Mniej znane gesty dłoni – przykłady i ich znaczenie. Których używać, których lepiej unikać?
Gestów dłoni używamy na co dzień jako dodatku do słów. Niekiedy jednak, szczególnie podczas zagranicznych podróży, mogą przysporzyć nam sporo kłopotów. I to całkowicie nieświadomie.
W tym artykule: Co oznaczają gesty dłoni? Skąd się wzięły popularne gesty dłoni? Dźwięki i gesty Nie od dziś wiadomo, że co kraj, to obyczaj. Podróżując po świecie odkrywamy nieznane nam dotąd kultury, zwyczaje i poznajemy dużo ciekawych ludzi. Aczkolwiek częstą przeszkodą – szczególnie, gdy udajemy się w odległe rejony globu – jest bariera językowa. W takich chwilach bardzo pomocne okazują się chociażby gesty dłoni, dzięki którym możemy wyrazić swoje emocje. Jednak w niektórych przypadkach mowa rąk może przynieść więcej szkody niż pożytku. Dlaczego? Nie w każdym kraju określone gesty palcami będą oczywiste. Chociażby kciuk uniesiony do góry, który dla nas oznacza coś pozytywnego, ​​​​​​na Bliskim Wschodzie jest bardzo obraźliwy. Podobnych przypadków jest znacznie więcej. Digitus infamis, czyli niesławny palec (środkowy) unoszony najczęściej przez wzburzonych kierowców w kierunku innych użytkowników drogi to jeden z symboli czytelnych na całym świecie, podobnie jak znak Victorii. Gorzej, gdy przenosimy jakiś nasz krajowy gest za granicę i okazuje się, że tam znaczy on coś innego. Kręcenie otwartą dłonią, które w Polsce i USA oznacza „mniej więcej”, w kilku krajach Ameryki Południowej stanowi część gry wstępnej oznaczającej „jestem biseksualny”. Na te gesty trzeba uważać, bo nie wszędzie znaczą to samo. 8 najważniejszych różnic Uważaj, co mówisz i co… gestykulujesz, bo ten sam gest nie wszędzie znaczy to samo. Przed podróżą warto poznać najważniejsze różnice między gestami w różnych częściach świata, by ... Co oznaczają gesty dłoni? Pieniądze – u nas wystarczy potrzeć kciukiem palce wskazujący i środkowy, i od razu wiadomo, o co chodzi. W Ameryce Łacińskiej, by wyrazić to samo, wykonuje się ruch całą dłonią, jakby chciało się zakręcić kurek z wodą. Czas – Latynosi mają gest oznaczający „chwileczkę”. Pokazują wtedy trzymane w dwóch palcach niewidzialne ziarnko grochu. Migacze – kierowcy w Meksyku w ogóle nie stosują kierunkowskazów. Gdy chcą skręcić w lewo, swobodnie wywieszają lewą rękę przez okno, jakby ją chłodzili. Kto tego nie wie, znaku nie odczyta. A gdy chcą skręcić w prawo? Sięgać do prawego okna nie mogą, bo to za daleko. Dlatego również używają lewej ręki, tyle że kładą ją na dachu, tak jakby chcieli się ochłodzić pod pachą. Taksówka – w Meksyku nikt jej nie zatrzymuje i nie ma na to stosownego gestu. Po prostu stoi się na ulicy i czeka, aż taksówkarz przywoła nas. Kierowca wystawia w naszym kierunku dłoń wierzchem do góry, a potem ją gwałtownie przekręca, jakby chciał złapać coś, co właśnie spada z nieba. To gest oznaczający znak zapytania. Taxi, senor? Powitanie – Arabowie na znak pokoju kładą rękę na sercu i skłaniają głowę z uszanowaniem. Na wyspach Pacyfiku robi się „sowę” (ludzie stykają się czołami, spoglądają sobie w oczy i pocierają nosami). Zaś Indianie nad Amazonką... podają sobie dłonie. Nie ściskają ich, lecz jedynie dotykają leciusieńko, samymi koniuszkami palców, jakby z nich chcieli zetrzeć kurz, nie muskając skóry. Skąd się wzięły popularne gesty dłoni? A skąd się wziął nasz – europejski – uścisk dłoni? W starożytnym Rzymie mężczyźni chwytali się nawzajem za przedramiona, żeby sprawdzić lub pokazać, że nie chowają noża w rękawie. Uścisk dłoni jest symbolicznym powtórzeniem tamtego gestu. Z kolei poklepywanie po plecach i obściskiwanie „na misia” było w starożytności znakiem braku zaufania – chodziło o rodzaj uproszczonej rewizji osobistej, a nie o znak przyjaźni. Współcześnie w naszej kulturze klepanie po plecach i łapanie kogoś za ramię w czasie podawania sobie dłoni jest raczej w złym tonie. Niestety, wielu polskich polityków o tym nie wie i wprawia w zakłopotanie zachodnich dyplomatów. Chcą wypaść przyjaźnie, tymczasem ich gesty są odbierane jako nieprzyjemna poufałość „ze Wschodu”. No ale i tak lepsze to od rosyjskiego obyczaju całowania się przez bratnich przywódców w usta. A propos. Kto pierwszy wpadł na ten okropny pomysł? Jaskiniowcy, którym ok. 30.