Churchill nazwał ją swoim ulubionym szpiegiem. Kim tak naprawdę była Krystyna Skarbek?
Miała urodę i seksapil dziewczyny Bonda, ale to ona była szpiegiem. Była pierwszą kobietą, która pracowała jako agentka brytyjskiego wywiadu. Krystyna Skarbek, znana też jako Christine Granville i Pauline Armand, nie zapominała nigdy o szmince i nożu.
W tym artykule: Młodość Krystyny Skarbek Czym zasłynęła Krystyna Skarbek? Działalność szpiegowska Krystyny Skarbek Urodziła się nocą, podczas burzy, dlatego ojciec nazywał ją Vésperale, wieczorną gwiazdeczką. W powieści Iana Fleminga Casino Royale Vesper Lynd, dziewczyna Bonda, jest piękną brunetką o włosach, które zawijają się na końcach, ujmując twarz jakby w ramę. Tak też na czarno-białych zdjęciach wygląda zawsze promiennie uśmiechnięta Krystyna Skarbek. Zwykło się uważać, że to jej brawurowe wojenne akcje zainspirowały Iana Fleminga do napisania powieści o agencie z licencją na zabijanie. To jej wdzięk, urok i seksapil połączone z odwagą i siłą przejęła dziewczyna Bonda. Podobno Krystynę łączył z pisarzem płomienny romans, któremu oddawali się w rezydencji Fleminga Goldeneye na Jamajce. Nie ma jednak na to żadnych dowodów oprócz tych literackich. Dobry mąż nie zostawia śladów, podobnie jak dobry szpieg, a Skarbek była jednym z najlepszych. Mówiono, że z dynamitem umie zrobić wszystko, a Churchill nazwał ją swoim ulubionym szpiegiem. Młodość Krystyny Skarbek Dzieciństwo Krystyny Skarbek upłynęło na Mazowszu, w majątku Trzepnica, który jej ojciec Jerzy kupił za pieniądze swojej żony de domo Goldfeder. Stefania – wykształcona i bogata córka żydowskich bankierów, która koronkową bieliznę zamawiała w Wenecji, a wody toaletowe u Lubina w Paryżu, nie była ukochaną żoną. Mąż z hrabiowskim tytułem gardził zarówno nią samą, jak i całą jej żydowską rodziną, natomiast korzystał, zarówno chętnie, jak i bez umiaru, z ich majątku. Kupował konie, grywał w ruletkę, bawił damy na salonach. Rzadko bywał w domu, a wrażliwa i opuszczona Stefania posępniała coraz bardziej i coraz rzadziej opuszczała swoje pokoje. Krystyna – córeczka tatusia i oczko w jego głowie – w odróżnieniu od swego starszego brata wychowana została tak, by godnie reprezentować prastary ród Skarbków. Najlepiej w okolicy jeździła konno, najwyżej wspinała się na drzewa, była wysportowana i zwinnością przewyższała brata, po francusku mówiła bez akcentu. Konie, psy, trzepnickie dęby i lasy – to był jej świat. „Trzepnica sprzedana” – tak mawiała później w obliczu nieszczęść. Jerzy przehulał majątek żony, a Krystyna straciła wówczas wszystko, a przede wszystkim własne korzenie. Wyrwana z Trzepnicy nigdzie już nie znalazła swojego miejsca, a jakakolwiek stabilizacja budziła w niej paniczny lęk. Dlatego uciekała przed nią, jakby w obawie, że gdy tylko coś stanie się jej światem, będzie musiała to stracić. Eugeniusz Bodo był jednym z najwybitniejszych przedwojennych artystów. 80 lat temu zmarł w sowieckim łagrze Eugeniusz Bodo przed wojną zachwycał jako gwiazda kina i estrady. Potem aresztowało go NKWD. 7 października 1943 roku umarł z wycieńczenia i głodu. – Szlachta i arystokracja łączyła się z Żydami, żeby pozłocić swoje korony. Ale nigdy te związki nie przestały zawstydzać, nigdy owe nieszczęsne istoty zrodzone z tych mariażów nie zostały zalegalizowane na salonach – pisał właśnie o Krystynie, którą poznał w Zakopanem, Witold Gombrowicz. Krystyna była Żydówką, ale i hrabianką, była również młodą rozwódką, która przyjaźniła się z mężczyznami, a w dodatku działała na nich jak magnes. Lubiła ryzyko, ruch, szybką jazdę na nartach, a dla rozrywki przemycała papierosy z góralską kontrabandą. Nie pasowała nigdzie, dlatego znakomicie odnajdywała się w ruchu, w ciągłej zmianie, w podróży. Czym zasłynęła Krystyna Skarbek? Wiadomość o wybuchu wojny zastała ją w Kenii, dokąd pojechała u boku swego drugiego męża, podróżnika i dyplomaty Jerzego Ordon-Giżyckiego. Natychmiast wróciła do Europy i w Londynie zgłosiła się do biura wywiadu. Brytyjczycy opisali ją jako poszukiwaczkę przygód, świetną narciarkę (w Zakopanem zdobyła tytuł miss nart) i patriotkę, ale o angażu zadecydowały inteligencja i wdzięk. Już pierwsza misja, jakiej się podjęła, zdawała się samobójcza. Miała z Budapesztu przedostać się przez góry do Warszawy, by dostarczyć brytyjskie materiały propagandowe, skontaktować się z podziemiem i drogą powrotną dostarczyć dane o dyslokacji wojsk. Przez góry prowadził ją znajomy, słynny narciarz Janek Marusarz, a narciarskie umiejętności i doświadczenie przemytniczki pozwoliło jej przedrzeć się przez ośnieżone i mroźne Karpaty i dotrzeć do Polski. Był to prawdziwy sportowo-szpiegowski wyczyn, ale w Polsce członkowie podziemia nie ufali jej. Wszyscy tajni agenci pracowali wówczas dla rządu na uchodźstwie, a Krystyna jako agentka brytyjska wydawała się podejrzana, znów obca. Udało jej się jednak nawiązać kontakty z Muszkieterami – podziemną organizacją wywiadowczą, która później została oskarżona przez AK o kolaborację z Niemcami. Te kontakty zostawiły liczne ślady w polskiej teczce Krystyny. Według donosów była podwójną agentką. Była zbyt piękna, zbyt odważna, zbyt inteligentna i zbyt skuteczna, by jej ufać. O rzekomej kolaboracji doniesiono również Brytyjczykom, którzy zesłali ją na banicję do Kairu. Krystyna miała już za sobą przerzuty polskich lotników do Budapesztu i internowanych żołnierzy do obozów aliantów w Europie i Afryce Północnej. Wiele razy była kurierką między Warszawą i Budapesztem, a średnia życia kuriera wynosiła wówczas dwa miesiące. Potrafiła nawet wymknąć się z rąk gestapo. Ugryzła się w język, pluła krwią i jako chora w ostatnim stadium gruźlicy została uwolniona i ocaliła również życie swojemu partnerowi i kochankowi Andrzejowi Kowerskiemu, bo Niemcy bali się gruźlicy bardziej nawet niż obcych szpiegów. Innym razem rozsypała sznur rzekomych diamentów i kiedy Niemcy rzucili się na kosztowności, ona wraz z innym swym towarzyszem rzuciła się do ucieczki. Kiedy mężczyźni zastanawiali się, jak podać jej tabletkę z cyjankiem, którą pracownicy wywiadu dostawali, by uniknąć tortur, ona wydostawała ich na wolność. To dzięki Skarbek Churchill dowiedział się o gromadzeniu wojsk niemieckich przy granicy ZSRR i szykowanej operacji Barbarossa oraz o produkcji broni w polskich fabrykach. Ale w Polsce Krystyna była spalona, jej zdjęcie miał każdy posterunek gestapo, a ze strony Polaków też groziło jej rozstrzelanie. Ostatni jeniec II wojny światowej. Do domu wrócił 55 lat po zakończeniu wojny 11 sierpnia 2000 roku na Węgry powrócił András Toma uznany za ostatniego jeńca II wojny światowej. Mężczyzna przez 53 lata przebywał w rosyjskim szpitalu psychiatrycznym. Na Węgrzech uzn... Działalność szpiegowska Krystyny Skarbek Krystyna zaczęła pracować jako agentka stworzonych przez Churchilla jednostek SOE – Special Operation Executive (Kierownictwa Operacji Specjalnych), specjalizujących się w dywersji, sabotażu i wszelkich innych działaniach, których dżentelmeni nie podejmują. Ulubioną bronią Krystyny był nóż, potem sznur, a na końcu granat. Pistolet uważała za broń bezrefleksyjną i dlatego niebezpieczną. Pewnej nocy zrzucona została na francuski płaskowyż Vercors. Zakopała spadochron i pistolet, otrzepała potłuczone lądowaniem kolana i jak Francuzka na zakupy, umalowała usta i poszła na spotkanie z ruchem oporu. Nie dość, że zdemobilizowała tam i uprowadziła cały garnizon wcielonych do niemieckiej armii polskich żołnierzy, którzy poszli za nią półnadzy, zrzuciwszy faszystowskie mundury, to jeszcze uratowała życie swoim przełożonym z SOE, którzy wpadli w ręce gestapo. Gdy londyńskie dowództwo tajnej agencji uznało, że jakakolwiek próba odbicia więźniów byłaby akcją samobójczą, Krystyna, choć sama była wówczas poszukiwana, podjechała na rowerze prosto na posterunek i wypertraktowała uwolnienie skazanych na rozstrzelanie. Życie całej trójki uratował blef – Krystyna przedstawiła się jako kuzynka marszałka Montgomery’ego – duża łapówka, szantaż, brawura, spryt i niezwykła odwaga jednej kobiety. Krystyna była najwyżej odznaczoną ze wszystkich tajnych agentów SOE. Po wojnie od rządu brytyjskiego otrzymała ordery, podziękowania i sto funtów. Christine Granville, bo taki miała pseudonim, kochała wielu mężczyzn, wielu podbiła serce i wielu ocaliła życie, narażając własne, ale gdy wojna dobiegła końca, znów się okazało, że nie pasowała nigdzie i nigdzie nie mogła znaleźć swojego miejsca. Zginęła w hotelowym hallu, ugodzona w samo serce nożem przez byłego kochanka. Mówiła wielu osobom, pisała w listach, że zaczyna się go bać, że jest szalony, ale nikt jej nie uratował.
Historia Słowian do dziś jest pełna zagadek. Skąd się wzięli i jakie były plemiona słowiańskie?
Choć opanowali rozległe przestrzenie wschodniej Europy, ich ekspansja pełna jest zagadek. Historia Słowian wypełniona jest pytaniami bez odpowiedzi. Czy Słowianie w Polsce pojawili się tak samo jak pozostali Słowianie w Europie?
W tym artykule: Historia Słowian Skąd pochodzą Słowianie? Plemiona słowiańskie Początki Słowian – co nam mówi archeologia? Pochodzenie Słowian: co nam mówi genetyka? Początki słowiańskiej kultury Wędrówki Słowian Ekspansja słowiańskości Słowiańska bieda Skromnie i higienicznie Wspólne tradycje i religia Tradycje słowiańskie a chrystianizacja „Słowianie” – skąd pochodzi to słowo „Ludy słowiańskie zajmują większą przestrzeń na Ziemi niż w dziejach”. To zdanie wygłoszone kiedyś przez Johanna Gottfrieda von Herdera, twórcę niemieckiej filozofii historycznej, uważanego za ojca slawistyki, do dziś budzi wątpliwości. Czy należy je uznać za opis stanu wiedzy na temat historii Słowian? Czy może jest ono faktem, z którym trudno nam, Słowianom, się pogodzić? A może stworzyliśmy po prostu swoiste antyhistorie: niewytwarzania, niedziania się, nudy, bierności i stagnacji, która miała jednak doprowadzić do tego, że jesteśmy najliczniejszą w Europie grupa językową? Do dziś nie wiadomo właściwie, jakim sposobem. Nie jesteśmy ludem takim jak Baskowie, którzy niemalże od czasów prehistorycznych mieszkają w jednym miejscu i są w stanie badać własną historię, sięgając w głąb tysiącleci. Nie stworzyliśmy imperium o spisanych dziejach, które wychowało wybitnych filozofów, charyzmatycznych władców i wizjonerów decydujących o losach świata, zostawiających po sobie świątynie i miasta, kodeksy, dzieła sztuki i szlaki handlowe. Historia Słowian Słowianie przez historię maszerowali w łapciach z łyka albo kory. Został po nich co najwyżej garnek pozbawiony ozdób, niezdarnie ulepiony w rękach, bo nie używali nawet koła garncarskiego. Do bitwy szli, zakasując portki, żeby nie przeszkadzały im w biegu i walce. Ale w tych lnianych gaciach dotarli na tereny dzisiejszej Syrii, na Peloponez, a najprawdopodobniej także do Islandii. Stanęli pod Konstantynopolem, stolicą połowy ówczesnego świata. Sukces niepiśmiennych Słowian, lub może tylko ich języka, był przeciwieństwem sukcesu jasnej, logicznej łaciny. Języka imperium, który zrodził poezje nie tylko subtelne i piękne, ale również mierzone stopami rytmicznymi. Podczas gdy najstarszym pisanym zabytkiem słowiańskim jest słowo „strawa”. To jednak strawa częściej pojawia się dziś na europejskich stołach niż ambrozje i delikatesy. Znany historyk Norman Davies porównał uprawianie historii do sztuki. Mówił, że historyk powinien być po trosze artystą, żeby móc w sposób twórczy poruszać się wśród strzępów informacji i zapisków butwiejących w archiwach. Tymczasem dzieje Słowian nakreślili przed laty rzemieślnicy traktujący archeologię, źródła pisane i językoznawcze niezwykle instrumentalnie. "Historiografia to brutalna walka o świadomość." Wywiad z Normanem Daviesem Rozmowa z brytyjskim historykiem, który zna polską duszę jak nikt inny. Skąd pochodzą Słowianie? Ludzie od lat są okopani w dwóch wrogich obozach. Toczą ze sobą bitwy, za nic mają rzesze, które przymuszone obowiązkiem szkolnym znosić muszą katusze nudy na lekcjach historii. Pierwszy z wrogich obozów to tzw. autochtoniści. Twierdzą, że Słowianie z dziada, a nawet pradziada z prababą mieszkali między Odrą i Wisłą i stąd wyruszyli na podbój Europy. Drudzy to allochtoniści. Ich zdaniem Słowianie pochodzą, mówiąc ogólnie, zza naszej wschodniej granicy, z dorzecza Dniepru. Stamtąd przyszli i zaludnili środkową Europę i Bałkany. „Spory jednych z drugimi, skupione głównie na wytykaniu błędów stronie przeciwnej, do dyskusji na temat dawnych Słowian nie wnoszą nic ciekawego ani nowego, w ogóle nie mogą dojść do zgody (...) jako że każdy myśli co innego i żaden nie chce ustąpić drugiemu” – jak pisał o plemionach słowiańskich na przełomie VI i VII w. nieznany historyk nazwany Pseudo Maurycym. Zostawmy więc ciosanie kolejnych prakolebek i spory o nazwy rzek, znad których wyłowiło naszych przodków światło historii. Zajmijmy się historią, o jakiej mówi Davies – sztuką opartą na faktach. Owych faktów nie jest zbyt wiele, a w ich wątłym świetle historia Słowian jawi się jako mglista, niekonkretna, niczym słowiańska dusza. Kolejne teorie o pochodzeniu naszych dziadów uchodzą za niepodważalne prawdy tylko do czasu, gdy pojawiają się prawdy jeszcze prawdziwsze lub takie, których wyznawcy po prostu głośniej krzyczą. Spisane tu rozważania na pewno nie przyniosą jednoznacznej odpowiedzi na pytanie. Jak to się stało, że zarówno płowy Białorusin ze szklanką samogonu, jak i śniady Czarnogórzec wychylający flaszkę domowego winka przy odrobinie dobrej woli mogą wznieść tak samo brzmiący toast? Może zresztą same pytania będą ciekawsze niż szukanie na nie odpowiedzi? Tak czy inaczej, czas zacząć naszą opowieść. Plemiona słowiańskie Ojciec historii, Herodot, pisał wprawdzie o Neurach (często uważanych za Słowian), że raz do roku zamieniają się w wilki, ale co robili, kiedy nie byli wilkami? W dziełach historyków starożytnych Słowianie pojawili się dopiero w połowie VI w. Co było wcześniej – skąd przyszli, dlaczego do tego czasu nie byli zauważani – nie wiadomo. A przecież nie mogli w ogóle nie istnieć! Dziś uważamy, że byli Sklawinami i Antami. Mówili jednym językiem, niesłychanie barbarzyńskim i te same mieli, krótko mówiąc, urządzenie i obyczaje jedni i drudzy ci północni barbarzyńcy. Co uznajemy za niezbity dowód na to, że jedni i drudzy byli Słowianami właśnie, choć żaden z autorów tego explicite nie napisał. Najstarsze języki świata – kiedy powstały i które z nich wciąż są używane? Język to podstawowe narzędzie komunikacji, bez którego nasz rodzaj najprawdopodobniej nigdy nie dotarłby do miejsca, w którym jest teraz. Czy specjaliści zdołali ustalić, jaki jest najstars... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najstarsze-jezyki-swiata-kiedy-powstaly-i-ktore-z-nich-wciaz-sa-uzywane-fot-sepia-times-universal-images-group-via-getty-images-028790f.jpg" width="938" height="692" alt="Najstarsze języki świata – kiedy powstały i które z nich wciąż są używane? (fot. Sepia Times/Universal Images Group via Getty Images)" title="Najstarsze języki świata – kiedy powstały i które z nich wciąż są używane? (fot. Sepia Times/Universal Images Group via Getty Images)" /> Już w XIX w. historycy doszli zresztą do wniosku, że nie bardzo mogą ufać swoim starożytnym poprzednikom. Bo ci nie dość, że posługiwali się mapami podróżnymi, które niewiele miały wspólnego z rzeczywistą geografią, to jeszcze bezgranicznie ufali swoim informatorom, a (skąpą) wiedzę śmiało uzupełniali wyobraźnią. Jeden z głównych, żeby nie powiedzieć kultowych, autorów tekstów na temat Słowian, niejaki Jordanes, sądził, że Wisła płynie z zachodu na wschód. Jego „relacja słowiańska” jest kompilacją źródeł, jakie udało mu się przeczytać przy biurku, gdzie opracowywał historię Gotów, o Słowianach jedynie wspominając. Inny antyczny „znawca” – historyk, który z równą pasją oddawał się pisaniu panegiryków co i paszkwili na tego samego władcę – o Słowianach wiedział jedynie, że czczą boga twórcę błyskawic... Wszelkie informacje przekazywane przez autorów starożytnych o obszarach położonych poza rzymskim imperium wydają się mocno podejrzane. Trudno się dziwić, klasyczne dzieła obejmowały obszary znacznie rozleglejsze niż tereny ich własnych podróży, a często wykraczały też poza granice ich wiedzy. Tymczasem nazwy, ludy i plemiona często mylili i podbijający w XIX w. Afrykę Brytyjczycy, którzy informacje czerpali przecież z pierwszej ręki. Zresztą i dziś, w dobie obserwacji satelitarnej, wytrawni komentatorzy polityczni popełniają – bywa – brzemienne w skutkach merytoryczne błędy. Początki Słowian – co nam mówi archeologia? Odwołajmy się zatem do wykopalisk. Tu przedmiotem badań nie są dwuznaczne zapiski, ale konkretna materia – cegła, brosza i nagrobek. Archeolodzy zwykli uważać, że tam gdzie wykopano garnek „w typie praskim”, czyli ręcznie lepione, nieozdobione naczynie, tam gdzie doszukano się śladów po kwadratowej półziemiance z paleniskiem w jednym z kątów – tam na pewno mieszkali Słowianie. Dla tych badaczy kolejne obszary zasięgu słowiańszczyzny wyznaczają owe garnki i półziemianki. Ale przecież ludzie mówiący tym samym językiem mogli żyć w skrajnie różnych kulturach materialnych. Weźmy chociażby arabskich beduinów ze stadem kóz, kilkoma wielbłądami, plastikowymi bidonami, jednym kotłem i namiotem. Porównajmy ich z sybarytycznymi mieszkańcami miast pełnych orientalnego przepychu, pachnących tysiącem i jedną przyprawą. Styl ich życia jest skrajnie różny, a jednak zarówno marokański beduin, jak i mieszkaniec Damaszku czy egipskiej oazy powie o sobie „jestem Arabem”, i do tego powie to po arabsku. Skąd zatem pewność, że pochylony nad prymitywnym paleniskiem mieszkaniec nędznej półziemianki był Słowianinem? Skąd wiemy, że sam się za takiego uważał? Materialnych śladów jest zbyt mało i zbyt są one mizerne, żeby można było wysnuwać z nich kategoryczne wnioski dotyczące etniczności. Przecież garnek po prostu służył do noszenia wody, a jama zasobowa – do przechowywania ziarna. Z którego po dniu pracy w polu człowiek przygotował sobie bryję, ulubiony ponoć przysmak Słowian. Niezwykłe odkrycie archeologów na słowiańskim cmentarzu Na słowiańskim cmentarzysku archeologowie odnaleźli tysiące fragmentów glinianych naczyń i metalowych przedmiotów. Odkopano również ludzkie i zwierzęce kości. Po epoce starożytnej pozostało wiele ciekawych śladów kulturowych: biżuteria, zapinki, monety… Początek ery nowożytnej, kiedy do dziejów wkraczają Słowianie, jakby w ziemi zaginął. To, co zostało, to najczęściej po prostu inny kolor, albo nawet inny odcień koloru ziemi tam, gdzie kiedyś była jama zasobowa. – Tak wyglądają słowiańskie stanowiska archeologiczne – mówi jeden z badaczy, od lat fotografujący relikty słowiańszczyzny. Pochodzenie Słowian: co nam mówi genetyka? Kolebki „słowiaństwa” poszukują nie tylko archeolodzy i lingwiści, ale także antropolodzy i genetycy. Zdaniem tych ostatnich charakterystycznym genem dla Słowian jest R1a1 (M17). To tzw. haplogrupa występująca w męskim chromosomie Y, czyli przenoszona niemal bez zmian z ojca na syna. Na kontynencie europejskim występuje on u 63% Serbów łużyckich (z Niemiec), 56,4–60% Polaków, 44–54% Ukraińców i 50% Rosjan. Najstarszą „genetyczną kolebką” Słowian byłoby w myśl tych badań południe Europy. Sęk w tym, że choć falsyfikacja danych genetycznych jest praktycznie niemożliwa, to ich fałszywa interpretacja – prawdopodobna. Wszystko dlatego, że słowiańskość to pojęcie przede wszystkim lingwistyczne, nie antropologiczne. Podobnie wysoki jak w Polsce odsetek nosicieli R1a1 spotyka się w Europie wśród… Węgrów. Którzy pod względem językowym nie mają nic wspólnego nie tylko ze Słowianami, ale w ogóle z całą indoeuropejską grupą języków. A także u 80 proc. Celtów (Rosser, 2000). Początki słowiańskiej kultury Skoro nie w genach, to gdzie powinniśmy szukać esencji słowiańskości? Florin Curta, amerykański mediewista, jest zdania, że początków Słowian należy poszukiwać nie w garnkach, a w znakach emblemicznych, czyli wyróżniających Słowian spośród innych ludów. Takich jak dziś tarcza szkolna na rękawie ucznia czy stojące włosy na głowie punka. Dla Curty takim znakiem jest fibula kabłąkowa. Czyli zapinka do sukni noszona przez kobiety manifestujące swą przynależność do słowiańskich elit. Te bowiem powstają właśnie w momencie, gdy formuje się etniczność. Czy włożenie stroju z fibulą wystarczało do zamanifestowania słowiańskości? – Być może – odpowiada Curta, którego inni archeolodzy krytykują zresztą za przypisywanie zwykłym zapinkom zbyt wielkiego znaczenia. Jednak jego rozważania idą dalej i są ciekawym głosem w słowiańskiej sprawie. Florin Curta uważa bowiem, że Słowian „stworzyli” autorzy bizantyńscy, nazywający Sclavenes wszystkie ludy barbarzyńskie, które od północy atakowały Cesarstwo podczas grabieżczych wypraw. Nazwa ta powstała dla uproszczenia zbyt skomplikowanej rzeczywistości. Przecież my sami nazywamy wszystkich przedstawicieli rasy żółtej Chińczykami, a większość muzułmanów, niezależnie od tego, czy są Persami, czy Pakistańczykami, po prostu Arabami. Ale wróćmy do Cesarstwa, które na Bałkanach postawiło sieć warowni mających chronić północną granicę przed napadami barbarzyńców. Najeźdźcy byli żądni złota i broni, a także oliwy, wina i sosu rybnego zwanego garum. Odcięcie od prestiżowych produktów zmusiło słowiańskich przywódców – jeśli dalej chcieli nimi pozostać i wyróżniać się z masy zajadającej się bryją – do politycznej i militarnej mobilizacji. Zaczęła się formować nowa, silniejsza, lepiej zorganizowana grupa Słowian, zauważona właśnie przez autorów bizantyńskich. Tak głosi teoria Curty, jak wszystkie inne niepozbawiona luk, które umożliwiają jej obalenie. Ale – przyznajmy – o ileż ciekawsza niż na przykład słynna „wędrówka ludów”. Wędrówki Słowian Godne zastanowienia jest, jak niby miały owe ludy wędrować. Trudno przypuszczać, by nagle matki brały na barana dzieci, ojcowie rodzin uwiązywali dzikie świnie na konopne sznury (jedna z teorii dotyczących pochodzenia nazwy Słowian mówi, że Suobenoi znaczy tyle, co chodzący ze świniami), praski, nic nie warty garnek zostawiali na żer archeologom i szli na przełaj przez las, gdzie oczy poniosą. Kiedy decydowali: „No, dziś już dalej nie idziemy, tutaj zostajemy; bierzmy się do orania ziemi i lepienia nowych garnków”? Co zmuszałoby ich do dramatycznej decyzji o pozostawieniu całego dobytku i wyruszeniu na tułaczkę? Przecież nie byli nomadami, tylko rolnikami, których żadna siła nie oderwie od własnej ziemi. Niektórzy historycy wyznają teorię, że motorem wędrówki był nieprzyjazny klimat północy. Trudno sobie jednak wyobrazić chłopa, który orze, sieje, zbiera, a któregoś ranka wstaje ze swojego leża wyściełanego suchą trawą i mchem, wychodzi z ziemianki, rozgląda się i mówi: „O, znowu siąpi, straszna tu jednak wilgoć. Dość mam tych poleskich bagien, nogi ciągle mam przemoczone, cały ten klimat i ta szara beznadzieja działają na mnie depresyjnie. Jutro idę szukać słońca, ruszam na południe”. Zdaniem profesora Przemysława Urbańczyka, który ślady najprawdopodobniej słowiańskie odkrył aż na Islandii, w rozważaniach na temat Słowian należy porzucić wątpliwą teorię wędrówki ludów. Za owe ludy trzeba uznać raczej wędrujące elity – przywódców wraz z armią i tejże armii rodzinami. To właśnie ich losy mieli śledzić historycy, których zupełnie nie zajmowało nudne życie osiadłej, rolniczej większości, niemającej ani ambicji, ani możliwości jakiejkolwiek ekspansji. Zdaniem Urbańczyka, w sukcesie słowiańszczyzny decydującą rolę mieli odegrać przywódcy awarscy, przybyli ze stepów Azji. Koczownicy szybko podporządkowali sobie wielkie tereny zamieszkane przez rozmaite osiadłe rolnicze ludy, które, jak głosi tradycja, traktowali z należnym okrucieństwem. Jeśli Obrzyn (Awar) miał jechać, nie zaprzęgał do telegi ani konia, ani wołu, jeno kazał zaprząc 3, 4 albo 5 niewiast, aby wiozły Obrzyna. Awarowie, dzicy i bezwzględni jeźdźcy o zniekształconych czaszkach, twarzach pooranych skaryfikacjami, ze skalpami wrogów przytroczonymi do buńczuków, wyruszali wiosną na wojenne wyprawy. Zabierali na nie swoich Słowian – pieszych, odzianych nawet nie w koszule, ale w portki tylko. Tak to Słowianie w łapciach doszli pod awarskim dowództwem do Salonik. Oblegali Konstantynopol, brali udział w wyprawie bizantyńskiej przeciw Arabom (na których stronę ochoczo przeszli) i osiedli aż w Syrii. Ekspansja słowiańskości Na pewno nie zaludnili tym sposobem Europy. Ale Awarowie, zapewniając Słowianom i tym wszystkim, którzy dochodzili do wniosku, że opłaca się być Słowianinem, stabilizację, mogli być też swoistymi promotorami słowiańszczyzny. Hunowie co roku przychodzili zimować u Sklawów, brali do łoża żony ich i córki, a na wyprawy wojenne brali słowiańskie mięso armatnie. Mogli też posługiwać się językiem Słowian w kontaktach zagranicznych (jak dziś angielskim). Słowiańskie egalitarne społeczeństwo szybko akceptowało obcych i niejako wcielało ich w swoje szeregi. Co – jak twierdzą antropolodzy kultury – jest najważniejszym warunkiem sukcesu demograficznego. Inaczej, z punktu widzenia czystej biologii, taki „słowiański skok demograficzny” (z ok. 300 tys. w VI w. do niemal 8 mln w XI w. n.e.) był mało prawdopodobny, choć nie niemożliwy. O otwartości Słowian nawet wobec jeńców wojennych tak pisał w VI w. Pseudo Maurycy: „Znajdujących się u nich w niewoli nie trzymają w niewolnictwie jak inne plemiona przez czas nieograniczony, lecz ograniczają czas terminem, dają im wybór, albo za umowny wykup wrócą do swoich lub pozostaną jako wolni i przyjaciele”. W jaki sposób pojawili się Słowianie w Europie? Zaludniali lub raczej zarażali swoją słowiańskością nowo zdobyte tereny. Być może język słowiański przeszedł podobną drogę co suahili. Początkowo służył jedynie w kontaktach handlowych Arabów z mieszkańcami Afryki, a teraz porozumiewają się nim całe narody. Dziś którymś z języków słowiańskich mówią ludzie od stepów Ukrainy i śniegów Kamczatki po góry Macedonii i lasy wschodnich Niemiec. A co z Awarami? Zniknęli. Zostało tylko polskie słowo „olbrzym” i odnajdywane do dziś na polach kamienne płaskorzeźby. To tzw. baby, uznawane najczęściej za zabytki Słowian. Choć w rzeczywistości nie dość, że nie są słowiańskie, tylko azjatyckie, to jeszcze nie są babami, a wąsatymi dziadami uzbrojonymi w miecze. Może zatem wędrówka ludów była w rzeczywistości tylko wędrówką sposobu życia? Może to wcale nie ludzie ruszyli w nieznane, ale rozpowszechniały się mody i trendy? Słowianie żyli nadzwyczaj skromnie, ich kobiety nie nosiły drogiej biżuterii, a mężczyźni nie zdobili nawet rękojeści mieczy. W ziemiankach nie przechowywali skarbów ani pieniędzy, nie znali koła garncarskiego. Garnek ulepiony w rękach służył przecież równie dobrze, a że był brzydki? Tym się nie martwili. „Życie wiodą twarde i na najniższej stopie, jak Messageci (Hunowie) i brudem są okryci stale, jak i oni” – pisał Prokop z Cezarei. Słowiańska bieda Słowianie wytworzyli styl życia tak skrajnie nieatrakcyjny, że niezauważalny dla historyków, nieuchwytny dla wrogów. Nie pisało się o nich, bo nie było tematu do pisania. Nie napadano na nich, bo nie mieli niczego do grabienia. Inne ludy koronowały władców, składały daniny, rozwijały kontakty handlowe i ośrodki wyspecjalizowanego przemysłu, takie jak np. huty w Górach Świętokrzyskich. Słowianie siali tylko tyle prosa, ile potrzeba było by przetrwać zimę, a ich świnie chodziły dziko po lasach. Nie mieli państwa, a małe, samowystarczalne wspólnoty oparte na więzach krwi czyniły ich wolnymi i równymi. Jednocześnie to minimum egzystencji idealnie pasowało do ciężkich czasów, w jakich żyli. Wczesna kultura słowiańska jest bardzo egalitarna, wszystkich zrównuje do tego samego, niskiego poziomu. Odkopując pozostałości z ery „przedsłowiańskiej”, czyli germańskie, odkrywa się zarówno domy i groby elit, jak i pospólstwa. U Słowian wygląda to tak, jakby żyła tam tylko biedota. Kobiety okolicznych plemion noszą srebro i złoto, ubierają się w kosztowne tkaniny. Tymczasem u Słowian – jak w zakonie. Dziwna jest ta słowiańska pamięć o wywyższonym ubóstwie. Protoplasta naszych władców – Piast – nie był nawet, jak zwykliśmy uważać, kołodziejem, tylko oraczem książęcym. Czesi też mają dynastię pochodzącą od chłopa, który był intronizowany w chłopskim stroju, w łapciach z łyka. To samo jest wśród Słowian karyntyjskich (z obszaru dzisiejszej Austrii). Trzeba przyznać, że na tle bogatych obyczajów koronacyjnych reszty Europy nasze są dość ekstrawaganckie. Wikingowie króla Piasta. Nieczyste interesy Słowian i Skandynawów Wikingowie w Polsce mieli pojawić się po raz pierwszy na przełomie XIII i IX wieku. Mimo upływu kolejnych wieków, historycy po dziś dzień toczą dyskusje na temat tego, czy Skandynawowie w o... Skromnie i higienicznie Można by pokusić się o stwierdzenie, że nasi przodkowie wprowadzili pewnego rodzaju modę na biedę. Po co narażać życie, nosząc cenną broszę albo pijąc wino z wytwornego pucharu? Czy nie lepiej przewiązać się sznurem konopnym, napić miodu w lesie i żyć? Podatki? Są tacy, którzy wybierają nawet więzienie, żeby ich uniknąć. Brak państwa to zero wydatków na haracz! A co dopiero wolność, i do tego równość! Dlatego proste i oszczędne życie dawnych Słowian tylko pozornie było życiem nędznym. Dawało poczucie bezpieczeństwa i stabilności cenniejsze niż luksusy. Ziemianka nie była może szczytem marzeń o domu, ale była ciepła. Tak jak i bania, gdzie można się było tanim kosztem rozgrzać. „Nie mają oni [Słowianie] łaźni, lecz posługują się domkami z drzewa. Zatykają szpary w nich czymś, co bywa na ich drzewach, podobnym do wodorostów, a co oni nazywają: mech... Budują piec z kamienia w jednym rogu i wycinają w górze na wprost niego okienko dla ujścia dymu. A gdy się piec rozgrzeje, zatykają owe okienko i zamykają drzwi domku. Wewnątrz znajdują się zbiorniki na wodę. Wodę tę leją na rozpalony piec i podnoszą się kłęby pary. Każdy z nich ma wiecheć z trawy, którym porusza powietrze i przyciąga je ku sobie. Wówczas otwierają im się pory i wychodzą zbędne substancje z ich ciał... Żaden strup ani świerzb na nich nie zostaje. Domek ten nazywają oni: al-istba” – pisał arabski historyk. Prostota dawała gwarancje przetrwania. Ludy takie jak Sarmaci, Waregowie, Trakowie, Wenedowie – hołdujące bogactwu i luksusom – zniknęły z historii… A może po prostu szły przez nią dalej już jako Słowianie? Wspólne tradycje i religia „Należałoby się zastanowić, czy Słowianie nie mieli specyficznego podejścia do przedmiotów. Może dlatego na ich ziemiach nie odnajdujemy żadnych zabytków? Może odrzucali wszystko, co obce, a używali tylko tego, co sami wyprodukowali – jak Gandhi, który nawoływał do kultywowania własnych tradycji i ganił przyjmowanie obcych wzorów. Może po prostu nie chcieli używać ani obcych garnków, ani złota, ani obcych tkanin […]? A może brak znalezisk trzeba tłumaczyć załamaniem się rzymskiego systemu nagradzania za posłuszeństwo? […] Słowianie zostali odcięci od dóbr rzymskich, od kosztownych prezentów, a wodzowie postawili na nowy, prostszy styl życia. Być może Słowianie byli społeczeństwem, w którym status uzyskuje ten, kto jest w stanie najwięcej oddać. Antropologom kulturowym znana jest przecież ceremonia potlaczu, czyli rozdawnictwa. Ten staje się w społeczności najważniejszy, kto jest w stanie najwięcej oddać albo publicznie zniszczyć. Być może przysłowiowa słowiańska gościnność i hojność jest prawnuczką potlaczu właśnie?” – zastanawia się Paul Barford, angielski archeolog, który od lat mieszka i pracuje w Polsce, autor obszernego dzieła „The Early Slavs”. – A mi to wygląda tak, jakby słowiańskie ziemie zajął nagle jakiś zakon, który ślubował ubóstwo – mówi profesor Jerzy Gąssowski. Być może, zgodnie z tokiem jego rozumowania, słowiańszczyzna była (przynajmniej początkowo) jakimś systemem religijnym? Zwróćmy uwagę, że mniej więcej w tym samym czasie powstał islam. Muzułmanie w niespełna sto lat zunifikowali ogromne obszary świata, bo wraz z ekspansją militarną szerzyli nową, atrakcyjną religię. Religię, która – i to być może jest najważniejsze – mówiła ludziom, jak żyć. Trzeba zauważyć, że tam, gdzie islam wówczas dotarł, tam wyznaje się go do dziś. Może podobnie jest z zasięgiem słowiańszczyzny? W tamtych czasach religia była przecież jakby pakietem, który obejmował zarówno sprawy duchowe, jak i życie codzienne. Uczyła, jak się modlić i kiedy pościć, ale też co jeść, jak rozdzielać majątek, jak uprawiać seks… Była często jedynym regulatorem życia, nośnikiem kultury i obyczaju. Do dziś w krajach muzułmańskich oprócz tego, że stawia się meczety, ludzie ubierają się w konkretny sposób i przestrzegają określonych norm społecznych. Być może podobnie było ze Słowianami, może system ich wierzeń był najbardziej odpowiedni do czasów, w których powstał. Religia Słowian do dziś zresztą pozostawia badaczom szerokie pole do twórczej interpretacji. Spisana została głównie przez zwalczających pogańskie kulty misjonarzy. Opisali oni niezrozumiałe dla nich przesądy i zanotowali – często zresztą niepoprawnie – niektóre imiona bogów. Na Połabiu niemieccy misjonarze ochrzcili Swętowita, czyli świetlistego, świętego męża – Światowidem. Tradycje słowiańskie a chrystianizacja Niektórzy chcieliby widzieć naszych przodków jako niewinne, wolne od grzechu pogaństwa, czekające potulnie na chrystianizację plemię. Nic z tych rzeczy. Słowianie składali krwawe, ludzkie ofiary i z upodobaniem oddawali się orgiom, rytualnemu obżarstwu, pijaństwu i narkotykom. Ostatnia ludzka ofiara złożona została wcale nie tak dawno, bo w XIX w., w celu odegnania zarazy ze wsi. My sami, bywa, nie zdajemy sobie sprawy z tego, że uczestniczymy w pogańskich kultach. Ze świąt kościelnych powszechnie przyjęły się tylko te, które niejako „nadbudowano” na pogańskich tradycjach. Świętowanie wiosennego i jesiennego przesilenia, kult zmarłych, wiosenna radość zmartwychwstania Natury, zimowa najdłuższa noc – święta i straszna zarazem, podczas której gadają zwierzęta. To wszystko nie było obce naszym pogańskim przodkom. Byli oni świadkami i uczestnikami „narodzin nowej tradycji” – trochę pogańskiej, trochę chrześcijańskiej. Świętość Natury na ich oczach, a może i w ich umysłach zamieniała się w chrześcijańską kulturę. Tak poczęstunek przynoszony zmarłym zaczęto z czasem oddawać cmentarnym żebrakom, bo modlitwa żebraka miała moc największą. Dziś dajemy „na wypominki” księżom. Kto z nas nie cierpi co roku na niestrawność po wigilijnej wieczerzy? Obżarstwo jest przecież jednym z grzechów głównych, ale i echem pogańskiej uczty obrzędowej. Nie ucztuje tylko ten, komu stawia się pusty talerz. Wędrowiec? Jaki tam wędrowiec, dodatkowe nakrycie na wigilijnym stole czeka na tych, którzy kiedyś siedzieli tu z nami – na zmarłych. A przedziwna wigilijna tradycja jedzenia grzybów w środku zimy? Być może to dalekie echo halucynogennych biesiad podczas głównych świąt religijnych i świąt przejścia. Może baśnie o krasnoludkach i olbrzymach to wpływ grzybów właśnie, powodujących makro- i mikropsję. Może nawet odwaga i wściekłość z jaką rzucali się do boju Słowianie i ich awarscy przywódcy, wywołana była grzybami, tym razem muchomorami? Halucynogennymi dodatkami, takimi jak zawierające skopolaminę, hioscyaminę i atropinę wyciągi z lulka czy bielunia, powszechnie wzbogacano przecież piwo. A samo słowo „biesiada” najpewniej wzięło się od zażywania biesu – narkotyku dającego profetyczne wizje i ekstazę. Słowiańskie Boże Narodzenie. Czym były Szczodre Gody? Większość z nas może nie zdawać sobie sprawy, że wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebr... Czasem aż trudno uwierzyć, co naprawdę kryje się za z pozoru niewinnymi podaniami. Każde dziecko wie, że bociany przynoszą dzieci. Ale dlaczego właściwie bociany? Otóż – jak się okazuje – ma to związek z kwiatem paproci, a właściwie z jego w noc świętojańską (zwaną drzewiej Kupalnocką) szukaniem. Które to słowo po czesku oznacza, mówiąc oględnie, uprawianie seksu. Kwiatu, jak wiadomo, należy szukać nocą, w lesie. Bezwstydne, lubieżne przyśpiewki i ruchy, klaskanie w dłonie i podnietliwe zginanie się oraz inne miłosne pienia... Tak obrzędy słowiańskiej Kupalnocki opisywał Długosz, wprawdzie 500 lat po wprowadzeniu chrześcijaństwa, ale ciągle dziwnie żywo i nad wyraz plastycznie. Zamiana przez Kościół Kupalnocki w noc świętojańską na nic się zdała. Ten jeden jedyny raz w roku można było robić właściwie wszystko, łącznie z kazirodztwem. Seksualne zachowania miały zachęcić Matkę Ziemię do wydawania plonów. A plony Kupalnocki pojawiały się właśnie wtedy, gdy następnego roku przylatywały pierwsze bociany. Wiosna to czas budzenia się do życia, rozbuchanej witalności, a Wielkanoc – wyznaczana według księżycowej pełni – jest też czczeniem samej wiosny. Jak inaczej rozumieć święcenie symboli płodności, życia i pokarmów? Czy nie jest to nawiązanie do pogaństwa? Czy woda święcona nie ma przypadkiem nic wspólnego z demonami wody? A świece na Matki Bożej Gromnicznej, czy nie mają nic wspólnego z bogiem ognia Perunem? Jest i ciemniejsza strona tego miejsca, w którym prymitywne, złe, słowiańskie pogaństwo zetknęło się z kulturalnym, wyższym, łacińskim chrześcijaństwem. Wybijanie zębów za łamanie postu, zmuszanie mieczem do wieczerzy pańskiej, ciąganie na powrozie w błocie, bicie witkami świętych bałwanów, topienie posągów starych bogów, rąbanie ich siekierami na opał i wycinanie świętych gajów, do których odchodziły, by stamtąd powrócić do życia dusze. Dla naszych przodków to był koniec świata.Poganie nie rozróżniają sfery sacrum od profanum. Wycięcie świętego gaju było dla nich rzeczywistym końcem, zagładą plemienia. Przecież nie mogli żyć bez duszy. Warto jednak zastanowić się, jak ta wielowiekowa pogarda dla słowiańskiej ciemnoty i niższości wpływa na nas tu i teraz. Maria Janion pisze, że pogłos pogańskiej rozpaczy szedł przez wieki i – jako trauma historyczna – nie mógł przeminąć bez śladów w kulturze ludów słowiańskich. Twórca robiącej wielką karierę psychologii ustawień rodzinnych, Bert Hellinger, twierdzi, że na każdego wywiera wpływ rodzina, również ta z przeszłości. To ona tworzy psychiczne oparcie dla następnych pokoleń. To przodkowie są odpowiedzialni za nasze dzisiejsze samopoczucie. Być może to „zły chrzest”, upodrzędnienie mieszkańców dorzecza Wisły czy Bugu, pogarda Kościoła łacińskiego dla ich języka, wstręt dla ich zwyczajów i mitologii zrodziły nasze dzisiejsze, polskie poczucie niższości, kompleksy wobec kulturalnego, cywilizowanego Zachodu. „Słowianie” – skąd pochodzi to słowo Nazwaliśmy siebie Słowianami, ludźmi posługującymi się słowami, czyli takimi, z którymi można porozmawiać. W odróżnieniu np. od Niemców, których zrozumieć nie sposób. Czasem wolimy się widzieć jako Sławian – synów sławy. Ale nazwa może równie dobrze pochodzić od łacińskiego słowa sclavus – niewolnik. Te dwie skrajności znakomicie opisują nasze samopoczucie w Europie. Dziś nie chcemy pamiętać, że Słowianie byli jednymi z bardziej poszukiwanych i cenionych (szczególnie na muzułmańskich dworach) niewolników. Arabskie słowo saqaliba oznaczało zarówno Słowian, jak i rzezańców, bo tacy właśnie trafiali na dwory arabskich emirów z czeskiej Pragi – ośrodka handlu niewolnikami. Wielu robiło wojskowe lub pałacowe kariery… Ale to tylko urywek naszej historii. Przez wieki byliśmy po prostu rolnikami. „Z kurami, w gaciach prasłowiańskich, naucz się lubić swój wstyd” – radzi Miłosz. Może zatem po prostu polubić prasłowiańskie gacie? Naszą inność, na którą stawia dziś wielokulturowa Europa? Przecież nasze gacie z własnego wyboru nałożyli przed wiekami Goci, Wandalowie, Sylingowie, Celtowie, Łużyczanie, Gepidzi i wielu innych, którymi po trosze dziś wszyscy jesteśmy. Tak samo jak niewolnikami i sławnymi wojami z naszą ulotną, niepisaną, „złożoną w duchu” nie-historią ludu, który nie umiał wprawdzie budować imponujących świątyń ani ładnie się pomodlić, ale jego całe życie było modlitwą, a jego ziemia – świątynią. Przy pisaniu artykułu korzystałam m.in. z: „Nie-Słowianie o początkach Słowian” pod redakcją Przemysława Urbańczyka; katalog PNA „Słowianie w Europie wczesnego średniowiecza”; Maria Janion „Niesamowita słowiańszczyzna”.
