Laser wskazał im drogę przez meksykańską dżunglę. Na miejscu czekało zaginione miasto Majów
Zlokalizowane zaginione miasto Majów ma ponad tysiąc lat. W jego odkryciu pomogło lotnicze skanowanie laserowe. Teraz archeolodzy dotarli na miejsce – ich oczom ukazały się kamienne budowle pokryte majańskim hieroglifami.
Kiedyś archeolodzy szukali zaginionych miast trochę na oślep – rozpytywali lokalnie mieszkające społeczności, wczytywali się w tradycyjne podania. Teraz pomagają im coraz lepsze i bardziej precyzyjne technologie. Tak też było w tym przypadku. Badacze przeszłości poinformowali właśnie o zlokalizowaniu zaginionego miasta skrywającego się w gąszczu dżungli Rezerwatu Biosfery Calakmul w stanie Campeche w Meksyku. Ekstremalne wyzwanie Po wytypowaniu podejrzanego miejsca, archeolodzy oraz pracownicy z lokalnej społeczności Constitución, którzy brali udział w ekspedycji, musieli torować sobie w dżungli drogę maczetami na odcinku pięciu kilometrów. Za nimi jechały quady z wyposażeniem. – W porównaniu z innymi miejscami, w których prowadziliśmy badania powierzchniowe, tutaj dostęp okazał się znacznie trudniejszy. Jest to jednak pierwsze stanowisko [archeologiczne – przyp. red.] od trzech lat, które znaleźliśmy w stanie nienaruszonym, bez żadnych śladów grabieży. To było prawdziwe odkrycie i ogromne zaskoczenie – relacjonuje szef badań dr Ivan Šprajec z Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauk i Sztuk. Badania odbywają się we współpracy z Radą Archeologii Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) – organu Ministerstwa Kultury Rządu Meksyku. To odkrycie jest zwieńczeniem trwającego trzy dekady projektu tego naukowca, poświęconego badaniom Środkowych Nizin Majów. W późnym okresie klasycznym (między 600 a 900 rokiem n.e.) w tym rejonie mieszkało od 9 do 11 milionów ludzi. Centrum religijne Po dotarciu na miejsce oczom archeologów ukazały się kamienne ruiny zatopione w dżungli. Jedną z najwyższych budowli okazała się świątynia w formie piramidy o wysokości ponad 13 metrów. Z kolei obecność 14 steli i ołtarzy sugeruje, że w późnym okresie klasycznym (600–900 n.e.) miejsce to zajmowało ważną pozycję w regionie. Na jednej ze stel archeolodzy wypatrzyli scenę dekapitacji, a zatem ukazującą złożenie ofiary. Część z tych monumentów jest pokryta majańskimi hieroglifami. Znajdują się one na końcu drogi procesyjnej łączącej centralną i północno-wschodnią część kompleksu. Jak się nazywało starożytne miasto? Tego jeszcze nie wiadomo. Na razie naukowcy nazwali stanowisko archeologiczne mianem „Bezdroża”. – Wybraliśmy nazwę Minanbé, która wywodzi się z języka maya jukatek (mina’an – „nie ma” i be – „droga”). W ten sposób kontynuujemy tradycję w archeologii Majów, polegającą na nazywaniu niektórych stanowisk na podstawie charakterystycznych cech danego miejsca lub w nawiązaniu do okoliczności jego odkrycia – wyjaśnia dr Ivan Šprajec. Miasto zajmuje powierzchnię około 15 hektarów. Na zobrazowaniach LIDAR-owych widać place otoczone pałacami i budowlami sakralnymi, tarasy oraz sieć dziś już zasypanych i zarośniętych kanałów. Archeolodzy tylko częściowo oczyścili miasto z porastającej je dżungli. Jeszcze dużo pracy przed nimi. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Peenemünde skrywa mroczną przeszłość. Nad Bałtykiem wciąż widać jej ślady
Peenemünde, niewielka gmina na północno-zachodnim cyplu wyspy Uznam, stanowi jeden z najbardziej paradoksalnych punktów na mapie Europy. Z jednej strony kojarzy się z sielskim krajobrazem bałtyckich plaż i sosnowych lasów, zaś z drugiej – jest miejscem, w którym narodziła się jedna z najbardziej niszczycielskich technologii XX wieku. To właśnie tam, w warunkach ścisłej tajemnicy, niemieccy inżynierowie nie tylko położyli fundamenty pod współczesną astronautykę, ale także stworzyli narzędzia terroru, które pochłonęły tysiące istnień.
Spis treści: Niewielka miejscowość na wyspie Uznam Od rybackiej osady do centrum technologii Niegdyś poligon, dziś atrakcja turystyczna Peenemünde to miejsce obarczone ogromnym ciężarem historycznym. Miejscowość ta dziś zachwyca nadmorską przyrodą. Kilkadziesiąt lat temu naukowcy wykonali tam obliczenia, które stały się fundamentem dla misji Apollo i pokojowej eksploracji kosmosu. Nie można jednak zapomnieć, że te same dane i technologie umożliwiły rakietom V-2 niszczenie europejskich miast. Można zatem powiedzieć, że miejsce to oferuje bezcenną lekcję o dwoistości postępu technologicznego. Niewielka miejscowość na wyspie Uznam Peenemünde zajmuje strategiczne położenie u ujścia rzeki Peene (Piana) do Bałtyku, w północnej części wyspy Uznam, należącej do kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie. Gmina graniczy bezpośrednio z popularnym kurortem Karlshagen. Pod względem administracyjnym, jest częścią urzędu Usedom-Nord, którego siedziba znajduje się w Zinnowitz, i przynależy do powiatu Vorpommern-Greifswald. Powierzchnia gminy obejmuje obszar 25,54 kilometra kwadratowego, a gęstość zaludnienia jest wyjątkowo niska (ok. 18 osób na kilometr kwadratowy). Wynika to z militarnej przeszłości terenu, który przez dekady pozostawał zamknięty dla osadnictwa cywilnego. Tamtejszy krajobraz jest zdominowany przez lasy iglaste, piaszczyste wydmy i pozostałości ogromnej infrastruktury przemysłowej, która po wojnie została częściowo odzyskana przez naturę. Uznam, znany jako najbardziej nasłoneczniona wyspa Niemiec, oferuje Peenemünde specyficzny mikroklimat, sprzyjający zarówno turystyce pieszej, jak i rowerowej. Od rybackiej osady do centrum technologii Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1282 roku, kiedy to książę pomorski Bogusław IV przekazał wieś miastu Wolgast. Przez stulecia Peenemünde funkcjonowało jako skromna osada rybacka, której mieszkańcy zmagali się z siłami natury, w tym z niszczycielskimi powodziami sztormowymi w latach 1872, 1904 i 1913. Epoka nowożytna i znaczenie militarne Strategiczne znaczenie ujścia rzeki Peene zostało dostrzeżone już podczas wojny trzydziestoletniej. 26 czerwca 1630 roku król szwedzki Gustaw II Adolf wylądował w Peenemünde z armią liczącą 15000 żołnierzy, co zapoczątkowało okres szwedzkiej dominacji na tych terenach. Po pokoju westfalskim w 1648 roku, miejscowość stała się częścią Pomorza Szwedzkiego, a dopiero w 1720 roku, w wyniku traktatu sztokholmskiego, przeszła pod pruskie panowanie. W XVIII i XIX wieku budowano tam liczne szańce i umocnienia, mające chronić dostęp do ujścia rzeki, co zapowiadało późniejszą całkowitą militaryzację regionu. Utworzenie HVP Decyzja o przekształceniu Peenemünde w serce niemieckiego programu rakietowego zapadła w 1935 roku. Dotychczasowy poligon w Kummersdorfie był niewielki, co utrudniało przeprowadzanie testów rakiet o dużym zasięgu, a gęsta zabudowa wokół Berlina uniemożliwiała zachowanie tajemnicy. Peenemünde oferowało idealne warunki. Bezludne tereny wzdłuż wybrzeża Bałtyku pozwalały na bezpieczne kierowanie lotów rakiet nad morzem, gdzie mogły być one śledzone przez systemy pomiarowe rozlokowane na wyspach Oie i Ruden. W latach 1936–1937 utworzono ośrodek badawczy Heeresversuchsanstalt Peenemünde (HVP), w którym połączono siły armii lądowej (Peenemünde-Ost) i lotnictwa Luftwaffe (Peenemünde-West). Dyrektorem technicznym mianowano Wernhera von Brauna, młodego inżyniera. Rozwój technologiczny i przełomowe wynalazki Podczas II wojny światowej Peenemünde stało się jednym z najnowocześniejszych ośrodków technologicznych świata. To właśnie tam opracowano rakietę Aggregat 4 (A4), znaną później jako V-2, która była pierwszym w historii pociskiem balistycznym napędzanym paliwem ciekłym. 3 października 1942 roku prototyp A4 wzbił się na wysokość ok. 80–85 km i zbliżył się do granicy przestrzeni kosmicznej. Wśród innych innowacji opracowanych w Peenemünde należy wymienić: Fieseler Fi 103 (V-1), pierwszy system telewizji przemysłowej, naddźwiękowy tunel aerodynamiczny, zaawansowany system żyroskopowy i automatyczny układ sterowania lotem. Praca przymusowa Od 1943 roku produkcja rakiet i rozbudowa ośrodka opierały się na pracy tysięcy więźniów z obozów koncentracyjnych i robotników przymusowych. W Karlshagen utworzono dwa podobozy KZ-Arbeitslager Karlshagen I i II, w których panowały tragiczne warunki bytowe. Więźniowie byli zmuszani do pracy przy produkcji seryjnej i rozładunku materiałów niebezpiecznych, często stając się ofiarami wypadków lub egzekucji. Operacja Hydra Informacje o znaczeniu Peenemünde dotarły do aliantów m.in. dzięki polskiemu wywiadowi i austriackiej grupie oporu skupionej wokół księdza Heinricha Maiera. W nocy z 17 na 18 sierpnia 1943 roku brytyjski RAF przeprowadził zmasowany nalot w ramach Operacji Hydra. Prawie 600 bombowców zrzuciło blisko 1800 ton bomb, celując głównie w osiedla mieszkaniowe naukowców i hale produkcyjne. Atak, choć nie zniszczył całkowicie potencjału badawczego, wymusił na Niemcach przeniesienie seryjnej produkcji rakiet do podziemnej fabryki Mittelwerk w górach Harz, co ostatecznie opóźniło program „broni odwetowej” o kilka kluczowych miesięcy. W lutym i marcu 1945 roku, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, ośrodek został ewakuowany, a wiele instalacji wysadzono w powietrze. 5 maja 1945 roku Peenemünde zostało zajęte przez wojska radzieckie. Peenemünde w czasach NRD Po wojnie większość ocalałych urządzeń została zdemontowana i wywieziona do Związku Radzieckiego. Naukowcy z zespołu von Brauna, w ramach operacji Paperclip, zostali sprowadzeni do Stanów Zjednoczonych, gdzie stali się ojcami amerykańskiego programu kosmicznego. W samym Peenemünde nastała era militaryzacji radzieckiej, a następnie wschodnioniemieckiej. Od 1952 roku stacjonowały tam jednostki marynarki wojennej NRD, a w 1956 roku utworzono dowództwo 1. Flotylli. Cały teren północnego Uznamu stał się strefą zamkniętą, co paradoksalnie przyczyniło się do zachowania wielu ruin w stanie nienaruszonym. Dopiero zjednoczenie Niemiec w 1990 roku umożliwiło zainicjowanie procesu przekształcenia dawnego poligonu w miejsce pamięci. Niegdyś poligon, dziś atrakcja turystyczna Współczesne Peenemünde jest przykładem adaptacji terenu o skomplikowanej przeszłości na cele turystyczne. Nie jest to typowy kurort nadmorski, a miejsce refleksji, które każdego roku przyciąga tysiące odwiedzających z całego świata. Muzeum Historyczno-Techniczne Mieści się w budynku dawnej elektrowni węglowej. Obiekt ten, wybudowany w latach 1939–1942 przy użyciu pracy przymusowej, sam w sobie jest fascynującym eksponatem. Elektrownia produkowała 30 MW energii, która zasilała m.in. fabrykę ciekłego tlenu niezbędnego do startów rakiet V-2. Wystawa stała dokumentuje historię technologii rakietowej, od wizji pierwszych pionierów, przez tragiczny okres nazistowski, aż po lądowanie na Księżycu i zimnowojenny wyścig zbrojeń. Radziecki okręt podwodny U-461 Cumujący w porcie okręt U-461 to jedna z najbardziej spektakularnych atrakcji marynistycznych w Niemczech. Jest to jednostka projektu 651, będąca jednym z największych konwencjonalnych okrętów podwodnych świata. Służył w latach 1965–1991, patrolując wody Północnego Atlantyku z czterema pociskami manewrującymi zdolnymi do przenoszenia głowic nuklearnych. Interaktywne Centrum Nauki Zlokalizowane w dawnym hangarze lotniczym, centrum Phänomenta oferuje ponad 300 stanowisk doświadczalnych na powierzchni 3000 m². Jest to idealna przeciwwaga dla merytorycznego i ciężkiego emocjonalnie muzeum HTM, oferująca rozrywkę intelektualną dla dzieci i dorosłych. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ta wakacyjna pamiątka może cię zatrzymać na lotnisku. Turyści często o tym nie wiedzą
Z wakacyjnych wyjazdów coraz częściej chcemy przywieźć coś bardziej oryginalnego niż magnes na lodówkę czy pocztówkę. Niektórzy decydują się na egzotyczne nasiona, sadzonki lub niewielkie rośliny, które mają przypominać o odwiedzonym kraju jeszcze długo po powrocie do domu. Niewielu podróżnych zdaje sobie jednak sprawę, że taka pamiątka może stać się źródłem poważnych problemów już podczas kontroli granicznej.
Egzotyczne owoce, cebulki kwiatów, sadzonki czy nasiona często wydają się niewinną zdobyczą z zagranicznych wakacji. Tymczasem ich przewóz podlega ścisłym przepisom fitosanitarnym, których celem jest ochrona europejskiego rolnictwa, lasów i rodzimych gatunków roślin przed groźnymi chorobami oraz szkodnikami. W praktyce oznacza to, że niektóre produkty pochodzenia roślinnego przywożone spoza Unii Europejskiej mogą zostać zatrzymane podczas kontroli na granicy. Wakacyjna pamiątka może skończyć w koszu. Co grozi za przewóz roślin bez dokumentów? Wielu turystów zakłada, że niewielka sadzonka, kilka nasion czy egzotyczny owoc kupiony na lokalnym targu nie wzbudzą zainteresowania służb granicznych. W rzeczywistości przepisy są znacznie bardziej restrykcyjne. Kontrolom mogą podlegać nie tylko rośliny przeznaczone do sadzenia, lecz także niektóre owoce, warzywa, kwiaty cięte czy materiał siewny. Jeśli podczas kontroli okaże się, że przewożony produkt nie spełnia wymogów fitosanitarnych, może zostać zatrzymany i zniszczony lub odesłany do kraju pochodzenia na koszt podróżnego. To jednak nie wszystko. W niektórych przypadkach przewóz niedozwolonych produktów roślinnych może skutkować również karami finansowymi. Problem polega na tym, że wielu podróżnych nie zdaje sobie sprawy z obowiązujących regulacji i dopiero na lotnisku dowiaduje się, że przywieziona pamiątka nie może przekroczyć granicy. Eksperci podkreślają, że przepisy dotyczą zarówno osób prywatnych, jak i przedsiębiorców, a przeznaczenie produktu wyłącznie na własny użytek nie zwalnia z obowiązku przestrzegania prawa. Jak legalnie przywieźć rośliny spoza UE? Obowiązują konkretne procedury Osoby planujące przywóz roślin lub produktów roślinnych z państw spoza Unii Europejskiej muszą pamiętać o spełnieniu określonych wymogów formalnych. Podstawowym dokumentem jest świadectwo fitosanitarne wydawane przez odpowiednie służby ochrony roślin w kraju pochodzenia. Potwierdza ono, że dany produkt został skontrolowany i nie stanowi zagrożenia pod względem chorób ani szkodników. W przypadku części roślin, a także wybranych owoców i warzyw, konieczne jest dodatkowo zgłoszenie przesyłki do granicznej kontroli fitosanitarnej. Dotyczy to między innymi cytrusów, papryki, bakłażanów czy niektórych warzyw korzeniowych. Procedura odbywa się za pośrednictwem unijnego systemu TRACES NT, a sama kontrola jest odpłatna. W Polsce nadzór nad tym procesem sprawuje Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN). W praktyce oznacza to, że spontaniczny zakup egzotycznej sadzonki podczas wakacji może wiązać się z koniecznością dopełnienia szeregu formalności jeszcze przed powrotem do kraju, o czym przypomina unijna kampania Plant Health 4 Life. Dlaczego nawet niewielka sadzonka może być zagrożeniem dla Europy? Restrykcje dotyczące przewozu roślin nie są przypadkowe. Wraz z owocami, nasionami czy sadzonkami mogą podróżować niewidoczne gołym okiem organizmy szkodliwe – owady, grzyby, bakterie i wirusy. Po przedostaniu się do nowego środowiska często nie mają naturalnych wrogów, przez co mogą błyskawicznie się rozprzestrzeniać i powodować ogromne szkody. Według danych ekspertów organizmy szkodliwe odpowiadają za około 40% strat w światowych uprawach żywności, a związane z nimi koszty ekonomiczne liczone są w setkach miliardów dolarów rocznie. Co istotne, określenie „spoza UE” nie oznacza wyłącznie egzotycznych kierunków w Azji czy Ameryce Południowej. Te same zasady dotyczą również roślin przywożonych z Wielkiej Brytanii, Turcji, Norwegii czy Islandii. Wystarczy więc wrócić z urlopu w kraju położonym tuż za granicami Unii Europejskiej, by nieświadomie naruszyć przepisy. Z tego powodu przed zakupem roślinnej pamiątki warto sprawdzić obowiązujące regulacje, zanim stanie się ona przyczyną problemów podczas kontroli na lotnisku. Źródło: EFSA Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wyspa Sobieszewska zachwyca dziką przyrodą. To idealne miejsce na spokojny odpoczynek