–40. roku życia wypadały zęby. Choć byli jeszcze w pełni męskich sił – potrafili szybko biegać i skutecznie polować – to przy jedzeniu mięsa musieli korzystać z pomocy młodszych, którzy dla nich przeżuwali twarde kęsy, a następnie wypluwali starszym do ust. Był to trochę zwierzęcy znak podległości. I... tym pozostał (np. pocałunek śmierci włoskiej mafii). Gest „OK” już nie jest pozytywny. Trafił na listę symboli nienawiści Wykonywany dłonią znak ”OK” został dodany do listy symboli utożsamianych z neonazistami i skrajną prawicą. Dźwięki i gesty Na zakończenie słów kilka o dźwiękach działających jak słowa. Chciałbym Państwu przypomnieć stary zwyczaj przywoływania kelnera poprzez pstrykanie palcami. Nie wiem, dlaczego uchodzi dziś w Polsce za nieelegancki, ale w wielu trochę bardziej praktycznie nastawionych kulturach Europy pozostał. Nie trzeba znać słowa „kelner” w obcym języku, wystarczy pstryknąć. W Meksyku i Kostaryce na kelnera psyka się ustami: „psssyk”. Zaś w Panamie na kelnerów się klaszcze. Sprzedawcy psykają lub klaszczą (przeraźliwie głośno) na klientów, żeby przyciągnąć ich uwagę do swego straganu. Nie nawołują tak jak u nas: „Zapraszamy na promocję kawy!”, tylko klaszczą, aż przechodzień spojrzy w odpowiednim kierunku. W starożytności klaskanie było wyrazem... kpiny. Gdyby ktoś w czasach biblijnych wystawił jakąś sztukę i usłyszał na koniec gorące brawa, powinien spakować manatki i ze wstydem zmykać. Jakich gestów warto unikać podczas podróży? Poznaj 10 z nich.
Podróż za jeden uśmiech - jak zwiedzać świat nie bankrutując?
Martwią mnie maile od młodych ludzi, którzy pytają, skąd wziąć pieniądze na wyprawę. Niekiedy proszą wprost, by im załatwić sponsora. A gdy odpowiadam, by pojechali do Londynu popracować przy zmywaniu garów, a po dwóch miesiącach stać ich będzie na egzotyczną wyprawę, słyszę: Eee... szkoda wakacji. Mnie nie było szkoda.
Moja pierwsza wyprawa do Meksyku: ląduję w stolicy, mam 5 kg bagażu i 20 dolarów w kieszeni. Co teraz? Miasto leży w górach – nocą zimno, a mnie nie stać na hotel. Ale to wiedziałem jeszcze przed przylotem i miałem przygotowany plan: „Coś się zorganizuje”. A gdyby niczego się nie zorganizowało, miałem też plan B: „Jakoś to będzie”. Pierwszego dnia wieczorem, kiedy zaczęło się robić wyraźnie chłodno, błąkałem się po centrum. W końcu znalazłem miejsce, gdzie układali się na noc podobni do mnie bezdomni przybysze – rodzaj noclegowni, a konkretnie kratki wentylacyjne od metra. Wieje z nich ciepło i jest całkiem przyjemnie, chociaż trochę ciasno – takich jak ja było tam kilkanaście osób. A ja jedyny biały, więc od razu wzbudziłem zainteresowanie. Stali „mieszkańcy” kratki chętnie zrobili dla mnie miejsce. Oni tam nie mają telewizji, więc robiłem za telenowelę zastępczą – przez pół nocy opowiadałem o świecie, o Polsce, a oni ochoczo słuchali, poprawiali moją kulawą wówczas hiszpańszczyznę i uczyli mnie nowych słówek. Następnego dnia rano moi nowi przyjaciele znaleźli mi pierwszą pracę, która polegała na ochotniczym udzielaniu pomocy zbłąkanym turystom. Poznałem dość szybko plac Centralny i okolice. Amigos z kratki od metra pokazali mi kilka ciekawostek w bocznych zaułkach, do których nie wprowadza się normalnych wycieczek. Tylne drzwi do katedry, które pozwalają wyminąć ludzki zator w drzwiach głównych, dużo tańszy kiosk z pamiątkami, czysty przytulny comedor, gdzie serwuje się regionalne dania z południa Meksyku... takie rzeczy. Pierwszego dnia zarobiłem 20 dolarów, a po tygodniu miałem dość kapitału, by wyruszyć na karaibskie plaże Jukatanu. Zmieniałem ciężarówki, furmanki, okazje. Czasami wysiadałem gdzieś w szczerym polu i natykałem się na takie oto obrazki: bosy chłop w kusych portkach i ogromnym sombrero z żoną i dzieciakiem sieją kukurydzę. Ojciec idzie przodem, w rękach trzyma zaostrzony kołek i tym kołkiem robi dziury w ziemi. Miarowo, do rytmu: krok-buch-dziura, krok-buch-dziura... Za nim matka, z torbą pełną kukurydzianych nasion, wrzuca w każdą dziurę po trzy ziarenka: jedno w darze dla Matki-Ziemi, drugie, żeby z niego wyrosła kukurydza, a trzecie... tak na wszelki wypadek. Wrzuca te ziarenka miarowo, do rytmu: