Bangkok zwabia co roku miliony turystów żądnych egzotycznych wrażeń. Nie chodzi jednak o zwiedzanie stolicy Tajlandii czy poznawanie tego kraju. Celem są Patpong albo leżące niedaleko Bangkoku miasto Pattaya. To miejsca, gdzie wszystko kręci się wokół seksu, rozkoszy i pieniędzy
Otwierasz przewodnik – Wielki Pałac Królewski, buddyjskie świątynie, targ na wodzie (pod turystów). Wieczorem wychodzisz na turystyczną aleję Khao San. Przeciskasz się przez dziki tłum sprzedawców smażonych bananów, drewnianych rechoczących żab, mijasz dudniące bary, po raz dwudziesty dziękujesz za ofertę nepalskiemu handlarzowi kaszmirowych garniturów i roześmianym masażystkom (– Mister, Thai massage?! – Usłyszysz to jeszcze tysiąc razy). Wreszcie zaczepia cię kierowca tuk-tuka, taxi-motorka z przyczepką dla pasażerów: – Mister! Bum-bum? Thai massage z happy endem? Tylko 100 bahtów! – Co 100 bahtów? – Tuk-tuk na Patpong! Ping-pong show! Piękne panie! Kombinujesz: 1) Jestem singlem. Co mi zależy? 2) Mam dziewczynę/żonę, ale jej nie kocham. Być w Bangkoku i nie odwiedzić Patpongu?! 3) Mam żonę/dziewczynę i ją kocham, ale przecież tam prowadzi się nawet oficjalne wycieczki! 4) Nic mnie to nie interesuje i w ogóle nie jestem ciekawy! Jeśli zaznaczyłeś odpowiedzi 1), 2) lub 3), prawdopodobnie już szalony kierowca wiezie cię z piskiem opon przez rozjarzone miasto. Być może jesteś już podpity i niesiony ułańską fantazją śpiewasz z kompanami „Hej sokoły!”. Dojeżdżasz. Patpong – dzielnica czerwonych latarni, tajska sodoma i gomora, siedlisko rozpusty, grzechu i hedonizmu. Główna ulica wypełniona straganami z lokalną cepelią mieni się w odcieniach czerwieni z burdeli, salonów masażu i pubów go-go. – Mister, ping-pong show? – zaczepia cię chudy jak przecinek nagabywacz. A pal licho! Wchodzisz po stromych schodach do ciemnego pomieszczenia wyłożonego czerwonym dywanem. Ocierasz się o wilgotne ciała półnagich kobiet, oblepiających cię ze wszystkich stron. Przynoszą ci drinka. Jeśli jesteś ostrożny, odmawiasz (możesz dostać w prezencie pigułkę-niespodziankę) i zamawiasz piwo w butelce. Coś zamówić musisz – takie są reguły zabawy. W zamian oglądasz show, a oczy rozszerzają ci się coraz bardziej. Na brzeg sceny podchodzi naga tancerka i trzymanym w pochwie piórem pisze na kartce specjalnie dla ciebie: „WELCOME TO BANGKOK!”. Pali nią papierosy, popija colę, po czym wyciąga z niej kilka metrów lampek choinkowych. Na koniec strzela w publikę piłeczkami do ping-ponga, ale ty już tego nie widzisz, bo wcześniej oczy wypadły ci na podłogę. Na pewno opowie ci o tym któryś z licznych, otaczających cię rozwrzeszczanych widzów, o ile wcześniej nie zaczepi cię burdelmama i nie zażąda 3000 bahtów. – Za co? – zaczniesz krzyczeć. Przecież nagabywacz nic o tym nie wspominał! Nic z tego. Musisz zapłacić, chyba że lubisz awantury. Idziesz ochłonąć do baru – na pewno z go-go, bo o inne tu trudno. Kobiety uśmiechają się do ciebie i wysyłają ci całusy, nawet jeśli jesteś nieatrakcyjny i masz brzuszek. Jesteś tak nabuzowany, że zabierasz jedną z nich do pokoju na górze. Możesz też wybrać masaż z happy endem (seks w cenie), seans porno, seks na żywo albo schlać się w pubie. Kiedy nad ranem toczysz się do hotelu, potykasz się o rozrzucone pudła, płoszysz tłustego szczura, widzisz, jak kogoś wyrzucają z baru, a w mroku pod śmietnikiem obmacuje cię niechciana przez nikogo, najbrzydsza prostytutka, jaką tu widziałeś. Podchodzisz do taksówkarza i rzucasz: – Na Khao San! – 500 bahtów! – Ile?! – O tej porze takie są stawki! (Robi z ciebie idiotę). Wsiadasz. Zasypiasz. Budzisz się i w mig się orientujesz, że nie jesteś na Khao San Road. – Gdzie mnie przywiozłeś? – No jak to? Do Khao San! – I na potwierdzenie swych słów wskazuje palcem budynek, na którym wołami jest napisane „KHAO SAN”. Otwierasz drzwi – chiński burdel, wejście 500 bahtów, w cenie wszystko. Lądujesz w pokoju z trzema Tajkami. Wracasz do hotelu o 10.00 rano. Jeśli zdarzyło ci się cokolwiek opisanego powyżej, prawdopodobnie jesteś w Bangkoku po raz pierwszy. Gdybyś był seksturystycznym wyjadaczem, około 22.00 zjawiłbyś się np. w Gulliver Tavern na rogu Khao San. Jak zwykle zamówiłbyś piwo (drogo jak na Tajlandię – 100 bahtów) albo drinka (jeszcze drożej), siadł przy stoliku i zaczął się rozglądać. Na pewno w bilard grają młode Tajki z białoskórymi adoratorami (dobry sposób na ich podryw). Pub się zapełnia, obsługa przykrywa plandekami stoły bilardowe, skąpo odziane dziewczęta wskakują na górę, zaczyna się disco. Znasz już sporo twarzy stałych bywalców, kłaniasz się Australijczykowi, który poprzedniego wieczoru powiedział ci, że przychodzi tu od trzech miesięcy. Na twoje pytanie, czym się zajmuje w Tajlandii, odpowiedział, że wydaje pieniądze, i zaczął się żalić na zdradzającą go tajską piękność. Rozpoczynasz łowy. To takie proste! Nie potrzebujesz żadnych kursów uwodzenia! Może i nie jesteś casanową, masz nadwagę, ale one lecą na ciebie jak muchy na lep! Jesteś w raju. Tu nie przychodzą prostytutki, lecz młode dziewczęta spragnione znajomości z dużymi, bogatymi farangami (z tajskiego – człowiek z Zachodu). Tańczysz z upolowaną Tajką, pieścisz ją i zapraszasz na drinka. O godz. 2.00 zamykają knajpę, więc zmieniacie lokal. W końcu zabiera cię do swojego apartamentu. Kochasz się z nią na 10. piętrze w tropikalną noc z widokiem na oświetloną metropolię. Wstajesz o 14.00 i rezygnujesz z obejrzenia wszystkiego, o czym przeczytałeś w przewodniku, tym bardziej że Me (tak ma na imię) proponuje ci wspólny wyjazd na rajskie plaże. I za wszystko chce płacić, bo przecież ma swój biznes – duży kompleks bungalowów. Leżysz na piasku, popijasz whisky z colą, tulisz się do swojej śliczności, a słońce ładuje ci akumulatory na kolejną upojną noc. Przekładasz wylot, w samolocie myślisz, czy by się nie przeprowadzić tu na stałe i nie poszukać pracy. Takie scenariusze zdarzają się naprawdę. Albo raczej – są stałym elementem krajobrazu Bangkoku. Jeśli przytrafiło ci się coś opisanego powyżej, mimo wszystko masz szczęście. O przygodach w Tajlandii zwykle słyszy się opowieści: „Znajomy znajomego wrócił z Tajlandii. Co noc inna panna, non stop od rana do wieczora”. Niektóre z nich kończą się jednak tak: „Kumpel kumpla wyrwał laskę w lokalu i zabrał ją do hotelu. A tam – pełne zaskoczenie”. Transwestytów, zwanych ladyboys, nigdzie nie ma tylu co w Bangkoku. Siedzą w barach, spacerują grupami po mieście, roznoszą ulotki, robią zakupy, tańczą w barach go-go, uprawiają prostytucję. Sztukę wizualnej transformacji doprowadzili do perfekcji. Patrzysz i myślisz – ale egzemplarz! Nie wiesz, że kilka godzin wcześniej chłopiec o dziewczęcej twarzy z pomocą kolegi naciągał swój penis, by w piekielnym bólu przykleić go taśmą do pośladków i ukryć przed wzrokiem widzów. Że ich ponętne biodra to wynik kuracji hormonalnej. Nie gardź nimi! Często to zagubione istoty, których zamiarem nie jest wzbudzanie sensacji. W każdym razie bądź tego świadomy. W końcu musisz jednak zadać sobie pytanie: Skąd się to wszystko wzięło? Najpierw porozmawiajmy z bohaterami akcji. Pytam 33-letnią Tajkę, recepcjonistkę w hotelu (rozwiedziona, 11-letni syn), bywalczynię Gulliver Tavern: – Co wy widzicie w tych białych? – Tajkom podobają się biali. Ale nie z tego powodu, o którym myślisz. W naszej kulturze kobiety nie są dobrze traktowane przez mężczyzn. Oni często nami pogardzają. – A biali nie gardzą? Przylatują, bara-bara i do widzenia. – Tak bywa. Wielu przyjeżdża tu na szybki seks, kompletnie nie rozumiejąc, że dziewczyny obdarzają ich uczuciem. Od innych dowiedziałem się, że to wynik pewnych naleciałości historyczno-kulturowych. Białych zawsze kojarzono z bogactwem, siłą, klasą, elegancją, nawet jeśli często przynosili wojnę. Poza tym działa tu magia białej, „lepszej” skóry. Byłem kiedyś świadkiem następującej rozmowy prowadzonej przez siedzących obok siebie Amerykanina i Tajkę. – Ale ty masz piękną skórę – wyznała mu, głaszcząc go po przedramieniu. – Przecież twoja jest ładniejsza: śniada, aksamitna, delikatna – odpowiedział on. – Nie! Nigdy nie będę miała tak pięknej, jasnej skóry jak ty! Odmienne zdanie na te tematy miał chwiejący