Wyspa Sobieszewska, gdzie siły natury spotykają się z monumentalną inżynierią wodną XIX wieku, to jeden z najbardziej wyjątkowych punktów na mapie polskiego wybrzeża. Usytuowana na styku wód słodkich i słonych stanowi unikatową enklawę ekologiczną, co zostało potwierdzone w 1994 roku statusem „wyspy ekologicznej”. Jakie atrakcje skrywa jedna z największych i najbardziej wyjątkowych dzielnic Gdańska? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niski krajobraz deltowy Dwuetapowe narodziny wyspy System rezerwatów Zabytki techniki i inżynierii wodnej Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska jest miejscem o dwóch obliczach. Z jednej strony, stanowi integralną część Gdańska, zaś z drugiej – jest dzikim azylem, gdzie schronienie znajdują migrujące ptaki. Jej krajobraz, ukształtowany przez wydarzenia XIX wieku, do dziś nosi ślady wielkiej inżynierii i tragicznej historii, które współistnieją z nowoczesną infrastrukturą turystyczną. Niski krajobraz deltowy Wyjątkowy krajobraz Wyspy Sobieszewskiej jest determinowany przez jej usytuowanie na styku Mierzei Wiślanej i delty Wisły. Jako wschodnia rubież Gdańska, ten niewielki fragment lądu oddzielony jest od reszty miasta korytem Martwej Wisły, co przez dziesięciolecia wymuszało stosowanie specyficznych rozwiązań komunikacyjnych. Do takich należą choćby mosty pontonowe, z których ostatni został zastąpiony nowoczesną konstrukcją zwodzoną dopiero w 2018 roku. Krajobraz, charakteryzujący się niskim położeniem nad poziomem morza, jest typowy dla osadów deltowych i mierzejowych. Najwyższymi naturalnymi punktami są pasy wydm nadmorskich. Wnętrze wyspy to w dużej mierze tereny nizinne, często depresyjne, poprzecinane siecią rowów melioracyjnych i kanałów, co jest charakterystyczne dla sąsiadujących z nią Żuław Gdańskich. Wyspa Sobieszewska mierzy około 11 kilometrów długości wzdłuż linii brzegowej Bałtyku, a jej plaże, osiągające szerokość do 70 metrów, należą do najbardziej urokliwych i najmniej zatłoczonych odcinków polskiego wybrzeża. To właśnie ta przestrzeń, wypełniona drobnym, jasnym piaskiem i otoczona pasem boru sosnowego, stanowi o sile przyciągania turystycznego Sobieszewa. Dwuetapowe narodziny wyspy Jeszcze w XIX wieku Wyspa Sobieszewska była integralną częścią lądu, a rzeka Wisła uchodziła do morza zupełnie innymi drogami. Jej „narodziny” były procesem dwuetapowym, w którym pierwszoplanową rolę odegrała natura, a drugoplanową – myśl techniczna pruskich inżynierów. Kataklizm z 1840 roku Zima roku 1840 zapisała się w kronikach regionu jako wyjątkowo sroga. Ekstremalnie niskie temperatury doprowadziły do powstania potężnych zatorów lodowych w delcie Wisły, co zablokowało naturalny spływ wód w kierunku Gdańska. W nocy z 31 stycznia na 1 lutego 1840 roku, spiętrzona masa wody przebiła się przez pas wydm w okolicach wsi Górki. Siła żywiołu była tak niszczycielska, że rzeka wyżłobiła nowe ujście do Bałtyku, dzieląc przy tym miejscowość Górki na dwie części, które odtąd funkcjonują jako Górki Zachodnie i Górki Wschodnie. Wydarzenie to miało ogromne znaczenie, nie tylko hydrologiczne, ale i kulturowe. W następstwie działania sił natury powstał półwysep. Wincenty Pol, wybitny poeta, geograf i żołnierz, który wizytował nowo powstałe ujście, nadał mu nazwę Wisła Śmiała, podziwiając brawurę nurtu, który sam wytyczył sobie drogę do morza. Przełom ten doprowadził również do powstania jeziora Ptasi Raj, które z czasem stało się jednym z najcenniejszych przyrodniczo miejsc na wyspie. Przekop Wisły Choć Wisła Śmiała zmieniła geografię regionu, ostateczne uformowanie się wyspy było wynikiem planowanej działalności człowieka. Powtarzające się katastrofalne powodzie na Żuławach, w tym ta z 1888 roku, która zniszczyła kilometry wałów obronnych, wymusiły na parlamencie pruskim podjęcie decyzji o skróceniu biegu rzeki. Projekt zakładał stworzenie sztucznego kanału, który odprowadzałby wody wiślane bezpośrednio do Zatoki Gdańskiej, omijając meandrujące odnogi. Prace nad Przekopem Wisły były gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Kanał o długości około 7 kilometrów musiał zostać wykopany w pasie Mierzei Wiślanej między dzisiejszym Świbnem a Mikoszewem. Codziennie na budowie pracowało ponad tysiąc robotników, wykorzystujących 40 maszyn parowych, w tym innowacyjne pogłębiarki. W celu zabezpieczenia brzegów i stabilizacji konstrukcji zużyto 240 000 okrągłych pali o długości 2,5 metra każdy. Finał prac nastąpił 31 marca 1895 roku. Na telegraficzny sygnał cesarza Wilhelma II, nadprezydent Prus Zachodnich Gustav von Gossler własnoręcznie przerwał ostatnią piaszczystą groblę, pozwalając wodom Wisły wpłynąć do przygotowanego koryta. W tym samym momencie, dawne ramię Wisły płynące przez Gdańsk zostało odcięte w miejscowości Błotnik, tworząc Martwą Wisłę. Tak powstała Wyspa Sobieszewska – obszar niemal 36 kilometrów kwadratowych ziemi całkowicie otoczonej wodami. System rezerwatów Wyspa Sobieszewska jest unikatowa w skali europejskiej dzięki współistnieniu na jej terenie dwóch rezerwatów przyrody. Mają skrajnie różny charakter ekologiczny, ale wspólny cel – ochrony bioróżnorodności u ujścia największej polskiej rzeki. Rezerwat Ptasi Raj Utworzony w 1959 roku w północno-zachodniej części wyspy, rezerwat Ptasi Raj obejmuje 188 hektarów terenu bezpośrednio przylegającego do Wisły Śmiałej. Jest to mozaika dwóch przybrzeżnych jezior (Karaś i Ptasi Raj), rozległych trzcinowisk i boru sosnowego. Jezioro Ptasi Raj oddzielone jest od rzeki historyczną kamienną groblą z 1888 roku, która niegdyś służyła do regulacji ujścia, a dziś stanowi jeden z najbardziej malowniczych punktów spacerowych, choć jej dostępność dla turystów jest okresowo ograniczana ze względu na ochronę lęgów. Obszar ten jest kluczowym punktem na mapie migracji ptaków. Szacuje się, że można tam zaobserwować ponad 200 gatunków ptactwa wodnego i błotnego, z czego około 45 zakłada gniazda na terenie rezerwatu. Do najbardziej charakterystycznych mieszkańców należą bieliki, żurawie, sieweczki obrożne i liczne gatunki kaczek i gęsi, których liczebność w okresach przelotów dochodzi do 20 000 osobników. Rezerwat Mewia Łacha Na wschodnim krańcu wyspy, u ujścia Przekopu Wisły, znajduje się rezerwat Mewia Łacha, powołany w 1991 roku. Choć na samej wyspie zajmuje on tylko 19 hektarów, jego oddziaływanie obejmuje również piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Największą atrakcją rezerwatu jest stała obecność fok szarych i pospolitych. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie można zaobserwować stada liczące nierzadko kilkaset osobników, wylegujących się na piaszczystych wyspach pośrodku nurtu rzeki. Mewia Łacha to także ostoja dla rybitw czubatych, rzecznych i białoczelnych, a zimowe koncentracje mew i kaczek mogą tam przekraczać 100 000 osobników. Zabytki techniki i inżynierii wodnej Wyspa Sobieszewska to nie tylko natura, ale również fascynująca historia technologii, która pozwoliła na okiełznanie Wisły i rozwój transportu w tym trudnym terenie. Węzeł wodny Przegalina Śluza w Przegalinie to kluczowy element systemu ochrony przeciwpowodziowej Gdańska i Żuław. Węzeł ten tworzą dwie konstrukcje: śluza północna (zabytkowa) i śluza południowa (czynna). Zabytkowa śluza z 1895 roku jest unikatem na skalę światową ze względu na swój napęd hydrauliczny wykorzystujący wodę zamiast oleju. Zbiornik wody Kazimierz Zbudowany w 2015 roku zbiornik wieżowy Kazimierz to przykład nowoczesnej architektury technicznej. Obiekt o wysokości 30 metrów (taras widokowy znajduje się na wysokości 45 m n.p.m.) pełni funkcję wieży ciśnień, stabilizując dostawy wody dla mieszkańców wyspy. Ślady historii i kultury Wyspa Sobieszewska skrywa w swoich lasach i osadach ślady historii XX wieku, od pionierskich lotów hydroplanów, po czasy II wojny światowej. Mało znanym faktem z historii wyspy jest istnienie portu dla hydroplanów w Górkach Wschodnich. W okresie Wolnego Miasta Gdańska lądowały tam potężne maszyny linii Lufthansa, obsługujące połączenia ze Skandynawią. Do dziś zachowały się tam budynki dawnej bazy, obecnie zajmowane przez Stację Biologiczną Uniwersytetu Gdańskiego. W osadzie Orle znajduje się obiekt o trudnej historii – rezydencja Alberta Forstera, nazistowskiego namiestnika Gdańska. Modrzewiowy dworek myśliwski, wybudowany w 1933 roku na polecenie Adolfa Hitlera, był miejscem spotkań wysokich dygnitarzy III Rzeszy, w tym Heinricha Himmlera. To tam miały zapadać kluczowe decyzje dotyczące ataku na Westerplatte oraz eksterminacji lokalnej inteligencji. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wielka Lechia a nauka. Jak rozmawiać ze zwolennikami alternatywnych koncepcji?
Popularność mitu o Wielkiej Lechii irytuje historyków i archeologów, ale kpiny z jego zwolenników przynoszą odwrotny skutek. Naukowcy często nie szczędzą ostrych słów. Psycholodzy ostrzegają: agresja rodzi opór. Jak rozmawiać o Wielkiej Lechii?
Archeolodzy i historycy zajmujący się starożytnością, spiskują i knują. Próbują coś ukryć. Nie dopuszczają do głosu odmiennych opinii. Na przykład na temat Wielkiej Lechii. Było to przecież olbrzymie imperium słowiańskie, zajmujące większość Europy przez wiele tysiącleci. To, co napisałem powyżej nie jest prawdą. I piszę to z pełnym przekonaniem, ale nie wszyscy podzielają moje zdanie. Jest pewna grupa osób, która uważa, że Wielka Lechia faktycznie istniała. Czy i jak przekonywać ją do prawdy? Wielka Lechia – wielka ściema? Popularność Wielkiej Lechii irytuje naukowców. Odnosząc się do tego zjawiska społecznego, nie stronią od ostrego słownictwa i mocnych ocen. Czy w ten sposób przekonają wierzących w Wielką Lechię do zweryfikowania poglądów? Warto zastanowić się nad przykładami ze swojego życia. Czy kiedyś w czasie dyskusji ktoś przekonał was do swoich poglądów, mówiąc, że wasze opinie są głupie i wyssane z palca? To raczej przyniosłoby odwrotny skutek. Zrozumieć Wielkolechitów Od sierpnia 2022 roku do marca 2023 roku w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie można było zwiedzać wystawę „Wielka Lechia – wielka ściema”. Cel ekspozycji stanowiło wykazanie, ze tworu takiego nigdy nie było, a jest to współczesne zjawisko kulturowe i społeczne. Powstało – zdaniem ekspertów – z kilku powodów: kryzysu edukacji historycznej, upadku dotychczasowych autorytetów, zagubienia w zglobalizowanym świecie i poszukiwania własnej tożsamości. Dopiero niedawno ukazała się publikacja z referatami, które wygłoszono na sesji naukowej, która odbyła się podczas prezentowania wystawy. Moją uwagę przykuł artykuł napisany nie przez archeologów czy historyków, ale psychologów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Konrada Kazimierza Kośnika i Jagodę Marię Polak. Nie obrażaj, rozmawiaj Jakie są sugestie tych ekspertów, dotyczące kwestii przekonywania do swoich racji? „Zakładamy, iż powinnością badacza jest dążenie do unikania krzywdy i cierpienia jakiejkolwiek osoby. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z jakości merytorycznej. Każda treść może zostać wyrażona w różnorodnych formach. Chodzi tu o taki dobór form przekazu, aby nie była dotkliwa dla osób postronnych, a dążeniu do Prawdy – w myśl greckiego kanonu wartości – towarzyszyło dążenie do Dobra” – piszą Kośnik i Polak. Psycholodzy dostrzegają problem w tym, że środowisko akademickie wyśmiewa zwolenników narracji wielkolechickich – w różnych formach, czasem wskazując absurdalność wywodów albo ironizując lub wskazując na chorobę psychiczną ich głosicieli. „Zrozumiałe, iż jakaś idea może nas bawić, jednakże dawanie ujścia owej wesołości w prywatnym zaciszu jest czym innym niż szyderstwa skierowane w stronę konkretnych osób lub grup społecznych na forum publicznym” – podkreślają W mojej ocenie kluczowym zdaniem w artykule jest to: „Osoba obrażana nie zechce podążać za wskazówkami kogoś, kto nie okazuje jej szacunku”. Jak zatem naukowiec powinien podchodzić do tego zjawiska? Próbować zrozumieć i wyjaśniać Jakiś czas temu rozmawiałem o Wielkiej Lechii z historykiem, prof. Pawłem Żmudzkim. Spytałem go o to, jak należy podchodzić do tej koncepcji. – Można powiedzieć, że mit Wielkiej Lechii jest żywy, funkcjonuje i nie sposób tego ignorować. Ani nie widzę powodu, żeby to zwalczać. Trzeba wyjaśniać, że to nie jest wiedza historyczna, racjonalna. Jest to mit i trzeba tłumaczyć, czym się różni mit od racjonalnej wiedzy – podkreślił ekspert. Z kolei psycholodzy w muzealnej publikacji zalecają coś, co określają jako emocjonalne zdystansowanie wobec analizowanej narracji. Ale czy jest to możliwe przy tak gorącym temacie? Kosmiczne piramidy? Gdy byłem nastolatkiem, powątpiewałem w to, że Egipcjanie wznieśli piramidy. Stopniowo jednak zmieniałem zdaniem, pogłębiałem i poszerzałem wiedzę. Ale robiłem to we własnym tempie i na własnych zasadach. Dlatego, gdy bliska mi osoba podarowała książkę, w której obalano każdą z pseudoarcheologicznych koncepcji, poczułem irytację. Na złość jej książki nie przeczytałem, bo stwierdziła: „pokazuję ci drogę na skróty, żebyś nie błądził”. Mylenie się i kluczenie jest naturalną koleją rzeczy, zwłaszcza w młodości. Z poszukiwań rodzą się ciekawe pomysły. A do prawdy każdy dociera w swoim czasie, na własnych zasadach i z pewnością – nie pod przymusem. Do napisania tego tekstu zainspirowała mnie książka „Wielka Lechia – wielka ściema”, która ukazała się nakładem Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie i Grupy Wydawniczej FNCE pod redakcją Eweliny Siemianowskiej, Dariusza Stryniaka, Artura Wójcika i Marcina Wieczorka. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ceuta – hiszpańskie miasto w Afryce i jedna z najbardziej niezwykłych granic Europy
Ceuta jest jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na mapie Europy i Afryki. To niewielkie hiszpańskie miasto położone na północnym wybrzeżu kontynentu afrykańskiego, otoczone terytorium Maroka. Choć geograficznie znajduje się w Afryce, formalnie należy do Hiszpanii i jednocześnie pozostaje częścią Unii Europejskiej. Właśnie tutaj przebiega jedna z najbardziej nietypowych granic współczesnego świata.
Spis treści: Gdzie leży Ceuta? Miasto starsze niż wiele europejskich państw Dlaczego Ceuta należy do Hiszpanii? Miasto wielu kultur i religii Fortyfikacje, zabytki i przyroda Ceuty Ceuta przyciąga uwagę nie tylko geopolitycznym położeniem. Jej historia obejmuje ponad dwa i pół tysiąca lat, a przez miasto przewinęli się Fenicjanie, Rzymianie, Arabowie, Portugalczycy i Hiszpanie. W efekcie miasto zachowało wyraźnie wielowarstwowy charakter, widoczny zarówno w strukturze kulturowej, jak i religijnej oraz w architekturze, która łączy różne epoki i tradycje basenu Morza Śródziemnego. Gdzie leży Ceuta? Ceuta znajduje się na północnym krańcu Afryki, przy Cieśninie Gibraltarskiej. Od hiszpańskiego wybrzeża dzieli ją zaledwie około 22 km, natomiast od strony lądowej graniczy z Marokiem. Powierzchnia miasta wynosi niespełna 20 kilometrów kwadratowych, co czyni ją jednym z najmniejszych terytoriów administracyjnych Hiszpanii. Mimo niewielkich rozmiarów położenie Ceuty miało od wieków ogromne znaczenie strategiczne. Kto kontrolował Ceutę, ten zyskiwał wpływ na ruch morski pomiędzy Morzem Śródziemnym a Oceanem Atlantyckim. Miasto zajmuje skalisty półwysep wysunięty w stronę cieśniny. Na zachodzie teren staje się bardziej górzysty i przechodzi w pasmo Rif, natomiast od strony morza dominują strome zbocza i naturalne punkty obserwacyjne. Miasto starsze niż wiele europejskich państw Początki osadnictwa w tym miejscu sięgają pierwszego tysiąclecia p.n.e. Feniccy kupcy założyli tu ważny punkt handlowy, korzystając z dogodnego położenia między Afryką a Europą. Kartagińczycy nazywali miejscowość Abyla (Abila). Później obszar znalazł się pod wpływem Imperium Rzymskiego, które nadało mu nazwę na Ad Septem Fratres, czyli „Siedmiu Braci”. Nazwa odnosiła się do wzgórz dominujących nad okolicą. W okresie rzymskim Ceuta była dobrze rozwiniętym ośrodkiem handlowym, utrzymującym intensywne kontakty z Półwyspem Iberyjskim. Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego miasto przechodziło kolejno pod panowanie Wandalów, Bizancjum i Wizygotów. Na początku VIII wieku zostało włączone do świata islamu i przez stulecia pozostawało ważnym portem arabskim. W średniowieczu Ceuta była jednym z kluczowych punktów kontrolujących ruch statków przez Cieśninę Gibraltarską. O wpływy w mieście rywalizowały zarówno państwa północnoafrykańskie, jak i potęgi chrześcijańskie po drugiej stronie morza. Dlaczego Ceuta należy do Hiszpanii? Historia przynależności państwowej miasta jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. W 1415 roku Ceutę zdobyli Portugalczycy. Wydarzenie to uznawane jest przez wielu historyków za symboliczny początek portugalskiej ekspansji zamorskiej i epoki wielkich odkryć geograficznych. Gdy pod koniec XVI wieku doszło do unii personalnej Portugalii i Hiszpanii, Ceuta znalazła się pod wspólnym panowaniem obu koron. Kiedy w 1640 roku Portugalia odzyskała niepodległość, mieszkańcy miasta opowiedzieli się za pozostaniem przy Hiszpanii. Ostatecznie status Ceuty jako terytorium hiszpańskiego został potwierdzony traktatem lizbońskim z 1668 roku. Od tego czasu pozostaje ona częścią Hiszpanii, choć jej położenie geograficzne nieustannie budzi zainteresowanie i kontrowersje. Czy Ceuta należy do Unii Europejskiej? Tak. Ceuta jest częścią Hiszpanii, a więc również częścią Unii Europejskiej. Oznacza to, że obowiązuje tam prawo unijne, mieszkańcy są obywatelami UE, a euro pełni funkcję oficjalnej waluty. Jednocześnie miasto posiada pewne szczególne rozwiązania gospodarcze i podatkowe wynikające z jego wyjątkowego położenia. Granica między Ceutą a Marokiem jest jedną z zewnętrznych granic Unii Europejskiej. W ostatnich dekadach stała się ona symbolem współczesnych wyzwań migracyjnych, szczególnie w kontekście presji migracyjnej z Afryki. Ceuta i Maroko – źródło wieloletniego sporu Mimo że Ceuta znajduje się pod hiszpańską administracją od kilku stuleci, jej status pozostaje przedmiotem sporów dyplomatycznych. Maroko uważa miasto za obszar, który powinien zostać włączony do terytorium państwa marokańskiego. Hiszpania konsekwentnie odrzuca te roszczenia, argumentując, że Ceuta stanowi integralną część kraju od setek lat i nie jest kolonią w rozumieniu współczesnego prawa międzynarodowego. Dla większości mieszkańców miasta kwestia przynależności państwowej nie budzi większych wątpliwości. Badania opinii publicznej regularnie pokazują, że dominują zwolennicy utrzymania obecnego statusu. Miasto wielu kultur i religii Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów Ceuty jest jej różnorodność kulturowa. W mieście żyją obok siebie społeczności chrześcijańskie i muzułmańskie, a także mniejsze grupy Żydów sefardyjskich oraz Hindusów. Taki układ jest rezultatem wielowiekowej historii handlu i migracji. Na ulicach można dostrzec zarówno kościoły, jak i meczety. W lokalnej kulturze widoczne są wpływy hiszpańskie, arabskie i północnoafrykańskie. To właśnie ta mieszanka sprawia, że Ceuta różni się od większości hiszpańskich miast. Fortyfikacje, zabytki i przyroda Ceuty Przez stulecia Ceuta była przede wszystkim twierdzą. Nic więc dziwnego, że najcenniejsze zabytki miasta związane są z wojskową przeszłością. Szczególne wrażenie robią monumentalne mury obronne otaczające historyczne centrum. Ich najstarsze fragmenty powstały jeszcze w okresie arabskim, natomiast obecny wygląd jest efektem zmian przeprowadzonych przez Portugalczyków i Hiszpanów. Wśród najciekawszych obiektów znajdują się: Królewskie Mury Obronne z fosą przecinającą przesmyk półwyspu, katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z niewielkim muzeum katedralnym, zabytkowe łaźnie arabskie, góra Monte Hacho z rozległą panoramą cieśniny. Ceuta i legendarne Słupy Heraklesa Położenie miasta od wieków pobudzało wyobraźnię żeglarzy i geografów. W starożytności okolice Cieśniny Gibraltarskiej utożsamiano z legendarnymi Słupami Heraklesa, które wyznaczały granicę znanego świata. Jednym z kandydatów do miana południowego filaru jest właśnie wzgórze Monte Hacho górujące nad Ceutą. Niezależnie od historycznej prawdziwości tej teorii, miejsce rzeczywiście robi imponujące wrażenie. Przy dobrej pogodzie można stąd obserwować zarówno wybrzeże Hiszpanii, jak i znaczną część północnego Maroka. Przyroda na styku Europy i Afryki Choć Ceuta kojarzy się przede wszystkim z historią i polityką, jej walory przyrodnicze są równie interesujące. Położenie przy zachodnim krańcu Morza Śródziemnego sprawia, że przez okolicę przebiega jeden z najważniejszych szlaków migracji ptaków między Europą a Afryką. Każdej wiosny i jesieni można obserwować tysiące bocianów oraz licznych gatunków ptaków drapieżnych, które regularnie pokonują cieśninę. Klimat jest typowo śródziemnomorski. Lata są ciepłe i suche, natomiast zimy łagodne. Dzięki bliskości morza amplitudy temperatur pozostają stosunkowo niewielkie przez cały rok. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nie trzeba jechać na Mazury. Te kąpieliska na Mazowszu zachwycą najbardziej wymagających
Coraz więcej osób planujących letni wypoczynek rezygnuje z dalekich wyjazdów na rzecz miejsc położonych znacznie bliżej domu. Wśród regionów, które przeżywają dziś prawdziwy renesans, znajduje się Mazowsze. Choć wielu osobom kojarzy się przede wszystkim z Warszawą i rozległymi równinami, skrywa również zaskakująco atrakcyjne kąpieliska, piaszczyste plaże i tereny rekreacyjne. Nierzadko wystarczy niespełna godzina jazdy samochodem, by znaleźć miejsce, które pod względem krajobrazów i warunków do wypoczynku może konkurować z najpopularniejszymi kierunkami wakacyjnymi.