Seszele: wakacje marzeń. Kiedy jechać w podróż do lepszego świata?
Seszele – gdzie są położone wie każdy. Ale tylko ten, kto odwiedził te magiczne wyspy, wie że to naprawdę inny świat, jak twierdzą foldery reklamowe. I w tym przypadku reklamy nie kłamią. Przekonaj się, czym ciebie urzekną Seszele.
Na Seszelach turyści najczęściej poruszają się parami. Bywają to młode pary, wesołe pary staruszków i pary zwyczajne, zakochane. Tak jakby ten najpiękniejszy zakątek świata był dostępny tylko dla tych, którzy trzymają się za ręce, a zakazany dla samotników. Wyspy sprzyjają ziemskim, zmysłowym uciechom i miłości, a Seszele są po prostu do tego stworzone. Stwórca umieścił je na Oceanie Indyjskim. Niestety, daleko od Polski. Seszele - all inclusive na plaży Wakacje na Seszelach zaczynamy od… problemów z oddychaniem. Może problemy to za dużo powiedziane, ale powietrze jest tu rzeczywiście gęste niczym kisiel. Zatyka płuca. Szybko jednak przyzwyczajamy się i nawet zaczynamy lubić tę lepką, słodką, pachnącą tropikalnymi kwiatami mieszankę, w której tlen stanowi zaledwie promil, a reszta to woda. Po kilku dniach na Seszelach wydaje się nam, że pozbawieni jej stracimy życie, a po tygodniu myślimy już tylko o tym, co zrobić, żeby zostać tu na zawsze. Zalana słońcem plaża na Seszelach, Biały piasek o konsystencji talku. Stopy obmywa nam aksamitna woda szmaragdowego oceanu. Jest nam dobrze. Wtedy pojawia się on - Paul . Rosły Kreol z burzą dredów. Czytając chyba w naszych myślach proponuje… małżeństwo. To nie jest żart. Paul wie, jak bardzo podoba nam się na Seszelach i poprzez małżeństwo pragnie umożliwić nam pozostanie na wyspach. Odmowa go zadziwia. Seszele - wczasy dziś, dawniej… zsyłka Same Seszele swoją egzotyczną nazwę zawdzięczają po prostu francuskiemu ministrowi finansów z dworu Ludwika XV, niejakiemu Jeanowi Moreau de Séchelles. Francuzi na zmianę z Anglikami władali tymi skrawkami lądu. Niepodległość spod panowania brytyjskiego wyspy odzyskały dopiero w 1976 r. Nic dziwnego, bo wolność jest ostatnią rzeczą, o której myśli się w takich okolicznościach przyrody. Przez pewien czas Seszele były nawet popularnym miejscem zsyłek. Więziono tu króla Aszantów i jego liczny dwór, Wielkiego Muftego Palestyny i arcybiskupa Cypru, Makariosa. Ten ostatni, gdy już został prezydentem Cypru, z rozrzewnieniem wspominał czasy niewoli. Reputację idealnego miejsca na wakacje Seszele zawdzięczają jednak swojemu pierwszemu prezydentowi. Ten playboy i poeta w towarzystwie kilku urzędniczek o zniewalają- cej kreolskiej urodzie pielgrzymował on po najsłynniejszych i najdroższych kurortach świata, opowiadając o swoim kraju. Wkrótce potem fortuny arabskich szejków i europejskich milionerów popłynęły na dalekie wyspy. Gwiazdy i biznesmeni stawali się tu obiektami pikantnych plotek, po tym gdy na plażach oddawali się rajskiej rozpuście. Kres wyuzdaniu położył kolejny prezydent, wspierany przez ekspertów z Tanzanii i Korei Północnej dokonał przewrotu i wprowadził socjalizm. Rozpasanych milionerów zastąpili sztywni agenci KGB i CIA. Dziś, po zimnej wojnie i wolnej miłości, nastał czas stabilizacji i legalizacji wolnych związków. Ślub na Seszelach? Śluby i miesiące miodowe to seszelska specjalność. Zwykle na ceremonię wybiera się tę magiczną część dnia przed zachodem słońca, kiedy promienie łagodnie muskają opalone ciała. Biała łódź przystrojona w pachnące kwiaty przybija do plaży, na której czeka uśmiechnięty urzędnik z obrączkami. Strzela szampan i młodzi zaraz znikają w kokonie luksusu pięciogwiazdkowego hotelu, zaszywają się w kreolskim kolorowym pensjonacie nad spokojną zatoczką albo płyną swoją weselną łodzią ku jednej z prywatnych wysp. Jeszcze zanim zanurzą się w tropikalnej nocy poślubnej, wysączą z zimnych szklanek miejscowy biały likier o nazwie coco d’amour – kokos miłości – jakby specjalnie na tę okazję przygotowany. Jakiekolwiek będą losy nowożeńców, jednego możemy być pewni – nigdy ich już nie spotkamy na wyspach. Powód? Seszele tak są urządzone, że turyści nikną w mięsistym gąszczu zieleni, wtapiają się w cudowne zatoki i gubią gdzieś w archipelagu. Plaża, po której spacerują dwie pary, wydaje się zatłoczona. Dlatego tak łatwo tu ulec złudzeniu – to wszystko dla nas, dla ciebie i dla mnie, kochanie… Co warto zobaczyć na Seszelach Wysp jest 115, ale główne są trzy. Górzysta Mahé opleciona wąskimi dróżkami, które przez gęstą dżunglę biegną do najmniejszej stolicy świata, Victorii. Na drugiej co do wielkości wyspie Praslin, gdzie życie (choć wydaje się to już niemożliwe) toczy się jeszcze wolniej, droga jest tylko jedna. Na trzeciej – La Digue – dróg nie ma wcale. Turysta jadący wozem zaprzęgniętym w wołu patrząc na wyspiarzy, dochodzi do wniosku, że nie ma szczęśliwszych ludzi. Wystarczą sznurek i haczyk, by wyżywić rodzinę, szorty, żeby być ubranym, bo przy urodzie kreolskich ciał więcej nie trzeba. I kawałek blachy falistej na wypadek tropikalnej ulewy.Hojności przyrody towarzyszy jej wyjątkowe piękno, filmowa wprost uroda. Polański uczynił wyspy bazą swoich Piratów (zresztą morscy rozbójnicy byli pierwszymi mieszkańcami Seszeli), a bywali tu również Tarzan i Robinson Crusoe. Ten, kto pamięta zmysłową Emmanuelle, która z mężem spędzała czas na plaży La Digue i w kolonialnym domu krytym strzechą z liści palmowych (dziś zastępuje się je blachą falistą), ten wie, że wyspa potrafi rozbudzić wyobraźnię i tylko własne fantazje są tu granicą przygody. Kiedy wchodzi się do Parku Narodowego Vallée de Mai na wyspie Praslin, w którym rosną okazałe palmy seszelskie, ma się nieodparte wrażenie powrotu do przeszłości, a raczej – do prehistorii. To jedyne miejsce na Seszelach, gdzie nie docierają promienie słoneczne. Zatrzymują je wielusetletnie palmy wznoszące swe zielone pióropusze 30 m nad ziemią. Pod nogami chrzęszczą opadłe ogromne liście. Powoli zaczynamy się czuć jak bohaterowie Parku Jurajskiego, a zwierzęciem, które mogłoby swobodnie zagrać w tym filmie, jest na pewno Esmeralda. To najstarszy na Seszelach, prawdopodobnie 150-letni żółw olbrzymi. Wszyscy żeglarze, piraci, kupcy i kolonizatorzy odwiedzający kiedyś archipelag traktowali je jak żywe konserwy. Kolosy te żyją tylko tutaj – cieszą się wolnością albo mieszkają w zagrodach, jak nasze kaczki. Seszele - wakacje w innym świecie Słyszycie? – pyta z uśmiechem Louise, dziewczyna o urodzie Miss Uniwersum, która w zatopionym w zieleni domku przygotowuje aromatyczne rybne curry. Trudno nie oblać się rumieńcem, kiedy słyszy się te jęki, stękania i sapania dochodzące z mrocznej, wilgotnej dżungli. Żółwie wspinają się na siebie, ale gdy umiejętności akrobatyczne nie dorównują ich miłosnemu popędowi, grozi im śmiertelny upadek na grzbiet, z którego nie podniosą się o własnych siłach. Kiedy dzieci odrobią lekcje, Louise zabiera je do najbliższej zatoczki. Pławi się w ciepłej wodzie, a dziewczynki uganiają się za żółtymi rybami. Tymczasem ojciec szczęśliwej rodziny wraca plażą z pracy. Boso, w szortach, z daleka macha do nich gazetą. Seszelski dziennik „Nation” ma tylko trzy działy. Rubryka „Prezydent” donosi, że głowa państwa otworzyła nowe centrum informacyjne dla turystów odwiedzających Vallée de Mai. „Sport” informuje o zakończeniu turnieju szachowego, a „Środowisko” – o powrocie do ojczyzny pięciu maluchów, czyli żółwików, które przemytnicy porwali do Niemiec. Niechybnie jest to gazeta z innego świata. Seszele - Polska, bolesny powrót Kto nie był na Seszelach, nie jest w stanie tego zrozumieć. Uczucie, którego doznajemy porzucając rajskie plaże i szykując się na powrót do rzeczywistości. Codziennej i czasem szarej. Po wakacjach na Seszelach to ta rzeczywistość wydaje nam się nierealna. Przez chwilę żyliśmy przecież w bajce. Gdy samolot wzbija się w powietrze, po pokładzie niesie się jęk prawdziwej rozpaczy. Bo oto odrywając się od ziemi, straciliśmy raj pod stopami.
„W podróży ważny jest uśmiech". Rozmawiamy z Elżbietą Dzikowską
Elżbieta Dzikowska to ikona polskiego podróżowania. Travelerka, historyczka sztuki, sinolożka, autorka książek, przewodników, programów telewizyjnych i audycji radiowych. Z mężem Tonym Halikiem zrealizowali ponad 300 filmów podróżniczych, odkryli dawną stolicę Inków Vilcabambę.
W tym artykule: Podróże to niebezpieczny wirus Podróżniczka z obiektywem Ludzie w drodze Natura podróżniczki Materiał archiwalny. Wywiad ukazał się w magazynie National Geographic Traveler w 2009 roku. Trochę jest Pani zajęta. Tak, ale ja sobie innego życia nie wyobrażam. (Dzwoni telefon). „Ach, witaj, jak miło cię słyszeć! Jak dojechałeś?...”. Przepraszam bardzo, ale to znajomy, musiałam mu poświęcić parę chwil, razem byliśmy w Peru. Co Elżbieta Dzikowska tam robiła? Tym razem grupa moich znajomych poprosiła mnie, żebym im pokazała kawałek tego kraju. To są ludzie, którzy zaangażowali się w budowę pomnika Ernesta Malinowskiego. Z tego pomnika jestem bardzo dumna, bo byłam inicjatorką jego powstania, ale jeszcze większym powodem do dumy jest to, że to polski inżynier wybudował najwyżej na świecie położoną kolej, dopiero ostatnio prześcignęli go Chińczycy. Zauważyliśmy, że pomnik wtopił się w miejscowe życie. Dzieci z pobliskiej szkoły się nim opiekują, a premier Donald Tusk zawiózł im komputery. Poza tym pokazałam znajomym mniej uczęszczane przez turystów szlaki, ale w Machu Picchu też oczywiście byliśmy. Chociaż jest zadeptane przez turystów i za kilkadziesiąt lat w ogóle go nie będzie, tak wiele szkód się tam wyrządza, to jednak wciąż jest cudem świata. Byliśmy też na północy, gdzie powstają piękne dzieła złotnicze. O, a tutaj mam kilka czapeczek z wyspy Taquile na jeziorze Titicaca. Tę najbardziej kolorową noszą starcy, ludzie, którzy są najmądrzejsi, zdobyli największą wiedzę. U nas takie czapeczki kupuje się dzieciom. No właśnie, nam wydają się dziecinne. A tę niemal zdarłam z głowy pewnej Indiance. Proszę spojrzeć, to już nie jest pamiątka turystyczna – tu jest kawałek jakiegoś kocyka, tutaj ręcznie tkane tasiemki. I dlaczego jej to Pani zabrała? Bo ja z każdej podróży staram się przywieźć coś oryginalnego dla Muzeum Podróżników w Toruniu, które powstało, żeby pomieścić pamiątki po Tonym. Przekazałam tam jego zbiory i zdjęcia. Przecież on dokumentował życie plemion, po których dziś nawet ślad nie pozostał. Ale ja nie kolekcjonuję tak jak Tony. Kilka masek to jedyne moje pamiątki z podróży, nie licząc kości z czaszki krokodyla, tego kokosa z Seszeli, którego nazywają sexy coco, bo bardzo przypomina pewną część ciała kobiety. Co ja jeszcze mam? Garść ziemi z Mongolii, liść palmowy z Kapsztadu, który bardzo mi się spodobał, a ten naszyjnik z muszli założę dziś na przyjęcie, do lnianej sukni. A potem podaruję go muzeum w Toruniu. Ze wszystkim tak robię – trochę ponoszę sama, a potem niech cieszy innych. To jest ogromna przyjemność – dawać. Mniejszą jest dostawać, a większą dawać. Tak… na pewno tak jest. Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów Twórca rekonstrukcji szczątek przypuszcza, że chłopiec czekał na rodzinę i przyjaciół. Zmarł samotnie w jaskini, opierając się o ścianę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odtworzyli-wyglad-nastolatka-sprzed-8-tys-lat-to-jeden-z-najstarszych-norweskich-szkieletow-d585d9c.jpg" width="938" height="528" alt="Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów" title="Naukowcy odtworzyli wygląd nastolatka sprzed 8 tys. lat. To jeden z najstarszych norweskich szkieletów" /> Nie żal Pani oddawać takich trofeów? Muszę się przyznać, że najciężej było mi się rozstać z moją kolekcją kluczy. Ja z każdego hotelu, w którym mieszkam, zabieram klucz do mojego pokoju. Kradnie je Pani…? Czasem muszę ukraść, ale najczęściej proszę o nie i dostaję, czasem każą mi odkupić. A w muzeum w Toruniu wymyślili, że zrobią mapę świata z kluczami do pokojów, w których mieszkaliśmy. No i cała kolekcja wisi teraz na mapie. Podróże to niebezpieczny wirus I tych kluczy ciągle przybywa. Po co tyle podróżować? Czuję, że podróże wciąż mnie rozwijają, przynoszą nowe wrażenia. To jest uniwersytet, na którym można studiować wszystkie kierunki jednocześnie. Moją ukochaną historię sztuki, ale też historię, geografię, socjologię, nauki społeczne, politykę, antropologię, geologię. I jest to najlepszy, najprzyjemniejszy sposób studiowania. Ale trzeba pamiętać, że podróże to niebezpieczny wirus. Kiedy się Pani nim zaraziła? 50 lat temu. Wyszłam za mąż za Andrzeja Dzikowskiego, wówczas studenta polonistyki, potem dziennikarza, i po skończeniu czwartego roku sinologii leciałam na kilkumiesięczne stypendium do Chin. To był koszmar. TU-104 i nocleg w Nowosybirsku. To Pani boi się latać? Potwornie się boję. Gdy żył Tony, zawsze wczepiałam się w jego ramię i tak mocno ściskałam, że potem miał siniaki na rękach. Chyba najbardziej boję się turbulencji. Tony jako pilot starał się wytłumaczyć mi, na czym polegają, że to nic strasznego, ale i tak każdą podróż bardzo przeżywam do dziś. Nie boję się jedynie lotów balonem. No, ale latam z mistrzem Polski w lotach wzwyż nad Biebrzą i fotografuję do albumu Biebrza. Cztery pory roku. Tyle że od czterech lat nie ma zimy, więc chyba będę musiała zmienić koncepcję. Ale same loty to jest coś cudownego. Ta ogromna, wszechogarniająca cisza, w dole biegną łosie, orły z ciekawością nam się przyglądają. Muszę przyznać, że fotografuję z wielką pasją. No właśnie, kolejne albumy, wystawy… Jestem bardzo wziętą młodą artystką. Moje wystawy jeżdżą po całej Polsce, już nawet nie mogę bywać na wszystkich wernisażach. Otwieram kilka wystaw rocznie. Fotografuję Świat z bliska, czyli w skali makro. Okazuje się, że nie ma takiej abstrakcji, której nie wymyśliłaby wcześniej natura. Abstrakcja istniała, zanim stworzyli ją artyści. Udajemy tylko, że jest czymś dziwnym. Pewnie gdyby nie mój kontakt ze sztuką, nie robiłabym takich zdjęć. Piasek, woda, kora drzew tworzą niesamowite, niezwykle malarskie obrazy. Tony Halik – reporter, który idzie wszędzie tam, gdzie dzieje się coś burzliwego [SYLWETKA] Od śmierci Tony’ego Halika, podróżnika, pisarza, dziennikarza, korespondenta stacji NBC, operatora filmowego, fotografa, autora programów podróżniczych minęło 21 lat. Ryszard Kapuścińsk... Była też Pani kuratorem wystaw. Z Wiesławą Wierzchowską zrobiłyśmy ogromną wystawę sztuki emigracyjnej w Zachęcie, a w Muzeum Narodowym Ars erotica, która dziś pewnie wydawałaby się naiwna, ale wtedy, a był to 1994 rok, ukradziono z tej wystawy obraz, żeby stworzyć pretekst do jej zamknięcia. Świat się zmienia, ale pod pewnymi względami ciągle jest taki sam. Podróżniczka z obiektywem Aparat fotograficzny jest uważany za narzędzie, które zatrzymuje czas. Dlatego ja robię zdjęcia również czysto dokumentalne. Chcę utrwalić świat, który oglądam. Być może moje fotografie z Kociewia czy z Podlasia za jakiś czas nabiorą takiego znaczenia jak fotografie Tony’ego znad Amazonii, staną się dokumentacją świata, którego już nie będzie. Poza tym lubię się dzielić, dlatego chcę podzielić się również moimi podróżami. Dlatego fotografuję, robię wystawy, piszę. A co mają z tego ludzie, których spotyka Pani w drodze? Czasem to jest kilka groszy, które zostawię tu i tam. Czasem, tak myślę, oni z tych spotkań korzystają w taki sam sposób jak ja. Ja widzę ich świat, a oni kawałek mojego. Każda wymiana wzbogaca. Choćby miała to być jedynie drobna korzyść finansowa. Te spotkania w efekcie prowadzą do zmian. Boleję nad tym, że świat tak szybko się zmienia, ale przecież nie możemy się zamknąć w skansenie, odmówić ludziom dostępu do elektryczności czy Internetu. Czasem jednak kontakty prowadzą do demoralizacji. Bo my nie akceptujemy inności, uważamy, że mamy wyższe zasady moralne. I próbujemy narzucić własne, niszcząc te zastane. Weźmy tragiczny początek kontaktów Europejczyków z Indianami. Misjonarze przywieźli grypę, na którą Indianie umierali. Kazali im się ubierać, co sprowadziło na nich kolejne choroby. Przedtem chodzili nadzy, kąpali się w rzekach, a gdy założyli ubrania, przestali. Nie wiedzieli też, że można je prać. W brudnych ubraniach zalęgło się robactwo. Misjonarzy gorszyła nagość Indian, więc przekonali ich, że jest zła. Wielu Indian w kontaktach z Europejczykami czuje się ludźmi drugiej kategorii. Niezwykłe odkrycie w starożytnym mieście Majów. Odnaleziono tam mieszkania władców Jakiś czas temu światowe media informowały o odkryciu nowego, nieznanego wcześniej obszaru w słynnym mieście Majów Chichén Itzá. Badacze stwierdzili wówczas, że to kompleks mieszkalny, ... Bo są od nas o wiele biedniejsi… Denerwują mnie ludzie, którzy o każdy grosz się targują z biednymi Indianami czy Afrykańczykami i szczycą się tym, że udało im się oszczędzić dolara. On dla nich nic nie znaczy, a dla miejscowych bardzo wiele. Mój wuj, który mieszka w Stanach, wstydził się za takich Polaków i kiedy byliśmy w Peru, po przejściu polskiej grupy przez targ podchodził do sprzedających tam Indian i dopłacał im z własnej kieszeni. Uważam, że biura turystyczne powinny prowadzić kursy przygotowujące do wycieczek. Czego miałyby takie kursy nauczyć? Na przykład szacunku i empatii, tego, żeby mówić „Dzień dobry”, „Przepraszam” i „Proszę”. Żeby nie wchodzić do wioski, jak do własnego domu, żeby zawsze zapytać wójta o pozwolenie, a zanim zrobi się zdjęcie, poprosić o zgodę. Podróżując, nieraz widzi Pani biedę, upodlającą nędzę. Jak Pani sobie z tym radzi? Jestem wrażliwa, ale i rozsądna. Chociaż cierpię, wiem, że nie zmienię losu tych ludzi. Nie jestem działaczem społecznym tylko historykiem sztuki. Są dziennikarze, którzy zajmują się tymi problemami, tak jak Ryszard Kapuściński, mój duchowy guru. Ale ja nie. Uważam, że każdy powinien skoncentrować się na tym, co potrafi robić najlepiej. Niektórzy zarzucają mi, że widzę świat przez różowe okulary naiwności, że pokazuję tylko piękno, „uśmiech świata”, a nie pokazuję łez. Ale wierzę, że piękno, radość życia, którą fotografuję, dają ludziom dobrą energię. Elżbieta Dzikowska przemierzyła cały świat. Fot. Archiwum Ale w niektórych miejscach na świecie trudno ją odnaleźć. Świat nie jest dobry albo zły. Weźmy Zimbabwe, gdzie rządzi okrutny tyran Mugabe. Ludzie są tam bardzo mili, gościnni, uśmiechnięci. Jest bieda, a na podwórkach mają niebywały porządek, ład. Istnieje jakaś staranność, dbałość w ich życiu. Sąsiednia Botswana leży na diamentach i złocie. I tam nie podróżuje się dobrze, bo ludzie są wrogo nastawieni do obcych, a na podwórkach mają śmietnik. Uwielbiam RPA, ale nie znoszę Johannesburga. Staram się omijać wszystkie wielkie afrykańskie miasta. Teraz Afryka zastąpiła mi trochę Amerykę Południową, do której jeździłam wcześniej. W Afryce jak nigdzie indziej odczuwa się przestrzeń. I te pustynie… Na przykład Namib, która raz jest czerwona, raz złota, czarna, różowa. A gdyby mnie pani spytała o najpiękniejsze miejsce... Już pytam. To bym odpowiedziała, że to skały Matabo, czyli Wielkie Głowy w Zimbabwe. Ich kształty są nieprawdopodobne, a kolory zmieniają się co godzinę. Ludzie w drodze A najważniejsi ludzie, spotkania w drodze? Na pewno Tony. Widziałam go wcześniej w telewizji. „Jaki śmieszny człowiek” – pomyślałam i wyłączyłam telewizor. Spotkałam go w Meksyku, a pracowałam wówczas w Kontynentach i po świecie podróżowałam statkami handlowymi w specjalnych kajutach pasażerskich. Kiedyś płynęłam trzy tygodnie z mączką rybną. To chyba była moja najcięższa podróż. Ale wracając do Tony’ego. Poznałam go i wkrótce potem wyjechałam do Peru. Za dwa dni budzi mnie telefon. Okazuje się, że Tony czeka na mnie w recepcji mojego hotelu. A wiedział tylko tyle, że z Meksyku jadę do Peru. Od tego momentu moje życie stało się… jak by to powiedzieć, żeby nie urazić mojego pierwszego męża, Dzikowskiego? O, mam! Moje życie przynosiło mi więcej różnorakich przeżyć. Z Tonym mieliśmy tę samą pasję. Od razu wyruszyliśmy razem na pustynię. On wiele mnie nauczył. Powtarzał, że jak się coś robi, to trzeba to robić najlepiej, jak można i do końca, że jak się ma cel, to nie wolno zbaczać z drogi. A jak się pracuje, to zjeść można dopiero po pracy. Oj, bardzo często bywaliśmy głodni… Przez 20 lat żeglowaliśmy. Ten dom tak wygląda przez nasz wielki sentyment do wysp greckich (dom Elżbiety Dzikowskiej jest biało-niebieski), podróżowaliśmy, odkryliśmy ostatnią stolicę Inków Vilcabambę. A chce pani zobaczyć piwnicę? Stamtąd przez 20 lat nadawaliśmy Pieprz i wanilię. Widzę stół, gra Pani w ping-ponga? Chętnie, gdy mam z kim. Ale rzadko mam… A podróżuje Pani samotnie? O nie, lubię dzielić z kimś wspomnienia. Jeżdżę z przyjaciółmi. Jest nas czworo, siedmioro. Kiedyś moja koleżanka sprzedała mieszkanie, żeby jechać ze mną do Meksyku. Zresztą jak się później okazało, dobrze zrobiła, bo życie świetnie jej się potem ułożyło. Zaryzykowała i wygrała. Czy to wieczne podróżowanie, bo spędziła Pani w drodze kilkadziesiąt lat, coś Pani z życia zabrało? Nie umiem sobie wyobrazić siebie w bezruchu. Na przykład na plaży na wczasach, siedzącej w fotelu. O, muszę panią przeprosić, bo kot mnie wzywa. (Zjawia się ogromny szary perski kot). Chce, żebym dała mu jego krakersy. Zaraz wracam... No tak, żałuję, że nie miałam zbyt wiele czasu dla przyjaciół, żałuję, że nie zawsze byłam w Polsce na wiosnę, że maj spędzałam gdzieś daleko, chociaż zawsze staram się być wtedy w kraju. No, ale pewnie taką mam naturę. Natura podróżniczki Jaka to natura? Mam wielką ciekawość świata, a do tego duży optymizm. A podróże wyrabiają też pokorę, szacunek dla innych, tolerancję. To trzeba mieć w sobie, kiedy się podróżuje. Kapuściński mówił, że najlepszą bronią jest uśmiech. Pani ciągle się uśmiecha, nawet przez telefon. Kapuściński nauczył mnie też, że nieodzowną cechą jest empatia. Z nią przychodzi zrozumienie. Dzięki temu Inny staje się bardziej nasz, lepiej go rozumiemy. I wtedy bardziej szanujemy. Dążyć należy do tego, by tych Innych nie było w ogóle. Bo wszyscy jesteśmy Inni. I dlatego ludzką naturą powinna być tolerancja. Wkurza mnie strasznie, kiedy ludzi się dzieli, zamiast łączyć. Także w Polsce. Co Pani jeszcze przeszkadza w Polsce? Boleję nad tym, że my jesteśmy tacy ponurzy i smutni. Nie mamy powodów do smutku. Nasz kraj jest piękny, bogaty, interesujący. Chciałabym, żeby Polacy go docenili. Ja teraz odrabiam zaległości wobec Polski i piszę te moje subiektywne przewodniki. To, że zobaczyłam taki kawał świata, pozwala mi innymi oczyma spojrzeć na Polskę i jeszcze bardziej się nią cieszyć. Na przykład Bieszczady. Tam są prawie afrykańskie przestrzenie, ja kocham Bieszczady i Namibię. Dlaczego Polacy nie zwiedzają Polski? Kiedyś były wycieczki pracownicze i szkolne. A dziś? Dlaczego sami nie zadbamy o to, żeby coś zobaczyć, taki Szlak Piastowski na przykład… Gdzie jest nasza ciekawość? Chyba leży na wczasach. Bardzo Pani dziękuję za rozmowę. Podaruję pani na pamiątkę naszego spotkania ptaszka, dzieło mojego ulubionego rzeźbiarza ludowego, Putry. Lubię sztukę ludową, nie tylko tych dalekich ludów.
"Jestem sam i wolny! Wszystko jest cudze, ale jakby moje! " Polska wyprawa dookoła świata 1926–1930
Są chwile w życiu zbyt wielkie, by je zapomnieć. Należy do nich również ta chwila, gdy po długiej, bezkresnej wędrówce w jednym i tym samym kierunku wraca się do miejsca, z którego się wyszło, kiedy własnym wzrokiem, słuchem, dotykiem rąk sprawdza się wielkie misterium… okrągłości Ziemi.