się nad barem Anglik: – To wszystko kwestia rozmiaru, stary! Tajki dlatego lubią nas, a nasze dziewczyny – czarnych. A co powiedzą łowcy Tajek? Ich wypowiedzi można podsumować tak: „Bo są urocze, słodkie, szczupłe, zgrabne, delikatne, oddane, wyglądają bardzo młodo, pachną egzotyką, mają kształtne nogi i uwielbiają seks – wyzwolony, dziki, do bólu”. Wielu z nich to różowi, pomarszczeni, bogaci 50- i 60-latkowie spacerujący z młodymi pięknościami po ulicach Bangkoku albo tulący się do piersi nastoletnich prostytutek. Często ich widujesz i pewnie myślisz sobie wtedy, że to wszystko jest takie żałosne i obleśne. Panuje powszechna opinia, że przemysł erotyczny rozkwitł w Tajlandii w czasie wojny wietnamskiej, gdy w kraju stacjonowali spragnieni seksu amerykańscy żołnierze. Nie- prawda. Boom na usługi erotyczne nastąpił w trakcie II wojny światowej, kiedy w Tajlandii stacjonowało 300 tys. japońskich żołnierzy i ok. 30 tys. Brytyjczyków i Hindusów. Do dziś na drzwiach wielu pubów wisi tabliczka: „Tylko dla Japończyków”. Od tamtej pory seks stał się jedną z głównych gałęzi gospodarki, według szacunków w niektórych latach stanowił 13 proc. PKB. Do wybuchu paniki wokół AIDS w latach 80. XX w. władze wręcz promowały seksturystykę, przyciągając coraz większe tłumy obcokrajowców. Wiele zapyziałych wiosek stało się wtedy miastami rozpusty, jak legendarna już Pattaya czy Chiang Mai na północy. Na początku lat 80. doliczono się w Bangkoku 977 barów, klubów i burdeli. Przyczyna zjawiska leży jednak jeszcze głębiej. W Tajlandii „od zawsze” poligamia była społeczną normą. Król utrzymywał na dworze harem, a przeciętny obywatel mógł pozwolić sobie na drugą albo trzecią żonę. Tego obyczaju zabronił jednak w 1934 r. król Rama VII, który po wojażach po Europie podjął misję modernizacji kraju, rozumianą jako konieczność zaszczepienia na lokalnym gruncie zachodnich standardów. Zakaz nie obejmował prostytucji, w związku z czym panowie nawykli do rozmaitości partnerek zaczęli masowo korzystać z usług kurtyzan. Do dziś znakomita większość klientów tajskich prostytutek to Tajowie! Kiedy w latach 50. XX w. zdelegalizowano prostytucję, było już za późno – seksbiznes stał się zbyt istotny dla gospodarki kraju. Dopiero w latach 60. pojawiło się tysiące Jankesów, dla których podczas wojny w Wietnamie Tajlandia stanowiła miejsce dla „R & R” – Rest and Recreation. Kończąc dociekania: seks w społeczeństwie buddyjskim nigdy nie był tematem tabu. Ma korzenie sakralne. Zawsze panowało tu przyzwolenie na intymny, oczyszczający relaks. Znajomy znajomego mówił też, że w pewnym momencie jego przyjaciółka źle się poczuła, po czym okazało się, że ma AIDS. Jej mąż wrócił z delegacji do Tajlandii i nie wspomniał, jak dobrze się tam bawił. Nie ma sensu czytającym ten artykuł ani komukolwiek innemu odradzać wyjazdu do Tajlandii, bo to piękny kraj. Ale… uważajcie!
Na tej wyspie w ciągu jednego dnia można przeżyć cztery pory roku i podczas każdej z nich zjechać na sankach obsługiwanych przez "gondolierów"
Na tej wyspie w ciągu jednego dnia można przeżyć cztery pory roku i podczas każdej z nich zjechać na sankach obsługiwanych przez "gondolierów" To jeden, wielki, wygasły wulkan. I jak mawiają jej dowcipni mieszkańcy, nie znajdziecie tu zbyt wielu wykształconych ludzi, bo każdy ma do szkoły pod górkę. Można by to uznać żart ciężkiego kalibru, ale gdziekolwiek byśmy się nie wybrali, rzeczywiście częściej się wspinamy, niż schodzimy. Największy względnie płaski teren portugalscy osadnicy wykorzystali pod budowę Funchal, stolicy Madery. A ponieważ wszyscy się tam nie zmieścili, reszcie pozostała kolonizacja stoków okolicznych wzgórz. Wąchocku każdy chce siedzieć w autobusie koło kierowcy, a w Funchal każdy chce mieć widok na morze. Dlatego niewielkie domki stoją jeden nad drugim, tworząc tarasy, powyrzynane w bazalcie niczym azjatyckie pola ryżowe. Schodzę do centrum Funchal. Logika podpowiada, że powinno być położone nad samym morzem. I jest. Podobnie jak promenada z widokiem na port, okupowany przez ogromne wycieczkowce i jachty lokalnych krezusów. Wśród nich wypatrzyłem skromny stateczek, który swego czasu należał do Beatlesów. Teraz jego historia okrasza serwowane tu dania. Mam wyjątkowe szczęście. Trafiłem w sam środek obchodów Święta Kwiatów, reklamowanego jako największe widowisko na wyspie. Promenada na kilka godzin zamienia się w krzykliwy sambodrom. Przede mną podrygują w rytm aktualnych przebojów udekorowane kwiatami Maderki. Mimo nazwy, kwiaty, które zdobią imprezę, są najczęściej sztuczne, a trzon pląsających tancerek stanowią dwunastolatki oraz ich nauczycielki i mamusie (wraz z babciami). Gdyby było więcej wina, mógłbym się poczuć niemal jak na antycznych bachanaliach, a tak impreza przypomina nasze dożynki. Każdy festyn najpierw intryguje, zachęca do integracji, prowokuje wspólną zabawę, by w końcu zmusić do ewakuacji w angielskim stylu. Z tła lokalnej architektury odcina się, niczym obce ciało, budowla pokryta jaskrawą ochrą. Wyglądający na zamek Gargamela obiekt okazuje się XVII-wieczną fortecą broniącą wejścia do portu. Obecnie strzeże ona wdzięków nielicznych plażowiczek, które – niezrażone ostrymi kamieniami wielkości pięści – wylegują się na nich z dala od zgiełku, ale za to blisko spojrzeń cumujących w pobliżu rybaków. Zapuszczam się w uliczki Starego Miasta, którego główną atrakcją jest fort. Zaliczane do pocztu tzw. niepięknych dzielnic Funchal, nie jest entuzjastycznie polecane w reklamowych folderach. I chyba zaczynam domyślać się dlaczego. Z licznych kafejek wytatuowani marynarze rzucają mi co chwilę wyzywające spojrzenia. Niezrażony, mocniej chwytam za kieszenie i staram się patrzeć na marynarzy jeszcze hardziej niż oni. Pojedynek na miny kończy się remisem. Nie oberwał nikt. Szczęśliwie dla mnie i innych turystów lokalny folklor równoważy tradycyjna oferta. Między spelunkami są sklepiki z pamiątkami z afrykańskich kolonii Portugalii, a co jakiś czas z bardziej wystawnych restauracji wyskakują kelnerzy. Uśmiechnięci zapraszają kordialnie na obiad, ponche albo wciskają wizytówki – bo kto wie, może następnym razem ktoś skorzysta z ich oferty. Jak wiadomo, każde szanujące się górskie miasto (Madera wznosi się na ponad 1600 m n.p.m.) powinno mieć kolejkę linową. Nie inaczej jest w Funchal. Kilkudziesięciominutowa trasa prowadzi ponad dachami starego miasta, sunie nad stokami wzgórz, by zakończyć bieg na Monte, z którego widać godną panoramę. W kościele Nossa Senhora do Monte pochowany został ostatni Habsburg, Karol I. Zmarł na wygnaniu na Maderze co jest chyba jego jedynym dokonaniem. Bez żalu odpuszczam więc sobie złożenie mu wizyty, szczególnie że zaintrygowało mnie coś innego. Niewielkie skrzyżowanie obok świątyni okupuje krzykliwa grupa wyglądająca jak weneccy gondolierzy. Skąd faceci w białych koszulach i płaskich, słomkowych kapeluszach na portugalskiej Maderze? Ich dziwaczną historię wyjaśnia Ermes, przewodnik. Większość wynalazków powstaje z potrzeby chwili. Pierwszym osadnikom nie było łatwo; strome stoki i błotnista ziemia utrudniały kolonizację wyspy, ba, nawet przemieszczanie się po niej. Pogoda tutaj potrafi się zmienić cztery razy w ciągu dnia. Mgły i deszcze, dzięki którym wyspa może się poszczycić wiecznie zieloną bujną roślinnością, są tak oczywiste jak korki w Warszawie. Konieczność budowania dróg prowadzących trawersami powodowała, że z kilometra trasa wydłużała się do kilku. I wtedy ktoś wpadł na genialny pomysł, by z miejsc położonych wysoko zjeżdżać po prostu saniami. Ten zastrzyk adrenaliny fundują sobie dziś głownie turyści. Zabawa musi być przednia, sądząc po wyrazie grozy malującym się na twarzach pasażerów. Samochodowa wyprawa w głąb Madery oznacza, że bez zmuszania mięśni do wysiłku doświadczę jeszcze więcej górskich klimatów. Urok krajobrazów wydaje się silniejszy od instynktu samozachowawczego kierowców. Co chwila widzę samochód zaparkowany na łuku krętej szosy i jego właścicieli kontemplujących panoramę. Zmierzam do Doliny Zakonnic, przez wieki miejsca znanego jedynie wtajemniczonym. Przyglądam się dolinie z tarasów Eira do Serrado. Tutaj ukrywali się mieszkańcy