Dla wielu Polaków wakacje nad wodą niemal automatycznie oznaczają Mazury. Jeziora, plaże i żeglarska atmosfera od lat przyciągają tysiące turystów z całego kraju. Coraz częściej okazuje się jednak, że udanego letniego wypoczynku nie trzeba szukać setki kilometrów od domu. Na Mazowszu nie brakuje zadbanych kąpielisk, nowoczesnej infrastruktury oraz miejsc pozwalających zarówno na aktywne spędzanie czasu, jak i spokojny relaks w otoczeniu przyrody. To propozycja dla rodzin z dziećmi, miłośników sportów wodnych, a także osób, które chcą choć na chwilę odpocząć od miejskiego zgiełku bez konieczności organizowania długiej podróży. Najlepsze kąpieliska na Mazowszu dla rodzin z dziećmi Choć Mazowsze nie kojarzy się w pierwszej kolejności z plażowaniem, w ostatnich latach powstało tu wiele miejsc, które z powodzeniem mogą konkurować z popularnymi letniskami. Szczególnie dobrze odnajdą się tutaj rodziny z dziećmi, dla których liczy się nie tylko możliwość kąpieli, ale również dostęp do atrakcji pozwalających spędzić nad wodą cały dzień. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest plaża miejska w Serocku, gdzie oprócz piaszczystego brzegu znajdują się pomosty, strefy rekreacyjne, boiska oraz wodne atrakcje dla najmłodszych. Popularnością cieszy się również Zalew Żyrardowski, który przyciąga szeroką plażą, możliwością wypożyczenia sprzętu wodnego oraz infrastrukturą sprzyjającą aktywnemu wypoczynkowi. Wśród miejsc chętnie wybieranych przez mieszkańców regionu znajdują się także Glinianki w Zielonce, często określane mianem „Małych Mazur” ze względu na wyjątkowo przejrzystą wodę i otaczającą je zieleń. Ciekawą propozycją pozostaje również kąpielisko nad Zalewem Muchawka w Siedlcach czy położona nad Wisłą plaża w Sobótce koło Płocka. Wszystkie te miejsca pokazują, że udany rodzinny dzień nad wodą nie musi oznaczać wielogodzinnej podróży na północ kraju. Kameralne plaże na Mazowszu. Gdzie odpocząć z dala od tłumów? Nie każdy marzy o gwarnej plaży pełnej atrakcji i sportów wodnych. Coraz więcej osób podczas letnich wyjazdów szuka przede wszystkim ciszy, kontaktu z przyrodą i możliwości odpoczynku z dala od miejskiego pośpiechu. Takie miejsca również można znaleźć na Mazowszu. Jednym z nich jest kąpielisko w Brzózem Małym, gdzie otoczenie lasów i spokojna atmosfera sprzyjają relaksowi. Zupełnie inny charakter ma dzika plaża w Arciechowie położona przy ujściu Bugu. Nie znajdziemy tu rozbudowanej infrastruktury ani tłumów turystów. Największym atutem pozostają krajobrazy, spokój i poczucie kontaktu z naturą. Wśród mniej oczywistych propozycji znajduje się także Jeziorko Czerniakowskie, które mimo położenia w granicach Warszawy zachowało charakter naturalnego starorzecza Wisły i pozostaje jednym z najcenniejszych przyrodniczo zakątków stolicy. Miłośnicy spokojnego wypoczynku chętnie wybierają również Brok nad Bugiem, gdzie szeroka piaszczysta plaża sąsiaduje z sosnowymi lasami. Na południu regionu uwagę zwraca natomiast Garbatka-Letnisko, oferująca czystą wodę, leśne otoczenie i warunki pozwalające na prawdziwy odpoczynek od codziennego zgiełku. Mazowsze na weekend. Kąpieliska, przy których warto zostać na dłużej Coraz częściej jednodniowy wyjazd nad wodę zamienia się w kilkudniowy pobyt. Mazowsze dysponuje miejscami, które oferują nie tylko plaże i kąpieliska, ale również rozwiniętą bazę noclegową, gastronomię oraz dodatkowe atrakcje. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych kierunków pozostaje Jezioro Białe na Pojezierzu Gostynińskim. Krystalicznie czysta woda, piaszczyste plaże i rozbudowana infrastruktura sprawiają, że wielu turystów wraca tu każdego lata. Podobną rolę odgrywa Serock położony nad Narwią i w pobliżu Jeziora Zegrzyńskiego, gdzie można połączyć plażowanie z żeglarstwem, kajakarstwem czy rejsami. Wśród mniej popularnych kierunków znajduje się Koszelówka nad Jeziorem Zdworskim, przyciągająca spokojnym leśnym otoczeniem i możliwością noclegu tuż przy wodzie. Interesującą propozycją jest również Kurpiowska Kraina w Wydmusach, gdzie wypoczynek można połączyć z poznawaniem lokalnej kultury i tradycji. Niezmiennie ogromnym zainteresowaniem cieszą się także plaże nad Jeziorem Zegrzyńskim, które od lat stanowią jedno z najważniejszych centrów sportów wodnych i letniego wypoczynku w regionie. To właśnie dlatego coraz więcej osób zamiast planować wielogodzinny wyjazd wybiera mazowieckie plaże i jeziora. W wielu przypadkach wystarczy jeden weekend, by przekonać się, że wakacyjny klimat można znaleźć bliżej, niż się spodziewamy. Źródło: MROT Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Między Marsem a Księżycem. W Polsce znajduje się stacja badawcza, w której trenują przyszli astronauci
W hangarze nr 11, na terenie dawnego lotniska wojskowego w Pile, dzieją się kosmiczne rzeczy. Znajduje się tam stacja LunAres: analogowy habitat, w którym prowadzone są badania z zakresu medycyny i psychologii załogowych misji kosmicznych. Trenowało tam już 308 osób, spośród których trzy poleciały w kosmos.
Analogowy habitat księżycowo-marsjański LunAres (połączenie słów Luna – Księżyc i Ares – Mars) to jedno z ciekawszych miejsc na kosmicznej mapie Polski. Prowadzone są tam regularnie badania mające pomóc tworzyć procedury funkcjonowania w ekstremalnych warunkach. Dzięki odpowiedniej architekturze, możliwości całkowitego odcięcia załogantów od świata zewnętrznego oraz pracy z psychologami, można tam przewidzieć problemy, jakie mogą czekać ludzi na długich misjach kosmicznych. Przewidzieć i rozwiązać je, zanim w ogóle nastąpią. Wokół Księżyca – Historia LunaAresa rozpoczęła się w 2015 roku, kiedy nasz zespół Space is More – połowicznie studencki, połowicznie już nie – brał udział w dużych konkursach z zakresu architektury kosmicznej. Wygraliśmy konkurs ESA Moon Challenge na Europejskim Uniwersytecie Kosmicznym, który dotyczył architektury misji księżycowej. Wówczas zaprojektowaliśmy naszą wizję stacji lunarnej Gateway – opowiada dr Leszek Orzechowski, architekt i inicjator projektu. Wygrana przyczyniła się pomysłu stworzenia w Polsce habitatu analogowego jako przygotowania do instalacji Luna – miejsca do symulowania załogowych spacerów księżycowych, opracowywanego przez Niemiecką Agencją Kosmiczną (DLR) wraz z Euorpejską Agencją Kosmiczną (ESA). – Początkowo chcieliśmy się po prostu przygotować do konkursu. Jako architekci chcieliśmy zrozumieć użytkownika, czyli człowieka funkcjonującego w długotrwałej izolacji. Po zbudowaniu habitatu okazało się, że to świetne narzędzie również dla lekarzy, psychologów i inżynierów do testowania swoich rozwiązań. Projekt sfinansowała firma Space Garden, z którą współpracujemy do dzisiaj – mówi Leszek Orzechowski. Psychologia ekstremalna – LunAres jest habitatem analogowym, którego głównym celem jest możliwie wierne odtwarzanie izolacji oraz specyficznych warunków społecznych charakterystycznych dla misji kosmicznych. Dlatego psychologia i badania z obszaru human studies są tam w pełni uzasadnione. Przez kilka lat koordynowałam w LunAresie projekt dotyczący zmian dobrostanu psychicznego, adaptacji do izolacji, efektywności pracy oraz dynamiki grupy. Oczywiście w LunAresie swoje miejsce znajdują także lekarze, dentyści, specjaliści od aktywności fizycznej i wielu innych dziedzin. Eksploracja kosmosu wymaga interdyscyplinarnego podejścia – mówi dr Agnieszka Skorupa z Uniwersytetu Śląskiego. Stacja składa się z dwóch głównych stref: habitatu oraz izolowanego terenu EVA o powierzchni 250 m², przeznaczonego do symulacji planetarnych spacerów pozapojazdowych. Obie części połączone są śluzą powietrzną, co umożliwia prowadzenie realistycznych scenariuszy misji. Sam habitat tworzą moduły mieszkalne, badawcze i operacyjne, w tym sypialnie, kuchnia, siłownia, moduł sanitarny, biolab do eksperymentów biologicznych i upraw hydroponicznych, warsztat z drukarką 3D, centrum operacyjne oraz wielofunkcyjne atrium stanowiące centralny punkt stacji. Infrastrukturę uzupełniają przygotowalnia EVA oraz schronienie wykorzystywane podczas długotrwałych działań poza habitatem. Z Piły prosto w kosmos Od uruchomienia w 2017 roku w LunAresie zorganizowano 53 misje symulowane w których uczestniczyło 308 astronautów. Łączna liczba dni izolacji to 742. W stacji prowadzono również analogową, lustrzaną misję Ignis. Troje ze szkolących się w LunAresie analogowych astronautów naprawdę poleciało w kosmos. Byli to: dr Sian Proctor, która w 2018 roku spędziła dwa tygodnie w habitacie LunAres, uczestnicząc w misji Spectra. W 2021 roku poleciała w kosmos jako pilot kapsuły SpaceX Crew Dragon w misji Inspiration4 – pierwszym w historii locie orbitalnym z wyłącznie cywilną załogą. Została pierwszą Afroamerykanką pełniącą funkcję pilota statku kosmicznego. Sara Sabry, pierwsza Egipcjanka w kosmosie. W 2021 roku uczestniczyła w symulacji analogowej misji księżycowej w LunAres Research Station jako oficer medyczny. W 2022 roku została wybrana spośród siedmiu tysięcy kandydatów z całego świata do programu Space for Humanity i 4 sierpnia 2022 roku poleciała w kosmos na pokładzie Blue Origin New Shepard. Michaela „Michi” Benthaus, która w 2024 roku dowodziła analogową w LunAresie. Pracuje jako inżynier lotniczy w Europejskiej Agencji Kosmicznej. Astronautka doznała urazu rdzenia kręgowego podczas wypadku na rowerze górskim w 2018 roku. 20 grudnia 2025 roku poleciała w kosmos na pokładzie Blue Origin New Shepard (misja NS-37), zostając pierwszym użytkownikiem wózka inwalidzkiego, który przekroczył granicę przestrzeni kosmicznej. Przyszłość badań analogowych LunAres jest jednym z około 40 analogowych habitatów kosmicznych rozrzuconych po całym świecie. Badane są w nich różne aspekty misji, w tym m.in. praca z zaawansowanymi urządzeniami technicznymi, wpływ wybicia z rytmu dobowego oraz braku podziału na dzień i noc. – Pierwsze habitaty pozwalające symulować misje kosmiczne powstały we wczesnych latach dwutysięcznych, a od 2010 roku ich rozwój wyraźnie przyspieszył. Coraz bardziej wchodzą w oficjalny nurt przygotowania do misji kosmicznych. Służą zarówno treningowi załóg, jak i testowaniu procedur i eksperymentów w warunkach analogowej symulacji – mówi dr Orzechowski. Dodaje, że NASA tworzy swój Mars Yard, który będzie symulować odciążenie astronautów i robotów w warunkach innej grawitacji. Europa zrobiła to już z instalacją Luna. – Widać wyraźnie, że habitaty stają się poważną, operacyjną gałęzią rozwoju misji kosmicznych – przestrzenią treningową i testową, a nie tylko narzędziem dla citizen science – podkreśla. – Myślę, że przyszłość analogowych badań kosmicznych polega na coraz wierniejszym odtwarzaniu nie tylko izolacji, ale także rzeczywistego obciążenia pracą oraz presji społecznej, medialnej i edukacyjnej, której doświadczają astronauci. W projekcie AstroMentalHealth, realizowanym przy okazji misji Ignis, zorganizowaliśmy tzw. misję lustrzaną. Okazało się, że kiedy udało się odtworzyć również te elementy, profile reakcji psychologicznej analogowych astronautów były znacznie bliższe wynikom uzyskiwanym przez załogę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. To pokazuje, że właśnie taki kierunek rozwoju zwiększa wartość i trafność badań prowadzonych na Ziemi – mówi dr Agnieszka Skorupa. LunAres ma szeroki potencjał. Może służyć jako miejsce testowe dla załóg łodzi podwodnych, schronów czy bunkrów dowodzenia. – To wpisuje się w szerszy nurt badań psychologii ekstremalnej i działania operacyjnego człowieka w izolacji – podsumowują badacze. Więcej o przygotowaniach do lądowania ludzi na Marsie piszemy w najnowszym wydaniu magazynu „National Geographic Polska”.
Historia ukryta w dziurawych czaszkach gęsi. Odkrycie z niemieckiej latryny zaskoczyło badaczy
Archeolodzy odkryli szczątki rzadkich gęsi, które przed wiekami mogły zdobić dwory i majątki lokalnych elit. Wyniki badań pokazują, jak wcześnie człowiek zaczął kształtować wygląd zwierząt według własnych upodobań.
Pozostałości zwierząt znajdowane podczas wykopalisk archeologicznych często pozwalają odtworzyć dietę, gospodarkę i codzienne życie dawnych społeczności. Czasem jednak dostarczają informacji znacznie dziwniejszych. Tak stało się w przypadku szczątków czterech gęsi odkrytych w XVII-wiecznej latrynie na terenie Brandenburgii. Analiza kości wykazała, że należały one do rzadkiej odmiany ptaków hodowanych ze względu na nietypowy wygląd. Odkryto kości czubatych gęsi Badacze opisali swoje odkrycie na łamach czasopisma naukowego „International Journal of Paleopathology”. Kości ptaków odnaleziono podczas prac archeologicznych prowadzonych w latach 2021–2023 w miejscowości Flecken Zechlin w Brandenburgii. Badania towarzyszyły renowacji historycznego budynku stojącego nad jeziorem Schwarzer See. Miejsce to przez setki lat było związane z lokalnymi elitami. Należało do cystersów, chrześcijańskich biskupów i przedstawicieli arystokracji. W XVII wieku funkcjonowała tu rezydencja wykorzystywana między innymi jako dwór myśliwski. Wśród setek odnalezionych szczątków zwierzęcych naukowcy natrafili na cztery wyjątkowo dobrze zachowane czaszki gęsi domowych. Wszystkie pochodziły z osadów wypełniających XVII-wieczny szyb latrynowy. Choć początkowo nie wydawały się szczególnie interesujące, dokładniejsze oględziny ujawniły osobliwe zmiany w budowie czaszki. W okolicy kości ciemieniowych znajdowały się otwory o różnej wielkości, które nie były wynikiem uszkodzeń pośmiertnych. U jednego z osobników otwór miał około 15 mm średnicy i obejmował znaczną część sklepienia czaszki. Gęsi czubek to sprawa człowieka Autorzy badania podkreślają, że kości nie nosiły śladów działania ognia, obróbki rzeźniczej ani uszkodzeń spowodowanych przez zwierzęta. Krawędzie otworów były gładkie, a ich wygląd wskazywał, że zmiany powstały jeszcze za życia ptaków. To naprowadziło badaczy na trop rzadkiej cechy spotykanej u niektórych ras drobiu. Chodzi o tzw. czubatość, czyli mutację powodującą powstawanie charakterystycznego pióropusza. Cecha ta występuje między innymi u niektórych ras kur, kaczek i gęsi, np. rzymskich. – Przypominały kury czubate, a gdy podobieństwo do kaczek czubatych stało się oczywiste, przypomniały mi się obrazy d’Hondecoetera. To obrazy holenderskiego artysty, które przedstawiały gęsi czubate i powstały mniej więcej w tym samym czasie, gdy ptaki te żyły w XVII-wiecznych Niemczech – powiedziała Maaike Groot, badaczka z Freie Universität Berlin i autorka badania. Zdaniem autorów publikacji odkryte w Brandenburgii czaszki należały właśnie do takich czubatych gęsi. Ich obecność na stanowisku archeologicznym sugeruje, że ptaki o nietypowym wyglądzie były hodowane w tym regionie już w XVII wieku. To ważna informacja, ponieważ podobne znaleziska są rzadkie, a źródła historyczne nie zawsze pozwalają ustalić, kiedy i gdzie rozpowszechniły się poszczególne odmiany udomowionych zwierząt gospodarskich. Wyjątkowy wygląd ma swoją cenę Choć dla hodowców ptaków stanowi atrakcyjny element wyglądu zwierzęcia, wiąże się również ze zmianami w budowie czaszki. W niektórych przypadkach kości sklepienia czaszki nie zrastają się całkowicie, pozostawiając otwór przykryty jedynie tkankami miękkimi. Jednak ta ingerencja w wygląd ptaków miała swoją cenę. Według autorki badania może to powodować wysoką śmiertelność, słabą koordynację, a nawet utratę wzroku i słuchu u niektórych dorosłych osobników. Jednak dowody nie zawsze są jednoznaczne. – Obecność i rozmiar czuba nie pozwalają wiarygodnie przewidzieć nieprawidłowości anatomicznych ani behawioralnych – zauważa Groot, wyjaśniając, że niektóre kaczki z dziurami w głowie żyją całe życie bez widocznych problemów, podczas gdy inne cierpią. Badacze zwracają uwagę, że stanowisko w Flecken Zechlin było związane z przedstawicielami wyższych warstw społecznych. Możliwe więc, że niezwykłe gęsi pełniły nie tylko funkcję użytkową, ale także reprezentacyjną. – Gęsi czubate mogły być trzymane dla celów wystawowych i prestiżowych – powiedziała Groot. Zwierzęta o rzadkich lub efektownych cechach wyglądu często stanowiły oznakę prestiżu, podobnie jak egzotyczne rośliny czy kosztowne przedmioty sprowadzane z odległych regionów Europy. Źródło: International Journal of Paleopathology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Nie tylko psy i koty – także drób i trzoda. Ministerstwo Rolnictwa wydało zalecenia na upały
Jak chronić zwierzęta przed upałem? Ministerstwo Rolnictwa opublikowało wytyczne dla właścicieli psów, kotów i zwierząt gospodarskich. Oto, jak skutecznie ochronić je przed przegrzaniem i odwodnieniem.