Skończyć studia i wyruszyć dookoła świata. Na taki pomysł wpadają dziś rzesze studentów, a linie lotnicze walczą o zawartość ich kieszeni specjalnymi taryfami. W 1926 r. Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz wyruszyli w podróż z pozoru taką samą, a jednak zupełnie inną. W czasach, gdy młodzież z wyższych sfer udawała się najwyżej do Francji albo do Włoch, by nabyć światowej ogłady, oni zapragnęli egzotyki. Mieli młodzieńczy zapał, dyplomy inżynierów leśnictwa i technologii drewna, aparat fotograficzny i słoik kiszonych ogórków na drogę. Akurat tyle, żeby zrealizować marzenia. Widzieli Paryż, w którym tańczyła wówczas słodka Mulatka Josephine Baker, i Aconcaguę, najwyższy szczyt Ameryki Południowej. Błądzili po ogromnym Szanghaju, gdzie patrzyli na jakieś bezbrzeżne mrowisko lub gniazdo robaków ulepione ze skorupy błota i z zapcha- nych kałem krużganków. Jakieś cuchnące bajora i dymem przeżarte kominy. Ludziom nie starcza pojemność ruder, nie mogą ich pomieścić przepastne podwórza, więc rozsadziwszy ściany swą potworną ciżbą, tryskają przez wszystkie szczeliny, leją się przez bramy, wypływają ze śmietników i jak struga pieniącej się mazi chlustają na ulicę. W świecie, który chłonęli dwaj poznaniacy, rodziła się nasza współczesność. Bladzi, wyniszczeni Chińczycy pracowali jak mrówki w wilgotnych piwnicach, Afrykańczycy z nadzieją opuszczali domy, upchnięci w ładowni statku o symbolicznej nazwie „Europa”, a w Hameryce najubożsi europejscy emigranci zapuszczali właśnie korzenie. Pat i Pataszon, jak o sobie mówili, jeden zbyt krępy, drugi przydługi, obaj bez środków do życia, ruszyli w ten świat. Nie podróżowali z naukową misją, nie szukali, jak artyści, inspiracji haremami czy egzotyką. Nie zwiedzali wspaniałych budowli, by zachwycać się ludzkim geniuszem. Dzielili los tysięcy niepiśmiennych biedaków, których nędza wyrzucała za ocean i dalej. Jako drwale, pucybuty, pomocnicy ogrodników i pokojówek zarobili na bilet, więc wsiedli na statek do Brazylii, żeby przekroczyć równik – razem z innymi Maćkami i Staśkami, którzy zabrawszy cały majątek, czyli przepoconą pierzynę, opuszczali drewniane chałupy. Na zawsze. Tak się zaczęła ich trwająca cztery lata wolność, nędza, młodość, droga. BRAZYLIJSKA GORĄCZKA – Czy to wnet będzie panoczku, ta lenia na morzu, gdzie się woda podobnoć jak w garnku gotuje? Czy nam nie spali parowca? Czy nas ten żar nie poparzy? A od tej lenii, czy to jeszcze panoczku daleko od tego Sanpałla? A ludziska w owej Brezelii czy czarne jak smoła? Czy chodzą zawżdy ino całkiem nago? Były to czasy tzw. brazylijskiej gorączki, która ogarnęła tysiące Polaków. rząd brazylijski fundował darmowy bilet w jedną stronę, obiecywał nadania ziemi, a plantacje porzucone przez czarnych niewolników czekały na nowe tanie siły. Płowi wieśniacy z Mazowsza i Galicji zastąpili Murzynów, których oswobodził rządowy dekret. i wkrótce to ich zaczęło pożerać zielone piekło. Nie wytrzymywali ani klimatu, ani chorób tropikalnych, ani niewolniczej pracy. Na uciekinierów czekała kula w plecy, a na tych, którym udało się zbiec i trafić do boskiego Rio – żółta febra. Nie wiadomo, ilu niepiśmiennych chłopów z całymi rodzinami zmarło na tę brazylijską gorączkę. Kilku sfotografował Tadeusz Perkitny, który przez chwilę wśród nich przebywał. Tak jak nieszczęśni towarzysze podróży dostał tabliczkę z numerem na szyję i darmowy bilet do miejsca przeznaczenia. Do pracy, która pozwoliłaby przeżyć w Brazylii i posunąć się kilka kroków dalej w wędrówce dookoła świata. Nie ma się co łudzić! Sami nie wiedząc jak i kiedy, spadliśmy na samo dno człowieczej społeczności. Jesteśmy wśród ludzi najniżej zepchniętych, najbardziej maluczkich, najskąpiej obdarowanych przez los, którzy każdy grosz i każde ziarenko czarnej fasoli muszą zdobywać twardymi ciosami kilofa. Dziesięciogodzinny dzień pracy w parnej puszczy, ciągły głód i wieczory spędzane w towarzystwie kolegów wydłubujących sobie pasożyty spod paznokci. To nie była radosna Brazylia znana z opisów przygód obieżyświatów. A brazylijski las deszczowy nie stał się dla nich otchłanią zieleni zamieszkaną przez niezwykłe zwierzęta, ale miejscem morderczego wysiłku. Do takiej Brazylii i takiej puszczy, w której rąbie się i dźwiga podkłady kolejowe, nie dotarło wielu. Ci zaś, którzy tam się znaleźli, nie znali liter, by ją opisać. Zresztą nie znali też innego świata, więc nie dziwili się tamtemu, zredukowanemu do pracy i jedzenia. Tadeusz z Leonem, nieśmierdzący groszem, poznawali inne przestrzenie niż podróżnicy, odkrywcy i zdobywcy, dlatego ich doświadczenia nie są związane jedynie z samym przemierzaniem Ziemi. Są zapisem życia, a raczej kilku żyć, których skosztowali po drodze. „Ten kto podróżuje, żyje dwa razy” – to stare przysłowie w dzisiejszych czasach masowej turystyki straciło sens. Ale Tadeusz i Leon nie byli turystami. Dlatego kiedy dostawali zajęcie na bezdrożach Argentyny, przyjmowali je w ciemno. Pracowali przy wytyczaniu linii kolejowej przecinającej bezludne, po horyzont takie same krajobrazy. Po kilku miesiącach spędzonych w zimnej pustce pokochali jej surowość, przestrzeń, bezwzględną prawdę, którą ofiaruje, i zadumę, do której skłania. kiedy wędrówka prowadziła ich na skraj głodu, z kilku desek sklecali grande Atelier Fotografico d’Arte. Tam wykonywali portrety zamówione przez kabokli (potomków czarnych niewolników, europejskich emigrantów i miejscowych Indian). Część z nich sprzedali, część zjadły mrówki, ale te, które pozostały, są niezwykłym dokumentem tamtego miejsca i czasu. W SŁUŻBIE KOLONII kolonializm Tadeusz i Leon budowali własnymi rękoma, wytyczając granice nowej plantacji kawy, herbaty i juty dla Compagnie Agricole d’Annam. Wszystko, co istniało w tym świecie przed naszym przybyciem, ma jakieś harmonijne, łagodne, pozaokrąglane kontury i kształty. Wystarczy zaś tylko, że w ten świat dziewiczy zaczynam nanosić zaledwie pierwsze skromne jeszcze ślady działania białego intruza, a na tę harmonię krągłości padają pierwsze linie przeraźliwie proste i pierwsze do złych błyskawic podobne… zygzaki. Tak pisze Perkitny o kreśleniu pierwszych map przestrzeni dotychczas mierzonych jedynie ludzkimi krokami i odwiecznymi zwyczajami. Tę dobrze płatną, ale niełatwą (chociażby z powodu braku doświadczenia i wiedzy) pracę dostali we francuskich Indochinach. Dziś już sama nazwa tej kolonii kojarzy się raczej z krainą mityczną. Indochiny nie istniały przed Francuzami ani po nich. zostały przez nich wymyślone. uznane za miejsce dzikie, puste, zagubione gdzieś między Indiami a Chinami. krainę gotową, by przyjąć misję kolonizacyjną wraz z całym bogactwem i splendorem francuskiej kultury, z jej manierami, biurokratycznym porządkiem, moralnością i kuchnią. Heroiczne wysiłki białych mężczyzn, którzy przemierzają ostępy dżungli, chorują na egzotyczne choroby, ale znoszą je bohatersko i nadludzkim wysiłkiem w chaos wprowadzają porządek, dziś wydają się archaiczne. A co ciekawsze, wyraźniej zapisały się we francuskich fantazmatach niż w kulturze dzisiejszego Wietnamu. Po prawie stu latach francuskiej obecności na tych ziemiach dziś zostały właściwie jedynie bagietki i niewielki ślad w architekturze. To mało w porównaniu np. z krajami Maghrebu. Wynikło to m.in. z faktu, że geniusz kultury francuskiej w Indochinach szczepili drobni urzędnicy państwowi i szemrani biznesmeni, którzy w Azji znienacka zatopili się w niespotykanym w słodkiej Francji luksusie. Tam poczuli się arystokratami. W samozachwycie oddawali się przyjemnościom, jakie płyną z posiadania licznej służby i dużych pieniędzy. Budowali sobie luksusowe wille, nadmorskie hotele i górskie pensjonaty, gdzie chłodniejszy klimat ponoć sprzyjał zdrowiu. Tam podawano schłodzone francuskie wina. z wysoką kulturą francuską styczność miała jedynie służba domowa i prostytutki. NASI RADEJCY JAK DZIECI Tadeusz i Leon byli w tej dobrej sytuacji, że w Indochinach jako biali nie mieli wyboru i jeśli już chcieli pracować, musieli piastować kierownicze stanowiska. A jako Słowianie, ze swoją ułomną kulturą, jakby lepiej czuli świat, który okrążali. Teraz akurat trasa dookoła ziemi wiodła ich przez zielone królestwo górskiego ludu Rhades. Pozostawało im tylko jako kierownikom projektu zwerbować do pracy naszych Radejców – jak pisze o nich Tadeusz Perkitny. Trzeba było nauczyć ich prostych zadań, a samemu przyswoić kilka zwrotów w ich języku. Wszystko szło sprawnie do dnia wypłaty, po której „nasi Radejcy” odeszli do swoich domów ukrytych w dżungli i stracili chęć, by wspinać się po szczeblach kariery. Miejscowe obyczaje wytłumaczył Polakom dopiero doświadczony w pracy na tych terenach Szwajcar: Toć do pracy wygnała tych ludzi nie żadna istotna potrzeba życiowa, lecz po prostu zwykła, głupia, dziecięca zachcianka. Większość tych dzikusów to eleganci, którzy pracowali u was jedynie po to, by u grasującego gdzieś tutaj chińskiego handlarza kupić dwa metry mosiężnego drutu i zrobić z niego błyszczące bransoletki na szyję, ręce i nogi. Byli wśród waszych kulisów także smakosze, którzy pracowali przez miesiąc, marząc tylko o tym, aby za cały swój zarobek kupić u Chińczyka pęczek suszonych śledzi. Jeśli mieliście w waszej ekipie i takich maniaków, którym śnią się po nocach aż tak luksusowe zachcianki jak zapalniczka, scyzoryk lub zgoła parasol i buty, wtedy możecie mówić o szczęściu. Tym bowiem nie starczy jednomiesięczny zarobek i ci do was wrócą. Chociaż na takich, co marzą o butach, to lepiej nie liczcie, bo doszły mnie słuchy, że w całym szczepie Mojów tylko jeden jedyny elegant kupił sobie buty, ale jak dotąd nadal łazi boso i buty nosi za sobą w ręce. Okres zakładania plantacji, pierwsze spotkania z innymi, każą białym Europejczykom myśleć o tubylcach jak o dzieciach. i nie dotyczy to jedynie Azji. Dzicy są beztroscy, nieustannie się bawią, przebierają, wygłupiają, nie myślą o przyszłości, a ich życie to niewinne igraszki. Tadeusz Perkitny też dochodzi do wniosku, że nie da się wykrzesać ofiarnej pracy tam, gdzie nie ma jeszcze niezaspokojonych potrzeb, gdzie nie ma chęci zarobku, bogactwa, awansu, zaszczytów. Jakże tu żądać roboty tam, gdzie są tylko dzieci i ich niewinne, kolorowe, dziecięce zachcianki. To typowe kolonialne podejście. My, Europejczycy, jesteśmy dorośli. inny to jeszcze głupiutkie, niedorozwinięte i niewinne dziecko. i podobnie jak ono wzrusza, bawi, a nawet rozczula. Można je zganić, ale nie można się nań długo gniewać. Tadeusz i Leon tak samo podchodzą do ludzi, z którymi przyszło im pracować. Wyławiają najbystrzejszego chłopaka z wioski i nazywają go czule, ale jakże wymownie Piętaszkiem. To, czego nie rozumieją, nie znają – pomniejszają. gdyby wiedzieli, że bransolety, o które starali się mężczyźni, były być może tym samym, co w Europie rodowe herby albo rodzinne włości i pałace, może spojrzeliby na swoich Radejców innym okiem. Może zobaczyliby w nich mężczyzn starających się zapewnić swoim żonom pozycję społeczną. Może odkryliby, że w tej społeczności to żony są głowami rodzin, a mężczyźni rękoma do pracy. Może wtedy wydaliby im się trochę bardziej dorośli. Bo o pozycję społeczną rodziny warto się starać, a o bransoletki pewnie mniej. Czy byli to dzicy? Nie, dziki jest ten, kto widzi w nich dzikich! – pisze Perkitny. To, co żyło tu razem wkoło nas, witało nas o świcie i żegnało o zmroku radosnym uśmiechem, to były dobre, bezgrzeszne, drogie sercu… dzieci, których ni brud, ni fałsz tego świata dotąd nie potrafi ł skazić. Żyli ze sobą jak siostry i bracia, dzielili każdy kęsek strawy. Nie kłamali, nie kradli, nie znali ni zwad, ni kłótni, ni bójek. Jeno wieczorem brali do ręki swe święte tam-tamy i jako te grzeczne dzieci przed spaniem mówili pacierze. Ciekawe, że kolejna fala białych w Wietnamie potraktowała tubylców już zupełnie serio, jak prawdziwych mężczyzn. Amerykańscy marines przeszkolili „naszych Radejców” w zakładaniu zasadzek, patrolowaniu górskich terenów, w zwiadzie, atakach na małe jednostki i w obronie wiosek. górale okazali się bardzo utalentowanymi szpiegami. Mówiono o nich ludzie tygrysy, bo jak one potrafi li wytrwale śledzić ofiarę. Radejcy za swoją góralską niezależność od społeczności z nizin, za współpracę z Amerykanami, zapłacili wysoką cenę. Więzieni, torturowani, eksterminowani, zostali wygnani ze swoich wiosek i tradycyjnych długich chat, które stawiali w dżungli. W miastach, w blokach, do których przeniosły ich komunistyczne władze, łatwiej było ich kontrolować, zabronić kultów. łatwiej upodobnić ich do napływowych Wietnamczyków. A „nasi radejcy” tak jak indianie bezpowrotnie stracili dziecinną niewinność i przestali bić w bębny. DOŚWIADCZENIA DROGI Co w podróży dookoła świata wydaje się ponadczasowe? Chyba fakt, że wiedza i doświadczenie to dwie różne rzeczy. Wiedzę o świecie gromadzi wielu, ale tylko niektórzy umieją go doświadczać. Ludźmi tego drugiego gatunku byli właśnie Tadeusz i Leon, dwaj przyjaciele, którzy zaufali światu, a przede wszystkim samym sobie. ich podróż to również, a może przede wszystkim, historia prawdziwej męskiej przyjaźni. Takiej, która przetrwała trudy wieloletniej włóczęgi, choroby i ropiejące rany, nędzę, głód, morderczą pracę, poczucie zwątpienia i znużenie. Doświadczenia człowieka w drodze okazują się niezależne od czasów. Bezdomność wyzwala, a wolność pozwala korzystać ze świata, zapomnieć o własnych ułomnościach. Nurzam się w obcości nowego otoczenia jak w pachnącej pianie. (…) Mogę skręcać w lewo, albo skręcać w prawo. Mogę też wcale nie skręcać, tylko wlec się przed siebie. Mogę z głową wspartą na łokciach siadać na poręczach mostów. Mogę spluwać przed siebie, w bok i za siebie. Mogę wszystko, co zechcę! Mogę być… włóczęgą. Jestem sam i wolny! Wszystko jest cudze, ale jakby moje! Wszystko jest obce, ale jakby bliskie. Beztroska młodość złączyła mnie jak gdyby z każdym zakamarkiem globu! W błogiej bezdomności cały świat jest domem. *** Po czteroletniej okołoziemskiej włóczędze Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz szczęśliwie wrócili samochodem z Maroka do Poznania. obaj zostali szanowanymi naukowcami, dorabiając się tytułów profesorskich. Tadeusz Perkitny spisał wspomnienia z podróży i wydał pt. Okrążmy świat raz jeszcze. Zuzanna Pol
Raz do roku smagana gorącym wiatrem, sroga pustynia Thar w Radżastanie ożywa na kilka dni. Wędrowny lud Raika przybywa tu ze swoimi stadami na wielki targ wielbłądów.
W pełnię Księżyca miesiąca Kartika (przełom października i listopada) 330 mln bóstw hinduistycznych nawiedza święte wody jeziora Puszkar. Nie ma lepszego czasu na dokonanie rytualnych ablucji niż Purnima Kartika. Wtedy kąpiąc ciało, oczyszcza się duszę i zapewnia zbawienie. Dlatego senne przez cały rok Puszkar budzi się w religijnym uniesieniu tysięcy świętych mężów, sadhu i wiernych, przybywających z całych Indii. Sprawom boskim i duchowym towarzyszą sprawy ludzkie, materialne. Te załatwia się tuż obok, pośród piaszczystych wydm pustyni Thar, gdzie od ponad stu lat jest organizowany największy i najsłynniejszy w Azji targ wielbłądów. Na pięć dni w ogromnej oazie zamieszka 50 tys. wielbłądów i 200 tys. ludzi. Na spalonej słońcem ziemi wyrośnie miasto namiotów, wśród których ludzie będą spać, gotować, sprzedawać, kupować, zawierać małżeństwa, zaklinać węże, przepowiadać przyszłość, śpiewać, recytować, tańczyć i fotografować. Coroczny targ to okazja do wymiany zwierząt, pieniędzy, myśli i genów. Ale najważniejsze są porykujące, smukłe i dostojne wielbłądy. Podobno pierwszego wielbłąda ulepiła bogini Parwati z kurzu i potu, który zebrała ze swego medytującego męża –Śiwy. Kiedy ten tchnął w zwierzę życie, aby Parwati miała z niego pożytek, wielbłąd natychmiast uciekł. Wtedy do opieki nad nim Śiwa stworzył człowieka, pierwszego Raika. Raika albo Rabari są półnomadycznym ludem, który od kilkuset lat zajmuje się w Radżastanie hodowlą wielbłądów. Profesja wymusiła na Raika opuszczenie miast. Żyli najpierw na przedmieściach, później zaczęli się coraz bardziej oddalać w poszukiwaniu pastwisk dla swoich zwierząt. Dlatego nazwano ich Raika – outsiderami, tymi, którzy zeszli z drogi. Ale to oni właśnie są najlepszymi znawcami dróg na pustyni, po której chodzą ze swoimi stadami od ponad 500 lat. Oni dostarczali najlepsze wielbłądy na dwory radżów i maharadżów. Kiedy wybudowano drogi i kolej, Raika zaczęli hodować również kozy, owce i konie. Jednak to wielbłądy do dziś pozostają oznaką statusu społecznego, bogactwa. Raika nie obwieszają się złotem, ale otaczają stadem porykujących zwierząt. Wielbłąd to posag panny młodej, zapłata za nią i najważniejszy uczestnik pochodu weselnego. O tym, jak ważne miejsce zajmują wielbłądy w tej kulturze, świadczą też stroje. Nie ludzi – mężczyźni Raika ubierają się na biało, a od święta swoje pomarańczowe turbany zamieniają na czerwone, zaś kobiety noszą czarne długie chusty i tatuaże. To wielbłądy są przystrajane. Na targowych straganach można im kupić biżuterię: srebrne dzwonki, bransolety, pompony, korale, haftowane narzutki. Można też wielbłąda upiększyć makijażem albo wymyślnie ostrzyc. Zrywniejsze ze zwierząt wystartują zapewne w emocjonującym wyścigu, te uzdolnione artystycznie staną w konkursie tanecznym, a urodziwe wezmą udział w wyborach piękności. Wprawdzie targ jest przede wszystkim miejscem handlu, ale dla nomadów zwierzęta te nie są towarem, który ma przynieść zysk. Nigdy ich nie zabijali, nie jedli mięsa ani nie handlowali skórami ani kośćmi. Niestety, coraz trudniej jest przetrwać tym ludziom we współczesnym świecie. Odbierane są im pastwiska, odmawia się im wypasu stad na terenach, które od wieków znajdowały się na szlaku ich wędrówki. Żeby przeżyć, Raika coraz częściej zmuszeni są wyprzedawać swoje zwierzęta. Również na mięso... W ten sposób kultura nomadów powoli zanika. Odchodzi jak wielbłądy, które, gdy tylko skończy się targowisko, kroczą spokojne, ciche, prawie niewidoczne w obłoku kurzu, za daleki horyzont – w nieznane albo w przeszłość.
Tony Halik w Mato Grosso. "Bo ja szczęściu potrafiłem sprzyjać"
Tony Halik miał szczęście – poznał południowoamerykańskich Indian nieskażonych cywilizacją i jej wytworami. Żył wśród nich, a oni traktowali go jak swego. Mieczysław Antoni Sędzimir chciał zostać flisakiem. Ale życie miało dlań inne plany.
Był osobistym fotografem Perona i Evity, pił szampana z królową brytyjską, gościł w domu Fidela Castro. Należał do grupy Indian Iny. Pośmiertnie kultura ulicy wyróżniła go osobistym graffiti: „Tu byłem, Tony Halik”. 1955 Mato Grosso Wyrosła przede mną wysoka sylwetka wojownika Kayapó... Wpatrywał się przez chwilę w moją twarz, jak gdyby nie wierzył własnym oczom, ale znaki i wojenne malowidła na mojej skórze pozbawiły go wątpliwości i z ponownym okrzykiem zamierzył się dzidą... W ostatniej chwili skoczyłem, odwołując się gorączkowo w pamięci do lekcji dżiu-dżitsu, jakie otrzymałem dawno temu, gdy byłem pilotem wojennym. Walka między białym Indianinem z Polski a wojownikiem grupy Kayapó rozegrała się w 1955 r. nad przecinającą Wyżynę Brazylijską rzeką Araguaia. Z opresji uratował Halika Ozana, jego przyjaciel. Indianie żyli wówczas w niezaburzonym jeszcze ekosystemie, ubierali się jak ich dziadowie, kultywowali pradawne zwyczaje. Nie mieli pojęcia, że porośnięta lasem ziemia, która służyła im za dom, tereny łowieckie i miejsce uprawy manioku może też być źródłem bogactwa. Ba, nie wiedzieli nawet, co to znaczy być bogatym. Nie mogli więc przyswoić sobie prawdy, że chciwość jest jednym z najsilniejszych motorów ludzkich działań. Ale niebawem przekonali się o tym na własnej skórze. Bandeirantes – awanturnicy, bandyci, poszukiwacze złota i diamentów, łowcy niewolników i poganiacze bydła – od ponad dwustu lat torowali szlaki, którymi później kroczył Kościół, obiecujący po masakrach zbawienie. Na terenach, które zapewniały utrzymanie tysiącom Indian, biali zaczęli otwierać kolejne kopalnie – miejsca pracy dla biedoty z Europy i Ameryki. Wraz z nimi pojawiły się ciemne spelunki z alkoholem za półdarmo i tanie burdele. Nieodłącznymi towarzyszami osadników były syfilis i gruźlica. Biali zażarcie walczyli o własne interesy, a Indianie bronili swojej ziemi. Jednak zgodnie z literą prawa ustanowionego przez kolonizatorów tereny wolne od ludności etnicznej można było po prostu zająć. Osobnicy pozbawieni skrupułów nie wahali się, by ją od tej ludności uwolnić. Dzieła ostatecznego zniszczenia dokonały agendy, instytucje rządowe i prywatni przedsiębiorcy, którzy w latach 60. zaczęli programową eksploatację indiańskiej selwy – równikowego lasu. Masakry, czystki etniczne, palenie wiosek stały się częścią historii lasu, którego spokój przez tysiące lat zakłócały jedynie walki takie jak ta opisana przez Halika. Z osady, która przez kilka miesięcy gościła Halika i jego żonę Pierrette, nie przeżył nikt. Czy przyczyną masakry była feralna bliskość kopalni diamentów? Albo złóż szmaragdów? A może Indianie musieli ustąpić miejsca... bydłu, którego Brazylia jest dziś największym producentem? Nikt nawet nie zbierał wojennych trofeów ze skąpego materialnego dobytku podbitych plemion. Jedyne, co po nich pozostało, to filmy i fotografie Halika, ich przyjaciela. Wspomina, że mówili na niego Oni. Zaś Pierrette nazywali Masiederu – „młoda, piękna kobieta z innego plemienia”. W ich języku podobno nie było słowa „dziękuję”. Oni nigdy nie mógł więc bezpośrednio podziękować wojownikowi Ozana za ocalenie życia podczas bitwy z Indianami znad piaszczystych brzegów rzeki Araguaia. Zanim jednak wąską dłubanką, w 50-stopniowym upale, pokonamy z Halikiem setki kilometrów wijącej się przez puszczę rzeki Araguaia, wróćmy do początków tej, ale teżinnych podróży, jakich pełne było fascynujące życie tego globtrotera. Na początku była Wisła. 14-letni Halik sprzeciwił się woli ojca, który chciał uczynić zeń gorzelnika lub chociaż hodowcę świń, i postanowił zostać flisakiem. Zaciągnął się więc na flisacką łódź pod Płockiem, ale straż graniczna Wolnego Miasta Gdańska odesłała go pod eskortą do domu. Podczas wojny trafił do Anglii i został pilotem RAF-u. Przy celowniku myśliwca umieszczona była kamera, dzięki której zdobył pierwsze szlify filmowca. Latał na hurricane’ach i spitfire’ach. Dwukrotnie został zestrzelony, miał jednak niezwykłe szczęście. Pierwszy raz jego samolot, trafiony serią pod ogon, runął do kanału La Manche. W lodowatej wodzie pilot zdążył jeszcze wychylić whisky z piersiówki. Obudził się po 10 dniach w szpitalu. Podczas rekonwalescencji pisał listy do przyjaciela, a ten pokazał korespondencję wydawcy niewielkiego pisma. I tak Halik trafił na łamy prasy. Za każdy odcinek opowieści Myśliwy z nieba dostawał pięć funtów. Pierwsza lotnicza katastrofa zrobiła z niego reportera. Po raz drugi zestrzelono go nad Francją, gdzie na spadochronie szczęśliwie opadł w uroczej winnicy. Tu poznał pierwszą żonę, Pierrette. Podobno najpierw zainteresował ją... spadochron, a raczej delikatny materiał, z którego został uszyty. Właściciel winnicy okazał się też niezwykle gościnnym gospodarzem i szczodrze częstował lotnika znakomitymi koniakami, których Halik, zaangażowany w działalność miejscowego ruchu oporu, kosztował nie bez przyjemności. – Byłem pewny, że nie przeżyję wojny, dlatego prowadziłem bardzo hulaszczy tryb życia – mówi w ostatnim filmie, jaki nagrał tuż przed śmiercią. – Dziwny to był czas. Szukało się wtedy bólu i strachu – dodaje. Po wojnie RAF zatrudnił go jako poszukiwacza terenów nadających się do przymusowych lądowań w Afryce. Wtedy okazało się, że ma łatwość nawiązywania kontaktów z tubylcami i osobliwą lekkość w rozmowie z nimi. Polityka Churchilla wobec niedawnych wojennych sprzymierzeńców była jednak coraz jawniej wroga, wobec czego Halik zebrał wszystkie swoje wojenne odznaczenia i odesłał rządowi brytyjskiemu, dołączając do nich liścik z wyjaśnieniem. W Anglii nie miał czego szukać – tego był pewien. I wówczas na londyńskiej ulicy zobaczył ogorzałego gaucho, który wywijając lassem, pędził w jego stronę na galopującym koniu. Tak na plakatach reklamowała się Argentyna. – Jestem kamerzystą i potrafię prowadzić samolot – zarekomendował się rządowi argentyńskiemu. Został więc pilotem taksówki powietrznej. Ciągle podróżował i z uporem słał zdjęcia ze swoich wypraw do jednego z najlepszych wówczas kolorowych magazynów, amerykańskiego Life’a. Redaktorzy w uprzejmych listach dziękowali za materiały, ale pismo nie było nimi zaintereso-wane. Aż w końcu przyszedł telegram, że wydrukowane zostanie zdjęcie panicznie wystraszonej małpy, do której zbliża się jadowity wąż. Później fotografie Halika zaczęły się pojawiać na okładkach pisma, publikowano też jego reportaże. W końcu w pakiecie z Life’em kupiła go stacja NBC. Pracował dla niej przez 37 lat, a za cykl programów z początków rządu Fidela Castro NBC zdobyło Nagrodę Pulitzera. – Na Kubę to nawet Halik się nie dostanie – mówiono w redakcji. – Sprawdźmy – rzucił – i wyjechał. Mało, że na Kubę. Zawitał do domu samego Fidela Castro! Tony w redakcji był człowiekiem do zadań specjalnych i projektów szalonych. – Słuchaj – powiedział mu kiedyś szef. – Na Wyżynie Brazylijskiej mają podobno lądować przybysze z innych światów. Leć tam, zrób reportaż, może uda ci się przeprowadzić z nimi wywiad. Tylko po angielsku! Tony Halik chciał być pierwszym dziennikarzem w kosmosie i to jedyne marzenie, którego nie zrealizował. – Wszystko mi się udawało, może nie za pierwszym razem, ale za piątym, szóstym... Bo ja szczęściu potrafiłem sprzyjać, wypracowałem je, przywiązałem do siebie i starałem się nie wypuścić – mawiał. Szczęście nie opuszczało go też w Wielkim Lesie, gdy czuł na piersi zimne ostrze dzidy. Było z nim, gdy tracił przytomność podczas ataków malarycznej gorączki; śmierć wówczas przycupnęła już u wejścia do jego szałasu i nie odegnała jej biała chinina, lecz wioskowy szaman ze swoją tajemniczą miksturą. Szczęście towarzyszyło mu, gdy z Pierrette po dwóch dniach błądzenia po omacku znaleźli wyjście z jaskini, do której zagnała ich ciekawość. Miał wyjątkowe szczęście. Ale tak naprawdę niewielu zdobędzie się na to, by je spotkać i przeżyć. Przygoda Halików w Mato Grosso (środkowozachodnia Brazylia) zaczęła się, gdy odłączyli się od ekskluzywnej wyprawy myśliwskiej. Postanowili odszukać grupę Indian Karajá, która wiele lat wcześniej zaszyła się w lesie. Jej wódz, Oubedu, chciał ustrzec swój lud przed chorobami przywleczonymi przez białych przybyszów. Takimi, co to dziurawiły ciało (jedną z metod eksterminacji Indian było rozdawanie im zatrutej ospą odzieży) czy powalały kaszlem (Indianie nie byli odporni nawet na zwykłą europejską grypę, którą bezwiednie zarażali ich misjonarze). Oubedu nie chciał też, by biali poznali ich zwyczaje i sekretne obrzędy. Słusznie podejrzewał najeźdźców, że mogą zaszkodzić w kontaktach z duchami i przynieść zagładę całemu jego ludowi. Dlatego, jak wieść niosła, znad brzegów Araguaia ludzie Oubedu przenieśli się w puszczańskie gęstwiny. Po latach ścieżki, którymi się wycofywali, zarosły i nikt nie wiedział, dokąd poszli ani gdzie żyją. Halikowie postanowili się tego dowiedzieć. Za topór, dwie maczety i plecionkę tytoniu zakupili malowane „wiosło pokoju”. Było rodzajem przepustki w selwie, świadectwem pokojowych zamiarów. Popychając swoją pirogę długą żerdzią, przepłynęli tysiąc kilometrów, by odnaleźć mądrego Oubedu. Czyżby Oubedu był genialnym prekursorem słynnych braci Villas Boas – założycieli pierwszego brazylijskiego rezerwatu Indian? Bracia w latach 60. namówili indiańskich wodzów do opuszczenia swoich ziem i przeniesienia wiosek do rezerwatu. Obszar, jaki dla nich przeznaczono, był niewielki, a niektóre wrogie sobie od wieków grupy umieszczono po sąsiedzku, ale izolacja od białych ocaliła życie i kulturę Indian. Orlando Villas Boas zmarł kilka lat temu, wśród Indian przeżył 40 lat. Był pierwszym w historii białym, po śmierci którego brazylijscy Indianie odprawili tradycyjny rytuał pożegnalny. Nominowano go również do Pokojowej Nagrody Nobla. Natomiast jego indiański poprzednik, Oubedu, zastał zabity. – Ja do Indian nie przybywałem ani jako żołnierz, ani jako misjonarz, ani antropolog. Ja przychodziłem zawsze jako przyjaciel, a dodatkowo byłem z kobietą, co wzbudzało ich zaufanie – wspominał później Halik. Indianie Karajá, którzy mówią o sobie po prostu Iny, czyli „my“, wymalowali dwa koła na jego policzkach – znak przynależności do ich grupy. Sami nosili je wytatuowane od młodości, ale Oniemu, dojrzałemu mężczyźnie, oszczędzono nacinania skóry (dziś wszyscy Karajá jedynie malują sobie znaki). Indianie pokazywali Oniemu, jak żyć w selwie, jak łowić ryby za pomocą trujących pnączy. Uczyli go też niezwykłej, bo najprostszej, nieobarczonej cywilizacyjnymi wartościami życiowej uczciwości. Czy nie miał racji Oubedu, kiedy w jednej z rozmów z Halikiem stwierdził: – Źle się dzieje w twojej wiosce, Oni. W naszej pilnujemy dorastających chłopców. Po co wy pilnujecie dziewcząt? Przecież jeden chłopak to kłopot dla wielu dziewcząt. A jedna dziewczyna? Jeden kłopot w wiosce. Wieczór kawalerski Karajá – czyż nie jest wyrazem szczerości i mądrości? Nim młodzieniec zwiąże się z dziewczyną, która go wybrała, a tym samym zmieni swoje życie na zawsze, wojownicy uświadamiają mu piękno i dramat takiego wyboru. Nie będzie już spędzał czasu z kolegami, a i wrota kariery zatrzasną się przed nim na zawsze. Jego ciała nie będą nawiedzać duchy selwy, co jest przywilejem naj-odważniejszych, bo nie będzie już mógł dawać wyrazu swojej odwagi. Od tej chwili – pisze Halik w książce Z kamerą i strzelbą przez Mato Grosso – miłość i codzienne obowiązki odbiorą siły jego duszy i ciału. Jutro już nie będzie go wśród dumnych i godnych wojowników... ale ma jeszcze czas, by przemyśleć swoją decyzję... W chacie żony zazna miłości, słodyczy zupy z manioku, zakosztuje radości płynącej z pieszczoty główki swego dziecka, ale troski zachmurzą jego oblicze... Gdy pozna cierpienie żony w godzinie porodu, ból i niepokój wycisną strumienie łez... Gdy usłyszy skargę skrzywdzonego dziecka albo gdy któreś z nich zachoruje, może nawet umrze, jego serce będzie pękało z bólu. Dla miłości trzeba się wyrzec wolności: przygody w selwie, rzeki adrenaliny, nawet kontaktów z duchami. Zapomnieć o męskich eskapadach i pojedynkach z niebezpieczeństwami. Nie można być młodzieńcem, wojownikiem i głową rodziny jednocześnie. Ale młody chłopak ma wybór. Zanim podejmie decyzję, dziewczyna Karajá zaprasza go do chaty swoich rodziców. Ci udają, że niczego nie widzą, nie słyszą. Młodzieniec ma prawo gościć w ich chacie przez trzy noce. Jeśli dziewczyna uzna, że te noce potwierdzają słuszność jej wyboru, wysyła chłopakowi matę. Jeśli tego nie zrobi, obydwoje mogą swoich połówek szukać dalej. Nikt też nie ściga jego ani jej nie wytyka palcami, jeśli po tym krótkim okresie narzeczeństwa pojawi się dziecko. U Karajá od wieków rodzą się tylko dzieci. Nigdy bękarty. Dorosłości dzieci uczą się jak wszędzie – bawiąc się zabawkami. Karajá lepią gliniane laleczki, którymi wszystko tłumaczą. Lalki zastępują nawet przykre słowa, które zraniłyby adresata, a i nadawcy nie przyniosłyby radości. Dlatego jeśli ktoś skłamał, lepiej podarować mu laleczkę okrytą czerwoną farbą kłamstwa. Po co się kłócić? Wymownie milcząca laleczka daje czas na opanowanie emocji. Dziś Indianie lepią lalki większe i bardziej kolorowe. Takie mają lepsze wzięcie niż skromne figurki pomalowane czarnym i czerwonym barwnikiem. Turyści, zanim odpłyną z rezerwatu na wyspie Bananal (11,6 tys. km² terenu w ramionach rzeki Araguaia), kupują je w chatce-butiku. Wybierają też ozdoby z piór, maty i koszyki plecione z traw. Dziś Indianie żyją z białych. Turyści, zamiast jak Tony Halik kupować pirogę, wynajmują łódź z przewodnikiem, a łowienie ryb i wieczór z tańcami dostają w pakiecie z wizytą w rezerwacie Araguaia. Pielęgnowanie własnej kultury, powrót do źródeł, studia nad tradycjami, językiem przodków stały się dla nich źródłem utrzymania, alternatywą dla ich naturalnego źródła życia, selwy. Jeszcze niedawno firmy farmaceutyczne ochoczo odwiedzały szamanów, a zioła i rośliny tropikalne – jako dobro wspólne świata – były masowo wywożone. Dziś Indianie mają świadomość ogromnej wartości wiedzy zdobywanej przez nich w dżungli przez tysiące lat. Wystawiają już rachunki za tradycyjne receptury i zebrane przez siebie rośliny. Chronią swe dziedzictwo, przekazują obyczaje następnym pokoleniom. Zapewniają własnej kulturze przetrwanie, a sobie dotacje od międzynarodowych organizacji. Wiele zawdzięczają ekologom, którzy wraz z Indianami Ameryki Północnej uświadomili światu wartość indiańskiej kultury, a samym Indianom pokazali, jak się z niej utrzymać. Jako jedni z pierwszych własnych praw w legalny i zorganizowany sposób zaczęli się domagać w latach 80. Xavanté. Halikowie odwiedzili ich podczas podróży przez Mato Grosso, ale wtedy jeszcze grupa ta miała opinię ludu niebezpiecznego. To przyciągnęło do nich podróżników. Mit o ich agresywności szybko jednak upadł. Xavanté byli po prostu najliczniejszą na tych terenach grupą i półnomadyczny tryb życia, do jakiego byli zmuszeni, przemieszczając się za zwierzyną, prowadził do potyczek z innymi plemionami. Napadali też na białych, którzy odpowiadali masakrami. Nie dawali się przekupić darami zrzucanymi z samolotów, które układali w stosy i palili. Wiedzieli, czego chcą. Ich przedstawiciele, ubrani w trampki i szorty, z ciałami wymalowanymi znakami plemiennymi przemierzali nowe szlaki – korytarze sądów i budynków rządowych. Składali kolejne teczki z opracowanymi przez prawników papierami dokumentującymi własność ich ziemi. Nie zawsze wygrywali, ale pokazali, że trzeba się z nimi liczyć. Dziś, razem z innymi grupami Indian z Mato Grosso i sąsiednich stanów, protestują przeciw budowie tam na rzekach, które według rządowych planów mają tworzyć hidrovia – wodną sieć komunikacji. Tyle że przyniosą katastrofę tutejszemu i tak już nadwerężonemu ekosystemowi. Interesy wielkich korporacji wymagają jednak ofiar. A Amazonia jest ciągle bardzo ofiarna. Stąd pochodzą nie tylko egzotyczne drewno, złoto i szlachetne kamienie. Tu powstają hamburgery i olej sojowy dla połowy świata. Ogromne uprawy soi pożarły lasy, ziemię, teraz żywią się pestycydami. Archaicznie już brzmią wspomnienia Halika z Mato Grosso: Tam, gdzie nie było nawet soli i popiołem doprawiałem jedzenie, czułem się najbardziej szczęśliwy. Tak szczęśliwych miejsc już nie ma, ale Indianie ciągle walczą z coraz mniej szczęśliwym i coraz bardziej chorym, i to nie tylko od soli, światem. Walczą od 500 lat – o siebie i Ziemię jednocześnie. Przyjaciele Halika z selwy nad Araguaią w tej walce polegli i dziś, widząc tutejsze pola uprawne, Tony Halik zdumiony zapytałby pewnie: czy ja tu byłem? Zuzanna Pol, 2009
Kiedy odchodzą, zostawiają po sobie tylko kości zwierząt, pióra ptaków, ślady palonych ognisk. Są niewidoczni i nieuchwytni. Hadza, czyli ostatni łowcy.