wyspy przed najazdami francuskich piratów. Przyzwyczajeni do uległości portowych osad agresorzy łagodnieli w obliczu ogromu maderskich wzgórz, Ilha Madeira, jak nazwali ląd Portugalczycy, znaczy Zalesiona Wyspa. Lasów tutaj dostatek. Niezapomnianych wrażeń dostarcza przejazd przez gęstwinę „tundry maderskiej”, płaskowyżu Paul da Serra. Albo spacer Lasem Laurowym, gdzie podobno oprócz wszystkich gatunków drzew znanych na wyspie można zobaczyć krzewy bobkowe, dodawane do każdej szanującej się potrawy. Najbardziej jednak spektakularnym widokiem są ostre niczym brzytwa bazaltowe klify, chluba Madery. Gabo Girao jest najwyższy w Europie, wznosi się 580 m n.p.m.! W planach jest stworzenie szklanego tarasu, wychodzącego kilka metrów poza obrys skały. Wschodni kraniec wyspy, półwysep św. Wawrzyńca, też jest godny odwiedzin. Warto zobaczyć to wąskie pasmo skał, ostro schodzące w morze rozbijające się o zatopiony w nim rumosz. Nic tak nie zaostrza apetytu jak świeże górskie powietrze i nic na Maderze nie zaspokaja go lepiej niż wizyta na targowisku w Funchal. Tutaj każdy amator dobrej kuchni może popaść w zadumę, połączoną z ekstazą, nad mnogością znanych i nieznanych warzyw i owoców. A co najważniejsze, handlarze są równie rozemocjonowani jak klienci. Jeden przez drugiego częstują swymi produktami. Stragany rybne uginają się od tuńczyków, wielkością przypominających wieloryby oraz, długich niczym szpady, – nomen omen – szpad – maderskiego specjału. Lady ze słodyczami uginają się pod melasowym ciastem robionym z trzciny cukrowej. Podobno zachowuje świeżość przez rok, ale kto to sprawdzi – jest tak smaczne, że znika w oczach. Są tu też banany uprawiane nawet między blokami. I kasztany pod postacią cukierków, ciast, pieczone na blasze jako zaprawa do trunków. Nie ma Madery bez madery chciałoby się krzyknąć – nic bardziej błędnego. Nie ma Madery bez ponchy – trunku na bazie rumu, cukru i owoców! Wielkie było moje zdziwienie, kiedy zamówiłem go wysoko w górach, a barman po nalaniu trunku do kieliszka podstawił go pod spieniacz do mleka. – W górach pije się gorącą ponchę – wyjaśnił przewodnik. O ile po maderę trzeba się pofatygować do winiarni, ponchę dostaniemy wszędzie, nawet na ulicznych straganach. Maderę przy odrobinie samozaparcia można obejść wzdłuż (57 km), wszerz (22 km) i dookoła (140 km) w kilka dni. Ja dzięki islandzkiemu wulkanowi tkwiłem tu dwa tygodnie. Ale biorąc pod uwagę bogactwo wrażeń, których wyspa dostarcza, mógłbym utknąć tu nawet na dłużej.
W dwa tygodnie Pokonałam 4 tys. km. Podróżowałam pociągiem, autobusem, statkiem, na grzbiecie wielbłąda. Stanęłam pod piramidami, głaskałam sfinksa po łapach, szukałam skarbów w dolinie królów, zwiedziłam kilkadziesiąt świątyń i targując się, kilkunastu sprzedawców doprowadziłam do łez. A miały to być leniwe wakacje w Egipcie z jednym z biur podróży.
1. dzień – Hurghada Pan Marek, przewodnik, wita nas na lotnisku w HURGHADZIE i niczym dobry pasterz sprawnie zapędza 40-osobowe stado amatorów piramid do autokaru. Z miejsca zaczyna przepraszać za standard hotelu. Tym błyskotliwym posunięciem kupuje mój głęboki szacunek – kto się teraz odważy poskarżyć na zły widok z okna albo żółte plamy na niegdyś białej pościeli? Przygotowana na najgorsze, widząc mój bungalow, stwierdzam, że nie jest tak źle! Co prawda po podłodze biegają mrówki faraona, ale jest łazienka, wygodne łóżka. Szkoda tylko, że gdy włączam klimatyzację, przestaję słyszeć własne myśli, a gdy ją wyłączam, też ich nie słyszę, bowiem za ścianą trwa techno party. No tak, czytałam, że Hurghada to kurort zasypiający nad ranem. Awantura, którą robię o 1.00 rano, kończy dyskotekę, na której bawi się, a właściwie drzemie na krzesłach, para Rosjan. 2. dzień – Kair Jest 3.00. Mocno zaspana pakuję się do autokaru. Przede mną 450 km drogi do Kairu, którą pokonam w konwoju. To właśnie przez konieczność podróżowania w konwojach zrezygnowałam z samodzielnej wyprawy do Egiptu. Teraz wiem, że mądrze postąpiłam. Jedziemy w niekończącym się sznurze samochodów i autobusów. Ochronę zapewniają uzbrojeni żołnierze i policja turystyczna. Środki bezpieczeństwa godne delegacji państwowej. Spisano nas i policzono z dziesięć razy. Na trasie posterunki, wstrzymany ruch lokalny. Mimo zmęczenia nie jestem w stanie zmrużyć oka. Doprawdy, trudno zasnąć w autokarze ze sprawną klimatyzacją, co oznacza, że ci, którzy nie mają kożuchów, szczękają zębami z zimna. Oczywiście nie sposób jej wyłączyć, można się jedynie modlić, aby się zepsuła. Nie bez powodu turyści zaczynają przygodę z Kairem od Cytadeli pamiętającej czasy Saladyna, pogromcy krzyżowców. Z wysokiego wzgórza, na którym wzniesiono fortyfikacje, meczety, medresy, a nawet pałac i więzienie, widać miasto spowite szarożółtą zawiesiną. Wyłaniają się z niej niczym widma chaotyczne rzędy kremowych domów z płaskimi dachami, nad którymi niczym strażnicy porządku dominują minarety meczetów. Kairu nie da się ogarnąć wzrokiem, podobno z zachodu na wschód ma 65 km długości i 35 km z północy na południe. Podobno żyje tu 20 mln ludzi, a na metr kwadratowy przypada 3 razy więcej mieszkańców niż w Paryżu. Pewnie dlatego wszędzie otacza nas tłum. Horda sprzedawców papirusów dopada nas przy wyjściu z Meczetu Alabastrowego (wzorowanego na świątyniach tureckich) i nie opuszcza nawet w autokarze. Cena wywoławcza – 5 dol. za jeden obrazek, końcowa – 1 dolar za tuzin. Turystki, które nie przystały na początkową cenę, teraz robią świetny interes. Te, które już kupiły, są rozżalone. Kiedy przewodnik wyjaśnia, że to nie papirus, ale stemplowana podróbka z bananowca, wszyscy tracą humor. W Kairze spędzimy w sumie cztery dni wypełnione atrakcjami. Na dziś zaplanowano wycieczkę do położonej za miastem Sakkary – nekropolii najstarszej dynastii faraonów rządzących Egiptem. Tutaj znajduje się niezwykle ważna dla historii architektury budowla – piramida schodkowa Dżosera, która wygląda jak 62-metrowa kupa kamieni ułożonych w sześć stopni. Po tych schodkach po śmierci faraon miał udać się w stronę wieczności. Choć dziś niepozorna – 4,5 tys. lat temu była kamieniem milowym wyznaczającym nowy trend budownictwa cmentarnego. Kolejni władcy nie chcieli już spoczywać w mastabach, lecz w budowlach bardziej okazałych, czego przykładem są piramidy w Gizie. Gdyby nie potworny upał, do oddalonego o 3 km Dahszur poszłabym piechotą. Z piasków pustyni wyrastają tam m.in. dwie piramidy wzniesione dla faraona Snofru, ojca Cheopsa. Dlaczego dwie, czyżby Snofru był aż tak próżny? Okazuje się, że pierwsza piramida, zwana Łamaną, nie udała się, zbudowano więc drugą. Z zapałem pokonuję kilkadziesiąt schodków prowadzących do Piramidy Czerwonej, której sylwetka osiągnęła kształt idealnego ostrosłupa. Wciskam się w wąski, niski i bardzo długi korytarz biegnący stromo w dół do komory grobowej. Z każdym krokiem coraz bardziej brakuje mi powietrza. Na dodatek konstrukcja jęczy, jakby miała się za chwilę zapaść. Przebyłam 40 m i nie zamierzam zrobić ani kroku dalej. Zawracam. Pierwszy haust świeżego powietrza działa niczym gaz rozweselający. Nawet nie bardzo mi wstyd, że się poddałam, zwłaszcza że ci, którzy dotarli do celu, zamiast rozpływać się w zachwytach, wspominają zapach przepoconych skarpet. 