Wiedza o tym, jak chronić przed upałem psy i koty jest już dość powszechna – ale nigdy dość przypominania. Wciąż zdarzają się przypadki tragiczniej niewiedzy, które skutkują śmiercią zwierząt, np. pozostawianie ich w nasłonecznionym samochodzie. Przed nadchodzącą, rekordową falą upałów, głos zabrało też Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Wydano oficjalne zalecenia, jak zadbać o dobrostan zwierząt. Oto one. Żelazne zasady opieki nad zwierzętami w upał Bez względu na gatunek zwierzęcia i to, czy mieszka z nami w domu, czy w zabudowaniach gospodarczych, trzeba spełnić te podstawowe warunki: zapewnić stały dostęp do świeżej i czystej wody; umożliwić schronienie przed bezpośrednim nasłonecznieniem; zadbać o skuteczną wentylację pomieszczeń, w których przebywają zwierzęta; ograniczać stres oraz wykonywanie zabiegów i czynności związanych z przemieszczaniem zwierząt w najgorętszych godzinach dnia; zachować szczególną ostrożność podczas transportu; częściej ich doglądać, aby szybko zauważyć pierwsze objawy przegrzania lub odwodnienia. Jak dbać o zwierzęta domowe? Warto wiedzieć, że brak zapewnienia podstawowych potrzeb zwierzęcia jest karalny – to znęcanie się, które można zgłosić na policję. Zalecenia ministerstwa są proste, ale rzeczywistość pokazuje, że wciąż nie wszyscy o nich pamiętają. Właściciele psów, kotów i innych zwierząt domowych muszą pamiętać aby: nigdy nie zostawiać zwierzęcia w samochodzie – nawet krótki postój może doprowadzić do gwałtownego wzrostu temperatury wewnątrz pojazdu i stanowić śmiertelne zagrożenie dla zwierzęcia; spacerach o odpowiednich porach – psy najlepiej wyprowadzać wcześnie rano oraz wieczorem. Należy unikać spacerów między godziną 11:00 a 17:00, gdy temperatura jest najwyższa; chronić łapy zwierzęcia przed gorącą nawierzchnią – rozgrzany asfalt czy beton mogą powodować bolesne oparzenia opuszek łap. Jeśli nawierzchnia jest zbyt gorąca dla dłoni człowieka, będzie również niebezpieczna dla psa; woda i cień – zwierzę powinno mieć przez cały czas dostęp do świeżej wody oraz miejsca, w którym może schronić się przed słońcem; psy utrzymywane czasowo na uwięzi powinny mieć możliwość przebywania w cieniu oraz stały dostęp do świeżej i czystej wody. Do tego warto dodać coś, na co opiekunowie psów często nie pozawalają: kąpiel. Pozwól psu schłodzić się w stawie, kałuży, strumyku czy fontannie. Dla ciebie to tylko dodatkowe mycie łap, psu może uratować życie. W upały warto zaplanować spacer specjalnie nad wodą. Uwaga: zachowaj szczególną ostrożność nad rzeką! Nurty rzek bywają nieprzewidywalne, podobnie jak zachowanie psa. Pies porwany przez płynącą wodę może utonąć, ratujący go opiekun – również. Jak dbać o zwierzęta gospodarskie? Oprócz zwierząt domowych, upał to wyzwanie także dla milionów zwierząt hodowlanych. Zalecenia Ministerstwa Rolnictwa to: stały dostęp do wody – w upalne dni zwierzęta piją znacznie więcej niż zwykle. Poidła powinny być regularnie kontrolowane, czyszczone i uzupełniane. dostęp do zacienionych miejsc – na pastwiskach i wybiegach zwierzęta powinny mieć możliwość schronienia się w cieniu, np. pod wiatami, drzewami lub w budynkach. skuteczną wentylację budynków – w budynkach inwentarskich należy zapewnić odpowiednią wymianę powietrza. W razie potrzeby warto stosować wentylatory lub systemy zraszające, które pomagają obniżyć temperaturę. ograniczenie aktywności zwierząt w najcieplejszym momencie dnia – wypas oraz inne czynności związane z obsługą zwierząt warto planować rano lub wieczorem, gdy temperatury są niższe. przesunięcie zabiegów na chłodniejszą porę dnia – szczepienia, zabiegi weterynaryjne oraz inne działania mogące powodować stres powinny być wykonywane w godzinach porannych lub wieczornych. objawy przegrzania – do niepokojących symptomów należą m.in. przyspieszone oddychanie, ślinotok, apatia, osowiałość czy odmowa pobierania paszy. W przypadku ich wystąpienia należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem weterynarii. ochronę przed owadami – w okresie wysokich temperatur warto stosować odpowiednie repelenty, szczególnie w przypadku zwierząt przebywających na pastwiskach i wybiegach. transport należy planować z uwzględnieniem aktualnych prognoz pogody, a załadunek zwierząt – w miarę możliwości – przeprowadzać w godzinach wieczornych lub nocnych. Zwierzęta muszą mieć zapewniony stały dostęp do wody, sprawny system pojenia oraz odpowiednią wentylację środka transportu. Źródło: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tomasz Sobania naprawdę to robi. Przed nami finał jego niesamowitego biegu, podczas którego pobije rekord świata
Od kilku tygodni z zawzięciem śledzimy postępy Tomasza Sobani – polskiego „Forresta Gumpa”. Biegacz i podróżnik chciał dokonać czegoś, co wydawało się niemożliwe: przebiec 50 maratonów w 50 stanach USA w 50 dni. Już jutro finał jego przygody i zdaje się, że może pobić rekord świata. Kompletnie oszalał i chce przebiec dwa maratony jednego dnia!
Wyoming, Montana, Teksas czy Maine – to wszystko już za polskim biegaczem ekstremalnym. Aż trudno w to uwierzyć, że gdy my codziennie truchtamy na autobus, Tomasz Sobania budzi się w nowym stanie i… biegnie maraton. I tak od 48 dni. Codziennie. W sobotę 27 czerwca finał jego przygody, ale wydarzy się wtedy coś niesamowitego – podróżnik ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia, skrócić czas całego projektu i tym samym pobić rekord należący do swojego idola, Deana Karnazesa, który jako pierwszy przebiegł 50 maratonów w 50 stanach w 50 dni. Jak to w ogóle możliwe, że Tomek jest w stanie to poprawić ten wynik? 50 maratonów w 49 dni Początkowo projekt „Run Across USA” miał polegać na przebiegnięciu Stanów Zjednoczonych wzdłuż i wszerz w 50 dni – każdego dnia, w każdym kolejnym ze stanów, Tomek miał biec kolejny maraton. Jeśliby tego dokonał, wyrównałby rekord Karnazesa. Apetyt rośnie jednak w miarę jedzenia. W sobotę Sobania ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia i tym samym ukończyć 50 maratonów w 49 dni. W ostatni dzień ma przebiec trasy w stanie New Jersey i Nowy Jork. Jeśli to się uda, stanie się pierwszym człowiekiem w historii, który tego dokona. – To projekt, o którym myślałem przez ponad rok. Rok go organizowałem, przyjechaliśmy do Stanów na dwa miesiące, a wszystko sprowadza się do tego jednego dnia – do jutra do 27 czerwca, kiedy spróbuję pobić rekord tej trasy – mówi Tomasz Sobania. Nie udałoby mu się jednak bez jego sztabu. „Jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy” – To, co obserwuję, wprawia mnie w ogromne zdumienie – mówi Krzysiek Borowiec, który od pierwszego maratonu jest przy Tomku w podwójnej roli: jako fizjoterapeuta z 20-letnim doświadczeniem medycznym oraz jako reporter wyprawy. – Ciało Tomka jest poddawane codziennemu maratonowi bez okresu regeneracji, który w normalnych warunkach powinien wynosić minimum miesiąc lub dwa po takim wysiłku, a mimo to reaguje inaczej, niż podpowiadałaby teoria. Tomek biegnie z bólem, z mikrourazami, które nakładają się jeden na drugi – wyjaśnia fizjoterapeuta. – Mimo tego cały czas biegnie. To fizjoterapia ekstremalna Jak przekroczyć granice ludzkiej wytrzymałości? Praca fizjoterapeutów jest szalenie ważna i – szczególnie w takich warunkach – bardzo trudna. – Stosujemy metody powięziowe według Fascial Manipulation, tejpowanie, masaże, maści, zimno – wszystko po to, żeby wydłużyć tę 8-godzinną przerwę i regenerację między startami, a także wycisnąć z niej maksimum – tłumaczy Borowiec. – To fizjoterapia w warunkach ekstremalnych, w trakcie jazdy między stanami i w kamperze. Niezwykły przypadek Tomka Sobani – Ale historia Tomka to nie jest tylko historia ciała. To dla mnie jest zdecydowanie historia psychiki. Jako praktyk widzę wyraźnie: jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy. Tomek jest zawodnikiem, który walczy nie pomimo bólu, lecz razem z nim – chwali biegacza jego fizjoterapeuta. Rekord świata już za rogiem Zapytałem Tomka, jakie emocje czuje przed finałem – mimo tego, że rozmawiamy z samego rana przed piątkowym maratonem w Vermont. Jest on jednak tylko rozgrzewką przed finałową sobotą, kiedy to swój biegowy dzień Sobania zacznie nad ranem w New Jersey, a skończy o 18:00 na Times Square w Nowym Jorku. Tam czekać będzie na niego policja z eskortą, Polonia i fani z całego świata, którzy zachwycili się po drodze wyczynem Polaka. – Najbardziej jestem podekscytowany. To jest bardzo dobry znak, bo zwykle, gdy byłem w takich sytuacjach, byłem po prostu przerażony, zmartwiony. Na szczęście teraz jest ekscytacja i ciekawość tego, co będzie – mówi zdeterminowany Tomasz Sobania. Uczestnicy wyprawy opowiadają, że najtrudniejszy odcinek przypadł między 34. a 42. maratonem. Ból gonił ból, mnożyła się frustracja i nie było jeszcze widać końca. To już na szczęście za nami, a rekord jest już za rogiem. Z całej siły trzymamy kciuki za Tomka i zachęcamy do śledzenia jego wyczynu w mediach społecznościowych oraz na stronie runacrossusa.org. To wielki moment! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Upały w mieście: jak pomóc ptakom, jeżom i żabom? Najlepsze sposoby i najczęstsze błędy
Gdy naturalne źródła wody wysychają, miejskie ptaki i inne zwierzęta potrzebują naszego wsparcia. Tłumaczymy, jak zrobić bezpieczne poidło dla ptaków, jak chronić jeże i wiewiórki przed suszą oraz jak rozpoznać, że zwierzę potrzebuje pomocy.
Zabudowana przestrzeń w pełnym słońcu potrafi rozgrzać się do ponad 50 stopni Celsjusza. Dla miejskich zwierząt – a jest ich z roku na rok coraz więcej – fala upałów to walka o przetrwanie. Infrastruktura zatrzymuje ciepło, a naturalne źródła wody wysychają w mgnieniu oka. Wielu z nas chciałoby w tym czasie jakoś pomóc zwierzętom – ale ważne jest, aby robić to mądrze. Źle przygotowane poidło może okazać się śmiertelną pułapką, a pomoc na siłę – ogromnym stresem. Woda dla ptaków: jak dobrze zrobić poidło? Ptaki są najliczniejszymi, ale też najbardziej narażonymi na przegrzanie mieszkańcami miast. W przeciwieństwie do ssaków, nie mają gruczołów potowych. Aby się schłodzić, dyszą przez otwarty dziób, szukają cienia oraz chłodzą się w wodzie. Potrzebują jej oczywiście też do picia oraz pielęgnacji piór. Skuteczne poidło dla ptaków jest bardzo proste do zrobienia, ale diabeł tkwi w szczegółach. Powinno wyglądać następująco: Wybierz płytkie naczynie: może to być np. podstawka pod doniczkę lub duży talerz. Woda powinna mieć głębokość zaledwie kilku centymetrów (2–4 cm). Jeśli naczynie będzie odpowiednio duże, ptaki będą mogły się w nim także wykąpać, co bardzo lubią i dobrze je schładza. Bezpieczna wyspa: na środku poidła umieść np. kamień. Posłuży on ptakom jako miejsce z którego będą mogły bezpiecznie pić i gdzie mogą łatwo wylądować. Lokalizacja: postaw poidło w miejscu zacienionym, bezpiecznym, stabilnym, możliwie cichym, niedostępnym dla innych zwierząt. Powinno stać z dala od gęstych krzewów, w których mógłby czaić się np. kot, ale na tyle blisko drzew, by spłoszony ptak mógł szybko uciec. Higiena to podstawa: w upale bakterie i pasożyty mnożą się błyskawicznie. Wodę należy wymieniać nawet dwa razy dziennie, a naczynie regularnie myć gorącą wodą. Nie tylko ptaki. Jak pomagać miejskim ssakom? W miastach mieszkają nie tylko ptaki – także mnóstwo ssaków. Szczególnie te mniejsze zwierzęta są narażone na przegrzanie. Nie mogą odbyć zbyt dalekich wędrówek w poszukiwaniu wody, a ich małe ciała mają wysoki metabolizm, zmuszający je do dużej ilości ruchu w poszukiwaniu pożywienia. Jak im pomóc i czego nie robić? Jeże i wiewiórki: dla nich poidła powinny stać na ziemi, w zacienionych zakątkach osiedli, ogrodów czy parków. Płaskie miseczki z wodą ukryte pod krzewami mogą uratować życie nawet, jeśli w pobliżu jest zbiornik wodny. Nie każdy strumień, jeziorko czy fontanna nadają się dla małych zwierząt – bywają za głębokie i zbyt niebezpieczne. Nietoperze: podczas upałów strychy czy przestrzenie pod dachami zamieniają się w piekarniki. Odwodnione, przegrzane nietoperze mogą z nich wylatywać i lądować na ziemi lub wlatywać do mieszkań przez otwarte okna. Jeśli znajdziesz nietoperza na ziemi, nie dotykaj go gołymi rękami. Użyj rękawic lub ściereczki, przełóż do kartonika z otworami wentylacyjnymi, podaj wodę na nakrętce od słoika i jak najszybciej przekaż go do lokalnego ośrodka rehabilitacji zwierząt. Płazy i gady: ukryte ofiary suszy Dla zwierząt zmiennocieplnych temperatura otoczenia dyktuje warunki życia. Ekstremalny upał i susza to śmiertelne zagrożenie np. dla żab, traszek, jaszczurek i węży. Płazy (żaby, ropuchy, traszki): ich delikatna, przepuszczalna skóra musi być stale wilgotna. Gdy wysychają zbiorniki wodne, płazy szukają schronienia w najchłodniejszych miejscach. Często wpadają do niezabezpieczonych studzienek, piwnic czy rowów, skąd nie potrafią wyjść. Jeśli coś takiego zobaczysz, w miarę możliwości wyjmij zwierzę i przenieś w pobliże wody. Jeśli masz ogród, stwórz w nim „strefy dzikości” – sterty gałęzi lub drewna, nieskoszoną, wysoką trawę, miskę z wodą wkopaną w ziemię – koniecznie włóż do niej np. gałąź, po której zwierzęta będą mogły wyjść. Gady (jaszczurki, węże): choć lubią wygrzewać się na słońcu, przy temperaturach przekraczających 30°C one również muszą uciekać w cień. Im także przydadzą się płaskie poidła, ukryte w bezpiecznych miejscach. Jak mądrze interweniować i czego nie robić? Zwierzętom można pomóc też pośrednio, po prostu nie stwarzając dodatkowych zagrożeń. Nie każda sytuacja wymaga naszej interwencji – zwierzęta w upał potrzebują przede wszystkim wody, cienia i spokoju. Nie zawsze nieruchome, dyszące zwierzę wymaga pomocy, może po prostu odpoczywać. Zanim pomożesz, zastanów się dwa razy. Pamiętaj: Nigdy nie koś trawnika w upały: wysoka trawa działa jak gąbka – zatrzymuje wilgoć w glebie i obniża temperaturę otoczenia nawet o kilka stopni. Dla małych zwierząt to naturalna tarcza przed słońcem i miejsce schronienia. Zabezpieczaj głębokie naczynia: wiadra z deszczówką, baseny ogrodowe czy głębokie beczki bez przykrycia to pułapki. Zwierzęta, próbując się napić, wpadają do nich i nie mogą się wydostać. Wystarczy włożyć do środka grubą gałąź, która posłuży jako rampa. Reaguj mądrze gdy widzisz zwierzę w potrzebie: widzisz ptaka z otwartym dziobem, który nie ucieka na twój widok, albo jeża leżącego bez ruchu na słońcu? To objawy udaru cieplnego i odwodnienia. Przenieś zwierzę w cień, podaj wodę, ale nie wlewaj jej na siłę. Skontaktuj się z najbliższym Ekopatrolem, Strażą Miejską, lekarzem weterynarii lub ośrodkiem dla dzikich zwierząt. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Znaleźli „fundament życia” na Marsie. Łazik NASA odkrył rekordowe złoża w kraterze Jezero
Marsjański krater Jezero ponownie elektryzuje. Najnowsze dane przesłane przez łazik Perseverance wskazują na obecność niespotykanych wcześniej ilości wielkocząsteczkowych związków węgla. Choć odkrycie to stanowi fascynujący element układanki w poszukiwaniu pozaziemskiego życia, astrobiolodzy studzą emocje. Ten niezwykły, węglowy ślad może mieć zupełnie inne, niebiologiczne pochodzenie.