Kiedy odchodzą, zostawiają po sobie tylko kości zwierząt, pióra ptaków, ślady palonych ognisk. Są niewidoczni i nieuchwytni. Hadza, czyli ostatni łowcy. Mieszkają w dwudziestu, a może trzydziestu obozowiskach. Prawdopodobnie jest ich około tysiąca. Ilu dokładnie, nie wiadomo. Łowcy i zbieracze – niczego nie tworzą, nie gromadzą, niczego nie rujnują. Omija ich historia, jej upadki i wzloty, plagi i złote czasy. Rodzą się w cieniu ogromnych baobabów. A kiedy umierają, ich ciała przykryte gałęziami odnajdują hieny. I tak przez dziesiątki tysięcy lat. Badania DNA dowodzą, że Hadza – lud mieszkający w tanzańskim buszu, na terenie Wielkiego Rowu Wschodniego, nad jeziorem Eyasi – są jedną z najstarszych gałęzi ludzkiego drzewa genealogicznego. Gałęzią, która złamała się, kiedy ludzkość opuszczała afrykańskie równiny. I ułamana, została w buszu. Paradoksalnie Hadza przetrwali tu dzięki zagrożeniom. Roje much tse-tse, insekty, niedobory wody, jałowa ziemia – to wszystko przez wieki chroniło Hadza przed hordami rolników i pasterzy, którzy szukali nowych miejsc do zaorania i nowych pastwisk dla bydła. Jednak czasy się zmieniają. Muchy tse-tse nie są już problemem, a ziemia, nawet ta jałowa, także może dawać plony. Na ziemiach Hadza powstała ogromna plantacja cebuli. Rozległe afrykańskie przestrzenie są niezbędne dla przetrwania dzikich zwierząt i niezbędne dla tych, którzy żywią się właśnie dzikimi zwierzętami. Takich jak Hadza właśnie, którzy powoli kończą trwającą przez całe dzieje ludzkości historię zbieraczy-myśliwych. Mężczyźni Hadza wyruszają na polowanie o brzasku. Niosą ze sobą łuki i zatrute sokiem z pustynnej róży strzały. Tropiąc zwierzynę, przedzierają się przez kolczasty busz, ciernie, krzewy. Ich skóra pokryta jest milionem blizn, podobnie jak skóra starych zwierząt. To co upolują, zjadają, tego czego nie zdołają zjeść, zanoszą do obozowiska. Łupy zarzucają na ramię. Płaty mięsa noszą tak jak my torby na pasku. Gdy uda im się upolować żyrafę, nie mówiąc już o słoniu, całe obozowisko rusza do zdobyczy. Łatwiej przecież zapakować cały dobytek – siekierkę, nóż, garnek, baniak na wodę – w koc i podejść do kolacji, niż przenosić spiżarnię do garnka. Hadza potrafią zbudować dom w dwie godziny. Wygląda jak wywrócone do góry nogami gniazdo. Nie służy dłużej niż miesiąc. Na tyle mniej więcej czasu starcza zwierząt w okolicy, owoców i jadalnych korzeni. Ale Hadza nie znają czasu. – Po co czas – wychodzisz na polowanie, po drodze zbierasz miód, wracasz – mówią. Kiedy nie wracasz zbyt długo, może okazać się, że twoja żona ma już innego męża. Tylko takie mogą być konsekwencje nieliczenia się z czasem. Właściwie „mąż” to też za dużo powiedziane. Hadza nie urządzają ślubów, nie potrzebują też żadnych innych uroczystości, celebracji, świąt, konwenansów, zwyczajów i zakazów. Jeśli ludzie się sobie podobają, zaczynają sypiać coraz bliżej siebie koło wspólnego ogniska. Aż zostają małżeństwem, czy też raczej parą. Ich związek trwa albo do końca życia, albo do następnego związku. Kobietom podoba się u mężczyzn inteligencja i uroda, a mężczyźni cenią w kobietach urodę i pracowitość. Dobry myśliwy ma szanse u wielu pięknych kobiet, ale co ciekawe, nie dlatego, że będzie im się żyło dostatniej u jego boku – bo każdemu żyje się jednakowo, łupy dzieli się po równo. Dobry myśliwy jest i inteligentny, i zwinny, czyli po prostu atrakcyjny. Mężczyźni strzelają, kobiety kopią i zrywają. Kiedy ktoś pokłóci się za bardzo, odchodzi gdzie indziej. Nikt nikim nie rządzi, niczego nie nakazuje, niczego nie posiada. Nie ma wojen, nie ma głodu, nie ma epidemii. Bo to wszystko rodzi się z nadmiaru – ludzi i rzeczy. A Hadza nawet jeśli zarobią parę groszy, sprzedając w mieście miód, to i tak w zdobytych banknotach palą tytoń albo marihuanę. Zaciągają się, kaszlą, krztuszą, prychają i tarzają na plecach. Cieszą się. Zuzanna Pol
"A nie mówiłam" czyli wypadki na stoku. Kilka cennych rad
Najczęściej widzimy swój błąd, żałujemy, a co gorsza wiedzieliśmy już wcześniej, na co uważać.
Jak wiadomo, największym zagrożeniem dla życia jest samo życie i na nartach to prawo też obowiązuje. Większość wypadków zdarza się przez brawurę, głupotę, nieuwagę. Większości sami możemy zapobiec, pamiętając o kilku podstawowych zasadach. Zatem, żeby tradycji stało się zadość, żebyśmy po powrocie, nie słuchali już tego „a nie mówiłam”, warto przypomnieć sobie, powtórzyć, wbić do głowy, że przed wyjazdem należy: – Ubezpieczyć się, jeśli nie chcemy po powrocie pozbywać się ukochanego samochodu i za gips płacić jak za złoto, a wiadomo, że nie chcemy. – Zadbać o strój na duży mróz i drugi garnitur, który włożymy, gdy będzie ciepło. Trzeba wziąć pod uwagę nie tylko mróz, ale wiatr i deszcz, niestety, też. – Spakować smarowidła przeciwsłoneczne, konieczna jest szminka z wysokim filtrem i krem. Sprawdzają się próbki kosmetyków w małych tubkach – nie zajmują miejsca w kieszeniach. – Wziąć okulary przeciwsłoneczne. Tu trzeba zainwestować. Nie można jeździć na nartach w okularach kupionych za dychę na ulicy. One nadają się do uprawiania clubbingu, ale już na narty zupełnie nie. Trudno – dobre (drogie) okulary to konieczność, a jeżeli jedziemy w wysokie góry, należy kupić okulary dostosowane do dużych wysokości, bo nie jest przyjemnie doznać tzw. ślepoty śnieżnej, czyli po prostu oślepnąć na jakiś czas. – Kupić kask, jeśli go jeszcze nie mamy. W kaskach obowiązkowo jeżdżą na razie tylko dzieci, ale prawdopodobnie niedługo przepis ten obejmie i dorosłych. Póki co z własnej woli warto chronić głowę. Jeśli nawet siebie samych i własne umiejętności darzymy wielkim zaufaniem, to nie zapominajmy o tych, którzy jeżdżą wokół i nie zawsze umieją wyminąć przeszkodę, a lubią się ścigać. – Nastawić wiązania w nartach stosownie do swojej wagi i umiejętności. Wiązania nart pożyczonych w serwisie nastawi nam serwisant, ale już przyjaciel, od którego pożyczamy sprzęt, może o tym nie pamiętać. A kiedy już stoimy na górze, właśnie włożyliśmy rękawice i przed nami pierwszy zjazd, nie zapominajmy: Przede wszystkim o tym, że jeśli mamy kaca, kręci się nam w głowie, czujemy się słabo, nogi drżą, ręce się pocą... to na górze nas po prostu nie ma. Idziemy do baru, na basen, śpimy, robimy wszystko, prócz prowadzenia urządzeń mechanicznych i zakładania nart. Przed pierwszym zjazdem i po każdej dłuższej przerwie robimy rozgrzewkę, bo oczywiście nikt z nas wcześniej nie słuchał porad, by do wyjazdu przygotować się kondycyjnie. Rozgrzewkę stosują nawet sportowcy, co dopiero mówić, o tych co to prosto zza biurka... Dlatego nie wstydzimy się, wyginamy, wypinamy, rozciągamy, przysiadamy.... Alkohol na nartach to jest temat tabu. Wiadomo, że wszyscy piją piwo, grzane wino czy herbatę z rumem. Uważać jednak trzeba, żeby nie wypić trzech piw albo dwóch win... – Podczas jazdy stosujemy się do wszystkich punktów zawartych w tzw. dekalogu narciarza i snowboardzisty (z lewej), który warto znać. A wtedy być może, przy odrobinie szczęścia, uda nam się z wymarzonego urlopu wrócić cało i zdrowo. Czego Państwu życzę.
W każdej społeczności, zarówno wśród Trobriandczyków, jak i wśród nas, istnieje wiara, że słowo wypowiedziane w określonych okolicznościach ma moc sprawczą, wiążącą”
Ja niczego nie szepczę, tylko się modlę – Paraskiewa jest jedną z wielu szeptunek na Podlasiu i jak wszystkie czuje się urażona obcą nazwą. Tutaj jest „babką”, „tą, co zamawia”, „tą, co dużo może”. Na wpół świętą, na wpół czarownicą. Pożądaną i wyklętą. Leczy modlitwą i magicznymi obrzędami. Wie, jak uprosić o pomoc Chrystusa, Matkę Boską, archaniołów i świętych, jak przegnać złe moce, te „od kołtuna, kołtunicy, od nerwa i nerwicy, od okrutnej okrutnicy”, a nawet jak odwrócić los. „Słowa moje, a ratunek z nieba” – mówią babki. Jeśli nie wierzysz w boską pomoc, nie znajdziesz jej u szeptunki. Taka jest główna magiczna zasada szeptania. – Problemy, które rozwiązują dzisiejsze szeptunki, wyznaczają pola bezradności współczesnego człowieka. One działają w takich obszarach, gdzie czuje się niepewny, zagrożony, zdany na przypadek – mówi Zuzanna Grębecka, doktor antropologii i kulturoznawstwa UW. Dzisiaj uważamy, że wszystko nam się należy, mamy roszczeniową postawę względem świata. Jeśli czegoś brakuje, interpretujemy to jako przeciwność losu. Jestem tego warta – to już nie jest hasło reklamowe, ale głębokie przekonanie. A mag, czarownik czy szeptucha tak jak reklama likwiduje rozziew pomiędzy rzeczywistością a wyobrażeniem, jak ona powinna wyglądać. Najważniejszą i najmocniejszą szeptunką z Podlasia jest Wala z Orli. Właściwie jest po prostu najsłynniejszą osobą na Podlasiu. Dar (bo szeptanie jest darem boskim) przekazała jej matka, która podobno „jeszcze więcej była zdrowotna”. Ale i Wala uważana jest za specjalistkę od przypadków beznadziejnych. Nawet inne babki jeżdżą do niej po pomoc. – Córka wiadrem przy sadzeniu buraków potrzaskała kolano. Ja trzy miesiące jeździła do szpitala, żeby się dowiedzieć, że będzie kulawa, a może i nogę odejmą. Aż w końcu mnie sąsiadka mówi – to ty tak blisko Orli mieszkasz, a u Wali nie byłaś? No to pojechała z córką, a tam akurat jakiś pan wychodzi z jej chałupy i krzyczy: „Ludzie, ja jestem lekarz z Warszawy, mój syn 15 lat nie chodził, a idzie!”. Dywan podobno Wali zostawił. A moja córka nie kuleje – mówi babka, która zamawia we wsi Wygoda, ale tylko dla najbliższych. – Modlitwy wzięła od teściowej, bo mąż za leniwy i uczyć się nie chciał. W polu dużo robił, gdzie by czas i głowę na zamowy znalazł. Wala jest 86-letnią staruszką. O siódmej rano przy jej ulicy ustawia się sznur aut z rejestracjami z całej Polski. Dopiero pod wieczór ulica pustoszeje. Wala cały dzień nie je, nie pije, nie siada nawet, bo modli się na stojąco. Zamknięte oczy podnosi do małej ikony zawieszonej pod sufitem. Czasem wychodzi z domu przegnać posępny, milczący pochód nieszczęść, które gromadzą się na jej podwórku. „Idźcie stąd! Nie dręczcie mnie więcej, no już!”. Ludzie spuszczają głowy, ale nikt nie rusza się z miejsca. Wala wraca do ciemnego pokoju z ikoną. „A tobie co?” – od kilkudziesięciu lat zadaje ludziom to samo pytanie. Nie przyjmuje tylko w niedziele, bo wtedy modli się do ikony w cerkwi. – Ta Orlańska pomaga naprawdę, a inne to zwykłe czarownice – mówią kobiety pod punktem skupu mleka. Stoją tam i gadają. O pieniądzach, chorobach, lekarzach. „Luba z Grabowca gabinet sobie na zamowy urządziła, ikon tam nawieszała i przyjmuje, ale ona tylko zarabia. U tej z Opaki bez stówy się nie pokazuj. A ta z Orli nic nie chce, a jak komu nie może pomóc, to powie – idź do lekarza, ja nic nie poradzę”. Ale zdarzają się też odwrotne sytuacje, gdy lekarze odsyłają pacjentów do szeptunek. Babki najlepsze osiągnięcia mają podobno w leczeniu róży, czyli skórnej egzemy. Tylko pop w niedzielnym kazaniu wytyka wiejski zabobon, ciemnotę i grzech. Twierdzi, że szeptem złe duchy przywołane mogą już nie odejść, że w zawiniątkach, które dają wiedźmy, jest moc diabelska, że szeptuchy umierają w straszliwych mękach, jeśli nie oddadzą przed śmiercią swoich mocy. Że upraszać trzeba u dzieciątka Gabriela, a nie u szeptunki zostawiać pieniądze i obrzędami wymuszać pomoc boską. – A batiuszkom to zależy, żeby ludzie umierali. Za pogrzeb wezmą, potem jeszcze za 9 dni, za 40 dni, a to rokowaja (rocznica śmierci) – też trzeba płacić. I nie ma co łaska, stawki są ustalone. A na mnie wiedźma mówią – Paraskiewa, szeptunka z Parcewa, jest głęboko wierząca, ale kler uważa za spadkobierców tych, co sprzedali Chrystusa. – Jak umierał na krzyżu, to popa ni księdza przy nim nie było. Tylko święta Weronika, co rany obmywała. I wszelkie uzdrowienie od tej dzielnej jest dziewczynki. Dlatego krwią można leczyć, wodą, a i lniana szmatka pomaga, jak modlitwa przy tym idzie. I olej lniany na jelity. Wszystko, co związane jest ze śmiercią Chrystusa, a zatem i ze zmartwychwstaniem, może uzdrawiać. – Gwóźdź, ale pięciocalowy, bo takim przybity był do krzyża. Młotek też lekarstwo, a i piesek, co rany Chrystusowi lizał – mówi Paraskiewa, tuląc szczeniaczka. Dar uzdrawiania przekazała jej babka – wioskowa znachorka, akuszerka. Dawniej mało kogo na wsi stać było na wzywanie lekarza do chorego. Zwykła porada kosztowała cielaka. Dlatego leczyły babki – za wdzięczność, za pomoc w gospodarstwie, kilka jajek. Szeptunki miały doświadczenie zbierane przez pokolenia, znały domowe sposoby leczenia, zioła i zamowy. Ich pomoc dla wsi była nieoceniona. Niedawno Paraskiewie w pobliskim szpitalu zaproponowano nawet etat z pokoikiem. Ale nie zgodziła się, bo tam to już wolnej chwili by nie miała. Paraskiewa zamawia, ale oprócz tego stawia bańki, masuje, leczy mleczem, ziołami, szyszkami brzozy zalanymi denaturatem. Zaleca białą glinkę, bo z niej Adam i Ewa byli ulepieni i od niej dzieci mądre i bystre, jarzębinę na kaszel, a jak noga kręci, to nalewką z muchomora smarować. Pijawek się brzydzi, ale stosuje żaby. „To do chorego miejsca zielone żabki trzeba brzuchem przystawiać. Jedna zemdleje, wziąć następną, ta zdechła, to jeszcze jedną i tak do skutku. Dopóki choroby nie wyciągną”. Bo większość obrzędów związanych z ludowym lecznictwem polega na wyciąganiu choroby na zewnątrz. Trzy już miesiące będą, jak młodzi ludzie pochowali ojca. Od czasu jego śmierci padają im zwierzęta, psują się maszyny rolnicze. Paraskiewa sypie sól do plastikowej torebki. Kreśli na niej znaki krzyża i odmawia dziewięć modlitw. Zawsze z imionami tych, którym ma pomóc. Bo słowa magii brzmią i działają równocześnie. To, co wymówione, zostało wykonane. Stało się. Teraz część zaszeptanej soli trzeba schować do kieszeni, a częścią posypać grób, bo nieboszczyk chciwy i wszystko chce zabrać ze sobą. Ale zaszeptana sól go nasyci. Młodzi wychodzą od Paraskiewy jacyś lżejsi, wyprostowani, jakby w jej chałupie zostawili swój ciężar. Na stole przykrytym białą serwetą, tuż obok kłaków lnu, leży zwitek pieniędzy. – Wbrew pozorom to Kościół, biorący za swoje usługi gotówkę, oswoił płacenie za zamowy. „Co łaska” biorą niektóre szeptunki, inne przyjmują naturalia, a czasem nie chcą nic, bo zamowa nie zadziała – mówi Zuzanna Grębecka. – Ale te, które oczekują zapłaty, nie cieszą się dobrą opinią. Anna, babka z Rutki, jest specjalistką od rozwodów – czyli z grubsza od kłopotów sercowych – i jak na szeptunkę przystało, mieszka w ostatnim domu we wsi. Zwykle siedzi na ławeczce przed domem i tam trzyma cały swój magiczny warsztat w gazetach, szmatach, zawiniątkach, słoikach i woreczkach. Czego trzeba? – pyta i w zależności od potrzeb zamawia – na cukier, na sól albo żywicę zbieraną na wiosnę, na mak, którym leczy padaczkę, albo siano z siedmiu różnych gospodarstw, no i chleb św. Agaty, który pomaga najbardziej. Ten chleb święcony w cerkwi na św. Agaty chronił zawsze od pożarów i wielkich nieszczęść, a dziś wsadzony do torby pomaga na przykład uniknąć kontroli celnej. – Czujesz co? – Mrowienie i ciepło – odpowiada młoda, ładna dziewczyna. Przyjechała do Anny, bo mąż zostawił ją z małym dzieckiem i poszedł do in- nej. Anna kręci głową z niesmakiem, ale zdejmie to zauroczenie. Dotyka kostek, rąk. Najpierw dziewczynie kręci się w głowie, potem twierdzi, że dygocą jej nogi. A Anna kołysze jej rękoma i modli się za całą jej rodzinę, za Olgę, Marię, Michała, za Annę i Justynę – powtarza imiona i co chwilę straszliwie ziewa bezzębnymi ustami, znaczy pomaga. – Silne są złe moce – cmoka Anna z dezaprobatą, ale modlitwa silniejsza – pociesza dziewczynę. Młodzi zwykle wstydzą się przyznać, że ulegają zabobonom, a jednak nie ma w okolicy młodej matki, która z płaczącym dzieckiem nie poleciałaby na ratunek do Anny. Babka położy dziecko na progu domu i spódnicą wymiecie niemowlęce kolki i lęki. Potem Anna wręcza dziewczynie zaszeptany cukier, którym trzeba słodzić herbatę. Bo zaszeptane produkty najlepiej połknąć. Czasem szeptunki dają do zjedzenia modlitwę zapisaną na kartce. „No i już, idzie do domu!”. Gdy dziewczyna chce zostawić pieniądze, Anna pokazuje palcem na niebo. „To stamtąd pomoc! I tam zapłata. Świeczkę w cerkwi zapali!”. – Szeptunki nie rzucają uroków, w każdym razie żadna się do tego nie przyznaje – mówi Zuzanna Grębecka, która przeprowadzała badania etnograficzne na Podlasiu. – I nikt nigdy się nie przyzna, że sam zajmuje się czarną magią. Ludzie mówią, że są „takie specjalistki”, „takie, co wiedzą”, ale nikt nikogo nie zna. A jednak podrzucone przedmioty leżą na podwórkach, na drogach. Pamiętam, jak któregoś dnia udało nam się dostać adres takiej kobiety, która podobno umiała bardzo zaszkodzić. Ruszyłyśmy ze studentkami przez las. I muszę wyznać, że w połowie drogi stwierdziłyśmy, że jednak nie mamy odwagi do niej iść... Zawróciłyśmy. Jak człowiek dłużej przebywa w tej rzeczywistości, to w nią po prostu wsiąka. I sam zaczyna się robić sceptyczny wobec własnego sceptycyzmu. Kościoły chrześcijańskie zawsze zwalczały magię, choć same uciekały się do zabiegów magicznych, a najokrutniejszym z nich było palenie czarownic i cały ruch z nim związany. Same elementy kultu religijnego, takie jak pielgrzymki, dotykanie relikwii, picie wody ze świętych źródeł, namaszczanie olejami, okadzanie, polewanie wodą, poza Kościołem stają się czystą magią. Dziś trudno jest rozdzielić wyraźną granicą magię od religii. Mówi się raczej o zachowaniach religijnych zwróconych ku wieczności oraz magicznych dotyczących tu i teraz, nastawionych na natychmiastowy skutek i doczesność. Magia nie odgrywa też żadnej społecznej roli właściwej religiom. Nie jednoczy, ale i nie dzieli społeczności. Uprawiana w ciemnej chałupie dotyczy jednostki, no i kogoś, kto będzie łącznikiem z Bogiem, będzie magiem, czyli „babką” właśnie. Tyle że magia „babek” jest schrystianizowana, nie istnieje w oderwaniu od religii, nie jest prasłowiańskim obrzędem, jakim chcieliby ją widzieć piewcy pogaństwa czy wielbiciele New Age, ale elementem ludowej wiary. Aurę tajemniczości wokół szeptunek potęguje samo prawosławie – bardziej uduchowiony, mistyczny odłam chrześcijaństwa, mocniej zatopiony w słowiańszczyźnie niż rygorystyczny, chłodny i intelektualny ryt łaciński. Jeśli do tego dodać powszechną skłonność do mitologizacji Wschodu, to nie dziwi fakt, że w babkach niektórzy widzą czarownice, a nie bogobojne staruszki. Wiadomo przecież od dawna, że „czary ruskie najstraszliwsze są i najbardziej skuteczne”. Tyle że dla mieszkańców Podlasia czary są po prostu jednym z wielu sposobów rozwiązywania problemów. Raz skutecznym, a raz mniej. Babka spod lasu w Szerniach na ból zęba pomaga od ręki. Jest specjalistką w wąskiej dziedzinie. „Ta od nerwa” – mówią o niej w okolicy. Nie pomagają przeciwbólowe tabletki, chociaż w pobliskim sklepie schodzi ich tyle, co butelek piwa, a jej modlitwa działa. – Ja zamowy w zeszycie na strychu znalazła, ale zapisane takim ołówkiem, co okropnie wypłowiał, i tylko te od nerwa mnie zostały. To nauczyła się i zamawiam. Czy pomaga? Zależy jak komu i od czego. Może od godziny to zależy. A może od człowieka? Nie wiem.
Życie seksualne dzikich - Bronisław Malinowski
"Dzicy” to obcy; przeciwieństwo „nas”. Jeśli „my” myślimy racjonalnie i kultywujemy monogamię, to „dzikimi” targają emocje i na pewno kopulują bez ograniczeń. Cywilizacja to dorosły, odpowiedzialny mędrzec, świat „dzikich” zaś – kraina głupich, dziecinnych zabaw w przebieranki, malowanie ciał i tatuaże. Cywilizacja jest biała, dzicz – czarna. Przed wiekiem tak postrzegano plemiona pierwotne.