3. dzień – Synaj Z okna mojego apartamentu w hotelu w Gizie podobno widać piramidy. Wytężam wzrok, przecieram oczy i... nic. Mleczna złowroga zawiesina niczym mgła z horroru Carpentera pożarła trzy gigantyczne ostrosłupy. Rozczarowana schodzę na śniadanie, z nadzieją że mocna kawa postawi mnie na nogi po kolejnej nieprzespanej nocy. (Niestety tutejsza kawa stawia na nogi jedynie obsługę, która musi ją nalać do filiżanek). Zasnąć nie pozwalał mi warkot rozklekotanych samochodów oraz przeszywające uszy dźwięki klaksonów, których kierowcy używają bez skrępowania. O 5.00 rano do dzikiej kakofonii dołączył muezin nawołujący wiernych do modlitwy przez megafon. Żadna ściana nie jest dla niego za gruba, żadne okno wystarczająco dźwiękoszczelne. Punktualnie o 7.45 wyruszam na wycieczkę fakultatywną nad Kanał Sueski. Ci, co się na nią nie zdecydowali (trzeba dodatkowo zapłacić 40 dol.), kończą zwiedzanie na Dzielnicy Koptyjskiej, jednej z największych atrakcji Kairu. W VII w. chrześcijaństwo było religią panującą Egiptu (100 lat później wraz z arabskim podbojem zastąpił je islam). Ponieważ Koptowie to chrześcijanie, uznaje się ich za potomków starożytnych Egipcjan. Nigdy nie przyjęli oni ani zwierzchnictwa Watykanu, ani kościołów prawosławnych. Wiernym przewodzą patriarchowie wywodzący się od św. Marka, a ich życie religijne skupia się wokół kilku tonących w półmroku świątyń wyłożonych boazeriami, udekorowanych malowidłami. Jedną z nich jest kościół Św. Sergiusza, zbudowany na krypcie, gdzie ponoć schroniła się Święta Rodzina uciekająca przed siepaczami Heroda. Opuszczamy Kair, by po dwóch godzinach zatrzymać się przy przeżartej rdzą przystani, wkopanej w szeroki rów, w którym mieszają się wody mórz: Czerwonego i Śródziemnego. Kanał Sueski, dzieło ludzkiego geniuszu i mięśni (kopano go głównie motykami), ma niewiele ponad 160 km długości i maksymalnie 300 m szerokości. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się wymarły (czekamy już 20 minut na jakąś większą jednostkę), dziennie pokonuje go ponad 40 statków – każdy płaci za ten przywilej kilkaset tysięcy dolarów. Przewozi się tędy 7 proc. towarów świata, co czyni kanał jednym z najważniejszych źródeł dochodów Egiptu. Mostem niedaleko Port Said przedostajemy się na SYNAJ. Azja wita nas morzem złotego piasku. Wyżłobione w nim kanały rozprowadzające słodką wodę wydzierają pustyni nowe tereny pod uprawę. Dawniej Egipt był spichlerzem Rzymu. Dziś, aby wyżywić swoich mieszkańców (co roku jest ich 1,3 mln więcej), musi zboże importować. Na horyzoncie majaczą Gorzkie Jeziora – hipotetyczne miejsce biblijnego Exodusu. Wyjątkowo malowniczo prezentują się z wieżyczki strażniczej Wzgórza Pokoju pocięte go okopami, w których tkwią gipsowi żołnierze, i opasanego zasiekami z drutu kolczastego. To pamiątka po konflikcie izraelsko-egipskim zakończonym w 1978 r. traktatem w Camp David. Na jego mocy Izrael wycofał się z okupowanych terenów i przekazał je Egiptowi. 60 tys. km2 „niczego” (tak bywa nazywany Synaj) paradoksalnie stanowi bardzo łakomy kąsek. 4. dzień – Kair Cały dzień będziemy samodzielnie eksplorować Stary Kair. Aby tam dotrzeć, musimy złapać taksówkę. Nasze auto jest wiekowe, ale nie starsze niż większość tutejszych wehikułów, ma rozprutą tapicerkę (jakby ktoś szukał w niej ukrytych skarbów), wszędzie wystają przewody, a w bagażniku zamiast tobołków tkwi kolejna para siedzeń. To ostatnie trochę mnie zdumiewa, ale przecież egipskie rodziny to raczej model 2+6, a bagaż zawsze można umieścić na dachu. Przemieszczamy się w żółwim tempie w potwornym korku, upale i smrodzie spalin. Po godzinie tortury się kończą – wysiadamy przy Dżazirat, czyli po arabsku wyspie. Widząc statki wycieczkowe na Nilu, wahamy się, czy nie zmienić planów i wypłynąć w rejs, jednak Kair jest taki kuszący. Cóż może być bardziej fascynującego niż zgłębianie miasta sprawiającego wrażenie, jakby zostało wybudowane na wysypisku śmieci. Gdziekolwiek spojrzeć, leżą sterty puszek, papierzysk, opakowań po wszelkich produktach, jakaś słoma, strzępy ubrań, schodzone do granic możliwości bambosze. W powietrzu fruwają czarne reklamówki, w asfalcie i chodnikach nie ma centymetra kwadratowego bez dziury, w domach brakuje ścian, o oknach nie wspominając, a w nurcie Nilu wczoraj widziałam martwe osły i krowy. Pan Marek wyjaśniał nam już pierwszego dnia, że wystarczy kilka tygodni i człowiek przestaje dostrzegać te śmieci. Z całą pewnością ma rację, w przeciwnym wypadku mieszkańcy wzięliby miotły w dłonie i tu posprzątali. Głowa rozbolała mnie od prób zrozumienia koncepcji architektonicznej tego molocha, która zdaje się przekonywać, że wartością nadrzędną w projektowaniu nie musi być estetyka, lecz indywidualny gust mieszkańców. Kto powiedział, że budynki muszą ze sobą harmonizować, że mieszkania powinny mieć drzwi i okna, a chodniki płyty, że trzeba coś skończyć, zanim się rozpadnie. Tutaj nawet nowe obiekty zdają się wymagać natychmiastowych poprawek. Zresztą w Kairze nic nie jest proste i oczywiste. Nawet próba przejścia przez ulicę na zielonym świetle kilka razy kończy się porażką. Starszy pan, który przeprowadza nas na drugą stronę, też nie jest tym, kim się wydaje, czyli uczynnym człowiekiem z sympatii do Polaków zapraszającym nas na herbatę. Zapomniał tylko wspomnieć, że wypijemy ją w perfumerii jego znajomego. Tak więc wbrew naszym zamiarom stajemy się posiadaczami kilku flakonów „wyjątkowych” perfum o kuszących nazwach – Izis, Harem, Arabska Noc i zapachach równie ulotnych jak piaski pustyni, o czym przekonujemy się później. Niestety, tego dnia nie będzie to ostatnia przygoda z perfumami. Jeszcze wielu miłych panów zwabi nas do swoich salonów, zanim nauczymy się, że w Egipcie każda uprzejmość, a nawet komplement mają swoją wartość wyrażoną w funtach, dolarach lub euro. Mądrzejsi, co nie znaczy, że odporniejsi na sztuczki kairskich naganiaczy docieramy do położonego w sercu Kairu bazaru Chan al-Chalili. W cieniu meczetu w labiryncie uliczek obrośniętych sklepikami zgromadzono tyle towarów, że Ali Baba zzieleniałby z zazdrości. Zakupoholicy powinni omijać to miejsce szerokim łukiem. Ja również. Nie mogę oderwać oczu od kryształowych lamp, ręcznie tkanych dywanów, podróbek starożytnych figurek, kolorowych przypraw uformowanych w kopczyki, stert szali. Fakt, że nic nie kupiłam, zawdzięczam sprzedawcom – ich namolność, zdeterminowanie, żeby wcisnąć mi cokolwiek, a jednocześnie dobrze na tym zarobić, podziałały na mój zapał niczym zimny prysznic. W drodze powrotnej do naszego hotelu zatrzymujemy się przy Sheratonie. W ciągu czterech dni od przylotu w tutejszym sklepie wolnocłowym można zrobić zakupy. Pierwszemu panu mówię, co chcę kupić (piwo) i w zamian otrzymuję kwit. Idę z nim do drugiego pana, który z mojego paszportu spisuje jakieś dane do komputera i wręcza mi nowy kwit. Kasjer sprawdza go, przyjmuje pieniądze, przybija na papierze nowe pieczątki. Ostatni pan wydaje mi towar. Teraz rozumiem, dlaczego w Egipcie nie ma bezrobocia, a średnia pensja to 130 zł. 5. dzień – Giza Gdy bóg Ozyrys, pan świata, został podstępnie pokonany i poćwiartowany przez swojego brata Seta, troskliwa żona Izyda odnalazła prawie wszystkie części jego ciała i zrobiła z nich pierwszą mumię. W ten sposób przywróciła Ozyrysowi życie. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że mumifikacja da im nieśmiertelność. W pewnym sensie mieli rację – ciała ich największych faraonów: Ramzesa II, jego ojca Setiego I i królowej Hatszepsut przetrwały zawieruchę dziejów i spoczywają w Muzeum Kairskim. Niewielka sala mumii, od której zaczęłam zwiedzanie muzeum, zupełnie nie koresponduje z rangą wystawionych tu osobistości. To wrażenie dotyczy zresztą całego budynku, który pęka w szwach od bezcennych eksponatów. Czuję się, jakbym zwiedzała magazyn – większość obiektów nie została nawet opisana. Choć trudno w to uwierzyć, zgromadzone tu skarby bledną przy ekspozycji poświęconej Tutanchamonowi. Podziwiam tysiące błyszczących od złota i drogich kamieni przedmiotów; sarkofagów, naszyjników, łodzi, tronów, pierścieni, figurek. Jakie skarby skrywały grobowce wielkich faraonów, skoro mało znaczącego władcę wyposażono tak hojnie. Zaraz zobaczę piramidy – na ten moment czekałam od dawna – od kiedy dowiedziałam się, że istnieją. Trzy sterty kamiennych bloków powiększają się z każdym metrem. Piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa mimo wieku wciąż prezentują się świetnie. Choć rozrastająca się Giza osacza je mackami domów, dzielnie bronią swojej pozycji – trwają tu od 4,5 tys. lat. Mam tylko godzinę, żeby się nimi nacieszyć, wybieram więc spacer dookoła wspaniałych ostrosłupów. Szybko zamienia się on w przejażdżkę na wielbłądzie. Jego właściciel oferuje milion wielbłądów za moją siostrę. Gdy chcę dobić targu, młody mężczyzna uśmiecha się i wyznaje, że tak naprawdę ma ich tylko pięć. Nie wiadomo, ile ma lat, czyją twarz, kto oberwał mu nos i dlaczego wciąż leży, taki potężny i majestatyczny. Przecież mógłby wstać, ziewnąć, zrobić koci grzbiet i pójść na spacer. Sfinks, olbrzymi 20-metrowy lew, dawniej pomalowany był ochrą. Dziś zachodzące światło maluje go na czerwono, a wyrastające za nim piramidy – na złoto. Ten widok odbieram niczym prezent pożegnalny. Wieczorem opuścimy Gizę, by pociągiem dotrzeć do Asuanu. 