Największy park narodowy w Polsce ma 59 tys. hektarów powierzchni. To unikatowe miejsce na skalę Europy
Biebrzański Park Narodowy położony jest w północnej części województwa podlaskiego. To największy park narodowy w Polsce.
W tym artykule: Powierzchnia parków narodowych w Polsce Atrakcje największego parku narodowego w Polsce Największy park narodowy w Polsce – obserwacje ptaków Największy park narodowy w Polsce ma 59 233 hektarów powierzchni (592,23 km kw.). Jest otoczony przez liczącą ponad 66 tys. hektarów otulinę. Biebrzański Park Narodowy został utworzony w 1993 r. dla ochrony największego i najlepiej zachowanego w Europie kompleksu torfowisk dolinnych. Łąki, turzycowiska oraz mechowiska zajmują 70% powierzchni parku. Lasy (głównie bagienne) – 26% Powierzchnia parków narodowych w Polsce Parki narodowe w Polsce obejmują dziś 1,1% powierzchni kraju. We Francji jest to 9,5%, we Włoszech 5%. Lepiej wypadają również Serbia (2,3%) czy Bułgaria (1,8%). Procentowy udział powierzchni parków narodowych jest u nas aż trzy razy mniejszy niż średnia europejska. Oto lista polskich parków narodowych uszeregowanych według powierzchni: Biebrzański Park Narodowy – 592,23 km kw., Kampinoski Park Narodowy – 385,44 km kw., Słowiński Park Narodowy – 327,44 km kw., Bieszczadzki Park Narodowy – 292,02 km kw., Tatrzański Park Narodowy – 211,81 km kw., Magurski Park Narodowy – 194,39 km kw., Wigierski Park Narodowy – 150,85 km kw., Drawieński Park Narodowy – 113,42 km kw., Woliński Park Narodowy – 109,37 km kw., Białowieski Park Narodowy – 105,17 km kw., Poleski Park Narodowy – 97,6 km kw., Roztoczański Park Narodowy – 84,82 km kw., Park Narodowy „Ujście Warty” – 79,56 km kw. Świętokrzyski Park Narodowy – 76,26 km kw., Wielkopolski Park Narodowy – 76,2 km kw., Narwiański Park Narodowy – 73,5 km kw., Gorczański Park Narodowy – 70,3 km kw., Park Narodowy Gór Stołowych – 63,4 km kw., Karkonoski Park Narodowy – 59,51 km kw., Park Narodowy „Bory Tucholskie” – 47,98 km kw., Babiogórski Park Narodowy – 33,92 km kw., Pieniński Park Narodowy – 23,46 km kw., Ojcowski Park Narodowy – 21,46 km kw. Największy park narodowy na świecie to Park Narodowy Grenlandii. Jego powierzchnia wynosi aż 972 tys. km kw. Czyli ponad trzy razy tyle, co powierzchnia całej Polski. Atrakcje największego parku narodowego w Polsce Biebrzański Park Narodowy to jeden z najrzadziej odwiedzanych parków w Polsce. Zupełnie niesłusznie – znajdziemy tu multum atrakcji. Najstarszy park narodowy w Polsce ma 92 lata. Powstał dzięki niezwykłemu uczonemu Za najstarszy park narodowy w Polsce trzeba uznać Pieniński Park Narodowy. Na drugim miejscu jest Białowieski Park Narodowy. Oba powstały przy udziale prof. Władysława Szafera. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najstarszy-park-narodowy-w-polsce-ma-92-lata-powstal-dzieki-niezwyklemu-uczonemu-fot-jerzy-opiola-wikimedia-commons-cc-by-sa-3-0-migrated-0edb809.jpg" width="938" height="570" alt="Najstarszy park narodowy w Polsce ma 92 lata. Powstał dzięki niezwykłemu uczonemu (fot. Jerzy Opioła, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0-migrated)" title="Najstarszy park narodowy w Polsce ma 92 lata. Powstał dzięki niezwykłemu uczonemu (fot. Jerzy Opioła, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0-migrated)" /> Na terenie bagien biebrzańskich wyróżniono aż 60 typów zespołów roślinnych. To jeden z najważniejszych w Europie obszarów lęgowych dla wielu gatunków ptaków związanych ze środowiskiem bagiennym. Takich jak bataliony, bekasy czy narażone na wyginięcie wodniczki. Spotkać tu można także bobra, wilka oraz najbardziej charakterystycznego bywalca biebrzańskich bagien i torfowisk – łosia. Jego liczebność na tym obszarze wynosi obecnie ok. 400 sztuk, co czyni z parku największą ostoję tego ssaka w Polsce. Biebrza zmienia swoje oblicze z każdą porą roku. Jesienią i wiosną rzeka wychodzi ze swojego koryta i tworzy rozległe malownicze rozlewiska. W zimie jej wody są skute grubym lodem. Z kolei latem bagna nieco przysychają i nad brzegami rzeki Biebrzy rozrasta się bujna zieleń. Piękno parku narodowego można podziwiać, zwiedzając go na wiele sposobów: pieszo, na rowerach, konno, kajakiem czy słynną tratwą biebrzańską. Największy park narodowy w Polsce – obserwacje ptaków Największą atrakcją co wiosny nad Biebrzą są ptaki. Tysiącami zatrzymują się na tutejszych rozlewiskach, by odpocząć podczas podróży z zimowisk ku letnim domostwom. To one przyciągają tu ludzi spragnionych kontaktu z dziką przyrodą. Część turystów rusza na szlaki piesze, inni decydują się na spływ kajakami. Naukowcy doliczyli się nad Biebrzą aż 268 gatunków ptaków! Nie trzeba być ornitologiem, by zachwycić się już samą różnorodnością pierzastego świata, tymi setkami ptaków, które odpoczywają, latają, pływają, maszerują, walczą, tokują i śpiewają. Warsztaty ornitologiczne Kto zaś nasyci się już przepychem przyrody, to tu właśnie, nad Biebrzą, ma szansę lepiej poznać i zrozumieć ptaki. Początki są trudne, bo ptaki jakoś nigdy nie chcą się zaprezentować w takiej sylwetce, jak je przedstawia podręczny atlas. Nie mówiąc już o głosie, o którym przewodnik mówi. np. że ma być „ostry” i odmienny od „podobnego, ale cichszego i delikatniejszego”. Po paru próbach początkujący ornitolog poczuje się jak w „Ptasim radiu” Tuwima. Wszystkie ptaki „będą ćwierkać, świstać, kwilić, pitpilitać i pimpilić”. Ale nie warto się zrażać. Cierpliwość popłaca. I co za radość, gdy wreszcie zaczniemy odróżniać pospolitsze łabędzie nieme od rzadkich łabędzi krzykliwych. Gdy urywane „pii-łit” nad głowami rozpoznamy jako głos czajki. I gdy donośnego wieczornego „beczenia” nie weźmiemy za głos owcy, tylko dźwięki tokujących kszyków. Bojownik batalion Wtedy zaczyna się największa przygoda – bezkrwawe łowy, czyli tropienie biebrzańskich rarytasów. Przede wszystkim bojownika bataliona, który stał się oficjalnym symbolem parku narodowego. Jego militarna nazwa wzięła się z wiosennych toków, podczas których samce zbierają się gromadami na wybranych arenach, by toczyć tam zacięte walki. Nieodzowną pomocą w bójkach są wielobarwne kryzy – inna u każdego samca. Panowie stroszą je i prezentują niczym krawaty od Pierre’a Cardina. Elegancja oznacza bowiem zdrowie i siłę. Po co kłuć się dziobem, jeśli i tak wiadomo, kto tu jest najlepszy? Wodniczka Wobec tych kolorowych kryz ptaszek zwany wodniczką wygląda bardzo niepozornie. Ale to on przyciąga nad Biebrzę gros „ptasiarzy”. Tutaj bowiem znajduje się największa w Unii Europejskiej populacja tego gatunku. Na wodniczkę chętnie „polują” śpiochy, dla których zerwanie się z łóżka skoro świt jest jak kąpiel w przerębli. Samce tego ptaszka bowiem śpiewają głównie wieczorami. W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle W jaki sposób tworzy się parki narodowe? Dlaczego powinno nam zależeć, żeby parków narodowych było jak najwięcej? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-polsce-mamy-23-parki-narodowe-w-kolejce-do-powstania-od-lat-czeka-prawie-drugie-tyle-fot-matphoto-wikimedia-commons-cc-by-3-0-a0c1ae1.jpeg" width="938" height="625" alt="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="W Polsce mamy 23 parki narodowe. W kolejce do powstania od lat czeka prawie drugie tyle (Fot. Matphoto, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> A spotkanie z wodniczką to dopiero początek przygody z biebrzańską przyrodą. Na wytrwałych czekają jeszcze kwietniowe toki cietrzewi, dostojne żurawie, płochliwe bociany czarne, skryte bąki, płaskonosy, bieliki, orliki… Wystarczy tego na wiele weekendów. Źródło: archiwum NG.
Zwierzęta padlinożerne – charakterystyka, przykłady i ciekawostki
Padlina jest podstawą wyżywienia wielu stworzeń. Co więcej, wpłynęła znacząco na naszą ewolucję. Zwierzęta padlinożerne stanowią nieodłączny element naszego ekosystemu i są niezbędne dla zachowania równowagi w przyrodzie.
W tym artykule: Padlinożerne chrząszcze Zwierzęta padlinożerne w Polsce Padlinożercy w oceanach Lądowe zwierzęta padlinożerne Czy człowiek był padlinożerny? „Usiadłam kiedyś i ze łzami w oczach obserwowałam, jak rodzina słoni wróciła do miejsca, gdzie wcześniej pozostawiła słoniątko. Było ono zbyt słabe, by wstać i pójść za nimi” – tak Natasha Breed opisuje w internetowym „BBC News Magazine” swoje wrażenia z pobytu w Kenii. „Wkrótce zmarło. Czułość i smutek emanujące z zatroskanego stada słoni, gdy łagodnie dotykały wrażliwymi trąbami szare, martwe ciałko, były jedną z najbardziej poruszających scen, jakie widziałam w życiu”. Taka sytuacja nie jest czymś niezwykłym. Gdy słonie natkną się na szkielet przedstawiciela swego gatunku, często zatrzymują się i go badają. Czasami podniosą jakąś kość i delikatnie przenoszą w inne miejsce. Zapewne takie obserwacje dały początek opowieściom o cmentarzach słoni. Zwierzęta, które są bardzo stare lub ciężko chore, mają wyruszać do sekretnego miejsca. Tam umierają, dokładając swój szkielet do licznie już zgromadzonych. Zdarza się, że ich rodzina pozostaje z nimi do końca, a po ich śmierci lamentuje oraz grzebie zmarłego, układając na jego ciele gałęzie. Choć te opowieści brzmią wzruszająco i wiarygodnie, naukowe badania nie potwierdziły istnienia cmentarzy słoni. Rytuał układania gałęzi na zmarłych członkach stada czy też przenoszenia kości w nowe miejsca nie jest też tak stały i regularny, jak uważają miłośnicy trąbowców. Zresztą nawet jeśli się zdarza, to daleko mu do ludzkiego obyczaju zakopywania zmarłych głęboko pod ziemią. Są jednak zwierzęta, które naprawdę grzebią zwłoki. Padlinożerne chrząszcze Ich nazwa doskonale pasuje do obyczajów: grabarze. „W odróżnieniu od ludzi, którzy na ogół grzebią tylko osobniki własnego gatunku oraz te zwierzęta domowe, które stały się namiastkami ludzi, owe chrząszcze grzebią najrozmaitsze ptaki i ssaki, ale nigdy nie czynią tego z okazami własnego rodzaju” – pisze Bernd Heinrich w książce „Wieczne życie”. Długość ciała grabarza nie przekracza 35 mm. Mimo to, jak opisuje prof. Marek W. Kozłowski w atlasie „Owady Polski. Chrząszcze”, owady te zakopują zwłoki „w ciągu kilku godzin na głębokość 10–30 cm, po czym formują pod ziemią kryptę, w której zamieniają trupka w jajowaty twór pozbawiony włosów czy piór”. Dlaczego pszczoły sępowe jedzą padlinę? Dieta większości pszczół na świecie składa się z pyłków kwiatowych i nektaru. Jest jednak gatunek, który ewoluował, żeby żywić się padliną. Cel tej skomplikowanej operacji jest oczywiście całkiem inny niż u ludzi. Grabarze zakopują zwłoki, by ukryć je przed konkurentami. Martwe zwierzę jest bowiem – jak to ładnie określa prof. Kozłowski – „bardzo pożywną i bezbronną grudką materii, doskonałą do wykorzystania na pokarm dla siebie lub swojego potomstwa”. Chrząszcze chcą mieć pewność, że nikt im go nie sprzątnie sprzed nosa i mają na to swoje sposoby. Po „pogrzebie” spryskują zwłoki płynem wydzielanym z odbytu, który powstrzymuje procesy gnilne. Innymi słowy: chroni przed konkurencją ze strony bakterii. Następnie samica składa jaja w glebie wokół padliny. Gdy wyklują się z nich larwy, są dokarmiane przez matkę, a czasem też i ojca. Potomstwo dostaje mięso, które rodzice sami najpierw wyszarpią ze zwłok, a następnie przeżują i lekko nadtrawią. Starsze larwy mogą się żywić same, ale dorośli często nadal je dokarmiają metodą „usta-usta”. Grabarze potrafią też sprawić, że choć ich podziemna krypta kryje zwłoki, to w ogóle nie pachnie. Dzięki temu żadne inne owady czy kręgowce nie są w stanie wykryć tej góry pożywnego mięsa. A przyroda aż roi się od chętnych na padlinę. Zwierzęta padlinożerne w Polsce Do niedawna – z niejasnych względów – badacze powszechnie ignorowali martwe zwłoki zwierząt, opisując przepływ energii i materii w przyrodzie. Dr Nuria Selva z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie przekonała się o tym, gdy rozpoczęła pracę nad doktoratem. Jej zadaniem było wówczas sprawdzenie, które gatunki ptaków i ssaków żywią się zwłokami zwierząt w Puszczy Białowieskiej. – Pierwsze badania, przeprowadzone przez Włodzimierza i Bogumiłę Jędrzejewskich, oparte na analizie diety i sporadycznych obserwacjach przy padlinie, wykazały, że było to 12 gatunków – mówi dr Selva. Jej badania powiększyły tę grupę do 36 gatunków. Odkryła m.in., że padliną pożywiają się od czasu do czasu jastrzębie, ryjówki czy nawet dzięcioły, których wcześniej o to nie podejrzewano. Te ptaki i ssaki na dietę „padlinową” przestawiają się zazwyczaj zimą, gdy nie mogą znaleźć swego typowego pokarmu. A zwłok zwierząt padłych z głodu nie brakuje. Owady i bakterie, które latem zajmują się konsumpcją martwego mięsa, w czasie mrozów są zwykle nieaktywne. Padlina może więc leżeć długo i dostarczać energii przez dłuższy czas. To, że część zwierząt zmienia się wtedy w konsumentów zwłok, oznacza jednak, że podział na drapieżników i padlinożerców bywa płynny. Zwraca na to uwagę w swojej książce Bernd Heinrich: „Kruki i sroki bywają czystymi padlinożercami zimą, ale na jesieni są roślinożercami zjadającymi jagody, a w lecie są drapieżcami zjadającymi owady, myszy i wszelkie inne zwierzęta, które są w stanie upolować”. Podobnie niedźwiedź polarny zazwyczaj poluje na foki. Gdy jednak natknie się na padlinę, nie odmówi sobie poczęstunku. Tak samo zachowa się lew, wilk czy lis. Padlinożercy w oceanach Są jednak gatunki zwierząt, które jedzą praktycznie tylko padlinę. Ba, niektóre z nich mają ściśle określone upodobania w tym zakresie. Takie zwierzęta można znaleźć w oceanach, gdzie spotyka się największą z padlin świata: martwe wieloryby. Takie zwłoki mogą ważyć nawet ponad 160 ton. W blisko 90 proc. składają się z tkanek miękkich: tłuszczu, mięśni, skóry i trzewi. Wieloryby są jednym z najbogatszych źródeł związków odżywczych na świecie. Z powodu ogromnych rozmiarów rzadko padają ofiarą drapieżników. Polują na nie co prawda orki, ale potrafią ubić tylko niewielki procent populacji, a jeśli już upolują jakąś ofiarę, zjadają tylko niewielką jej część. Ledwie rozpoczną posiłek, a on już opada na dno. Hieny nie są głupie ani wredne, nie są też hermafrodytami. Poznaj fascynujące ciekawostki o hienach Jeżeli jakieś zwierzęta potrzebują zmiany wizerunku, to z pewnością są nimi hieny. To silne i mądre drapieżniki. Taki los spotyka również większość wielorybów, które giną z powodu chorób lub starości. Z ich płuc uchodzi powietrze i stają się cięższe od wody. Zwłoki wieloryba toną tak szybko, że drapieżniki nie zdążą się do nich dobrać. Padlina pozostaje niemal nienaruszona. Jeśli trafi na obszary płytsze, to gazy, jakie tworzą się podczas gnicia, mogą unieść martwe ciało wieloryba z powrotem na powierzchnię. Jednak 88% dna oceanów znajduje się na głębokości ponad kilometra. Większość zwłok waleni spada więc tak nisko, że ciśnienie wody uniemożliwia ich wypłynięcie. Głębina oceanu, zazwyczaj uboga w pokarm, zyskuje gigantyczną górę niezwykle pożywnego mięsa. Morskie stworzenia zaczynają rywalizować o padlinę. Najpierw dobierają się do niej rekiny i śluzice. Potem resztki pozostawione na szkielecie i rozwłóczone dookoła zasiedlają bezkręgowce i bakterie. W ostatnim etapie do gry wchodzą organizmy chemoautotroficzne. Potrafią czerpać energię z powstających wskutek rozkładu padliny związków nieorganicznych takich jak siarkowodór czy metan. Craig R. Smith z amerykańskiego University of Hawaii podaje, że dotychczas doliczono się 407 gatunków, które żywią się zwłokami wielorybów w oceanie. Co najmniej 28 z nich nie występuje w innych miejscach. Wśród tych smakoszy wielorybiej padliny są np. pierścienice z rodzaju Osedax. Nie mają one jelit ani otworu gębowego. Specjalizują się w trawieniu kości waleni, w które wnikają za pomocą wypustek przypominających kształtem korzenie. Prawdopodobnie w wydobywaniu związków odżywczych pomagają im „współpracujące” z nimi bakterie. Lądowe zwierzęta padlinożerne Ale i na lądzie można znaleźć gatunki, których przetrwanie zależy całkowicie od padliny. Oprócz chrząszczy grabarzy są to chociażby sępy. Ich nagie głowy ułatwiają zagłębianie się w gnijące mięso bez brudzenia piór odpadkami. Sępie żołądki produkują kwas dziesięć razy silniejszy niż u innych drapieżnych ptaków. To pozwala im zniszczyć większość bakterii i pasożytów, jakie znajdują się w padlinie. A nawet jeśli jakiś nieproszony gość przeżyje wizytę w żołądku, sępy nie mają z nim większego problemu. Ich układ odpornościowy jest wyjątkowo silny i z łatwością niszczy większość groźnych mikrobów. Czy człowiek był padlinożerny? Szczególne zdolności związane z jedzeniem padliny mogły też rozwinąć się u nas. Tak przynajmniej twierdzą Derek Bickerton z University of Hawaii oraz Eörs Szathmáry z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie. Ich zdaniem ok. 2 mln lat temu jeden z naszych przodków, Homo erectus, dokonał epokowego odkrycia gastronomicznego. Zamiast poszukiwać resztek mięsa i kości na afrykańskiej sawannie, nauczył się odnajdować i kroić świeże zwłoki dużych zwierząt. Musiał zdążyć przed innymi miłośnikami padliny, a nawet ich umiejętnie odpędzić. Zajmowały się tym grupy, które ściśle ze sobą współpracowały i sprawnie porozumiewały. A to zdaniem Bickertona i Szathmáryego doprowadziło do rozwoju mowy i współpracy u ludzi. Padlinożercy czy myśliwi? Nowe badania pokazują jak żyli przodkowie Homo sapiens Życie naszych przodków i ich krewnych 1,8 mln lat temu nie było bajką - piszą naukowcy, którzy ustalili, jak mogło wyglądać ich dawne środowisko życia. Wyniki badań przedstawili w "Proc... Co ciekawe, cały proces zapoczątkowały zmiany klimatyczne w Afryce. Stała się ona wówczas domem dużych roślinożerców, których zwłoki mogły dostarczyć dość energii, by praludziom opłacało się poświęcać czas i wysiłek na wspólne poszukiwania padliny. Jednym ze zwierząt, które w ten sposób wpłynęły na naszą ewolucję, był słoń. Wielkie trąbowce same nie urządzają pogrzebów ani nie budują cmentarzy. Jednak gdyby nie one, nasi przodkowie nie mieliby tyle pożywnej padliny, by wyewoluować w jedyny gatunek na Ziemi, który grzebie swoich zmarłych. Wojciech Mikołuszko – dziennikarz naukowy i przyrodnik, autor książek „Wojtek”, „Dzieci doktora Motyla” i serii „Tato...”
Po wymarciu człowieka to zdziczałe zwierzęta domowe opanują Ziemię. Które gatunki poradzą sobie najlepiej?
Ziemia już jest planetą zwierząt domowych. Gdybyśmy nagle zniknęli z jej powierzchni, to zdziczałe zwierzęta domowe miałyby największe szanse na opanowanie opustoszałej planety.