krok-ziarenka-w dziurę, krok-ziarenka-w dziurę... Na końcu synek zadeptuje piętą dziurę z trzema ziarenkami kukurydzy. Miarowo, do rytmu: krok-piętą-w ziemię, krok-piętą-w ziemię... – Panie!!! – wołam. – Macie więcej dzieci? – W chałupie. – To zawołajcie dwójkę. Pomogę wam. I potem sialiśmy kukurydzę – ja szedłem przodem i uderzałem w ziemię moim kołkiem, robiąc dziury. Za mną najstarsza córka gospodarza wrzucała w ziemię po trzy ziarenka, a na końcu biegł mały chłopiec i zadeptywał siew. Pracowałem tak kilka dni. Za wikt i opierunek, za możliwość nocowania pod ich dachem, za okazję oglądania od środka, jak wygląda prawdziwe życie w meksykańskim pueblu, za darmową naukę języka i obyczajów. Co rano po skromnym śniadaniu ruszaliśmy do roboty w grupach chłop-baba-dziecko i do rytmu sialiśmy: krok-buch-dziura, krok-ziarnka-w dziurę, krok-piętą-w ziemię... Podobnych „podróży za jeden uśmiech” odbyłem kilkanaście. Sypiałem darmo – na plażach pod palmami i rozgwieżdżonym niebem. Pracowałem jako tragarz portowy, cieśla w hacjendzie, pomocnik rybaka, barman, marynarz na statku pływającym po Amazonce... I wiem z osobistego doświadczenia, że podróżowanie jest możliwe bez pieniędzy i bagażu – wystarczy szczypta fantazji. Uśmiechami często załatwisz transport i noclegi. Pomysłowość skutecznie zastąpi pieniądze. A egzotyczne podróże wcale nie wymagają sponsora.
Dla Indianina śmierć nie jest końcem życia – ot jeden z etapów... rozwoju, przez który się po prostu przechodzi dalej.
Śmierć to przejście z jednego normalnego stanu w inny – także normalny. Bo cóż jest nienormalnego w byciu nieboszczykiem, albo duchem? – zapyta Indianin. Nikt z nas nie zapłacze nad bryłką lodu, że już nie jest wodą. Nikt nie będzie płakał po wodzie, która wyparowała. Podobnie Indianie nie płaczą po duszach, które „wyparowują” w zaświaty. Po śmierci są pewne rytuały, które należy wykonać. I żadnym z nich nie jest płacz. Przeciwnie – płacz jest jak najbardziej niewskazany, bo „przytrzymuje” zmarłego na tym świecie. Dopóki płaczesz po kimś, on nie może spokojnie odejść. Dopóki płaczesz, myślisz, kochasz, zmarły tkwi jedną nogą w ziemskim świecie; jak w potrzasku. To bolesne tkwienie – rozdarcie między „byłem” a „jestem”. Ponadto my – żywi – jeśli trzymamy się kurczowo zmarłego to... możemy być wciągnięci w zaświaty, oderwani od tu i teraz. Dlatego po śmierci Indianina zaplata się wejście do jego szałasu łykiem z lian, a z przeciwnej strony robi nowe wejście, którego zmarły nie zna. Szałas obsypuje się popiołem, aby duch pomyślał, że wszystko spłonęło i nie wracał. Zasiada się nocami wokół jego ogniska, wbija palisadę ze strzał i śpiewa pieśni odpędzające ducha. Przez kilka kolejnych dni wdowa wstaje nocą, śpiewa głośno i szuka w obejściu śladów męża – wszelkich pozostałości po nim. Zbiera je i rytualnie niszczy. Naczynia, z których jadał - rozbija, a skorupy zagrzebuje w ziemi. Trofea myśliwskie pali, łamie strzały… I wypluwa łzy. Wypluwa tak długo, jak długo chce się jej płakać. W końcu żal mija i zmarły zostaje uwolniony do zaświatów – rodzi się do nowego życia w Krainie Zmarłych. To koniec ziemskiego żywota. I początek żywota wiecznego. Dopiero wtedy ducha uwolnionego od ziemskich powiązań można spokojnie zaprosić z powrotem do domu. Stany pośrednie i brak zdecydowania, kim się jest, są niebezpieczne. Powinno się być albo chłopcem, albo wojownikiem; albo dziewczynką, albo kobietą… Albo człowiekiem, albo duchem. Indianie nie boją się duchów i obcują z nimi dość swobodnie – tak jak obcuje się z mgłą, dymem czy wiatrem. W indiańskim rozumieniu świata, duch jest straszny tylko na tyle, na ile straszny bywa człowiek. Jeśli więc Indianie boją się niektórych duchów, to robią to w ten sam sposób, w jaki boją się niektórych ludzi. Dla Indianina bowiem duch pozostaje tą samą osobą, którą był za życia – z tymi samymi wspomnieniami, upodobaniami, przyzwyczajeniami, cechami charakteru… tylko już bez ciała. Jeśli więc ktoś był nieprzyjemny za życia, pozostanie takim także po śmierci. Nasza własna matka czy babka to na pewno duchy miłe i przyjazne, a poza tym skłonne nam pomagać – tak Indianie rozumieją to, co nasza teologia określa słowami „świętych obcowanie”.