6. dzień – Asuan Przedział mojego „Orient Ekspresu” ma zaledwie metr na dwa, ale jakimś cudem zmieściły się tutaj dwa łóżka, umywalka, stolik, a nawet walizki. Mimo ciasnoty i braku świeżego powietrza budzę się rześka i wypoczęta. Za oknem widzę pola trzciny cukrowej, kukurydzy, sady, palmy, rolników, dzieci wracające ze szkoły, osiołki. O 13.30 po pokonaniu prawie tysiąca kilometrów pociąg zatrzymuje się w Asuanie. Przesiadamy się do autobusu i promenadą wzdłuż Nilu docieramy do Wielkiej Tamy, którą złośliwi nazywają piramidą Nasera. Z materiału, jaki zużyto na jej budowę, podobno można byłoby wznieść 20 piramid Cheopsa. Stoję na szczycie 40-metrowej konstrukcji ujarzmiającej Nil. Przede mną srebrzysta tafla Jeziora Nasera. Zbiornik ma 480 km długości i 170 bln m3 wody. Gdyby konstrukcja pękła, wszystko po drugiej stronie zniknęłoby pod wodą. Budowa zapory wymusiła przeniesienie wielu zabytkowych obiektów. Jednym z nich jest świątynia Izydy na wyspie File, do której dopływamy łodzią prującą spokojne wody Nilu. Tonące w zieleni sanktuarium z pylonami i lasem kolumn wygląda baśniowo. Kult Izydy, bogini magii, przetrwał w Egipcie najdłużej – do VI w. Potem większość świątyń przejęli chrześcijanie. Skuli wszystkie pogańskie elementy na ścianach. To oni okazali się bardziej destrukcyjni niż czas, który zdaje się nie imać tych zabytków. 7. dzień – Abu Simbe Już dwie godziny stoję w mroku wśród podekscytowanego tłumu czekającego na wschód słońca. Dziś, 22 października, jego promienie wpadną przez drzwi świątyni Ramzesa II w Abu Simbel i oświetlą znajdujące się tam wizerunki bogów oraz samego faraona. Aby zobaczyć ten spektakl odbywający się dwa razy w roku, musieliśmy dołączyć do konwoju wyruszającego z Asuanu o północy i pokonać 300 km, przekraczając zwrotnik Raka. Trudno docenić wagę wydarzenia, stojąc na zewnątrz, podczas gdy widowisko rozgrywa się w środku. Rozczarowanie mija w obliczu rozświetlonego wschodzącym słońcem majestatu Ramzesa II, którego cztery gigantyczne posągi ocieniają wejście do świątyni. Między monarszymi nogami wyrzeźbiono królewską małżonkę – Nefertari oraz dzieci Ramzesa (oczywiście nie wszystkie, władca miał ich co najmniej sto). Setki reliefów wyrytych na wewnętrznych ścianach świątyni opiewają dokonania faraona, zapewniając mu doskonały wieczny piar. Jak długi jest dzień, gdy zaczyna się go o północy, przekonuję się, słysząc listę atrakcji zaplanowanych na popołudnie. Rozpoczyna je wizyta w kamieniołomie w centrum Asuanu, gdzie spoczywa nieukończony granitowy obelisk. Stawiano je parami przed wejściem do świątyń, aby ściągały energię kosmiczną, która zasilała boskie posągi. Gdyby udało się tego kolosa wydobyć (niestety pękł), miałby 11 pięter wysokości i ważyłby 1 200 ton. Opuszczamy rozgrzany słońcem kamieniołom i feluką płyniemy do ogrodu botanicznego na wyspie rozkwitającego niczym fatamorgana wśród błękitu Nilu. Pewien bogaty Brytyjczyk zasadził tu drzewa z całego świata. Mijamy gigantyczne palmy, drzewa kiełbaskowe, fikusy, jaśminy, akacje, tamaryndowce, draceny. Powietrze pachnie kwiatami i ziołami, słychać śpiew ptaków. Szkoda, że nie możemy dłużej delektować się tą ciszą. Przesiadamy się na kolejną łódź i zagłębiamy w kataraktę Nilu. Przedzieramy się przez tunele z sitowia, manewrujemy między wielkimi jak domy blokami granitu. Opływamy wyspy, na których życie toczy się z dala od cywilizacji. Po godzinie przybijamy do nubijskiej wioski. Osaczeni przez domagające się prezentów dzieciaki, wędrujemy między kolorowymi domami. Na drzwiach wymalowane są chroniące przed urokami dłoń Fatimy lub oko Horusa. Nubijczycy przenieśli się tutaj, bo ich ziemię pochłonęła woda. Rodzina zaprzyjaźniona z naszym przewodnikiem zgodziła się pokazać swój dom (oczywiście nie za darmo). Zamiast podłogi – piasek, zamiast dachu – maty z sitowia, przez które prześwitują gwiazdy. Okazuje się on zadziwiająco przestronny. Jego najważniejszą częścią jest salon, do którego przylegają małe sypialnie mieszczące jedynie łóżko. Siadamy na ławach przykrytych kolorowymi derkami i pijemy słodką miętowa herbatę podaną przez ciemnoskórą gospodynię. Jej uśmiech wyraża tak wiele – niełatwo żyć w skansenie skazanym na hojność turystów. 8. dzień – Rejs po Nilu Jest 6.30, przybyliśmy do Kom Ombo (około 30 km od Asuanu). Wczoraj zostaliśmy zaokrętowani na statek wycieczkowy płynący do Luksoru – spędzimy na nim trzy dni. Teraz przez trap schodzimy na ląd wprost do świątyni poświęconej bogom Sobkowi i Horusowi. Pan Marek zwraca nam uwagę na ściany. Na jednej wyryto tajemne medyczne receptury, na drugiej – kalendarz ze wszystkimi staroegipskimi świętami. To bardzo praktyczne rozwiązanie ratowało śmiertelników przed przykrymi konsekwencjami urażenia jakiegoś bóstwa. Czas na statku płynie bardzo wolno. Minuty z bólem zamieniają się w godziny. Leżąc na górnym pokładzie, oglądam monotonne plamy zieleni pocięte hałdami piasku, czasem pojawi się jakiś człowiek i pomacha nam ręką. O 12.00 dobijamy do kolejnego portu, by zwiedzić świątynię Horusa w Edfu oddaloną o kilkanaście minut jazdy autokarem. Podziwiam doskonale zachowany 36-metrowy pylon, z którego przed wiekami powiewały kolorowe sztandary, a w oknach stali kapłani pilnujący porządku. Na reliefach ocalały resztki farby, dając wyobrażenie o bajecznych kolorach budowli w czasach faraonów. Na jednej ze ścian toczy się trwająca 70 lat walka Horusa (syna Ozyrysa) z jego wujem Setem. Zwycięzca – Horus – zostaje panem Egiptu, a każdy kolejny faraon jest uważany za jego „inkarnację”. Resztę dnia spędzamy na statku. Po kolacji zaczyna się galabija party. Nie jest to jednak impreza warta nieprzespanej nocy. Po kilku próbach przypomnienia układów z kursu tańca brzucha poddaję się i wracam do pokoju. 9. dzień – Luksor Dopłynęliśmy do portu niedaleko Luksoru, miasta, które wyrosło na ruinach Teb – stolicy Egiptu w czasach największej potęgi. (Dziś to turystyczne zaplecze, z którego można dostać się do wielu historycznych miejsc). Otoczony zasiekami i pilnowany przez wojsko wygląda jak ekskluzywny obóz dla uchodźców. Opuszczam go na kilka godzin, na fakultatywne zwiedzanie Dajr al Madina – wioski budowniczych królewskich grobowców w pobliskiej Dolinie Królów. Najwybitniejsi artyści tamtych czasów mieszkali w 70 domach. Pilnowani przez wojsko mogli w spokoju tworzyć na wieczną chwałę faraonów. Jednym z ich mecenasów był wojowniczy i potężny Ramzes III. Jego świątynia grobowa w Madinat Habu, dziś malownicza ruina, dawniej przypominała otoczone murem miasto ze świątyniami, pałacami, domami dla służby. Ocalałe reliefy ukazują Ramzesa III poniewierającego głowy swoich nieprzyjaciół, żołnierzy usypujących przed faraonem kopczyki z odciętych dłoni lub penisów wrogów. Przed tym monarchą drżał cały świat, a zdradziły go i zgładziły kobiety z jego własnego haremu. Po obiedzie udajemy się do Karnaku położonego na obrzeżach Luksoru. Największy kompleks świątynny świata zajmuje 100 ha. Zbudowano go, by uczcić Amona – najważniejszego boga Nowego Państwa. Każdy faraon chciał mu się przypodobać, wznosząc lub dodając coś do już istniejących budowli. Karnak upiększano przez 1 500 lat nieustannej adoracji. Tu wszystko musiało być imponujące – od alei procesyjnej ozdobionej szpalerem baraniogłowych sfinksów po liczbę świątyń, pylonów, obelisków, posągów, kolumn, a nawet rozmiary sztucznego jeziora. Trudno zrozumieć wiarę, która stworzyła Karnak. Podobnie jak trudno nie uśmiechnąć się na widok ludzi okrążających figurkę olbrzymiego skarabeusza (boga wschodzącego słońca). Sześć rundek w przeciwnym kierunku do ruchu wskazówek zegara ma zagwarantować potomstwo, trzy oznaczają powodzenie, a siedem – rozwód. 