożenić z Hendrickje bez utraty majątku, co doprowadziło do ekskomuniki Hendrickje przez Kościół zreformowany za życie w grzechu. Kryzys finansowy osiągnął apogeum w 1656 roku. Próby spłaty ogromnego kredytu za dom przy Breestraat i ryzykowne inwestycje doprowadziły do bankructwa. Rembrandt zmarł 4 października 1669 roku w Amsterdamie. Został pochowany w nieoznaczonym grobie w kościele Westerkerk. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.