Firma Army@Navy, korzystająca z najnowszej technologii puszkowania żywności, skompletowała 24 skrzynie ekwipunku. Wśród towarów płynących do Nowej Gwinei w lipcu 1914 r. znalazły się: plastry bekonu, świeże śledzie, mięso krabów, gulasz irlandzki, rosół z kurczaka, potrawka z zająca, ikra z dorsza, ser szwajcarski, sardynki, ostrygi, kakao Van Houtena, słoiki z francuską musztardą, ketchup Heinza i pięć tysięcy różnych pigułek. W bagażu zmieściły się jeszcze dywan, ścienny zegar, łóżko, koce, pościel, brezentowa wanna i umywalka, dwa stoliki, dwa krzesła, lampa, namiot i parasol od słońca. Najcenniejszym przedmiotem był aparat fotograficzny Klimax, a najbardziej wytwornym – dwie pary nabijanych ćwiekami kolonialnych butów z cholewami. Największą sławę zyskały jednak 24 wykonane na zamówienie stukartkowe notesy z kremowego papieru, a raczej to, co na nich zapisano. Tak wyekwipowany Bronisław Malinowski opuszczał mury London School of Economics, gdzie przez cztery lata studiów zdołał wyróżnić się niezależnością myślenia, inteligencją, a także talentem towarzyskim. Młody polski antropolog wyruszał na wyprawę, by z kilkunastu wysp Melanezji, które zamierzał odwiedzić, przywieźć zbiór rękodzieła i własne obserwacje zachowań „dzikich”. Wrócił tymczasem z monografią, która stała się najbardziej wpływową pracą, jaką napisano w antropologii. Kluczową dla powstania brytyjskiej antropologii społecznej, którą Amerykanie nazwali później antropologią kulturową. Można powiedzieć, że podobnie jak astronomię dzieli się na „przed” i „po” Koperniku, tak antropologię na „przed” i „po” Malinowskim. Przed nim była to dziedzina uprawiana przez zacnych profesorów w zaciszach posępnych gabinetów, zwrócona głównie ku kolekcjonowaniu – zarówno wytwarzanych przez „dzikich” przedmiotów, jak i opisów dziwacznych dla Europejczyka obyczajów, jakim się tubylcy oddawali. Antropolodzy snuli swe teorie w Londynie bądź Oksfordzie, nie widząc na oczy obiektu badań, i polegali na sprawozdaniach brytyjskich urzędników kolonialnych albo na listach misjonarzy i podróżników. Wierzono również w linearny rozwój kultury, na samym początku umieszczając australijskich Aborygenów, uważanych za „przed -ludzi”, a na końcu – mieszkańców Londynu, największej wówczas światowej metropolii. Gdzieś pomiędzy sytuowano np. Włochów – jako ludzi wprawdzie racjonalnych, ale zarazem bardzo emocjonalnych. Bronisław Kasper Malinowski urodził się 7 kwietnia 1884 r. w Krakowie. Był synem Lucjana Malinowskiego, profesora slawistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, co miało wpływ na jego intelektualne i naukowe ambicje. Bronio – jak o nim mówiono – był dzieckiem słabego zdrowia, dlatego co roku wiele miesięcy spędzał w Zakopanem. Tutaj, jak utrzymywał, wśród zakopiańskich górali, ich tańców, śpiewów, bajań i gwary miało się zrodzić zainteresowanie innymi kulturami. Tymczasem po ukończeniu gimnazjum rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym UJ, gdzie w 1908 r. obronił pracę doktorską O zasadzie ekonomii myślenia. Nadal często bywał w Zakopanem – mekce krakowskich intelektualistów i bohemy artystycznej. Bronio obracał się wśród ludzi sztuki, ale przyjaźnił się tylko z jednym, Stasiem Witkiewiczem – Witkacym. Z nim połączył go dziwny związek oparty na wzajemnej fascynacji, rywalizacji, pociągu intelektualnym. Sile talentu Witkacego Malinowski umiał przeciwstawić siłę nauki. Na chaos i gorączkowe rozedrganie młodego artysty odpowiadał skupieniem, dyscypliną, opanowaniem. Bronia trzeba szukać w literackiej trawestacji w postaci księcia Nevermore z 622 upadków Bunga, który klnie po francusku, zdrowie ma nadwątlone od trzydziestu sześciu pokoleń, a zielone, zimne jak u gada oczy przeszywają szkła siedemnastodioptriowych binokli. Ich związek: zarówno literacki Bunga i księcia Nevermore, jak i rzeczywisty Witkacego i Malinowskiego nie był wolny od homoerotycznych doświadczeń. W 1909 r. Malinowski podjął studia przyrodnicze na uniwersytecie w Lipsku, a rok później studia podyplomowe w London School of Economics (LSE) przy Uniwersytecie Londyńskim, gdzie od 1913 pracował jako wykładowca. Nawiązał wtedy kontakty z badaczami kultury ludów prymitywnych. W 1914 r. wziął udział w ekspedycji naukowej organizowanej przez LSE. Mimo oddalenia przyjaźń Malinowskiego z Witkacym trwała. Popularną grą towarzyską zakopiańskiej bohemy początków XX w. były eksperymenty erotyczne, zabawy z możliwościami własnej psychiki. Jedno z takich doświadczeń zakończyło się samobójczą śmiercią narzeczonej Witkacego Jadwigi Janczewskiej. Rozpacz porzuconego na zawsze z wyrzutami sumienia kochanka mogła ukoić jedynie daleka, zamorska podróż u boku ukochanego Bronia, który zaproponował przyjacielowi udział w badawczej wyprawie na Papuę. Fotografie i szkice Witkacego z wysp miały wzbogacić dzieło antropologa. Witkacy już na statku sporządził jednak testament, w którym sprzęt fotograficzny powierzał Broniowi. Napisał też do władz Cejlonu, gdzie najpierw przybijał statek, list oznajmiający, iż młody naukowiec Bronisław Malinowski nie ma nic wspólnego z jego samobójstwem, przeciwnie, zawsze go wspierał, pożyczył mu nawet pewną sumę pieniędzy. Stan Witkacego był coraz gorszy, jednak obydwaj szczęśliwie dobili do brzegów Australii. Wtedy wybuchła I wojna światowa. Witkacy, obywatel rosyjski, postanowił, że będzie żył, by walczyć za ojczyznę. Wrócił do Polski i zaciągnął się do carskiej armii. Malinowskiemu – obywatelowi wrogich Austro-Węgier – groziło internowanie, jednak australijskie władze pozwoliły mu wyjechać na Wyspy Trobrianda. Miał tam zabawić miesiąc, zebrać okazy w tym najbardziej ucywilizowanym miejscu Papui, gdzie yam rośnie większy, wodzowie są bardziej dystyngowani, tańce barwniejsze, zdobnictwo bardziej satysfakcjonujące, a spódniczki dziewcząt krótsze. Podróż w teren zmieniła się w czteroletnią wyprawę po Złote Runo i do bram piekieł jednocześnie, po sławę i do granic własnej wytrzymałości. Trobriandy nie były wówczas taką terra incognita, jaką chciał je widzieć i opisał Malinowski. Działał tam już pastor metodystów Matthew K. Gilmour, który uczył Trobriandczyków gry w krykieta, z nadzieją że uprawianie sportu odwróci ich uwagę od uprawiania seksu. Ci jednak – twórczy i odznaczający się żywym umysłem – uznali, że krykiet jest nudny i zmienili go w kolorowe, pełne wigoru widowisko, w którym uczestniczą całe wioski i prezentowane są śmiałe erotyczne tańce. Brytyjską władzę na wyspie reprezentował doktor Rayner L. Bellamy – lekarz, sędzia i urzędnik w jednej osobie, który wprawdzie kazał budować drogi dla nieistniejących tam powozów, ale też wyleczył Trobriandczyków z chorób wenerycznych i wspomagał w razie klęski nieurodzaju. Na wyspie mieszkali też i prowadzili interesy handlarze pereł, do których Malinowski chętnie uciekał przed swymi „dzikimi”. Oni wszyscy byli pierwszymi informatorami, pierwszymi gospodarzami, wyznaczyli kierunki badań antropologa, który wkrótce miał dokonać przełomowych spostrzeżeń. W tym czasie o swoich antropologicznych obserwacjach, o życiu na wyspie i jej mieszkańcach, o swej samotności i nudzie Malinowski pisał do Elsie Rosaline Masson, która w 1919 r. została jego żoną. Była córką sir Davida Orme Massona, profesora chemii na uniwersytecie w Melbourne, kobietą o nieprzeciętnej inteligencji i silnej osobowości. Będą mieli trzy córki: Józefę, Wandę i Helenę. Zbliżało się niezwykle doniosłe, pradawne, religijne święto ze śpiewami i biciem w bębny, podczas którego duchy przodków miały być odprowadzane w zaświaty – tak opowiadali tubylcy. Kiedy Malinowski przyszedł na brzeg morza, stwierdził, że znajduje się na zwykłej zabawie, której uczestnicy szybko się zresztą rozeszli do domów, w mało uduchowionej atmosferze. Wtedy uznał, że nie można ufać temu, co ludzie o sobie mówią, trzeba patrzeć na to, co robią, być z nimi w akcji. Ze swoim nowym naukowym narzędziem – obserwacją uczestniczącą – postanowił zostać na Trobriandach dłużej. Przeniósł się do wioski Omarakana na wyspie Kiriwina, gdzie rozbił namiot tuż obok chaty szefa tamtejszej społeczności – Touluwy. Ofiarował mu tytoń, za który w Omarakanie można było kupić wszystko, od magicznego zaklęcia po cnotę, choć jako środka płatniczego używał też starych gazet, z których miejscowi skręcali sobie papierosy. Uczył się języka od szefa wioski, ciągle dopominającego się o tytoń, od próżnego Gomai – używającego magii miłosnej, który opowiadał o swoim powodzeniu u dziewcząt, pokazywał rany na plecach i wygryzione rzęsy – dowody bogatych i dzikich doświadczeń seksualnych. Po paru miesiącach antropolog zaobserwował intrygującą scenę. Mężczyźni przy dźwiękach konch zepchnęli w morze ozdobne, malowane łodzie, rozwinęli trójkątne żagle utkane z rafii i gnani wiatrem zniknęli na kilka tygodni. Tak zaczynała się jedna z wypraw, które tworzyły cały system rytualnej wymiany zwanej na Melanezji kręgiem kula. Uczestniczyły w nim wyspy oddalone o setki kilometrów, a przedmiotem wymiany było kilka brudnych, zatłuszczonych i niepozornie wyglądających tubylczych ozdób. Dlaczego mieszkańcy wysp porzucali bliskich i wyruszali na niebezpieczne wody? Bywało przecież, że czasem nie wracali już do swoich wtopionych w tropikalną zieleń i pachnące kwiaty chat, jak niegdyś cała wyprawa, która została zjedzona przez mieszkańców nieznanych wiosek. Malinowski stwierdził, że posiadanie ciężko zdobytych niepozornych krążków muszli, którymi rozporządzają jedynie ludzie wysoko postawieni w społecznej hierarchii, jest kwestią prestiżu. Te kosztowności to naszyjniki z czerwonych muszli (solava), które były przekazywane zgodnie z ruchem wskazówek zegara na północ, i naramienniki z białych muszli (mwali), wędrujące w odwrotnym kierunku. Jeśli otwierającym krąg darem był naszyjnik, zamykać go musiała opaska. Przedmioty te nie pozostawały długo w jednym ręku – oddawano je kolejnym uczestnikom wyspiarskiego kręgu, przy czym najważniejszy był sam akt ofiarowania. Opisanie skomplikowanej organizacji, bogatych rytuałów, magii, przepisów, którymi obwarowana była wymiana ozdób z muszli, zapewniło Malinowskiemu sławę, uznanie i prestiż, o który zabiegał tak samo, jak jego „Argonauci” zmagający się z wiatrem, falami, rafami, skałami na zachodnim Pacyfiku. Dzięki nim wiemy, że pozornie dziwaczne, szokujące lub bezsensowne ludzkie działania wynikają z podobnych na całym świecie potrzeb, pragnień i namiętności. Różnimy się tylko sposobami ich zaspokajania. Jedni budują swoją pozycję przez „lans” w klubach, inni wyruszają w morze, a jeszcze inni kupują nieprzyzwoicie drogie samochody. W 1967 r. opublikowano ukrywane przez 25 lat niezwykle osobiste dzienniki Malinowskiego. Środowisko antropologiczne przeżyło szok. Lektura drobiazgowych zapisków na temat przebiegu dnia, stanów emocjonalnych i fizycznych, pozwala dostrzec kompletnie inny obraz badacza. Otwarty naukowiec, mądry, tolerancyjny człowiek, ikona antropologii nagle stracił swój cudowny blask. Malinowski okazał się gburowaty, nieprzyjemny, niewdzięczny, arogancki, niedyskretny, wyuzdany. Był hipochondrykiem i megalomanem o rasistowskich poglądach – żadna z tych cech nie pasowała do obrazu autorytetu, który życie poświęcił badaniom nad zrozumieniem człowieka. Dzienniki ujawniały nową prawdę – ludzie mało obchodzili Malinowskiego. Samego siebie poddał niezwykle drobiazgowej, obsesyjnej nawet obserwacji. Był dla siebie równie dzikim obiektem badań jak mieszkańcy Trobriandów. Zapisywał własne pragnienia (za wszelką cenę oddać się nauce), postanowienia (wyeliminować czynniki lenistwa i rozlazłości z mojego życia obecnego. Nie czytaj powieści [...] Staraj się nie zapomnieć myśli twórczych), swoje obawy (czy obecne życie odpowiada maximum intensywności?) i zniechęcenia (w ogóle bynajmniej nie ciągnie mnie ku badaniom etnograficznym). Z dziennika wyłania się obraz człowieka, który bezustannie, maniakalnie walczy ze sobą, by być takim, jak postanowił. Z niezwykłą precyzją wychwytuje wszystko, co jest przeszkodą na drodze do celu. Jednym z większych powodów do niezadowolenia staje się popęd seksualny. Ta parszywa dziewczyna… wszystko dobrze, ale niepotrzebnie ją macnąłem (...) POSTANAWIAM. Absolutnie nie dotknąć się kurwy kiriwińskiej żadnej – pisze. Jest okrutnie, do granicy zażenowania szczery, a fizjologia zaprząta jego umysł w równej mierze, jak poszukiwania duchowe i naukowe, bruka mózg zdyscyplinowanego badacza i übermenscha, za jakiego się uważa. Nie może pogodzić się z faktem, że popęd seksualny odrywa go od nauki, od wielkości ciągnie ku małości. Patrząc na dzikie piękno nagich kobiet, sam pragnie na chwilę być dzikim. Jako biały w oczach miejscowych kobiet uchodził za brzydala. Nosił też brodę, którą krajowcy uznawali za wybitnie aseksualną, była znakiem dla kobiet, że mężczyzna nie jest nimi zainteresowany. Malinowski miał jednak tytoń i gazety… Życie seksualne dzikich jest najbardziej poczytną książką Bronisława Malinowskiego i chociaż często kupowana jest z nadzieją na pikantne sceny dzikich rozkoszy, to jest pierwszym w historii naukowym opracowaniem dotyczącym tej sfery życia. Badacz zauważył, że Trobriandczycy podchodzą do seksu w sposób radosny, bez poczucia winy i grzechu, z którym on sam nie umiał sobie poradzić. Dzieci już w wieku ośmiu lat zaczynają zabawy erotyczne, potem młodzi ludzie uprawiają wolną miłość, ale ci, którzy decydują się na małżeństwo, wiedzą, że czas przygód w dżungli już się dla nich skończył. Nawet uczuć nie mogą sobie okazywać publicznie. Malinowski pisze, że w społeczeństwie, dla którego seks jest naturalny, radosny i dostępny, nie ma dewiacji ani zboczeń. Wolna miłość nie powoduje także nadmiernej rozwiązłości obyczajów, a seks nadal kojarzony jest z uczuciem. Zdrady i miłosne tragedie nierzadko kończą się zażyciem trucizny z ryb albo rzuceniem się z najwyższej palmy w wiosce… Malinowski odkrył też, że Trobriandczycy nie wiedzieli o związku seksu z prokreacją. Ojcostwo biologiczne w ich społeczeństwie nie istniało. Kiedy kobiety były gotowe, w ich ciała wstępowały duchy przodków przybywające z sąsiedniej wyspy. W tradycyjnej strukturze społecznej na Trobriandach rola kobiet nie ograniczała się zresztą do reprodukcji. Pełniły one np. ważne funkcje w obrzędach związanych z narodzinami i śmiercią. Dzieci w procesie wychowywania robiły się podobne do mężów swoich matek, którzy się nimi zajmowali. Sam Malinowski nie był w ogóle związany ze swoim ojcem – chłodnym i sztywnym naukowcem, a trzem własnym córkom też nie umiał okazać uczucia. Może dlatego los kazał mu później badać instytucję ojca społecznego. Brak ciepła ze strony ojca rekompensowała mu z nadmiarem nadopiekuńcza matka. Kochała go bezgranicznie. Kiedy mając 34 lata, wybierał się w podróż, pisała, gdzie ma nosić pieniądze, rysowała, jak nastawić budzik i przypominała o stosowaniu siarkowego płynu na włosy. Ona była jego ukochaną nauczycielką (ze względu na stan zdrowia uczył się w domu) i najlepszą towarzyszką licznych podróży, jakie odbyli w celu „nasłonecznienia Bronia”. Dorosły już Bronisław odkrył u siebie silny kompleks Edypa, a wszystkie kobiety, które spotkał na swojej drodze, natychmiast obdarzał romantyczną, wzniosłą miłością i porzucał, gdy dochodził do wniosku, że każda z nich au fond (w gruncie rzeczy) okazała się kurwą. Stał się zimny, bezwzględny i nieczuły. Dopiero poznana w Australii Elsie sprostała jego oczekiwaniom – pełna troski, stała się jego partnerem intelektualnym i pomocą w pracy. Zupełnie jak matka. Życie w dżungli, w ciężkim jak płaszcz upale, tropikalny malaryczny klimat, otoczenie autochtonów potęgowały natręctwa i obsesje antropologa i doprowadzały go na skraj obłędu. Malinowski wierzył, że przy życiu utrzymują go codzienne zastrzyki z arszeniku, który uznawano za remedium na osłabione nerwy. Dawki chininy były konieczne z uwagi na malarię, a badacz zażywał także przeczyszczający kalomel, aspirynę, zakraplał oczy, robił lewatywy i pił gorzką sól. Do tego gimnastyka szwedzka, którą miejscowi uważali za czynności magiczne, wiosłowanie. Zapiski w dzienniku były jak pisanie listów i inne rytuały – niezbędnym kontaktem z pozawyspiarską rzeczywistością. Tak jak w korespondencji żalił się, wściekał, gdy „niggersi” zabierali mu jego cenny czas, nudzili go, kiedy gadali głupoty, żartowali, wysiadywali pod jego namiotem, wyłudzali tytoń, opowiadali zmyślone historie. I choć wyruszył z nimi nawet na wyprawę kula, podczas której wspólnie przeżyli niebezpieczeństwo, zawsze dystansował się od dzikich. Później, pisząc książki, potrafił intelektualnie, dzięki nauce, zdobyć się na szczerą empatię, tolerancję, mądrość i wyrozumiałość, ale będąc na miejscu, żałował, że nie może po prostu wychłostać czarnych. Trzeba jednak zauważyć, że dyscyplina, jaką sam sobie narzucił, gorsza była od samobiczowania, że tak naprawdę o nikim (poza matką) nie miał dobrego zdania – ani o swoim jedynym chyba przyjacielu Stasiu, którego, jak sam pisze, zdradził, ani kochankach, które porzucał, ani naukowcach, z których kpił, ani Australijczykach, u których gościł. Ale największą odrazę budziły w nim własne słabości, najbardziej sam siebie łajał. Nie jestem naprawdę prawdziwym charakterem – kończy swój dziennik. Wioskowe, monotonne życie nudziło go niepomiernie, a listy, które przychodziły z ogarniętej wojną Europy, wyprowadzały z równowagi. Czuł się wyrzutkiem ze współczesności, czas mijał go, płynął obok, dni na wyspach nie miały dat. Nękało go poczucie, że nie żyję tutaj, a czekam. Z jednej strony pobyt sam uznał za konieczny, ale z drugiej czuł paradoksalnie, że traci tam czas. Dlatego pierwszy antropolog, który zszedł z werandy białego człowieka do wioski tubylców, chętnie na werandę powracał. U białych przyjaciół cieszył się namiastką cywilizacji – rozmową o literaturze, muzyce i innych jej subtelnościach, ale tutaj również nasiąkał rasistowskimi, powszechnymi wtedy przekonaniami. Kupcy handlujący perłami spowodowali rewolucję społeczną i gospodarczą na Trobriandach. Za cenne w ich świecie perły płacili wyspiarskimi kosztownościami, podkopując miejscowe tradycje, które Malinowski z pasją odkrywał i opisywał. Krąg kula demokratyzował się. Wieśniacy, którzy pracowali dla białych, dostali możliwość wkupienia się w wymianę, tak że w ciągu jednego pokolenia przestała być dostępna jedynie wysoko postawionym, a w końcu całkiem straciła sens. Administracja brytyjska, działalność misjonarzy i kupców podkopały władzę, prestiż i monopol wodzów na niektóre towary. Monopol na świnie np. został złamany przez handlarzy wymieniających prosięta za perły. Orzechy kokosowe – też dostępne niegdyś jedynie wodzom – upowszechnił urzędnik brytyjski, sadząc nad brzegiem oceanu szpalery palm. Trobriandy zmieniały się już za czasów Malinowskiego, czego on sam nie chciał zauważyć, traktując je ahistorycznie. Nie pisał o trobriandzkim krykiecie – ewenemencie kulturowym, który antropolodzy nazwali odpowiedzią na kolonializm. W tym krykiecie wśród licznych barwnych bohaterów widowiska znalazły się nawet groteskowe postaci przebrane za obserwujących je białych. Nie pisał o swoich przyjaciołach handlarzach, którzy przejmowali uprawnienia wodzów, organizowali miejscowe święta, żeby zdobyć przychylność ludności i przekupywali darami łowiących perły wieśniaków, by nie sprzedawali kosztowności konkurencji. Nawet na Trobriandach czas nie stał w miejscu – choć Malinowskiemu trudno było w to uwierzyć. W 1922 r. Malinowski obronił doktorat z antropologii i zaczął wykładać w London School of Economics. W tym samym roku ukazała się jego książka Argonauci zachodniego Pacyfiku, a jej autor zyskał światową sławę. W latach 30. XX w. kierował badaniami terenowymi w południowej Afryce. Wykładał też w Stanach Zjednoczonych, gdzie zastał go wybuch II wojny światowej. Zmarł nagle 16 maja 1942 r. na atak serca – w tym samym wieku i z tego samego powodu co ojciec. Dzisiejsi turyści przybywający na Trobriandy mają nadzieję zobaczyć świat niezmieniony przez ostatni wiek. Miejscowe biura podróży robią, co mogą, żeby turysta zasmakował prymitywnego życia, bo od pobytu Malinowskiego trobriandzka wioska cieszy się wielką popularnością. Strony internetowe wysp opisują zwyczaje i tradycje oraz zagadnienia matrylineatu, słowem nie wspominając o możliwości wypoczynku na plaży czy nurkowaniu na rafach. Turyści obserwują, jak uprawia się yam, jak wychowuje dzieci, jak płynie czas, który uważamy za przeszły. Największa wyspa Kiriwina już się do tego nie nadaje, dlatego turystów wozi się na mniejsze, sąsiednie wysepki. Barwny i huczny festiwal, podczas którego Trobriandczycy zdejmują T-shirty i wkładają skąpe, tradycyjne stroje, też przyciąga obserwatorów. Podniecenie budzi fakt, że udekorowane kwiatami, pachnące miętą kobiety i mężczyźni w opaskach biodrowych zwyczajowo zwolnieni są wówczas z wierności małżeńskiej. Umożliwimy ci poznanie naszej kultury, bo chyba po to leciałeś do nas tysiące kilometrów – pisze miejscowa agencja turystyczna w swoich folderach. Czy Malinowski poznał kulturę Trobriandów, czy zobaczył tylko tyle, na ile pozwalały mu jego własne kultura i wrażliwość? Próbując zrozumieć cudzy pogląd na świat – z szacunkiem i pełnym zrozumieniem należnym nawet dzikim – poszerzamy swoje własne spojrzenie na świat – pisze w zakończeniu Argonautów. – I choć czasem możemy na chwilę wniknąć w duszę krajowca i spojrzeć jego oczyma na otaczający świat, wczuć się w to, co musi odczuwać, będąc sobą – to jednak ostatecznym celem jest dla nas wzbogacenie i pogłębienie własnej wizji świata, zrozumienie własnej natury, uczynienie ją doskonalszą... I nawet jeśli Malinowski nigdy nie wniknął w duszę „dzikiego”, to nikt przed nim nie zrobił tyle, żeby go zrozumieć.
Jeździ z wojskowymi konwojami. Zamknięty w wozie pancernym może tylko czekać. Czasem podróżuje pieszo z rebeliantami po buszu albo z grupka innych „sepów wojny” jedzie na żer. Śpi gdziekolwiek – na ziemi, w rowach. Tam gdzie właśnie giną ludzie.
Piotr Andrews jest fotografem wojennym. Od siedemnastu lat pracuje dla Agencji Informacyjnej Reuters. Samotny wilk, szorstki, chłodny, zamknięty w sobie. Nie musi jeść, nie musi pic ani rozmawiać, ale musi być w drodze. Zaufany przyjaciel, z którym można porozmawiać o wszystkim. Ale lepiej o wszystkim pomilczeć. Bo po tym, co widział, słowa wydaja sie banalne. W szkole zawsze był inny. Po angielsku mówił lepiej niż po polsku, babcia nauczyła go świetnie rosyjskiego, a inni ruskiego nie znosili. Tatę miał w Afryce i marzył o egzotycznych krajach. – Mówiąc o Piotrku, trzeba wspomnieć naszego ojca – mówi brat, Andrzej Czaplicki. – Są identyczni pod względem psychicznym i fizycznym, do tego stopnia, że czasem mylę ich na fotografiach. Obaj to bardzo mocni faceci. Żeby robić to co Piotr, trzeba być nawet bezwzględnym. Ojciec Andrzej Czaplicki był lekarzem, a także najemnikiem (służył w randze pułkownika) w Nigerii, gdzie urodził się Piotr. Nazwisko ojca wzbudzało jednak zbyt duże zainteresowanie. Doktor Andrew Andrews brzmiało lepiej – swojsko, prawie afrykańsko. W Nigerii robiło się jednak gorąco. Kolejne przewroty wojskowe i masakry musiały się skończyć wojną domową. – Matka przed wybuchem wojny biafrańskiej w 1967 r. spakowała nas i wróciliśmy do Polski – wspomina Piotr, który z tamtej Afryki, którą opuszczał jako pięciolatek, nic nie pamięta, ale całe życie będzie za nią tęsknił. Ta tęsknota sprawi, że jego największym marzeniem staną się podróże. I uda mu się je zrealizować, choć jako fotograf będzie wędrował ku wojnie, kulom i śmierci. Afryka jeszcze raz sprawi, że wróci do Polski po spokój. Ale gdy wróci, znów zatęskni do afrykańskich przestrzeni, zapachu wyschniętej ziemi i traw, niesamowitego światła, którego nie ma w żadnym innym miejscu na ziemi. Do piętnastego roku życia mieszkał w pokoju z babcią, która jednak wiedziała, jak poszerzyć horyzont zamknięty warszawskim blokowiskiem. Dzięki jej opowieściom wypływali ze starszym bratem na ocean, zdobywali szczyty, wędrowali przez pustynie. Egzamin dojrzałości potraktował dosłownie i cztery dni po otrzymaniu świadectwa wsiadł do samolotu. – Mogłem zostać w Polsce albo mieć cały świat otwarty przed sobą. Dla mnie wybór był oczywisty. Poleciał do Londynu z dziewczyną. Po kilku miesiącach ona musiała wrócić do Polski. Wybuchł stan wojenny, dziewczyna poznała kogoś innego i już nie chciała wracać do Londynu. Pewnie gdyby przyjechała, jego życie potoczyłoby się inaczej. Przed chudym wysokim chłopakiem o kolanach szerszych niż uda los postawił Emanuelle, studentkę fotografii z aparatem przewieszonym przez ramię – przepustką w świat podróży i przygody. Zaczął marzyć o krajobrazach z łamów National Geographic, ale czekały na niego inne widoki. Pierwszy z szefów Piotra, redaktor kanadyjskiej gazety, gdy podpisywał z nim umowę, powiedział: – Pamiętaj, nie potrzebujemy dobrych fotografów, bo tych jest mnóstwo. Potrzebujemy fotografów, którzy mają szczęście. Wkrótce do Kanady przyjechał Lech Wałęsa. Piotr poszedł na konferencję i wtedy uświadomił sobie, że historia pisze się w innym miejscu. Tego wieczora zobaczył w telewizji upadek muru berlińskiego. Pojechał do Berlina, fotografował jako wolny strzelec. Wkrótce został fotografem Associated Press w byłym ZSRR. – Miałem wtedy potrzebę rywalizacji ze sobą, udowadniania, że jestem coraz lepszy. Dziś już się nie ścigam, nie mam ambicji na nagrody, pulitzery – mówi Andrews. Do tej nagrody, już jako fotograf Reutera, został nominowany za fotografię z Sarajewa. Uważa, że to jego najważniejsze zdjęcie. Widać na nim zdezorientowanego, zagubionego siwego mężczyznę. Stoi i patrzy. Jakby czekał na autobus albo zabłądził na ulicy pełnej zmasakrowanych ciał. (Ze względu na drastyczność zdjęcia nie zdecydowaliśmy się go opublikować. Można je obejrzeć na stronie piotrandrews.pl). – W mieście panował wtedy niezwykły spokój. Przez trzy tygodnie nie było ostrzałów. Ludzie zaczęli wychodzić po zakupy, siadali na skwerach, żeby napić się kawy, powoli wracało życie. My też szliśmy na kawę, gdy usłyszeliśmy huk ostrzału moździerzowego. Pobiegliśmy na tłoczną targową ulicę, którą przechodziliśmy trzy minuty wcześniej. Nie pamiętam momentu, kiedy robiłem zdjęcia, to było automatyczne. Następnego dnia jego zdjęcie ukazało się we wszystkich większych gazetach na świecie, a dwa dni później NATO zdecydowało się ostrzelać serbskie pozycje. Ta wstrząsająca fotografia poruszyła uśpione sumienie opinii publicznej, zmęczonej już wojną. W tym zawiera się sens pracy reportera, nawet gdyby zdjęcie miało komuś pogorszyć samopoczucie przy porannej kawie z gazetą. Andrews pokazuje brutalne, nawet szokujące sceny, bo taki jest świat, do którego podróżuje. Ale zdarzają się też chwile niezwykłe, prawdziwe prezenty od losu. – Podczas powodzi w Mozambiku, gdy wylała rzeka Limpopo, utknąłem z kolegą, także fotografem, na jakiejś wyspie. Czekaliśmy na okazję, by się stamtąd wydostać. Nadleciał helikopter, a pilot zgodził się wziąć nas do stolicy – Maputo. Usiedliśmy z przodu, pilot dał nam słuchawki i włączył muzykę klasyczną. Lecieliśmy o zachodzie słońca wzdłuż piaszczystego brzegu, jakieś dwadzieścia metrów nad oceanem. Fale wdzierały się na ląd i wracały. A my patrzyliśmy przed siebie z otwartymi ustami. Wylądowaliśmy w jakiejś wiosce, jedni ludzie tam wysiedli, wsiedli następni i lecieliśmy dalej w świetle zachodu odbijającym się w morskich falach. Była to chyba moja najpiękniejsza podróż. Zerknąłem na pilota, a jemu tylko delikatnie uniosły się kąciki ust. Krańcowo mocne przeżycia uzależniają. Człowiek, który wie, jak wykorzystać zalew adrenaliny, nie wpada w panikę. Umie konstruktywnie spożytkować swoje pobudzenie. Gdy adrenalina opada, przychodzi poczucie zadowolenia – przeżył coś mocnego i poradził sobie ze wszystkim. Kiedy Piotr Andrews odbiera telefon z pytaniem, na które odpowiedź zawsze brzmi: – Jadę, czuje podenerwowanie, może nawet strach. Ale kiedy siedzi już w samolocie, jest zwyczajnie szczęśliwy. Znów będzie robił coś ważnego dla siebie i świata. Ci, którzy nie mają podobnego poczucia misji, szybko odchodzą z tego zawodu. Sama adrenalina nie wystarcza. Sean Maguire, dziś szef korespondentów Reutera na Europę, mówi: – Pracę ułatwia też Piotrowi coś, co nazwałbym inteligencją uliczną, która mówi mu, jak zachowywać się wśród spanikowanych ludzi. Nie ulega ich emocjom, nie robi się agresywny. Patrzy chłodnym okiem, potrafi wykorzystać swoją wrażliwość i w profesjonalny sposób przełożyć ją na obraz. Jest fotografem pierwszoligowym. Można go wysłać w każde miejsce na świecie, mając pewność, że przywiezie stamtąd znakomity materiał. Piotr ma jeszcze jedną cechę, która ułatwia mu zarówno podróżowanie, jak i fotografowanie. Wie, kiedy podnieść aparat do oka, nie narażając siebie i innych na niebezpieczeństwo. Nie jest inwazyjny – zamiast wchodzić w czyjeś życie, pomyśli, jak znaleźć właściwy kąt do ujęcia. Jest gościem w obcym kraju, szanuje ludzi. Dlatego lubię z nim pracować. Fotograf agencji prasowej zazwyczaj w kilka dni musi dostarczyć materiał, na który jego koledzy z gazet i tygodników dostają kilka tygodni. Szybka praca wymaga dobrej organizacji w drodze. W każdym kraju, gdzie Andrews pracował, zostawił siatkę ludzi, z czasem przyjaciół, którzy są w stanie załatwić wszystko – od samochodu po spotkanie z rebeliantami. Inna siatka to pracownicy Reutera na całym świecie. Panuje wśród nich niepisany, samopomocowy kodeks koleżeński. Dorobkiem kilkunastu lat pracy każdego dziennikarza jest m.in. notatnik pełen kontaktów. Kontakty Andrewsa sięgają poganiacza reniferów z Jakucji i ministra zdrowia na Seszelach. – Poznaliśmy się w 1994 r. na Haiti, w miejscu zwanym Hell Hole, Piekielną Dziurą – wspomina generał Czesław Petelicki. – Zobaczyłem niezwykle odważnego człowieka, który nieuzbrojony włóczył się po niebezpiecznych dziurach. Dziennikarze nie wychodzili wtedy z lotniska. Zaprzyjaźniliśmy się, a on nigdy naszej przyjaźni nie nadużył. Żadne zdjęcie żołnierzy GROM-u nie ukazało się bez naszej wiedzy. Dziennikarze Reutera pracujący w strefach konfl iktów przechodzą wojskowe szkolenia. Uczą się, jak w razie porwania nie wyróżniać się z grupy, jak tamować krwotok przy ranie postrzałowej, oceniać zagrożenie. Gdy Andrews był szefem fotografów w Afryce Południowej i Wschodniej, wezwano go na takie szkolenie do Londynu. Na wojnie domowej w Sierra Leone zastąpił go jego kolega fotograf. Zastąpił i zginął razem z innym fotografem, szefem Piotra Andrewsa jeszcze z Sarajewa. Rok wcześniej zginął jego inny bliski kolega. Śmierć, obecna w Afryce na każdym kroku, dotknęła go wtedy zbyt mocno. Zrozumieli to jego szefowie i przenieśli go do Polski – znów był to czysty przypadek, bo akurat zwolniło się tam miejsce. Dziś mieszka w Warszawie i marzy o RPA. Uważa, że to najpiękniejszy kraj, wspaniali ludzie, klimat. I jedyne miejsce, gdzie biali i czarni naprawdę chcą coś razem zrobić. W Angoli koleżanka dziennikarka zaprosiła go na śniadanie z Nelsonem Mandelą. Uczestniczyło w nim czterech dziennikarzy i córka Mandeli. Jedli i rozmawiali półtorej godziny. Andrews nawet nie sięgnął po aparat. To jest najważniejsze zdjęcie, którego nie zrobił. Drugim były buty zabitego kolegi. Lubił pracować w RPA przed wyborami w 1994 r. W powietrzu czuło się rewolucję, Afryka się zmieniała. Tuż przed wyborami podczas zamieszek na przedmieściach Johannesburga fotoreporterzy zostali zagnani pod mur i ostrzelani, prawdopodobnie przez siły pokojowe. Jeden z nich zginął, drugi został ranny, trzeciemu kula przeleciała przez włosy. Andrews pojechał do szpitala, by sprawdzić, co się stało. Otworzył drzwi i zobaczył przykryte ciało. Wystawały tylko buty, rozpoznał je. Do dziś nie wie, dlaczego nie zrobił zdjęcia. Uważa, że śmierć dziennikarzy należy pokazywać tak samo jak innych ofiar wojny. Hipokryzją byłoby ukrywanie śmierci tych, którzy sami ją pokazują. Magda Białecka, jego koleżanka z biura w Warszawie, mówi, że przyjaźń dostali w pakiecie ze śmiercią. Gdy Piotr wyjeżdża, osób, które sprawdzają, czy wysyła zdjęcia i czy żyje, jest mniej niż palców u ręki. Kiedy pracuje, za nikim nie tęskni. Gdy wraca, tęskni za podróżami. Tam jest jego świat i najlepsi przyjaciele, choć to ludzie przypadkowi, spotkani w pracy. Fotografowie wojenni żyją niczym w zakonie. Nie widują się latami, ale czas nie ma wpływu na ich związek. Wszyscy poddając się tej samej regule – ich główną zasadą jest najpierw ratować, później pracować. – Nie mam żadnych dylematów, gdy widzę, że tylko ja mogę pomóc. Jeżeli jest inna pomoc, robię zdjęcia. Tylko tak można zachować zdrowie psychiczne w tej pracy – mówi Andrews. „Sępy wojny” często zostają tam, skąd wszyscy już uciekli. Żerują, ale mogą też pomóc, jak w słynnej alei snajperów w Sarajewie. Robienie zdjęć wywoływało oburzenie. Ale właśnie reporterzy – i tylko oni – zbierali z ulicy zwłoki, pomagali rannym. W Sarajewie Andrews wytatuował sobie na plecach oko, które miało go strzec przed kulą snajpera. To jego pamiątka z podróży. Inne to zdjęcia masakr i głodu, a tymi szczególnymi są zdjęcia przyjaciół, którzy zginęli w czasie pracy. Jednym z najbliższych był Taras, operator, z którym pracował w Warszawie. Andrews z armią amerykańską zbliżał się do Bagdadu, gdzie od kilku dni był już Taras. Ten podczas rozmowy dzień wcześniej poprosił w żartach, żeby nie strzelać do niego z czołgu. Amerykański pocisk trafi ł w balkon, z którego fi lmował. Nie wiadomo, dlaczego żołnierz skierował lufę czołgu na hotel, w którym mieszkali dziennikarze. Tego dnia kilka sekund zdecydowało o życiu Andrewsa. Wybuch spowodowany głupotą innego żołnierza tylko go ogłuszył. Gdyby był bliżej, zrobił dwa zdjęcia więcej albo wolniej szedł, rozerwałoby go na strzępy. Rok później tłumacz i kierowca uratował go przed oszalałym z nienawiści tłumem. Otarł się wtedy o najgorszą ze wszystkich śmierci – przez ukamienowanie. Nie fotografował już w Iraku, przestało to mieć sens, bo zaczęło się polowanie na dziennikarzy. Na żadnej innej wojnie nie zginęło ich tylu, co właśnie w tym kraju. Andrews jest zamknięty w sobie, nie lubi rozmawiać o tym, co go naprawdę dotyka. O własnym zdjęciu powie najwyżej – fajne. Wspaniale się z nim milczy – twierdzą jego przyjaciele. Woli rozmowę o świecie, Afryce albo o kuchni. Gotowanie to jego hobby. Tajska zupa z trawą cytrynową, ryba w imbirze i do tego dobre wino – takie małe luksusy przygotowuje dla siebie w domu. Do kolacji siada sam. Na ścianie wisi zdjęcie Afganki, które zrobił podczas podróży z Tarasem po jej kraju. To jego ulubiona fotografia. Kobieta mieszkała w wiosce położonej przy słynnych posągach Buddy wysadzonych przez talibów. Zniszczona została również wioska. Przez pół dnia chodziła za Andrewsem i Tarasem, nosząc dziecko i zasłaniając twarz. Kiedy na nią patrzyli, chowała się za szalem. W końcu zaprosiła ich do swego domu. To wtedy zrobił jej zdjęcie. Dla żadnej kobiety nie umiał poświęcić swojej pasji i ciekawości świata. Z dziewczyną, która jak on fotografowała wojny, dzielił tryb życia i zawód. Nawet zwariował na jej punkcie, co przy jego opanowaniu wydaje się właściwie niemożliwe. A jednak. Przyjechał za nią do Moskwy. Tu jednak okazało się, że Heidi wyjechała do Duszanbe. Gdy dotarł do Duszanbe, dowiedział się, że poleciała do Moskwy. Tam z kolei usłyszał, że wyruszyła do Taszkientu. Z Taszkientu autobusem pojechał do Duszanbe, gdzie miała być na pewno, ale akurat wróciła już do Moskwy. Przez dwa dni pokonał 12 tys. kilometrów w pogoni za miłością. Kiedy ją odnalazł, Moskwa wrzała. Razem fotografowali upadek ZSRR. Tyle że gdy padły pierwsze strzały, zaczął szukać ukochanej w tłumie. Gdy ją znalazł, okazało się, że była po prostu w pracy i robiła zdjęcia. To był zbyt niebezpieczny związek. Kobieta, praca i linia frontu. Opuścił miłość, został z pracą. Swą przyszłą żonę poznał dzień przed puczem w Moskwie. Kiedy wyjeżdżał, powiedziała mu, że jest stuknięty, ale zdecydowali się na małżeństwo. To był cichy ślub na Mauritiusie, bez przyjaciół, znajomych. – Na oficjalną ceremonię jestem zbyt nieśmiały, bałbym się – mówi Andrews i nie ma w tym krzty kokieterii. Trójkątny układ z pracą wkrótce się rozpadł. Wszystkie kobiety w jego życiu dość szybko dochodzą do wniosku, że ciężko jest żyć z człowiekiem, który rano idzie do pracy, a wraca po trzech tygodniach z wojny. Propozycje, by zajął się fotografią mody, zwykle zwiastują koniec związku. Ojcostwo też nie mieści się w świecie, po którym Andrews chodzi w kamizelce kuloodpornej i hełmie. A może boi się, że przestanie być takim, jakiego siebie zna i akceptuje? Że straciłby to, co ma na pewno – miłość do pracy? Dlatego samotny wilk prowadzi samotne życie. Magda Białecka twierdzi, że właśnie dzięki temu, ile widział w życiu, potrafi się nim cieszyć. Kiedy pytam: – Jak się nim cieszy? – po namyśle odpowiada: – Po cichu. Piotr Andrews zanurza się w ciszę, jaką dają mu morskie głębiny. Tam fotografuje tylko dla własnej przyjemności, ale też dąży do przeżyć ekstremalnych – nurkuje technicznie, dużo głębiej niż nurkowie rekreacyjni. Twierdzi, że chce dłużej być pod wodą, ale on po prostu lubi czasem robić coś innego. Kiedy w 2003 r. przygotowywał zdjęcia do wystawy podsumowującej dwanaście lat jego pracy w Reuterze, pojechał do Londynu, by pokazać swój wybór przełożonym. Początkowa sielska atmosfera zmieniała się w miarę wyświetlania kolejnych slajdów. Gdy Andrews skończył pokaz, zapadła cisza, która trwała w nieskończoność. W końcu szef fotografów z niedowierzaniem zapytał: – To myśmy ci to wszystko zrobili?
W samej nazwie greckiego archipelagu Dodekanez kryje się dwanaście wysp, ale w rzeczywistości jest ich o wiele więcej. My Wybieramy trzy: jedną po drodze na „chybił trafił”, jedną położoną na końcu świata oraz jedną dużą i znaną. Z pierwszej przywieziemy gąbki, z drugiej nowe znajomości, z trzeciej opaleniznę. Wyniesionych z nich wrażeń nie da się wyliczyć.