W tym artykule: Zdziczałe zwierzęta domowe – krowy Zdziczałe zwierzęta domowe – psy Zdziczałe zwierzęta domowe – świnie Zdziczałe zwierzęta domowe – kury Zdziczałe zwierzęta domowe – konie Zdziczałe zwierzęta domowe – kozy Zdziczałe zwierzęta domowe – koty Łączna biomasa udomowionych ssaków – na którą składają się głównie krowy i świnie – osiąga 60 proc. wszystkich żyjących przedstawicieli tej grupy. Jeśli do tego dodamy zsumowaną masę ludzi, która stanowi 36 proc. masy ssaków, to na dzikie gatunki z tej grupy pozostaje marne 4 proc. Podobnie rzecz się ma z ptakami. 70 proc. ich obecnej biomasy przypada na drób, głównie kurczaki. Dzikie gatunki stanowią tylko 30 proc. masy wszystkich żyjących ptaków. Tak przynajmniej wyliczył zespół prof. Rona Milo z Weizmann Institute of Science w Izraelu. Bezwzględne dane liczbowe potwierdzają te wnioski. Szacuje się, że obecnie Ziemię zamieszkuje 19,5 mld kurczaków, 1,4 mld krów, 980 mln świń, 470 mln psów oraz 373 mln kotów. Do tego trzeba dodać konie, krowy, owce, kozy czy nawet pszczoły miodne. A także zwierzęta, które, choć nie zostały udomowione, to ściśle związały swoje życie z człowiekiem. Są to choćby myszy domowe, szczury, wróble czy bociany białe. Gdyby ludzkość wyginęła nagle w wyniku jakiejś globalnej epidemii, to gigantyczna przewaga liczebna zwierząt domowych i związanych z człowiekiem dałaby im pierwszeństwo w opanowywaniu opustoszałej po nas Ziemi. Z drugiej strony niektóre wersje genów, jakie pod wpływem człowieka znalazły się w ich komórkach, mogłyby im to utrudnić. Krótkie nogi, duże otłuszczenie, oklapłe uszy czy łagodny charakter nie ułatwiłyby walki o byt w naprawdę dzikiej przyrodzie. Z kolei szybki przyrost masy czy wszystkożerność mogłyby okazać się przydatne. Ewolucja się nie cofa, lecz serwuje nowe mutacje. Widać to, gdy pojawiają się zdziczałe zwierzęta domowe. Zdarzyło się już wielokrotnie na wyspach, porzuconych farmach czy w strefach ewakuacji ludzi po rozmaitych katastrofach. To dobry prognostyk tego, jak mogłyby sobie takie zwierzęta poradzić na Ziemi pozbawionej ludzi. A wnioski bywają zaskakujące. Zdziczałe zwierzęta domowe – krowy Jesienią 2019 r. stado krów uciekło rolnikowi ze wsi Jakubowskie na Podlasiu. Trzymał on zwierzęta od wiosny na pastwisku, czasem tylko dowożąc im pokarm. Krowy miały niewielki kontakt z człowiekiem. Gdy właściciel postanowił zagnać je do obory jesienią, zwiały na sam jego widok. Nikt nie spodziewał się, że samodzielnie przetrwają całą zimę. Tymczasem nie tylko świetnie sobie poradziły, ale jeszcze się rozmnożyły. Rozwinął się też u nich silny instynkt stadny. Na widok człowieka dorosłe krowy chowały młode do środka, a same ustawiały się dookoła. W takim układzie uciekały do lasu. Ponad 170 krów żyje dziko w Lubuskiem. Zdecydowano, by je wybić Zaraz... Wolno żyjące krowy w Polsce? Tak, od około 9 lat w gminie Deszczno obok Gorzowa Wielkopolskiego żyje na wolności stado krów. Powiatowy lekarz weterynarii w Gorzowie Wlkp. wydał decy... Prawdopodobnie kluczem do udanego zdziczenia było to, że należały do mięsnej rasy limousine. Nie wymagały więc codziennego dojenia i nie cierpiały z powodu nadmiaru mleka. Gdyby należały do najpopularniejszej dziś w Polsce rasy holsztyńsko-fryzyjskiej, nie przeżyłyby zimy. Te krowy – o charakterystycznym czarno-białym umaszczeniu – rocznie dają od 5,5 do 11 tys. litrów mleka. Od bardziej pierwotnej rasy czerwonej polskiej można uzyskać tylko do 3 tys. litrów rocznie. Gdyby człowiek nagle zniknął, większość krów, niedojona, zapadłaby na bolesne zapalenie wymion. Nieliczne, które przetrwałyby tę chorobę, musiałyby się zmierzyć ze stadami drapieżników. Powolne krowy ras mlecznych wymarłyby bezpotomnie. Z atakami drapieżników poradzić by sobie mogły dwie linie ewolucyjne. Jedna to małe, chude i szybkie niskomleczne rasy pierwotne. Ich siłą byłaby wytrzymałość i zdolność do ucieczki. Z czasem z tych ras mógłby się wykształcić gatunek niedużego, ale szybkiego i wytrzymałego bydła. Zbliżony wielkością do dzisiejszej sarny tworzyłby małe rodzinne grupy, których główną metodą obrony przed drapieżnikami byłaby sprawna ucieczka. Zniknięcie ludzi mogłyby też przeżyć duże rasy mięsne bydła typu limousine. Geny szybkiego przyrostu masy, preferowane w doborze sztucznym, dałyby im przewagę w starciu z drapieżcami. Krowy tworzyłyby duże stada, które na widok agresorów ustawiałyby się wkoło, spychając młode do środka. W obronie przydawałyby im się duże rogi, więc z czasem ewolucja sprzyjałaby zwiększaniu ich rozmiarów. Tak by powstał drugi gatunek dzikiego bydła: powolny, ale ogromny, przewyższający wielkością żubry i tury, do tego agresywny i uzbrojony w potężne rogi. Zdziczałe zwierzęta domowe – psy Większość psów można zaliczyć do szeroko pojętej kategorii kundli. Badania zespołu prof. Wiesława Bogdanowicza z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie wykazały, że ta grupa psów tworzy coś w rodzaju superrasy, lepiej radzącej sobie samodzielnie od przedstawicieli jakiejkolwiek rasy wyhodowanej przez człowieka. Mają lepszy węch, sprawniejsze układy rozrodczy i odpornościowy. Potrafią też samodzielnie wyszukiwać pokarm, żywić się resztkami, nie tylko świeżym mięsem, ale też padliną, odchodami, owocami, nawet gnijącymi. Gdyby więc człowiek nagle zniknął z powierzchni Ziemi, rasowe psy szybko by wymarły. Świat zaczęłyby podbijać wszędobylskie kundle. Szybko jednak musiałyby się zmierzyć z wilkami. Pies bowiem to udomowiony wilk. Badania genetyczne wskazują, że początki tego procesu sięgają między 27 a 40 tys. lat wstecz. Psy i wilki wciąż łączą silne więzy genetyczne. Wilki traktują psy albo jako rywali na swoim terytorium, których należy zagryźć, albo jak partnerów do rozrodu. Badania z 2018 r. wykazały, że aż 62 proc. eurazjatyckich wilków nosi w sobie fragmenty DNA psów. W świecie po wymarciu ludzi wilki, wreszcie wolne od prześladowań, gwałtownie zwiększyłyby swoją liczebność. Kundle z kolei zmuszone zostałyby do poszukiwania pożywienia w dziczy. Część z nich zostałaby zjedzona przez wilki. Pozostałe krzyżowałyby się z nimi na dużą skalę. W efekcie powstałby psowilk. Miałby nieco mniejsze rozmiary niż dzisiejsze wilki, bardziej zróżnicowane umaszczenie i większe możliwości żywieniowe – dietę mięsną, z upolowanych ofiar, uzupełniałby odchodami i dzikimi owocami. Struktura watahy psowilków stałaby się też bardziej elastyczna, co utrudniałoby potencjalnym ofiarom – jeleniom, sarnom, dzikim krowom czy koniom – przewidywanie ich aktualnej strategii myśliwskiej. W strefie umiarkowanej i borealnej psowilki stałyby się najbardziej skutecznym drapieżnikiem w świecie po wymarciu ludzi. Zdziczałe zwierzęta domowe – świnie Po katastrofie w Fukushimie w 2011 r. władze Japonii nakazały ewakuację ponad 100 tys. osób w promieniu ponad 20 km. Ok. 300 km kw. tego obszaru to były tereny rolne i miejskie. Z opuszczonych farm wydostało się tam na wolność blisko 30 tys. świń. Jednocześnie na opustoszałych terenach gwałtownie wzrosła liczebność dzików. To pozwoliło na nieskrępowany kontakt obu gatunków. W dziejach cywilizacji to nie był jakiś wyjątkowy przypadek. Świnie zostały udomowione 8–8,5 tys. lat temu na Bliskim Wschodzie. Stamtąd wraz z rolnikami powędrowały do Europy. Rolnicy z północy do swoich stad świń chętnie dołączali dziki. Ok. 4 tys. lat temu trzoda chlewna stała się krzyżówką obu tych gatunków. Nic więc dziwnego, że i na opuszczonych przez ludzi terenach wokół Fukushimy doszło do wymiany genetycznej między świniami i dzikami. Efekty tego zbadała grupa japońskich naukowców, którzy spodziewali się, że świńskie geny przyniosą korzyści dzikom. Odkryli jednak, że mieszańce stanowiły ledwie 16 proc. populacji, a świńskie geny stanowiły u nich tylko 8 proc. całego DNA. Badacze doszli więc do wniosku, że cechy świń nie pomagały dzikom w przetrwaniu. Ich zdaniem hybrydy stopniowo wymierają. To zaś oznacza, że po zniknięciu ludzkości świnie prawdopodobnie też szybko by się skrzyżowały z dzikami. Mieszańce nie radziłyby sobie jednak ze sprawnym wyszukiwaniem pokarmu w dzikiej przyrodzie i z obroną przed drapieżnikami. Z czasem by więc zniknęły, a na planecie pozostałyby już tylko dziki. Zdziczałe zwierzęta domowe – kury Pierwszym zwierzęciem, jakie przyciąga uwagę turystów na hawajskiej wyspie Kauai, są kury. Widać je na parkingach, trawnikach, ulicach, plażach i w lesie. Nikt ich nie pilnuje, nikt się nimi nie zajmuje. Świetnie radzą sobie całkowicie same. Podobnie jak wszystkie kury na świecie, także i te z Kauai pochodzą od żyjącego w dżunglach południowej Azji kura bankiwa. Udomowienie nastąpiło prawdopodobnie około 8 tys. lat temu. Stamtąd kury rozpowszechniły się na cały świat. Większość dzisiejszych kur jest całkowicie zależna od człowieka. Osiągają rozmiary dwukrotnie większe od swego dzikiego przodka. Często utraciły, i tak pierwotnie nieduże, zdolności latania. Mają proporcjonalnie mniejsze mózgi. Potrafią składać jaja niemal codziennie, ale często tracą potrzebę ich wysiadywania. Te, które około tysiąca lat temu Polinezyjczycy przywieźli na Kauai, bardziej przypominały pierwotne kury bankiwa. Po odkryciu wyspy w 1778 r. przez kapitana Jamesa Cooka skrzyżowały się one z rasami europejskimi. Doszło do tego ponownie m.in. po huraganach z 1982 i 1992 r., które wywiały kurczaki z podwórek do lasów. Zdziczałe kury Kauai zachowały wiele pierwotnych genów, ale dopływ DNA udomowionych kur przyniósł im korzyści. Geny szybkiego wzrostu i reprodukcji pozwalają im szybko odbudować populację po kryzysach. Natomiast cechy dzikie – mniejsze rozmiary ciała, rzadsze składanie jaj i troskliwsze ich wysiadywanie – ułatwiają im przeżycie. Podobny proces można będzie zapewne zaobserwować u kur po wymarciu człowieka. Większość typowych ras mięsnych i nieśnych zapewne szybko by wyginęła. Przetrwałyby te bardziej ogólnoużytkowe, typu polskiej zielononóżki kuropatwianej. Ale nawet one nie poradziłyby sobie zimą w rejonach polarnych i umiarkowanych. Pozbawione ogrzewanych kurników zamarzłyby na śmierć. Natomiast w klimacie ciepłym i tropikalnym, po chwilowym załamaniu liczebności, szybko by się odnalazły. Ewolucja pchnęłaby je w kierunku zmniejszenia wielkości i sprawniejszego latania. Nie potrafiłyby długo fruwać, ale – tak jak cietrzewie czy głuszce – z łatwością podlatywałyby na drzewa, by uciec przed drapieżnikami. Składałyby mniej jaj, które ukrywałyby w wygrzebanym w ziemi dołku, gdzieś w leśnej gęstwinie. Geny szybkiego wzrostu pozwalałyby im prędko dojrzewać i mieć kilka lęgów w roku. Domieszka DNA od ras bojowych zwiększyłaby ich agresywność. W okresie godowym koguty walczyłyby więc ze sobą w niezwykle widowiskowy sposób. Kury zaś broniłyby swoich piskląt z zaciętością, kopiąc silnymi nogami i szarpiąc dziobem przeciwnika do krwi. Zdziczałe zwierzęta domowe – konie Konie najprawdopodobniej zostały udomowione około 5 tys. lat temu przez lud Botai ze stepów Kazachstanu. Stamtąd rozprzestrzeniły się na świat. Hodowano je głównie jako siłę pociągową do prac rolnych albo zwierzę do jazdy wierzchem. Hodowla nie zmieniła tak bardzo ich pierwotnych genów jak u krów, świń czy kur. Większość ras koni zachowała dużą sprawność fizyczną i samodzielność. Pozbawione opieki człowieka, z łatwością dziczeją i przystosowują się do lokalnych warunków. Tak jak choćby mustangi, które są potomkami koni domowych przywiezionych w XVI wieku przez Europejczyków podbijających Amerykę Północną. – W każdym rejonie USA mustangi tworzą nieco inną strukturę – opowiada Iwa Momatiuk, fotografka przyrody, która od 56 lat mieszka w Ameryce. – W częściach Nevady żyją w grupach rodzinnych do 80 koni. W górach z kolei stado tworzy z reguły tylko ogier, kilka klaczy i ich potomstwo. Gdyby więc cała ludzkość wyginęła, to niekontrolowane i niekastrowane konie pewnie by zalały świat. Ich ewolucja mogłaby pójść w dwie strony. Na terenach otwartych – głównie stepach – konie zachowałyby duże rozmiary i tworzyłyby wielkie tabuny, liczące do kilkudziesięciu osobników. Przebywałyby razem przez cały rok. Zachowałyby rozmaitość umaszczenia koni domowych, długie grzywy i ogony. Dobrze widoczne, szczególnie w galopie, stanowiłyby doskonałe ostrzeżenie przed drapieżnikami dla innych członków stada. Z kolei w lasach mógłby powstać gatunek niewielkiego konia o bardziej samotniczym trybie życia i jednolicie ciemnobrązowym umaszczeniu, które pełniłoby funkcję kamuflażu. Krótka grzywa i cienki ogon zapobiegałyby zaplątywaniu się w krzewy. Pysk nieco by się wydłużył i zwęził, aby ułatwić zrywanie pożywnych liści w gąszczu. Konie leśne zbierałyby się razem jedynie w okresie godowym. Samce toczyłyby wtedy brutalne walki o dostęp do samic, korzystając przy tym z kopyt i zębów. Po zapłodnieniu ogiery wracałyby do indywidualnego trybu życia, a klacze samodzielnie wychowałyby młode. Zdziczałe zwierzęta domowe – kozy Zdziczałe kozy były plagą wysp Galapagos. Zabijano je tysiącami, aż w końcu w 2006 r. zlikwidowano ostatnie. Gdyby przetrwała choć jedna ich para, wkrótce te zwierzęta z powrotem by odbudowały liczną populację na wyspach. Ta historia pokazuje, jak niezwykle ekspansywna jest koza domowa. Pochodzi ona od dzikiej kozy bezoarowej, która do dziś żyje na pustynnych obszarach Azji Południowo-Zachodniej. Mimo że od udomowienia minęło już blisko 11 tys. lat, to koza domowa nadal zachowała ogromną wytrzymałość oraz elastyczność pokarmową swoich przodków. Jest w stanie żywić się liśćmi, gałęziami, korą, kwiatami, owocami, korzeniami, nasionami, a nawet grzybami. W Australii zdziczałe kozy jedzą kłujące akacje oraz gorzkie zioła, których unikają owce czy bydło. Gdyby człowieka zabrakło na Ziemi, kozy domowe szybko by opanowały wszelkie rejony suche i ciepłe, szczególnie półpustynne oraz skaliste. Zachowałyby zdolność do rozmnażania się o dowolnej porze roku – byle miały trochę pokarmu i wody. Tworzyłyby, tak jak i dzisiaj, stada o strukturze matriarchalnej: z doświadczoną przewodniczką, młodszymi samicami i ich potomstwem. Samce po osiągnięciu dojrzałości płciowej opuszczałyby rodzinne grupy, tworząc luźne i elastyczne stada męskie. Zdziczałe zwierzęta domowe – koty Niemal 9 tys. małych i średnich wysp świata jest zamieszkanych przez zdziczałe koty. Zjadają tam, co się da: od ptaków i ssaków, przez gady, po bezkręgowce, głównie owady. Ta wszechstronność pokarmowa z pewnością ułatwiłaby kotom przetrwanie po wymarciu człowieka. Więź między naszymi gatunkami sięga 8 tys. lat wstecz. To wtedy koty nubijskie (Felis silvestris nubica), czyli afrykański i arabski podgatunek żbika (Felis silvestris), zaczęły kręcić się wokół człowieka. Przyciągnęły je myszy i szczury, zwabione z kolei zapasami ziaren u pierwszych rolników. Koty nubijskie udomawiały się stopniowo: najpierw w Azji Zachodniej, później w Egipcie. Wraz z rolnikami koty domowe zawędrowały do Europy. Tam spotkały się z drugim podgatunkiem żbika: żbikiem europejskim (Felis silvestris silvestris). Z nim też z łatwością się krzyżowały. W efekcie w wielu rejonach Europy żbiki zostały w dużym stopniu zastąpione przez hybrydy. Po wymarciu człowieka rasy kanapowe zapewne szybko by wyginęły, a Ziemię opanowaliby potomkowie „dachowców”. W warunkach ostrej konkurencji musieliby zacząć się jednak specjalizować pokarmowo. Część kotów przeszłaby na nadrzewny tryb życia, intensywnie krzyżując się ze żbikami europejskimi. Lżejsze, mniejsze i zwinniejsze, żywiłyby się głównie ptakami. Naziemne osobniki utworzyłyby linię większą i cięższą, powolną, lecz waleczną, która wyspecjalizowałyby się w polowaniach na szczury i gigantyczne myszy.
Kundle czy rasowe – naukowcy nie mają wątpliwości, kto jest lepszym przyjacielem człowieka
Jak to się stało, że kundle trafiły na sam szczyt psiego królestwa? Odpowiedź dają najnowsze badania.
W tym artykule: Czy psy są spokrewnione z wilkami? „Nierasowy”, czyli zdrowy Kto tu kogo udomowił? Jak kundel opanował psychologię 5 cech typowego kundla Spośród miliarda żyjących na całym świecie psów aż trzy czwarte to kundle. Przez wiele lat lekceważone, doczekały się wreszcie serii porządnych badań. Ich wyniki diametralnie zmieniły wizerunek tych psów. – Kiedy weźmie się pod uwagę wszystkie nowo odkryte fakty, to wyłania się obraz kundli jako superrasy – opowiada prof. Wiesław Bogdanowicz z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie. To właśnie ten polski uczony kierował piętnastoosobowym międzynarodowym zespołem badawczym, który w listopadzie 2015 r. opublikował wyniki szeroko zakrojonych badań genetycznych kundli z całego świata. Naukowcy zakładali, że to nie psy rasowe, ale właśnie te swobodnie żyjące – rozmnażające się z kim chcą, kiedy chcą i jak chcą – są najbardziej zbliżone do psiego praprzodka. Mieli nadzieję, że dzięki temu odkryją, skąd wziął się najwierniejszy przyjaciel człowieka. Czy psy są spokrewnione z wilkami? Wcześniejsze badania genetyczne przynosiły bardzo zróżnicowane, nieraz sprzeczne ze sobą wyniki. Oczywiście nikt nie wątpił, że psy to udomowione wilki. Podkreśla to nawet ich łacińska nazwa: Canis lupus familiaris, czyli niesamodzielny gatunek, lecz jedynie podgatunek wilka (Canis lupus). Ale na tym zgoda między uczonymi się kończyła. Gdy dochodziło do określenia, kiedy i gdzie dokładnie wilk stał się psem, to każdy zespół miał inne zdanie. Część badaczy wskazywała na Azję Wschodnią, inni na Bliski Wschód lub Europę. Nie było też zgody co do tego, kiedy nastąpiło udomowienie. Z analiz DNA wynikało, że mogło się to stać równie dobrze 15 tys. lat temu, jak i 32 tys. lat temu. I gdy wydawało się, że już nie ma szans na uzgodnienie jednej wersji, ukazała się praca zespołu prof. Bogdanowicza. Jednoznacznie wskazała ona na Azję Wschodnią jako miejsce pochodzenia wszystkich dziś żyjących kundli, a jednocześnie wyjaśniła dotychczasową rozbieżność wyników. Okazało się, że w dalekiej Azji psy są bezpośrednimi potomkami wilków udomowionych tam między 19 a 40 tys. lat temu. Ale ok. 10 tys. lat temu ruszyły one na wielką wędrówkę na zachód, by na Bliskim Wschodzie i w Europie zastąpić miejscowe psy. Dziś więc w zachodniej części Eurazji mieszkają potomkowie przybyszów ze wschodu, a nasze rodzime kundle wyginęły. Te wnioski grupy prof. Bogdanowicza zupełnie niezależnie potwierdziły badania zespołu Gregera Larsona z Universit of Oxford, opublikowane ponad pół roku później. Wielka analiza kopalnego DNA kości wielu psów wykazała, że wilki zostały udomowione niezależnie od siebie dwa razy: w Azji Wschodniej oraz w zachodniej Eurazji. Ta publikacja bardzo ucieszyła prof. Bogdanowicza: – Jej autorzy wnioskują, że współczesne psy dotarły do Europy ze wschodniej Azji i w dużym stopniu wyparły genetycznie rodzime psy. To dokładnie ten sam wniosek, który my proponujemy na podstawie naszych badań – mówi. Zdaniem prof. Bogdanowicza zwierzęcy przybysze z Azji prawdopodobnie byli liczniejsi od swych europejskich kuzynów. – Liczba psów, zarówno tych mających właścicieli, jak i bezpańskich, jest zwykle proporcjonalna do liczby ludzi. A psy z Azji dotarły tu razem z neolitycznymi farmerami, których populacje były liczniejsze od społeczności zbieracko-łowieckich, zamieszkujących Europę przed wprowadzeniem rolnictwa – wyjaśnia uczony. Największe psy na świecie – poznaj rekordowe rasy psów Największe psy na świecie nie mają nic wspólnego z popularnymi "kanapowcami", które dotrzymują towarzystwa większości z nas. Przedstawiamy największe rasy psów na świecie. „Nierasowy”, czyli zdrowy Tak dużą wiarygodność wyników badań zespół prof. Bogdanowicza zawdzięcza właśnie temu, że skupił się na kundlach. Większość czystych psich ras, których DNA jest znacznie częściej i chętniej analizowane, powstała w ciągu ostatnich kilkuset lat. Są więc one stosunkowo młode i jednocześnie mocno zmienione przez człowieka. Kundle zaś, bardziej zbliżone do psiego praprzodka, tworzą oddzielną grupę. Nie są przy tym, jak kiedyś przypuszczano, mieszaniną różnych psich ras, lecz samodzielną, niezależną rasą genetyczną. Dokładniej te różnice między nimi a czystymi rasami prof. Bogdanowicz i jego współpracownicy opisali w kolejnej pracy, która ukazała się pod koniec maja 2016 r. Kundle mają geny sprzyjające lepszemu rozwojowi węchu (w tym wyczuwaniu feromonów, czyli informacji przekazywanych przez zwierzęta zapachami) oraz lepszemu działaniu układów rozrodczego i odpornościowego. – U psów rasowych dobór płciowy jest ograniczony, bo partnerów do rozrodu wybiera im człowiek. Sprawnie pracujący system rozrodczy i sprawne rozpoznawanie feromonów nie są więc u nich tak ważne jak u kundli – tłumaczy prof. Bogdanowicz. Psy rasowe mają też dostęp do opieki weterynaryjnej, a właściciele bardziej o nie dbają, dlatego dobry układ odpornościowy nie jest u nich tak potrzebny jak u bezpańskich kundli. Różnice widać było też w genach kodujących cechy tzw. syndromu udomowienia. To zespół zmian, jakie pojawiają się u rozmaitych zwierząt w trakcie przejścia od dzikości do życia pod opieką człowieka. Polega to najczęściej na skróceniu pyska, zmniejszeniu wielkości zębów, obniżeniu poziomu agresji i zmniejszeniu uszu. – Syndrom udomowienia jest widoczny u większości psów, włącznie z kundlami. U psów rasowych jest on jednak bardziej wyraźny. Wynika to stąd, że cechy składające się na ten syndrom w skrajnej formie uniemożliwiają samodzielne przeżycie. Bardzo łagodny pies o bardzo krótkim pysku, małych zębach i „oklapłych” uszach, które pogarszają słuch, nie byłby w stanie sam polować ani nawet przegryźć kości – opowiada prof. Bogdanowicz. Dlaczego psy i koty biegają jak szalone? Naukowcy znaleźli odpowiedź W jednej chwili pupil spokojnie zajada się karmą, by nagle wyrwać się do biegu po domu, jakby palił mu się ogon? Takie wybuchy aktywności leżą w naturze wielu zwierząt. Kto tu kogo udomowił? Takie informacje to miód na serce Raymonda i Lary Coppingerów, badaczy psów ze Stanów Zjednoczonych. W kwietniu 2016 r. ukazała się ich książka „What is a Dog?” („Czym jest pies?”), w której opisują tak zwane psy wiejskie. I choć Coppingerowie świadomie unikają określania ich mianem „kundli”, to jednocześnie opisują je jako zwierzęta rozmnażające się swobodnie, dobierające sobie samodzielnie partnerów do rozrodu. A to odpowiada definicji kundli przyjętej w publikacjach zespołu prof. Bogdanowicza. „One są całkowicie poligamiczne. Liczba ojców szczeniąt z jednego miotu może być taka sama jak liczba szczeniąt w miocie” – mówił dr Coppinger w rozmowie z dziennikiem „The New York Times”. Podkreślał przy tym, że już 10 tygodni po narodzinach takie psiaki potrafią się samodzielnie bronić. Mimo to większość z nich nie dożywa dojrzałości. To zaś oznacza, że w ich populacjach działa dobór naturalny – tak jak wśród ich wilczych praprzodków. Tyle że pcha te grupy w odmiennych kierunkach. Już 15 lat temu Coppingerowie postawili hipotezę, że pies to nie jest wilk udomowiony przez człowieka, lecz wilk, który sam się udomowił. A wtedy panował jeszcze pogląd, że ludzie po prostu zabierali szczenięta z nor wilków, by je odchować i przystosować do swoich potrzeb. Tymczasem zdaniem amerykańskich uczonych dzikie wilki z własnej woli krążyły wokół ludzkich społeczności w poszukiwaniu odpadków z posiłków. To pchnęło ich ewolucję w stronę formy padlinożernej, zależnej od człowieka. Do dziś właśnie tak żyje większość kundli. Jedzenia szukają na śmietnikach, a łasząc się i przymilając, wkradają się w łaski ludzi. Dlatego szczenięta kundli, przeciwnie do młodych wilcząt, nie są regularnie karmione przez dorosłe psy jedzeniem zwracanym z żołądka. Nie muszą też być duże i na tyle silne, by powalić ofiarę. Właściwie nie muszą nic łapać ani zabijać. „Powinny umieć dojść do zgniłego melona i go zjeść, co potrafią zrobić, już mając dwa i pół miesiąca” – mówił dr Coppinger. Mają też dodatkową „supermoc”, którą nie dysponują wilki. Jest nią właśnie ich wygląd i przyjazne zachowanie wobec człowieka. Jak kundel opanował psychologię Za pomocą tej umiejętności psy potrafią tak sterować ludźmi, by ci poczuli przemożną chęć ich nakarmienia. Dr Raymond Coppinger jako przykład podał kobietę z Afryki Południowej, która trzymała dużo psów wokół domu. Na pytanie uczonego, jak to się stało, że ma ich tyle, odpowiedziała: „Nie wiem. Po prostu przychodzą”. Podobną sytuację opisał także rosyjski uczony Andriej Pojarkow z Instytutu Ekologii i Ewolucji im. Siewiercowa, który obserwował bezpańskie psy w Moskwie. Podzielił je na kilka grup różniących się charakterem, sposobem zdobywania pożywienia oraz stosunkiem do ludzi. Jedną z nich nazwał „żebrakami” i podziwiał za świetną znajomość psychologii. Wydawało się, że większość czasu spędzały drzemiąc. Wystarczyło jednak, by w pobliżu pojawił się jakiś człowiek, najczęściej starsza pani, a kundle natychmiast podrywały się i przyjaźnie merdały ogonem. Zwykle w zamian dostawały trochę jedzenia. Jeszcze inteligentniejszą grupę Pojarkow namierzył w moskiewskim metrze. Spośród około 500 psów, które tam zamieszkiwały, blisko 20 weszło zdaniem uczonego na najwyższy poziom rozwoju: nauczyły się jeździć podziemnymi pociągami. Wsiadały do wagonu, a potem, po zapachu, upływie czasu oraz puszczanych w pociągu nagraniach z nazwami, rozpoznawały stację, na której chcą wysiąść. Może właśnie dzięki inteligencji, znajomości psychologii człowieka oraz większej odporności i sprawności kundle osiągnęły niezwykły sukces rozrodczy, nieporównywalny z żadną inną rasą. Dlatego określenie „kundel” powinno być powodem do dumy, a nie wstydu. 5 cech typowego kundla Dobry słuch – kundle często mają uniesione uszy, co pozwala im lepiej orientować się w otoczeniu. Inteligencja – jest im niezbędna do przetrwania, zwłaszcza jeśli są bezdomne; dzięki niej umieją manipulować ludźmi. Wydłużony pysk – potrzebują mocnych szczęk i zębów, aby poradzić sobie z gryzieniem np. kości znalezionych na śmietniku. Węch – potrafią znajdować pokarm, są też bardziej wyczulone na sygnały zapachowe innych psów. Odporność – najczęściej nie mogą liczyć na opiekę weterynarza – przeżywają tylko najzdrowsze. Badania wykazały, że karmimy nasze psy w bardzo niezdrowy sposób. Jakie są wytyczne? Najnowsze badania pokazują, że większość właścicieli nie zdaje sobie sprawy, jak powinni karmić swoje psy. Prawie nikt nie przestrzega wytycznych, które ustaliła amerykańska Agencja Żyw...