Owszem, odczuwa. I potrafi się zaczerwienić, mimo że jest czerwonoskóry.
Państwu się pewnie wydaje, że jak ktoś spaceruje publicznie odziany jedynie w niteczkę na biodrach, która niczego nie zasłania, to się przestaje wstydzić nagości. Tymczasem ta skromna nitka stanowi ubranie i gdyby ono spadło, Indianin zacząłby się czuć tak jak biała kobieta, której pękły stringi. Niby nic się nie zmieniło – widać tyle samo co przedtem – ale jednak człowiek bez stringów jest całkiem goły, a w stringach po prostu skąpo odziany. Indianie Huaorani noszą te swoje... – nazwijmy to „podwiązem” – a zatem noszą te swoje podwiązy z powodów praktycznych. W podwiązie wygodniej biegać po puszczy, bo się człowiekowi nic nie majta. Z tego samego powodu my wynaleźliśmy majtki, zaś inne ludy zastosowały przepaski biodrowe i spódniczki (mniej się majta, a dodatkowo przyjemniej jest siadać na kawałku skóry czy płótna niż bezpośrednio pupą w kurz). Ale powody praktyczne i higieniczne to nie wszystko. Zaraz po tym, jak Adam z Ewą skosztowali zakazanego jabłka z Drzewa Wiadomości, zaczęli się wstydzić swojej nagości i uciekli w krzaki. Inaczej mówiąc: człowiek bardzo prędko odkrył wstyd. Odkrycie wstydu to jedna z pierwszych rzeczy, które wyróżniły nas ze świata zwierząt. Zwierzęta się nie wstydzą, natomiast wszystkie, nawet najbardziej prymitywne ludy pierwotne wstydzą się nagości. Nawet plemię Matis z Amazonii, którego członkowie chodzą po puszczy kompletnie nadzy. Nawet oni zawsze zasłaniają ręką okolice łonowe, kiedy pojawia się wśród nich ktoś obcy. Na co dzień tego nie robią, gdyż żyją w maleńkich grupach rodzinnych, czyli są stale wśród swoich najbliższych, ale w obecności obcych zaczynają się wstydzić tego, co zarezerwowane dla najbliższych. Przecież i my robimy podobnie – gdy do domu zawita niespodziewany gość, natychmiast zdejmujemy fartuch i poprawiamy ubranie. A w jaki sposób poprawiamy? Proszę zaobserwować swoje pierwsze ruchy: zaczynamy albo od rejonów na piersiach (kobiety poprawiają dekolt bluzki), albo od okolic łonowych (obciąganie swetra, wygładzanie sukienki na brzuchu i udach). A wracając do Indianina ze zdjęcia: on zawsze gdy robił siusiu, odchodził na bok, i to głęboko w krzaki. Myślałem, że chodzi mu o samą czynność, aż tu okazało się, że powodem był nieprzyzwoity widok (gdy to, co podwiązane ku górze, zmienia położenie na naturalne). Dowiedziałem się o tym pewnego dnia na polowaniu. Indianin stał na łodzi z dmuchawką przygotowaną do strzału i wypatrywał ptaków w koronach drzew. W pewnej chwili pękł mu podwiąz, a Indianin omal nie wpadł do wody. Był uwięziony na łodzi, nie miał dokąd uciec, zasłonił się więc obiema dłońmi i zaczął mnie strasznie przepraszać, że musiałem „to oglądać”. Chwilę wcześniej to samo „to” też było na wierzchu, ale podwiązane jak należy, a zatem przyzwoite. Wstyd niekoniecznie dotyczy własnych części ciała. Kiedy na głównej alei w Acapulco postawiono rzeźbę nagiej Diany, antycznej bogini łowów, wybuchł skandal, a mieszkańcy protestowali. Odlana z brązu bogini miała gołą pupę, więc jeszcze przez wiele miesięcy każdej nocy ktoś jej na tę pupę zakładał kolejne spódniczki. Podobnie było z posągiem Diany w mieście Meksyk, tyle że tam domalowywano jej majtki za pomocą farby w sprayu. Dzisiaj obie Diany stoją gołe i nikt nie zwraca na nie uwagi. To dlatego, że nasza cywilizacja stopniowo pozbywa się naturalnego wstydu. Dawniej, kiedy „dzikich ludzi” przywożono z Ameryki do Europy na pokaz, kiedy Kolumb, a po nim inni prowadzili ich na audiencje do władców, kiedy wystawiano Indian na paryskich salonach i w holenderskich cyrkach, wówczas zawstydzone białe panie zasłaniały usta rączką. Popatrywały jednym oczkiem zza wachlarza osłaniającego twarze czerwone od wstydu. A dzisiaj? Stoję przed kioskiem z gazetami i patrzę na okładki kolorowych pism. Widzę na nich białych ludzi, którzy bez cienia zażenowania prezentują swoje nagie ciała w wielotysięcznym nakładzie. Wstyd wyróżnił nasz gatunek ze świata zwierząt. Bezwstyd jest kulturowym krokiem wstecz. Jeśli lubisz podróżować i poznawać kulturę innych narodowości, to zapraszamy do dokonania rezerwacji on-line. Kliknij tutaj