Prom przemierza obcą przestrzeń niczym leniwy samolot. Trudno zawiesić oko na czymkolwiek – horyzont nie istnieje, morze łagodnie zamienia się w niebo. Nagle, szybko jak chmura, pojawia się wyspa. To Simi, pierwszy przystanek na trasie. Niewielkie miasteczko i port przypominają scenografię jakiegoś włoskiego romansu. Klasycystyczne, pastelowe budynki, chłopcy grają w piłkę, kobieta w czarnej sukni zamyka sklepik z prasą, pieczywem i zakurzonymi cukierkami. Zapragnęliśmy wziąć w nim udział, ale nasz prom właśnie odpływa. Nie zdążyliśmy wysiąść. Płyniemy na Kalimnos – wyspę, która od starożytności utrzymuje się z połowu gąbek. Po tym jak sprzedawca przyłożył do mojego policzka mokrą, chłodną gąbkę, którą zachwalał jako najdelikatniejszą, zrozumiałam, dlaczego zbijano na nich majątek. Kiedyś były towarem luksusowym. Poszukiwano ich do pałaców i haremów, gdzie nasączano je wonnymi olejkami. Średniowieczni rycerze wyściełali nimi zbroje. Dziś gąbka jest turystyczną pamiątką. Jednak większość greckich gąbek wyginęła z powodu chorób w latach 80. i 90. XX w. i teraz się je importuje. Oprócz godnego uwagi Muzeum Gąbek na wyspie nie nie ma żadnych historycznych atrakcji. Czujemy się więc zwolnieni z wypełnienia turystycznych obowiązków i oddajemy się urokom przyrody, podziwiając widok słońca zachodzącego za sąsiednią wyspę. Przyjemnie jest zanurzyć się wieczorem w ciepłym morzu i z wody przyglądać się leżącej nad zatoką małej rybackiej osadzie Emborios. O tej porze na plażach panuje największy ruch i gwar. Ktoś obok nas odpływa kajakiem, by z kuszą zapolować na ryby, dalej staruszka w czerni kąpie w morzu białe baranie skóry, które kołyszą się wokół niej na falach. – Kalispera! – Dobry wieczór! – krzyczy do sąsiadki, która zanurza się w wodzie w długiej sukni i siedzi w niej tak do zmierzchu. Dzieci biegają i wyławiają ostatnie tego dnia muszle i bezcenne dla nich kamienie, a ich matki kontemplują morski bezkres. Autobus kursujący po Kalimnos zajeżdża na ten północny kraniec wyspy trzy razy dziennie. Kierowca wychodzi na molo, spogląda na wodę, je lody i rusza w drogę powrotną, do tętniącej portowym życiem stolicy. Pothia to zwykłe, niezniszczone przez przemysł turystyczny i pamiątkarski miasto. Ludzie albo spieszą się na skuterach, albo siedzą, patrząc na port. W pobliskiej zatoczce we wrzasku cykad przysypiają Grecy. W tawernie na plaży spotykam Króla Życia, sączy zimne wino. Wręcza mi pachnący kwiat tymianku. – My wiemy, jak kochać życie! Bo czego mi tu brakuje? – pyta. Ma na sobie szorty, sześćdziesiąt lat i na pierwszy rzut oka brakuje mu na przykład zęba. – Mam wszystko – szybko sam sobie odpowiada – chociaż zarabiam tyle, że starcza mi tylko na tę rybę. Ale mam rybę, wino, a na deser słodkie kobiety. No i powiedz, czy to mało? Prom na Astipáleę odpływa wczesnym rankiem. Całe miasto śpi, jedynie motorowery brzęczą i turkoczą w wąskich uliczkach. O tej godzinie nie śpią też statki – młócą wodę w porcie, wydzielają woń smarów i wyrzucają z siebie straszliwy huk. Na promie razem z nami tkwi w półśnie kilka osób. Dopiero gdy statek odpływa, na pokład wychodzą robotnicy. Zaczynają szlifować, spawać, walić młotami, wyginać blachy. Tym razem nie mijamy żadnych wysp zawieszonych między wodą a niebem. Płyniemy daleko, na sam koniec tego archipelagu. Astipálea to wyspa Dodekanezu, ale geograficznie i historycznie bliżej jej do Cyklad. Nie opanowali jej nigdy joannici (jak większość dodekaneskich wysp), za to swoją twierdzę wybudował tu wenecki ród Quirinich, którego fundacja do dziś zajmuje się ratowaniem weneckich pałaców. W naszym przewodniku napisano, że Astipálea ma dziwną siłę przyciągania. Kto był tu raz, ten ciągle wraca, jeśli nie może zostać na niej na stałe. Wracali też Quirini wypędzani przez Bizantyjczyków i Turków, chociaż bezludna, górzysta wyspa nie była jakimś szczególnie atrakcyjnym kąskiem na Morzu Śródziemnym. Kiedy prom zbliża się do portu, mamy wrażenie, że za obsypanym białymi domami wzgórzem zwieńczonym twierdzą i kopułą kościoła nie ma już nic. Działa na nas magia widoku wypalonej słońcem, prawie pustynnej wyspy z jednym, jedynym miasteczkiem, którego biel aż oślepia. Może dlatego ci, co przybijają do tego portu, już w nim zostają? W bajkowym miasteczku życie toczy się spokojnie. Z kościoła dobiega przejmujący, monotonny śpiew. Mijamy zaułek i czyjaś rozmowa zamienia się w zapach musaki. Dochodzimy do przesmyku zakończonego błękitną zatoką ujętą w ramkę z bugenwilli. Na bielonych schodach rozsiadła się brodata starucha z wrzecionem i baranim runem. Spacerujemy po mieście Astipálea, kąpiemy się na plażach w Maltezanie (zatoka otrzymała tę nazwę po tym, jak stała się kryjówką maltańskich piratów) oraz w Livadi, które jest jedyną wioską-letniskiem na wyspie. Spotykamy ciągle te same osoby – malarkę z Norwegii, która przyjeżdża tu od 30 lat, jej córkę i wnuczkę, siwego antykwariusza sączącego ouzo oraz Ann, Belgijkę, która od kilku lat ratuje zabytkowe domy miasta. Z wyspą w kształcie motyla łatwo się zaznajomić. Południowe skrzydło zajmują góry, gdzie pasą się kozy, pachnie szałwia i tymianek. Przestrzeń, urwiste brzegi. Ukryci przed światem w jednej z cudnych zatok, kąpiemy się na golasa. Na wieczór wracamy do cywilizacji. Chcemy jeszcze pojechać na Rodos. Cosmopolitan to najczęściej używane określenie Rodos. Kasyna, luksusowe hotele, pole golfowe, ogromny aquapark, wieżowce letniskowe, narty wodne, loty nad wodą – nawet najbardziej znudzeni nie będą się tu nudzić. Ale można też tu znaleźć ciche, spokojne miasteczka zatopione w gajach pomarańczowych (Malona), górskie kaplice (klasztor Skiadi), miejsca pielgrzymek (Tsampika), średniowieczne kościoły (Asklipeio). Pięknych zatok na smaganym wiatrem zachodnim wybrzeżu strzegą twierdze joannitów. Na piaszczystej mierzei Prassonisi, gdzie wiatr wyrywa włosy z głowy, oazę windsurferów skolonizowali Polacy. Na Rodos jest wszystko: przyroda, kultura, sport, komercja i pustkowia. Wyspa zyskała popularność w latach 60. XX w., kiedy Anthony Quinn zagrał w kręconych na Rodos Działach Nawarony, zatańczył w filmie Grek Zorba i stał się sławnym Grekiem. Z wdzięczności Grecy nazwali jego imieniem malowniczą zatoczkę na wyspie. Wtedy też statki pasażerskie zaczęły wyruszać w rejsy turystyczne, odkrywając kolejne greckie wyspy. W latach 70. XX w. czarterami przyleciało na Rodos tak wiele wysokich blondynek ze Skandynawii, że tutejsze kobiety coraz częściej zostawały starymi pannami. Przyjezdne padały „łupem” kamaki (słowo pochodzi od harpuna i oznacza polującego na turystki). Na Krecie najłatwiej złowić Niemkę, na Korfu Angielkę, a na Rodos Szwedkę. Lindos jest miastem-mekką dla turystów. Statki, promy, wodoloty, autokary, skutery dowożą tu tłumy, które następnie wspinają się na dorycki akropol i podziwiają otaczające go mury twierdzy joannitów. Później masy jedzą lunch w mieście, którego uroda jest ukryta pod zasłoną z haftowanych obrusów (w koronki z Lindos ubierał się podobno Aleksander Macedoński). Pełno tu pocztówek, tureckich wyrobów skórzanych, kolorowych talerzy, gipsowych popiersi, pachnących mydełek. Ludzie mieszkają tu od 5 tys. lat. W kościele Panagias z XV w. kobiety w kółko, jak różaniec, powtarzają słowa: no photo, no camera, please. W odróżnieniu od Lindos, które nie obroniło się przed atakiem turystów, wybudowana przez joannitów twierdza Rodos dzielnie się broni. Do Pałacu Wielkich Mistrzów prowadzi szeroka ulica Rycerska. Kiedy się nią idzie, niemalże słychać szczęk zbroi, wysuwanych z pochew mieczy. Tutaj gromadzili się rycerze wypływający na galerach do walk z Saracenami, piratami, nierzadko sami wyruszający na pirackie wyprawy. Tutaj wielki mistrz przemawiał do wojsk z krzyżem na płaszczu; krzyż nazwano później maltańskim, ponieważ joannici pokonani przez Turków podczas sześciomiesięcznego oblężenia Rodos przenieśli się na Maltę. Wielki mistrz odpływał wtedy na galerze z banderą opuszczoną do połowy masztu. Zabrał ze sobą skarby: najsłynniejszą na Rodos ikonę Matki Boskiej z Philermo, relikwię Świętego Krzyża, prawą rękę Jana Chrzciciela i klucze do miasta. Teraz z Rodos radośni turyści odpływają z pamiątkami. My zabraliśmy z niej opaleniznę. No to w drogę – Dodekanez Archipelag na Morzu Egejskim, powierzchnia ok. 2,7 tys. km2, ok. 200 tys. mieszkańców. Najbardziej znana wyspa to Rodos. Sezon zaczyna się 10 lipca i kończy 31 sierpnia. Najlepiej jechać w czerwcu – jest ciepło, wyspa jeszcze zielona, a woda już ogrzana – lub we wrześniu, kiedy turystów jest już mniej. W sezonie na Rodos są prawdziwe tłumy. Z Polski najtańszą opcją dostania się na Rodos jest przelot czarterem, ceny biletów wahają się w zależności od sezonu. Promy odpływają z portu w Rodos. Bilet z Rodos na Kalimnos kosztuje 26 euro, z Kalimnos na Astipáleę 12 euro (płynie 3 godz.). Dzieci płacą połowę ceny. Ceny biletów są różne, za łódź szybszą płaci się więcej. Trudno jest się zorientować w kursowaniu promów, bo jest wielu przewoźników. Najlepiej skontaktować się z agencją turystyczną, która zarezerwuje bilety, np. Triton Holidays. www.tritondmc.gr Warto też rozważyć lot samolotem, który nie jest dużo droższy (ok. 30 proc. więcej). Bilet z Asti-pálei na Rodos kosztuje 52 euro. Wynajęcie samochodu kosztuje od 35 euro – jeżeli bierzemy go tylko na jeden dzień (co w przypadku Kalimnos i Astipálei w zupełności wystarczy), jeśli na dłużej – płacimy do 20 euro. Rodos – Rhodos Cars oferuje wynajem przez Internet, ale nie polecam tej firmy. Najszybciej i najłatwiej będzie wynająć samochód na lotnisku w Rodos (oprócz drogich, dużych firm są też mniejsze). Kalimnos – firma Spiros Kypreos. Astipálea – najtańszy jest Asset Cars (w porcie). Kwatery i hoteliki kosztują 25––40 euro za 3-os. pokój z kuchnią (za dwójkę płaci się podobnie). W sezonie ceny są wyższe. Kalimnos – Emborios. Bardzo ładny jest Harry’s Apartments (www.harrys-paradise.gr). Astipálea – można mieszkać w jednym z hotelików w porcie lub w Livadi, wiosce położonej nad zatoczką. Ładne pokoiki z tarasem: astypalaialivadi@yahoo.gr Rodos – dla tych, którzy chcą mieszkać nad morzem, a nie mają wykupionych hoteli, najlepsza będzie Stegna Beach położona koło Archangelos lub portowa miejscowość Charaki u stóp zamku joannitów (joannastudios@yahoo.gr). Ryby kosztują 10–20 euro i są z reguły najdroższe w menu. Smażone lub grillowane kalmary kosztują 7 euro, ośmiornica 8 euro. Musaka, czyli zapiekane mielone mięso z bakłażanami i ziemniakami, to wydatek 6 euro, pastisio (makaron z mięsem, serem pod beszamelem) 6 euro, sałatka grecka 4 euro. Półlitrowa karafka białego wina kosztuje 3–5 euro, napoje 1 euro, kawa 2,50 euro. W mieście Rodos godna polecenia jest Taverna Kostas. Bilety do muzeów kosztują zwykle ok. 6 euro, wynajęcie deski wind-surfingowej na 1 godz. 29 euro (z ubezpieczeniem). Woda (1,5 l) 0,80 euro, cola (1,5 l) 1,50 euro. Za obiad dla dwóch osób z winem zapłacimy średnio 20–25 euro. Gąbki można kupić za 5–20 euro zależnie od gatunku i wielkości. Haftowane obrusy kosztują kilkadziesiąt euro, lokum 3 euro, metaxa (1 l) 9 euro, ouzo (1 l) 7 euro. grecja-online.pl/przewodnik/do-dekanez Wyspy greckie – seria Globtroter, wydawnictwo Hachette Livre Polska, Warszawa 2007.
Tony Halik 180 tysięcy kilometrów przygody 1957 – 1961
Najsłynniejszą ze swych podróży Tony Halik nazwał „180 tysięcy kilometrów przygody”. Przygoda rozpoczęła się w 1957 r. w Buenos Aires i trwała cztery lata, a kilometry liczone były od Ziemi Ognistej do Alaski.
Trasa, w którą Tony Halik i jego żona Pierrette wyruszyli jeepem, prowadziła przez ruiny prekolumbijskich miast, przez kopalnie szmaragdów i złota, wreszcie przez dżunglę, w której Indianie żyli tak, jak ich przodkowie przed wiekami. Przez świat przepełniony żądzą bogactwa i bogaty duchowo, choć wydawał się dziki. Tony Halik mówił, że jest urodzony dla przygody: „Od dzieciństwa dręczyło mnie to samo pragnienie: zobaczyć, co kryje się za ścianą, za górą, za morzem…” O ich podróży było głośno. Tony i Pierrette Halikowie podjęli odważne wyzwanie, postanawiając przemierzyć obie Ameryki. Tony był wówczas znanym reporterem miesięcznika Life, a pionierską wyprawę zgodziła się sfinansować stacja NBC. Trzeba było jeszcze poszukać odpowiedniego samochodu. Potrzebny nam był mocny silnik, z napędem na cztery koła, byśmy mogli przebywać złe drogi kontynentu, i który jednocześnie zużywałby jak najmniej benzyny. Pojazd musiał być również tani. Po wymianie depesz z zagranicznymi firmami i odwiedzeniu różnych agencji zdecydowaliśmy się kupić miejscowego jeepa z Industrias Kaiser Argentina, którego produkcja właśnie rozpoczynała się w Córdoba – pisał później Tony Halik. Niejeden raz jeep grzązł w błocie, pokonywał wyboje i omijał pnie zwalonych przez wichury drzew, a nawet... schody. W zbudowanym na wzgórzu mieście Cuenca w Ekwadorze większość ulic stanowiły właśnie schody. Halik założył się z burmistrzem, że uda mu się pokonać je jeepem. Dla ułatwienia sobie jazdy po stromych kamiennych stopniach wypuścił nieco powietrza z opon i ruszył. Z włączonym napędem na wszystkie koła i używając dodatkowej przekładni, wolno, na pierwszym biegu, po kwadransie dotarł do domu burmistrza, którego przegrany zakład kosztował sześć butelek szampana. Dziś telefon satelitarny umożliwia kontakt z każdego miejsca na świecie. Wszystkiego można się dowiedzieć, każdą informację zweryfikować. A wtedy? Prasa trzy razy donosiła o tragicznej śmierci małżeństwa podróżników. Pewien poszukiwacz złota zarzekał się, że widział, jak w Boliwii Halikowie tonęli w rwącym nurcie rzeki Coroico. Po artykule na temat swojej śmierci Halik musiał szybko wysyłać listy do przyjaciół ze „sprostowaniami”. Innym razem, gdy na fermie w kolumbijskim mieście Cali łatali swój podziurawiony kulami samochód, usłyszeli przez radio opis wypadku. Dziennikarz donosił, że zostali zaatakowani, na drodze znanej z bandyckich napadów, ich samochód runął w przepaść, a zmasakrowanych zwłok nie można było nawet zidentyfikować. Po raz trzeci świat żegnał Halików, gdy doniesiono, że zginęli w amazońskiej dżungli z rąk Indian Jivaro, którzy obcięli im głowy i spreparowali je jako wojenne trofea. Ale akurat w tej opowieści było ziarnko prawdy. Tony Halik i Pierrette rzeczywiście gościli u Indian, którzy preparowali niegdyś ludzkie głowy, i naprawdę wpadli w tarapaty. Wszystko zaczęło się, gdy w drodze do miasta Santiago w Ekwadorze Tony natknął się na umierającego na górskim szlaku wędrowca. Alfredo był Polakiem, który po wojnie trafił do Nowego Świata, a przez ostatnie lata szukał fortuny w selwie, marząc, że szczęśliwy i bogaty zamieszka w Rio de Janeiro. Teraz samotny, z nogą złamaną i trawioną gangreną, konał wśród skał. Alfredo opowiedział Halikowi o skarbie Złotego Żółwia, którego mieli strzec okrutni Indianie Jivaro mieszkający u podnóża świętego wulkanu Sangay, a z zaplamionego chlebaka wyjął ludzką głowę wielkości pomarańczy – pomarszczoną, z ustami zszytymi czterema nitkami włókna roślinnego curaguata. Należała do poprzedniego białego poszukiwacza skarbu. Halik postanowił odszukać Jivaro. Interesowali go znacznie bardziej niż legendarny skarb. Jivaro mieszkali w dżungli nad górną Amazonką, na pograniczu Ekwadoru i Peru. Już w czasach prekolumbijskich często prowadzili wojny w obronie swojego terytorium. Nie pokonali ich nawet konkwistadorzy. Nazwę Jivaro nadali Indianom biali, określając tak kilka lokalnych grup. Zdaniem niektórych badaczy słowo to miało znaczyć „dziki”, co Indianie Shuar uważają za obraźliwe. Do złej sławy Jivaro przyczyniły się wieści o tsantsa. Zabitych w walce wrogów pozbawiali oni głów, które specjalnie preparowali. Tsantsa to właśnie taka głowa. Sami Indianie mówią o sobie Shuar – ludzie. Shuar to człowiek znający tradycje, ten, który słucha głosu przodków, zwierząt i roślin, które mają wielką moc wpływania na ludzi, bo ich egzystencja, tak samo jak ludzka, ma wymiar zarówno fizyczny, jak i duchowy. Rytuał preparowania głów jest związany z kultami rolniczymi. Tsantsa to nie były trofea wojenne, jak początkowo sądzili biali, ale obiekty rytualne, które wpływały na płodność ziemi i zwierząt. Przez dziesiątki lat przybywali do Jivaro żądni sensacji podróżnicy. Za narzędzia i strzelby zaczęli skupować ludzkie głowy, które odsprzedawali kolekcjonerom kuriozów. W latach 30. XX w. za tsantsa płacono około 25 dolarów. Ten handel zaczął się Indianom opłacać, a wyprawy wojenne coraz częściej stawały się wyprawami za chlebem. Na kolekcjonerskim rynku szybko pojawiły się też fałszywki – powstawały z głowy małpy i kozich skór (dziś Indianie masowo robią takie kopie dla turystów) albo przez inne plemiona. Zdarzało się, że wykonywali je preparatorzy zwierząt, robiono je nawet z ciał wykupionych z kostnic lub kradzionych z cmentarzy. Znawcy przedmiotu zawsze sprawdzali m.in., czy głowa, którą kupują jako autentyczną tsantsa, ma włosy w nosie oraz czy zmniejszone ucho odpowiada kształtem uchu ludzkiemu. Prawdziwe tsantsa trafiały do muzeów na całym świecie. Shuar nauczyli się, jak korzystać z własnych tradycji, historii i odkryli, jak na tym zarabiać. Duża w tym zasługa salezjan, którzy w XX w. rozpoczęli wśród nich pracę misyjną. Chociaż ten rytuał jest zabroniony, Indianie wykorzystują dzisiaj dawną sławę, przygotowując pobyty ekologiczno-etnograficzne dla turystów. Do położonej w ekwadorskiej dżungli wioski Kapawí można dotrzeć z Quito w 3,5 godziny – samolotem, a następnie łodzią. Nowocześnie wyposażone palmowe domki stoją nad brzegiem rzeki Pastaza. Turyści mają w nich do dyspozycji łazienki i elektryczność (z baterii słonecznych). Mogą podziwiać liczne gatunki ptaków, wybrać się z przewodnikiem do dżungli oraz obejrzeć tradycyjne obrzędy. Duże wrażenie robi pokaz umiejętności szamana, który potrafi nawiązać kontakt z bogami. Swoją wiedzę szamani zdobywają latami. Wiodą w dżungli samotne życie w ascezie, która pomaga w duchowym rozwoju. Pijąc halucynogenne wywary, poznają ducha roślin i uczą się wykorzystywać ich lecznicze właściwości.O resztę troszczą się już przodkowie oraz moc, która w rodzinach szamańskich przekazywana jest z mlekiem matki. Indianie uważają, że kobiety, jako istoty bardziej niż mężczyźni wrażliwe i wyczulone na głosy natury, mogą zyskać szczególną szamańską moc, a nawet stać się niezwykle groźne, dlatego rzadko zezwala im się na ten rodzaj kariery. Ponadto szaman musi odznaczać się samodyscypliną i opanowaniem, a tego, według Indian, kobietom brakuje. Shuar wierzą, że najwyższą istotą we Wszechświecie jest Arutam. To rodzaj kosmicznej energii, duch, który opiekuje się wszystkimi żywymi istotami i obdarza ludzi szczególną mocą i charyzmą. Jej posiadanie specjalne znaczenie miało dla mężczyzn, bo to od ich sił witalnych zależało, czy zdołają zapewnić opiekę mieszkańcom wioski. By zdobyć moc Arutam, człowiek powinien żyć zgodnie z boskimi nakazami, odprawiać obrzędy związane z zapadaniem w trans, pić napoje wywołujące wizje. Zwyczaj preparowania głów związany jest właśnie z wiarą w Arutam. Indianie byli przekonani, że gdy człowiek umiera, jego siłę, która wraca wtedy do boga, można zatrzymać w tsantsa. Wtedy przyczynia się ona do powodzenia całej społeczności, do zwiększenia plonów, płodności zwierząt i do udanych polowań. Im więcej tsantsa, tym większy dobrobyt we wsi. Tony Halik i jego żona związali swój los z Indianami na długie miesiące. Pierrette żuła z kobietami z wioski korzenie manioku, żeby przygotować swemu mężczyźnie fermentowane masato – pożywny napój. Tony tak opisywał jego „produkcję”: Zasadniczym pożywieniem Jivarosów jest masato, które kobiety przygotowują, przeżuwając korzenie manioku i wypluwając papę do garnków (...). Po trzydniowej fermentacji masato jest gotowe jako napój i zarazem danie (...). Indianie podają masato w glinianych naczyniach pomalowanych na czerwono; każda z żon niesie jedną taką czarę i nie wolno odmówić poczęstunku, bo gotowi są potraktować to jako powód do obrazy. Masato jest też orzeźwiające i ma wartości odżywcze. Z kolei Tony miał inne obowiązki: łowił ze swymi gospodarzami ryby, zatruwając strumień korzeniem rośliny zwanej barbasco, i nauczył się używać indiańskiej broni, czyli dmuchawki z zatrutymi kurarą strzałami. Zaczął rozumieć język Jivaro. W końcu musiał wyruszyć na wojenną wyprawę, na którą wzywał Indian uosabiający boga wulkan Sangay. Jedna z przekazanych Halikowi przez gospodarzy historii o zwyczajach ich przodków opowiadała, że jeśli dymił jego krater, znaczyło to, że bóg żąda ofiary, zatem musi umrzeć jakiś człowiek, a jego głowa powinna zostać spreparowana. Teraz dym z krateru unosił się wysoko. W dodatku szaman Hergamauka z sąsiedniej wioski oskarżał szamana Tibiego, że ten czarami wywołał chorobę u jego syna. To była śmiertelna zniewaga. Shuar wierzą, że przyczyną chorób, a nawet śmierci mogą być tsentsak – niewidzialne magiczne strzały. Każda śmierć z nieznanej przyczyny jest wyjaśniana ich działaniem. Tsentsak trafiają w ciało i zabijają je natychmiast lub powoli (wtedy niszczy je choroba). Strzały te są w posiadaniu szamanów zwanych uwishin, którzy sprawują nad nimi kontrolę i przekazują je młodym adeptom swej sztuki. Wielu Shuar wierzy, że chorobę może wywołać uwishin, którego ktoś wynajmie, by wysłał tsentsak w ciało jego wroga. Gdy człowiek zachoruje, udaje się do szamana, żeby ten go wyleczył. Przed wyprawą trzeba było wprowadzić się w trans za pomocą halucynogennych napojów. Jednym z nich jest ayahuasca. Mikstura zawiera pnącza ayahuasca (Banisteriopsis caapi) i liście chacruny (Psychotria viridis), często z dodatkiem bielunia i czystego tytoniu z dżungli. Gotuje się ją przez 10–12 godzin. W tym czasie szaman dmucha poświęconym dymem tytoniowym w stronę wywaru i ponad nim. Gotowa mikstura jest mętnym, gorzkim płynem. Picie takich napojów jest ważnym elementem wszystkich ceremonii, z których ludzie czerpią siłę i które dają światu porządek. Podczas wizji, transu, a nawet snu człowiek opuszcza ziemską egzystencję, przenosi się do wymiaru duchowego, gdzie spotyka swoich przodków. Kontaktuje się też z tymi, którzy nie mają języka – roślinami i zwierzętami. Dzięki tym wizjom może się wzmocnić, doskonalić. Tony Halik nie byłby sobą, gdyby nie spróbował wywaru maikua, który wojownicy mieli pić podczas wojennej narady. Opisywał ją później jako jedno z najbardziej widowiskowych zebrań, które zdarzyło mu się oglądać. Znowu rozległy się krzyki mężczyzn i strzały. Naczynie z maikua znów krążyło z rąk do rąk. Kiedy doszło do mnie, chciałem tylko udawać, że piję, ale oczy wszystkich były utkwione we mnie. Musiałem wypić drugi łyk. Nie byłem przyzwyczajony do narkotyku… Potem bardzo mało rozumiałem z tego, co się działo. (…) Pamiętam, że krzyczałem i tańczyłem z innymi wokół ogniska. (…) Wszyscy wojownicy składali mi jakąś przysięgę i deklarowali swą wierność i pomoc aż do śmierci. Dopiero potem zdołałem się dowiedzieć, że podczas tej ceremonii wszyscy wystąpili przeciwko przeklętemu Hergamauce, przy czym każdy rościł sobie prawo do jego głowy. Być może maikua sprawiła, że stałem się bardzo elokwentny, wobec czego odstąpili mi ów wielki za-szczyt zostania chapeicu (tym, który musi zabić) – wspomina podróżnik. Halik został wybrany na wodza wojennej wyprawy. Niestety, nie mógł się już wycofać, więc musiał znaleźć jakieś wyjście z sytuacji. Ruszył do wioski Hergamauki, gdzie wojownicy szybko obezwładnili białego przybysza. Ten wyjaśnił, że jest szamanem, który przybywa w pokojowych zamiarach i pragnie przywrócić zdrowie choremu chłopcu. Halik opisuje, jak udekorował się wszystkimi błyszczącymi przedmiotami, jakie miał pod ręką, po czym miotając się konwulsyjnie wokół ogniska i zapalając magnezję, śpiewał choremu oberka, tańczył tango i boogie-woogie. Wreszcie ukradkiem przygotował i wstrzyknął mu dawkę penicyliny. Teraz trzeba było już tylko czekać, aż lek zacznie działać. Moc białego człowieka pomogła – chłopiec wyzdrowiał. W tym czasie przyjaciele Halika uznali go za zmarłego i wycofali się, odkładając zemstę na następny rok. Jednak skoro przeżył, a został wybrany chapeicu, prawo wymagało, by zdobył głowę nieprzyjaciela. Na szczęście tę ludzką mogła zastąpić głowa pewnego gatunku leniwców. Gdy Tony zastrzelił zwierzę, krater wulkanu Sangay przestał na chwilę dymić. Bóg przyjął ofiarę. Po trzech dniach głowa leniwca została spreparowana i stała się tsantsa. Jako biały Indianin Tony Halik poznał Amerykę również od tej drugiej, białej strony, zafascynowanej blaskiem złota. Mit El Dorado, który pochłonął miliony istnień, zanim okazał się ułudą, nadal miał swoją moc. W „krainie wuja Lucyfera” (tak Boliwijczycy nazywają kopalnie złota w Tipuani) podróżnik poczuł siłę metalu, który ludzi zamienia w „dobrowolnych niewolników”. Od świtu do nocy atakowani przez moskity, często głodni gambusinos stoją po pas w wodzie i płuczą złoty piasek w drewnianych naczyniach zwanych batidami. Czasem pod koniec dnia trafi się parę gramów kruszcu. Zamiast bogactwa znajdują śmierć od tropikalnych chorób, wyczerpującej pracy w nieznośnym upale i wilgoci, albo jako ofiary napadów. Chciałem się naocznie przekonać, ile prawdy jest w przekleństwie, które spada na ludzi wydobywających „okruchy potu słońca”, jak to określają w swych wierzeniach Inkowie – pisał Halik. W Tipuani spędził dwa tygodnie. Wspominał, że ceny żywności były tam tak zawrotne, że sam musiał wziąć batidę i poszukać złota, by nie umrzeć z głodu. Halikowie podróżowali dalej – do Kolumbii. To tam przeżyli mrożącą krew w żyłach przygodę, po której prasa znów pisała, że zginęli. Jechali do miasta Cali szosą łączącą Pasto i Popayán. Na drogach w tym rejonie często zdarzały się napady, więc władze ustanowiły tam strefę zastrzeżoną, po której wolno było się poruszać tylko z eskortą wojskową. Ponieważ bandyci atakowali konwoje ciężarówek wiozących żywność, broń i amunicję, Halikowie uznali, że jeśli pojadą sami, nie zwrócą na siebie ich uwagi. Podpisali deklarację, że rezygnują z eskorty na własne ryzyko. Jechali nocą, we mgle, wąską górską drogą. W pewnej chwili Halik zauważył leżący na niej w poprzek pień, a przy nim trzech uzbrojonych mężczyzn. Grożąc karabinami, kazali mu się zatrzymać. Zaryzykował i ruszył do przodu, jednak jeep zawadził o pień, który przyczepił się do podwozia i spychał samochód na skraj przepaści. Halikowie też mieli broń, więc gdy bandyci zaczęli do nich strzelać, odpowiedzieli ogniem. Sytuacja była dramatyczna – w pewnym momencie Pierrette zawisła nad przepaścią, trzymając się resora. Na szczęście udało jej się podciągnąć w górę z pomocą Tony’ego, który pod gradem kul podjął próbę przesunięcia pnia i uwolnienia wozu. …włączyłem pierwszy bieg, naciskając przy tym mocno pedał gazu. Łazik cofnął się najpierw, rozległ się trzask drzewa i po ułamku sekundy wykonał skok do przodu jak ranny jeleń, zatrzymując się przy skalnej ścianie. Musiałem parę razy włączyć wsteczny bieg i na przemian próbowałem jazdy do przodu i do tyłu. Wszystko to działo się w zupełnej ciemności, na drodze, która przypominała półkę na skalnej ścianie, nad przepaścią, przy akompaniamencie świstu kul. Jedna z nich utkwiła w przedniej szybie, parę centymetrów od mojej głowy – napisał Halik we wspomnieniach. Udało im się uciec. Po dotarciu do Cali zniszczony samochód naprawili na farmie przyjaciół. Tam dotarła do nich wiadomość, że zginęli, bo na dnie przepaści znaleziono rozbitego jeepa. W Kolumbii Halik nie mógł ominąć kopalni szmaragdów. Kiedy znalazłem się w Bogocie, stolicy Kolumbii, mówiło się tylko o Peña Blanca (…). Musiałem i ja jakoś tam dotrzeć. Postanowiłem, że stanę się poszukiwaczem szmaragdów, jak gdybym był jednym z nawiedzonych zieloną gorączką. Kupił muły, żywność, dynamit, kilofy i łopaty górnicze. Metody wydobywania szmaragdów były prymitywne i niebezpieczne. Niebezpieczni bywali też ludzie, którzy ich tu szukali. Do Peña Blanca ściągali wszelkiej maści desperaci i awanturnicy, analfabeci bez środków do życia i profesorowie uniwersytetów, którzy chcieli zdobyć pieniądze na wyposażenie laboratoriów. Nielegalni poszukiwacze i próbujący szczęścia amatorzy. Kopał nawet ksiądz, mając nadzieję zgromadzić fundusze dla swego kościoła. Halik też uległ fascynacji zielonymi kamieniami. Wszystko wywietrzało mi z głowy, opanowała mnie niepodzielnie myśl o szmaragdach. Gorączkowo zacząłem ryć w skale, zapominając o jedzeniu i śnie. Gdy zapadła noc, zapaliliśmy pochodnie i praca wrzała bez przerwy – wspominał. Korzystniej było przyłączyć się do grupy i wydobyte kamienie dzielić między wspólników, niż liczyć, że znajdzie się szmaragd samemu.Tak właśnie zrobił Halik. Szmaragdy, które przypadły mu w udziale, nosił, jak inni, ukryte pod koszulą w sakiewce z jeleniej skóry. Od tej chwili wiedziałem, co to strach, który każe co chwila kłaść rękę na rewolwerze. Prawie zupełnie nie spałem: wciąż zrywałem się ze snu pod wrażeniem, że ktoś usiłuje wydrzeć mi moje bogactwo. Nie wierzyłem nikomu. Jak wszyscy poszukiwacze znalazłem się w niewoli zielonej gorączki, która wciąż rosła – tak opisywał stan swego ducha. Szmaragdy to wyjątkowo cenne kamienie szlachetne – te najczystsze są droższe od diamentów. Klarowne, jubilerskie odmiany występują zaledwie w kilku miejscach na świecie. Najbardziej zasobne złoża są z Kolumbii, m.in. właśnie w Peña Blanca. Musiało minąć sporo czasu, zanim Halik zdobył zaufanie poszukiwaczy szmaragdów na tyle, by pozwolili robić sobie zdjęcia. W kopalni utkwił na trzy miesiące. Ale odejść stamtąd też nie było łatwo, ponieważ na tych, którym dopisało szczęście, czekali przy drodze bandyci. Podróżnik wyruszył z Peña Blanca pieszo – jego muły zostały zjedzone, gdy w pewnym okresie zabrakło żywności. I znów dżungla i jej mieszkańcy przyjęli go jak swojego. Tym razem także zaczęło się od przypadkowego spotkania. Błądząc po porzuconych przez Majów ruinach, Halikowie, którzy podróżowali już wtedy z urodzonym po drodze synkiem Ozaną, usłyszeli płacz. To zrozpaczona matka niosła do szamana swoje umierające od jadu węża dziecko. Nie byli w stanie go uratować, nie mieli już surowicy, a od najbliższego miasta dzieliło ich kilka dni drogi. W tej sytuacji mogli zrobić tylko jedno: pomóc kobiecie jak najprędzej dotrzeć do świątyni węża, której strzegł jej ojciec, szaman Mateo Viejo. I choć wydawało się to niemożliwe, święty dym z płonącej żywicy (kopalu) i mikstura przygotowana zgodnie z pradawną medyczną wiedzą ocaliły chłopcu życie. A Halikowie zostali zaproszeni do wsi na ucztę, podczas której kosztowali indiańskiego przysmaku – pieczeni z czarnej małpy saraguate. Indianie Lacandón do dziś pozostają najbardziej wyizolowaną społecznie i kulturowo grupą Indian w Meksyku. Żyją w niewielkich wsiach rozsianych w dżungli w stanie Chiapas na granicy z Gwatemalą. Mają długie włosy i noszą lniane tuniki. Mówią o sobie Hach Winik, czyli „prawdziwi ludzie”, i uważają się za bezpośrednich potomków Majów. Uwierzyli w to również podróżnicy, którzy zetknęli się z nimi w latach 40. XX w., ponieważ codzienne życie tych Indian przypominało to przedstawione w zachowanej do dziś sztuce starożytnych mieszkańców półwyspu Jukatan, a język, którym się posługują, należy do tej samej grupy co mowa Majów. Pod koniec XIX w. małym dzieciom nadal bandażowali głowy, tak jak robili to Majowie, by czaszka wydłużała się, przybierając arystokratyczny kształt. Jeszcze na początku XX w. podczas polowań używali łuków i strzał z kamiennymi grotami. Dziś taką broń sprzedają jako pamiątki turystom. W pobliżu ruin starożytnych świątyń do niedawna palono kadzidła z aromatycznego kopalu, który płonąc, stawał się pokarmem dla bogów. Natomiast na ołtarzach zamiast krwawych ofiar Indianie kładli wykonane z lateksu i pomalowane na czerwono sokiem z owocu annatto figurki, tortille oraz balché, piwo warzone z kory drzewa balché i miodu. Indiańscy pielgrzymi odprawiali tam rytuały, z których wiele, np. puszczanie krwi z naciętego lub przekłutego ucha, nawiązywało do religijnych praktyk Majów. Badania prowadzone przez historyków dowiodły jednak, że chociaż Indian Lacandón wiele łączy z cywilizacją sprzed tysiąca lat, nie są bezpośrednimi potomkami Majów. Ich korzeni trzeba szukać wśród uciekinierów z nizinnych części terytorium, którzy w lesistych górach schronili się przed konkwistadorami i zmieszali się z tamtejszymi społecznościami. Powstało w ten sposób kilka grup etnicznych, wśród nich Lacandón. Aż do XIX w. Indianie ci żyli odcięci od reszty świata nieprzebytą dżunglą. Właśnie wtedy ów gęsty las, pełen mahoniowców i tropikalnych cedrów, odkryły kompanie drzewne, które rozpoczęły jego dziką eksploatację, spławiając cenne drewno rzekami, a potem eksportując je w świat. W ciągu niespełna 50 lat zniknęło bezpowrotnie prawie 90 proc. lasu. Śladem drwali wyruszyli farmerzy i hodowcy bydła, którzy zajmowali ziemie po wyrębie. Zginęły nie tylko drzewa. Indianie Lacandón zaczęli handlować z drwalami i farmerami, sprzedając im bawełnę, owoce, kakao, skóry zwierząt w zamian za ubrania, narzędzia, sól, a także broń. Niestety, zetknęli się wówczas także z nieznanymi sobie dotąd chorobami. Epidemię żółtej febry na początku XX w. przeżyło zaledwie 100 osób. Indianie Lacandón, którzy aż do XIX w. zachowali własną kulturę i religię, z czasem zaczęli przyjmować chrześcijaństwo, adaptując je jednak w osobliwy sposób. Do panteonu ich bogów dołączył Hesuklistos, syn Äkyantho’, boga cudzoziemców. Lacandón mówią, że ma jasną skórę, nosi kapelusz i strzelbę. Chociaż akceptują boskie pochodzenie Hesuklistosa, nadają mu niewielkie znaczenie. Dziś niewielu już Indian Lacandón z gór, gdzie ewangelizacja nie do końca się udała, przynosi bogom ich pokarm do ukrytych w lesie świątyń. Zaobserwowano, że w ciągu czterech lat od pojawienia się odbiorników telewizyjnych liczba osób praktykujących tradycyjną religię ograniczyła się do dwóch rodzin. Indianie z nizin w większości są protestantami. Po wyjeździe Tony’ego Halika wiele zmieniło się w życiu Indian Lacandón. W 1971 r. prezydencki dekret dał im prawa do eksploatacji 614 321 ha lasu tropikalnego w stanie Chiapas. Jednocześnie przesiedlono ich do komunalnych wsi Metzabók, Najá i Lacanjá Chan Sayab. Dziś Indianie ci żyją podobnie jak pozostali Meksykanie. Jeżdżą samochodami, korzystają z nowoczesnych technologii, noszą modne ubrania i kształcą się. Ich wioski są jedną z atrakcji turystycznych Meksyku. Indiańscy przewodnicy zabierają przyjezdnych na wyprawy do dżungli, do wodospadów, jezior i starożytnych ruin. W 1996 r. zmarł Chan K’in Viejo, który przyszedł na świat około stu lat wcześniej. Mieszkał w Najá. Był wielkim szamanem i wodzem. Strzegł tradycji, znał rytuały, przekazywał mitologię, kosmologię, tłumaczył sny. Mateo Viejo, kapłan, którego Tony Halik nazwał ostatnim, rzeczywiście mógł nie mieć już następców. Być może Tony Halik był też ostatnim białym Indianinem. Tygodniami pieszo i łodzią przedzierał się przez dżunglę, by dotrzeć do plemion ukrytych w jej sercu. Swemu synowi dał na imię Ozana – na cześć przyjaciela, Indianina z Mato Grosso, który kiedyś uratował mu życie. Ozana przyszedł na świat 5 stycznia 1959 r., w drugim roku podróży jego rodziców przez obie Ameryki. Lekarz, który powiedział Pierrette, że ma zostać matką, stanowczo odradzał jej dalszą drogę, zwłaszcza gdy dowiedział się, jakie niebezpieczeństwa Halikowie dotychczas przeżyli. Mimo to postanowili jechać dalej. Często nocowali na ziemi i kąpali się w lodowatych rzekach, zdarzało się, że Tony prosił żonę o pomoc przy popychaniu jeepa lub budowaniu mostu nad bagniskiem czy strumieniem. Obliczyli, że dziecko przyjdzie na świat, w Toronto, gdzie mieli przyjaciół. Jednak na trzy dni przed dotarciem do celu, jeszcze na terenie Stanów Zjednoczonych, Pierrette poczuła bóle. Narodziny obieżyświata Halik wspominał potem: Nacisnąłem pedał gazu i skierowałem się do najbliższego miasta. Przy wjeździe zobaczyłem tabliczkę wskazującą drogę do szpitala położniczego. Bez namysłu podążyłem w tamtą stronę i wkrótce znaleźliśmy się przed nowoczesnym szpitalem w Bristol, w stanie Connecticut. Tam jednak okazało się, że niezbędny jest numer rejestracyjny, który przyszłe matki otrzymują na pół roku przed porodem. Tymczasem oni sześć miesięcy wcześniej podróżowali jeszcze po Ameryce Południowej i nie wiedzieli, że będą mieli dziecko! Pierrette czekała w jeepie, a rejestratorka była nieugięta. Zdesperowany Tony wtargnął do gabinetu dyrektora, by wyjaśnić mu sytuację. Problem przestał istnieć, gdy jakiś dziennikarz zauważył na parkingu jeepa sławnych podróżników. Ozana przyszedł na świat w sterylnych szpitalnych warunkach, ale już po czterech dniach przeniósł się do hamaka w jeepie. Być może to duch indiańskiego imiennika ocalił teraz życie chłopca, na którego miał rzucić się zastrzelony w ostatniej chwili przez Tony’ego jaguar. Bo świat, po którym podróżowali Halikowie, miał wymiar duchowy. Dziś, kiedy u Indian Shuar lądują samoloty, a do osiedli w meksykańskiej dżungli prowadzi asfaltowa droga, ta duchowość stała się turystyczną pamiątką na sprzedaż. * Pierrette i Tony Halikowie przebyli 182 624 km(ponad czterokrotna długość równika Ziemi) w ciągu 1 536 dni podróży. * Odiwedzili 21 krajów - od Ziemi Ognistej do Alaski. * Przekroczyli 140 rzek i bagien. * Zbudowali 14 mostów. * Znosili temperaturę od 60 stopni powyżej zera do 50 stopni mrozu. * Najwyżej dotarli na wysokość 5 200 m n.p.m. * Podczas podróży używali namiotu Turin z nieprzemakalną podłogą i podwójnym dachem, który rozbijali 684 razy. * Zmienili w swoim jeepie osiem kompletów opon. * Wydali ponad 80 tys. dolarów * Na zakończenie podróży (w 1962r.), za kręgiem polarnym, wbili w ziemię dwie flagi: polską i argentyńską.