Od momentu lądowania w lutym 2021 roku, Perseverance nieustannie bada dno krateru Jezero – obszaru, który miliardy lat temu był zasilany przez rzeki i stanowił rozległe jezioro. W zeszłym roku odkryto tam intrygujące, jasne plamy przypominające lamparcie cętki, które na Ziemi często powstają w wyniku procesów metabolicznych prehistorycznych drobnoustrojów. W tym roku zespół pod kierownictwem Ashley Murphy z Planetary Science Institute poszedł o krok dalej. Rekordowe stężenie Przy użyciu pokładowego instrumentu SHERLOC, badacze precyzyjnie zmapowali rozkład węgla w marsjańskich osadach. Okazało się, że to najwyższe stężenie cząsteczek organicznych, jakie kiedykolwiek odkryto na Czerwonej Planecie. Co więcej, związki te wykazują bardzo niewielki stopień erozji, co sugeruje, że zostały odsłonięte na powierzchni stosunkowo niedawno. Kiedy zestawiono te informacje z danymi zebranymi przez łazik Curiosity w odległym o 3700 kilometrów kraterze Gale, naukowcy zyskali kolejny dowód na to, że w odległej przeszłości woda w stanie ciekłym była na Marsie zjawiskiem powszechnym i długotrwałym. Czy to ostateczny dowód na istnienie mikrobów? Należy stanowczo podkreślić, że obecność organicznego węgla nie udowadnia istnienia życia. Jak zauważa badaczka Ashley Murphy, chociaż te złożone łańcuchy chemiczne stanowią biologiczną bazę i mogą reprezentować skamieniałe drobnoustroje, równie dobrze mogły powstać na drodze procesów całkowicie abiotycznych. Cząsteczki organiczne na Marsie mogły powstać m.in. w wyniku oddziaływania płynącej wody ze skałami magmowymi lub zostać dostarczone na planetę przez uderzenia meteorytów. Polityczne chmury nad misją. Czy Chiny wygrają wyścig? Aby ostatecznie rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z prawdziwymi biosygnaturami, próbki z krateru Jezero muszą trafić do ziemskich laboratoriów. Pierwotny plan NASA i Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) zakładał sprowadzenie ich w latach 30. XXI wieku w ramach misji Mars Sample Return. Przyszłość tego ambitnego przedsięwzięcia stanęła jednak pod dużym znakiem zapytania. W planach budżetowych amerykańskiej administracji na 2026 rok projekt ten został uznany za „niezrównoważony finansowo”, co w praktyce oznacza drastyczne cięcia i wstrzymanie programu. Widocznie Amerykanie potrzebują pieniędzy gdzie indziej. Dzięki temu historyczny krok może należeć do Chin. Ich misja Tianwen-3, planowana najwcześniej na 2028 rok, ma na celu przywiezienie marsjańskiego gruntu na Ziemię, choć docelowe miejsce jej lądowania jest obszarem o znacznie mniejszym potencjale astrobiologicznym niż badany obecnie krater Jezero. Źródło: Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fizyka kontra upał: jak skutecznie zatrzymać chłód w domu i jakich błędów unikać?
Jak skutecznie schłodzić dom w upały, nawet bez klimatyzacji? Odpowiedź tkwi w prawach termodynamiki. Wyjaśniamy, kiedy i jak wietrzyć wnętrza, zasłaniać okna oraz jakich błędów unikać, by niepotrzebnie nie nagrzać mieszkania.
Przed nami historyczna i ekstremalna fala upałów. W Polsce mogą paść rekordy temperatur, nie tylko czerwca, ale i całoroczne. Upały będą w naszym kraju coraz częstsze, dlatego warto wiedzieć jak się na nie przygotować. Nawet jeśli nie mamy klimatyzacji, wciąż możemy do pewnego stopnia panować nad temperaturą w naszych domach. Wystarczy odrobinę znać fizykę i zainspirować się rozwiązaniami od zawsze stosowanymi w gorących krajach. Oto sposoby na to, jak zatrzymać chłód w domu. Po pierwsze: kontroluj temperaturę To absolutna podstawa. Musisz wiedzieć zarówno, jaka jest temperatura za zewnątrz, jak i w domu/mieszkaniu. To pozwoli na otwarcie i zamknięcie okien w odpowiednim momencie. Po drugie: nie otwieraj okien w dzień Ten błąd popełniamy chyba najczęściej. Po chłodniejszej nocy pozostawiamy uchylone okna, gdy temperatura na zewnątrz znacznie wzrasta. Tak tracimy cały chłód, który udało się zatrzymać w nocy. Okna w upał otwieramy tylko wtedy, gdy temperatura na zewnątrz jest niższa niż wewnątrz. W bardzo gorące dni może to być nawet dość późny wieczór. Najważniejszy czas w walce z upałem to noc. To wtedy otwieramy wszystko, co się da i schładzamy mieszkanie, w miarę możliwości robiąc przeciąg. Ten chłód (albo, naukowo mówiąc, brak ciepła), odpowiednio „uwięziony” zostanie z nami przez większość kolejnego dnia. Ważne, aby wietrzenie trwało długo, najlepiej aż do rana. Dzięki temu schłodzi się nie tylko powietrze w mieszkaniu, ale i ściany oraz meble, które kumulują dużo ciepła. Ta strategia zapewni nam też lepszy sen, o co w upały dużo trudniej. Po trzecie: zasłoń okna, ale mądrze Wyeksponowana na światło słoneczne szyba działa jak złodziej ciepła. W miarę możliwości zasłoń wszystkie nasłonecznione okna, najlepiej jak najbliżej szyb – to zapobieganie wytworzeniu się warstwy gorącego powietrza np. przed zasłoną. Rolety lub żaluzje wewnątrz nie powinny być ciemne lub czarne – będą pochłaniać zbyt dużo ciepła i wypromieniowywać je do mieszkania. Najskuteczniejsze w walce z gorącem są rolety zewnętrzne – to właśnie dlatego kraje Południa są pełne malowniczych okiennic i markiz. Zatrzymanie ciepła, zanim wpadnie do wnętrza to klucz do skutecznej walki z upałem. Nawet jeśli rolety są czarne (jak wiele rolet antywłamaniowych), i tak są skuteczne. Jeśli ich nie masz, możesz od zewnątrz zawiesić na oknie np. dużą chustę albo siatkę ogrodniczą. Domowy sposób na oklejenie okien folią odbijającą światło (np. NRC) też jest skuteczny tylko od zewnątrz. Uwaga – przyklejenie folii po wewnętrznej stronie okna grozi jego przegrzaniem i pęknięciem szyby. Według badań naukowych jeszcze skuteczniejsza jest folia z warstwą przezroczystej taśmy klejącej. Rolety zewnętrzne: co mówią badania? Brytyjskie Stowarzyszenie Żaluzji i Rolet (BBSA) oraz Uniwersytet w Salford (Energy House Labs) przeprowadziły badania skuteczności osłon, zarówno zewnętrznych jak i zewnętrznych. Zastosowanie rolet wewnętrznych w biurach pozwalało zaoszczędzić średnio od 10% do 23% energii potrzebnej na klimatyzację. Jednak kiedy te same osłony (np. rolety lub żaluzje) zamontowano na zewnątrz budynku, oszczędności energii na chłodzenie drastycznie wzrosły, osiągając od 43% do aż 47%. Amerykański Departament Energii (DOE) regularnie publikuje analizy zysków i strat ciepła przez okna. Według ich danych przez standardowe, niezasłonięte okna dwuszybowe w sezonie letnim przedostaje się aż 76% promieniowania słonecznego, które zamienia się wewnątrz w energię termiczną (ciepło). Rolety i żaluzje zewnętrzne są uznawane przez DOE za najskuteczniejszą barierę, ponieważ blokują promieniowanie krótkofalowe słońca zanim uderzy ono w taflę szkła. Pozwala to zredukować niechciane zyski ciepła nawet o 60–80% w zależności od szczelności i koloru osłony. Po czwarte: nie generuj niepotrzebnego ciepła Wszystkie urządzenia w domu, a nawet ładowarki i zasilacze, mniej lub bardziej się nagrzewają. Podczas upałów warto powyłączać co tylko się da, a gotowaniem i praniem zająć się wieczorem (albo w miarę możliwości z nich zrezygnować). Także wentylator najlepiej wyłączyć, jeśli wychodzimy z pomieszczenia. Nie chłodzi on powietrza – efekt chłodzenia wynika z parowania wilgoci z naszej skóry. W pustym pokoju wiatrak tylko mieli powietrze, a jego silnik emituje niepotrzebne ciepło. Warto wiedzieć, że wentylator powyżej pewnej krytycznej temperatury staje się nieskuteczny, a nawet może zaszkodzić. Źródła: DOE, BBSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hominidów oddzielały się od wspólnego przodka, śmiech stawał się coraz szybszy. Ludzie osiągnęli w tej dziedzinie mistrzostwo – śmiejemy się najszybciej ze wszystkich człekokształtnych i jako jedyni potrafimy drastycznie zmieniać tempo śmiechu w zależności od sytuacji. Plastyczność, czyli klucz do języka Przejdźmy teraz do sedna. Co ma wspólnego śmiech z mową? U małp rytm śmiechu jest dość sztywny, natomiast u ludzi cechuje się ogromną plastycznością. Ta zdolność do kontrolowania tempa i struktury wydawanych dźwięków jest uznawana za fundament zaawansowanej kontroli wokalnej. Im bardziej zmienny i nieprzewidywalny jest śmiech, tym silniej oddziałuje on na emocje innych, sprzyjając budowaniu więzi społecznych. To właśnie ta rosnąca kontrola nad aparatem mowy, trenowana była przez miliony lat podczas radosnych interakcji. Wiele wskazuje na to, że umiejętność kontroli dźwięków mogła stopniowo wzrastać w toku ewolucji małp człekokształtnych i człowieka, co – jak przypuszczają badacze – mogło przyczynić się do powstania mowy i języka. Aby potwierdzić te ustalenia, konieczne są dalsze analizy i to na zdecydowanie większej próbie. W tym badaniu wzięło udział tylko kilkanaście zwierząt i parę osób. Zatem wiele śmiechu jeszcze przed nami. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Jak spać w upały? Zastosuj te 5 naukowych trików, by oszukać termoregulację organizmu i nie kupować klimatyzacji
Letnie temperatury biją kolejne rekordy – według agencji AEMET czerwiec 2026 roku jest najgorętszym czerwcem w Hiszpanii od co najmniej 1950 roku. I w Polsce nie mamy lekko, w nocy przewracamy się z boku na bok, a rano budzimy się skrajnie wyczerpani. Zamiast jednak inwestować w drogą i nieekologiczną klimatyzację, warto wykorzystać prawa fizyki i zrozumieć, jak działa ludzka biologia.
Kluczowym teminem jest termoregulacja. To wbudowany w nasz organizm system, który dba o utrzymanie temperatury wewnętrznej na bezpiecznym poziomie. Z punktu widzenia fizjologii, abyśmy mogli zasnąć i utrzymać głęboki sen, temperatura naszego wnętrza ciała musi zauważalnie spaść – o około 1–2 stopnie Celsjusza, by zainicjować wydzielanie melatoniny. W nagrzanej sypialni oddawanie ciepła do otoczenia staje się niezwykle trudne. Sytuację drastycznie pogarsza wysoka wilgotność. Nasz organizm chłodzi się głównie poprzez pocenie. Kiedy pot paruje ze skóry, zabiera ze sobą nadmiar energii cieplnej. Jednak w wilgotnym powietrzu pot nie paruje efektywnie, co sprawia, że ten nasz naturalny klimatyzator przestaje działać. Co zatem robić, gdy na zewnątrz jest tropikalna temperatura? Oto 5 naukowych strategii na bezsenność w upały, które pomogą schłodzić organizm i dom bez konieczności inwestycji w klimatyzację. 1. Powstrzymaj słońce, zanim wejdzie do domu To proste, ale warto o tym wspomnieć –najlepszą metodą na chłodną sypialnię jest niedopuszczenie do jej nagrzania. Okna, zwłaszcza te od południa i zachodu, działają jak soczewki, gromadząc energię. Zjawisko to nazywamy pasywnym zyskiem słonecznym. W ciągu dnia bezwzględnie zasłaniaj okna. Najbardziej efektywne są zewnętrzne rolety, markizy lub okiennice, ponieważ odbijają one promieniowanie słoneczne, zanim w ogóle dotrze do szyby i nagrzeje powietrze wewnątrz. Jeśli okna pozostaną otwarte podczas największego skwaru, po prostu wpuścisz do środka gorące powietrze. A to, jak niechciany gość, nie będzie chciało szybko uciec. 2. Wykorzystaj chłodzenie adiabatyczne, ale uniknij pułapki Zwykłe wietrzenie po zachodzie słońca to często za mało. Możesz wykorzystać mechanizm oparty na prawach termodynamiki – czyli chłodzenie adiabatyczne (ewaporacyjne). Wystarczy powiesić wilgotne, jasne prześcieradło w otwartym oknie. Zmiana stanu skupienia wody z ciekłego w gazowy pochłania potężną dawkę energii (tzw. ciepło utajone parowania), którą woda pobiera z gorącego powietrza. W efekcie powietrze wpadające do pokoju ulega fizycznemu schłodzeniu. Tu jednak kryje się haczyk: ten trik musisz połączyć z otwartymi oknami po obu stronach mieszkania (wymusić ciąg krzyżowy, czyli przeciąg). Jeśli powiesisz mokre prześcieradło w zamkniętym pokoju, zmienisz sypialnię w parną dżunglę. Wzrost wilgotności natychmiast zablokuje możliwość parowania potu z twojej skóry, co doprowadzi do efektu odwrotnego od zamierzonego. 3. Nie produkuj dodatkowej wilgoci i ciepła No właśnie, wilgotność. Sprzęty AGD to ukryte grzejniki. Piekarniki, suszarki bębnowe czy zmywarki oddają potężne ilości energii do otoczenia. Co gorsza, gotowanie bez przykrycia lub suszenie prania w domu drastycznie podnosi wilgotność powietrza. Jak już wiemy, parne środowisko to największy wróg naszej termoregulacji. Latem używaj sprzętów generujących ciepło wcześnie rano lub późno wieczorem i zawsze włączaj wyciąg podczas gotowania i brania prysznica, by usunąć nadmiar pary wodnej. 4. Uciekaj przed prawami konwekcji Ciepłe powietrze zawsze unosi się do góry – zgodnie z prawami fizyki. Z tego powodu sypialnie na poddaszach czy wyższych piętrach po upalnym dniu zamieniają się w sauny – także dlatego, że dach i ściany uwalniają zmagazynowane ciepło. Jeśli masz taką możliwość, na czas fali upałów przenieś się na parter lub do pokoi z oknami wychodzącymi na północ. Różnica temperatur może wynosić nawet kilka stopni, a to pomoże zasnąć. 5. Zastosuj paradoksalne chłodzenie – weź ciepły prysznic Instynkt podpowiada, by w upalny wieczór wejść pod lodowatą wodę. To fizjologiczny błąd. Zimna woda wywołuje zjawisko wazokonstrykcji, czyli gwałtownego skurczu naczyń krwionośnych w skórze. Organizm dostaje sygnał o zagrożeniu utratą ciepła, więc zatrzymuje krew głęboko w rdzeniu ciała, podnosząc jego wewnętrzną temperaturę. Zamiast tego, na godzinę przed snem weź letni lub ciepły prysznic. Spowoduje on wazodylatację – naczynia krwionośne poszerzą się (szczególnie w dłoniach i stopach), ułatwiając błyskawiczne oddanie nadmiaru ciepła do otoczenia po wyjściu z łazienki. Ten szybki spadek temperatury rdzenia to dla mózgu ewolucyjny sygnał do uwolnienia melatoniny i wejścia w fazę snu głębokiego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym odkryto dwa groby. To mogą być alienaci
Przewodniczka turystyczna dostrzegła wystające kości ludzkie na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym. Na miejsce przybyła policja, a później – archeolodzy, bo szkielety, które odsłoniła ziemia mają kilkaset lat. Złożono je na wyjątkowym cmentarzu. Kto na nim spoczął?
Z Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym rozpościera się wspaniały widok na okolicę i zabytkową architekturę miasta. Wznosi się ona na wysokość ok. 175 m n.p.m. Trzy drewniane krzyże postawiono tu w 1708 roku. Upamiętniały liczne ofiary zarazy morowej, czyli cholery, która pustoszyła region. Już w XVI wieku wyniesienia określano mianem Góry Krzyżowej. Dziś nadal stoją tam trzy krzyże, jednak te są XIX-wieczne. Nierozpoznana Góry Trzech Krzyży Krąży bardzo wiele informacji na temat tego miejsca. Na podstawie pojedynczych znaleziska dokonywanych na powierzchni stwierdzono, że znajdowała się tam nekropolia, ale nigdy nie przeprowadzono szerszych wykopalisk. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) poinformował właśnie o nowym odkryciu. W maju lokalna przewodniczka wycieczek turystycznych z Kazimierza Dolnego poinformowała służby o ujawnieniu na Górze Trzech Krzyży przypuszczalnych szczątków kostnych. Służby w akcji. Co to za kości? Najpierw do akcji wkroczyła policja, która potwierdziła, że faktycznie na powierzchni widoczna jest ludzka czaszka. Miejsce zabezpieczono, po czym na miejscu pojawili się inspektorzy archeologiczni lubelskiego urzędu konserwatorskiego. „Oględziny konserwatorskie potwierdziły, że zabezpieczone przez Policję szczątki pochodzą ze zniszczonego w wyniku intensywnych procesów erozyjnych pochówku ludzkiego. Jest to kolejne znalezisko o charakterze grobowym na tym obszarze” – podał LWKZ w mediach społecznościowych. Również w 2021 roku doszło do podobnego odkrycia. Ale już w połowie XIX wieku, gdy stawiano nowe trzy krzyże, natknięto się na szczątki ludzkie. Erozja i ratownicze wykopaliska Kości zaczęły pojawiać się na powierzchni w ostatnich latach w wyniku intensywnej erozji spowodowanej ruchem turystycznym oraz spływem wód deszczowych. Inspektorzy zadecydowali, że niezbędne jest przeprowadzenie interwencyjnych badań archeologicznych – wykopaliskowych w miejscu odkrycia czaszki i nieinwazyjnych, geofizycznych na całej przestrzeni punktu widokowego – aby ustalić zasięg przypuszczalnego cmentarzyska. Dwa dziecięce groby Badania przeprowadzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem archeologa dr. Łukasza Miechowicza. W miejscu odnalezienia szczątków udało się zlokalizować dwa groby: Grób nr 1 – zarys jego jamy grobowej był bardzo słabo czytelny. Wewnątrz znajdował się szkielet małego dziecka, długości ok. 50 cm. Być może było to niemowlę. Nie było przy nim żadnych przedmiotów; Grób nr 2 – w tym przypadku zarys jamy grobowej był dobrze czytelny. Zlokalizowano pozostałości po trumnie w postaci 7 gwoździ żelaznych. Odsłonięto szkielet dziecka. Z analiz czaszki wykonanych w Zakładzie Medycyny Sądowej wynika, że miało około trzech lat. Zmarły w drugim grobie był wyposażony na ostatnią drogę w kilkanaście niewielkich szklanych paciorków. Zdaniem badaczy była to pierwotnie ozdoba nakrycia głowy lub rozsypany naszyjnik. Czy mamy do czynienia z alienatami? Według dr. Łukasz Miechowicza, odkryte groby dziecięce pochodzą zapewne z XVI–XVII wieku. „Stanowią one być może część większego cmentarza, którego strefa ulokowana w zachodniej partii Wzgórza Trzech Krzyży była zarezerwowana dla dzieci. Nie możemy również wykluczyć, że funkcjonował tu cmentarzyk dziecięcy zarezerwowany dla tzw. alienatów – dzieci nieochrzczonych, które z różnych względów nie mogły być pochowane na cmentarzu parafialnym” – podał LWKZ. Góra Trzech Krzyży pełna tajemnic National Geographic Polska spytał dr. Miechowicza o to, czy jego zdaniem Góra Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym nadal może nas zaskoczyć. – Góra Trzech Krzyży nigdy nie była badana archeologicznie, myślę że skrywa jeszcze dużo archeologicznych zagadek. Intrygujące są np. informacje w zapiskach źródłowych o znajdujących się tu niegdyś kopcach, być może kurhanach – przekazał. Poza tym zespół pod jego kierunkiem przeprowadził na wzniesieniu badania georadarowe. – Wykazały, że mogą się tu znajdować nieznane elementy architektury, ale wymaga to weryfikacji w formie badań wykopaliskowych – dodał. Źródła: LWKZ, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kiedy upał staje się zabójczy? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz
Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymczasem – zdaniem naukowców – przy wysokiej wilgotności zabójcze mogą być już temperatury, które zwykle uznajemy za niegroźne.