Dzieciobójstwo wśród zwierząt. 7 gatunków, które zabija własne potomstwo
Badacze przyrody coraz lepiej rozumieją, co powoduje dzieciobójstwo wśród zwierząt. Wciąż jednak szukają odpowiedzi, dlaczego małe są zabijane przez ojczymów i sąsiadów.
W tym artykule: Dzieciobójstwo u zwierząt: zjeść dziecko Wyjść za dzieciobójcę Dzieciobójstwo u zwierząt: wygrać rywalizację Dlaczego zwierzęta zabijają swoje potomstwo? Pisklęta rozdziawiają szeroko dzioby i piszczą ze wszystkich sił. Pochyla się nad nimi dorosła sroka. Uważnie się im przygląda, po czym z całej siły uderza w głowę jednego z maluchów. Potem już wali dziobem raz po raz. Przerażone pisklęta odsuwają się, rozbiegają na boki, krzyczą, ale nikt nie przychodzi im z pomocą. Małe głowy zalewa krew. Nowe badania wykazały, że migrujące żółwie morskie nie do końca wiedzą, dokąd płyną Naukowcy odkryli, że żółwie szylkretowe często błądzą przez tysiące kilometrów, aby odnaleźć pobliską wyspę. Na kolejnym filmie dorosła sroka łapie jedno z piskląt i wyciąga je z gniazda. Młody ptak, jeszcze nie w pełni opierzony, chwyta się pazurkami patyków tworzących jego dom. Napastnik ciągnie go więc jeszcze mocniej. Pisklę nie wytrzymuje – rozluźnia chwyt i znika z pola widzenia kamery. Tak wygląda zapis zdarzeń, które wiele lat temu zarejestrowały kamery umieszczone w aż 58 gniazdach południowokoreańskich srok przez uczonych z Narodowego Uniwersytetu w Seulu oraz w istniejącym do 2013 r. Centrum Badań Ekologicznych PAN. To, co się nagrało, całkowicie zaskoczyło naukowców. Dzieciobójstwo u zwierząt: zjeść dziecko „Dzieciobójstwa się nie spodziewaliśmy – przyznaje nam troje z sześciu autorów badań: dr Sang-im Lee, Wonyoung Lee oraz prof. Piotr Jabłoński. – Oczekiwaliśmy, że ojciec i matka będą faworyzować niektóre pisklęta”. „U ptaków liczba złożonych jaj zwykle przewyższa liczbę potomstwa, którą para jest w stanie wykarmić” – wyjaśnia prof. Piotr Zieliński, ornitolog z Uniwersytetu Łódzkiego. – Strategia ta jest zabezpieczeniem na wypadek złożenia niezapłodnionych jaj lub zaziębienia ich części podczas wysiadywania”. Gdy wyklują się wszystkie pisklęta, rodzice karmią głównie te, które najgłośniej żebrzą o jedzenie. Jeśli pokarmu brakuje, najsłabsze, czyli zazwyczaj najmłodsze, giną z głodu. „U ptaków szponiastych wygląda to jeszcze bardziej drastycznie, bo w przypadku niedoboru pokarmu starsze i silniejsze rodzeństwo zjada najmłodsze” – opowiada prof. Zieliński. Czasem jednak żadna z tych metod eliminacji najsłabszych nie działa. Tak jest choćby u bocianów – zarówno białych, jak i czarnych – które badał łódzki ornitolog. Pokarm przynoszony przez rodziców składa się głównie z drobnych cząstek: owadów, dżdżownic, myszy, traszek, żab czy małych ryb. Dorosłe bociany zwracają go na środek gniazda, a młode szybko wybierają sobie smaczne kąski i połykają. Każde pisklę znajdzie tu coś dla siebie. Nawet najsłabsze coś tam złapią. Jeśli pokarmu jest niedużo i tak żadne pisklę nie zginie. „W rezultacie wszystkie opuszczą gniazdo niedożywione i słabo przygotowane do dalekiej wędrówki na zimowiska – twierdzi prof. Zieliński. – Skoro eliminacja najsłabszych piskląt nie dokonuje się »sama«, rodzice muszą to zrobić osobiście. Wyrzucają najsłabsze pisklę poza gniazdo, a jeśli nie jest jeszcze zbyt duże, zjadają je”. Podobnie czynią niektóre gatunki sów, łysek czy czapli. Pod koniec 2011 r. australijscy naukowcy pod kierunkiem prof. Roberta Heinsohna, ogłosili, że dzieciobójstwo wśród zwierząt nagminnie popełniają samice papug z gatunku Eclectus roratus. Są przy tym dość wybredne i zabijają tylko… synów. Zadziwiające odkrycie naukowców: niektóre nietoperze udają pszczoły i szerszenie, aby bronić się przed drapieżnikami Badacze odkryli, że pewien europejski gatunek nietoperza w sytuacji zagrożenia wydaje dźwięki szerszeni lub pszczół. To pierwszy taki zarejestrowany przypadek w historii. Ptaki te rozmnażają się w dziuplach. Jeśli samica złoży dwa jaja, to niemal zawsze jedno będzie córką, a drugie synem. Płeć piskląt można łatwo odróżnić po odcieniu szarości ich upierzenia. Córki dorastają przy tym zwykle o tydzień wcześniej niż synowie. Jeśli więc nadchodzi pora deszczowa, a dziupli grozi zalanie, matka wyrzuca syna poza gniazdo. Dzięki temu może skupić się na wychowaniu córki, która i tak ma większe szanse na przeżycie z racji szybszego dorastania. Wyjść za dzieciobójcę Jeszcze częściej niż przez własnych rodziców młode bywają zabijane przez nowych partnerów matki (a czasem też i przez ojca). Tak jest chociażby u lwów. Jeśli samiec zdobędzie władzę w stadzie, to zwykle są w nim samice, które mają młode niebędące jego potomstwem. Nowy pan i władca swoje urzędowanie zaczyna od zabicia małych lewków. Samice, pozbawione potomstwa, szybko wchodzą w ruję, dzięki czemu mogą zostać zapłodnione przez dominującego samca. Potomstwo, które się narodzi, będzie więc już jego własnym. Podobny mechanizm José Vega z Museo Nacional de Ciencias Naturales w Madrycie zaobserwował u wróbli. Jeśli samica straciła partnera życiowego, to na jego miejsce szybko znajdował się nowy. Swoje rządy często zaczynał od zabicia dzieci poprzednika. Samice, których pozbawiono pierwszego potomstwa szybciej składały nowe jaja, bardziej też przykładały się do opieki i w efekcie wychowywały więcej piskląt w drugiej turze. Dzięki temu dzieciobójca przekazywał geny skuteczniej niż samiec, który nie zabijał potomstwa swego poprzednika. Podobne zachowanie prof. Zieliński wraz z prof. Jerzym Bańburą opisali u pospolitej w Polsce i powszechnie lubianej jaskółki dymówki. Samotny samiec, którego obserwowali ornitolodzy, zabił wszystkie dzieci samicy trzy dni po śmierci ich ojca. Matka nie próbowała nawet bronić potomstwa. Wkrótce związała się z dzieciobójcą i razem z nim odchowała nowy przychówek. Prawdopodobnie tak samo działają gibony. Co prawda tylko raz przyłapano je na gorącym uczynku. Widziano bowiem, jak w dniu narodzin nowego dziecka dorosły samiec zabrał krzyczącego noworodka, ugryzł go i zrzucił z drzewa na ziemię. Małpka zmarła z powodu odniesionych ran. W innych przypadkach dzieciobójstwo, choć nie obserwowane bezpośrednio, wydawało się najbardziej prawdopodobną przyczyną śmierci niemowląt. Roczne giboniątko zginęło wkrótce po tym, jak władzę w grupie przejął nowy samiec. Generalnie, gdy tylko przy samicy pojawiał się nowy partner, szanse przeżycia małych gibonów spadały. Wszystkie te przypadki zdaniem prof. Zielińskiego łatwo wyjaśnić: „Z biologicznego punktu widzenia samiec ten nie ma żadnego powiązania genetycznego z potomstwem innego samca. Zabijając obce młode, nie ponosi zatem żadnych kosztów genetycznych. Może natomiast odnieść wyraźną korzyść genetyczną, gdyż zwiększa swoje szanse na zdobycie partnera do rozrodu i propagację własnych genów”. Dzieciobójstwo u zwierząt: wygrać rywalizację Biologom najtrudniej zrozumieć, dlaczego niemowlę jest zabijane przez zupełnie obcego przedstawiciela własnego gatunku. Coś takiego zaobserwowała Jane Goodall, pionierska badaczka szympansów. „Przez lata wierzyłam, że szympansy, pomimo wykazywania zadziwiającego podobieństwa do nas, są jednak »sympatyczniejsze« od ludzi. Nagle przekonałam się, że w pewnych okolicznościach mogą być równie brutalne jak my i że ich natura ma też ciemne strony. To było bolesne”. Jednym ze zdarzeń, o których wspomina dr Goodall, była brutalna wojna między dwoma grupami szympansów w Gombe w Tanzanii. Drugim – właśnie dzieciobójstwo, którym regularnie parała się szympansica Passion wraz z córką Pom i synem Profesorem. Goodall opisuje na przykład, jak potraktowały niemowlę swej koleżanki z tego samego stada – Gilki. „Gilka, jak nam powiedziano, spokojnie siedziała, wygrzewając się w popołudniowym słońcu i przytulając swoje niemowlę, kiedy nagle pojawiła się Passion – relacjonuje Goodall. – Przez chwilę stała, przyglądając się matce i dziecku, a potem rzuciła się ku nim z najeżonym futrem. Przerażona Gilka uciekała z krzykiem, ale jej ucieczkę utrudniała konieczność podtrzymywania dziecka i niedowład nadgarstka. Passion skoczyła na nią i pochwyciła małą Ottę. Gilka rozpaczliwie starała się uratować dziecko, ale nie miała szans, i po krótkiej walce Passion udało się zabrać niemowlę. Najbardziej makabryczne było to, że Passion przycisnęła je do piersi, a ono rozpaczliwie wczepiło się w nią (…). Pewna zwycięstwa Passion siadła na ziemi, oderwała przerażone niemowlę od piersi i ugryzła w czoło, powodując natychmiastową śmierć”. Ten obraz prześladował potem Jane Goodall. Jak pisze, budziła się w nocy, mając przed oczami przerażający obraz: „Passion pożerająca dziecko Gilki, jej usta wysmarowane krwią, niczym u groteskowego wampira”. W ten sposób Passion wraz ze swymi dziećmi zabiła jeszcze kilka niemowląt z własnego stada. Po co? Koreańscy uczeni, którzy badali dzieciobójstwo u srok, twierdzą, że przyczyny takich zdarzeń mogą być dwie. Dlaczego zwierzęta zabijają swoje potomstwo? Po pierwsze zabójcom zależy po prostu na najedzeniu się. Są głodni, a kanibalizm ułatwia szybkie zdobycie materiałów odżywczych. Po drugie zabijając dzieci, usuwają konkurentów i zwiększają dostęp do miejsc gniazdowania oraz jedzenia w okolicy. Biolodzy, którzy obserwowali małpy w Gombe, doszli do wniosku, że dzieciobójstwo było rezultatem rywalizacji o zasoby, a nie patologicznych zachowań Passion. Potwierdziły to ogłoszone w 2007 roku wyniki badań szympansów w Ugandzie, gdzie w lesie Budongo zaobserwowano, jak grupa samic zabija niemowlę. Ofiarą gangu prawdopodobnie padły jeszcze dwa inne szympansiątka. Zanim jednak zaczęła się fala dzieciobójstw, do grupy dołączyło 13 nowych samic. Te, które były tu wcześniej, zaczęły atakować nowo przybyłe szympansice i ich potomstwo. Badacze twierdzą więc, że mordy na dzieciach da się łatwo wytłumaczyć. Miejscowe samice walczyły w ten sposób o samców i dostęp do kurczących się zasobów pokarmu. Podobne wytłumaczenie uczeni znaleźli dla dzieciobójstwa u srok. Doszli do wniosku, że ptaki rywalizowały o terytorium. Ofiary dzieciobójstwa i ich prześladowcy byli sąsiadami. Już wcześniej dochodziło do konfliktów między dorosłymi ptakami z obu rodzin. A wkrótce po tragicznych wypadkach dzieciobójcy powiększyli swoje terytorium o obszar sąsiadów. Najcenniejszym dla nich nabytkiem stał się mały sztuczny zbiornik wody, niewidoczny wśród roślinności. Teraz mogli korzystać z niego do woli. Gdy tylko ich pisklęta opuściły gniazdo, zbudowali nowe na świeżo zajętym miejscu. Dzieciobójstwo, jak widać, bardzo im się opłaciło. Źródła: Uniwersytet Łódzki, Narodowy Uniwersytet w Seulu Czytaj więcej fascynujących artykułów: W Chinach odkryto zapadlisko z lasem na dnie. Na głębokości kilkuset metrów mogą żyć nieznane nauce zwierzęta Zapadlisko nie musi być „piekielne”. Lej krasowy na południu Chin zamiast przerażenia, wzbudza zachwyty. Oto megajezioro Paratetyda – największe jezioro w historii Ziemi. Dlaczego i kiedy wyschło? Megajezioro Paratetyda, zwane też Morzem Sarmackim, to największe jezioro, jakie kiedykolwiek istniało na Ziemi. Naukowcy szacują, że było w nim 10 razy więcej wody niż we wszystkich obecni... Trzmiel a bąk – wskazujemy różnice między owadami Niektórzy uważają, że trzmiel to bąk i może ugryźć. To nieprawda! Wyjaśniamy, czym różnią się trzmiele i bąki, a także jak pomagać pożytecznym trzmielom.
Tych kości nikt się nie spodziewał. Jak odkryto smoka ze Śląska?
Naukowcy w odkryli w śląskiej cegielni szczątki wielkiego dinozaura drapieżnego i olbrzymiego gada ssakokształtnego.
Potwór z Lisowic Na terenie dzisiejszego Śląska klimat jest upalny, monsunowy. Dwa drapieżne dinozaury, stojąc na tylnych łapach, zażarcie walczą o partnerkę. Zwinnie lawirują między wielkimi miłorzębami i paprociami. W oddali przypominający hipopotama gad ssakokształtny tapla się w starorzeczu. Rośliny kwiatowe jeszcze nie wyewoluowały. Człowiek pojawi się tu za ponad 200 mln lat. Przez ostatnie dwa stulecia naszej ery będzie poszukiwał kości lądowych zwierząt z ery dinozaurów, próbując odtworzyć tamte dzieje. Nie jest to łatwe zadanie, ponieważ obszar obecnej północnej i środkowej Polski znajdował się wtedy pod wodą. Poszukiwania paleontologów koncentrują się więc na południu kraju. Niespodziewanie 28 lipca 2008 r. naukowcy ogłaszają: wykopaliśmy fragmenty szkieletu pierwszego polskiego dinozaura drapieżnego. Obok niego leżały szczątki dicynodonta, ostatniego wielkiego gada ssakokształtnego. To prawdziwa sensacja. W Polsce spodziewaliśmy się odkrycia zwierząt morskich. – Znalezienie pierwszych dużych drapieżnych dinozaurów oraz gada ssakokształtnego na tym terenie jest niezwykłe i całkiem nieoczekiwane – komentuje odkrycie prof. Michael Benton, wybitny paleontolog z Uniwersytetu Bristolskiego w Wielkiej Brytanii. Tym bardziej że obie skamieniałości można opatrzyć licznymi przymiotnikami z przedrostkiem „naj” lub słowem „pierwszy”. A te określenia w nauce, szczególnie w paleontologii, są nie do przecenienia. Trzej odkrywcy – dr Tomasz Sulej z Instytutu Paleobiologii PAN, prof. Jerzy Dzik z tej samej instytucji i jednocześnie z Uniwersytetu Warszawskiego, oraz jego doktorant, Grzegorz Niedźwiedzki – mają więc powód do dumy. A nikomu wcześniej nieznane Lisowice koło Lublińca, gdzie znaleziono szczątki pradawnych zwierząt, niespodziewanie zyskują niemal światowy rozgłos. Dinozaura z Lisowic paleontolodzy roboczo nazwali Smokiem. Jest wyjątkowy, bo to pierwszy (choć niepełny), znaleziony w Polsce szkielet dinozaura drapieżnego, w dodatku największy znany z tamtego czasu. Jakby tego było mało – należy do najstarszego przedstawiciela grupy, do której zaliczane są słynne wielkie tyranozaury. Smok jest również pierwszą w Polsce skamieniałością, którą bezdyskusyjnie zidentyfikowano jako dinozaura. Do tej pory bowiem jedynym szkieletem w naszym kraju zaliczanym do tej grupy wymarłych zwierząt był Silesaurus opolensis. Kilka lat temu prof. Jerzy Dzik odkrył go i opisał jako najstarszego na świecie dinozaura. Ale nie wszyscy naukowcy zgodzili się z jego interpretacją skamieniałości. Niektórzy uważali, że silezaur to gad jeszcze zbyt mało zaawansowany ewolucyjnie, by nazywać go dinozaurem. I że lepiej go określać mianem „dinozauromorfa” lub chociaż „pradinozaura”. Na szczęście te spory klasyfikacyjne w żaden sposób nie dotyczą Smoka. – Sądzę, że jego identyfikacja jest poprawna – mówi prof. Benton. – Podobnie jak znalezionego przez polskich paleontologów dicynodonta, gada ssakokształtnego. Ten zwierz również zasłużył sobie na miano wyjątkowego. Jest największym ze wszystkich znanych gadów ssakokształtnych żyjących na Ziemi, w dodatku najmłodszym. A te dwie cechy dają naukowcom prawo do zmiany jednej z ważniejszych teorii w paleontologii: podważają istnienie wielkiego wymierania z końca triasu, jednego z kilku procesów w historii naszej planety, które gwałtownie zmieniały ziemski ekosystem. Badacze przeszłości Ziemi dzielą ją umownie na ery, okresy i epoki. Czas od około 250 do 65 mln lat temu fachowo nazywają erą mezozoiczną, a popularnie – erą dinozaurów. Jednak te wielkie zwierzęta nie panowały na ówczesnych lądach od początku mezozoiku. U jego zarania królowała inna grupa zwierząt, zwana ogólnie gadami ssakokształtnymi. Wśród nich były drapieżniki i roślinożercy. Z tych pierwszych wyewoluowały ssaki – grupa małych, nocnych stworzeń, które początkowo pętały się pod nogami gigantów i nie miały wielkiego znaczenia w przyrodzie. Tymczasem i im, i gadom ssakokształtnym urosła niezwykle silna konkurencja: dinozaury. Przejęcie przez nie władzy nastąpiło 220–210 mln lat temu, w pierwszej części ery mezozoicznej, w okresie zwanym triasem. Wielu badaczy doszło więc do wniosku, że w tym czasie musiała zdarzyć się jakaś katastrofa, która spowodowała wymieranie gadów ssakokształtnych. Niektórzy uważali, że wywołał ją upadek planetoidy. Pojawiły się wręcz doniesienia o odkryciu krateru, który miałby być śladem po kataklizmie. Nic więc dziwnego, że osady z tamtych czasów przyciągały badaczy. Każde znalezisko z tego przełomowego okresu mogło przecież rzucić nowe światło na zagadkę powstania dinozaurów. Naukowcy mieli nadzieję, że takie skały znajdują się w cegielni w Lisowicach. – Odwiedzałem ją wielokrotnie od ponad 20 lat – opowiada prof. Jerzy Dzik. – Bez efektów – przyznaje. Zdarza się, że ogromna wiedza i doświadczenie to za mało. Czasem aby znaleźć niezwykły okaz, trzeba po prostu mieć szczęście, pojawić się w odpowiednim momencie we właściwym miejscu. Latem 2005 r. do Lisowic zawędrował Robert Borzęcki, zbieracz minerałów, właściciel największej ich kolekcji w Polsce i założyciel prywatnego muzeum. – Byłem przekonany, że nic tam ciekawego nie będzie – relacjonuje. – Ale dla świętego spokoju zawsze sprawdzam wszystko, co się da. Poszukiwał minerałów, lecz zwrócił uwagę na skamieniałości. – I wtedy zauważyłem trzy małe fragmenty – wspomina. – Podobnie jak kawałki drewna miały czarną barwę i lekko zbrużdżoną powierzchnię, były jednak od nich cięższe. Kolekcjoner zawiózł znaleziska do domu i odłożył na półkę. Ponownie obejrzał je dopiero jesienią. Okazało się, że miały budowę gąbczastą, jak kości, a nie drewno. Borzęcki zrobił im więc fotografie i wiosną 2006 r. umieścił na witrynie popularnego forum paleontologia.pl z prośbą o pomoc w identyfikacji szczątków. – Z obawy przed złodziejami skamieniałości nie zdradził jednak miejsca ich pochodzenia – dr Sulej chwali kolekcjonera. – Mimo że nie miał pewności, co to dokładnie jest, zdawał sobie sprawę, że tego typu znaleziska są w Polsce unikalne. Zaś moderator forum zablokował wpis i skierował jego autora do mnie – mówi dr Sulej. – Wkrótce się spotkaliśmy. Sulej postanowił jak najszybciej odwiedzić cegielnię w Lisowicach. Wybrał się tam już wiosną 2006 r. razem z Grzegorzem Niedźwiedzkim. – Od razu trafiliśmy na liczne kości i małą rybią łuskę – opowiada. Wszystko wskazuje na to, że podczas robót w cegielni odkryte zostały cenne dla badaczy pokłady, do których prof. Dzik nie miał wcześniej dostępu. Do pracy przy poszukiwaniu i wydobywaniu skamieniałości przyjechali studenci z całej Polski. Kierownik cegielni wstrzymał wydobywanie surowca w interesującej naukowców części wyrobiska i życzliwie ich przyjął. Mieszkańcy Lisowic pozwolili studentom spać za darmo w salach Koła Gospodyń Wiejskich. Zaangażowali się też radni, którzy postanowili nawet stworzyć ekspozycję muzealną w Lisowicach. – Profesjonalne wykopaliska rozpoczęliśmy w lipcu 2006 r. – wspomina dr Sulej. – W jednym z pierwszych dni pracująca z nami studentka natknęła się na 54-centymetrową skamieniałą kość udową mezozoicznego gada – nie wiedzieliśmy jeszcze, jakiego. By znaleźć coś więcej, poprosiliśmy operatora spychacza, by następnego dnia zepchnął 20 cm skały ilastej. Wieczorem zaczęły nas trapić wątpliwości, czy na pewno nie ma kości w tej warstwie i czy w ogóle powinniśmy używać ciężkiego sprzętu. O 4 rano obudził nas warkot silnika. Pan Tadeusz wcześnie rozpoczął dzień pracy, by uniknąć upału. Wyskoczyliśmy ze śpiworów i po chwili byliśmy obok niego. Na szczęście nasze obawy okazały się bezpodstawne. Dokopaliśmy się do cennej warstwy z kośćmi. Skamieniałości przybywało. Wkrótce potwierdzono, że pochodzą z części triasu zwanej retykiem, który nastąpił po przejęciu władzy przez dinozaury. W Lisowicach paleontolodzy znajdowali kawałki paproci, miłorzębów i roślin iglastych, szczątki zwierząt wodnych (pancerze skorupiaków, muszle małży, kolec płetwowy rekina, zęby ryb dwudysznych i ganoidowych). Odkryli także szkielety wodnych płazów, cyklotozaurów i plagiozaurów. Te ostatnie nigdy nie opuszczały wody i były jednymi z najbardziej płaskich czworonogów, jakie żyły na Ziemi. Naukowcy na podstawie tych skamieniałości stwierdzili, że w retyku miejsce obecnej cegielni zajmowało prawdopodobnie starorzecze. W jego pobliżu biły gorące źródła, które utworzyły rozległe bagnisko. Klimat panował upalny, monsunowy, podobnie jak w dzisiejszych Indiach. Podczas pory suchej starorzecze przypuszczalnie znikało. Gdy nadchodził monsun, znów napełniało się wodą. Wartkie strumienie znosiły wówczas do jeziorka kawałki drzew i trupy zwierząt z okolicznych lasów. Potem przysypywał je muł i piasek i po milionach lat zamieniły się w skamieniałości. Najwięcej emocji wzbudziły szczątki dużych zwierząt lądowych. – W 2007 r. dostałem grant Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Odkopaliśmy wtedy kość szczękową i inne fragmenty czaszki tajemniczego drapieżnego gada. A potem kolejne – opowiada dr Sulej. – Grzegorz Niedźwiedzki twierdził, że to dinozaur, bo znalazł tam wielkie trójpalczaste ślady pozostawione przez dużego przedstawiciela tej grupy. Ja nie wierzyłem, przecież na tym terenie nikt wcześniej nie znalazł dinozaura. Stawiałem na innego drapieżnego gada. Zbiegło się to