Ta stacja słynie przede wszystkim z lodowca, który nie dość, że jest rozległy, to jeszcze pracuje dla narciarzy przez cały rok i udało się wytyczyć na nim trasy wymagające dość sporych umiejętności - a to wielka u lodowców rzadkość.
Hintertux- narty i jodłowanie Wszystko to sprawiło, że Hintertux uznany został za jeden z najlepszych lodowców świata (również przez snowboarderów, dla których przygotowano tu fun park i najwyżej położony w Europie half-pipe). Na sam szczyt całkiem niedawno poprowadzono kolejkę Gletscherbus 3, która przystosowana została do ciężkich warunków pogodowych, czyli nie zatrzymują jej nawet najsilniejsze wiatry, a podróż na szczyt przy alpejskich podmuchach jest naprawdę dość mocnym przeżyciem – jękom i świstom przeciskającego się przez skały i okna kolejki wiatru wtórują ludzkie krzyki i westchnienia. Podpory umieszczono w lodzie, aby nie naruszać skały, na której osadzony jest osiągający czasem nawet ponad sto metrów głębokości lodowiec. Instruktorzy, a nawet barmani z tutejszych restauracji i schronisk odradzają uleganie pokusom samotnych wypraw w świeży, miękki puch i nieskazitelnie białą, cichą przestrzeń. Zbyt często wycieczki freeride-owe kończą się pożarciem przez lodowe, naprawdę głębokie szczeliny. Bez przewodnika i prawie bez odpinania nart śmiało można natomiast zajrzeć do lodowcowej groty, dotrzeć do trzewi potwora, który zaległ na szczytach, ale niespokojnie, co roku przesuwa się o kilkadziesiąt centymetrów. Warto z taką wycieczką poczekać na załamanie pogody, a takie na pewno nastąpi, bo w rejonie W dolinę rzeki Ziller, którą zamyka lodowiec Hintertux, co roku inwestowane są miliony euro. Niedawno wygodnymi krzesłami połączono lokalne, niewielkie stacje narciarskie ze słynnym Mayrhofen i Finkenberg, których trasy przyjemnie jest zwiedzić, gdy pogoda na lodowcu daje szanse przetrwania tylko najwytrwalszym jednostkom. Zillertaler Skipass (Ziller to większa dolina, której częścią jest Tux) obejmuje 625 km tras, na których ustawiono 176 wyciągów, więc o nudzie nikt nawet nie wspomina. Tym bardziej, że co roku powstaje tu nowa trasa, schronisko czy wyciąg. Hintertux to prze- de wszystkim ogromny parking, a połowa stojących tu samochodów ma polskie tablice rejestracyjne. Czasem po powrocie z nart znajduje się wizytówkę polskiego instruktora we-tkniętą za wycieraczkę... Jest też kilka hoteli i barów, których oferta może urozmaicić oczekiwanie na kursujący wzdłuż doliny ski-bus. A jeśli zasiedzimy się w barze, ostatni ski-bus lub raczej apresski-bus odwiezie nas do łóżka o 2.30. Największą miejscowością w dolinie Tux jest Lanersbach i tu najpewniej znajdziemy zakwaterowanie. Lanersbach oddalony o kwadrans podróży autobusem od dolnej stacji gondolek na lodowiec, jest ciągle uroczym, alpejskim miasteczkiem. Oczywiście, większość tutejszych domów to pensjonaty i hotele (czasem czterogwiazdkowe, urządzone w drewnianych, krytych gontem „chatach”), ale wciąż, gdy w niedzielę biją dzwony, sznur na czarno ubranych wdów nadciąga do kościoła o strzelistej wieży. Ciągle w winiarniach i piwiarniach można się natknąć na dość uciążliwe dla nizinnego ucha zawody w jodłowaniu albo na tyrolskiego barda w białej koszuli i zamszowych spodniach, który wyśpiewuje tragiczne romanse lub sprośne żarty. Typową knajacką rozrywką jest wbijanie gwoździa w drewniany pień. Tym, którzy cenią zapach wsi, na pewno spodobają się wioski Juns i Madseit, gdzie mieszka się w szerokiej dolinie, wśród łąk, krokusów i prócz przejeżdżających samochodów niewiele jest dowodów na istnienie nowoczesnej, ogromnej stacji narciarskiej tuż za zakrętem drogi. Mieszkanie w samym Hintertux wybierają ci, którym nie przeszkadza widok na gigantyczny parking, a przeszkadzają co-dzienne dojazdy do stacji, nie wadzi niedobór alpejskiej atmosfery, za to boleśnie odczuwa brak klubu go-go i dyskoteki. Dolina Tux zadowala rozmaite gusta. NO TO W DROGĘ - NA NARTY: 85 km tras, 5 gondol, 6 wyciągów krzesełkowych, 10 orczyków, 12 km trasy z lodowca do miasteczka (1750 m przewyższenia), snowpark – skocznie dla początkujących i średnio zaawansowanych, half pipe. - INTERNET: www.tux.at; www.hintertux.com
Oryginalność, szczególnie dziś, gdy każdy robił już wszystko, a przynajmniej oglądał to w telewizji, wymaga sporo pomysłowości, jednak opowieści o narciarskich wyczynach w... Iranie na pewno zrobią na słuchaczach wrażenie.
Nie dość, że przy obfitych opadach do tutejszych ośrodków narciarskich właściwie nie można się dostać, nie dość, że jedyną rozrywką „apres-ski” jest ping-pong, to jeszcze trze- ba uważać, by nie narazić się na mandat policji obyczajowej. Do niedawna istniał tu podział nie na trasy łatwe i trudne, ale na męskie i damskie, po których panie jeździły w długich, czarnych czadorach. Ale przepisy i regulacje dotyczące obyczajowości są zmienne i dziś można już jeździć razem, a na-wet jechać razem w jednej gondolce, za to nie można razem stać. Stanie widać jest dużo bardziej intymne i do jednego wyciągu prowadzą dwie kolejki. W ostatnich latach zmienił się strój narciarski. Przestały obowiązywać czadory, zaś obszerne spodnie znakomicie wpisują się w irańskie trendy w modzie, dyktowanej przez policję obyczajową. Można też jeździć bez chusty, pod warunkiem, że nie zdejmuje się czapki. Dizin – największa, licząca 16 tras stacja narciarska na Bliskim Wschodzie – też podlega procesom globalizacji. Niezależnie od nakazów mułłów, sportowa atmosfera poluzowała tu nieco przepisy dotyczące rozdzielności płci. Do Dizin zaczęli przyjeżdżać nawet ci Irańczycy, którzy nie zamierzają jeździć na nartach. Młodych przyciąga tu klimat swobody obyczajowej, dzięki której całymi dniami oddają się koedukacyjnemu piciu herbaty w schroniskach i restauracjach. Podczas gdy Dizin jest ośrodkiem flirtu i rekreacji, ośrodkiem sportu, nawet ekstremalnego, jest Szemsz. Tutejsza pionowa, zawsze zamuldzona półkilometrowa ściana budzi grozę podobno nawet w wytrawnych alpinistach. Jeśli ktoś woli łagodne stoki i grzane wino, może wybrać Ski Dubai. Wprawdzie stok – jeden – liczy tylko 400 m, a wino jest bezalkoholowe, za to szwajcarska chata pachnąca fondue w sercu spalonej słońcem pustyni, a do tego możliwość ulepienia bałwana w miejscu, gdzie najsroższe burze i zamiecie niosą tylko tumany piachu – to jest coś! Doświadczyć tego można jedynie pod białą kopułą w Dubaju, w którym orientalne zamiłowanie do przepychu zmaterializowało się dzięki użyciu najnowszych technologii i nieskrępowanej wyobraźni. W tym roku niedaleko ogrodu zoologicznego z dinozaurami ma zostać oddany do użytku drugi stok narciarski, rewolucyjny. Powstanie pasmo górskie, na które poprowadzona zostanie kolej linowa. Lodowym mostem wyruszymy na spotkanie z polarnym niedźwiedziem, a w arktycznym akwarium zobaczymy zwierzęta z zimnych mórz. Efekty dźwiękowe i świetlne wzmocnią doznania. Na drugim biegunie – pod względem technologicznym jedynie, w żadnym wypadku nie oryginalności – plasuje się marokańskie Ukajmadan, największa stacja narciarska Afryki, z 20 km tras. Wyciągi przypominają Szczyrk sprzed kilkunastu lat, ale trzeba przyznać, że pomysłowość i biznesowy zmysł Berberów zamieszkujących góry Atlas jest o niebo większa niż naszych górali. Nie czekając na pożyczki, wsparcie i zrozumienie, a nawet nie kłócąc się między sobą, zabrali się sami do modernizacji wyciągu krzesełkowego, gdy tylko zobaczyli, jak narciarze porzuceni przez wyciąg gdzieś w dowolnym odcinku góry, mozolnie ciągną na jej szczyt. Dziś górny odcinek wyciągu pokonuje się na ośle. Osioł świetnie radzi sobie w górach i narciarza wraz ze sprzętem wynosi na wysokość ponad 3300 m, a do tego nie każdy osioł jedzie tą samą trasą, może również podjechać trasą na życzenie, do wypatrzonego przez pasażera żlebu czy ścianki, co umożliwia świetny zjazd freerajdowy w nietkniętym śniegu. NO TO W DROGĘ - DOJAZD: Najlepiej samolotem do Teheranu, bilet w dwie strony przez Moskwę (Aeroflot) kosztuje ok. 1800 zł, dalej 120 km autobusem. - NA GRANICY: Potrzebna wiza (337,50 zł); www.iranemb.warsaw.pl - NOCLEG: W ośrodkach narciarskich ledwie kilka hoteli, a ceny wysokie, od 100 zł/ noc. - KOSZTY: Obiad ok. 20 zł, ski-pass 20 zł/dzień - INTERNET: www.iranmania.com/travel/tours/ski/default.asp
Val Thorens – wyżej już nie można. jest to najwyżej położona stacja narciarska w europie, leżąca w ostatniej ze słynnych trzech dolin.
Val Thorens - narciarski kombinat Trzy Doliny to największy kompleks narciarski świata, starannie opleciony siatką wyciągów, tak że przejazdy z jednej doliny do drugiej nie stanowią żadnego problemu, także dla tych, którzy zwykle gubią się nawet we własnej dzielnicy. I chociaż z Trzema Dolinami ciągle usiłują ścigać się francusko-szwajcarskie „Słoneczne Wrota” – Portes du Soleil, to różnica między Dolinami i Wrotami ciągle pozostaje taka, jak między Zakopanem a Bukowiną Tatrzańską. W Trzech Dolinach do przejeżdżenia jest 600 km przygotowanych tras, do zamieszkania 16 miejscowości, od modnych, cenionych przez snobów megaośrodków takich jak Courchevel, gdzie można spotkać gwiazdy i milionerów, po małe, przytulne, zaludniane głównie przez rodziny z dziećmi wioski, takie jak St-Martin-de-Belleville i La Tania. Tym, którzy nie mają sprzętu z ostatniego sezonu, nie mają dzieci, ale za to mają sportowe zacięcie, pozostaje Val Thorens. Niebagatelna, bo wynosząca 2300 m wysokość, na której leży stacja, jak większość rzeczy na świecie, począwszy od kija, ma dwa końce, czyli wady i zalety. Kluczową dla narciarzy jest pewność, że na stokach leży śnieg, a tego do połowy maja tu nie brakuje. Kiedy niżej położone miejscowości „płyną”, w Val Thorens ciągle jeździ się po dobrze zmrożonych północno-wschodnich trasach. Jest też lodowiec, ale w związku z globalnym ociepleniem ubywa go w zastraszającym tempie i dla oszczędności otwarty jest tylko latem. Minusem wysokiego położenia może okazać się brak drzew, które osłaniałyby wyciągi przed wiatrem, a narciarzy przed słońcem. Może się też zdarzyć, że wrażliwsze jednostki po przyjeździe popadną w niedyspozycję wysokościową, która jednak zwykle nie trwa dłużej niż jeden dzień lub noc. Val Thorens nie jest też najpiękniejszym miejscem na świecie, bo zostało zaprojektowane tak, by zmieścić jak największą liczbę narciarzy. Efektem tego były oszczędne w metrażu pokoiki, które na kilku metrach kwadratowych mieściły sześcioosobową sypialnię z kuchnią i łazienką. Czas pokazał jednak, że wdrapywanie się na trzecie piętro łóżka lub spanie na kuchennej półce nie zadowalają nawet studentów i dziś pokoje są przerabiane. Po mieście goście poruszają się wymyślnym systemem wyciągów, wind, korytarzy, przejść i łączników, a samochody zostawiają w garażach. Może nie jest to najlepsze miejsce na romantyczne spacery, ale za to każdy, kto przypnie narty pod drzwiami hotelu – jedzie! A kiedy z kombinatu przemysłu narciarskiego wyrwie się w górską przestrzeń, poczuje, że nie ma lepszego miejsca. Ponadtrzytysięczny Cime de Caron to najwyższy szczyt z możliwością dojazdu kolejką szybką jak ferrari i wielką jak autobus. Jeszcze zanim rzucimy się w wir wydarzeń, a tych napotyka się sporo na czarnej, omijanej przez ratraki trasie, warto spojrzeć na 360-stopniową panoramę gór i pozwolić sobie na odrobinę pokory okruszka rzuconego na postrzępioną, zmrożoną ziemię, a z chaosu alpejskich szczytów wyłowić znany kształt: Mont Blanc. Inną świetną wycieczką jest Lac du Loup – Wilcze Jezioro. Na ten dzień należy wybrać słoneczną pogodę, tym bardziej, że celem rzeczywiście jest jezioro i do niego prowadzi ostatni zjazd. Jeżeli uprzednio nie uda się nabrać odpowiedniej prędkości i przebić na drugą stronę (a szczerze mówiąc, udaje się to nielicznym), następuje zanurzenie. Jednak widoki, emocje i zabawa towarzyszące wyprawie rekompensują ewentualną utratę komfortu dalszej jazdy i nabytą w jeziorze wilgoć. Trasy w Val Thorens nie są trudne, pod warunkiem, że nie wyruszymy w muldy wielkości człowieka. Francuska szkoła narciarska, podobnie zresztą jak i życiowa postawa Francuzów, stawia głównie na to, żeby zbytnio się nie umęczyć, przy tym jeszcze doznać maksimum przyjemności. Dlatego francuski styl jazdy to coś pomiędzy lataniem a pływaniem. Ţadnego zauważalnego wysiłku, zero zmagania czy walki, czysta harmonia. A dla widza przyjemność natury estetycznej. NO TO W DROGĘ • NA NARTY: Trzy Doliny, jeden z najwyżej położonych regionów narciarskich w Europie, na lodowcach: Péclet i Chaviere zjazdy przez cały rok, panoramy m.in.: Mont Blanc, Les Ecrins, Vanoise, Mercantour, miejsce największej imprezy snowboardowej w Europie Boarder Week; 1270 do 3600 m n.p.m., 140 km tras, 30 wyciągów, karnety zjazdowe dzień/ 6 dni 110-160/460-800 zł, pensjonat od 400 zł (tydzień), 5 km tras biegowych. • PO NARTACH: olbrzymie centrum sportowe: tenis halowy, siatkówka, basen, klub fitness, sauna i bogata oferta tzw. życia nocnego. INTERNET: www.valthorens.com
To największy ujeżdżony przez narciarzy i w dużej mierze przez snowboardzistów austriacki lodowiec i świetne miejsce dla początkujących, a to ze względu na znakomite warunki śniegowe, jakie gwarantują jedynie zimy stulecia i lodowce właśnie.
12. STUBAI- ujeżdżanie lodowca Wyjątkowość tutejszego zajmującego aż 12 km2 Stubaier Gletcher wynika ze śniegooszczędnego nachylenia stoków. Najczęściej trasy na lodowcach są szerokie i płaskie, tu sporo jest tras czerwonych, które mają swoje niebieskie, czyli łatwiejsze objazdy. Kiedy więc poczujemy się na nartach trochę pewniej, możemy zmienić nachylenie stoku i wciąż korzystać ze świetnych warunków śniegowych, które podnoszą poziom samozadowolenia, pozwalają uwierzyć we własne siły, możliwości, umiejętności. I nawet jeśli góra skarci nas za zawyżoną samoocenę, to lepiej turlać się po miękkim, wygładzonym śniegu stoku, niż obijać o oblodzoną ścianę. Długie, szerokie trasy są nienagannie, po austriacku utrzymane, wygładzone, dopieszczone. Natomiast tym, którzy szukają wyzwań, pozostawiono jedną ściankę z muldami, przez które przedarcie się jest prawdziwym wyczynem. Doświadczeni alpejczycy mogą wybrać się na wysokogórską wyprawę na nartach np. wzdłuż Fernau-Mauer lub Wilde Gruben. Na głównym skrzyżowaniu, w samym centrum tras, postawiono tu coś, co trudno już nazwać schroniskiem. Jest to raczej kilkupiętrowy kompleks schroniskowo-restauracyjno-sklepowo-rozrywkowy. Jedzenie w takim przybytku cechuje wysoka kaloryczność przy wyjątkowej oszczędności dostarczanych klientom przeżyć kulinarnych, za to dla przemarzniętych dzieci, których rodzice nie zważają na zawieje i zamiecie śnieżne, ani na zmęczenie, ani przymarzające do policzków łzy, tutejszy plac zabaw może okazać się świetnym azylem, a siła przyciągania minikina, w którym wyświetlane są kreskówki, zrównoważy siłę, z jaką dziecko ciągnie nas za rękaw do domu. Teraz o tym, co czeka nas na dole. W czasie weekendów mogą nas zaskoczyć kolejki, bo jest to najbliższa Innsbrucka, oddalona jedynie o 40 minut drogi stacja narciarska. Z centrum miasta odjeżdża autobus, którego trasa kończy się na rozległym parkingu pod dolną stacją kolejki na lodowiec. I oprócz parkingu nie ma tu nic, dlatego o mieszkaniu tuż pod kolejką trzeba zapomnieć. Do najbliższej miejscowości prowadzi wąska, malownicza dolina, w której bystre oko oprócz wodospadów i skaczących po skałach świstaków wyśledzi również drewniane, wiekowe schroniska. Przez oszronione, malutkie okienka nie widać wprawdzie nic, za to doskonale słychać dolatujące od wewnątrz chóralne śpiewy. Tutaj po zamknięciu gór świętuje się udane zjazdy. Izba jest ciemna, zatłoczona i duszna, do jedzenia – kartofle, miejscowa kiełbasa i smalec, ale atmosfera naprawdę znakomita i nawet przy bardzo słabej znajomości języka ubawić się tu i uśmiać można lepiej niż na Krupówkach. Wesoła chata paruje, dyszy, sapie i pęka w szwach, pojękują ponadstuletnie belki, a jednocześnie kipi energia i zabawa. I tak jest co dzień. Tam, gdzie skaliste, zimne góry ustępują miejsca zielonym zboczom, wyrosło Neustift – bezpretensjonalne tyrolskie miasteczko, w którym najłatwiej znaleźć kwaterę u gaździny. Na łące za oknem pasą się owce, w sobotę organizowany jest targ, na którym oprócz łańcucha i kozy niewiele da się kupić, można za to obejrzeć wybory miss i mistera bydła rogatego, popatrzeć na ogorzałe, czerstwe tyrolskie twarze, ciągle jeszcze schowane pod kapeluszem z piórkiem. Tym, którzy tęsknią za życiem miejskim, restauracjami i sklepami, pozostaje Innsbruck, młoda, bo uniwersytecka, a zarazem stara, bo o 800-letnich tradycjach cesarskich stolica Tyrolu, z najlepiej zachowaną w Austrii średnowieczną starówką, zamkiem cesarskim, którego komnaty udostępnione są zwiedzającym, oraz alpejskim zoo, gdzie zobaczyć można wszystkie zwierzęta, których nie spotkacie na trasach lodowca. NO TO W DROGĘ - NA NARTY: Lodowiec Stubaier Gletscher, 937–3150 m n.p.m., 138 km tras, 40 wyciągów. karnety zjazdowe dzień/6dni 50-115/440-710 zł, pensjonat od 550 zł (tydzień), pakiet narciarski: 7 noclegów, 6-dniowy ski-pass 250 euro. - INTERNET: www.stubai.com, www.stubai.at
Narciarstwo jest sportem dla ekshibicjonistów, a przynajmniej ekstrawertyków. Kto nie odnajduje w sobie cichej nutki, głęboko ukrytej, może nawet odrobinę krępującej, potrzeby wyjścia na scenę, ten nie pokocha stoku.
Scenariusz narciarskiego striptizu zwykle przebiega tak: Osoba Pierwsza: O jakie fajne okulary! Co to za firma? Osoba Druga (zdejmując okulary): A taka jak zwykle, zawsze kupuję ich okulary. Masz, popatrz, jak dobrze kontrastują. Kupiłem je razem z tym oddychającym podkoszulkiem (zdejmuje kurtkę, bluzę, pokazuje bieliznę). Osoba Pierwsza: No tak, a ja widzisz ciągle w zeszłorocznym polarze, ale w rękawice GTX zainwestowałem (wolnym ruchem zdejmuje rękawiczkę i podaje Osobie Drugiej). A, i jeszcze mam skarpety nowe! Do minus 40 wytrzymują. W takich skarpetach zupełnie inaczej się jeździ. Pokazowi towarzyszy paranaukowa dyskusja na temat zastosowań technologii kosmicznych w produkcji sprzętu sportowego. Samo słownictwo świadczy dobitnie, że nie mamy do czynienia z leszczami, na stoku zwanymi kapeluszami. A potwierdzeniem tego jest sposób, w jaki Osoba Pierwsza i Osoba Druga znikają nam z oczu, połykając kolejne stromizny, oblodzenia, muldy i co tam jeszcze... może kapelusze właśnie. Kapelusza poznać już po stylu, w ja-kim zbliża się do wyciągu. Jest to nonszalancja pomieszana z rozpaczliwym ratowaniem się przed upadkiem. Najpierw widać złożone w symboliczny krzyż narty, które przyciska do piersi, na przegubach gołych rąk, jak w teatrze lalek, wiszą mu kijki, które obijają się o chodnik. Potem ciągnie się rozpięta, z reguły dużo za długa (być może dla zmyślnej ochrony wiadomej strefy) kurtka. Jest też wełniany szal artystowsko zarzucony, są dżinsy, które jak wiadomo sprawdzają się w każdej sytuacji i symbolizują przywiązanie do pewnych wartości i teraz rzecz ważna – nakrycie głowy. Może nim być wełniana czapka z dyndającym radośnie pomponem, ale lepszy będzie gigantyczny, pikowany welurowy cylinder rodem z karnawału w Wenecji, albo kolorowa czapa z dzwoneczkami lub przynajmniej rogami zwierząt. Ich styl jazdy polega głównie na rozwijaniu prędkości i hamowaniu gdzieś, jakoś, w miarę możliwości. Inny styl prezentuje autorytarny ojciec rodziny, czasowo samotny, bo narty to męski sport i kawalerów przygoda. Żonę zostawił w kuchni, dzieci w szkole. Najczęściej ubiera się w kombinezon jednoczęściowy, na głowie może mieć opaskę, a w kolejce do wyciągu raczej popchnie dziecko lub zagrodzi mu przejście kijem, niż ustąpi miejsca. Jeździ sztywno, nogi trzyma wąsko, bo taka jest jego, a zarazem najlepsza, szkoła jazdy. Czasem wyskoczy na muldzie, wzbije obłok zdartego z trasy śniegu, bo lubi ostro pojechać. Cecha charakterystyczna – wymachuje kijami. Chodzi o zwrócenie uwagi wyluzowaniem, pewnością siebie i umiejętnościami, czyli tym wszystkim, czego odczuwa bolesne braki. Z reguły jest rosły jak dąb, może więc osiągać naprawdę spore prędkości, nad którymi często traci kontrolę, dlatego jest zawodnikiem szczególnie na stoku niebezpiecznym. Z wyciągu krzesełkowego widać też inny typ, kobiecy. To dziewczyna ubrana w wąskie spodnie, spiętą w talii paskiem z dużą klamrą kurtkę. Na głowie ma kaptur obszyty puszkiem i nauszniki z futerka w formie słuchawek. Taki strój wysyła jeden sygnał – zaopiekuj się mną! Do nart podchodzi z nieśmiałością, raczej nie wierzy, że w końcu znajdzie się na dole, i marzy o tym, by to już się skończyło, żeby był zmrok, odwilż, żeby zamknęli wyciągi, zabrakło prądu. Po dwóch zjazdach idzie do schroniska na gorącą czekoladę, gdzie poczeka na swego chłopaka. Zamawia czekoladę, siada przy oknie, patrzy przez szybę i czeka, aż z gór wróci On. No, chyba że wcześniej pojawi się ktoś zupełnie inny, też gotów do opieki. Może będzie nim właściciel nowych skarpet? I tu zacznie się już inna historia. Bo narty odmieniają, jeśli nie życie, to chociaż tydzień lub dwa w roku.
Ostre granie gór nad zasypaną białym śniegiem doliną, którą przeszywa iskrzący się w słońcu strumień, przy nim kościół ze strzelistą wieżą i zegarem, obok drewniane domy z malowanymi w kwiaty okiennicami i para ustrojonych w dzwonki i czerwone pompony koni zaprzężona do sań.
Lech dla wielbicieli luksusu Ostre granie gór nad zasypaną nieskazitelnie białym śniegiem doliną, którą przeszywa iskrzący się w słońcu strumień, przy nim kościół ze strzelistą wieżą i zegarem, obok drewniane domy z malowanymi w kwiaty okiennicami i para ustrojonych w dzwonki i czerwone pompony koni zaprzężona do sań. To nie jest scenografia do bożonarodzeniowej reklamy, ale widok, jaki wita nas przy wjeździe do Lech. Potem zaczynamy zauważać detale – pieska w brylantowej obroży, nie-zwykłą jak na miasteczko zagubione w alpejskiej dolinie ilość fu- ter, jaguary pod wymuskanymi domostwami. Tutaj nigdy nie ma tłumów. Ilość sprzedawanych karnetów narciarskich jest limitowana, a łóżek hotelowych nie przybywa. Jednodniowi turyści nie mają szans zaparkowania samochodu, a jeśli już im się to uda, żałują, gdy przychodzi do uiszczenia opłaty. Lech i oddalone o 10 minut drogi, mniejsze i jeszcze bardziej ekskluzywne Zürs, połączone są wyciągami z Sankt Anton, ale już turyści z Sankt Anton,by pojeździć na nartach w Lech, muszą uprzednio spędzić godzinę w autobusie. Władze Lech stawiają na skromną ilość i wysoką jakość. Lech i Zürs są najdroższymi miejscami w austriackich Alpach. Tu płaci się za krajobraz, którego nie psują ogromne hotele ani szare zadymione parkingi, za czyste powietrze. Zimą ruch kołowy w górnej dzielnicy Lech – Oberlech – jest zabroniony, bagaże wjeżdżają na główny plac tunelem, skąd rozwożą je melexy, a gości hotelowych wwozi kolejka. W Lech samochody stoją przy hotelach, a po miasteczku jeździ się ski-busem albo saniami, bo ani ulice, ani chodniki nie są odśnieżane. Tu wszystko musi być najwyższej klasy – jeśli sklep sportowy, to Strolza, w którym można zamówić m.in. szyte na miarę buty narciarskie, jeśli śnieg, to nieskazitelny nawet na ulicy, nie mówiąc już o luksusowym klimacie. Nie wiadomo, jak to możliwe, ale Lech cieszy się wielką ilością dni słonecznych, a jednocześnie nieprawdopodobnie obfitymi opadami śniegu. Do tego trasy narciarskie przygotowane są tak idealnie, że naprawdę można podbudować na nich własne ego. Tym, którzy oczekują prawdziwych wyzwań, pozostaje jazda poza trasami, po nieprzygotowanych szlakach. To najtrudniejsze trasy w Lech i jeśli góry trak- tuje się serio, warto pokusić się o przewodnika, który nie tylko poprowadzi po nich za rękę, ale przede wszystkim pokaże niezaznaczone na mapie szlaki. Należą one zarówno do najlepszych i, o ile można mierzyć urodę, także najpiękniejszych w całych Alpach. Malkontentom pozostaje rozwiązanie ostateczne – heliskiing. Lech jest jedną z niewielu miejscowości w Alpach, gdzie na narty fruwa się helikopterem. W bardziej niedostępne, dzikie, nieskażone tereny narciarskie już się nie dostaniecie. NO TO W DROGĘ - NA NARTY: Świetne warunki do jazdy poza trasami; heliskiing – od 280 euro/4 osoby. - NOCLEGI: Pensjonaty od 50 euro, kilkuosobowe apartamenty – od 30 euro bez wyżywienia; www.nocowanie.pl - INTERNET: , www.alpincenter-lech.at
Arlberg – region, w którym leży St. Anton – cieszy się śniegolubnym mikroklimatem i wprost kipi sportowymi, śniegowymi emocjami.
Sankt Anton – fabryka adrenaliny Od ponad pół wieku Sankt Anton utrzymuje się na narciarskiej światowej top liście. Ściga się tylko z Val d’Isere i Chamonix (dalej od Polski), Zermatt (bardziej kosztowne) i Jackson Hole (dojazd wymaga trzech lotniczych przesiadek), więc dla nas, ludzi spod samiuśkich Tater, St. Anton jest najbardziej dostępnym ośrodkiem narciarskim klasy światowej. Sankt Anton, nie tracąc tyrolskiego uroku małego miasteczka i alpejskiej wioski, jest zarazem zimowym kombinatem rozrywki, górską wytwórnią adrenaliny. Testy na umiejętności i odwagę przechodzą tu naprawdę doświadczeni narciarze, a poziom testosteronu przypadający na metr kwadratowy zdaje się być wprost proporcjonalny do wysokości nad poziomem morza. I choć szkółka narciarska w St. Anton – Arlberg Ski School, założona w 1921 r. – cieszy się najdłuższą tradycją w Europie, nie jest to miejsce godne polecenia początkującym. Wiele tras oznaczonych kolorem czerwonym, czyli o średniej trudności, gdzie indziej (może poza Val d’Isere) uznano by za trasy czarne, czyli trudne, a nieliczne trasy niebieskie, po których zwykle pędzą na jajo tzw. kapelusze, czyli narciarze z umiejętnościami pozostającymi daleko w tyle za ich prędkością, tam mogą okazać się wyzwaniem. Szczególnie jednak uważać należy na szlaki narciarskie – trasy nieprzygotowane, których trudność czasem należało by oznaczyć kolorem idealnie czarnym, gdyby taki istniał. To m.in. z ich powodu dla tych, którzy posiedli stosowne umiejętności, jest St. Anton ziemią obiecaną, mekką, siódmym niebem i Shangri La i czym tam jeszcze. Sankt Anton niegdyś było tylko niewielką stacją na trasie Orient Expressu, na której coraz częściej, zamiast kontynuować podróż do słonecznej Bułgarii, wysiadali amatorzy właśnie rodzącej się nowej dyscypliny sportowej – narciarstwa alpejskiego, któremu młodzież szkolna zawdzięcza dziś ferie zimowe. W tutejszym muzeum, gdzie mieści się również niezwykle stylowa, a jeszcze bardziej romantyczna (no, może do chwili płacenia rachunku) restauracja, wisi zdjęcie dziewczynki w filcowym płaszczu u boku pana w wełnianym swetrze i długich skarpetach. Dziewczynka to Elżbieta, która w przyszłości zostanie królową matką, a pan to Hannes Schneider – ojciec współczesnego narciarstwa. Właśnie w Sankt Anton młody syn tyrolskiego wytwórcy serów postanowił porzucić serowarstwo i oddać się metodycznemu szkoleniu narciarzy. Oprócz królowej Elżbiety uczył też austriackich żołnierzy, z którymi podczas I wojny wyruszył w śniegi Rosji. Schneider uczył w sposób tak nowoczesny, że jego metoda sprawdza się po dziś dzień. Warto trzy razy przemyśleć, czy nie skusić się na towarzystwo któregoś z przewodników pracujących dziś w Sankt Anton w szkole założonej przez Schneidera, nim wyruszy się na spotkanie z przygodą w świeżym puchu. Sankt Anton oferuje 170 km dzikich szlaków o różnym stopniu trudności. Są takie, po których się płynie, ale są i te, na których się ginie. Niektóre szlaki – jak ten prowadzący z najwyższego szczytu Valluga do miejscowości Zürs – dostępne są jedynie z przewodnikiem, i to nie z powodów marketingowych, a zbyt wielu wypadków śmiertelnych. Narciarzy ze sprzętem, ale bez przewodnika, nie wpuszcza się po prostu do kolejki. Jednak nawet samo oglądanie śladów, które na pionowej ścianie ze śniegowymi nawisami rysują wąskie ginące gdzieś w przestrzeni wężyki, dostarcza naprawdę wielu sportowych emocji. Ci, którzy od nieprzetartych szlaków wolą przygodę z prędkością, powinni spróbować słynnej pucharowej, zjazdowej trasy Nasserein, która prowadzi aż na metę – pod wybudowany niedawno ogromny, betonowo-szklany, pokryty trawą budynek – Arlberg-well.com. Jego dziwaczna nazwa oddaje charakter całej budowli, ale trzeba też przyznać, że Sankt Anton ciągle się modernizuje, unowocześnia. Nawet żyje się tu coraz prędzej, zniknęły kolejki do wyciągów, krzesełka mkną z zawrotną prędkością. I kiedy wydaje się, że nic już nie jest tak, jak to kiedyś bywało, zza ściany narciarni odezwie się krowa, którą nasza gaździna hoduje w samym centrum kurortu. NO TO W DROGĘ - NA NARTY: 276 km tras, 85 wyciągów, nowa kolejka Galzigbahn – 28 gondolek z poziomu ziemi, nowość w skali światowej; karnety zjazdowe dzień/6 dni 23–39/ 100-180 euro. - NOCLEGI: Pensjonaty jużod 60 zł/dzień. Apartamenty Kohlereck, między dolną stacją kolejki Rendlbahn a hotelem Alpenhof na zjeędzie K-Stadle z drogi Arlbergstraße, Herr Heinrich Wagner, Carl Schuler Weg 1, St. Anton am Arlberg, www.kohlereck.com; Sporthotel St. Anton, Dorfstraße 48, St. Anton am Arlberg, www.sporthotel-st-anton.at - INTERNET: www.stantonamarlberg.com
Odkrycia Maso Corto dla polskich narciarzy dokonała kilkanaście lat temu grupka instruktorów z warszawskiego AWF-u. Po tym wydarzeniu rozpoczął się okres polskiej kolonizacji i dziś pod względem liczebności Polacy zajmują pierwsze miejsce wśród cudzoziemców odwiedzających to miasteczko.