Turysta poruszający się po Meksyku da sobie świetnie radę, mówiąc po angielsku. Ale język to nie tylko słówka i regułki gramatyczne – w języku zawarte są także pewne mechanizmy myślenia, style zachowań, wzory kultury.
Meksykanin inaczej opowiada tę samą historię po angielsku, a inaczej po hiszpańsku. Po angielsku jest trochę bardziej konkretny, po hiszpańsku bardziej uczuciowy. W jego opowieści po angielsku na pierwszym planie będą cele i środki ich osiągania, akcja i sekwencja zdarzeń, a po hiszpańsku przeżycia, uczucia towarzyszące zdarzeniom i radość. Przy zmianie języka okazuje się, że cała historia czego innego dotyczy i czemu innemu służy. Opowiadając po angielsku, składamy słuchaczom sprawozdanie z konkretnego zdarzenia. Relacjonując coś po hiszpańsku, jesteśmy ze słuchaczami w interakcji i wymieniamy z nimi emocje – zdarzenie jest zaledwie tłem i pretekstem do pogadania, podczas gdy po angielsku stanowi treść główną. Po angielsku frajda płynie z samej opowieści, po hiszpańsku z faktu, że się spotkaliśmy i sobie coś (cokolwiek) z zapałem opowiadamy. Język kształtuje świadomość. Guarani to jeden z wielu indiańskich języków Ameryki Południowej. Przetrwał w Paragwaju jako drugi język urzędowy (obok hiszpańskiego), a obywatele Paragwaju są od dziecka dwujęzyczni. To rzadka sytuacja – zwykle mamy jeden język ojczysty, a każdy następny jest już „obcy”, nawet jeśli został doskonale opanowany. Guarani jest językiem tradycji, religii i rodziny. Hiszpański zaś – świata zewnętrznego i nowoczesności. Guarani jest domowy i ciepły, hiszpański służy do omawiania interesów, polityki i spraw urzędowych. W guarani pisze się poezje, po hiszpańsku podania. W guarani powieści, po hiszpańsku kryminały. Dwa języki ojczyste oznaczają, że w szkole masz jeden dodatkowy przedmiot podstawowy – u nas matematyka i polski, a u nich matematyka, hiszpański i guarani. Po hiszpańsku piszesz sprawdziany semestralne z chemii, w guarani prace z filozofi i itd. Guarani to język bogaty w wieloznaczności. Kiedy byłem w wiosce o nazwie Ypetimi, jedni tłumaczyli mi to słowo na „Kaczor bialutki” inni na „Kaczorek biały” i nie umieli się pogodzić, do którego z elementów przyporządkować zdrobnienie. Guarani ma całą masę dodatków, łączników i wstawek wewnątrz słów, które modulują znaczenie rdzenia. Ponadto obfituje w zlepieńce, słowa poskładane z kilku innych (podobnie jak niemiecki). Na przykład nazwa rzeki Tebicuary składa się z trzech słów: tebi (tyłek, a dokładniej: dupa), cua (otwór) i ry (coś, co płynie rwącym strumieniem). A zatem Tebicuary to Coś-copłynie- rwącym-strumieniem-z-otworu-w.... No i rzeczywiście, ktokolwiek napije się wody z rzeki Tebicuary, dostaje ry, o czym mogą zaświadczyć polscy misjonarze odwiedzający tę miejscowość. Ciekawe są też występujące w języku guarani „my” inclusivo oraz „my” exclusivo, czyli dwa warianty słowa „my” – z osobą, do której mówimy, albo bez tej osoby. Przykład: To teraz my już pójdziemy, ale potem spotkaMY się znowu. Pierwsze „my” dotyczy tylko tych osób, które gdzieś idą, a drugie „my” wszystkich osób, które uczestniczą w rozmowie. Po polsku czasami nie wiadomo, kogo dokładnie masz na myśli, mówiąc „my”. W Paragwaju nikt nie ma wątpliwości, czy został zaproszony, czy wykluczony. No dobrze, ale jak konkretnie ten język kształtuje świadomość? Statystyki podają, że Paragwajczykom trudno przychodzi spłacanie kredytów. To dlatego, że w języku guarani słowo „pożyczyć” nie jest związane z implikacją, że jak pożyczył, to powinien