akurat z wyjazdem dr. Suleja do Stuttgartu. – W tamtejszym Muzeum Przyrodniczym oglądałem w komputerze zdjęcia kości drapieżnych gadów z triasu, ale wciąż coś mi w nich nie pasowało – mówi. – W pewnym momencie spojrzałem na stojący wysoko na szafie odlew czaszki allozaura, drapieżnego dinozaura pochodzącego z jury, środkowego okresu mezozoiku – wspomina. – Widziałem ją już wielokrotnie i nawet trochę marzyłem o podobnym znalezisku. I kiedy tak się w nią wpatrywałem, nagle mnie olśniło. Przecież znaleziona przez nas mózgoczaszka jest bardzo podobna! Początkowo wydawało się to niewiarygodne. Paleontolodzy na całym świecie odnajdywali pochodzące z triasu dinozaury drapieżne, ale zupełnie innego rodzaju niż allozaur, który wraz ze słynnym tyranozaurem tworzy grupę największych potworów wszech czasów. Według podręczników paleontologii grupa tych gigantów pojawiła się 30 mln lat po naszym podobnym do allozaura zwierzaku. Naukowcy przeprowadzili dokładną analizę gąbczastej struktury kości Smoka, kształtu jego kości kończyn, czaszki i mózgoczaszki i spostrzeżenie dr. Suleja się potwierdziło. Smok jest najstarszym przedstawicielem linii ewolucyjnej wielkich dinozaurów drapieżnych, na końcu której pojawił się T. rex. Nasz dinozaur miał ok. 4–5 m długości. – Odnaleźliśmy też kilka jego zębów – opowiada Grzegorz Niedźwiedzki. – Są płaskie i piłkowane, przystosowane do cięcia mięsa. Największe z nich mają prawie 7 cm długości. Stanowiły zapewne straszliwą broń podczas ataku na ofiarę. Są tak dobrze zachowane, że widać nawet ślady przyrostów na powierzchni szkliwa, dotąd obserwowane wyłącznie u wysoko rozwiniętych teropodów. W jego czaszce naukowcy dostrzegli cechy pierwotne, np. wąskie, trójkątne otwory przedoczodołowe i zaawansowane ukształtowanie mózgoczaszki. Wszystko wskazuje na to, że Smok potrafił szybko biegać na tylnych kończynach. Sprawne poruszanie ułatwiała mu mocna i lekka konstrukcja szkieletu. Miał też długie kończyny przednie. – Na kościach łap zauważyliśmy wiele zagadkowych wgłębień – dodaje Niedźwiedzki. – Prawdopodobnie są to zabliźnione uszkodzenia, które wytworzyły się jeszcze za jego życia. Domyślamy się, że rany te powstały podczas walk, jakie mogły ze sobą toczyć dinozaury podczas rywalizacji o teren łowiecki lub o samicę w walkach godowych. Identyfikacja drugiego gada, którego kości naukowcy odkopali w Lisowicach – ciężkiego, dużego i masywnego – była jeszcze trudniejsza. Początkowo badacze przypuszczali, że mają przed sobą szczątki innego dinozaura, tym razem roślinożernego. Później okazało się, że są to skamieniałości dicynodonta, gada ssakokształtnego, czyli zwierzęcia, które teoretycznie nie powinno w tych skałach występować! Kilkanaście milionów lat wcześniej (gdy władzę na Ziemi przejmowały dinozaury) miało przecież wyginąć podczas wielkiego wymierania. – Żadne inne szczątki gadów ssakokształtnych z tego czasu nie zostały wcześniej znalezione. Zwierzęta te musiały być wówczas bardzo rzadkie – przyznaje prof. Benton. W Lisowicach paleontolodzy odkopali kości kilku takich osobników. I choć żaden ze szkieletów nie był kompletny, udało się zrekonstruować ich wygląd. Śląski dicynodont prawdopodobnie prowadził ziemno-wodny tryb życia, podobnie jak dzisiejsze hipopotamy. Żywił się roślinami. Miał blisko 5 m długości. – A co najważniejsze, jego obecność w skałach z Lisowic wskazuje, że nie było żadnego wielkiego wymierania w późnym triasie – podkreśla dr Sulej. – To prawda, że wówczas zmieniało się środowisko, wody oceanu wznosiły się i opadały. Kurczył się obszar występowania poszczególnych gatunków, migrowały one w miejsca, gdzie jeszcze trwały sprzyjające im warunki. Wcale jednak gwałtownie nie zniknęły! – Potworny wygląd i ogromne rozmiary wielu wymarłych zwierząt pobudzają wyobraźnię i skłaniają do łączenia ich wyginięcia z przerażającymi, najlepiej kosmicznymi katastrofami – mówi prof. Dzik. – Przykład Lisowic powinien stać się przestrogą przed zbyt łatwym uleganiem takim fantazjom. Polscy paleontolodzy zaproponowali własną hipotezę o ewolucji dicynodontów. Na podstawie znaleziska śląskiego Smoka twierdzą, że w triasie istniały już szybkie i sprawne dinozaury drapieżne. Musiały one mocno dawać się we znaki ówczesnym roślinożercom. Ciężkie i niezdarne dicynodonty broniły się „ucieczką w wielkie rozmiary”. – Powiększanie ciała jest jedną z metod na odstraszanie i unikanie drapieżników – wyjaśnia dr Sulej. – Dobór naturalny premiował więc u gadów ssakokształtnych potężne rozmiary i grubą skórę. Tę samą metodę walki z prześladowcami zastosowały również duże dinozaury roślinożerne – zauropody. Chroniąc się przed drapieżnikami z „paczki T.-reksa”, stały się największymi stworzeniami, jakie kiedykolwiek chodziły po ziemskich lądach. IDENTYFIKACJA Skąd wiadomo, że te kości należą do dinozaura? Ze skamieniałych szczątków nie można, niestety, pobrać DNA, dlatego w identyfikacji gada najistotniejsza jest budowa anatomiczna i mikrostruktura kości oraz pozostawione przez niego tropy. K O Ś C I K O Ń CZ Y N Y P R Z E D N I E J – ramieniowa i łokciowa – są długie, co pozwala przypuszczać, że Smok z Lisowic sprawnie przytrzymywał nimi swoje ofiary. Nie wiemy, w jakie pazury były uzbrojone. Zwierzę pozostawiło za to po sobie 40-centymetrowe trójpalczaste ślady tylnych łap z odciskami pazurów oraz poduszek palcowych. Tropy zachowały się w formie tzw. naturalnych odlewów na dolnych powierzchniach ławic skalnych, więc są wypukłe. CECHĄ SZCZEGÓLNĄ kości dinozaurów są liczne linie przyrostowe oraz ślady po gęstej sieci naczyń krwionośnych. Pierwsze świadczą o szybkim wzroście zwierzęcia, który możliwy był tylko dzięki sprawnemu dostarczaniu substancji odżywczych siecią tętnic oraz szybkiemu metabolizmowi. Szacuje się, że tyranozaur swe rozmiary osiągał w zaledwie osiem lat. Na szlifach cienkich kości Smoka z Lisowic widać gęstą sieć otworów na naczynia krwionośne (na zdjęciu). ŚWIAT W TRIASIE Dicynodont z Lisowic Najmłodszy z dotąd odkrytych wielkich gadów ssakokształtnych Pierwsze gady naczelne, pierwsze żaby, np. Czatkobatrachus (z prawej) Na początku ery dinozaurów na Ziemi był jeden superkontynent, Pangea. Północną część współczesnej Polski okresowo zalewało morze retyckie, które sięgało okolic obecnej Częstochowy. Cegielnia w Lisowicach znajdowała się między 20 a 30 równoleżnikiem szerokości geograficznej północnej. Można to ocenić na podstawie badań kierunku namagnesowania minerałów żelazistych przez ówczesne pole magnetyczne Ziemi. Osady, z których naukowcy wydobyli skamieniałości dinozaurów, powstawały 220–200 mln lat temu. Na tym terenie w triasie było starorzecze pełne małży i ryb dwudysznych. Z wodami powodziowymi do starorzecza spływały gałęzie, pnie drzew i padłe zwierzęta, które dzisiaj paleontolodzy wydobywają z ciemnoszarego i szarego wapnistego mułowca. PRASTARE GADY I PŁAZY W późnym triasie obok Smoka z Lisowic żył wielki gad ssakokształtny, dicynodont. 50 mln lat wcześniej pojawiły się gady naczelne i płazy bezogonowe, takie jak znaleziona w polskich Czatkowicach. Czatkobatrachus polonicus. Ta jedna z najstarszych na świecie żab miała ok. 5 cm długości i bardziej wydłużony tułów niż jej dzisiejsze kuzynki. ZĘBY SUPERDRAPIEŻNIKA Największe z zębów dinozaura znalezionych w Lisowicach mają prawie 7 cm długości. Są doskonale zachowane, widać na nich nawet ślady przyrostów na powierzchni szkliwa. Zaskakującą ich cechą są poprzeczne bruzdki na krawędzi w rejonie piłkowania, struktury charakterystyczne dla jurajskich i kredowych dużych dinozaurów drapieżnych, jak allozaury. Na powierzchni kości przedniej łapy teropoda naukowcy zauważyli zabliźnione uszkodzenia kości, które powstały za życia zwierzęcia. Być może są to ślady po walkach, jakie toczyły między sobą dinozaury. ROŚLINY Z KAMIENIA Oprócz imponujących znalezisk kości w cegielni w Lisowicach odkryto liczne skamieniałości triasowej flory. Wśród nich najwięcej jest mikroskopijnych rozmiarów ziaren pyłku i spor różnych gatunków roślin. Jednak naukowcom udało się wydobyć również uwęglone ułamki drewna z powłoką kryształów pirytu – odmiany siarczku żelaza – (prawy górny róg skrzynki), pędy wymarłych roślin nagonasiennych z grupy Cheirolepidaceae (duże pudełko na dole), a także liście, łodygi i szyszki. Te ostatnie, oblane przez węglanowe konkrecje, zachowały się w formie trójwymiarowej. W lisowickich skamieniałościach flory badacze rozpoznają przodków wielu dzisiejszych grup roślin nagozalążkowych. Kolec Płetwowy Rekina znaleziony w osadach w Lisowicach. Skąd się tam wziął? Prawdopodobnie półtorametrowy rekin wpłynął do rzeki z pobliskiego morza retyckiego. Poniżej z lewej: skamieniałe szczątki rośliny nagonasiennej z doskonale zachowaną strukturą powierzchni. Pod mikroskopem można obserwować aparaty szparkowe i inne komórki. Ząb ryby dwudysznej osadzony na fragmencie kości czaszki. Zwierzęta te już 400 mln lat temu wykształciły charakterystyczne uzębienie do miażdżenia małży, które nieznacznie zmienione przetrwało do dzisiaj. Jeden osobnik miał cztery zęby, po dwa na górze i na dole. Największe zęby z cegielni w Lisowicach mają 5 cm, dobrze zachowane błyszczące szkliwo na bocznych krawędziach i mocno starte wierzchołki. Wojciech Mikołuszko
Ostatnie wymieranie. Powstrzymać wielkie znikanie gatunków!
Udało nam się przyspieszyć naturalne tempo wymierania gatunków od 100 do 1000 razy. Ciekawe, czy równie dobrze wyjdzie nam przyspieszanie odbudowy różnorodności życia po obecnej katastrofie.
Kości, zęby, rogi i parę włosów. No, jeszcze legenda. I pomnik – stojący w Jaktorowie obelisk z wyrytym napisem: TUR, Bos primigenius bojanus, przodek bydła domowego, przeżył na terenie rezerwatu Puszczy Jaktorowskiej do roku 1627. To wszystko, co zostało po zwierzęciu, które kilkaset lat wcześniej przemierzało lasy prawie całej Europy, Azji i północnej Afryki. Dostojny, potężny, silny. Ważył od 800 do 1 000 kg. Wysokością (190 cm w kłębie!) dorównywał największym współczesnym bykom. Od czubka nosa do nasady ogona mierzył ponad 3 m. I być może właśnie te rozmiary najbardziej mu zaszkodziły. Przecież to wielka chwała upolować tak potężne zwierzę, prawda? Z początkiem drugiego tysiąclecia naszej ery tury zniknęły więc z Europy Zachodniej. Od XIV w. spotkać je można było już tylko w Polsce, głównie w lasach mazowieckich. Ostoja tych zwierząt, Puszcza Jaktorowska, została objęta specjalną ochroną książęcą. Chodziło, oczywiście, o przywilej polowań. Choć wyznaczono strażników, którzy mieli opiekować się turami, liczba zwierząt wciąż spadała – aż do ostatecznego końca w 1627 r. Z perspektywy historycznej wymarcie turów to tragedia. Inaczej patrzą na to paleontolodzy, którzy czas liczą nie w setkach, lecz w milionach lat. – Wbrew potocznemu myśleniu gatunki nie są wieczne. Zawsze jakiś wymiera i jakiś powstaje – mówi prof. Jerzy Trammer z Uniwersytetu Warszawskiego. – Gdy widzimy na całym świecie miliony wróbli albo gołębi, trudno sobie wyobrazić, że miałyby wymrzeć. Ale wystarczy, by rodziło się trochę mniej osobników, niż umierało i dużo czasu, a każdy gatunek wymrze. Bez dramatów i kataklizmów. Średnia długość trwania morskiego gatunku to 4 mln lat. W porównaniu z 3,5 mld lat istnienia życia na Ziemi to naprawdę mało. Dla procesu ciągłego zanikania gatunków paleontolodzy ukuli nawet specjalny termin: „wymieranie tła”. To zjawisko nie budzi kontrowersji. Zaczynają się one pojawiać, dopiero gdy od „wymierania tła” naukowcy przechodzą do „wielkich wymierań”. Mają to być epizody w historii Ziemi, gdy w krótkim okresie znika katastrofalnie dużo gatunków. Szacuje się, że niektóre z tych epizodów zmiotły w swoim czasie ponad 90 proc. mieszkańców naszej planety. W roku 1982 dwóch amerykańskich paleontologów, David Raup i John Sepkoski, ogłosiło, że w historii Ziemi było pięć masowych wymierań. Ich poglądy weszły do kanonu nauki, co nie oznacza, że wszyscy się z nimi zgadzają. Profesor Trammer uważa na przykład, że nie da się precyzyjnie określić, czy w przypadku wymierania mamy do czynienia z nagłą katastrofą, czy też z powolnym procesem. – Jednostką czasową, dla której oblicza się tempo „wymiany” gatunków, jest piętro geologiczne, trwające średnio 5 mln lat – wyjaśnia. – W związku z tym często nie wiemy, czy w ramach danego piętra gatunki wymierały cały czas „równo”, czy też w jednym pulsie. Jeśli prawdziwa jest pierwsza z hipotez, to żyjący świadek nawet nie zauważyłby zmian w swoim otoczeniu. Może też być tak, że wielkie wymieranie obserwujemy nie dlatego, że więcej gatunków znika z powierzchni Ziemi, lecz że o wiele mniej powstaje. Doktor Marcin Machalski z Instytutu Paleobiologii PAN zajmuje się chyba najbardziej znanym z wielkich wymierań. Miało ono miejsce 65 mln lat temu, na granicy kredy i trzeciorzędu. To wtedy kresu dożyły dinozaury. Wraz z nimi w niebyt odeszły też liczne morskie gatunki, w tym amonity – dalecy krewni współczesnych ośmiornic i kałamarnic. Doktor Machalski wraz z duńskimi paleontologami znalazł szczątki w skałach... z trzeciorzędu, czyli z czasu, kiedy już dawno powinny wymrzeć. – Moim zdaniem nie przeczy to jednak istnieniu wielkich wymierań – mówi badacz. – Przynajmniej jeśli chodzi o to z przełomu kredy i trzeciorzędu, da się dość precyzyjnie zrekonstruować czas i rozmiary katastrofy. Umożliwia to cieniutka warstewka rzadkiego pierwiastka – irydu – która pokrywa skały sprzed 65 mln lat. Najprawdopodobniej bogaty w iryd osad jest pozostałością meteorytu, który uderzył w Ziemię, doprowadzając do globalnych zniszczeń. Trafił na podatny grunt, bo ekosystemy naszej planety już były osłabione. Od setek tysięcy lat trwały gigantyczne erupcje wulkaniczne. Kolejne grupy organizmów nie wytrzymywały zmian środowiska i albo wymierały, albo zmniejszały swoją liczebność. Gdy nałożyły się na to jeszcze skutki kosmicznego zderzenia, kataklizm się dopełnił. Fakt, że niektóre organizmy przetrwały do trzeciorzędu, nie miał znaczenia. David Jablonsky nazwał to „przetrwaniem bez odrodzenia”. – Było ich za mało, by mogły stworzyć stabilną populację – wyjaśnia dr Machalski. – Amonity, które żyły po katastrofie, były skazane na wymarcie, tak jak dzisiejsze tygrysy czy pandy wielkie. Porównanie amonitów z tygrysami jest jak najbardziej zasadne. Niektórzy biolodzy uznali wręcz, że dziś mamy do czynienia z szóstym wielkim wymieraniem. Tym razem jego przyczyną nie jest jednak aktywność wulkaniczna ani meteoryt, lecz Homo sapiens. Gdziekolwiek człowiek się pojawiał, w szybkim tempie znikały gatunki zwierząt – głównie tych największych. Około 40 tys. lat temu, po zasiedleniu Australii, wyginęły tamtejsze gigantyczne kangury czy lwy workowate. 12 tys. lat temu, wraz z przybyciem pierwszych ludzi do Ameryki Północnej, zniknęły konie, wielbłądy, mamuty, tygrysy szablastozębe i kilka gatunków dużych antylop. Około 500 r. n.e. Homo sapiens dotarł na Madagaskar. I szybko wybił tamtejsze nielotne giganty – epiornisy zwane czasem ptakami słoniowymi, oraz największe gatunki lemurów. Wielkie nielotne ptaki moa z Nowej Zelandii przetrwały ledwie 300 lat panowania na wyspie Maorysów. To był jednak dopiero wstęp. Gdy Europejczycy opanowali sztukę nawigacji, zaczęli dobijać i mniejsze gatunki. Tak z wyspy Mauritius zniknął ptak dodo. Z Pacyfiku – krowy morskie. Z Ameryki Północnej – gołębie wędrowne. Siedem lat temu dr Donald Levin z College of Natural Sciences szacował, że tempo ginięcia gatunków jest od 100 do 1 000 razy większe od zwykłego wymierania tła. Średnio co 20 minut ginie kolejny gatunek rośliny lub zwierzęcia, czasem zanim w ogóle zdążyliśmy go poznać. Najbardziej cierpią mieszkańcy wysp. Tworzą zbyt małe populacje, by skutecznie odbudować je po zniszczeniach, a przed człowiekiem po prostu nie mają dokąd uciec. Gatunki kontynentalne do niedawna były w nieco lepszej sytuacji. Wybite w jednym miejscu, mogły przetrwać w innym, a potem powrócić do dawnych siedlisk. Dziś nawet na kontynentach gatunki wymierają w zastraszającym tempie. – Tu się kłania genetyka – wyjaśnia prof. Zbigniew Głowaciński z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, który opracowuje polskie Czerwone Księgi Zwierząt. – Jeżeli liczebność populacji spada poniżej 50 par, jej utrzymanie się bez pomocy człowieka jest praktycznie niemożliwe. A tak właśnie dzieje się np. z polskimi ptakami: kulonem, łęczakiem czy szlacharem. Dramatycznie zmniejsza się liczebność węża Eskulapa, motyli modraszków. – „Wypadają” głównie gatunki wyspecjalizowane – tłumaczy dr Przemysław Chylarecki z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, zajmujący się ochroną ptaków. A prof. Głowaciński dodaje: – Jednocześnie mamy napływ tzw. generalistów, gatunków mało wymagających i odpornych ekologicznie, takich jak kawki czy szczury, które mogą żywić się wszystkim i żyć gdzie bądź. Doktor Chylarecki przyczynę tych zmian widzi głównie w ujednoliceniu siedlisk. – Kiedyś inne gatunki można było spotkać nad Biebrzą, inne w lasach Mazowsza. Dziś wszędzie żyją te same zwierzęta – mówi. – Odpowiedzialność za wymieranie ponosi też nastawiony na pozyskiwanie drewna model gospodarki leśnej, który tworzy mało zróżnicowane siedliska – dodaje prof. Głowaciński. Kolejnym procesem, który przyśpiesza zanikanie gatunków wyspecjalizowanych, jest fragmentacja siedlisk. Podzielone obszarami zaanektowanymi przez człowieka stają się czymś na kształt wysepek. Doktor Chylarecki zwraca też uwagę na zanik terenów zalewowych. To tu gnieździły się liczne gatunki ptaków, ale obszary podmokłe zmeliorowano, zbudowano wały i zbiorniki przeciwpowodziowe, które nie dopuszczają do tworzenia się wiosennych rozlewisk. Koryta rzek są nagminnie prostowane i betonowane, co przyśpiesza przepływ wody i sprawia, że okoliczne obszary „nie zdążają” jej pobrać. Na to wszystko nakłada się jeszcze globalne ocieplenie. Zimy są często bezśnieżne i wiosną nie ma co się topić, a powodzie jeśli występują, to częściej latem, po wielkich deszczach. Prof. Zbigniew Głowaciński ma jednak i dobrą wiadomość: – Proces wymierania gatunków w Polsce został spowolniony. Kilkadziesiąt lat temu bobry można było w Polsce spotkać tylko w jednym dopływie Czarnej Hańczy na Suwalszczyźnie. Dzięki ogólnokrajowej akcji ratowania tych zwierząt dziś są w niemal każdym cieku wodnym. W latach 70. na skraju wymarcia znajdował się też nasz herbowy ptak – bielik. Żyło ich ledwie 50 par. Ostatnio co prawda znów grozi im niebezpieczeństwo – w postaci trutek na lisy – ale miejmy nadzieję, że tym razem w porę uda się je zażegnać. Coraz lepiej radzą sobie wilki, a zagrożone wymarciem wydry rozmnożyły się bez pomocy człowieka. A skoro udało się uratować gatunki, których los wydawał się przesądzony, to może da się przywrócić naszej planecie i te, które (również za naszą sprawą) wymarły? W 2008 r. sensacją stało się „ożywienie” genu wymarłego wilka tasmańskiego z Australii. Fragment DNA wydobyto z ciała martwego zwierzęcia i przeniesiono do komórki myszy. I tam zadziałał! Także legenda z pomnika w Jaktorowie ma szansę na powrót. W 2006 r. powstała Polska Fundacja Odtworzenia Tura. Pracuje dla niej m.in. prof. Jacek Modliński z Instytutu Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN. – Izolujemy fragmenty DNA z zachowanych kości tura. Potem będziemy je zapewne wprowadzać do komórek krów i sprawdzać, jak funkcjonują. Zadanie jest przy tym trudniejsze niż w przypadku mamuta, choć tury znikły ledwie 500 lat temu. Szczątki przodków słonia są świetnie zakonserwowane, niczym mrożonka. Zachowały się tkanki miękkie, a nawet plemniki. Tymczasem po turze zostały wyłącznie kości, rogi i parę włosów. – Bardzo chcielibyśmy wskrzesić tura – wzdycha prof. Modliński – ale nie sądzę, by udało się to za mojego życia. John Alroy z University of California, który w sierpniu zeszłego roku w piśmie Proceedings of National Academy of Sciences opublikował swoją analizę tempa zanikania i tworzenia się gatunków w ciągu ostatnich 500 mln lat, twierdzi, że gdybyśmy się zdali wyłącznie na naturalne procesy, to odrodzenie się życia po obecnym kataklizmie zajęłoby przynajmniej 10 mln lat. Z punktu widzenia naszego gatunku, który chodzi po Ziemi od 200 tys. lat, to perspektywa nie do przyjęcia. Jeśli tak świetnie poradziliśmy sobie z przyśpieszeniem wymierania gatunków, to może równie dobrze wyjdzie nam z ich odtwarzaniem? Wojciech Mikołuszko
W tych badaniach spotyka się nauka i sztuka. "Sekwencje białek (...) przekładamy na muzykę"
Po nazwie departamentu Massachusetts Institute of Technology (MIT), w którym pracuje prof. Markus Buehler, nie sposób odgadnąć, co bada. Bo jak się domyślić, że naukowiec z Wydziału Budownictwa Lądowego i Inżynierii Środowiska zajmuje się pajęczynami, kośćmi i włóknami białkowymi? Na tej podstawie projektuje nowoczesne materiały i obmyśla, jak poprawić internet.