Maso Corto - polska kolonia W restauracjach, hotelach i na wyciągach obsługa oprócz niemieckiego (który jest pierwszym językiem południowego Tyrolu), włoskiego i ladyńskiego coraz częściej posługuje się polskim. Polskie napisy wypierają włoskie, a włoskiego słowa oznaczającego zakręt używa się już w innym znaczeniu, nie mającym nic wspólnego ze slalomem. Co roku organizowane są tu dni polskie, podczas których gwiazdy naszych szklanych ekranów oddają się gotowaniu tyrolskich potraw i fotografują na nartach. Polscy wychowankowie hali Goryczkowej i weterani walk o miejscówki do kolejki linowej na Kasprowy Wierch wiedzą, że wystarczy jedna dobra góra i jedna sprawna kolej, żeby przez kilka dni dało się zapomnieć o wszystkim, co pozostało w dolinach. W Maso Corto jest kolej, która w 6 minut wywozi narciarzy z dwóch na ponad trzy tysiące metrów, jest jedna świetna trasa na lodowcu, gdzie warunki śniegowe panujące podczas weekendu majowego nie odbiegają od tych z połowy stycznia, jest jedna trasa długa – licząca osiem kilometrów – prawdziwy horror dla mięśni ud, jedna trasa trudna – poprowadzona szlakiem wytyczonym wcześniej przez alpejskich przemytników, jeden halfpipe po łagodnej stronie lodowca, jedna trasa południowa, świetna na poranną rozgrzewkę, trasa czarna na niepogodę, gdzie osłonięte plastikową kapsułą krzesło daje wytchnienie od mrozu i zamieci, kilka urokliwych schronisk, w których podają smakowite bombardino, czyli ajerkoniak na gorąco ze śmietanką, i tłuste, południowotyrolskie, ciężkie jak mokry śnieg potrawy. Tych kilka naprawdę atrakcyjnych propozycji może zapełnić narciarski tydzień (na dłuższe wyjazdy sprawdzają się raczej większe ośrodki), tym bardziej, że kilka dni można poświęcić treningowi na tyczkach, biorąc przykład z włoskich zawodników... Maso Corto znane jest jednak nie tylko wybitnym sportowcom. Nikomu, kto interesuje się... mumifikacją, imię Ötzi nie powinno wydawać się obce. Nadano je pewnemu pasterzowi, który przed 5000 lat, posiliwszy się przypieczonym w ogniu mącznym plackiem i resztką zwęglonego mięsa, wyruszył z doliny, gdzie zapewne mieszkał, na wysokogórską, ostatnią swoją wycieczkę. W jakiej sprawie brnął przez śniegi na szczyt, tego nie wiemy. Wiemy natomiast, że przyczyną jego śmierci była strzała, która przeszyła łopatkę i tętnicę podobojczykową. Tymczasem świat szedł naprzód, a ludzie ciągle lubili wyruszać na samotne górskie wyprawy. Zakonserwowane w lodzie ciało pasterza z neolitu 15 lat temu zostało odnalezione przez małżeństwo niemieckich turystów. O śmiertelnym wypadku powiadomili policję, ale okazało się, że sprawę powinni poprowadzić raczej archeolodzy. Wkrótce odkrywca Ötziego miał podzielić los swego odkrycia i zamarzł podczas kolejnej wyprawy w góry. Gdy zmarły też inne osoby związane z lodową mumią, zaczęto mówić o klątwie Ötziego, a o nim samym krążyły doniesienia, jakoby był szamanem. Klątwy można jednak uniknąć, jeśli przestrzega się obowiązujących na stokach zasad. Dlatego gdy obsługa tras zamyka je, nie chowamy się w skalnych wyłomach, nie zamawiamy w schronisku kolejnej grappy, ale zjeżdżamy do Maso Corto. W propozycjach na wieczór nie można tu przebierać, ale też i przebierać nie ma potrzeby. Znakomity, 25-metrowy basen z widokiem na ostatnie promienie słońca ślizgające się jeszcze po szczytach gór znajduje się w Top Residence Kurz (Kurzas to po niemiecku Maso Corto właśnie) – najłagodniejszej dla kieszeni opcji mieszkaniowej, zwykle okazuje się zaprawą przed prawdziwym nocnym wyzwaniem, jakim jest K2 – jedyna, ale już z nazwy ekstremalna dyskoteka. NO TO W DROGĘ - NOCLEGI: Top Residence Kurz – 100 m od kolejki linowej, od 78 euro apartament dwuosobowy, od 360 euro/tydzień ze skipassem; www.topresidencekurz.it; Hotel Vernagt am See, od 375 euro 3 dni ze ski-passem; www.vernagt.com - INTERNET: www.polskiedni-masocorto.pl
Do Livigno jeździ się nie tylko na, ale i po narty. Miasteczko, a właściwie zrośnięte już dziś ze sobą trzy miasteczka, które leżą w szerokiej dolinie, tuż koło szwajcarskiej granicy, cieszą się wolnocłowymi przywilejami.
Livigno - skiing & shopping Dlatego oprócz kupna sprzętu narciarskiego można tu zaopatrzyć się w urządzenia RTV, podreperować zasoby domowego barku, kupić narzeczonej pierścionek z brylantem (ponoć w świetnej cenie) zapakowany w torebkę od Prady albo chociaż podarować podkoszulek Versace lub jakiś kosztowny drobiazg Gucciego. Cały wachlarz możliwości rozpościera przed nami skromny wyjazd we włoską dolinę... Samo miasteczko słynie z wyluzowanej, kosmopolitycznej atmosfery. Włosi robią wrażenie jakby startowali w zawodach na szerokość uśmiechu, a codzienne „Ciao bella!” nastraja pozytywnie do wyzwań sportowych, pozwala przełamywać własne bariery i lęki, także te związane z wy- dawaniem zbyt dużych kwot pieniędzy. Samych sklepów sportowych jest tu kilkanaście, a z nart wraca się tu zazwyczaj nie spoconym, a starannie wyperfumowanym. Livigno położone na 1815 m n.p.m., jak na standardy alpejskie, w których ceny kształtują się proporcjonalnie do wyniesienia nad poziom morza, jest ośrodkiem dość tanim. Duża wysokość (a jeździ się tu powyżej 2500 m n.p.m.) gwarantuje z reguły świetne warunki śniegowe. Prawdziwym kłopotem może okazać się dopiero wiatr. Najwyższe i zarazem te najbardziej atrakcyjne trasy w Livigno są bezbronne wobec ostrych podmuchów, dlatego zamyka się je, kiedy wieje zbyt mocno, co nie znaczy, że robi się to tak nagminnie, jak na Kasprowym Wierchu. Musi naprawdę zwalać z nóg, a wtedy zamknięcie góry przyjmujemy nawet z pewną ulgą i czujemy się już rozgrzeszeni, popijając w schronisku rozleniwiającą, ostrą grappę albo słodkie i pachnące limoncello. Nie będzie jednak ku temu zbyt wielu okazji, bo Livigno, znane też jako „włoski Tybet”, cieszy się podobno największą w Alpach ilością słonecznych dni w roku. Niedogodnością, a może po prostu specyfiką Livigno jest podział na stoki wschodnie i zachodnie, które – niestety – nie są połączone wyciągami i żeby przedostać się z jednych na drugie, trzeba pokonać kawałek miasta, czyli odpiąć narty, nierzadko wsiąść do autobusu, może wypić kawę w przyjemnej kafeterii, a może wstąpić do sklepu po nowe rękawice, a może... Tracimy w ten sposób nie tylko wysokość, ale również czas i dynamikę dnia. Ale są i tacy, którzy lubią na chwilę rozstać się z monotonną bielą gór, chłodem, wiatrem i powrócić na lunch do kolorów i zgiełku miasta. Livigno jest ładnym, przyjemnym miasteczkiem, z tradycyjną, niewysoką zabudową, wieloma kościołami, normalnym, własnym, a nie tylko narciarsko-turystycznym życiem. Dzisiejsze centrum, gdzie ulokowana jest większość sklepów, było kiedyś wioską, zimą odciętą od reszty świata, którą pasterze powierzyli opiece Świętego Antoniego. Ale i dziś w San Antonio raczej trudno się zgubić. Jeśli wynudzą nas już stoki Livigno, wsiadamy do ski-busu i wyruszamy do odległego o 40 km Bormio, gdzie w najgorętszych spośród alpejskich źródeł kąpali się już starożytni Rzymianie. Nowożytnym Bormio skojarzy się zapewne z biegiem zjazdowym mężczyzn organizowanym tu co roku w ramach Pucharu Świata. Po pokonaniu stromych, najczęściej bardzo oblodzonych tras (najdłuższa ma aż 10 km, a w jej górnym odcinku panują zazwyczaj naprawdę arktyczne warunki: –25OC i silny, przenikliwy wiatr) z przyjemnością wraca się na słoneczne stoki Livigno. A jeśli ta wycieczka nie zaspokoi jeszcze żądzy przygody, poszukiwaczom wrażeń pozostaje ratować się ucieczką przez tunel do sąsiedniej Szwajcarii. W tamtejszym legendarnym narciarskim kurorcie St. Moritz, jednym z najdroższych, można w prawdziwie luksusowym towarzystwie poświęcić czas grze w golfa na śniegu. Albo w polo. NO TO W DROGĘ - NOCLEGI: Apartamenty – od 880 zł/tydzień/dwójka bez wyżywienia, www.nocowanie.pl; Albergo Alpina, hotel w centrum miasta, od 50 euro/osoba, www.alpinahotel.it ; apartamenty Alpen White, od 450 euro/4 osoby/tydzień, www.alpenwhite.com - INTERNET: www.livignoitaly.com, www.livignoweb.com
Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny.
Błotni ludzie Papua-Nowa Gwinea Swój wygląd zawdzięczają temu, że nigdy nie opanowali sztuki wojowania, a jako niezbyt rośli, nie wzbudzali też trwogi. Kiedy sąsiedzi uprowadzili z ich wioski kobiety, Błotni Ludzie (na poprzednich stronach) wyruszyli przez rzekę Asaro, aby je odbić. W odmętach pomieszali wojenne szyki, pogubili łuki i dzidy, a w końcu zaskoczyła ich noc. O brzasku zaczęli ostrożnie wychodzić na brzeg. Z błotnistej wody wynurzały się kolejne szare, sztywne z zimna postaci, które znikały w buszu, by zaraz pojawić się w wiosce swych wrogów. Ci zaś widzieli, jak kobiety rozmawiały z duchami i wraz z nimi odchodziły. Od tego czasu Błotni Ludzie zaczęli swoje „duchowe” konszachty wykorzystywać, rabując sąsiednie plemiona. Dziś coraz więcej mieszkańców doliny rzeki Asaro podaje się za Błotnych Ludzi, by przed turystami odegrać scenę sprzed lat. Aborygeni Australia Dopiero w latach 60. XX w. wykreślono ich z Księgi Fauny i Flory, w 1984 r. uzyskali prawa wyborcze, za wieki prześladowań zostali przeproszeni w roku ubiegłym. Stanowią 2 proc. ludności Australii, mówią ok. 200 językami. Wspólna wszystkim aborygenom jest wiara w Czas Snu, który wyjaśnia wszystko: od stworzenia człowieka po pojawienie się samochodów. Jest to wartość intelektualna każdego plemienia, a jego członkowie jako jedyni mają dziedziczne prawo do opowiadania i malowania konkretnego Śnienia. Takiego jak to: „Wszystko spało, nic się nie poruszało. Pewnego dnia tęczowy wąż obudził się i wypełzł na ziemię. Tu błąkał się i żłobił trasę swojej wędrówki. Potem zawołał żaby i zaczął je łaskotać. Gdy żaby się śmiały, z ich brzuchów wylała się woda i wypełniła ślady zostawione przez węża. Tak powstały rzeki, potem wyrosła trawa, a Ziemią zawładnęło życie.”. Wodaabe Niger Jedni z ostatnich nomadów w Afryce i na świecie przemierzają ze swoimi stadami tereny Nigru. – Żyjemy jak ptaki – mówią o sobie Wodaabe, nazywani także Bororo – co znaczy „ci, którzy się nie myją i żyją w buszu”. Swoje podłużne, pozbawione dachu „chaty” budują z kolczastych gałęzi. Kiedy wędrują w poszukiwaniu wody i pastwisk dla bydła, pozostawiają po sobie tylko ulotne ślady na piasku i obozowiska przypominające ptasie gniazda, które szybko pochłania busz.Wodaabe są bardziej tradycyjni niż religijni. Wierzą wprawdzie w siłę wyższą – Allaha, którego imię zapożyczyli od sąsiednich muzułmanów – ale też w złośliwe duchy buszu, dżinni. Jednak prawdziwą wartością jest dla nich tradycja. Dzięki niej istnieją. – Tradycja to szczęście, a potrzeba szczęścia to życie – mówią. We wrześniu, gdy kończy się pora deszczowa, Wodaabe spotykają się na konkursie piękności. Około tysiąca mężczyzn przez kilka dni tańczy, pobrzękując bransoletami kupionymi od Tuaregów, koczowniczego ludu Sahary, śpiewa, prezentuje biel zębów i białka czarnych oczu uwydatnione stosownym makijażem. Jurorki – młode dziewczyny – wybierają przystojniaka roku. Uroda, rzeczywiście niezwykła w tej grupie, jest tu ogromnie ceniona. W czasie uroczystości wiele kobiet znajdzie mężów lub kochanków, bo sferę intymną Wodaabe traktują dość swobodnie. Plemię praktykuje poligamię, a młode kobiety przed ślubem mogą uprawiać seks, kiedy i z kim chcą. Panowie mniej urodziwi też zakładają rodziny, tyle że aby ocalić związki, muszą przymknąć oko i zostać ojcami dzieci przystojniejszych kolegów. Pogodzenie się z tym faktem zapewne ułatwia osobliwy zwyczaj: w czasie dnia mężom nie wolno rozmawiać z żonami. Mursi Etiopia Mieszkają nad dolnym biegiem rzeki Omo. Jej dolina od 200 lat pustynnieje, ale wciąż pozostaje wyjątkowym w skali kontynentu, fantastycznym skupiskiem różnorodnych afrykańskich „niecywilizowanych” plemion, wiodących życie jak ich przodkowie. Mursi, których jest ok. 10 tys., są pasterzami. Bydło jest dla nich pożywieniem, a także środkiem płatniczym, za który na targach nabywają sorgo, fasolę, kukurydzę oraz alkohol. Od niedawna plemię ma też dodatkowe źródło dochodu – turystów. Odwiedziny w ich wioskach stały się bowiem jednym z żelaznych punktów wycieczek po Etiopii. Turyści chcą przecież zobaczyć nie tylko wielkie zwierzęta, ale też półnagich wojowników oraz ich kobiety z wargą rozciągniętą glinianą płytką – ostatnich afrykańskich dzikich. Mursi są jednym z najagresywniejszych plemion Czarnego Lądu. Żyjąc w bardzo niegościnnym środowisku, wszystko podporządkowali przetrwaniu. Podejrzewano ich o kanibalizm. Prawa własności nie uznają – kradną więc wszystko, co należy do obcych, a co wpadnie im w ręce. Chodzą nago, w czasie ceremonii zdobią ciała malunkami, mieszkają zaś w szałasach z gałęzi i trawy przypominających odwrócone ptasie gniazdo. Ci dumni i wyniośli pasterze uważali się niegdyś za panów świata. Jednak wtedy ograniczał się on do doliny rzeki Omo. Dziś Mursi wiedzą już, że żyją na jego obrzeżach – zacofani i biedni. A jak powstaje symbol ich kultury? Otóż matki przecinają córkom dolną wargę, kiedy te mają 15–16 lat. Najpierw w ranę wkładają drewnianą zatyczkę, potem coraz szersze gliniane płytki. To okupiony bólem i niewygodą symbol dorosłości, gotowości do założenia rodziny. Ale też oznaka społecznego statusu. Im bowiem większa jest średnica krążka, tym wiyższej ceny (wyrażonej najczęściej w sztukach bydła) może się spodziewać ojciec dziewczyny od potencjalnego kandydata na męża. Geneza „dziurawych warg” kobiet Mursi nie jest jasna. Według jednej z teorii takie okaleczenie miało czynić je nieatrakcyjnymi dla handlarzy niewolników. Jego ubocznym skutkiem okazała się konieczność... rezygnacji z pocałunków. Yanomami Ameryka Południowa Biały świat dowiedział się o ich istnieniu dopiero w latach 60. XX w, ponieważ mieszkali z dala od szlaków wodnych, w górach Brazylii i Wenezueli, gdzie cieszyli się obfitością zwierzyny łownej i nie kąsały ich insekty gnieżdżące się w dolinach rzek. Szacuje się, że lud ten liczy dziś ok. 20 tys. osób. Indianie Yanomami budują owalne domy średnicy 50 m, w których żyje kilkanaście lub kilkadziesiąt rodzin, a każda urządza się wokół własnego ogniska. Takie wioski przemieszczają się, uciekając przed wrogami, w poszukiwaniu kobiet lub zwierzyny. Yanomami umieją doskonale imitować odgłosy ptaków i zwierząt. Potrafią zdobywać ryby, zatruwając wodę roślinnymi wyciągami, a polują, używając strzał nasączonych kurarą. A że prowadzą ciągłe puszczańskie wojny podjazdowe, większość mężczyzn ma też na sumieniu ludzkie istnienia. Ciała zmarłych zawieszają nad ogniskiem, a gdy zostaną po nich gołe kości, członkowie rodziny nieboszczyka ścierają je na proszek i zjadają. To pozwala zmarłym przestać błąkać się po lesie i trafić do syna Pioruna. Ci, którzy na to nie zasłużyli, strącani są w przepaść wypełnioną gorącą żywicą. Główną rolę w społeczności odgrywają szamani. Dzięki nim niebo nie spada na ziemię, kontrolują też siłę deszczu, pory wschodu i zachodu słońca, leczą chorych – ofiary ludzkiej i pozaludzkiej złej woli. Siłę do tych zadań czerpią, wdychając yakoanę – halucynogenny proszek z kory, pod wpływem którego „umiera ich wzrok”. Wtedy doznają wizjonerskiego transu. W takim stanie szaman może działać jak duch. Uwolniony od iluzji, w jakiej żyją zwykli ludzie, uzyskuje dostęp do esencji wydarzeń, do ich początku, może więc ingerować w nie i zmieniać ich bieg. Nieńcy Syberia Nieńców jest ok. 41 tys., ale większość mieszka w miastach Kraju Krasnojarskiego, na rzecz którego rok temu zlikwidowano ich autonomię. Niewielu wciąż prowadzi tryb życia pradziadów. – Nieniec rodzi się na skórze renifera i owinięty w skórę umiera – mówią ludzie, którzy uważają się za najlepszych pasterzy tych zwierząt na świecie i z ogromnymi stadami przemierzają Syberię. W brezentowych domkach osadzonych na saniach jadą kobiety z dziećmi. Mężczyźni zajmują się stadem, a raz w roku każda rodzina odwiedza święte miejsce, gdzie składa w ofierze mięso renifera, wódkę i stare sanie. W szczególnie trudnych przypadkach poświęcają rzadkiego, białego renifera, którego nigdy nie używają do pracy. Ofiarne mięso jedzą sami (duchom wystarcza duch zwierzęcia), popijając wódką. Nieńcy, którzy nie ulegli prawosławnej chrystianizacji ani radzieckiej ateizacji, pozostali wyznawcami szamanizmu. Szamani wprowadzają się w trans przy niskich dźwiękach bębnów. Wtedy mogą połączyć się z duchami zaludniającymi trzy światy. Świat wysoki Num to siły jasności, świat środkowy należy do ludzi i zwierząt tundry, zaś w trzecim świecie, podziemnym, rządzi bóg Nga, a tamtejsi ludzie zwani Sichirtja wypasają mamuty. Podobno rosyjscy podróżnicy widzieli, jak szamani przebijali się mieczami, a swoim pomocnikom ucinali głowy, by zaraz przywrócić je na miejsce. Kilkanaście lat temu na nienieckich ziemiach odkryto złoża gazu i ropy naftowej. Szyby zaczęły dziurawić grunt, a ludzie wysysać „czarną krew podziemnego boga”. – Kiedy wypuścicie jego krew, nasz świat się zapadnie – mówią Nieńcy. Dzisiejsza rabunkowa gospodarka prowadzi ku katastrofie ekologicznej kraj, którego mieszkańcy przepraszali niegdyś każde drzewo, zanim odważyli się je wyciąć.
Biblia dolinę Jordanu nazywa ogrodem Boga, badacze Koranu zaś twierdzą, że tu właśnie – pomiędzy szmerem beżowych wód rzeki, ciszą pustyni i pełnym zgiełku morskim portem – leży opisany w świętej księdze islamu „początek wszystkiego”.
Karawana idzie dalej Ludzie, którzy docierali nad Jordan 10 tysięcy lat temu, zrywali z nomadycznym trybem życia. Ciepły klimat, rwąca woda, ryby i ptactwo kryjące się w cieniu drzew gwarantowały spokój i bezpieczeństwo. Żyzne, wilgotne ziemie przynosiły bardzo obfite plony. Pierwsze, gliniane domy wkrótce stały już w środku osady, potem w centrum miasta, a dziś tętni w tym miejscu niespokojne, bliskowschodnie życie. Kupcy – być może byli to pierwsi kupcy na świecie – zajęli się eksportem. Również dziś młode bakłażany nadziewane orzechami albo grillowane pomidory i cukinie, które kobiety w Jordanii, Kuwejciei Arabii Saudyjskiej posypują pachnącą kolendrą, pochodzą z upraw w dolinie Jordanu. Dziś rzece grozi wyschnięcie. Poziom Morza Martwego, do którego wpadają coraz mniej obfite wody Jordanu, obniża się o kilka metrów rocznie. Morze pustynnieje, odkrywa swoje słone, kamieniste i błotniste dno. Za 50 lat zostaną po nim tylko stare mapy, biblijne zapisy o Słonym Morzu i Morzu Araba. Poziom Morza Martwego jest o 405 metrów niższy od poziomu oceanu, co jego okolice czyni najniższym miejscem naszej planety. Ogromne parowanie sprawia, że woda jest tu siedem razy bardziej słona niż w oceanach. W takim miejscu przetrwać może jedynie 11 gatunków bakterii. Ale wody Morza Martwego mają też właściwości lecznicze. Po kilkudniowej kuracji w 30-procentowym roztworze rozmaitych soli i nadbrzeżnych, bogatych w minerały błotach ciało naprawdę powraca do zadowalającego stanu. I to bez wysiłku – bo zamiast sportów wodnych poleca się tu raczej spokojne dryfowanie z ulubioną lekturą w rękach. Gęste od soli odmęty skrywają w sobie wielką tajemnicę – zagadkę zagłady i wiecznego potępienia dwóch rozpustnych miast: Sodomy i Gomory. Na południowym krańcu Morza Lota (tak również nazywa się czasem Morze Martwe) występuje bowiem rzadki bitumin, czyli smoła, na której fortuny zbijać mieli mieszkańcy obydwu siedlisk grzechu. Bogate miasta pławiły się w rozpuście, za nic miały prawa ludzkie i boskie i bez lęku „oddały się przeciwnemu naturze pożądaniu cudzego ciała”. W średniowieczu, kiedy święte lęki kazały ludziom za wszelką cenę ujarzmić swoją grzeszną cielesność, sodomią nazywano stosunki homoseksualne, ale co tak naprawdę skłoniło Boga do spuszczenia deszczu siarki i ognia z nieba – pozostało nieodkryte. Sodoma i Gomora płonęły i tak zostać miało na wieki. Być może paliły się tak spektakularnie właśnie przez smołę niefortunnie używaną wówczas w budownictwie. Gniew Boski, który strawił Sodomę i Gomorę, mógł być również katastrofą naturalną – trzęsieniem ziemi wywołanym podziemną kolizją. Tutaj przecież zaczyna się system Wielkich Rowów Afrykańskich przeszywający Afrykę, tutaj spotykają się dwie ogromne płyty tektoniczne. Być może świadkowie ich aktywności – tacy jak Lot ze swoimi córkami – którzy przeżyli katastrofę i widzieli, jak ziemia pożera całe miasta osnute czarnymi obłokami dymu, uznali, iż jest to gniew Boga. Gościnny dom Lota spłonął razem z innymi, a on sam ze swoimi córkami schronił się w jaskini, w której ich kazirodcze stosunki miały dać początek zamieszkującym te tereny Moabitom i Ammonitom. Jaskinia znajduje się na tyłach ruin bizantyjskiej bazyliki. Wycieczki pielgrzymów prowadzone przez księży w piaskowych kapeluszach spotykają tu muzułmanów, dla których Lot – podobnie jak Mojżesz, Abraham, Aron i Jezus – jest jednym z proroków. Wśród kamiennych, ciągnących się po horyzont gór spotyka się jeszcze inne ślady po biblijnych wydarzeniach. Są ęródła Mojżesza i jego dolina. Jest góra Nebo, gdzie dokonać miał żywota, i góra Aarona, gdzie miały spocząć prochy brata Mojżesza. Są ruiny zamku, w którym Jan Chrzciciel miał stracić głowę na życzenie pięknej tancerki – Salome. Rozstąpionymi przed Mojżeszem skałami albo też biblijnym uchem igielnym jest być może dolina prowadząca do słynnej, a wciąż skrywającej wiele zagadek Petry, stolicy Nabatei. Miasto, zwane przez Rzymian metropolią, u szczy-tu potęgi liczyło 30 tysięcy mieszkańców. Skąd jednak u tych pustynnych, nomadycznych rzezimieszków, którzy z powodzeniem przez wieki łupili karawany, chęć prowadzenia osiadłego, pogardzanego przez Beduinów życia? Być może spowodowała to wymiana kultur, spotkanie Innego. Innym, który pchnął bieg ich historii, okazali się Edomici – najprawdopodobniej wcześniejsi mieszkańcy Petry. Beduiński zmysł kupiecki, bystrość, znajomość pustyni i innych kultur oraz edomicka osiadła pracowitość i wynalazczość utworzyły razem nową jakość. Petra stała się tętniącym życiem i wieloma językami skrzyżowaniem dróg handlowych, które dalekie Chiny i Indie łączyły z Egiptem, Syrią, Grecją i Rzymem. Dalekowschodnie przyprawy wymieniano tu na złoto, perfumy sprzedawano za kość słoniową, pióra kolorowych ptaków i jedwab – za produkowane przez Nabatejczyków balsamy i szlifowane drogie kamienie. Chińskie leki kupowano za cukier, a miedzią i żelazem płacono za niezbędne do dalszej drogi zwierzęta. Woda spływała do Petry skomplikowanym, wydrążonym w skałach systemem kanalizacji i gromadzona była w podziemnych cysternach. Najważniejsze boginie, Duszara i Allat, sprzyjały Nabatejczykom, a wdzięczni wierni wznosili wspaniałe świątynie. Dlaczego stąd odeszli? Dokąd poszli? Tego nie wiemy. Jedno jest pewne – nie uciekali stąd w popłochu. Spakowali swój dobytek, zwinęli namioty, objuczyli ryczące wielbłądy, osły i wyszli tak, jak przyszli – przez ucho igielne. Zostawili po sobie wykute w kolorowych skałach, zadziwiające miasto. W opustoszałych świątyniach zagnieędziły się skorpiony. Gnany wiatrem pustynny piasek szlifował przez wieki fryzy kolumn, błotniste strugi deszczu zacierały kontury płaskorzeęb. Po karawanie, która przed wiekami zdobiła ścianę wąwozu, niosąc do Petry bogactwa Wschodu, zostały już tylko po mistrzowsku wyrzeębione kopyta wielbłądów. Przyjemnie jest patrzeć, jak słońce ślizga się po purpurowych, to znów żółtych, czasem brązowych lub czerwonych skałach. Petra wie, że kolor jest tylko wrażeniem zależnym od światła, zwyczajnym złudzeniem, fatamorganą, igraszką. Tutaj rzeczywistość zdaje się bajeczna, nieprawdziwa, na wpół legendarna. Najsłynniejsza budowla Petry – Skarbiec, nigdy skarbcem nie był. A jednak mieszkający tu Beduini celując kamieniami na wysokość ósmego piętra, przez lata próbowali rozbić rzeębioną w piaskowcu urnę, w której znajdują się ponoć złote monety. Miał je tu zostawić bliżej nieznany faraon podczas swojej domniemanej, ale fikcyjnej wizyty. Także córka faraona nigdy nie mieszkała w swoim pałacu, który w rzeczywistości był świątynią bogini Allat. Wiele z tych przedziwnych legend stworzyli mnisi i rycerze Aarona, wznosząc u wejścia do Petry ponure zamczysko. Krzyżowcy, których słynna Droga Jerozolimska spłynęła krwią, rzeziami, rabunkiem i gwałtem, zostawili na jordańskich wzgórzach kilka otoczonych warownymi murami twierdz. Jedna z nich należała do niejakiego Renaulda de Chatillon, sławnego przede wszystkim z powodu wymyślnych tortur, jakie zadawał wrogom. Patriarchę Antiochii wysmarował miodem i wystawił na pożarcie słońcu i owadom, a z murów zamku w Al-Karak zrzucał w dół, do doliny głębokiej na 450 metrów, ludzi z głowami okutymi drewnianą skrzynią. Skrzynie te miały chronić ich przed utratą przytomności, aby świadomi byli swego lotu i czuli uderzenie o ziemię. Inne zamki zostawili po sobie w Jordanii Omajjadzi, pierwsza dynastia kalifów muzułmańskich panująca z Damaszku. W sercu pustyni powstały niewielkie, przypominające raczej wille, letnie rezydencje. Omajjadzi, którym bliżej było do przywódców beduińskich plemion niż uczonych w słowach Księgi imamów, opuszczali swój Damaszek, by tu, na surowej, kamienistej pustyni oddawać się uciechom życia. Na freskach, którymi ozdobione są ściany jednego z pustynnych zameczków, tańczą nagie kobiety, saqi – arabski podczaszy – dolewa wina, muzykanci grają na lutniach, osiodłane konie czekają na galop po pustyni. Po kąpieli w łaęni parowej, przy szmerze fontanny, nieco odurzeni winem potężni władcy przeżywali tu zapewne również i podniosłe chwile prawdziwego wzruszenia. Poezja zawsze była dla Arabów najbardziej szanowaną ze sztuk, bliską ich sercom. Dziś Jordania jest monarchią konstytucyjną, a panujący ród Haszymitów wywodzi się w prostej linii od Mahometa. Ich władza, boska i świecka zarazem, jest niekwestionowalna. Nawet chory psychicznie król Talal rządził w latach 50. przez rok, zanim został odsunięty od tronu. Ojciec dzisiejszego króla, Hussein, panował prawie pół wieku. Nad jego trumną pochyliło się czterech prezydentów Stanów Zjednoczonych: Ford, Carter, Bush i Clinton. Aby pożegnać króla Husseina, syryjski przywódca Assad po raz pierwszy w życiu zdecydował się uczestniczyć w tej samej ceremonii, co premier Izraela. Ulice Ammanu pogrążyły się w zbiorowej histerii, na domach zawisły czarne flagi, a jordańscy chrześcijanie opłakiwali króla na mszach żałobnych. Po pogrzebie nowy władca ogłosił, że będzie kontynuował politykę ojca, dzięki której Jordania zawsze pełniła rolę mostu pomiędzy państwami arabskimi a Stanami Zjednoczonymi i do dziś jest najspokojniejszym krajem na całym Bliskim Wschodzie, mimo swego położenia pomiędzy Izraelem a Irakiem. No to w drogę - Jordania W pustynnym królestwie - Samolotem – do Jordanii można dolecieć z niemal wszystkich większych miast Europy. Z Polski z przesiadką. Lecąc przez Wiedeń Austrian Lines zapłacimy ok. 2 tys. zł (w obie strony). Obowiązkowe na przejazd i pobyt. - W Polsce nie działa żadne przedstawicielstwo dyplomatyczno-konsularne Jordanii. Najbliższa ambasada – w Berlinie. Wizy (na miesiąc, z możliwością przedłużenia do 3) można otrzymać na przejściach granicznych, z wyjątkiem tego na moście Króla Husseina (Allenby Bridge). - Opłata za wizę – 10 JOD (1 JOD = 1,4 USD = 4,6 zł). Opłata wyjazdowa – 5 JOD. Turyści przyjeżdżający do Jordanii przez Syrię i powracający przez ten kraj powinni wcześniej uzyskać co najmniej dwukrotną wizę syryjską – Ambasada Syrii w Ammanie wydaje wizy tylko tym obcokra-jowcom, którzy mają jordańskie roczne wizy pobytowe. Posiadanie w paszporcie pieczątek lub wiz izraelskich, jordańskich lub egipskich stempli kontroli z przejść granicznych z Izraelem, a także przedmiotów pochodzenia izraelskiego, np. biletów autobusowych, może uniemożliwić wjazd do Syrii. - Autobus to najwygodniejszy środek transportu do podróżowania po Jordanii. Jest kilka państwowych przewoęników, największy z nich to JETT (Jordan Express Travel&Tourism). Można się z nimi dostać z Akaby do najważniejszych miast. Oprócz tego kursują prywatne linie autobusowe. Bilety najlepiej rezerwować z wyprzedzeniem. - Taksówki wieloosobowe, po arabsku servees, są najpopularniejszym środkiem transportu. Kursują po ustalonej trasie, zabierając i wysadzając pasażerów w dowolnym miejscu. Są tańsze od zwykłych taksówek, ale droż-sze od autobusów. Należy jednak unikać przemieszczania się w strefach przygranicznych, zwłaszcza z Irakiem i Izraelem. W Jordanii nie istnieją schroniska młodzieżowe. - Tani hotel – łóżko we wspólnym pokoju bez prysznica – kosztuje ok. 3–5 JOD. W Ammanie, Akabie i Petrze nie brakuje hoteli średniej klasy, w których za pokój jedno-osobowy płaci się 15–30 JOD. Należy sprawdzić, czy żądana cena nie różni się od oficjalnie wywieszonej, gdyż zdarzają się próby naciągania obcokrajowców. Przydatne informacje - Dniem wolnym od pracy jest piątek, w instytucjach państwowych także sobota. - Sklepy czynne najczęściej w godz. 09.30-13.30 oraz 15.30-18.00. - Ambasada RP: No 3, Mahmoud Seif Al-Din Al-Irani Str. P.O. Box 942050, Amman 11194 tel. (009626) 551 25 93, 551 25 94, 551 25 96 fax: (009626) 551 25 95 e-mail: polemb@nol.com.jo www.jordania.net www.visitjordan.com www.tourism.jo