oddać. W guarani „pożyczyć” to tyle co „dać komuś coś, co nam nie jest potrzebne”. Ich „pożycz” jest jak nasze „daj”: identyczne znaczenie, tylko ciut więcej kurtuazji. W kulturze guarani pożyczka nie oznacza zobowiązania przedmiotowego, a jedynie symboliczne. Ten, kto pożyczył wędkę, wcale nie odda nam tej samej wędki, tylko kiedyś da nam coś innego, co jemu będzie zbywać. Na podobnej zasadzie sąsiadki w Polsce pożyczają sobie szklankę soli. Przecież nikt się potem o zwrot takiej soli nie upomina, a gdyby się upomniał, to by nas nawet trochę uraził. Kiedy więc do twojego banku przyjdzie Paragwajczyk... na wszelki wypadek rozmawiaj z nim po angielsku.
Ile jest smaków? Cztery: gorzki, słodki, kwaśny i słony. Jest jeszcze „ostry”, ale to nie smak, tylko szczypanie – reakcja śluzówki, a nie kubków smakowych. A cierpki? Cierpki jest kombinacją kwaśnego i szczypania.
Niektórzy naukowcy dodają jeszcze piąty smak, mięsny, ale jakoś nie potrafią go dookreślić, zwłaszcza, że dotyczy on mięsa surowego, które człowiek współczesny jada rzadko. W dodatku smak „mięsny” miałby być ten sam w przypadku surowej ryby (sushi), surowej wołowiny (tatar) i surowej ostrygi. Ktokolwiek próbował tych potraw, wie, że istnienie smaku mięsnego to hipoteza mało prawdopodobna. Smaków zatem jest niewiele – cztery – i dzielą się na dobre i złe. Dobre to słodki i słony, a niedobre to gorzki i kwaśny. Skąd taki podział? Zwierzętom smak służy wyłącznie do rozpoznawania, że jeden pokarm jest dobry, zdrowy i jadalny, a inny zepsuty (kwaśny) lub trujący (gorzki). Słony przyciąga, bo dostarcza organizmowi soli i minerałów, słodki jest kuszący, bo w przyrodzie jest źródłem energii i witamin. Zwierzętom tyle wystarczy. Dopiero człowiek nauczył się tworzyć różnorodne warianty i subtelności smakowe oraz akceptować jako „dobre” te smaki, które natura odrzuca. Lubimy na przykład goryczkę w piwie, kwaśność wina, czy octu, bo...? Bośmy się nauczyli smakować. Ale dlaczego tylko człowiek smakuje? Dlatego, że ma rozum. Zwierzę posługuje się prostymi instynktami i wystarczy mu wypełnianie żołądka odpowiednią porcją karmy – walory smakowe posiłku nie mają znaczenia. Krowa przez całe życie może jeść tę samą (po)trawę i nie będzie narzekać. Natomiast człowiek poszukuje urozmaicenia. Oto cena, którą płacimy za posiadanie rozumu. Gdyby nas cofnąć w rozwoju o 10 tys. lat, okazałoby się, że jadaliśmy wówczas w podobny sposób jak zwierzęta, czyli bez przesadnego zwracania uwagi na walory smakowe i urozmaicenie menu. Kto nie wierzy, niech się przyjrzy współczesnym ludom pierwotnym, np. na Borneo czy w głębokiej Amazonii. Ich rozwój cywilizacyjny jest na poziomie, który w Europie mieliśmy mniej więcej 10 tys. lat temu: są to społeczności zbieracko-łowieckie, wykorzystujące jedynie prymitywne techniki garncarskie, bez stosowania pieców ziemnych i koła. Prowadzą wędrowny lub półwędrowny tryb życia. Co jadają takie ludy i czy dla nich smak jest istotny? Otóż nie jest. W Amazonii sól kamienna nie występuje, a zatem wszystko gotuje się bez dodatku soli. Liczy się ilość, a nie jakość smakowa potraw. Dla Indianina „dobre żarcie” nie oznacza wcale miłego smaku, tylko... pełen brzuch. Uczucie sytości, wypełnienia żołądka jest tym, co nazywają „dobre”, a uczucie przesytu, przejedzenia to dla nich „pyszne”. Jest jeszcze zachwyt nad tym, że coś było „przepyszne”. Czytaj: był taki nadmiar jedzenia, że mogliśmy sobie pozwolić na zjadanie i wymiotowanie. Na tym właśnie polegało rytualne obchodzenie największych indiańskich świąt. Wypełnianie brzucha do syta, ciągłe przełykanie smacznych kąsków to dla Indianina taka rzadkość, że chciałby ten stan przeciągać w nieskończoność. „Było przepysznie”, czyli tak dużo żarcia, żeśmy jedli, jedli i wymiotowali, a potem znowu jedli, i wymiotowali, żeby znowu jeść i wymiotować, i jeść...