W drodze do pana gabinetu mijałem ekran, na którym wyświetlały się informacje o pana wydziale na MIT. Było tam napisane: Naukowiec odkrywa to, co istnieje. Inżynier tworzy to czego nigdy nie było. A zatem jest pan naukowcem czy inżynierem? I jednym, i drugim jednocześnie. Generalnie na MIT wielu moich kolegów wykorzystuje naukę, żeby rozwiązywać konkretne problemy inżynieryjne. Nie wiem, czy można ich jednoznacznie zaszufladkować. Bada pan jednak to, co już istnieje w przyrodzie: pajęcze sieci, kości czy białka. Rozumiem więc, że zamierza pan zrobić coś, czego jeszcze nie było? Już to robię. Podam panu przykład: badamy sieci pajęcze. Szukamy cech, które definiują ich specyficzne właściwości. Na podstawie wyników tych poszukiwań projektujemy własne materiały, nieistniejące w przyrodzie. Tworzymy włókna, które są jeszcze lepsze i jeszcze mocniejsze niż pajęcza nić. Wyczytałem, że pajęcze nici fascynują pana, bo są mocniejsze niż stal, a mniej łamliwe, znacznie bardziej elastyczne. Ale przecież kiedy na łące znajdę sieć, to wystarczy, że pociągnę ją jednym palcem, a się zerwie. Drutu stalowego tak zerwać się nie da. Jak to więc jest z ową siłą pajęczej nici? To kwestia skali. Pajęcza nić ma średnicę około tysiąca razy mniejszą niż stalowy drut. Dla niej jest pan gigantem. Niech pan sobie wyobrazi potwora, który podchodzi do mostu. Łatwo go przełamie. Inżynier patrzy jednak na materiał zgodnie z jego skalą. A wtedy pajęcza nić jest mocniejsza niż stal. Dlaczego jest tak mocna? W stali, która składa się głównie z żelaza i węgla, są bardzo silne wiązania chemiczne. Właściwie są one znacznie mocniejsze niż sama stal. Tyle że w całym materiale wykorzystuje się bardzo, bardzo drobny ułamek tych wiązań. Myślę, że jakieś 99,9 proc. z nich w ogóle nie jest używanych. W nici pajęczej na odwrót: wiązania chemiczne między cząsteczkami są bardzo słabe. Ale jeśli policzy pan, jaki procent z nich jest wykorzystywanych, to wyjdzie prawie 100. I gdybyśmy potrafili naśladować tę właściwość pajęczyny i produkować stal, w której wykorzystywane są wszystkie wiązania chemiczne, otrzymalibyśmy materiał tysiąc razy mocniejszy! Tak samo gdybyśmy opracowali sposób kontrolowania cząsteczek w betonie, potrzebowalibyśmy go znacznie mniej. A to oznaczałoby dużo niższe koszty budowania. Czyli interesuje pana struktura rozmaitych materiałów na poziomie atomów i cząsteczek, tzn. w nanoskali? Nanoskala to tylko jedna strona. Równie fascynujące jest zachowanie się całego systemu. Pająk potrafi przecież kontrolować swoją sieć na wszystkich poziomach. Zaczyna od ułożenia w odpowiedni sposób cząsteczek białek. Potem kontroluje tworzenie z nich włókien, a na końcu – całej sieci. Wychodzi z tego pajęczyna, która świetnie sobie radzi z uszkodzeniami, bo jest przystosowana do ekstremalnych sytuacji. Porównajmy to z budynkiem. Po przekroczeniu pewnego punktu, na przykład podczas trzęsienia ziemia, cały się wali. Podobnie dzieje się z samochodami czy samolotami – narażone na ekstremalne sytuacje roztrzaskują się. Tymczasem pajęczyna jest odporna na obciążenia i wiatru, i szarpania się ofiar. Uszkodzeniu podlega tylko mała część sieci, kilka nici. To może zostać szybko naprawione przez pająka albo i pozostawione bez zmian, a sieć nadal będzie funkcjonować tak jak przedtem. Jak to możliwe? Odkryliśmy, że w tym wypadku ważna jest nie geometria sieci ani to, jak mocne są materiały ją budujące. Sekret odporności na uszkodzenia leży w sposobie uformowania nici. Gdy je pan pociągnie, rozkręcają się białka w ich środku. Początkowo całość jest bardzo sztywna, potem staje się elastyczna, potem znów sztywnieje, a na koniec się rwie. Dzięki temu nici przerywają się tylko w tym miejscu, w którym zostały pociągnięte. Gdyby materiał rozciągał się w bardziej jednostajny sposób, prowadziłoby to do dużo rozleglejszych uszkodzeń. Czy pajęcza nić ma jeszcze jakieś sekrety, która pana fascynują? Niech pan porówna produkcję stali i pajęczej nici. Aby otrzymać stal, człowiek potrzebuje mnóstwa materiału, czyli rudy żelaza. Trzeba ją wydobyć, roztopić, wymieszać z węglem. Wymaga to ogromnego wkładu energii i surowców. A pająki nie mają hut, nie przetwarzają surowca w wysokiej temperaturze; całą fabryką jest ich własne ciało. Surowcem jest dla nich to, co zjedzą: muchy, mrówki, inne owady. To są białka, które pająki połykają i przetwarzają na nowe nici. Potrafią bardzo dobrze zużytkowywać dostępne im zasoby. Sieć pajęcza zbudowana jest z białek, podobnie jak inne substancje, typu kość czy kolagen, które pan bada. Dlaczego akurat białka? Kość bardzo różni się od włosów, a włosy od pajęczej nici. Jeśli poprosi pan inżyniera, by zbadał ich właściwości, to powie panu, że są to bardzo różne materiały. Tymczasem na poziomie chemicznym wszystkie są zbudowane z 20 takich samych cegiełek: aminokwasów. Coś gdzieś musi się dziać, co sprawia, że raz dadzą one kość, a raz – nić pajęczą. Wiele osób, z którymi współpracujemy, specjalizuje się w badaniu tylko jednej rzeczy. Spędzają 30, 40, czasem 50 lat swego życia, analizując kość lub nić pajęczą. My staramy się połączyć kropki między nimi, chcemy wyjaśniać różnice między tymi materiałami białkowymi, zrozumieć, dlaczego są odmienne. Lubimy porównywać. I do czego ta wynikająca z porównywania wiedza ma się przydać? Niech pan popatrzy na stojący obok rzutnik. Jeśli chce pan mieć w nim dziesięć różnych właściwości, to potrzebuje pan dziesięciu różnych materiałów, które pochodzą z dziesięciu różnych miejsc. Tymczasem w biologii ma pan jeden typ białka, jedno miejsce pochodzenia i rozmaite właściwości. Prosty materiał, ale mądrze zaprojektowany, pozwala uzyskać wszystkie rodzaje tkanek i komórek. Myślę, że tego rodzaju materiały staną się kolejnym etapem w rozwoju inżynierii. Będzie fabryka, do której pan zajdzie i powie: potrzebuję materiału o takiej a takiej twardości, takiej a takiej elastyczności, takich własnościach optycznych. Dane trafią do maszyny, ta określi strukturę, wzór i wydrukuje żądany materiał. Czytałem, że pana badania mogą też zostać wykorzystane do wzmocnienia sieci internetowej. To już chyba przesada. To nie chodzi o to, że chcemy używać pajęczyny do budowy lepszego komputera. Nam zależy na zrozumieniu, jak działa i jak się psuje cały system sieci pajęczej. Dzięki temu możemy np. zaprojektować komputer tak, że gdy zostanie zaatakowany przez wirusa, wyłączy się natychmiast, jeszcze nim problemy rozniosą się dalej. Takie przekładanie rozwiązań z jednej dziedziny do drugiej jest możliwe dzięki matematyce. Jeśli własności sieci pajęczej opiszemy liczbami, to potem możemy ich używać nawet w obszarach kompletnie abstrakcyjnych. Opublikowaliśmy np. pracę o tym, że interakcje ludzi z ich telefonami są analogiczne do tych we włóknach białkowych. Możemy więc przeprowadzić eksperyment na białkach, by zrozumieć, jak działa sieć telefonii komórkowej. Ba, sekwencje białek, opisane za pomocą matematyki, przekładamy na muzykę… ??? Mamy dwie różne sekwencje białek. Układamy je we włókna. Następnie używając matematycznego opisu, wyjaśniamy muzykowi, jak poszczególne cegiełki – aminokwasy – współgrają ze sobą, jak tworzą strukturę i jak się zachowują. A potem muzyk całą tę wiedzę, którą od nas otrzymał, wyraża w muzyce. Już udało mu się skomponować dwa różne utwory dla dwóch różnych sekwencji białek. Ale po co to robić? Dla zabawy? Mnie interesuje to, jak system staje się funkcjonalny. Zajmując się białkami, zdałem sobie sprawę, że taki rodzaj zagadnień ma analogie w bardzo wielu dziedzinach. Jeśli ma pan doskonałych muzyków grających symfonię w orkiestrze, to każdy z nich gra inną część. Jeśli posłucha pan samej wiolonczeli czy samego fortepianu nie rozpozna pan, co to za utwór. Dopiero po złożeniu w całość zda pan sobie sprawę: o, to jest ta symfonia! A zatem to jest funkcja, odpowiednik siły w materiale. Jeśli rozumiemy, że obie te rzeczy są takie same, możemy uczyć się od jednej do drugiej. Odkryjemy coś o muzyce, czego nie wiemy o materiałach, i na odwrót. Jeśli ludzie w orkiestrze są pijani, to ile drinków mogą wypić, zanim utwór przestanie być rozpoznawalny? To jest to samo, jak zapytać: jak tani może być beton, zanim się załamie? Albo: ile pajęczych wiązań możemy zabrać, zanim sieć się rozpadnie? Takie analogie pomagają inżynierom? W przeszłości inżynierowie nigdy by nie pomyśleli, że pomoc mogą otrzymać od muzyków. A my właśnie to chcemy zrobić. Zamierzamy poprosić muzyka, żeby poprawił nasz projekt. Chcemy mu powiedzieć: „To są sekwencje białek, które mamy. To są oparte na nim wzory nut. Co możemy zrobić, by to ulepszyć?”. Liczymy, że będzie miał pomysły, na które inżynierowie by nie wpadli. A potem przeniesiemy je z utworu muzycznego z powrotem na białka, na nowe materiały. Zamierza więc pan projektować białka, które nie istnieją jeszcze w przyrodzie? Wszystkie nasze białka robimy od zera w laboratorium. Możemy je złożyć w maszynie, bez żadnego wkładu biologicznego. Myśli pan, że ludzie zdołają kiedyś prześcignąć przyrodę? Już zrobili rzeczy, które są o wiele lepsze niż w systemach naturalnych. Nie ma przecież ptaka potrafiącego tak jak samolot przelecieć w 8 godzin z Europy do Bostonu. Ale przekonywałbym, że to nadal przyroda. Bo my, ludzie, sami jesteśmy częścią przyrody. Rozmawiał Wojciech Mikołuszko
Jego siła tkwi w nogach maratończyka, zębach jak sztylety i szczekach zaciskających się niczym imadło. Bez takiego drapieżnika – inteligentnego, silnego, wytrzymałego – dzika przyroda nie może sobie poradzić.
Masz kupę?! … – Śmierdzi? …. – No to świeża! Super! Jesteś dziś królem polowania! … Dr Sabina Nowak rozłączyła telefon. A ujrzawszy moją zdziwioną minę, zaraz wyjaśniła: „Robert znalazł świeże odchody wilka, czyli przynajmniej jeden osobnik nadal tu jest. I coś niedawno zjadł, zapewne upolował”. „Tu”, czyli w Borach Dolnośląskich – wielkim kompleksie leśnym na południowym zachodzie Polski, gdzie Stowarzyszenie dla Natury „Wilk”, którego prezesem jest Sabina Nowak, a wiceprezesem Robert Mysłajek, prowadzi monitoring wilków. W roku 2000, gdy zaczynali, drapieżniki pojawiały się z rzadka. Dziewięć lat później Bory zamieszkują już trzy watahy i prawdopodobnie dwie młode pary, które jeszcze nie przystąpiły do rozrodu. Ściśle mówiąc, tak było parę tygodni przed moją wizytą. Niestety, na początku lipca przez śródleśne poligony żagański i świętoszowski przebiegła trasa rajdu Drezno– –Wrocław. Zabawy było zapewne co niemiara. Dla ludzi, bo wataha wilków, która tu miała norę ze szczeniętami, ciężko zniosła przejazd ponad 200 samochodów terenowych, quadów, i ciężarówek. Drapieżniki zabrały swoje młode i w popłochu gdzieś uciekły. Naukowcy przemierzali las, żeby je odnaleźć. Robert Mysłajek wybrał się na tropienie samotnie, ja zaś towarzyszyłem w „polowaniu” na wilcze ślady dr Sabinie Nowak. Z początku natrafialiśmy tylko na stare odchody. Niektóre już się rozsypywały. Łatwo można było w nich dostrzec sierść, fragmenty racic oraz odłamki kości. – O! Wilk! – krzyknęła nagle dr Nowak. Nie patrzyła przy tym w głąb lasu, lecz pod nogi. Zatrzymaliśmy się na szerokim, bezleśnym pasie przeciwpożarowym. Na żółtoszarym piasku odcisnęły się ślady jakiegoś czworonoga. – Może to pies? – marudziłem. – Nie, nie – zaoponowała moja przewodniczka. Przecież widać wyraźny, duży, wydłużony trop i mocne pazury. To dorosły osobnik. Ale żeby mieć stuprocentową pewność, musimy ruszyć jego śladem. Psy hasają po lesie bez ładu i składu, biegają to tu, to tam. A wilk jak idzie, to prosto, do konkretnego celu. – Jakiego celu? – Zwykle na polowanie. Wilki najchętniej by leżały albo się bawiły. Ruszają, gdy są głodne albo gdy jedzenia potrzebują ich szczenięta. Poszliśmy więc po śladach. Najpierw skręciły na leśną drogę, dalej szły prosto. Na skrzyżowaniach zwierzę robiło czasem łuk, po czym znów ruszało przed siebie. Żadnego hasania, biegania w tę i we w tę. Po paru kilometrach pozbyłem się wątpliwości. To musiał być wilk. Szedł tędy niedawno, najdalej wczoraj. Król Wilk. Canis lupus. Budowa jego ciała, mięśnie, szkielet, zmysły – wszystko, dosłownie wszystko doskonale przystosowane do długotrwałego tropienia i skutecznego zabijania. Naturalny zasięg występowania tego psiego krewniaka jest bardzo rozległy – od Europy, przez północną i środkową Azję, po znaczną część Ameryki Północnej. Długość ciała dochodzi do 130 cm, wysokość w kłębie – do 85 cm. Waży zwykle od 35 do nawet 60 kg. Sierść ma płową, w odcieniach od szarego, rudawego po brązowe, wyjątkowo – czarną albo białą. Sylwetka – zwinna, szczupła, żylasta. Jak u maratończyka. Bo sportową specjalnością wilka nie jest wcale sprint, lecz długi, wytrwały bieg. „Wilk odżywia się nogami” – mawia prof. David Mech z Uniwersytetu Minnesoty w USA, chyba najlepiej znany w świecie badacz wilków, redaktor ostatniej monografii gatunku pt. Wolves (Wilki). Rolf Petereson i Paolo Ciucci w jednym z rozdziałów tej książki piszą: W swojej historii ewolucyjnej wilki zostały ukształtowane jako biegające drapieżniki, które polują na dużych roślinożerców. Potrafią biec z prędkością do 60 km/godz. Zwykle aż tak bardzo się nie spieszą, są za to bardzo wytrwałe – obserwowany w Stanach Zjednoczonych rekordzista gonił ofiarę przez 21 km. Najczęściej rezygnują po kilku kilometrach, ale ofiara nie powinna czuć się wtedy bezpieczna. Wilki są inteligentne. Jeśli wiedzą, że ją ostro zmęczyły, mogą wrócić. W Puszczy Białowieskiej, gdzie w latach 1996–1999 zespół prof. Włodzimierza Jędrzejewskiego śledził za pomocą radionadajników 11 wilków z 4 watah, odkryto, że średnio dziennie samica przemierzała 22,1 km, a samiec 27,6 km. Już i to niemało, a gdy chciały, wilki potrafiły przez dzień pokonać dystans nawet ponad 60 km! – Mogą węchem wyczuć zdobycz z odległości kilku kilometrów – twierdzi dr Nowak. – Rozpoznają, co to za wierzę i w jakiej jest kondycji, czy jest osłabione, np. stare ranne, czy przeciwnie – zdrowe i silne. Mają też swoje sztuczki. Wiedzą, że zwierzęta kopytne przewyższają je w szybkości biegu, zwłaszcza pod górę. Dlatego wilki starają się zmusić je do ucieczki w dół. – W Karpatach stwierdziliśmy, że drapieżniki chętnie polują w dolinach potoków – opowiada dr Nowak. – Kilka z nich biegnie zboczem i płoszy żerujące jelenie lub sarny. Gdy przestraszone zwierzę ucieka w dół, natyka się na brzegu strumienia na jeszcze jednego wilka. To on jest „killerem”. Peterson i Ciucci opisują, jak młode wilczki zapędziły młode owcy Dalla na skraj przepaści, gdzie same też nie mogły się dostać. Matka, chcąc im pomóc, zrzuciła kamień w kierunku ofiary. Niestety, sama spadła razem z nim. Wystraszone jagnię podbiegło w górę, trafiając prosto w szczęki czekającej niecierpliwie watahy. Wilczyca zaś, mimo upadku z 5 m, przeżyła. Gdy wilki wreszcie dopadną zdobycz, ich głównym orężem stają się szczęki. Taktyka zabijania polega na licznych kąsaniach zębami. Wydłużony kształt czaszki i bardzo ruchliwe stawy pozwalają na szerokie rozwarcie pyska. Szczęki, zaopatrzone w niezwykle silne mięśnie, zaciskają się na ciele ofiary z siłą imadła. Najważniejszym narzędziem zadającym śmiertelne rany są jednak zęby mocno zakotwiczone w szczękach. Kły kłują niczym sztylety i zaciśnięte przytrzymują zdobycz. W śmiertelnym uścisku wspierają je siekacze. Ofiara szarpiąc i skręcając w szalonym biegu ciało na boki, próbuje zrzucić z siebie napastnika. Drapieżnik nieraz jest wleczony po ziemi, bywa też, że dosłownie fruwa w powietrzu i uderza o drzewa. Przed urazami chroni go silna, krępa szyja i grube, mocne kości. A i tak nie zawsze to wystarcza. U starych wilków często spotyka się połamane zęby (najczęściej kły), żebra czy pęknięte kości. Jeśli drapieżnikom uda się poważnie zranić ofiarę, ta stopniowo się wykrwawia. Gdy osłabnie na tyle, że nie ma sił na dalszą ucieczkę, wilki rzucają się na nią i rozszarpują na kawałki. – No, nie jest to humanitarny sposób zabijania – przyznaje dr Nowak. – Jednak w takim momencie ofiara w potwornym stresie praktycznie nie odczuwa bólu. Wilki zjadają wszystko poza zawartością żołądka. Drapieżniki chętnie połykają fragmenty kości, z których czerpią mikroelementy: wapń oraz fosfor. Do ich kruszenia służą im bardzo mocne tylne zęby przedtrzonowe i trzonowe zwane łamaczami. Jednorazowo wilk zjada do 10 kg mięsa. Po obfitym posiłku zawartość jego żołądka może stanowić 25 proc. masy ciała! Jeśli zdobycz jest duża, a wataha niewielka, część pokarmu drapieżniki zakopują pod ściółką lub śniegiem „na później”. Znakują taką skrytkę moczem i bezbłędnie powracają do niej nawet po kilku tygodniach. Bywa jednak, że pomimo wysiłków nie udaje się im nic upolować, wówczas są w stanie głodować wiele dni. Większość życia wilki spędzają w grupie rodzinnej zwanej watahą. Rolę przywódców odgrywają w niej dwa osobniki: płodna samica, wadera, i jej partner, basior. Reszta watahy to przeważnie ich dzieci: tegoroczne oraz starsze. Zwykle na początku maja matka rodzi od 3 do 8 szczeniaków. Przez pierwsze 4 tygodnie karmi je wyłącznie mlekiem i tylko na krótko opuszcza norę. Zdobycie pokarmu spada na barki basiora i starszego potomstwa. Gdy najmłodsze dorastają i przestawiają się na mięso, dorosłym przybywa obowiązków. – Wilki są wtedy wymęczone, wychudzone i zupełnie nie wyglądają na królów – śmieje się dr Nowak. W tym okresie wataha w dzień odpoczywa w pobliżu nory, nocą zaś poluje, najczęściej w podgrupach, a niektóre osobniki samotnie. Latem w lesie pożywienia jest w bród. Pełno w nim młodych, niedoświadczonych zwierząt kopytnych. Jeśli uda się je zwęszyć, zabicie ich jest dość łatwe, nawet w pojedynkę. Po udanych łowach wilki pośpiesznie połykają jak najwięcej mięsa, by po powrocie do nory móc podzielić się pokarmem z młodymi. W radosnym rytuale powitania szczeniaki liżą rodziców i starsze rodzeństwo po pyskach, a ci zwracają im pokarm prosto z żołądków. To świetny sposób na transportowanie mięsa na duże odległości. Jesienią, gdy szczenięta są już większe i sprawniejsze, wataha znów zaczyna polować wspólnie. Potencjalne ofiary dorosły, zmężniały i nie tak łatwo je podejść i zabić. Wydaje się, że wspólne działanie przynosi korzyści. Peterson i Ciucci twierdzą jednak, że to nie do końca prawda. Pomoc młodych, niedoświadczonych wilków w polowaniu nie jest tak duża, jak się spodziewano. Jeśli przeliczyć ilość zdobytego pożywienia na jednego drapieżnika, to najbardziej efektywne okazują się łowy we dwójkę. Zdaniem tych badaczy szczeniaki zabierane są na polowanie głównie po to, by – podpatrując starszych – nauczyły się samodzielnie zdobywać pokarm. Zapewne tak jest i w polskich watahach, choć w naszych warunkach badania są trudniejsze niż np. na słynnej Isle Royale na Jeziorze Górnym na pograniczu USA i Kanady, gdzie drapieżniki z konieczności poruszają się po bardzo ograniczonym obszarze i łatwo je obserwować m.in. z helikoptera czy po prostu przez lornetkę. Pewnie dlatego o wiele więcej prac dotyczących wilczych zachowań pochodzi nie z obszarów o najliczniejszej wilczej populacji, ale z tych stosunkowo otwartych. U nas ideałem pozostaje telemetria, czyli śledzenie osobników z założonym nadajnikiem, ale najczęściej (z powodu niższych kosztów) stosuje się analizę tropów albo odchodów. Na ich podstawie można próbować policzyć watahy, określić stan zdrowia i pokrewieństwo osobników czy skład ich diety, ale to wszystko dowody pośrednie. Podglądanie wilka „on-line” wymaga zaś nie lada sprytu, bo z reguły są to zwierzęta wyjątkowo względem ludzi nietowarzyskie. Nie bez powodu. W XX w. wilki tępiono bezwzględnie. W USA w latach 70. zasięg gatunku skurczył się do 4 proc. pierwotnego areału. W Polsce w 1973 r., po 20 latach eksterminacji, odnotowano zaledwie 105 drapieżników, a i ta liczba mogła być zawyżona. Owszem, i w Europie, i w Ameryce wilki nie stronią od polowań na nieodpowiednio chronione zwierzęta gospodarskie, a w kilku miejscach królowie lasów dosłownie zeszli „na psy” i pożywienia szukają na śmietnikach. W końcu są wszechstronnymi i elastycznymi myśliwymi. Ale nie taka dieta jest im najbliższa. Poczesne miejsce w wilczym menu zajmują duże zwierzęta roślinożerne. W Polsce – jelenie, sarny czy dziki, rzadziej łosie, sporadycznie żubry. Jeśli nadarzy się okazja, złowią też bobra, zająca, lisa, jenota, borsuka, psa, a nawet kota. Przyroda pozbawiona dużych drapieżników zaczęła się rozregulowywać. Wprawdzie człowiek ochoczo zastąpił króla lasów w polowaniach na sarny, dziki, jelenie czy łosie, ale w przeciwieństwie do wilków ludzie najchętniej zabijają duże i silne osobniki w kwiecie wieku. Im lepsze trofeum – tym większa chwała. To zaś prowadzi do pogorszenia struktury populacji ofiar. Wilki tymczasem je wzmacniają, bo w starciu z nimi przeżywają najszybsze, najinteligentniejsze i najbardziej wytrzymałe zwierzęta. Ludzie zimą dokarmiają roślinożerców, by mieć na co polować. Wilki ograniczają liczebność kopytnych. Dlatego po zniknięciu królów lasu w wielu rejonach świata ponad miarę rozmnożyły się jelenie, łosie czy mulaki. Wyjadały roślinność, szczególnie młode drzewa, przez co utrudniały odnawianie się lasów. W amerykańskim Parku Narodowym Yellowstone, gdzie przeprowadzono najbardziej gruntowne badania, pozbawieni presji wilków roślinożercy doszczętnie wyniszczyli zadrzewienia nad rzeką Lamar. Ptaki nie miały gdzie się gnieździć, bobry nie miały z czego budować tam, nasiliła się erozja i rozmywanie brzegów. W latach 90. XX w. w końcu zrozumiano, jak bardzo wilki potrzebne są w ekosystemie. Na powrót wprowadzono je do parku Yellowstone. Dzięki temu nad rzekę Lamar powróciły zarośla, a wraz z nimi ptaki i bobry. W Polsce w 1998 r. wilki wpisano na listę gatunków chronionych, zaś od 2000 r. rozpoczęto ich monitoring. Rok później doliczono się 560 osobników, ostatnio już 700. Drapieżniki powróciły do zachodniej Polski. Zasiedliły m.in. Bory Dolnośląskie. Mają tam do dyspozycji 1 200 km2 lasów, mnóstwo jeleni, saren i dzików. Jak na tak dobre warunki liczba wilków i tak jest niewielka – z powodu kłusownictwa i rosnącej izolacji spowodowanej rozbudową sieci dróg. Tropy osobnika, którego namierzyła dr Nowak, nie doprowadziły nas do jego grupy rodzinnej. Zapewne wypuścił się na samotne polowanie. Więcej informacji dostarczyły świeże odchody znalezione przez Roberta Mysłajka. Niedaleko nich udało się dostrzec tropy innych członków watahy. Wilki nie uciekły zatem z Borów, lecz przeniosły się dalej na południowy wschód. – Nie mamy jednak pewności, czy przeżyły ich szczenięta – martwi się dr Nowak. – Jeśli nie, następną szansę na potomstwo wataha ta będzie miała w maju przyszłego roku. No, chyba że znowu zniweczy ją jakiś rajd. Wojciech Mikołuszko
Nie można mu się oprzeć. Magia Beskidu Niskiego
Goście przyjeżdżają tu na jeden dzień, a zostają na kilka. Niektóre leony zaś w ogóle nie chcą stąd wyjeżdżać.