10. dzień – Kolosy Memnona i Dolina Królów W Egipcie każdy dzień jest wyjątkowy, ale ten będzie szczególny. Zaczyna się od obejrzenia Kolosów Memnona. Samotne 20-metrowe olbrzymy siedzą na wielkich tronach pozbawione kontekstu – jakby ktoś je tu porzucił przez pomyłkę. Dawniej strzegły wstępu do świątyni Amenhotepa III, dziś pilnują pasących się kóz i spokoju położonego obok zapyziałego miasteczka. Wzbijając tumany kurzu, docieramy do pięknej, amfiteatralnej doliny Wzgórz Tebańskich. Na miejsce swego kultu wybrała ją Hatszepsut, sławna kobieta faraon. Wybudowała tu świątynię grobową zadziwiająco nowoczesną, zupełnie niepodobną do tych, które widziałam. Przyklejona do zbocza składa się z trzech tarasów połączonych rampami, a każdy z nich wyznaczają skromne kolumnady. Na dolnym tarasie był kiedyś ogród z drzewami mirrowymi i fontannami. Władczyni nazwała swoją świątynię najwspanialszą ze wspaniałych. I choć dziś budowla nie prezentuje się tak okazale, nie pozwala zapomnieć o kobiecie, której sława przetrwała dłużej niż pamięć o tych, którzy starali się na zawsze wymazać jej imię z historii. Okrążamy skały do białości wypalone promieniami słońca. Linia Wzgórz Tebańskich osłaniających wąską dolinę kształtem przypomina piramidy. Może z tego powodu faraonowie uznali to miejsce, nazwane później Doliną Królów, za odpowiednie na wieczny spoczynek. Oddalona od siedzib ludzkich, zabójcza z powodu temperatur i otoczona kordonem wojska miała zapewnić bezpieczeństwo królewskim mumiom. Przez setki lat w skałach wydrążono setki korytarzy, dziesiątki sal, wyryto miliony scen i ukryto bogactwa, jakich nie znał świat. Bilet wstępu pozwala na zwiedzanie czterech z ponad 60 grobowców. Zaczynam od grobowca Ramzesa III, w którym przetrwały kolorowe reliefy, a kończę na grobowcu Tutmozisa III. Aby się tam dostać, muszę pokonać kilkadziesiąt schodków. Niestety, obrabowane wnętrza i puste sarkofagi przygnębiają (jedynie w grobowcu Tutanchamona znajduje się mumia władcy). Panuje w nich potworny zaduch, więc pocąc się i dysząc, zwiedzam je raczej z obowiązku niż dla przyjemności. 11. dzień – Abydos i Dandara Czyż nie byłoby miło zostać w Luksorze i przechadzać się po promenadzie, mając po jednej stronie Nil, a po drugiej piękną świątynię wzniesioną przez Amenhotepa III? Potem mogłabym się zagubić na pobliskim bazarze i poczuć niczym gwiazda filmowa ścigana przez paparazzich w osobie zdeterminowanych sprzedawców wszystkiego. Tymczasem jadę w konwoju do Abydos, miejsca kultu boga śmierci Ozyrysa. Tutaj niczym muzułmanin do Mekki chciał odbyć pielgrzymkę każdy Egipcjanin przed śmiercią. Podobno w okolicy świątyni znajdowało się wejście do podziemnego królestwa. W Abydos zachowały się najpiękniejsze płaskorzeźby, jakie do tej pory widziałam, oraz tzw. galeria królów, czyli lista 34 faraonów – poprzedników fundatora świątyni Setiego I. Twórcy spisu pominęli kilka osób, zapewne karząc ich za nieprawomyślne poglądy: Hatszepsut zawiniła, gdyż była kobietą, Echnaton z powodu swoich herezji, a faraonowie nubijscy, bo nikt nie lubi, jak pokonują go sąsiedzi. Moja przygoda ze starożytnym Egiptem kończy się w Dandarze – na świątyni Hathor – bogini miłości. Wizerunki Hathor, pucułowatej kobiety z krowimi uszami, dostrzegam wszędzie. Największe emocje zwiedzających wzbudza jednak „coś”, co znajduje się w wąskim korytarzu. Patrzę na relief, który Daniken uznał za prototyp żarówki, a inni za bakłażan. No cóż, po tym, co zobaczyłam, związki starożytnych Egipcjan z kosmitami nie wydają mi się takie oczywiste. 12.–15. dzień – odpoczynek w Hurghadzie Wracamy do HURGHADY, by nareszcie odpocząć. Mój apartament składa się z olbrzymiej sypialni, olbrzymiego salonu, olbrzymiego łóżka, wielkiej wygodnej kanapy i dużych telewizorów w każdym pomieszczeniu. Wzrusza mnie biel ręczników, ścian, a nawet zapach mydła. Po prostu luksus. Szwedzki stół na śniadanie, szwedzki stół na obiad. Człowiek z miejsca zapomina o diecie albo czasowo ją zawiesza. Po sutych posiłkach nie zostaje nic innego, jak godzinami leżeć na plaży. Problem w tym, że ja należę do wąskiego grona ludzi, którzy na plaży są w stanie wytrzymać najwyżej 10 minut, a potem zaczynam się nudzić. To właśnie nuda podsunęła mi pomysł, aby udać się na szaloną kilkugodzinną eskapadę na quadach przez pustynię, połączoną z jazdą na wielbłądach i odwiedzinami w wiosce Beduinów, w której jednak Beduinów nie było. Dlaczego w opisie pominęłam jedną z największych atrakcji Egiptu, jaką jest rafa koralowa Morza Czerwonego? Może dlatego, że postój na koralowej wyspie zamiast godzinę trwał 15 minut, że na statku panowało przenikliwie zimno, a fale na morzu były tak wysokie, że machając jak szalona wszystkimi kończynami, miałam wrażenie, że płynę w miejscu. (Tym prawdopodobnie wypłoszyłam wszystkie ryby). Są ludzie, którzy byli w Hurghadzie wiele razy i nigdy nie widzieli piramid, ja cieszę się, że będąc w Egipcie, widziałam wszystko, co chciałam, no może poza rybkami.
Niezbędnik travelera – Tajniki cyfrowej archiwizacji zdjęć
Kiedy już kupimy aparat cyfrowy i zrobimy nim pierwsze zdjęcia, staniemy przed poważnym problemem: co zrobić z kartą zapełnioną fotografiami? Najprościej jest oddać ją do laboratorium fotograficznego i odebrać odbitki. Przy okazji otrzymamy również płytę z nagranymi zdjęciami.
Po powrocie do domu odbitki wkleimy do albumu, a płytę schowamy w tak bezpiecznym miejscu, że prawdopodobnie nigdy już jej nie odnajdziemy. I tak do następnej wycieczki albo sesji zdjęciowej. Jeżeli jednak poważnie myślimy o fotografowaniu i zależy nam, by nasze cyfrowe wspomnienia przetrwały długie lata, powinniśmy nauczyć się robić archiwum elektroniczne. Archiwizacja to nie tylko zwykły backup danych (stworzenie kopii zapasowej). Trzeba jeszcze zadbać o wygodny dostęp do naszych zasobów i uporządkować je tak, abyśmy mogli bez problemów odnaleźć interesujące nas zdjęcia w krótkim czasie. Podane niżej parametry, takie jak pojemności dysków, liczba płyt DVD zostały napisane z myślą o fotografiach wykonanych w popularnym formacie JPG. Gdy chcemy robić zdjęcia w formacie RAW, przedstawione tu dane liczbowe trzeba pomnożyć co najmniej przez cztery. Co archiwizować Powinniśmy archiwizować wszystko. Dlaczego? Bo nigdy nie wiadomo, co nam się przyda w przyszłości. A przecież warto przynajmniej raz spróbować zaprezentować swój talent i wysłać zdjęcia np. na konkurs fotograficzny. Lokalizacja, czyli gdzie są zdjęcia Fotografie cyfrowe zapisywane są w plikach. Można je kopiować na różne nośniki bez obaw utraty zawartych na nich informacji (podczas powielania nie ulegają porysowaniu jak klisza filmowa i nie bledną, a za sto lat będą równie dobre jak w chwili powstania). Gdy karta w aparacie się zapełni, mamy dwie możliwości: włożyć drugą, pustą kartę (ich ceny ostatnio znacznie spadły) lub przegrać zdjęcia na inny nośnik, np. twardy dysk. Może to być dysk przenośny lub specjalnie w tym celu zaprojektowany „fotobank”. Dysk przenośny Dysk twardy 2,5- lub 3,5-calowy umieszczony jest w obudowie z gniazdami USB i zasilania. Można go zabierać ze sobą w teren. Gdy podłączamy do niego aparat lub czytnik kart, urządzenie samo kopiuje pliki z pełnej karty. Istotne, by dysk miał zainstalowaną funkcję One Touch Backup (OTB) – robi backup po naciśnięciu jednego klawisza. Urządzenie to nie daje jednak stuprocentowej gwarancji, że zdjęcia zapisały się prawidłowo. Dyski przenośne zwykle nie mają wyświetlacza, który pozwala kontrolować przebieg zapisu. Los zdjęć poznamy więc, dopiero, gdy podłączymy dysk do komputera. Cena od 150 zł. Fotobank Udoskonalonym dyskiem przenośnym, przygotowanym specjalnie z myślą o fotografach, jest fotobank. W zależności od producenta nosi nazwy imagebank lub multimedia storage. Fotobank wygląda podobnie jak jego pierwowzór, lecz chroniąca go obudowa jest bardziej skomplikowana niż obudowa zwykłego dysku. Fotobank ma własne zasilanie z akumulatorów, gniazda na różne typy kart, wejście USB, a nawet e-SATA. Zazwyczaj tego typu urządzenia mają wbudowany monitor. Najprostsze modele posiadają mały ekranik, na którym wyświetlają się informacje o przebiegu kopiowania i zasobach dysku. Droższe, zwane profesjonalnymi, mają pełnowartościowe, wysokiej rozdzielczości monitory pozwalające ocenić jakość naświetlenia i ostrość zdjęcia. Wbrew nazwie jest to urządzenie nie tylko do kopiowania zdjęć. Bardziej zaawansowane fotobanki mają