W tym artykule: Co to jest temperatura mokrego termometru? Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 stopni Celsjusza średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać ponad 37 st. C nawet przez kilka dni. Takie są prognozy na najbliższe dni. Upały są dłuższe, częstsze, a odnotowane w czasie fal gorąca temperatury – wyższe. To wszystko sprawia, że coraz częściej zaczynamy zadawać sobie pytanie: ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Jak bardzo musi być gorąco, żeby stało się dla nas za gorąco? Rozwiązaniem tych kwestii zajęli się naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii. Swoje badania i wnioski opisali w artykule opublikowanym w serwisie „The Conversation”. Co to jest temperatura mokrego termometru? Na co dzień wydaje nam się, że wystarczy spojrzeć na termometr, by ustalić, jak bardzo jest gorąco. Jest to prawda – jednak prosty pomiar dokonywany za pomocą okiennego termometru nie uwzględnia pewnego ważnego czynnika. Na to, jak reagujemy na upał, wpływa nie tylko temperatura powietrza za oknem, ale również jego wilgotność. Oba te czynniki łączy tak zwana temperatura mokrego termometru (ang. wet-bulb temperature). Temperaturę mokrego termometru wskaże nam termometr owinięty na przykład w zmoczoną gazę. Czyli taki, który uwzględnia również ciepło, jakie przenosi para wodna. Gdy się pocimy, oddajemy ciepło z pomocą wody, która paruje z naszej skóry. To samo dotyczy termometru. Przy wilgotności powietrza wynoszącej 100% temperatura mokrego termometru będzie równa temperaturze termometru suchego. Jednak gdy wilgotność powietrza jest niższa, mokry termometr będzie pokazywał niższą temperaturę niż suchy – ponieważ część ciepła zniknie z niego wraz z wodą parującą z jego powierzchni. Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Stres cieplny pojawia się, gdy organizm zaczyna otrzymywać z otoczenia więcej ciepła niż jest w stanie do otoczenia oddać. To pogarsza jego funkcjonowanie, a pogorszenie występuje szybciej, niż się nam wydaje. Jako istoty stałocieplne wciąż produkujemy dużą ilość energii cieplnej, której musimy się pozbyć. Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, ten mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. To sprawia zaś, że maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii twierdzą, że ta liczba jest zawyżona. Kiedy jest za gorąco dla przeciętnego człowieka? Uczeni przeprowadzili badania, w których wzięli udział młodzi dorośli – kobiet i mężczyźni. Badani łykali telemetryczną pigułkę, która monitorowała temperaturę wewnątrz ich ciał. Następnie byli zamykani w szczelnym pokoju, w którym naukowcy sterowali temperaturą i wilgotnością. Badani mieli wykonywać zwykłe, codzienne czynności, niewymagające dużego wysiłku. Naukowcy mierzyli, jak ich organizmy radziły sobie z oddawaniem ciepła przy różnych kombinacjach temperatury i wilgotności. Okazało się, że ludzkie ciało jest w stanie utrzymywać stabilną temperaturę tylko do pewnej granicy. Po jej przekroczeniu, temperatura zaczyna rosnąć, co może prowadzić do przegrzania, w skrajnych przypadkach śmiertelnego w skutkach. Ile wynosi ta bezpieczna graniczna temperatura? Naukowcy ustalili, że przy wilgotności 100% jest to zaledwie 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Badacze podkreślają, że te obliczenia dotyczą wyłącznie ludzi młodych. Dla osób starszych granica bezpiecznej temperatury mokrego termometru może być zupełnie inna. Wiąże się to m.in. ze słabszym funkcjonowaniem układu krążenia u takich osób. Doświadczenia upałów, jakie w ostatnich latach dotykały Europę, pokazują, że dotykają one najmocniej ludzi powyżej 65. roku życia. To one stanowią 80–90% ofiar skwaru. To wszystko rodzi konieczność znalezienia skutecznych rozwiązań, które pozwoliłyby chronić przed upałem ludzi starszych, mieszkańców miast. A także mieszkańców krajów położonych w okolicach równika. Klimatyzacja, niestety, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ jest kosztowna, a produkcja zużywanej przez nią energii obciąża środowisko. Na szczęście są inne, naukowo potwierdzone metody. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Starożytne władczynie z miasta Ur. To kobiety mogły być pierwszymi królami w historii
Brytyjski archeolog Leonard Woolley odkrył w grobowcach Ur bogactwo, które automatycznie przypisał potężnym królom. Najnowsze analizy naukowe oraz nowoczesne technologie dowodzą jednak, że te spektakularne insygnia władzy i bogate pochówki należały do kobiet.
Spis treści: Kobiety pochowane jak królowie Potęga miasta Ur Królowa – a może król – Puabi „Pieczęć nie może należeć do niej" Królowa królowych Starożytne miasto Ur, wyrastające z równin aluwialnych południowej Mezopotamii na terenie współczesnego Iraku, rozkwitło ponad 4000 lat temu. Było to jedno z najwcześniejszych miast na świecie, ze scentralizowaną władzą. Jego władcy kontrolowali rozległe sieci handlowe, wznosili monumentalną architekturę i nadzorowali złożone instytucje religijne. Ur było nieprzerwanie zamieszkane przez ponad trzy tysiąclecia, zanim rzeka Eufrat zmieniła bieg, a pustynia pochłonęła miasto. Władcy Ur stanowią jedne z najstarszych świadectw monarchii – pełnej przepychu, ale i przemocy. Kobiety pochowane jak królowie Kiedy brytyjski archeolog Leonard Woolley prowadził wykopaliska na królewskim cmentarzysku w Ur w latach 1926–1934, odkrył pochówki po brzegi wypełnione kosztownościami. Grobowce przepełniały złote i srebrne naczynia, cenna biżuteria oraz rzeźbione pieczęcie, które pełniły funkcję podpisów elit. Bardziej ponure było świadectwo składania ofiar z ludzi: dziesiątki służących, ubranych w bogate dworskie stroje, ułożono niczym w teatralnej scenie – jedna z kobiet wciąż miała palce zaciśnięte na strunach harfy. Dokumentując wyposażenie grobowe i szczątki szkieletów, datowane na okres między 2600 a 2450 rokiem p.n.e., Leonard Woolley odnotował także kilka osobliwych znalezisk. Jeden szkielet, złożony wraz z bronią, wydawał się należeć do kobiety. Inny z kolei, również zidentyfikowany jako należący do kobiety, otoczony był rytualnymi insygniami władzy – w tym złotymi sztyletami, koronami, diademami, królewskimi pieczęciami cylindrycznymi, kamienną architekturą oraz ciałami ofiar złożonych z ludzi. Ponadto niektóre inskrypcje zrodziły poważne pytania o status społeczny i realną władzę kobiet. Kim były tajemnicze kobiety z grobowców? Niektóre z najbardziej okazałych pochówków zdawały się należeć do kobiet, a chowano je w sposób, który pierwsi archeolodzy zwykle kojarzyli z królami. Tylko trzy spośród 16 królewskich grobowców na tym cmentarzysku zawierały męskie szczątki, które mogły należeć do głównych pochowanych tam osób (a nie do ofiar). Groby te wyróżniały się jako „wyraźnie mniejsze od pozostałych grobowców królewskich, a ich wyposażenie było dalekie od przepychu” – pisał P.R.S. Moorey, archeolog, który opisywał te odkrycia w latach 80. XX wieku. Leonard Woolley i badacze, którzy poszli jego śladem, zakładali, że kobiety pochowane w tych królewskich grobach były małżonkami władców, a ich mężowie – choć ich fizyczne szczątki zaginęły – byli mężczyznami poświadczonymi jako królowie w tekstach z okresu wczesnodynastycznego, pochodzących spoza królewskiego cmentarzyska. Przekonanie, że wczesna władza królewska w Mezopotamii była z natury męska, było powszechne i na każdym kroku kierowało interpretacją znalezisk archeologicznych. Uważano, że kobiety po prostu nie mogły rządzić Ur. Męski punkt widzenia archeologii sprzed stu lat A co, jeśli było inaczej? Archeologię kształtują pytania, które zadaje; zmiana tych pytań może czasem prowadzić do radykalnie odmiennych interpretacji dowodów. Tak było w przypadku Człowieka z Kości Słoniowej – osoby o wysokim statusie z epoki miedzi na Półwyspie Iberyjskim – którego przemianowano na Kobietę z Kości Słoniowej po tym, jak zaawansowana analiza DNA wykazała, że była kobietą. Podobnie najnowsze ponowne analizy naukowe ujawniły, że niektóre groby starożytnych wojowników na świecie należały do kobiet, które początkowo błędnie uznano za mężczyzn. Amy Gansell, profesorka na Saint John’s University, zwraca uwagę, że narracja Leonarda Woolleya pełna jest „błahych, przestarzałych i czasem stronniczych założeń”. Wiele z tych założeń zostało „utrwalonych” i „przekazywanych jako zwykłe fakty, zwłaszcza gdy [opowieści Woolleya] przenikały przez w większości męskie środowisko archeologów, profesorów archeologii i kuratorów”. Jedna z pieczęci cylindrycznych mogła na przykład wskazywać kobietę o imieniu A-su-sikil-am jako główną władczynię (lugal), a jej męża jako jej małżonka. Nowe spojrzenie na pochówki z Ur Niezależna archeolożka Kathleen McCaffrey, specjalizująca się w problematyce płci i religii na starożytnym Bliskim Wschodzie, zadaje inne pytanie dotyczące pochówków w Ur. Ponownie analizuje materiał archeologiczny w świetle postępów, jakie dokonały się w tej dziedzinie w ciągu ostatniego stulecia – w tym innowacji w technologiach kryminalistycznych oraz rosnącego dorobku badań nad płcią w tamtym okresie. Co się dzieje, gdy przestajemy wymagać, by dowody pasowały do oczekiwań archeologów XX wieku? Kathleen McCaffrey i inni badacze ponownie przyglądają się znaleziskom w dziedzinie, która przez długi czas traktowała kobiety raczej jako bierne niż aktywne uczestniczki dawnych kultur. Pytanie, dlaczego niektóre sumeryjskie kobiety chowano jak królów, ma zdaniem Kathleen McCaffrey dość prostą odpowiedź: „Bo były królami”. Potęga miasta Ur Ur, jedno z pierwszych miast na świecie, zostało założone około 3800 roku p.n.e. w pobliżu żyznej delty, gdzie rzeka Eufrat uchodziła wówczas do Zatoki Perskiej, co zapewniało mu doskonałą lokalizację portową. Będąc częścią cywilizacji Sumerów – sieci miast-państw dzielących te same praktyki kulturowe i wierzenia religijne – Ur wyróżniało się jako potężne centrum handlowe. Do miasta-państwa napływały towary luksusowe: lazuryt sprowadzany z północno-wschodniego Afganistanu, czysta miedź z Omanu oraz lśniące srebro z Turcji i zachodniego Iranu. W samym sercu miasta wznosił się potężny ziggurat, czyli schodkowa świątynia dedykowana bogu księżyca. Podobnie jak wszystkie sumeryjskie miasta-państwa tamtej epoki, Ur było teokracją. Władza polityczna i religijna były ze sobą nierozerwalnie związane, a władcy czerpali legitymizację bezpośrednio od bogów, którym służyli. Świątynia nie była jedynie instytucją religijną – stanowiła główną siłę gospodarczą i polityczną, kontrolując ogromne obszary ziemi i zasoby. Rola kapłanek w Ur To splecenie władzy boskiej i ziemskiej stworzyło warunki, które mogły ułatwić kobietom dostęp do władzy w Ur. Zapiski z okresu wczesnodynastycznego są rzadkie, ale wiemy, że w późniejszym Sumerze opiekuńcze bóstwo każdego miasta mogło zostać rytualnie zaślubione z człowiekiem przeciwnej płci, który stawał się wówczas jego arcykapłanem lub arcykapłanką. W każdym mieście-państwie była to pozycja o ogromnych wpływach religijnych, politycznych i ekonomicznych, a arcykapłanki z Ur dominują w zachowanych źródłach historycznych. Funkcja arcykapłanki była bez wątpienia najpotężniejszym stanowiskiem, jakie kobieta mogła piastować w starożytnym Sumerze, a rola ta przetrwała przez ponad 500 lat. Jedna z kapłanek w Ur, żyjąca w erze sargońskiej (ok. 2334–2150 p.n.e.) kobieta imieniem Enheduanna, napisała wpływowe teksty, które są czytane do dziś – co stanowi zdumiewające świadectwo jej trwałego wpływu politycznego i kulturowego. Czy Mezopotamia na pewno była patriarchalna? Dr Julia Asher-Greve, badaczka zajmująca się archeologią Bliskiego Wschodu, pisała, że „istnieją podstawy, by wątpić, iż sumeryjska struktura społeczna była ściśle patriarchalna, ponieważ możliwe było dziedziczenie przez linię żeńską, a kobiety zajmowały wysokie stanowiska w państwie, gospodarce i kulcie, mogły stać na czele rodziny i miały znaczące prawa”. Choć prawa i status kobiet różniły się w zależności od regionu i zmieniały na przestrzeni stuleci, dr Julia Asher-Greve opisywała ten okres jako „złoty wiek kobiet”. Twierdziła, że w dziejach Mezopotamii to właśnie okres wczesnodynastyczny „dostarczył tak bogatego i zróżnicowanego materiału dotyczącego kobiet. W źródłach pisanych wymienia się z imienia liczne kobiety o różnym statusie społecznym; są one także przedstawiane na reliefach, pieczęciach i innych przedmiotach albo w formie posągów”. Kolejnych dowodów na obecność kobiet u władzy dostarczają ich tytuły: nin i en. Dr Julia Asher-Greve zauważała, że niektórzy badacze sugerują, iż kobiety noszące tytuł nin mogły rządzić samodzielnie. Pogląd ten podziela Kathleen McCaffrey. Tytuł en miał zarówno znaczenie polityczne, jak i religijne. Początkowo wyróżniał najwcześniejszych sumeryjskich władców, a później oznaczał arcykapłanów i arcykapłanki wielkich świątyń Sumeru. Język sumeryjski nie ma rodzaju gramatycznego, a en jest jednym słowem oznaczającym kapłana lub kapłankę, niezależnie od płci. Kobiety Ur jako boski i ziemski autorytet Te wątki układają się w obraz społeczeństwa, w którym kobiety mogły być akceptowane jako główne władczynie, wspierane zarówno przez boski, jak i ziemski autorytet, oraz chowane z dobrami odzwierciedlającymi ich status. Kathleen McCaffrey postanowiła ponownie przyjrzeć się grobowcom w Ur po tym, jak na pobliskim stanowisku z epoki brązu Umm el-Marra odkryto kobiety pochowane z przedmiotami tradycyjnie uznawanymi za męskie, takimi jak broń i męskie nakrycia głowy. Znalezisko okazało się przełomowe i skłoniło archeolożkę do ponownego rozważenia niespójności, które Leonard Woolley dostrzegł między grobowcami elitarnych kobiet i mężczyzn pochowanych na królewskim cmentarzysku. W trakcie tej analizy szczególnie wyróżniły się trzy kobiety: królowa Puabi, nieznana z imienia królowa pochowana w Grobowcu Królewskim 1054 oraz królowa A-su-sikil-am. Królowa – a może król – Puabi Roszczenie Puabi do władzy jest najbardziej widoczne. Choć tysiąclecia późniejszych pochówków naruszających wcześniejsze groby, rabunków oraz niszczącego działania środowiska odcisnęły swoje piętno na królewskim cmentarzysku w Ur, grób Puabi jest najbardziej okazałym z tych, które przetrwały w nienaruszonym stanie. Leonard Woolley opisywał jej komorę grobową jako wypełnioną „zdumiewającym bogactwem darów: naczyń ze złota, srebra, miedzi i gliny, a także z takich minerałów jak biały kalcyt, steatyt, obsydian i lazuryt; srebrnych głów lwic stanowiących niegdyś element mebla, złotych rurek do picia, złotych pił i dłut oraz inkrustowanej planszy do gry”. Spektakularny grobowiec drobnej królowej W komorze grobowej spoczywała sama Puabi – drobna kobieta mająca niespełna półtora metra wzrostu, która zmarła w wieku około 40 lat. Od czubka głowy aż po kolana Puabi była okryta złotem i kamieniami szlachetnymi. Jej nakrycie głowy składało się z setek starannie wykonanych elementów. Długie, wijące się złote wstęgi tworzyły podstawę dla kilku wieńców z delikatnych złotych liści i kwiatów z kamieni szlachetnych. Tuż nad oczami połyskiwał diadem z nachodzących na siebie złotych pierścieni, a a misterny złoty grzebień zdobiło siedem złotych rozet, które drżałyby przy każdym jej ruchu. Miała na sobie również wyjątkową pelerynę wykonaną w całości z koralików: długie sznury złota, srebra, agatu, karniolu i lazurytu lśniły i mieniły się wokół jej sylwetki. Dodatkowo zdobiły ją szpile, kolczyki, bransolety, pierścienie na każdym palcu, szeroki pas ze złota i lapis lazuli, a nawet podwiązka ze złota i kamieni szlachetnych zawiązana na kolanie. U jej boku znaleziono złote sztylety oraz kilka pieczęci cylindrycznych. Jedna z nich nosiła jej imię i królewski tytuł, który miał jej towarzyszyć w zaświatach. Podobnie jak innych członków rodziny królewskiej spoczywających na tym cmentarzysku, także Puabi do życia pozagrobowego odprowadzono poprzez ofiary z ludzi. W jej komorze grobowej spoczywało troje ludzkich towarzyszy, a kolejnych 21 osób złożono w przylegającym dole śmierci. Wyposażenie grobowca Puabi Dół śmierci przedstawiał starannie zaaranżowaną scenę. Pięciu mężczyzn z miedzianymi sztyletami zdawało się strzec rampy wejściowej. Dwa woły ciągnące rydwan, w towarzystwie pięciu ludzi, zajmowały centralną część dołu, podczas gdy jeszcze jeden mężczyzna najwyraźniej pilnował garderoby, z której wysypywały się złote i srebrne misy oraz czary, srebrne lwie głowy i inkrustowana muszlą szkatułka na kosmetyki. Po przeciwnej stronie dołu szkielety dziesięciu kobiet siedziały w dwóch równych rzędach, każda w ozdobnym nakryciu głowy, a niektóre z nich trzymały instrumenty muzyczne. Pod wrażeniem przepychu grobowca Woolley zauważył, że „bogactwo dołu śmierci przylegającego do »Grobu Króla« było niczym w porównaniu z tym”. Późniejsi badacze szukali wyjaśnień, które mogłyby uzasadnić, dlaczego kobieta ta otrzymała tak wystawny pochówek. – Czy kobiety w tych grobach zawsze były królewskimi żonami, czy też wśród kobiet z rodu królewskiego istniała jakaś inna ranga, która uprawniała je do pochówku wraz z ofiarami? – zastanawiał się jeden z badaczy pod koniec lat 70. Puabi była królewską żoną, czy rządziła samodzielnie? Choć zespół Leonarda Woolleya jako pierwszy odnotował, że pieczęć cylindryczna Puabi podawała jej imię i tytuł, ale nie wspominała o mężu, badacze ci nie wydawali się przypisywać temu pominięciu szczególnego znaczenia. Zamiast tego wysunęli hipotezę, że mąż Puabi był owym zaginionym królem z sąsiedniego grobu, nazwanego „Grobem Króla”. Od tamtego czasu naukowcy zaproponowali liczne teorie mające wyjaśnić tę zagadkę, argumentując na różne sposoby: że Puabi była żoną króla, którego nie wymieniono na jej pieczęci (wskazywano wielu różnych kandydatów na męża), arcykapłanką poślubioną bogu księżyca lub – co sugerują nowsze badania – że mogła rządzić samodzielnie. Od 2008 roku Kathleen McCaffrey nadała tej debacie nowy kierunek, argumentując, że Puabi mogła być główną władczynią, ważną postacią religijną i żoną, a żadna z tych ról nie musiała ograniczać jej zdolności do pełnienia pozostałych. Kolejny dowód wskazujący na możliwe sprawowanie władzy znaleziono na pieczęci Puabi, która nosiła tytuł nin. Często tłumaczono go jako „królowa” lub „pani”, ale – co kluczowe – mógł on również oznaczać niezależnego władcę, żonę władcy albo tytuł męskich bóstw, co sugeruje, że sam w sobie