Postawić dom - Andrzej zwariował! Kupuje pół PGR-u! – Agnieszka Adamkiewicz opowiada o plotce, która w 1995 roku rozniosła się po wydziale psychologii, na którym obydwoje studiowali. Najgorsze, że w plotce było dużo prawdy. – Bardzo lubiłem wędrować po Beskidzie Niskim. W pewnym momencie postanowiłem tu kupić ziemię i zamieszkać – mówi Andrzej Adamkiewicz. – Ale tam, gdzie mi się podobało, właściciele albo nie chcieli sprzedać, albo dawali „zaporową” cenę. W końcu dowiedziałem się, że koło Śnietnicy wystawiają na licytację PGR. Pojechałem z kolegą obejrzeć. W pewnym momencie zatrzymaliśmy się, żeby rozprostować kości. Rozejrzałem się do-koła i powiedziałem „Tu bym postawił dom”. A za chwilę okazało się, że ten kawałek ziemi też należy do PGR-u. – Ja zawsze chciałam mieć piękny dom w pięknej okolicy – dodaje Teresa Adamkiewicz. – Gdy mój syn znalazł to miejsce, zmieniłam pracę na lepiej płatną, żebyśmy mogli je kupić. Andrzej zaś zaczął budowę. Fundamenty kopał wśród pastwisk między beskidzkimi wsiami: Izbami i Banicą. Dom na łąkach To ich mieszkańcy nazwali nową budowlę „domem na łąkach”. Określenie przyjęło się i dziś jest oficjalną nazwą gospodarstwa Adamkiewiczów. Podstawą domu stały się dwie stare chyże – łemkowskie chaty, których właścicieli siłą wyrzucono podczas powojennej pacyfikacji wsi. Wkrótce do Adamkiewiczów zaczęli przybywać goście. Jesienią 1999 r. przyjechała Agnieszka, odwiedzić kolegę ze studiów. Nie zastała go. Trafiła tu ponownie w wakacje 2000 r. Potem wróciła raz jeszcze. I raz jeszcze. W końcu przestała stąd wyjeżdżać. Ślub odbył się w dawnej cerkiewce unickiej (dziś katolickiej kaplicy). Niektórzy przyjeżdżają tu, żeby wędrować po najdzikszych polskich górach. Można po nich łazić pieszo, wybrać się na rowerze lub wypożyczyć konie w izbiańskiej stadninie. W pobliżu pnie się Lackowa – najwyższy szczyt Beskidu Niskiego. Zimą nogi same rwą się na narty biegowe. Dla innych najciekawsze są tutejsze cerkiewki, stare i urokliwe cmentarze oraz dawne wsie łemkowskie. Ale wszystkich bez wyjątku najbardziej przyciąga dom i jego atmosfera: gospodarze, którzy posiłki jedzą razem z gośćmi i znajdują czas na niespieszną rozmowę, miejsce do zabaw dla dzieci, kominek, biblioteczka. Pewne leony W księdze pamiątkowej „Domu na Łąkach” aż roi się od wpisów „Nie chcemy stąd wyjeżdżać!” albo „Pojechaliśmy na pociąg, ale oddaliśmy bilety i wróciliśmy do „Domu na Łąkach”, zostaliśmy kolejny tydzień”. Liczba przyjaciół gospodarzy i ich stałych gości siłą rzeczy więc rośnie. Ostatnio pojawiły się tu nawet leony. – Przywiózł je ze sobą czteroletni Jasio – opowiada pani Teresa. – Są to stwory dość wredne, ale daje się z nimi żyć. Chowają się w ciemnych zakamarkach, te najbardziej złośliwe w piwnicy, a wysoko na poddaszu nawet dość miłe. Kiedyś leony z piwnicy chciały porwać szmatki z pralki. Odważny mało Jasio przegonił je pod pianino i uratował pranie. Część leonów wróciła z Jasiem do Warszawy. Wśród tych zaś, które zostały, chyba żaden nie jest „dość wredny”. Wszystkie, które spotkałem, wydały mi się miłe. Może po prostu zwariowały – tak jak 10 lat temu Andrzej – i robią wszystko, by ich stąd nikt nie przegonił? Prawdę mówiąc, wcale im się nie dziwię. Wojciech Mikołuszko
W drodze do nieba. Opowieść o starowiercach [REPORTAŻ]
Starowiercy, okrutnie prześladowani i wielokrotnie wypędzani, wędrują z miejsca na miejsce już od XVII wieku. Ich grupy dotarły w najbardziej odległe zakątki świata. 200 lat temu przybyli do Polski, gdzie parokrotnie zmieniali siedziby. – Przepowiednia głosi, że zginiemy w drodze – mówią. I boja się, że właśnie zaczęła się spełniać.
To za ten krzyż, za te dwa palce! – Marta Ancipow, przez innych starowierców zwana z rosyjska Marfą, podniosła prawą rękę ze skrzyżowanym palcem wskazującym i środkowym. Zawsze spokojna , niezwykle miła i gościnna, tym razem zdenerwowała się, a jej głos przeszedł w krzyk. – Obcinali te palce, palili nas stosach, mordowali, gonili po puszczach, po pustyniach! Uciekaliśmy, gdzie kto mógł. Nawet tutaj – cichnie. „Tutaj” to wieś Gabowe Grądy położona kilkanaście kilometrów na południe od Augustowa – obecnie najsilniejszy ośrodek staroobrzędowców w Polsce. Pozostałe dwa – jeden na ziemi suwalsko – sejneńskiej z centrum w Wodziłkach; drugi na Mazurach ze świątynią i klasztorem w Wojnowie – ostatnimi laty bardzo osłabły. Wielu starowierców sprzedało swe gospodarstwa, wyjechało do miast, za granicę. Inni wtopili się w polski pejzaż. Żeby ich rozpoznać, trzeba uważnie patrzeć i słuchać. Wtedy dopiero, po dłuższej chwili, wzrok przyciągają długie brody u starszych mężczyzn, sauny w stylu rosyjskim zwane tu bajniami; czy skryte gdzie w sypialni za zasłonkami bogate ikony i ośmioramienne krzyże, nigdy nie przybijane gwoździami. A wreszcie z czasem, gdy mieszkańcy przyzwyczają się już do gościa, da się słyszeć rosyjska gwarę – dziwnie miękką, przesycona polon izmami, a bywa, że i łowami, które pobrzmiewają egzotyką Może to wpływa litewskiego? Może białoruskiego? A może ślad po wędrówkach po jeszcze bardziej odległych rejonach? Burzliwa historia starowierców – trzysta lat prześladowań, ucieczek i wypędzeń – zaczyna się w XVII-wiecznej Rosji. – Społeczeństwo carskiego imperium, rozchwiane przez najazdy wojsk polskich, szwedzkich i epidemię dżumy, żyło wówczas w atmosferze niepewności, strachu i zniechęcenia, która podsycały nowe zarządzenia władz – opowiada prof. Zoja Jarowszewicz – Pieresławcew z Uniwersytetu Warmińsko – Mazurskiego. – W 1645 r. rządy w kraju objął szesnastoletni car Aleksy Michajłowicz. Cztery lata później uchwalono kodeks praw pod nazwą sobornoje ułożenije, który wzmocnił absolutyzm władzy, przywiązał chłopa na zawsze do ziemi i pana, uszczuplił prawa mieszkańców miast, bardzo ograniczył możliwości uczestniczenia poddanych w życiu politycznym. Samowładztwo cara dosięgło i Kościoła. Ograniczony w prawach do władania ziemią i podporządkowany władcy, miał służyć nie tylko centralizacji państwa rosyjskiego , ale i realizacji idei przewodzenia całemu światu prawosławnemu. W tak niespokojnych czasach fundamentem, na którym Rosjanie starli się budować swe życie, była religia. Wierzyli, że jest niezmienna i trwała. Dlatego pewne zaniepokojenie budziły próby odnowy prawosławia. Początkowo były jednak wprowadzane powoli i delikatnie. Patronowało im wspierane przez cara Koło Obrońców Starodawnych Cnót Kościelnych, do którego należeli czołowi duchowni XVII-wiecznej Rosji. Zaproponowali oni zastąpienie wielogłosowego czytania i śpiewania tekstu jednogłosowym. Przywrócili zapomniany na Rusi zwyczaj głoszenia kazań. Napominali również popów, by ci surowo przestrzegali dyscypliny wewnętrznej. W końcu jedne z członków Koła, archimandryta Nikon, został w 1652 r. patriarchą Rosji. Z tą chwilą zmienił poglądy. Owszem – nadal chciał reformować, nawet szybciej i bezwzględniej, ale zupełnie inaczej niż dotychczas. Wcześniej walczył o powrót zapomnianych tradycji Cerkwi rosyjskiej, teraz za wzór uznał Cerkiew grecką. To tam widział źródło prawdziwej wiary i czystych obyczajów, nieskażonych nowoczesnymi zmianami. – Podważył tym samym panującą powszechnie koncepcję statycznej, niezmiennej Cerkwi prawosławnej – twierdzi prof. Jaroszewicz – Pieresławcew. – Ambitny sakralizujący swoją władzę patriarcha, przystąpił do reformy szybko i bezwzględnie, nie licząc się z ludzkimi uczuciami i tradycją. W Rosji zawrzało. Dla ludu Nikon stał się symbolem wszelkiego zła, może nawet samym Antychrystem. W odpowiedzi zwolennicy patriarchy zwołali sobór. W 1667 r. zatwierdził on zmiany. – A tych, którzy sprzeciwiali się nowym obrządkom, wyklął „wraz z Judaszem-zdrajcą, Żydami, którzy ukrzyżowali Chrystusa, a Ariuszem i innymi przeklętymi heretykami” – opowiada prof. Jaroszewicz – Pieresławcew. Społeczeństwo rosyjskie, w zdecydowanej większości prawosławne, podzieliło się na dwa ostro zwalczające się odłamy. Na czele przeciwników Nikona – do których należał co trzeci Rosjanin – stanął dawny przyjaciel patriarchy, członek Koła Obrońców Starodawnych Cnót Kościelnych, protopop Awwakum Pietrowicz. W 1666 r. został on obłożony anatemą (klątwą) i wtrącony do więzienia, a kilkanaście lat później spalony na stosie. Jego los wkrótce miało podzielić wielu duchownych. W 1684 r. władze wydały dekret, który za sprzeciwianie się nowym obrządkom nakładał tak surowe kary, jak batożenie, grzywnę, utratę majątku oraz śmierć. Kolejne bunty i powstania upadały, a ich przywódców mordowano. Część staroobrzędowców uznała, że świat został opanowany przez Antychrysta, a jedynym wyjściem jest oczyszczenie w ogniu. – Samospalenia trwały około stu lat i do dziś nie wiadomo, ile ofiar pochłonęły – podsumowuje prof. Jaroszewicz – Pieresławcew. A co konkretnie poszło? Wśród zmian, jakie wprowadził patriarcha Nikon, a których nie zaakceptowali staroobrzędowcy, jest np. poprawa tekstów ksiąg liturgicznych zgodnie z greckimi oryginałami; zakaz żegnania się dwoma, a nakaz trzema palcami; zmiana sposobu pisania imienia Jezusa w cerkiewnosłowiańskim z „Isus” na „Iisus”; zmiana dwukrotnego śpiewu „Alleluja” na trzykrotny; nakaz, by procesje chodziły przeciwnie do ruchu Słońca, a nie – jak to było wcześniej – zgodnie z nim; zmniejszenie liczy prosfor (prawosławnych hostii) podczas mszy z 7 do 5; zmiana ceremonii chrztu z trzykrotnego zanurzenia na jednokrotne, a nawet tylko polanie wodą; zastąpienie krzyża ośmioramiennego (z trzema poprzecznikami) sześciu – (dwie poprzeczki) lub czteroramiennym (jedna poprzeczka). - Te i inne – zdawałoby się drobne – zmiany urosły do rangi dogmatów – twierdzi prof. Zoja Jaroszewicz – Pieresławcew. – Czyż w ich obronie trzeba było tylu poświęceń i ofiar? Na to pytanie dziś już nikt nie odpowie. Trudno nam wczuć się w mentalność XVII-wiecznych Rosjan. Można jednak zrozumieć, dlaczego wielu z nich – choć chcieli zachować stare obrzędy – nie zamierzało ginąć w ogniu ani z ręki reformatorów, ani z własnej. Ci wybrali ucieczkę. Już w końcu XVII wieku całymi rodzinami opuszczali rodzinne wioski, by skryć przed prześladowaniami. Wielu powędrowało na północ, na polarne krańce Rosji. Mieli nadzieję, że tam karząca ręka władzy jest nieco słabsza. Inni ruszyli na południe: na Ukrainę (wchodzącą wówczas w skład Rzeczpospolitej) oraz do Imperium Osmańskiego. Po jego rozpadzie część znalazła się w Bułgarii, Rumunii oraz Turcji. Stamtąd emigrowali do Stanów Zjednoczonych. Liczne grupy udały na wschód, na Syberię. Gdy i tam znajdowała ich uparta władza, szli jeszcze dalej: do Japonii i Chin. Potem, kiedy Państwo Środka opanował komunizm, wyjechali do Ameryki, Australii, Nowej Zelandii, Brazylii. Duża część powędrowała na zachód, do Wielkiego Księstwa Litewskiego, na tereny dzisiejszej Białorusi, Litwy i Łotwy. I tam jednak zdarzało się, że wojska rosyjskie, nie zważając na międzypaństwowe granice, napadały na wioski starowierskie, porywały lub zabijały ich mieszkańców. Pozostali przy życiu uciekali jeszcze dalej na zachód. Eugeniusz Iwaniec, badacz ich dziejów, szacuje, że przed rozbiorami 14-milionową wówczas Rzeczpospolitą zamieszkiwało blisko 100 tyś. Staroobrzędowców! Ale ich wędrówki nadal się nie skończyły. Gdy po pierwszym rozbiorze, w 1772 r., wiele starowierskich wiosek znów znalazło się pod panowaniem cara, ich mieszkańcy po prostu spakowali swój dobytek, włożyli go na wozy i pojechali dalej na zachód. Tak trafili na ziemię suwalsko-sejneńską. Przez pewien czas wydawało się, że tu wreszcie znaleźli swoje miejsce na Ziemi, przytulny, bezpieczny kąt. Założyli blisko 20 osiedli, pobudowali domy, bajnie, zajęli się uprawą ziemi, ciesielką. Postawili świątynię, Molendę. Pochodzili w wielu rejonów, ale – jak to ustaliła na podstawie ich gwary prof. Iryda Grek-Pabisowa z Instytutu Slawistyki PAN – większość przybyła z okolic rosyjskich Wielkich Łuków. Po drodze prawdopodobnie zahaczyli o Inflanty, Kurlandię, może Litwę. Przywieźli ze sobą nie tylko dialekt, zwyczaje, ale i swoją wersję wiary. Staroobrzędostwo dość szybko bowiem podzieliło się na kilkadziesiąt odłamów, frakcji i grup. Pierwszym powodem do sporów był brak wyświeconych duchownych. Biskupi prawosławni w zdecydowanej większości przyjęli reformę Nikona. Tych nielicznych, którzy pozostali przy dawnych obyczajach, uśmiercono lub dożywotnio zamknięto w klasztorach. Starowiercy zostali więc pozbawieni hierarchii kościelnej. Problem polegał na tym, że w prawosławiu tylko biskup może wyświęcać nowych księży. Niektóre grupy staroobrzędowców – zwane popowcami – korzystały zatem z pomocy duchownych, którzy zbiegli z oficjalnej cerkwi i wyrzekli się „ herezji nakonowskiej”. W latach czterdziestych XIX w. przyłączył się do nich biskup Ambroży z Bośni. Z tą chwilą staroobrzędowcy znów mogli wyświęcać księży i utworzyć własna hierarchię kościelną. – Dzięki temu Ugglo zahamowaniu odrywanie się od zasadniczego trzonu tej konfesji małych ugrupowań o zmodyfikowanych regułach – mówi prof. Grek Pabisowa. – Hierarchia bowiem dbała o jedność, strzegła jednolitej liturgii, dogmatów i zasad. Przeciwnie działo się wśród bezpopowców. Ci doszli do wniosku, że skoro nie mak księży to „sam Chrystus będzie im niewidzialnym przewodnikiem”. Ale bez hierarchii nie potrafili często ustalić wspólnego stanowiska. – Poszczególne grupy oddzielały się na tle różnicy poglądów. Na małżeństwo, modlitwy za cara, konieczności oczyszczania przez modlitwę pożywienia wytwarzanego przez innowierców, uznania prawidłowości zapisów na krzyżach, dopuszczalności samobójstwa za wiarę i innych - wylicza prof. Grek-Pabisowa. Pojawiło się np. ugrupowanie, które głosiło niemożność odprawiania nabożeństwa oraz nieistnienie sakramentów. Od rosyjskiego słowa „niet” (nie) zwano ich nietowszcziną. Z kolei strannicy, albo bieguni, uważali, że z Antychrystem nie należy walczyć, a przed nim uciekać. Fiedosiejewcy zaś – nazwani tak od imienia ich przywódcy Fedosieja Wasiljewa Urusowa – sprzeciwiali się m.in. zawieraniu związków małżeńskich. Za narodziny dziecka rodziców karano wykluczeniem ze wspólnoty – na rok, dwa, a czasem i na stałe. Fiedosiejewcy stanowili trzon starowierców, którzy osiedlili się na ziemi suwalsko-sejneńskiej. Ich surowe zasady stopniowo łagodniały. Większość – mimo zakazów – miała rodziny. Rodzicie nie byli już wyrzucani ze wspólnoty, choć po narodzinach dziecka musieli przechodzić posty i oczyszczenia. Z czasem nawet i ten zwyczaj zanikł. Może dlatego, że sejneńscy i suwalscy starowiercy stanęli wobec znacznie większego niebezpieczeństwa. Po kolejnych rozbiorach ich wioski zagarnęły najpierw Prusy, które potem, w 1807 r., oddały ten teren Rosji. Władza carska zaś postanowiła przeciągnąć niepokornych poddanych na prawosławie. By to się udało, ściągnięto tutaj jednowierców – staroobrzędowców, którzy w r. 1800 zawarli układ z Cerkwią i przeszli na prawosławie, zachowując jednak swój ryt w liturgii i dawne obyczaje. Rosja liczyła, że „polscy” starowiercy skuszą się i pójdą w ślady swych dawnych współwyznawców. Akcja jednak zakończyła się całkowitym fiaskiem. Kolejne zarządzenia władz podzieliły jednak miejscową społeczność. Tym razem poszło o obowiązek służby wojskowej oraz ewidencji ludności. W armii staroobrzędowiec musiałby łamać swoje zasady: zakaz golenia brody oraz jadania z innowiercami. Z kolei rejestracja a zgonów i narodzin była dal nich „znamieniem Antychrysta”. Część starowierców uznała jednak, że podporządkuje się nowym zarządzeniom. Pozostali nie byli ich w stanie zaakceptować. Tak jak niegdyś ich przodkowie, suwalscy staroobrzędowcy zebrali swój dobytek, zapakowali na wozy i ruszyli na wędrówkę. Ponieważ w ich wspomnieniach dobrze zapisał się okres rządów pruskich, poprosili o azyl państwo niemieckie. Tam w latach 1830 – 1832 przydzielono im ziemię na Mazurach. – Dla Prus osiedlenie się staroobrzędowców na Mazurach było korzystne – uważa prof. Grek-Pabisowa – Zasiedlili tereny mało zamieszkałe, wyludnione wskutek epidemii i wojny napoleońskiej. Ze względów politycznych nie leżało w interesie władz osiedlenie się w tej prowincji Polaków. Staroobrzędowcom zaś zamieszkanie w Puszczy Piskiej wróżyło możliwość spokojnego życia i wykonywania praktyk religijnych. Władze pruskie początkowo obiecały starowiercom zwolnienie z obowiązku służby wojskowej i konieczności ewidencji. Potem jednak zmieniały zdanie. W 1842 r. nakazano im się rejestrować, a rok później zabrano pierwszego rekruta do armii. Jako ostatni, w 1865 r., powstał ośrodek starowierców w Gabowych Grądach i sąsiednim Borze. Jego pochodzenie nie jest jasne. Gwara i religia łączy go z wioskami Suwalszczyzny. – Z pewnością część osadników przybyła właśnie stamtąd – twierdzi prof. Grek-Pabisowa. – Najstarsi jednak mieszkańcy, opierając się na tradycji rodzinnej, twierdzą, że ich przodkowie pochodzą ze wsi Pilczyn koło Góry Kalwarii. Historia ośrodków w Gabowych Grądach i na ziemi suwalsko-sejneńskiej toczyła się podobnie. Oba były otoczone wioskami polskimi. Oba po I wojnie światowej znalazły się w granicach odrodzonej Rzeczpospolitej. I w obu mieszkańcy byli dwujęzyczni: płynnie mówili zarówno w gwarze rosyjskiej, jak i lokalnym dialektem polskiego. Staroobrzędowcy z Mazur zaś podlegali władzy pruskiej, chodzili do niemieckich szkół, korzystali z pruskich urzędów i w konsekwencji stali się aż trójjęzyczni: rosyjsko – polsko – niemieccy. Ten ośrodek jeszcze w XIX w. przyciągnął uwagę fiedosiejewców z Moskwy. – Powstała możliwość rozwinięcia działalności religijnej poza zasięgiem władzy carskiej – uważa prof. Grek-Pabisowa. – Chodziło o posiadanie miejsca do prowadzenia narad i dysput religijnych z udziałem wybitnych staroobrzędowców (popowców i bezpopowców) z Rosji i przebywających na emigracji, a także stworzenie ośrodka, skąd można by kolportować książki i pisma staro obrzędowe. Postarano się więc o założenie we wsi Wojnowo klasztoru męskiego. Jego rozkwit przypadł na lata 1847 – 1867. Rosji musiało to jednak przeszkadzać. Przysłała do Wojnowa misjonarzy jednowierstwa. Tu – przeciwnie niż na Suwalszczyźnie – odnieśli duży sukces. Do Cerkwi prawosławnej przystąpiło blisko 300 mazurskich staroobrzędowców, w tym wszyscy mnisi. Wkrótce potem wyjechali oni do Rosji. W 1885 r. opustoszały klasztor zajęły starowierskie zakonnice. Na początku XX wieku było ich już ponad 40. Stopniowo jednak i żeński klasztor pustoszał. Po II wojnie światowej, gdy Mazury znalazły się w nowych granicach Polski, wojnowski zakon zamieszkiwało już tylko kilka mniszek. Nadal jednak działała tam starowierska molenna oraz cerkiew – niegdyś jednowiercza, obecnie prawosławna. Również świątynie w Wodziłkach i w Gabowych Grądach przyciągały wiernych, którzy powrócili z wywózek i wypędzeń w czasie obu wojen światowych. Ale nie wszystkim to się udało. Wielu staroobrzędowców z Suwalszczyzny wyjechało na Litwę. Z 90 przedwojennych gospodarstw w Wodziłkach pozostało tylko 19. Gabowe Grądy spalono całkowicie w czasie wojny. Część mieszkańców obudowała domy, inni jednak przenieśli się do miast. Ci, co pozostali na wsiach, nadal jednak trzymali się swej wiary, mowy i obyczajów. – Kiedy pojawiałam się wśród nich w latach 50., by prowadzić badania, tworzyli bardzo zwartą grupę – opowiada prof. Grek-Pabisowa. – Bardzo trudno było do nich dotrzeć, zdobyć zaufanie. Bali się, że zostaną zabrani do Rosji. A jeszcze bardziej – że ich religia i obyczaje będą wyśmiewane. W tamtych czasach staroobrzędowcy bardzo wyraźnie różnili się od polskich sąsiadów. – Dziewczynki nosiły długie spódnice – wspomina prof. Grek-Pabisowa. – Wszystkie kobiety miały chustki na głowach, których nie związywały, lecz spinały. Żadna się nie malowała ani nie strzygła włosów. A mężczyźni, którzy przekroczyli wiek Chrystusowy, nie obcinali już bród. Starowiercy pilnowali też surowych postów. W każdą środę, piątek, przez cały Wielki Post, przez kilka tygodni przed świętem Piotra i Pawła oraz cały Adwent nie wolno im było jeść pokarmów pochodzenia zwierzęcego – nawet mleka czy jajek. Ale i poza tymi okresami trzymali się licznych zakazów i nakazów: nie palili tytoniu, nie pili herbaty, nie nadużywali alkoholu, nie jadali krwi ani mięsa ze zwierząt, które rodziły się ślepe (króliki, konie). – Byłam świadkiem, jak nastawnik w molennie potępiał tych, co się upijali – mówi badaczka. Nastawnik to osoba, która prowadzi nabożeństwa w starowierskim domu modlitwy. Wybiera go zgromadzenie całej parafii. Często jest to szanowany członek ich społeczności, który potem doucza się teologii, zasad wiary i doszkala swoją znajomość cerkiewnosłowiańskiego, języka liturgicznego staroobrzędowców. – Nastawnik do nauczyciel, przewodnik, mąż zaufania, a nie sędzia – wyjaśnia Mieczysław Kapłanow, żołnierz na emeryturze, który w lipcu 2006 r. został wybrany na nastawnika przez parafię Gabowe Grądy. Kapłanow jest dziś jedynym nastawnikiem w Polsce. Dwie parafie – w Wodziłkach i na Suwalszczyźnie oraz w Wojnowie na Mazurach – są prowadzone przez osoby niewyświęcone. Do Suwałk, gdzie zbudowano Molendę dla staroobrzędowców opuszczających rodzinne wsie, dojeżdża nastawnik aż z Łotwy. Nie ma też już starowierskich zakonnic. Ostatnia, siostra Afimia Kuśmierz, zmarła w kwietniu 2006 r. w wieku 91 lat. Większość mazurskich staroobrzędowców po II wojnie światowej wyemigrowała do Niemiec. Osiedlili się głównie w Hamburgu. Tam, jak ustaliła doc. Anna Zielińska z Instytutu Slawistyki PAN, nie tworzą już zorganizowanej społeczności, nie mają molenny ani nastawnika. Stopniowo wchłania ich kultura niemiecka. – Po rosyjsku umiałam, ale zapomniałam – opowiadała doc. Anna Zielińskiej jedna z kobiet. – Starsze ludzie, no jak moje Grosseltern, rozmawiali w domu po rusku, ale to było zawsze mischmasch, trzy języki naraz. Inna wyjaśnia: - Kiedyś byłam Polką, teraz jestem internacjonal. Jesteśmy Europejczykami, trochę Polakami, trochę Niemcami, religia rosyjska, po co to wszystko dzielić. Teraz wszyscy żyjemy w zgodzie, nieważne, kto kim jest. W całej Polsce pozostało około tysiąca staroobrzędowców, resztki po dawnej i barwnej religijnej wspólnoty. – Dosięga nas cywilizacja – żali się Mieszysław Kapłanow. – Kiedyś ludzie siedzieli razem, we wsi, to się trzymali. Teraz studiują, wyjeżdżają do miast. Tam wybierają życie łatwe i przyjemne. - Nasi przodkowie tworzyli zamknięty krąg, silnie związany ze sobą – przytakuje Teodor Antipow, przewodniczący gminy staroobrzędowców w Gabowych Grądach. – Jak bił dzwon, starowier rzucał wszystko, żeby się pomodlić. Teraz wyszli za pracą do miast, żyją wśród katolików, porozrzucani po całej Polsce. Mało kto został na wsi. - Nieliczni pracują jako rolnicy – dodaje Mieczysław Kapłanow. – Ci, co zostali na wsi, nie mogą sobie miejsca znaleźć, celu. Dosięgło ich bezrobocie. Niektórzy piją za dużo. Stare surowe zasady powoli odchodzą w przeszłość. Staroobrzędowska społeczność coraz mniej różni się od otaczających ją Polaków. Mężczyźni z miast golą brody, kobiety – strzygą włosy i malują się. Na wsi pozostali głównie starzy i samotni starowiercy, którzy nie zawsze radzą sobie z naprawą niszczejących domów. Dziurawe dachy przeciekają, zepsute piece kopcą, a przemakające ściany ratuje się, obijając je papą. Wnuki, które przyjeżdżają tu na ferie czy wakacje, często nie znają rosyjskiej gwary dziadków. Czasem nawet i ich wiary. - Za moich czasów było nie do pomyślenia, żeby wyjść za katolika – przyznaje jedna z gospodyń, która w niedzielę po nabożeństwie przyszła w odwiedziny do Marty Ancipow z Gabowych Grądów. – Rodzicie się nie zgadzali. Ale moje dzieci poszły za katolików. I wnuki są wychowane po katolicku. - Ale w cerkwi obyczaje nie zanikają – dodaje inna. – Kobiety noszą chustki, spódnice, nie malują się. Zresztą, odkąd mamy wreszcie nastawnika, coraz więcej osób przychodzi na nabożeństwa do molenny. Przyszedł wiek, 47 lat, i poczułem, że trzeba oddać dług społeczeństwu, w którym wyrosłem – mówi nastawnik Kapłanow. Wraz z przewodniczącym gminy Teodorem Antipowem rozpoczęli intensywne zabiegi, by ich dawna wiara i obyczaje przetrwały. W szkole, do której chodzą dzieci starowierców, zorganizowano naukę religii. Dzieci poznają cerkiewnosłowiański. Douczają się też dorośli. Porządkowany jest cmentarz i teren wokół molenny. Powstało świeckie Stowarzyszenie Staroobrzędowców. Starowierska młodzież wyjeżdża na wspólne obozy, wycieczki. – Liczę na kontakty ze współwyznawcami z Łotwy. Tam jest bardzo silny ośrodek staroobrzędowców – w głosie Kapłanowa słychać nadzieję. – Dzięki temu, że oba kraje są w Unii Europejskiej, granice przestały być problemem. Odwiedzamy się, rozmawiamy. Dla naszego społeczeństwa to może być zbawienne. Widzę, że jeszcze nasze dzieci podtrzymują tradycje. A co dalej? Trudno powiedzieć. Wśród nas krąży przepowiednia, że nasza wiara prapaniot w puci, zginie w drodze. Kto wie, może właśnie się spełnia. Wojciech Mikołuszko, współpraca Agnieszka Sakowicz
Gdyby nie pracowitość i upór wykazane kiedyś w Górach Świętokrzyskich, Zofia Kielan-Jaworowska pewnie nie miałaby okazji szukać mezozoicznej fauny na pustyni Gobi, a jej nazwisko nie zostałoby uwiecznione w nazwach dziesiątek zwierząt.