Las tropikalny to miejsce niezwykłe. Tam nawet prawdziwy macho musi zrewidować swoje poglądy. Ale by do tego doszło, powinno wydarzyć się coś naprawdę szokującego.
Niewielki wąż koralowy natknął się w nocy na całkiem nową norę. Wyglądała zachęcająco – jej ściany były gładkie i czyste, miło pachniała. Wsunął głowę do środka. Rozejrzał się. W mroku macał powietrze językiem... Ktoś tu niedawno był, ale teraz nora z całą pewnością była pusta. Ostatnie strzępki ciepła po poprzednim użytkowniku ulatniały się powoli... Zapach, który wypełnia norę, na szczęście odstrasza większość zwierząt, więc wąż będzie mógł spać spokojnie. Za dnia jadowite gady – a wąż koralowy jest bardzo jadowity – nie muszą się nikogo bać. Jednak nocą, gdy jest chłodno, sztywnieją, a ich reakcje się spowalniają. Wtedy bardzo łatwo mogą się stać ofiarą. Nora była raczej nieduża, szeroka i krótka. W głębi skręcała pod kątem prostym w prawo. To tam było najprzytulniej. Owalne zakończenie nory dawało ciepłe schronienie. Miejsca było akurat tyle, by niewielki wąż mógł się wygodnie zwinąć w kłębek za zakrętem i zasnąć. Lewe oko czujnie wystawił, tak by spoglądać na wejście nory. Wybierając się do tego groźnego lasu, wiedziałem, że obowiązują tu inne zasady niż w normalnej puszczy. Tym razem na pewno nie było mowy o bezpiecznych warunkach obozowania – za przewodników miałem Metysów. Byli bardzo sprawni, bez zarzutu, ale jednak nie tak perfekcyjni jak Indianie. Metys potrafi wypatrzyć niebezpieczeństwo, ale nie sprawi, że z obozowiska poznikają węże. Tymczasem Indianie wiedzą, jak tego dokonać! Oczywiście nie wszyscy, ale ci najlepsi – tak. Oni wieczorem, przed pójściem spać, sprzątają las dookoła legowisk. Ich podopieczni mogą być prawie pewni, że do rana nic im nie grozi, choćby chodzili boso. Nie trzeba nawet zapalać latarki – to są przyjazne ciemności. Żadnych mrówek, karaluchów, os, a przede wszystkim – brak niebezpiecznych drzemiących węży, które rozbudzone i wystraszone przypadkowym uderzeniem stopy muszą ukąsić. Niestety, moi Metysi nie umieli po indiańsku posprzątać lasu. Takie fachowe sprzątanie polega w dużej mierze na śmieceniu – Indianie rozrzucają jakieś zioła, których węże nie lubią. Dlatego, jak co rano, wychodząc z hamaka, sięgnąłem po kalosze. Nie były mi potrzebne do chodzenia, ale świetnie zabezpieczały przed ukąszeniami – węże kąsają najczęściej od kolana w dół. Gruba guma jest doskonałym zabezpieczeniem. Węża zbudziło trzęsienie ziemi. Góra i dół nagle zamieniły się miejscami, potem nora zaczęła wywracać się na boki. Coś uderzało w nią ze wszystkich stron. Gad sprężył zwoje, szykując się do skoku. Wystawił zęby jadowe, gotów do obrony i wypadł z mojego kalosza na ziemię. – Ricardo! Serpiente! Wąż! – krzyknąłem, by zbudzić przewodnika. Niepotrzebnie. On jak zwykle już nie spał i szykował się do drogi. W jego spojrzeniu po raz pierwszy dostrzegłem lekkie zaniepokojenie. Do tej pory zawsze patrzył na mnie z pobłażaniem, kiedy, na wszelki wypadek, z namaszczeniem wytrząsałem swoje kalosze. On – prawdziwy macho – nigdy tego nie robił. Ale teraz pewnie zacznie.