oznaczał autorytet, a nie relację z mężczyzną. Kathleen McCaffrey odczytuje nin Puabi jako oznaczenie władzy, nie małżeństwa. Zwraca ponadto uwagę, że „w największych królewskich pochówkach nie odnaleziono głównych zmarłych, a choć w przypadku najwspanialszych grobowców z Ur zawsze domyślnie zakładano obecność mężczyzny, przepych komory Puabi nie wspiera tego założenia”. Wielka zagadka cmentarzyska w Ur W większości elitarnych pochówków na królewskim cmentarzysku w Ur brakuje jednoznacznych szczątków głównej pochowanej osoby, co pozostawia płeć zmarłych kwestią otwartą. Tak zwany Wielki Dół Śmierci, masowy pochówek na królewskim cmentarzysku, zawierający największą liczbę ofiar z ludzi – łącznie 73 – pierwotnie przypisywano królowi, którego komora grobowa miała zostać zniszczona już w starożytności. Niedawno antropolożka Aubrey Baadsgaard przekonująco argumentowała jednak, że główny pochówek należał do kobiety, odróżniającej się od otaczających ją ofiar przepychem biżuterii i wyposażenia grobowego, a nie przylegającą komorą pochówkową. Dalsze badania tej teorii przeprowadzone przez archeologa Richarda Zettlera ujawniły inskrypcję na pieczęci cylindrycznej, która może łączyć tę kobietę z potężnym urzędem kapłańskim, dostarczając kolejnego dowodu na to, że to kobiety otrzymywały najbardziej wystawne pochówki na tym cmentarzysku. „Pieczęć nie może należeć do niej” Imię drugiej potencjalnej władczyni pozostaje nieznane, ale jej wczesnodynastyczny grób z królewskiego cmentarzyska w Ur, Grobowiec Królewski 1054, Leonard Woolley opisał jako „najpełniejszy zachowany przykład królewskiego grobowca”. Centralna postać pochowana w tym niezwykłym grobie trzymała w dłoniach złoty kubek i była bogato ozdobiona złotem oraz klejnotami w tym samym stylu co Puabi. Podobnie jak Puabi, również ona została pochowana ze znaczącymi pieczęciami cylindrycznymi, w tym jedną wykonaną z litego złota, przymocowaną do jej szaty wyjątkową złotą szpilą z karneolem. Gdy Leonard Woolley otwierał grób, odkryto dwa sztylety oraz pieczęć z inskrypcją „Król Mes-kalam-dug”. Archeolog odnotował swoje zdumienie tym znaleziskiem, pisząc, że „skoro główną osobą pochowaną w kopułowym grobowcu jest kobieta, pieczęć nie może należeć do niej”. Archeologiczne uprzedzenia Jak zauważa Kathleen McCaffrey, wyjaśnienie Leonarda Woolleya pozostało w dużej mierze niepodważone, co w jej ocenie jest niezwykle wymowne. Zamiast tego naukowcy spierali się o jego sugestię, jakoby pieczęć była darem grobowym od męża zmarłej kobiety. Jedni tę koncepcję przyjmowali, inni odrzucali. Żaden z nich nie zakwestionował jednak samego założenia, że skoro główną osobą w grobowcu była kobieta, to królewska pieczęć i sztylety nie mogły być jej własnością. Kathleen McCaffrey argumentuje, że tam właśnie kryje się uprzedzenie. Jeśli wyjdzie się z założenia, że tylko mężczyźni mogą posiadać królewskie pieczęcie, wówczas królewska pieczęć w grobie kobiety staje się jedynie nienależącą do tego miejsca własnością mężczyzny. To z kolei po cichu przenosi ciężar dowodu na każdego, kto chciałby przypisać jej własność kobiecie. Męska pieczęć w kobiecym grobie Imię na pieczęci – Mes-kalam-dug – dodatkowo komplikuje cały obraz. Odnaleziono je bowiem w dwóch różnych grobach na tym cmentarzu: w opisywanym grobowcu królewskim, gdzie towarzyszył mu tytuł królewski, oraz w prywatnym grobie, gdzie tego tytułu brakowało. Badacze, w tym sam Leonard Woolley, sugerowali, że mowa tu o dwóch różnych osobach – z których jedna była królem, a druga niepochodzącym z rodu królewskiego imiennikiem tego władcy – jednak kwestia ta była przedmiotem ożywionej dyskusji na przestrzeni ostatniego stulecia. Jeśli zaś chodzi o to, jak pieczęć męskiego króla znalazła się w grobowcu kobiety, Kathleen McCaffrey zauważa, że przed pochówkiem mogła ona krążyć przez pokolenia jako pamiątka rodowa. Istotnie, kilka grobów na cmentarzu królewskim zawierało przedmioty, które dla grzebanych z nimi ludzi miały charakter historyczny, a nawet starożytny, jako że składanie do grobów pamiątek rodowych było w tamtym okresie powszechną praktyką w pochówkach elity. Nieznanej królowej towarzyszyło również czworo dworzan, co stanowiło odzwierciedlenie jej władzy nad życiem innych ludzi. Ostatnia z wielkich królowych Ostatnią z potencjalnie suwerennych królowych jest A-su-sikil-am. Świadectwa jej istnienia przetrwały w dotkliwie splądrowanym i zniszczonym Grobowcu Królewskim 1050, gdzie jej imię znaleziono wyryte na pieczęci cylindrycznej obok imienia jej męża. Ta nietypowa inskrypcja została opatrzona przypisem przez tłumacza z 1934 roku ze względu na swoją osobliwość: „Jeśli kolumny tekstu będą czytane w zwykły sposób [...] otrzymujemy zapis: A-su-sikil-am król Ur; A-kalam-dug [jego/jej małżonek]. Powinniśmy jednak oczekiwać, że to A-kalam-dug będzie imieniem króla, a A-su-sikil-am [...] imieniem królewskiej kapłanki”. Tłumacz doszedł do wniosku, że starożytny skryba musiał popełnić kilka błędów podczas pisania i że tekst – choć wyryty z wielką precyzją – należy czytać na przemian, mieszając wersy i zmieniając ich kolejność, tak aby męskie imię mogło zostać powiązane z tytułem władcy. Kathleen McCaffrey sugeruje, że inskrypcja na tej pieczęci cylindrycznej – cennym przedmiocie, nad którym pracowali wyłącznie najzdolniejsi artyści i skrybowie – oznacza dokładnie to, co jest w nim napisane: A-su-sikil-am była głównym władcą, jej mąż zaś pełnił jedynie funkcję małżonka, a nie panującego króla. – Co jest bardziej prawdopodobne? – pyta McCaffrey: to, że królewski skryba błędnie zapisał imiona i tytuły swoich władców, czyli dwóch najpotężniejszych osób w Ur, czy to, że współcześni uczeni nagięli swoje tłumaczenia? Królowa królowych Woolley nazwał jeden z grobowców „Grobem Króla”, choć nigdy nie odnaleziono w nim ani króla, ani nawet inskrypcji, która by o nim wspominała. Komora grobowa królewskiej osoby została splądrowana, a szczątki szkieletu zaginęły lub zostały zniszczone tysiące lat temu. Ogólny przepych grobowca i duża liczba znalezionej w nim broni zostały wówczas odczytane jako oznaki męskiej władzy królewskiej, choć dziś wiemy, że są to również cechy elitarnych pochówków kobiet. Podobnie jak grób Puabi, Grób Króla zawierał wyraźną kamienną strukturę architektoniczną, uzbrojonych żołnierzy strzegących wejścia, kunsztowne drewniane rydwany wraz z ludzkimi i zwierzęcymi towarzyszami, bogato odzianych muzyków niosących instrumenty inkrustowane kamieniami szlachetnymi, dół śmierci z kolejnymi ofiarami z ludzi oraz broń inkrustowaną złotem i srebrem. W królewskiej nekropolii brakuje mężczyzn Na cmentarzu królewskim odkrywano wprawdzie męskie ciała, jednak w żadnym przypadku nie można mieć pewności, że chodzi o króla. Spośród 16 grobowców królewskich zbadanych przez Leonarda Woolleya, tylko w trzech zachowały się szczątki głównego lokatora uznanego za mężczyznę. W jednym z nich spoczywał szkielet zidentyfikowany jako mężczyzna w wieku 40–50 lat, natomiast w dwóch pozostałych znajdowały się fragmenty kości, które wprawdzie określono jako męskie, lecz były one zniszczone zębem czasu do tego stopnia, że uniemożliwiały pewną interpretację. Wszystkie te trzy groby były niewielkimi, jednokomorowymi mogiłami, z których żadna nie zawierała królewskich tytułów ani jakichkolwiek inskrypcji. Najwspanialsze grobowce – te, w których od dawna domyślnie spodziewano się zastać królów – nie kryły w sobie żadnych męskich szczątków. Archeolożki krytykują uprzedzenia To właśnie ta rozbieżność między założeniem a rzeczywistością jest głównym celem krytyki Kathleen McCaffrey. Nie chodzi jej o to, że władza w Ur była wyłącznie kobiecą tradycją ani że każda bogato pochowana kobieta była suwerenną władczynią. Pokazuje raczej, że niespójności w materiale archeologicznym wynikają ze zderzenia współczesnych uprzedzeń z dowodami historycznymi. – Tradycyjne podejście do pytań związanych z płcią doprowadziło do powstania zawiłych wyjaśnień dla anomalii, które w rzeczywistości nie istnieją – pisała archeolożka. Głos Kathleen McCaffrey wpisuje się w to, co Amy Gansell określa mianem „debaty, którą archeolożki i antropolożki feministyczne budują od dziesięcioleci”. Megan Cifarelli, profesor emerita w Manhattanville College i badaczka konsultująca w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii, wyjaśnia, że „wartościowym wnioskiem” jest „koncepcja, wedle której osoby zidentyfikowane jako kobiety nie odgrywały drugorzędnej roli wobec tych zidentyfikowanych jako mężczyźni, a ich dostęp do bogactwa i statusu nie wynikał z relacji z potężnymi mężczyznami, lecz był bezpośrednio związany z ich własnymi rolami społecznymi”. Kwestionuje ona wprawdzie nazywanie tych kobiet przez Kathleen McCaffrey „królami”, zgadza się jednak, że te trzy kobiety „dzierżyły nadzwyczajną władzę”. Niezależnie od tego, czy kobiety z Ur rządziły jako królowie, czy jako królowe, czy też sprawowały władzę w sposób, który wymyka się łatwym, współczesnym kategoryzacjom – jasne jest, że przed nami wciąż wiele pracy, by odkryć historie starożytnych kobiet. Prof. Amy Gansell porównuje ten proces do skrupulatnych wykopalisk. – Zasadniczo wciąż musimy podnieść status tych kobiet z powrotem do poziomu, jaki miały w starożytności, kiedy cieszyły się powszechnym uznaniem – wyjaśnia. – Myślę o tym w kategoriach archeologicznych – kontynuuje prof. Amy Gansell, wskazując na analogię do tego, co Leonard Woolley i jego zespół odrzucili zarówno dosłownie, jak i w przenośni. – Wydobywali ekscytujące artefakty, a luźną ziemię sypali na to, co nazywali zwałowiskami. Wraz z tą ziemią rzucili na te hałdy również kobiecą władzę. Teraz wracamy tam i przesiewamy ich hałdy odpadów, aby odnaleźć te kobiety i przywrócić je na należne im trony. Źródło: National Geographic
Przez miesiąc przejechała 4000 kilometrów przez Australię. Jak wygląda życie w vanie?
Podróżowanie solo wciąż budzi wiele emocji, szczególnie gdy w drogę rusza kobieta. Anna Małysa od lat pokazuje jednak, że świat nie jest tak niebezpieczny, jak często próbują przekonać nas nagłówki i internetowe komentarze. W rozmowie z Sabiną Ziębą opowiada o samotności, która przestała ją przerażać, o stereotypach, z którymi mierzy się jako podróżniczka oraz o wyprawach, które nauczyły ją większej niezależności niż jakiekolwiek kursy czy szkolenia.
Od studenckiego wyjazdu do Danii po wielotygodniowe podróże przez Australię i Nową Zelandię – Anna Małysa wybiera drogę, która dla wielu osób wydaje się zbyt ryzykowna lub po prostu zbyt trudna. W podcaście „Solo przez świat” podróżniczka opowiedziała Sabinie Ziębie o doświadczeniach, które najbardziej ją ukształtowały. Nie zabrakło tematów związanych z samotnością, internetowymi ocenami oraz życiem w trasie, gdzie nie wszystko da się zaplanować. To rozmowa o podróżowaniu, ale również o budowaniu pewności siebie i zaufania do własnych decyzji. „A nie boisz się sama?”. Samotność, stereotypy i życie poza cudzymi oczekiwaniami Jednym z pytań, które Anna Małysa słyszy najczęściej, jest dobrze znane wielu podróżniczkom: „A nie boisz się sama?”. Jak przyznaje, podobne wątpliwości pojawiają się nie tylko wśród bliskich, lecz także w sieci, gdzie samotnie podróżujące kobiety często stają się obiektem komentarzy i nieuzasadnionych ocen. – Jeżeli chodzi o tego typu insynuacje, to myślę, że tego jest najwięcej w internecie – mówiła w podcaście. Z czasem nauczyła się jednak nie brać odpowiedzialności za wyobrażenia innych ludzi. – To nie jest mój problem, że ktoś robi jakieś insynuacje na mój temat. Ja nie mam poczucia, że muszę obcym osobom coś udowadniać – podkreślała. W rozmowie z Sabiną Ziębą zwróciła również uwagę, że samotność nie zawsze oznacza to samo. Kiedy wyjechała na studia do Danii, po raz pierwszy doświadczyła jej w trudnym, przytłaczającym wymiarze. Z perspektywy czasu uważa jednak, że właśnie tamten okres nauczył ją samodzielności i sprawił, że dziś potrafi czerpać przyjemność z własnego towarzystwa. – Ja teraz myślę o samotności w taki sposób uwalniający, że jestem sama i w sumie super – przyznała. Jej zdaniem podróżowanie solo ma jeszcze jedną zaletę – otwiera na ludzi. Osoby podróżujące samotnie częściej nawiązują rozmowy, szybciej wychodzą poza swoją bańkę i częściej trafiają na historie, które nigdy nie wydarzyłyby się podczas wyjazdu w większej grupie. Van, tysiące kilometrów i lekcja niezależności. Jak wygląda życie w drodze? Jednym z najważniejszych rozdziałów w podróżniczej historii Anny Małysy były wyprawy po Nowej Zelandii i Australii. To właśnie tam mogła sprawdzić, jak naprawdę wygląda wielotygodniowe życie w trasie, z dala od hotelowych wygód i gotowych planów podróży. W Nowej Zelandii podróżowała vanem wspólnie z Justyną Świetlicką (znaną w sieci jako @owsianapl), poznaną wcześniej przez internet. Kilka tygodni spędzonych na niewielkiej przestrzeni okazało się nie tylko przygodą, ale również testem charakterów. – Jeżeli chcecie sprawdzić, czy jesteście dobrymi partnerami do życia, jedźcie vanem gdzieś na miesiąc. Wszystko będzie wiadomo – żartowała. Jeszcze większym wyzwaniem okazała się Australia, gdzie ogromne odległości oznaczają wielogodzinne przejazdy przez niemal bezludne tereny. Podczas tej z wyprawy to właśnie ona była jedyną osobą posiadającą prawo jazdy, dlatego cała odpowiedzialność za pokonywanie kolejnych kilometrów spoczywała na jej barkach. – W miesiąc zrobiłam około 4 tys. kilometrów i faktycznie było to wyzwanie – wspominała. Mimo zmęczenia właśnie tam zachwycił ją sposób życia mieszkańców, którzy znaczną część wolnego czasu spędzają aktywnie i blisko natury. Kajaki, trekkingi czy rowerowe wycieczki są dla wielu codziennością, a nie wakacyjną atrakcją. To doświadczenie utwierdziło ją w przekonaniu, że najcenniejsze elementy podróży często nie mają nic wspólnego z drogimi atrakcjami. Znacznie bardziej liczą się kontakt z naturą, spotkania z ludźmi i poczucie wolności, którego trudno doświadczyć w zorganizowanym wyjeździe. Posłuchaj całej rozmowy o podróżach Anny Małysy Chcesz poznać więcej inspirujących szczegółów tej rozmowy? Dowiedzieć się, jak wygląda codzienne życie w vanie podczas przemierzania Australii, co czuje człowiek odcięty od świata podczas 10-dniowej medytacji w azjatyckim klasztorze i dlaczego to właśnie Kopenhaga okazała się miastem idealnym? Posłuchaj całej rozmowy, którą z Anną Małysą poprowadziła Sabina Zięba z National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Naukowcy znaleźli prosty sposób na upały. Zamiast klimatyzacji wystarczą 2 przedmioty i chwila majsterkowania
Wyobraź sobie, że zwykła taśma klejąca i folia aluminiowa potrafią schłodzić twój dom, wysyłając ciepło prosto w przestrzeń kosmiczną — i to zupełnie za darmo, bez użycia prądu. Brzmi jak science fiction, ale to czysta fizyka. Na upały naukowcy proponują pomysłowy sposób typu „zrób to sam”.
Zjawisko pasywnego chłodzenia radiacyjnego to metoda obniżania temperatury, która pozwala na odprowadzanie ciepła prosto w przestrzeń kosmiczną. Kluczem do efektywności jest tu tzw. okno atmosferyczne, czyli przedział podczerwieni o długości fali 8-13 mikrometrów. W tym zakresie ziemska atmosfera wykazuje minimalną absorpcję, co oznacza, że energia cieplna wyemitowana przez odpowiednio zaprojektowany materiał może swobodnie uciec poza naszą planetę, nie powodując przy tym nagrzewania otaczającego powietrza. Choć na świecie powstają zaawansowane i kosztowne materiały wykorzystujące ten proces, naukowcy udowodnili, że podobny efekt można uzyskać za pomocą taśmy klejącej i folii aluminiowej. „Cieplny tunel” w taśmie klejącej Połączenie przezroczystej taśmy klejącej oraz metalicznego podłoża folii aluminiowej to klucz do skutecznego odprowadzania ciepła. Struktura chemiczna akrylu i polipropylenu w taśmie absorbuje, a w konsekwencji również emituje energię cieplną właśnie w wymaganym zakresie długości fali. Aby układ dobrze zadziałał, dwie warstwy takiej taśmy nakłada się na podłoże silnie odbijające światło słoneczne, na przykład popularną folię aluminiową. Taka konfiguracja wykazuje wysoką emisyjność i jest skuteczna nawet przy dużych kątach padania promieni słonecznych. Srebrna tarcza przeciwko słońcu Rola metalowego podłoża staje się kluczowa, kiedy chłodzenie ma zachodzić w ciągu dnia, w pełnym słońcu. Wystarczy do standardowa folia aluminiowa, ale naukowcy udowodnili, że zastąpienie jej warstwą napylonego srebra działa jeszcze lepiej – ale tego już nie da się zrobić w domowych warunkach. W testach terenowych przeprowadzonych w Los Angeles wykazano, że wariant z folią pozwolił obniżyć temperaturę o kilka stopni, a zastosowanie dodatkowej osłony z polietylenu, która chroniła układ przed ciepłem z powietrza, pogłębiło ten spadek o ponad połowę. To doskonały trik na upały, który warto wykorzystać np. oklejając w ten sposób okno wystawione na silną ekspozycję słoneczną w najgorętszych godzinach (12-16). Domowy sposób lepszy niż drogie materiały z laboratoriom Co ciekawe, w badaniach porównawczych przezroczysta taśma klejąca okazała się skuteczniejsza od zwykłego, białego papieru. Mimo że papier dużo lepiej odbija światło, to właśnie selektywność taśmy (użyto produktu firmy Scotch) w ściśle zdefiniowanym oknie atmosferycznym pozwoliła osiągnąć lepsze chłodzenie. Te wyjątkowe właściwości masowo produkowanej taśmy skłoniły autorów eksperymentu do wysunięcia propozycji, aby to proste rozwiązanie stało się oficjalnym standardem kontrolnym w badaniach nad radiacją. W przeciwieństwie do drogich polimerów laboratoryjnych, taśma klejąca oferuje gotową, udokumentowaną charakterystykę spektralną, względem której można obiektywnie oceniać skuteczność powłok chłodzących. A przy okazji jest doskonałym materiałem dla zmagających się z upałem majsterkowiczów. Źródło: Journal fo Photonics for Energy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Twój pies nagle zaczął poruszać się w ten sposób? To wczesny, nietypowy objaw demencji
Demencja to nie tylko ludzka choroba. Zespół zaburzeń poznawczych (CDS), potocznie nazywany psim Alzheimerem, dotyka nawet 60% czworonogów powyżej 11. roku życia. Zwykle kojarzymy go ze zmianą rytmu snu, apatią czy dezorientacją w znanym otoczeniu. Okazuje się jednak, że istnieje znacznie wcześniejszy, fizyczny sygnał ostrzegawczy. Aby go dostrzec, wystarczy bacznie obserwować swojego pupila.