„Jeśli chce pani badać skamieniałości z początków ewolucji człowieka, to nie u nas. W Polsce takich szczątków nie ma”– powiedział prof. Roman Kozłowski, gdy przyszłam do jego pracowni – śmiała się prof. Zofia Kielan-Jaworowska, opowiadając o początkach swojej przygody z paleontologią. – Ale takie właśnie było moje marzenie. Tym chciałam się zajmować. O jej życiu i osiągnięciach rozmawialiśmy 11 marca 2015 r. Wiek już dawał się jej we znaki, ale nadal przyjmowała gości, prowadziła szeroką korespondencję, interesowała się planem międzynarodowej konferencji naukowej, która miała być zorganizowana dla uczczenia jej 90. urodzin. Niestety, nie doczekała sympozjum. 13 marca, dwa dni po naszej rozmowie, zmarła. Wieść o tym natychmiast rozeszła się po świecie. "Straciłem drogiego przyjaciela, współpracownika i mentora" – napisał dr Richard Cifelli z Oklahoma Museum of Natural History w USA. "Jej entuzjazm zainspirował wiele pokoleń paleontologów" – wspominał prof. Aleksander Awerianow z Instytutu Zoologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu. "Zofia była luminarzem paleontologii kręgowców i bez wątpienia jednym z najważniejszych autorytetów w tej dziedzinie" – mówił prof. Thomas Martin z Uniwersytetu Bonn w Niemczech. "Dużo z tego, co wiemy na temat pochodzenia i wczesnej ewolucji ssaków, wyrasta bezpośrednio lub pośrednio z pracy Zofii Kielan-Jaworowskiej" – napisało Nature, jedno z dwóch najważniejszych na świecie czasopism naukowych, które wspomnieniu dokonań uczonej poświęciło w kwietniu całą stronę. W powodzi trylobitów Był rok 1945. Dwudziestolatka Zofia Kielan, z maturą zdaną na tajnych kompletach, rozpoczęła studia przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim i zapisała się na wykłady z paleontologii u prof. Romana Kozłowskiego. Wkrótce wyjawiła mu, że marzy o badaniu skamieniałości dokumentujących ewolucję człowieka. Jej mentor uprzejmie, acz stanowczo jej to odradził. Sugerował, by zajęła się raczej trylobitami – wymarłymi morskimi bezkręgowcami, których liczne szczątki znajdowano w Górach Świętokrzyskich. Rada nierada młoda adeptka paleontologii plany badania ewolucji człowieka musiała odłożyć na później. Wszystkie siły skupiła na trylobitach. Trzy kolejne letnie sezony spędziła na wykopaliskach, wyszukując skamieniałości. Tak zgromadziła kolekcję kilkuset pradawnych morskich bezkręgowców. Część z nich opracowała na potrzeby pracy magisterskiej, a całość w pracy doktorskiej. Z czasem jej zbiór urósł do kilkunastu tysięcy okazów, a wciąż przybywały nowe. Aby je badać, Zofia Kielan podróżowała do Związku Radzieckiego, Szwecji, Danii, Norwegii i Czechosłowacji. Większą część zbiorów opracowała w monografii, którą ukończyła na początku 1959 r. Wtedy też, po 12 latach zajmowania się trylobitami, powiedziała „Dość!”. "W roku 1959 odbyłam więc z prof. Kozłowskim rozmowę, w której wróciłam do starej nutki, że chciałabym badać kręgowce kopalne" – wspominała w autobiografii. Strasznoręki i dinozaury walczące Niestety, prof. Roman Kozłowski, który jako dy- rektor Zakładu Paleozoologii PAN był przeło- żonym Zofii Kielan-Jaworowskiej, wobec braku materiału kopalnego z tego zakresu zapropo- nował ambitnej badaczce, by zainteresowała się szczątkami aparatów szczękowych wymar- łych robaków morskich z grupy wieloszczetów. Podjęła i to wyzwanie, choć było wyjątkowo niewdzięczne. Musiała chemicznie rozpuszczać kamienie i wydobywać z nich mikroskopijne ka- wałki aparatów szczękowych. Szczątki pływały w glicerynie i uciekały spod binokularu. Opracowanie ich zajęło badaczce kilka lat. W 1960 r. prof. Kozłowski przeszedł na emeryturę, a w styczniu 1961 r. prof. Kielan-Jaworow- ska objęła opuszczone przez niego stanowisko dyrektora Zakładu Paleozoologii PAN. Na od- chodnym uczony przekazał swojej następczyni informację o możliwości rozpoczęcia współpracy z paleontologami w Mongolii. Dwa lata później na pustynię Gobi ruszyła pierwsza Polsko-Mongolska Wyprawa Paleontologiczna. Kolejne ekspedycje, organizowane i kierowane przez Zo- fię Kielan-Jaworowską, jeździły tam do 1971 r. Za każdym razem przynosiły rewelacyjne odkrycia. Największy rozgłos zyskały oczywiście szkielety ogromnych dinozaurów, które rozbudzały wyobraźnię małych i dużych ludzi na całym świecie. Wśród odkryć znalazły się skamieniałości gniazd z jajami dinozaurów oraz szkielety dwudziestu nowych ich gatunków – jak np. kilkunastometrowej długości roślinożernej opistocelikaudii czy 6-metrowego drapieżnego gallimima (który w 1993 r. ożył na planie filmu Stevena Spielberga Park jurajski). Polacy znajdowali też ogromne mięsożerne tarbozaury, podobne do strusi ornitomimy czy roślinożerne zaurolofy, protoceratopsy. Sensację wzbudziła skamieniałość z 1965 r. – przerażające, 30-centymetrowej długości pazury na długich łapach. Innych części tego dino- zaura długo nie znajdowano, więc trudno było zgadnąć, jak ten potwór wyglądał w całej oka- załości. Polscy paleontolodzy nadali mu nazwę Deinocheirus mirificus, co można przetłumaczyć jako „strasznoręki przedziwny”. Dopiero w 2014 r. inny międzynarodowy zespół paleontologów opisał resztę szkieletu tego dinozaura. Pozwoliło to na jego rekonstrukcję jako 11-metrowego, powolnego i statecznego roślinożercy. Wielkie łapy i pazury prawdopodobnie służyły mu do wykopywania i zbierania roślin zielnych. W 1971, ostatnim roku Polsko-Mongolskich Wypraw Paleontologicznych na pustynię Gobi, odkryto jedną z najbardziej znanych skamieniałości dinozaurów na świecie. Zofia Kielan-Jaworowska i Andrzej Sulimski natrafili na szczątki, które wydawały się mieć... dwa ogony. Wkrótce okazało się, że są to dwa szczepione ze sobą zwierzęta. Drapieżny welociraptor obejmował uzbrojonymi w ostre pazury łapami czaszkę roślinożernego protoceratopsa. Do dziś jest to jedyny znany przypadek odkrycia dinozaurów zachowanych podczas walki. Musiała być zażarta, bo oba zwierzęta były podobnej wielkości – szkielet każdego mierzy ok. 1,5 m długości. Skamieniały iloraz inteligencji Ale to nie skamieniałości dinozaurów stały się głównym celem poszukiwań prof. Zofii Kielan-Jaworowskiej. Uczona liczyła, że dzięki wyprawom na Gobi spełni marzenie badania szczątków dokumentujących ewolucję ssaków. W latach 20. XX w. amerykańskie ekspedycje znajdowały tam bowiem, obok szkieletów dinozaurów, drobne skamieniałości pradawnych ssaków, naszych przodków, którzy żyli w cieniu gigantycznych gadów. – W latach 1946–1949 działali tu Rosjanie. Odkryli liczne złoża skamieniałości dinozau- rów i ani jednego ssaka z tej ery. – opowiadała prof. Kielan-Jaworowska. – Jeden z ich naukow- ców doszedł wręcz do wniosku, że w czasie ery dinozaurów ssaki jeszcze nie istniały! Na prośbę uczonej członkowie polskiej wyprawy pełzali więc na czworakach i oglądali przez lupy bryłki skał. Mieli nadzieję, że któraś okaże się tym wymarzonym szkieletem ssaka. Po kilku dniach poszukiwań natrafiono wreszcie na pierw- szy okaz. Potem posypały się kolejne. Rosjanie się mylili. Nasi najstarsi przodkowie naprawdę żyli w cieniu dinozaurów. A Polacy, którzy dalej zbierali ich szczątki, stali się posiadaczami największej w ówczesnym świecie kolekcji skamieniałości ssaków ery mezozoicznej. Prof. Kielan-Jaworowska osiągnęła cel. Jeszcze tylko ukończyła obszerną monografię poświęconą aparatom szczękowym wieloszczetów i wreszcie zabrała się do badania skamieniałości pradawnych ssaków. To one miały przynieść jej największe uznanie. Badaczka opisała wiele nowych gatunków, w tym najstarszego znanego ssaka łożyskowe- go Prokennalestes (w 2002 r. musiał oddać ten tytuł opisanemu przez amerykańsko-chiński zespół gatunkowi Eomaia scansoria). Odkryła, że wczesne ssaki łożyskowe miały w swym szkielecie kości torbowe tak jak ssaki workowate. To oznaczało, że ciąża nie mogła u nich trwać długo. Podobnie jak u torbaczy młode zapewne przychodziły na świat na wczesnym etapie rozwoju. Potem prof. Kielan-Jaworowska odkryła, że grupa wymarłych ssaków mezozoicznych zwana wieloguzkowcami miała miednicę mocno zrośniętą w dolnej części. To wskazywało, że nie składały jaj jak dziobak, lecz rodziły młode w mało zaawansowanym stopniu rozwoju. Następnie poprzez żmudne krojenie czaszek na małe kawałki udało się jej zrekonstruować wygląd ich mózgu. To zaś pozwoliło oszacować „iloraz inteligencji” tych zwierząt. Okazało się, że wieloguzkowce były podobne do prymitywnych ssaków nam współczesnych. Duże płaty węchowe świadczyły z kolei o tym, że miały bardzo dobrze rozwinięty zmysł powonienia. Potem prof. Kielan-Jaworowska przystąpiła do rekonstrukcji umięśnienia. Dzięki temu możliwe było odtworzenie ich sposobu poruszania się. Ba- daczka odkryła też, że wiele pradawnych ssaków nie mogło zbytnio zbliżać nóg do siebie, bo zaopa- trzone były w ostrogę jadową – podobną do tej, jaką ma dzisiejszy dziobak. Ponadto okazało się, że wielkoguzkowce jako jedyni przedstawiciele ssaków cięli pokarm, poruszając żuchwą do tyłu. Uczona zajmowała się też odtwarzaniem ewolucji pradawnych ssaków. Odkryła m.in., że charakterystyczna i decydująca o ich sukcesie budowa zębów wyewoluowała dwukrotnie, niezależnie od siebie na półkuli północnej i południowej. Marzeniami i pracą Większość z tych prac prof. Kielan-Jaworowska prowadziła w Polsce, często we współpracy z amerykańskimi, francuskimi, brytyjskimi i rosyjskimi naukowcami. Z tego powodu sporo czasu spędzała za granicą, w tym m.in. na Uniwersytecie Harvarda w USA. W 1986 r. wygrała konkurs na stanowisko profesora paleontologii Uniwersytetu Oslo w Norwegii. Przeniosła się tam w 1987 r. i wkrótce staroświecki, senny ośrodek przekształciła w nowoczesny i tętniący naukowym życiem. Do Polski wróciła w 1995 r. Choć przeszła już na emeryturę, nadal prowadziła aktywne życie zawodowe. Postanowiła napisać książkę podsumowującą całą wiedzę o ssakach ery dinozaurów. Do współpracy zaprosiła dr. Richarda Cifellego i dr. Zhe-Xi Luo z USA. Wydana w 2004 r. przez amerykańskie wydawnictwo monografia Mammals from the Age of Dinosaurs (Ssaki ery dinozaurów) zyskała mnóstwo po- chwał. – Ssaki ery dinozaurów służyły i przez wie- le lat będą służyć jako najważniejszy odnośnik dla paleontologii mezozoicznych ssaków – mówi prof. Thomas Martin z Uniwersytetu w Bonn. Monografia przyniosła prof. Kielan-Jaworowskiej najważniejsze w Polsce wyróżnienie nauko- we: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wkrótce uczona postanowiła napisać też nie- co lżejszą, popularnonaukową książkę o ssakach mezozoicznych i ich odkrywcach. Jesienią 2011 r. zmarł jednak mąż badaczki, prof. Zbigniew Jaworowski, znany lekarz, organizator akcji podawania dzieciom płynu Lugola po katastrofie elektrowni w Czarnobylu. Prof. Kielan-Jaworowska ciężko zniosła śmierć męża. Prace nad książką przedłużyły się, w końcu jednak udało się je zakończyć. W 2013 r. ukazała się ona w USA jako In Pursuit of Early Mammals, a rok później w Polsce pod tytułem W poszukiwaniu wczesnych ssaków. Badaczka zamierzała jeszcze wydać nową wer- sję swej książki z 1973 r.: Przygody w skamieniałym świecie. W przygotowaniu reedycji pomagał jej paleontolog młodego pokolenia, dr Grzegorz Niedźwiedzki. – To była jedna z najważniejszych książek mojego dzieciństwa – mówi. – W trzeciej klasie szkoły podstawowej przeczytałem ją trzy razy. Dzięki niej zostałem paleontologiem. Dziś Grzegorz Niedźwiedzki jest autorem wielu odkryć i głośnych publikacji. Opis skamieniałych tropów najstarszego czworonoga na świecie, jakie wraz ze współpracownikami znalazł w Górach Świętokrzyskich, trafił nawet na okładkę Nature – jednego z dwóch najważniejszych czasopism naukowych na świecie. – Dla mnie najistot- niejsze przesłanie książki i w ogóle całego ży- cia prof. Kielan-Jaworowskiej brzmi: „Warto wytrwale pracować i podążać za marzeniami” – mówi dr Niedźwiedzki.
Profesor Jerzy Dzik jest m.in. autorem kompendium paleontologicznej wiedzy zatytułowanego Dzieje życia na Ziemi.