wyjścia słuchawkowe i są urządzeniami multimedialnymi, służą do przeglądania filmów i słuchania plików mp3. Zaletą dysków i fotobanków jest to, że działają samodzielnie, a po podłączeniu do komputera widoczne są jako tzw. „masowe urządzenie magazynujące”.Do przekopiowania zdjęć nie są potrzebne dodatkowe programy ani sterowniki, jednak np. EPSON P-7000 dołącza program kopiujący. Aplikacja ta gwarantuje, że unikniemy dublowania tych samych plików i daje pewność, że cała zawartość fotobanku znajdzie się w naszym komputerze. Zdjęć z fotobanku nie powinniśmy kasować. Pojemność tych urządzeń (od 40 do 160 GB) często przekracza pojemność dysku twardego komputera, którym się na co dzień posługujemy. Zostawiając pliki w fotobanku, mamy od razu kopię zapasową naszych zdjęć. Fotobank ma wiele zalet: jest niewielki, prosty w obsłudze i prawie niezawodny w pracy. Minusem jest, niestety, jego wysoka cena. Wybrane modele fotobanków JOBO GIGA ONE ULTRA To jeden z najprostszych fotobanków. Pojemność: 40, 80, 120, 200 GB. Gniazda: CF I/II, Microdrive, SD, SDHC, MS, MS Pro, MS Duo, i MMC. Wyświetlacz TFT 2’’ informuje o ilości miejsca na dysku, stanie akumulatora i przebiegu kopiowania. Cena od 450 zł. JOBO SPECTATOR Pojemność: 40, 80, 120 GB. Gniazda: CF I/II, SD, SDHC, MMC, MS, MD. Wyświetlacz kolorowy 2,5” z zoomem. Możliwość kopiowania, przenoszenia i kasowania zdjęć z dysku oraz przeglądania plików w formacie JPG w postaci pokazu slajdów. Cena od 1 050 zł. EPSON P-7000 Pojemność: 160 GB. Gniazda: CFII, SD SDHC. Wyświetlacz 4” ma rozdzielczość 640 x 480 pikseli. Pokazuje pliki JPG oraz RAW. Szybkie łącze USB, możliwość kopiowania, kategoryzowania i kasowania plików. Cena od 3 500 zł. JOBO GIGA VU Pojemność: 80, 120, 160 GB. Gniazda: CF I/II, MicroDrive oraz adapter do SD, SDHC. Wyświetlacz 3,7” z zoomem pokazuje pliki JPG i RAW. Ma funkcję pict-bridge (bezpośrednie połączenie z drukarką). Dostępny jest też moduł GPS. Cena 1 800 zł. UWAGA! Nigdy dość zabezpieczeń. Trzeba pamiętać, że każdy dysk może się uszkodzić albo że ukradną nam komputer. Wraz z nim stracimy cały fotodobytek. Warto więc dodatkowo przekopiować zdjęcia na płyty DVD lub CD. Jest to najtańszy sposób zabezpieczenia naszych zdjęć, choć najbardziej podatny na zmiany technologiczne. Nie wiadomo, czy za dziesięć lat uda się nam je odtworzyć. Stacjonarne dyski zewnętrzne – backup Wszystkie nasze zdjęcia zgrane są na dysku twardym komputera, kopie na dysku przenośnym lub fotobanku i jeszcze dodatkowo na płytkach. Powinniśmy czuć się bezpiecznie. Ale na wszelki wypadek warto jeszcze pomyśleć o dodatkowym „bekapie”. To najczęściej automatyczne kopiowanie zasobów dysku z uwzględnieniem zmian, jakie wprowadzamy w plikach. Jest to istotne, ponieważ nasze dotychczasowe zabezpieczenia gwarantują nam wyłącznie bezpieczeństwo zdjęć w postaci, w jakiej je wykonaliśmy. A przecież fotografie się obrabia, usuwa czerwone oczy, polepsza ich jakość i dopisuje do nich dodatkowe informacje. Dynamiczny backup na podłączony do komputera dysk przenośny (pojedynczy w obudowie albo macierz dyskową, czyli zestaw kilku dysków tworzących jedną całość), zabezpiecza nas przed stratą tych ostatecznych wersji. Oprogramowanie współpracujące z dyskiem samo o określonej porze wykonuje kopie naszych zasobów. W zależności od opcji, którą wybierzemy, możemy zachować na dysku kolejne wersje zasobów lub zabezpieczyć tylko wersję ostatnią. Polecamy modele Western Digital MyBook (pojemności od 320 GB do 2 TB) lub dyski firmy La Cie (pojemności od 500 GB do 2TB). Cena najprostszego Western Digital MyBook 320 GB zaczyna się od 300 zł. Jak odnaleźć zdjęcie W naszym komputerze znajdują się tysiące zdjęć. Co zrobić, żeby szybko odnaleźć to, którego akurat szukamy? Najprościej podzielić zdjęcia na tematyczne foldery np. „Barcelona 2007”, „Zakopane 2008” czy „Nie pokazywać” (w przypadku zdjęć bardzo osobistych). Problem pojawia się, gdy chcemy zaprezentować kolegom z kółka botanicznego zdjęcia kwiatów (tylko kwiatów), które z pasją fotografujemy. Ogrody w Barcelonie, park w Zakopanem i zbliżenie lilii w dłoni żony. Jak to wszystko odnaleźć? Założyć oddzielny folder „kwiaty” i skopiować kwiatowe zdjęcia z różnych miejsc? Nie! Po kilku takich kombinacjach w archiwum zrobi się groch z kapustą, a my pogubimy się w niezliczonej ilości folderów i podfolderów. Przy okazji zrobimy tyle kopii zdjęć, że zapchamy nimi dysk. Rozwiązaniem jest odpowiedni program, który niczym internetowa wyszukiwarka znajdzie interesujące nas zdjęcia. Fotobiblioteka Program do archiwizacji działa podobnie jak biblioteka. Kiedy chcemy wypożyczyć książkę, nie tracimy czasu na przeglądanie całego księgozbioru, tylko w katalogu odnajdujemy fiszkę odpowiadającą poszukiwanej przez nas pozycji i bierzemy ją z regału. Na fiszkach umieszcza się podstawowe informacje o książkach, a one same uporządkowane są według klucza rzeczowego, autorami lub alfabetycznie. Tworzenie archiwum elektronicznego odbywa się na podobnych zasadach: program skanuje dyski komputera, wczytuje informacje o zdjęciach i ich miniaturki. Tworzy katalog, który zajmuje niewiele miejsca (1–2 GB) i pozwala modyfikować dane o zdjęciach, czyli uzupełniać „fiszki”. W tym przypadku są nimi informacje zapisane w plikach, tzw. metadane, które zawierają: - EXIF (dane techniczne zapisane przez aparat), - thumbnail, czyli mały podgląd zdjęcia. W taki sposób powstaje archiwum podstawowe. Gdy chcemy mieć z niego większy pożytek, musimy je uzupełnić o kolejne metadane. Wpisujemy je do tabeli IPTC (International Press Telecommunications Council, czyli międzynarodowy standard przepływu informacji, odczytywany przez każdy komputer). Korzystając z tabeli IPTC, która wygląda jak metryczka pełna rubryk do wypełnienia, tworzymy własny model katalogu. Najważniejsze jest pole „keywords” ľ– tam umieszczamy słowa kluczowe opisujące zdjęcie. Najwygodniej, gdy słowami kluczowymi są rzeczowniki w mianowniku, w liczbie pojedynczej. I tak zdjęcie Marysi przy kominku tulącej się do kota opiszemy: „Marysia, kot, zima, kominek”, a zdjęcie Ilony z kotem na podwórku – „Ilona, kot, lato”. Gdy będą nas interesować tylko fotki kotów, w okienko wyszukiwania wystarczy wpisać hasło „kot”. Od razu pokażą się nam wszystkie zdjęcia kota, z Marysią i Iloną. Wybrane programy do Archiwizacji PICASA Darmowy program do ściągnięcia ze strony google.com. Umożliwia porządkowanie zdjęć, tworzenie kolekcji, dodawanie słów kluczowych, robienie małych korekt graficznych, wysyłanie zdjęć do galerii internetowych lub YouTube, robienie pokazów slajdów i nagrywanie płyt. Picasa ma sprawnie działający moduł wyszukiwania. Aby z niego skorzystać, musimy zbudować katalog (robi się to szybko). Program działa w systemie Mac OS i Windows. ACDSee Do kupienia bezpośrednio u producenta na stronie www.acdsee.com. Photo Manager 2009 (od 150 zł), Pro Photo Manager 2,5 (500 zł) mogą służyć jako przeglądarka. Bardzo szybko tworzy podglądy zdjęć bez odczytywania EXIF i IPTC. Dzięki temu nawet bez budowania katalogu jesteśmy w stanie sprawnie oglądać zdjęcia z całego komputera. Samo tworzenie katalogu, niestety, trwa długo, więc najlepiej zostawić komputer z włączonym ACDSee na noc. Umożliwia układanie zdjęć w kolekcjach (wirtualnych folderach), co ułatwia ich porządkowanie bez konieczności tworzenia kopii pliku właściwego. (Jedno zdjęcie może się znajdować w kilku wirtualnych folderach). Archiwizuje też pliki off-line (na przykład z płytek DVD), ale tylko wtedy, gdy sobie tego życzymy. Jeśli tego nie chcemy, pokazuje zawartość przeglądanej płytki i jej nie archiwizuje. ACDSee ma też dodatkowo opcje programu graficznego do konwersji plików RAW oraz np. korekty barw. Obsługuje pliki fotograficzne, filmowe i tekstowe. Może zawiadywać całą zawartością komputera. Chodzi tylko na Windowsach. THUMBS PLUS 7 Program komercyjny, do kupienia na stronie www.cerious.com. Za wersję standard TP7 zapłacimy 160 zł, za wersję Home Network – 550 zł. Ma ciekawy system tworzenia słów kluczowych. Jeśli przed instalacją programu zdjęcia trzymaliśmy w folderach o nazwach tematycznych (Urugwaj, Wakacje 2007, Jola), TP7 w czasie