Rozróżnienie pierwszych objawów degeneracji układu nerwowego od naturalnych procesów starzenia bywa dla opiekunów psów niezwykle trudne. Zwykle zgłaszają się oni do weterynarza dopiero wtedy, gdy pies zaczyna gubić się we własnym domu lub przestaje reagować na znajome komendy. Najnowsze badania pozwalają jednak znacznie wcześniej zidentyfikować demencję u psa. Zmiana kroku jest sygnałem alarmowym Zespół badawczy z Uniwersytetu Stanu Karolina Północna, pod kierownictwem neurolożki weterynaryjnej dr Natashy Olby, dowiódł, że kluczem do postawienia szybszej diagnozy może być długość kroku przednich łap. Wyniki tych prac opublikowano niedawno na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Veterinary Science”. W eksperymencie przebadano 88 starszych psów różnych ras, które osiągnęły co najmniej 75% przewidywanej dla siebie długości życia. Zwierzęta poddano rygorystycznym testom ortopedycznym i neurologicznym, a następnie obserwowano ich chód na pięciometrowym torze – bez smyczy, zachęt głosowych czy smakołyków. Analiza materiału wideo i pomiarów wykazała jednoznacznie, że krótszy krok przednich kończyn wyraźnie koreluje z gorszymi wynikami testów poznawczych. Co fascynujące, ten neurologiczny regres wpływa na chód psa znacznie silniej niż sam podeszły wiek. Demencja u psa – dlaczego chory mózg skraca krok? By odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przede wszystkim poznać biomechanikę psiego ciała. W czworonożnym, psim układzie napędowym tylne nogi są „silnikiem” – napędzają całe ciało i zmuszają je do ruchu do przodu. Przednie kończyny działają natomiast jak układ kierowniczy i amortyzujący hamulec. Płynne przemieszczanie się to dla psiego mózgu potężne wyzwanie obliczeniowe. Kora mózgowa musi nieustannie integrować płynące z otoczenia bodźce czuciowo-ruchowe, by planować zmianę kierunku i zachować równowagę. Gdy dochodzi do degeneracji układu nerwowego i osłabienia integracji sensomotorycznej, mózg po prostu traci dawną precyzję. Skrócenie kroku przednich łap jest więc podświadomą, neurologiczną próbą asekuracji. Badacze zauważają uderzające podobieństwo do medycyny ludzkiej – pacjenci z zaawansowaną chorobą Alzheimera również charakteryzują się wolniejszym, niepewnym i bardzo krótkim, drobiącym krokiem. Obserwuj, ale nie panikuj Odkrycie dr Olby pomaga w codziennej opiece nad zwierzętami, ponieważ nie wymaga żadnej zaawansowanej aparatury medycznej. Wystarczy bystre oko opiekuna. Warto jednak pamiętać o ważnej zasadzie diagnostyki różnicowej – krótszy krok nie jest równoznaczny z wyrokiem psiej demencji. Skrócenie wykroku bywa często mechanizmem obronnym organizmu zmagającego się z przewlekłym bólem. Przyczyną mogą być postępujące zmiany zwyrodnieniowe stawów czy problemy z odcinkiem szyjnym kręgosłupa. Jeśli zauważysz, że Twój senior nagle zaczął drobić przednimi łapami podczas spacerów, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy i umów wizytę u lekarza weterynarii. Nawet jeśli badania potwierdzą początki zespołu zaburzeń poznawczych (CDS), na który obecnie nie ma lekarstwa, szybka diagnoza pozwoli na natychmiastowe wdrożenie celowanej diety, suplementów wspierających pracę mózgu i modyfikację otoczenia. Dzięki temu uda się znaczenie przedłużyć psu komfortową i szczęśliwą jesień życia. Zasługuje na to. Źródło: Frontiers in Veterinary Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pozyskano pradziejowe DNA ludzi ze ścian jaskiń. „Są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi”
Przez dekady naukowcy badający najstarsze dzieje człowieka pobierali próbki DNA z kości i osadów. Teraz dokonali czegoś, co długo wydawało się niemożliwe: wyizolowali geny bezpośrednio ze ścian jaskiń, w których przed wieloma tysiącleciami powstawały spektakularne dzieła sztuki. Mowa o pieczarach w Hiszpanii i Portugalii.
Zachodnia Europa słynie ze spektakularnych malowideł naskalnych wykonanych przez pradziejowe społeczności przed nawet kilkudziesięcioma tysiącami lat. Jednak badania fizykochemiczne tej sztuki są trudne i najczęściej niewiele wnoszą. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił sprawdzić, czy dawne ludzkie DNA mogło przetrwać bezpośrednio na powierzchniach skalnych? Ekspertyzy przyniosły pozytywną odpowiedź, ale była ona jednak dla badaczy nieco zaskakująca. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Nature Communications”. Nie tylko Altamira Naukowcy objęli swoimi badaniami 11 jaskiń położonych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Hiszpanii i Portugalii. Jednych z kluczowych stanowisk w czasie analiz była słynna Altamira. W 1985 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pieczarę odkryto w drugiej połowie XIX wieku. Jest wypełniona malowidłami koni, jeleni, dłonie i różnymi zagadkowymi symbolami, które powstały między 36 000 a 13 000 lat temu. Eksperci pobrali również próbki z jaskiń Covarón (Asturia), Maltravieso (Estremadura), a także jaskiń Cudón, Les Pedroses, Tebellín oraz La Lloseta. Wszystko posiadały zdobienia w postaci sztuki naskalnej. – Wiemy, że część dzieł sztuki nanoszono na ściany jaskiń poprzez wydmuchiwanie lub rozcieranie pigmentu na powierzchni. Biorąc pod uwagę ogromną czułość współczesnych technik analizy kopalnego DNA, chcieliśmy sprawdzić, czy ten rodzaj kontaktu mógł pozostawić ślady DNA w sztuce naskalnej, co potencjalnie pozwoliłoby nam uzyskać profile genetyczne twórców tych dzieł – mówi Hipólito Collado Giraldo, archeolog i specjalista ds. sztuki naskalnej, który powołał do życia zespół badawczy First Art, który zajął się analizami. Skąd pobrano próbki? Naukowcy poddali analizie łącznie 120 próbek pobranych z różnych kontekstów archeologicznych. Skupili się na analizie próbek pigmentów w postaci ochry ze sztuki naskalnej (łącznie 24 panele), ale też „gołych” ścian jaskiń. Naukowcy szukali dowodów na obecność ludzkiego materiału genetycznego, który mógł zostać pozostawiony na skałach poprzez bezpośredni kontakt. Mogły być to takie wydzieliny jak pot, ślina przy wydmuchiwaniu farby, dotyk lub materiał genetyczny osadzony pośrednio wraz z pyłem i wodą. DNA zaklęte w skale Spośród 120 pobranych próbek tylko pięć pobranych ze ścian dostarczyło autentycznego kopalnego ludzkiego mitochondrialnego DNA. Wykryto je na kalcytowej skorupie ze śladami pigmentu, która znajdowała się pod panelem z przedstawieniami naskalnymi w jaskini Escoural. Pozostałe próbki z ludzkim DNA – ku zaskoczeniu archeologów – pochodziły ze ścian nie pokrytych malowidłami. Miały to być próbki kontrolne. Ludzkie DNA wykryto pondto w innych materiałach (nie pobrano ich ze ścian) badanych w tych samych lokalizacjach. Wszystkie 8 próbek osadów z jaskini Covarón zawierało pradziejowe ludzkie mtDNA, a w niektórych przypadkach było ono wyjątkowo obfite. Ślady ludzkiego DNA znaleziono również w osadach z jaskiń Altamira i Les Pedroses. Ludzkie DNA w trzech z tych próbek pochodzi głównie od kobiet, w jednej głównie od mężczyzn, a w przypadku jednej płeć pozostaje nieustalona. Dalsza analiza dwóch próbek z niedekorowanych ścian jaskini Covarón wykazała, że ich DNA należało do ludzi współczesnych anatomicznie, a analizy jądrowego DNA uplasowały ich w obrębie genetycznego klastra zachodnich łowców-zbieraczy. – To badanie zasadniczo zmienia nasze myślenie o tym, gdzie można znaleźć kopalne DNA – mówi Matthias Meyer, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. – Byliśmy zaskoczeni, że kopalne DNA można wykryć nie tylko w próbkach zawierających pigment, ale także ze ścian jaskiń, które nie noszą widocznych śladów działalności człowieka w przeszłości. Możemy teraz zadać nowe pytania: kto dotykał tej ściany? Czy to był mężczyzna, czy kobieta? Do jakiej populacji należeli? Jak daleko pradziejowi ludzie zapuszczali się w głąb systemów jaskiniowych? – wylicza. Co DNA mówi o twórcach sztuki naskalnej? Wygląda na to, że powierzchnie pokryte pigmentem rzadko zatrzymują wystarczającą ilość DNA, by mogło ono przetrwać tysiące lat. Pierwsza autorka publikacji Alba Bossoms Mesa, doktorantka w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku przyznaje, że badacze ciągle nie są w stanie bezpośrednio powiązać znalezionych śladów kopalnego ludzkiego DNA z procesem tworzenia sztuki naskalnej. Jednak to dzięki jej badaniom udało się uzyskać pierwszy dowód na przetrwanie ludzkiego DNA sprzed tysiącleci na ścianach jaskiń. – To ekscytujące, że mogliśmy odkryć nowy sposób badania obecności ludzi w czasach prehistorycznych – podkreśla Mesa. DNA z jaskiń. Co dalej? Paleogenetyk Matthias Meyer stwierdził, że ściany jaskiń „są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi.” – Kolejnym krokiem jest przetestowanie większej liczby stanowisk, stylów artystycznych i technik – zwłaszcza szablonów dłoni i sztuki figuratywnej w jaskiniach o dobrym stanie zachowania cząsteczek, na tyle, na ile pozwala na to małoinwazyjne pobieranie próbek – zapowiada. Naukowcy liczą, że dzięki dalszym pracom być może uda się ustalić, kto stworzył przynajmniej niektóre dzieła sztuki jaskiniowej – i przypisać tożsamość genetyczną, artystom, którzy je powołali do życia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły widok w Gdańsku. Monumentalny Księżyc lewituje w kościele św. Jana
Czy to sen? To pytanie zadaje sobie każdy, kto wchodzi teraz do kościoła św. Jana w Gdańsku. Do gotyckiej świątyni zawitał monumentalny Księżyc. Lewituje w transepcie i wprawia zwiedzających w osłupienie. Każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu.
Dzieło sztuki w formie Księżyca wiszące w kościele św. Jana to kolejny zaskakujący pomysł pracowniczek Nadbałtyckiego Centrum Kultury, które realizuje różne projekty wewnątrz tej świątyni. W 2025 roku kościół stał się „LeŚnią”, czyli roślinną strefą wytchnienia. Księżycowe muzeum Instalacja „Museum of the Moon” („Księżycowe Muzeum”) w formie Księżyca to dzieło autorstwa brytyjskiego artysty Luke’a Jerrama. Przedstawia replikę Księżyca w skali 1:500 000. Oznacza to, że każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu. Mierzy 7 metrów średnicy. Jak powstało to dzieło? Artysta wykorzystał bardzo precyzyjne zdjęcia dostarczone przez amerykańską agencję kosmiczną NASA. Czym dokładnie jest instalacja „Museum of the Moon”? „Proponujemy wydarzenie oparte na minimalizmie formy i skali, wchodzące w unikalny dialog z gotycką architekturą Centrum św. Jana” – czytamy w komunikacie Nadbałtyckiego Centrum Kultury. Dodano, że aranżacja i oprawa przestrzeni zaprojektowano tak, by zaskoczyć zmysły odbiorców – pełen efekt wizualny widzowie odkryją dopiero po przekroczeniu progu. Instalacja znalazła się w świątyni w ramach projektu „chyba śnisz…”. Celem inicjatorek akcji było stworzeniu „totalnego, onirycznego doświadczenia przestrzeni”. Kuratorką wystawy jest Anna Zalewska-Andruszkiewicz. Podróżujący Księżyc Instalacja podróżuje po całym świecie. Gości w katedrach, muzeach i na festiwalach, a teraz na chwilę ląduje w Gdańsku. Jednak to nie jest jej pierwszy raz w Polsce. W 2019 roku można było ją obejrzeć z okazji na dziedzińcu Centrum Nauki Kopernik w Warszawie w okazji 50 rocznicy pierwszego lądowania ludzi na Srebrnym Globie w ramach programu Apollo. Do tej pory praca była pokazywana ponad 350 razy w 40 krajach, zachwycając ponad 30 milionów widzów. Kim jest Luke Jerram – autor instalacji „Museum of the Moon”? Jerram jest Brytyjczykiem. Tworzy rzeźby, instalacje oraz projekty live art. Działa od 1997 roku i ma na swoim koncie blisko 1000 wystaw na całym świecie. Można określić go mianem multiinstrumentalisty, bo tworzy zarówno obiekty muzealne, ale również po spektakularne, wielkoformatowe interwencje w przestrzeni publicznej. Szerokim echem odbiła się jego instalacja Play Me, I’m Yours. Było to ponad 2000 ulicznych pianin w 70 miastach. Dotarła do 10 milionów odbiorców i stała się stałym elementem współczesnej popkultury. Kiedy zobaczyć Księżyc w kościele? Instalację można zobaczyć za darmo! Jest dostępna dla zwiedzających do 4 lipca 2026 roku w Centrum św. Jana (ul. Świętojańska 50, Gdańsk). Świątynia czynna jest codziennie w godzinach 10:00 – 20:00. Z kolei możliwość zwiedzania całonocnego odbędzie się z 3 na 4 lipca – nie są wymagane zapisy. Oprowadzania kuratorskie będzie możliwe 25 czerwca i 2 lipca – te spotkania są bezpłatne, ale ze względu na limit miejsc obowiązują wcześniejsze zapisy w serwisie evenea.pl. Organizatorzy zachęcają do wizyty osoby z niepełnosprawnościami ruchowymi. Całość instalacji oraz wydarzenia towarzyszące odbywają się na parterze NCK – Centrum św. Jana. Przestrzeń jest w pełni dostępna i pozbawiona barier architektonicznych. Źródło: Nadbałtyckie Centrum Kultury Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W sobotę nad Ziemią przeleci ogromna planetoida. Obiekty o takich parametrach mijają nas bardzo rzadko
Jeśli kiedykolwiek marzyłeś o tym, by zobaczyć na własne oczy potężną kosmiczną skałę pędzącą przez Układ Słoneczny, to w ten weekend nadarzy się ku temu doskonała okazja. Już w najbliższą sobotę (27.06) w bliskim sąsiedztwie Ziemi przemknie masywna planetoida.
Mowa o planetoidzie oznaczonej w katalogach astronomicznych jako (152637) 1997 NC1. Została ona odkryta niemal trzy dekady temu, w 1997 roku. Astronomowie z Europejskiej Agencji Kosmicznej mają dobre wieści – skrupulatnie wyliczyli jej trajektorię, co pozwala całkowicie wykluczyć ryzyko kolizji z Ziemią. Co więcej, do obserwacji obiektu wystarczy najzwyklejsza lornetka! Obiekt znajdzie się w punkcie maksymalnego zbliżenia z naszą planetą dokładnie 27 czerwca 2026 roku o godzinie 13:14 czasu polskiego (po zapadnięciu zmroku także powinno być ją widać), więc przygotuj sprzęt i zobacz na żywo zjawisko, które zdarza się raz na kilka lat. Co to za obiekt i jak daleko minie Ziemię? Planetoida przemknie w naszym sąsiedztwie z prędkością niemal 9 km/s (co daje ponad 32 000 km/h). Dystans, jaki będzie dzielił ją od Ziemi, wyniesie około 2,56 miliona kilometrów. W terminologii badawczej określa się to mianem bliskiego przelotu (ang. close approach), jednak w rzeczywistości odległość ta to około 6,66 średniego dystansu pomiędzy Ziemią a Księżycem. Największą zagadką pozostają dokładne gabaryty kosmicznej skały. Naukowcy szacują jej wielkość na podstawie albedo, czyli parametru odbijania światła słonecznego. Początkowo zakładano, że współczynnik ten dla omawianej planetoidy wynosi od 5% do 25%, co dawałoby potężny obiekt o średnicy od 750 do nawet 1650 metrów. Pojawiają się jednak analizy sugerujące znacznie wyższe albedo (na poziomie sięgającym 60%). Oznaczałoby to, że powierzchnia planetoidy odbija światło niezwykle intensywnie i w rzeczywistości mamy do czynienia ze znacznie mniejszym obiektem, który jedynie wydaje się tak duży z perspektywy ziemskich instrumentów. Jak i kiedy przygotować się do obserwacji? Juan Luis Cano z Biura Obrony Planetarnej ESA zaznacza, że obiekty o podobnych parametrach mijają naszą planetę stosunkowo rzadko – średnio raz na kilka lat. To czyni sobotni przelot wyjątkową okazją dla miłośników nocnego nieba. Aby dostrzec przemykającą planetoidę, nie potrzebujemy profesjonalnego sprzętu z obserwatorium badawczego. Do tego celu wystarczy niewielki teleskop amatorski lub lornetka o dużym powiększeniu. Z perspektywy mieszkańców półkuli północnej (w tym Polski), obiekt będzie możliwy do namierzenia już w fazie przybliżania się do naszej planety. W momencie maksymalnego zbliżenia planetoida powinna być dostrzegalna z większości miejsc na Ziemi, natomiast jej oddalanie się będą mogli śledzić najdłużej mieszkańcy półkuli południowej. Kiedy najlepiej obserwować planetoidę z Polski? Sama kosmiczna skała nie przemknie jednak po niebie w ułamku sekundy niczym spadająca gwiazda. Obiekty o takich gabarytach przemieszczają się na tle gwiazdozbiorów stosunkowo powoli, co daje nam całkiem szerokie okno obserwacyjne, obejmujące kilka nocy. Noc z piątku na sobotę (przed zbliżeniem): To będzie prawdopodobnie najlepszy moment na celowanie w niebo. Ponieważ obiekt nadlatuje od strony półkuli północnej, będziemy mieli świetne warunki do śledzenia go, gdy będzie systematycznie zbliżał się do Ziemi i zyskiwał na jasności. W sobotę po zapadnięciu zmroku: Obserwacje nadal będą jak najbardziej możliwe i warto ich spróbować. Pod koniec czerwca niebo staje się optymalnie ciemne dość późno (pełny zmrok astronomiczny zapada dopiero późno w nocy), więc trzeba uzbroić się w cierpliwość. Należy jednak pamiętać, że planetoida minęła już swój punkt krytyczny, zaczyna oddalać się od Ziemi z prędkością 9 km/s i z każdą godziną będzie opadać w kierunku nieboskłonu południowego. Kluczowym warunkiem udanych obserwacji będzie znalezienie stanowiska z dala od miejskich świateł. Astronomowie ostrzegają jednak, że w tę konkretną noc naturalną przeszkodą może okazać się silne światło Księżyca. Jasna tarcza naszego naturalnego satelity zdominuje niebo, znacznie obniżając kontrast optyczny, co może utrudnić wypatrzenie pędzącego w ciemności obiektu. Warto jednak próbować, bo to nie lada astronomiczne wydarzenie. Źródło: ESA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.