Znany jest głównie jako odkrywca „polskich dinozaurów”, ale prof. Jerzego Dzika ta etykietka wcale nie cieszy. Najwięcej prac naukowych poświęcił bowiem skamieniałościom pradawnych morskich bezkręgowców. Na ich podstawie rekonstruuje to, co uważa za najważniejsze: przebieg ewolucji. Nierzadko idzie przy tym na przekór obowiązującym w paleontologii dogmatom. Tym ciekawsze i bardziej kontrowersyjne są jego wykłady. Chętnie dyskutuje z młodzieżą i zachęca do badań. Razem z dwoma swoimi studentami, dr. Tomaszem Sulejem i mgr. Grzegorzem Niedźwiedzkim, odkrył na Śląsku szczątki pierwszego drapieżnego dinozaura. O odkryciu pisaliśmy w National Geographic Polska. Przyjęło się, że impulsem, który natchnął Karola Darwina do stworzenia teorii ewolucji, była obserwacja zięb z Galapagos. A co tej teorii dała paleontologia? Jeśli idzie o Darwina, to raczej nic. Rzeczywiście, zebrał on w Ameryce Południowej kolekcję kości, które przekazał do badania paleontologom, ale były to skamieniałości doskonale wcześniej znane. Na przykład Megalotherium, ogromny leniwiec, został nazwany już przez Georges’a Cuviera, a pierwsze kompletne szkielety tych szczerbaków przywieziono do Europy w 1787 roku! Zresztą samo pojęcie ewolucji w nikłym stopniu wiąże się z Darwinem. Powodem, dla którego go wielbimy, jest zaproponowanie teorii objaśniającej mechanizmy rządzące ewolucją: dobór naturalny i dziedziczną zmienność. Ale sama idea nie była jego pomysłem. Jej istnienie było zgadywane przez zoologów i botaników dużo wcześniej. Rzeczywisty przebieg ewolucji daje się zaś zaobserwować w postaci zmian skamieniałości w warstwach skalnych. Jego odtwarzanie jest więc wyłączną domeną paleontologii. Czyli, żeby skomentować znaleziska paleontologiczne, potrzebna jest teoria ewolucji, ale niekoniecznie darwinowska teoria doboru naturalnego. Ewolucja jest faktem, który nie wymaga uzasadnienia przez teorię w sensie darwinowskim. W kolejnych warstwach skał po prostu widać, jak zmieniają się organizmy. Przecież XIX-wieczni paleontolodzy, twórcy tej gałęzi wiedzy, Georges Cuvier i Richard Owen, nigdy nie zaakceptowali ewolucji. Czy jednak da się rozdzielić te dwie dziedziny? Da się, to oczywiste, ale paleontologia bez ewolucji jest kaleka, zamienia się w zbiór niepowiązanych ze sobą i w gruncie rzeczy niepotrzebnych faktów. Skamieniałości są jednak często pojedynczymi znaleziskami, zawieszonymi gdzieś w przestrzeni i czasie. To, czy i jak połączymy je ze sobą, zależy od naukowca. Jeśli uzna je za boski plan złożoności, to nawet nie pomyśli o ewolucji, ale niektórzy paleontolodzy jeszcze przed Darwinem uważali, że skamieniałości zmieniały się na przestrzeni dziejów. Franz Hilgendorf z Tybingi badał na przykład pozostałości pradawnych ślimaków w kraterze meteorytowym w Bawarii i na ich podstawie wnioskował o ewolucyjnych przemianach. Z kolei Wilhelm Waagen, już po publikacji dzieła Darwina, w 1869 r. opublikował wielką pracę o ewolucji amonitów (wymarłych morskich mięczaków). Tylko uznanie ewolucji pozwala nam na zebranie informacji o skamieniałościach w spójną całość i utworzenie drzewa rodowego życia. Dzisiejsi biolodzy molekularni rekonstruują jednak przebieg ewolucji wyłącznie na podstawie genów. Bez oglądania się na skamieniałości. Podobnie postępowali XIX-wieczni zoologowie, tyle że zamiast genów wykorzystywali dane o wyglądzie i anatomii zwierząt. Takie rekonstrukcje w znakomitej większości są fałszywe. Opierają się przecież tylko na tym, co przetrwało w postaci zapisu genetycznego. A przecież część genów uległa eliminacji! Jeśli chcemy odtworzyć rzeczywisty przebieg ewolucji, to jedyną drogą jest odwołanie się do skamieniałości. Może Pan podać przykład błędnych wniosków wynikających z pomijania paleontologii? O tak, i to niejeden. Weźmy gady naczelne. Ich jedynymi żyjącymi przedstawicielami są krokodyle. Gdybyśmy chcieli wyłącznie na podstawie obecnej puli genowej zrekonstruować wygląd ich przodków, nie udałoby się to. Tylko z wykopalisk wiemy, że w przeciwieństwie do dzisiejszych krokodyli pragady były szybko biegającymi, długonogimi zwierzętami naziemnymi o delikatnej, ażurowej czaszce. Z kolei wszystkie współczesne płazy są niejako wtórnie uproszczone. Ich przodkowie wyglądem o wiele bardziej przypominali właśnie dzisiejsze krokodyle. Byli dużymi, masywnymi zwierzętami o litych czaszkach. Jeszcze większe różnice między oczekiwaniami biologów a rzeczywistością sprzed milionów lat odkrywa się u bezkręgowców. Chodzi o to, że ich przodków rekonstruuje się jako formy dużo prostsze, niż były w rzeczywistości? Te błędne przewidywania wynikają z samej metody wnioskowania. Biolodzy szukają mianowicie u dzisiejszych zwierząt cech, które są wspólne dla jakiejś większej grupy. Zwykle są to cechy występujące we wczesnych stadiach rozwoju. Na tym etapie mutacje prowadzą bowiem do poważnych konsekwencji i dlatego są odrzucane przez dobór naturalny. Rekonstruując na tej podstawie przodka współczesnych zwierząt, otrzymujemy jednak zbiór prostych cech, tworzących organizm przypominający embrion lub larwę dzisiejszych stworzeń. Tymczasem paleontologia odkrywa, że prawdziwi antenaci byli duzi i złożeni. Po prostu informacja o tym nie przetrwała w zapisie genetycznym. Czy paleontolodzy wiedza już, jak powstało życie na Ziemi? Akurat z tym jest problem. Wszystko przez to, ze kopalne szczątki, które nie budziłyby wątpliwości, pochodzą najwyżej sprzed 2 mld lat. To, co sie działo wcześniej, pozostaje – przynajmniej na razie – paleontologii niedostępne. Moim zdaniem struktury, które część badaczy uważa za szczątki organizmów starszych niż 2 mld lat, to wtręty mineralne, które tylko imitują pradawne życie. Dużo czasu poświecił Pan badaniom pierwszych zwierząt wielokomórkowych, które pojawiły się na Ziemi około 600 mln lat temu. Czy wiemy, dlaczego w ogóle powstały? Cóż, pojedyncza komórka, ze względu na ograniczenia w transporcie tlenu i substancji pokarmowych, nie osiąga dużych rozmiarów. Tymczasem organizm wielokomórkowy może mieć w swoim wnętrzu kanały, które pozwalają na efektywne rozprowadzanie tego, co potrzebne do zycia. To był prawdopodobnie powód, dla którego kolonia komórek na pewnym etapie zyskała przewage. A gdy juz powstała, każdą z identycznych genetycznie komórek wchodzących w jej skład mogła rozpocząć niezależną ewolucje. Tak pojawiły się sie tkanki. I to był ten przełomowy moment w historii świata żywego. Jak Pana zdaniem wyglądały i jak żyły pierwsze wielokomórkowce? Pierwsze pytanie, które stawia sobie paleontolog, brzmi: w jaki sposób powstały skamieniałości tych zwierząt. Dopiero na tej podstawie można odtworzyć ich anatomie. Miałem szczęście, że trafiłem na dobrych współpracowników w Rosji i dostęp do najlepiej zachowanych na świecie materiałów znad Morza Białego. Miałem zresztą okazje zobaczyć je na miejscu. Dzięki temu zrozumiałem, ze anatomia pierwotnych wielokomórkowców była zupełnie odmienna od tego, co im przypisywano. Adolf Seilacher, wybitny niemiecki geolog, uważa, ze pierwsze zwierzęta miały postać prostych „dmuchanych materaców”. A ja sadze, ze były o wiele bardziej złożone. Znalazłem np. dowody na istnienie mięśniowych komór, jelita z bocznymi wypustkami, seryjnych gonad, czyli organów rozrodczych. Pana poglądy podziela niewielu paleontologów. O, zdecydowanie. Nie liczę zresztą na to, ze sie szybko upowszechnia. Jest Pan tez autorem hipotezy, czemu te zwierzęta nagle wymarły. Jest Pan tez autorem hipotezy, czemu te zwierzęta nagle wymarły. Nie dlaczego nagle wymarły, ale dlaczego nagle skończył sie ich zapis kopalny, znikły szczątki. To tez było możliwe dzięki badaniom skamieniałości znad Morza Białego. Tam niemal każde zwierze jest zachowane jako „tropy i trupy”. Widać szczątki zwierząt i ślady ich spoczywania na macie sinicowej (czyli zbudowanej z warstw drobnych jednokomórkowych bakterii). Owe skamieniałości tworzą sie w środowiskach zatrutych siarkowodorem. Zwierzęta tam wpływały i szybko zdychały, pozostawiając po sobie serie przedśmiertnych odcisków. Tylko niektóre organizmy, pradawne „pióra morskie”, żyły tam na stałe – dzięki symbiozie z bakteriami siarkowodorowymi. Takie środowiska 540 mln lat temu generalnie znikły. Wraz z nimi znikła tez możliwość zachowania się skamieniałości. Czyli te najstarsze zwierzęta być może nie wymarły, lecz tylko my nie mamy możliwości ich znaleźć? Jestem o tym przekonany. Moim zdaniem za jakiś czas zostaną znalezione młodsze szczątki tych organizmów. Dlaczego jednak zniknęły „bajora z siarkowodorem”? Przez zwierzęta ryjące, których nory znalazłem na Syberii. Do pewnego momentu na Ziemi nie istniały organizmy, które penetrowałyby osad na dnie. Gdy sie wreszcie pojawiły się, zachowywały sie dość dziwacznie. Ku swemu zaskoczeniu odkryłem, że chociaż żyły „w dnie”, odżywiały się na powierzchni. Czyli prościej mówiąc, wystawiały „ryjek” z norki i tam zbierały pokarm. Po co zatem traciły masę energii na rycie w mule? Odpowiedz tez kryje sie w zapisie kopalnym. W tym samym czasie pojawiły się w nim pierwsze mineralne szkielety. Musiało wiec stać sie cos, co skłoniło zwierzęta do chowania sie albo opancerzania. Moim zdaniem to były pierwsze, drapieżniki. W swojej pracy porównał Pan to do sytuacji z I wojny światowej. Na cześć jednej z bitew zjawisko to nazwałem syndromem Verdun. W czasie I wojny światowej technologia zabijania osiągnęła tak wysoki poziom, że żołnierze musieli albo kopać okopy, albo chować się wewnątrz tanków. Dokładnie tak samo zachowały się zwierzęta 540 mln lat temu, gdy zostały zaatakowane przez pierwsze drapieżniki. Kryły się w norach albo w pancerzach. Wielu paleontologów uważa, że na początku okresu zwanego kambrem nastąpił gwałtowny wybuch różnorodności życia zwany eksplozją kambryjską. Wtedy miały powstać niemal wszystkie dzisiaj znane typy organizmów. Pan też tak uważa? Moim zdaniem to wyłącznie iluzja. Te wszystkie grupy zwierząt istniały już wcześniej, tylko nie miały szkieletów, które mogłyby się zachować. Dodatkową, i to ważną rolę odegrały też zmiany środowiska. Ziemia przeżyła wielkie zlodowacenie, a potem podniesienie się i ponowne obniżenie poziomu mórz. Na dnie powstały wtedy specyficzne warunki: pozbawiony tlenu osad, wysoka produktywność biologiczna, czyli rozmnażanie się rozmaitych organizmów i bardzo wolne tempo sedymentacji (osadzania się szczątków). To sprzyjało tworzeniu się skamieniałości w nowy sposób zwany fosfatyzacją. Dzięki niej mogło zachować się jeszcze więcej szczątków. Nie mamy więc do czynienia z eksplozją życia, a jedynie ze wzrostem liczby skamieniałości. W okresie, o którym mówimy, pojawiły się liczne szczątki zwane konodontami. To kolejny ulubiony przez Pana obiekt badań. Czym właściwie są konodonty? To po prostu zęby pierwotnych morskich zwierząt kręgowych. Wybrałem je na obiekt swoich badań, bo pozwalają szczegółowo prześledzić przebieg ewolucji. Występują bardzo licznie i są łatwe do wydobycia. W kilogramie skały można znaleźć nawet kilkanaście tysięcy okazów! Ograniczeniem jest tylko cierpliwość badacza. A są profile geologiczne, gdzie można prześledzić ich przemiany w bardzo długim czasie. Ze współpracownikami prowadziliśmy badania konodontów obejmujące 25 mln lat. To tyle czasu, ile dzieli nas od powstania pierwszych małp człekokształtnych. I co się w ciągu tych 25 mln lat działo? Bardzo niewiele. Ewolucja przebiegała niesłychanie wolno. Dotyczy to zresztą nie tylko konodontów, ale też mamutów czy innych ssaków. Dlatego te przemiany dostępne są wyłącznie paleontologii. Biologia nie potrafi ich dostrzec. Czy zatem w zapisie kopalnym da się opisać formy przejściowe między różnymi grupami organizmów? Przeciwnicy ewolucji twierdzą, że ich nie ma. Mylą się. Kopalne formy pośrednie są coraz częstsze. Sam badam obecnie skamieniałość, która łączy w sobie cechy dwóch typów zwierząt: pratchawców i stawonogów. Moje badania pozwoliły też zasypać lukę między stawonogami a robakami obłymi. A są przecież tak odmienne, że zoolodzy nigdy ich ze sobą nie wiązali. Dlatego form pośrednich może być więcej, niż się spodziewamy. Tylko nie wszystkie jesteśmy gotowi zaakceptować. A skąd zainteresowanie dinozaurami, które zresztą przyniosły Panu sławę? Przypadek. Na początku lat 90. na Górnym Śląsku natrafiłem na szczątki kręgowców. Nie miał kto tego opracować. Padło na mnie i to jest jedyny powód. Czyżby skamieliny dinozaurów, gadów ssakokształtnych i pierwotnych płazów gorzej odtwarzały przebieg ewolucji? Szczątki kręgowców mają fundamentalną wadę: to zwykle pojedyncze znaleziska. Ale z punktu widzenia badaczy tej grupy zwierząt materiał ze Śląska był fenomenalny. Mieliśmy tam przecież serię kilkunastu wczesnych dinozaurów, a płazów znaleźliśmy tyle, że mój doktorant, Tomasz Sulej, mógł prowadzić badania populacyjne. To jest wprost nie do wyobrażenia! Czy gdyby Cuvier i Owen żyli dzisiaj, daliby się przekonać, że można zobaczyć przebieg ewolucji w zapisie kopalnym? Richard Owen, z tego co wiem, raczej nie. Ale Georges Cuvier był chyba człowiekiem z otwartym umysłem. Myślę, że dałby się przekonać. Trzeba bardzo mocnej ideologicznej motywacji, żeby pozostać ślepym na paleontologiczne dowody ewolucji życia.
„Przekręć” co jakiś czas choć parę kilometrów – przekonasz się, że będziesz zdrowszy, szczęśliwszy i bogatszy we wspaniałe wspomnienia.
Jazda na rowerze to przede wszystkim wielka przyjemność. Na dodatek tania, całkowicie przyjazna środowisku i pozwalająca na spokojne podziwianie pięknych widoków. Rower w sposób idealny nadaje się do uprawiania turystyki i krajoznawstwa: umożliwia szybsze niż przy wędrówce pieszej przemieszczanie się, na bagażniku rowerowym łatwo można przewieźć niezbędny sprzęt, dostępne są dla nas drogi i ścieżki, których nie przejedziemy samochodem – pisze w przedmowie do książki Szkoła turystyki rowerowej Waldemar Wieczorkowski, przewodniczący Komisji Turystyki Kolarskiej PTTK. Ostatnio odkryli to włodarze wielu polskich miast i gmin. W Warszawie, Krakowie czy we Wrocławiu zbudowano liczne ścieżki rowerowe. W gminach wiejskich poprowadzono szlaki przez piękne i dzikie okolice. Na trasach pojawiły się przyjazne dla rowerzystów schroniska i gospodarstwa agroturystyczne. Czysta przyjemność. A przy tym zdrowa. Regularna jazda na rowerze poprawia sen i nastrój, pozwala na zrzucenie nadwagi, obniża ciśnienie. Jest doskonałym sposobem na kłopoty z kolanami. Staw pracuje w najszerszym zakresie, jest lepiej ukrwiony i szybciej się regeneruje. A zatem: na rower! Ale jaki? NA CZYM JEŹDZIĆ? Żeby poczuć frajdę z jazdy na rowerze, nie trzeba mieć nowego, szykownego bicykla. Na początek można wyciągnąć z piwnicy czy garażu przyjaciela sprzed lat. Jeśli jednak zardzewiał już na tyle, że pedały nie chcą się kręcić, a my chcemy mieć porządny, nowy rower, trzeba przygotować się na wydatek od 1000 zł w górę. Od 1000 do 1500 zł kosztuje przyzwoity rower trekkingowy, który jest najbardziej uniwersalnym modelem. Sprawdza się i przy dojeździe do pracy, i podczas dalszych wypraw. Dobrze konserwowany może służyć latami. Porządne rowery górskie kosztują od 1700 zł. Jazda na nich jest jednak mniej wygodna niż na „trekkingu”, bo wymusza sportową, bardziej pochyloną sylwetkę. Umożliwia za to pokonywanie nawet bardzo stromych podjazdów. Z kolei dla osób, które większość czasu na dwóch kółkach zamierzają spędzić w mieście, najlepsze są tzw. holendry. Nowy rower tego typu kosztuje ok. 2000 zł. Na rynku są też dostępne używane, bardzo tanie modele (nawet za 300 zł). CO DOKUPIĆ DO ROWERU? Do jazdy na rowerze niezbędny jest kask. Wydać na niego trzeba od 100 do 250 zł. Bardzo przydają się rękawiczki, które chronią skórę dłoni przed zdarciem (para z krótkimi palcami od 50 zł). Warto też wypróbować kolarskie spodenki, tzw. pampersy. W kroku bez szwów jest specjalna miękka wkładka, która chroni intymne części ciała. Na przyzwoite „pampersy” trzeba wydać ok. 100 zł. Nie musisz kupować drogich oddychających koszulek i nieprzemakalnych, wiatroszczelnych kurtek. Na wycieczki wystarczy zwykłe sportowe ubranie. Podczas dłuższych wypraw przydają się sakwy zakładane na tylny bagażnik (lepszej jakości kosztują od 200 zł). NA JAKI SZLAK? Na pewno nie należy rowerowej przygody zaczynać od długich i górzystych tras. Pierwsze trasy nie powinny mieć więcej niż 40 km. Bardziej zaawansowana jazda na rowerze poza asfaltami i ścieżkami rowerowymi wymaga i umiejętności technicznych, i „pary” w nogach. Jedno i drugie przychodzi z czasem, w miarę pokonywania kilometrów. RAJDY I SPOŁECZNOŚCI ROWEROWE Ci, którzy szukają chętnych na wspólną wyprawę lub też chcą przyłączyć się do zorganizowanego rajdu, powinni koniecznie zajrzeć na listę dyskusyjną pl.rec.rowery. Tam spotkają przyjazną społeczność cyklistów, gotową pomóc i chętną do odpowiedzi na najtrudniejsze nawet pytania. Z kolei listę rajdów, na które można się zapisać, łatwo znajdziemy na stronie: wyprawy21.cykloid. pl/index.php. Warto jeszcze zajrzeć na www.wrower.pl/forum Na wakacje na dwóch kółkach można także wybrać się za pośrednictwem specjalistycznego biura podróży. Godne polecenia są: wagabunda.com oraz www.wyprawyrowerowe.pl TRASY DLA POCZĄTKUJĄCYCH 1. Kampinoski Szlak Rowerowy Puszcza Kampinoska – las pełen wydm i bagien – zachowała się na skraju Warszawy. Dookoła całego lasu wiedzie Kampinoski Szlak Rowerowy. Trasa zaczyna się i kończy w Wólce Węglowej. Jeśli drogę skrócimy żółtym szlakiem łącznikowym z Mariewa przez Truskaw do Palmir, a potem znów zielonym do Wólki, będziemy mieli do pokonania ok. 42 km. Przejechanie całego Kampinoskiego Szlaku Rowerowego, długości 144,5 km, zajmuje 2–3 dni. Jeśli zmęczymy się, zawsze możemy się zatrzymać w którejś z kampinoskich miejscowości i tam przenocować. www.kampinowska.waw.pl 2. Bory Tucholskie Zakątek Polski rozciągający się między Gdańskiem a Bydgoszczą to świeże leśne powietrze, bogactwo malowniczo położonych niewielkich oczek wodnych i ciekawostek, a także cisza i niewielu turystów. W Tucholi zaczyna się czarny szlak rowerowy długości 115 km. Jego atrakcją jest XIX-wieczny akwedukt w Fojutowie, gdzie dołem płynie Czerska Struga, a 9 metrów wyżej – Wielki Kanał Brdy. Cała trasa kończy się w Bachorzu. Szczegóły w internecie na stronie: www.park.borytucholskie.info 3. Podlaski Szlak Bociani Północno-wschodnia Polska przyciąga miłośników przyrody. Podlaski Szlak Bociani, oznakowany czerwonymi szlakami PTTK, łączy cztery słynne parki narodowe: Białowieski, Wigierski, Narwiański i Biebrzański. Po drodze są także tradycyjne drewniane wsie, gdzie ludzie siedząc na ławeczkach rozmawiają ze sobą białoruską gwarą. Cały szlak ma długość 206 km. Nie spiesząc się, można go pokonać w 4 dni. Ci, co nie mają tyle czasu, mogą wybrać fragment trasy. Jej szczegółowy opis można znaleźć np. na www.wrotapodlasia.pl lub w Atlasie znakowanych szlaków rowerowych. Województwo podlaskie wydawnictwa BiK. TRASY DLA ŚREDNIOZAAWANSOWANYCH 1. Szlak Orlich Gniazd Rowerowy Szlak Orlich Gniazd na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej wiedzie wśród zamków i skalnych ostańców. Zaczyna się w Krakowie i po 188 km kończy w Częstochowie. Całość oczywiście da się podzielić na mniejsze odcinki, a korzystając z mapy turystycznej, można opracować własne warianty – np. odwiedzając jedynie podkrakowskie dolinki. Właśnie w dolinkach można rozsmakować się w „rowerowaniu”. Doliną Kluczwody przejedzie nawet ten, kto na rowerze nie spędził ani minuty przez ostatnich kilka lat. Za to Dolina Będkowska może okazać się technicznie i kondycyjnie trudna również dla zaprawionego cyklisty. 2. Sudecka Trasa Kogeneracji Trasa w postaci pętli długości 50 km prowadzi po polskich Górach Izerskich i czeskich partiach Karkonoszy. Zaczyna się i kończy w Szklarskiej Porębie. Biegnie głównie szutrowymi lub asfaltowymi drogami, miejscami występują ostre podjazdy. Granicę przekracza w Jakuszycach. Po polskiej stronie oznakowana została przez Stowarzyszenie Cyklistów, po czeskiej – biegnie tamtejszą trasą 2 i 2A. Po drodze warto zobaczyć czeskie Wodospady Mumlavy i polską, nieczynną już kopalnię kwarcu „Stanisław” – najwyżej położoną w naszym kraju. 3. Bornholm Na swoje pierwsze rowerowe wakacje najlepiej wybrać się na należącą do Danii bałtycką wyspę Bornholm. Północ wyspy jest bardziej pofałdowana, południe – raczej płaskie. Tamtejsze szlaki rowerowe mają więc różny stopień trudności. Wszystkie są oznakowane zielonymi tablicami z napisem Cykelvej i zapewniają turystom naprawdę piękne widoki. Wielbiciele bornholmskiego „pedałowania” (ich opinie można znaleźć np. na stronie www.bornholm.strona.pl) za najpiękniejszy uznają 35-kilometrowy szlak północnym wybrzeżem wyspy z Allinge przez Gudhjem do Svaneke. TRASY DLA ZAAWANSOWANYCH 1. Dunajski Szlak Rowerowy (Danube Cycle Way) Szlak ma 1 350 km długości i wiedzie przez cztery kraje. Pokonując dziennie od 26 do 106 km (zależnie od trudności trasy i liczby obiektów wartych zwiedzenia), całą trasę można przejechać w 20 dni. Zaczyna się w Donaueschingen w Niemczech, potem mija Ratyzbonę, austriacki Linz i Wiedeń, słowacką Bratysławę, a kończy się w węgierskim Budapeszcie. Można oczywiście przejechać tylko wybrany fragment szlaku. Trasa jest dość popularna i po drodze spotyka się rowerzystów z licznych krajów. Często odchodzi od brzegu Dunaju, by przedrzeć się przez lasy, pola i urocze małe miasteczka. Szlak jest spokojny, niezbyt trudny, ale też ciekawy. 2. Magistrala Rowerowa Słowacki Kras Trasa tworzy dużą pętlę przechodzącą przez najpiękniejsze części Słowackiego Krasu. Oznakowana jest kolorem czerwonym i ma długość 197 km. Do głównych atrakcji należą jaskinie Domica i Gombasecka, dwór w Betliarze oraz Doliny Zadielska i Hajska. Na trasę można ruszyć z Gemerskiej Horki lub Plesiveca. TRASY DLA BARDZO ZAAWANSOWANYCH 1. Dookoła Morza Czarnego Grupka zapaleńców z Tych opisuje na stronie www.wrower.pl, jak pokonała 7000 km wokół Morza Czarnego w 55 dni. Przejechali przez 8 krajów, dziesięciokrotnie przekroczyli wysokość 2000 m .p.m., zdobyli kilka gór, w tym najwyższy szczyt Kaukazu Elbrus (5 642 m n.p.m.) oraz dwa szczyty w Górach Fogaraskich – najwyższych górach Rumunii. W czasie drogi odnotowali 60-stopniową różnicę temperatur (od –15 do +45OC). 2. Canning Stock Route w Australii Jedna z najbardziej ekstremalnych tras na świecie, trudna do pokonania nawet samochodem, liczy 2100 km i wiedzie przez pustynie Australii. Powstała na początku XX wieku. W większości z obecnych na tej trasie studni (wyznaczono ich 51) nie ma dziś wody. Do tej pory rowerem przejechał ją tylko jeden człowiek: Jakub Postrzygacz. Zajęło mu to 33 dni. Za wyczyn został uhonorowany nagrodami Kolos i Traveler. Kto będzie następny? W KSIĘGARNI Aby zaplanować ciekawą wycieczkę, najprościej będzie zajrzeć do księgarni i poszukać przewodników oraz map rowerowych. Całą serię przewodników dla cyklistów oferuje wydawnictwo Pascal (np. Mazury na rowerze, Pomorze i Bornholm na rowerze, Czechy na rowerze). Mniejsi, czasem lokalni wydawcy publikują szczegółowe mapy i atlasy. Top Mapa specjalizuje się w wydawnictwach o Wielkopolsce (wydała np. Nadwarciański Szlak Rowerowy i Transwielkopolską Trasę Rowerową). Pokaęny Rowerowy Atlas Okolic Warszawy to z kolei edycja Carta Blanca. Zaś wydawnictwo BiK opublikowało serię Atlasów znakowanych szlaków rowerowych dla każdego województwa. Dobre księgarnie turystyczne mają oddzielne stoisko z mapami i mapami rowerowymi. WYWIAD Magdalena Cielecka Na rowerze można pojechać wszędzie. Rower jest niemal nieodłącznym towarzyszem Janusza Onyszkiewicza. Z zamiłowania do bicykla znana jest też Paulina Holtz, Anna Popek i Magdalena Cielecka. Jakub Karp: Czy jazda na rowerze jest Twoją pasją? Magdalena Cielecka: Trudno mówić o pasji. Rower towarzyszy mi od dziecka. Jednak kiedyś jazda na rowerze była dla mnie koniecznością, a nie przyjemnością. Mieszkałam na wsi i rower był podstawowym środkiem komunikacji. I może właśnie dlatego tak lubię jeździć. No właśnie, w dorosłym życiu nie zrezygnowałaś z dwóch kółek. Nie. Teraz jazda to wyłącznie przyjemność. Mam rower miejski, tzw. holendra. W sezonie jeżdżę na nim zawsze, gdy pozwala na to pogoda. Czasem wypuszczam się na Kabaty czy do Powsina, ale żeby tam trafić, trzeba niestety kawał drogi jechać po niezbyt ciekawych okolicach. Codziennie, a więc i do pracy, i do kawiarni? Zgadza się. Na rowerze można pojechać wszędzie, niemal na każde spotkanie. Przeszkodą nie są dla mnie ani wysokie obcasy, ani sukienka. A mój rower jest bardzo wygodny, podróżuje się na nim jak na kanapie. Zauważam też, że coraz więcej moich znajomych ma odwagę jeździć rowerem po mieście. Zapanowała swoista moda. No właśnie – odwaga. Trzeba ją mieć, żeby poruszać się po Warszawie na rowerze. A Ty wybierasz chodnik czy ścieżki rowerowe? Jazda po chodniku jest niebezpieczna ze względu na przechodniów, zresztą niezgodna z przepisami. Z kolei ścieżki rowerowe to fikcja w tym mieście. Dlatego jeżdżę po prostu po ulicach.