budowania katalogu utworzy słowa kluczowe z nazw folderów. Ma też funkcję archiwizowania plików off-line. Automatycznie dopisuje informacje o tych plikach (wraz z podglądami zdjęć) do odpowiedniego katalogu i uwzględnia je podczas przeszukiwania. Jeśli poszukiwane przez nas zdjęcie znajduje się na DVD, TP7 poinformuje nas, na której. Tylko dla Windows. ADOBE LIGHTROOM 2 Jest to program przeznaczony przede wszystkim do profesjonalnej obróbki zdjęć cyfrowych. Jednak ma również świetnie opracowany moduł archiwizacyjny oraz do prezentacji (z opcją bezpośredniego wysłania na wskazany serwer w sieci). Niestety, program do pracy potrzebuje dużo pamięci i nowoczesnego, najlepiej kilkurdzeniowego procesora. Godny polecenia profesjonalistom. Cena 700 zł. Produkowany na Mac OS i Windows. EXTENSIS PORTFOLIO 8,5 I MEDIADEX3 Wersje profesjonalne są stosowane do obsługi wielkich zbiorów zdjęć, na przykład w agencjach fotograficznych. Wersja konsumencka kosztuje około 200 dol. Co ciekawe, program pozwala przenosić katalogi na inne nośniki. Dzięki temu możemy zgrać katalog na płytkę i wszystkie swoje zasoby zaprezentować w dowolnym miejscu, gdy tylko nam przyjdzie na to ochota. Zabawy ze zdjęciami Drukowanie Nie potrzebujemy laboratorium fotograficznego, żeby zrobić profesjonalne odbitki. Wystarczy kupić odpowiednią drukarkę, np. Epson Stylus Photo PX700W. Drukuje w formatach od 10 x 15 cm do A4 w jakości znacznie przewyższającej produkcję zakładów fotograficznych. Pliki może pobierać bezpośrednio z aparatu lub karty. Cena 799 zł. Album Któż z nas nie chciałby zobaczyć swoich zdjęć w prawdziwym, pięknie wydanym albumie! Teraz jest to możliwe. Ciekawą ofertę znajdziemy na stronie Internet Kolejną formą prezentacji zdjęć jest, naturalnie, Internet. By umieścić swoje zdjęcia w sieci, nie musimy do razu zakładać własnej strony. Możemy je zaprezentować na specjalnie do tego stworzonych portalach. My polecamy portal www.lumisfera.pl z bardzo prostego powodu – National Geographic Traveler opiekuje się tamtejszym konkursem fotograficznym. Telewizor Nasze zdjęcia możemy również obejrzeć w telewizji! No, może niezupełnie w telewizji, ale na ekranie telewizora. Ważne, żeby urządzenie miało gniazdo SD, do którego wkłada się kartę pamięci z aparatu fotograficznego. Dzięki temu na dużym plazmowym ekranie telewizora, np. Samsunga serii 7, o przekątnej 63” możemy urządzić dla naszych znajomych wspaniałe slajdowisko z podróży. CIEKAWOSTKI HDTV w CANONIE Aparatem fotograficznym również można robić doskonałej jakości filmy. Funkcję tę posiada Canon EOS 5 Mark II (ma aż 21 Mpix oraz klatkę w formacie małoobrazkowym). Filmy kręci się nim w standardzie full HD 1080, 30 klatek/s (lepiej nie można). Co więcej, korzystając z obiektywów Canona, otrzymujemy obraz filmowy kinowej jakości (standard 35 mm). Ambitniejszym daje to szansę na wyprodukowanie filmu spełniającego najbardziej wyrafinowane zasady sztuki operatorskiej. NA TRUDNE WARUNKI Stara „Smienka” albo „Zenit” działały nawet na Syberii. Ale czasy tych aparatów minęły. Teraz w ekstremalnie niskich temperaturach większość aparatów cyfrowych się nie sprawdza, ponieważ padają im akumulatorki. Rozwiązaniem może być odpowiedni aparat przygotowany do trudnych warunków. Na Antarktydzie sprawdził się aparat Sony DSC W300 – przetestowała go nasza specjalna wysłanniczka na Masyw Vinsona, Martyna Wojciechowska, redaktor naczelna National Geographic i National Geographic Traveler.
Zaczytując się w dzieciństwie książkami Arkadego Fiedlera, zawsze odczuwałem pewien niedosyt obrazów.
Zaczytując się w dzieciństwie książkami Arkadego Fiedlera, zawsze odczuwałem pewien niedosyt obrazów. Plastyczne opisy, bogactwo spostrzeżeń autora i różnorodność miejsc, które odwiedził, mocno przemawiały do mojej wyobraźni, ale ponieważ wychowałem się na telewizji i komiksach, najbardziej lubiłem zdjęcia zamieszczane w jego książkach – niestety, nieliczne. Niewyraźne, szaro-czarne, ledwo czytelne. Jednego z największych polskich podróżników nie kojarzymy raczej ze zdjęciami. W jego książkach owszem, pojawiały się fotografie, tyle że mimo usilnych starań poligrafów przypominały najczęściej wielkie szare kleksy. O tym zaś, co się na nich znajduje, więcej mówił podpis niż ledwo widoczny obrazek. W czasach, kiedy Fiedler był moim ulubionym autorem, fotografia traktowana była jako zło konieczne. Książki podróżnicze oczywiście ilustrowano, ale ówczesne możliwości technologiczne skłaniały wydawców do ograniczania liczby zdjęć. Bo to, co wyszło w druku, zniechęcało raczej do poznawania opisywanych zakątków świata, niż uzupełniało informacje o tych miejscach. Cierpieli na tym czytelnicy, bo nie widzieli, o czym tak naprawdę czytali, cierpieli też autorzy, którzy wykonywali setki, a nawet tysiące zdjęć, i nikt ich trudu nie mógł zobaczyć. Jednym z takich autorów był właśnie Arkady Fiedler – w młodości kształcony w rzemiośle fotograficznym, podczas swoich wojaży nie rozstawał się ze średnioformatowym Rolleiflexem. O tym, że Arkady Fiedler fotografii poświęcał dużo czasu i że była jego prawdziwą pasją, dowiedziałem się całkiem przypadkowo, kiedy pewnego dnia odwiedził mnie Wojciech Cejrowski z propozycją opracowania graficznego wznowionych dzieł Fiedlera. Na zachętę pokazał mi wypełnione negatywami pudełko po butach. Negatywy były pocięte na poszczególne klatki i zawinięte w bibułkę z rzetelnym opisem, co się na nich znajduje. Do tego dołączony został zeszyt z wklejonymi stykówkami i odręcznymi notatkami autora o aktualnym stanie negatywów. Trzeba przyznać – było to urocze. Na okładce zeszytu wykaligrafowano napis „Madagaskar 1937”. Z opisów wynikało, że właśnie oglądam zdjęcia sprzed 70 lat i że większość z nich nigdy nie była publikowana. Prawdziwy rarytas. Nie zastanawiając się długo, zabrałem się do pracy. Nie ukrywam, że trochę blefowałem, bo zupełnie nie miałem pojęcia, co powinienem zrobić, żeby z tych negatywów uzyskać dobre zdjęcia. Wykonanie odbitek odpadało. Ciemnia jest dziś raczej zapomnianym pomieszczeniem. Jedyne, co zostało, to bezpośrednie wskanowanie negatywów. Korzytając z dobrodziejstw nowoczesnych technik, przetworzyłem klisze na pliki cyfrowe, po czym zacząłem je oglądać na monitorze komputera. Co ciekawe – dopiero cyfrowy zapis pozwolił wydobyć z historycznego materiału fotograficznego pełnię informacji „uwięzioną” dotychczas w emulsji. Do porównania miałem kilka odbitek zrobionych na potrzeby różnych wydań. Wyglądały na wykonane rzetelnie, niemniej w porównaniu z obrazem cyfrowym wypadały blado. Dokładna analiza zdjęć ujawniła dodatkowo tysiące mikroskopijnych skaz i najzwyklejszego, wprasowanego w klisze kurzu. Dziesiątki lat na strychu zrobiły swoje. Każde zdjęcie trzeba było „elektronicznie odkurzyć”, czyli wykonać wręcz benedyktyńską pracę. Po restauracji materiałów pojawił się kolejny problem, tym razem natury estetycznej. Jak powinny wyglądać te zdjęcia? Technika fotograficzna daje nieograniczone możliwości. Z jednego, tego samego negatywu można uzyskać albo efekt amatorskiej fotografii pamiątkowej, albo wybitne dzieło fotograficzne. Wszystko zależy od tego, co chce pokazać fotograf, jakimi dysponuje możliwościami technicznymi i jaki typ wrażliwości reprezentuje. Niestety, autor zdjęć nie mógł mi pomóc. Musiałem sam podjąć decyzję. Z niechęci do „sepiowania”, co jest najczęściej stosowanym zabiegiem w przypadku fotografii historycznej, zdecydowałem się przygotować zdjęcia z Madagaskaru tak, jakby były zrobione nie 70 lat temu, ale obecnie, tyle że na materiale czarno-białym. Pomogły mi w tym same zdjęcia, doskonale naświetlone i wykonane przez człowieka o bardzo współczesnym spojrzeniu. Co ciekawe, właśnie te „nowoczesne” zdjęcia nigdy nie zostały opublikowane, nie spełniały bowiem norm estetycznych swoich czasów. Dziś – odświeżone – pokazują nam niezwykły koloryt Madagaskaru. Oglądając ten fotoreportaż, można odnieść wrażenie, jakby Malgasze, którzy tańczą, uśmiechają się, dumnie patrzą w obiektyw, wcale nie należeli do napisanej ponad pół wieku temu historii. I wielka w tym zasługa Fiedlera, nie tylko podróżnika, pisarza, przyrodnika, ale również wybitnego fotografa.