Żyją w puszczy, w osadach odciętych od świata. Postępują zgodnie z regułami Starego Testamentu. I podobnie jak w czasach Mojżesza składają Bogu ofiary całopalne. Mówią, że są Narodem Wybranym, choć nie ma wśród nich ani jednego Żyda.
Na placu przed świątynią płonie stos ofiarny. Indianie unoszą ręce w modlitwie, do nieba płyną psalmy Dawida, pieśń ich króla, bo przecież Israelitas są Narodem Wybranym. Niepokoją się, czy dym pójdzie w górę, czy może wzgardzony przez Jahwe będzie się snuł po ziemi. Buchają ognie, skwierczy mięso baranka, a wszystko ułożone tak, aby stos nie rozsypał się na boki, ale zapadł do środka, pochłaniając resztki ofiary. Drewna jest tyle, by spłonęła każda kość, każdy ząb, róg czy racica. Na klepisku może pozostać jedynie garstka popiołu. Żywiczne belki grubości męskiego ramienia poukładano na krzyż w siedem warstw, bo to święta liczba. Płonie pierwszy stos, potem drugi i trzeci. Z okazji święta jest ich wiele: ofiary dziękczynne, przebłagalne, pokutne. Popiół zmiata się z pietyzmem i buduje kolejny stos. A każdej czynności towarzyszy modlitwa, każda ofiara uzupełniona jest śpiewem. I tak stos za stosem, przez kilka dni, aż skończą się zwierzęta. Po święcie Paschy w wiosce Israelitas nie pozostanie żaden baranek. Wszystkie pójdą z dymem. Do Boga. Zarzynanie baranka przebiega według starotestamentowych reguł. Biblia leży otwarta na Księdze Powtórzonego Prawa, gdzie każdy ruch noża jest opisany – jak zarzynać, rozcinać, wykrwawić, jak wypatroszyć, oczyścić, poćwiartować, które części odrzucić, bo są nieczyste... A do tego ortodoksyjnie przestrzegana higiena – dużo czystej wody do płukania martwych zwierząt, do ablucji i wiele białych szmatek do wycierania czoła, rąk, do zawijania mięsa. Każdy kawałek wnętrzności musi być spłukany, a właściwie wyprany, nim zostanie złożony na stosie. A nad czystością całości (fizyczną i rytualną) czuwa święty mąż, mędrzec, nauczyciel, rebe zaczytany w Piśmie. Do niego przychodzą ludzie po radę. U niego szukają odpowiedzi na pytanie, czy kawałek mięsa, który upadł na ziemię, będzie rytualnie czysty, gdy się go podniesie i wypłucze. Pierwsze wrażenie: krew, dużo krwi. Krew, oczywiście, zawsze robi wrażenie, najczęściej złe. Zawsze zadziwia, niekiedy budzi obrzydzenie lub strach. Tym razem, mimo obfitości, krew była... „oswojona”. Nie kojarzyła się ze śmiercią, lecz czymś świętym. Tak jak wino mszalne w pewnym sensie przestaje być alkoholem. Baranki szlachtowano taśmowo jak w rzeźni, jednak Israelitas nie rozlewali krwi. Każda kropla była zbierana (do miski, na szmatkę...), a potem ostrożnie przenoszona do specjalnego grobu. Krew w Starym Testamencie jest siedliskiem życia, świętością, dlatego nie wolno jej przelewać na próżno, nie wolno jej spożywać i koniecznie trzeba ją zakopać. Aby zrozumieć starotestamentowe podejście do krwi, wystarczy analogia z wodą święconą – nie wylewamy jej do zlewu ani do rzeki. Woda święcona wymaga uszanowania. Możemy nią pokropić ziemię, kiedy święcimy pole, ale nikt nie ośmieli się jej wylać do rowu. Israelitas oznaczali krwią swoje głowy. Ojcowie rodzin moczyli palec we krwi baranka i stawiali wszystkim domownikom kropkę pośrodku czoła. Postawili i mnie. Zrobił to gospodarz domu, w którym nocowałem. – Co to oznacza? – zapytałem. – To na pamiątkę nocy w Egipcie, gdy Bóg zesłał plagę, a nieszczęście omijało drzwi oznaczone krwią. Krew baranka na drzwiach – znak, że tu mieszkają wierni Bogu. Krew na czole – znak, że jestem wierny Bogu i prośba: od powietrza, głodu ognia i wojny zachowaj nas Panie. Wszechobecne dzieci towarzyszą swoim ojcom i wujom przy najbardziej nawet krwawych czynnościach. To dlatego, że Jezus prosił, żeby nie odganiać ich, tylko dopuścić do Niego. Mali chłopcy uczestniczą więc we wszystkich obrzędach. Są obecni nawet przy szlachtowaniu baranów. Patrząc na ich twarze, widziałem, że nie są przerażeni, gdy nóż tnie skórę na gardle, gdy baran wierzga, a krew spływa do miski. Dla nich to rytuał i modlitwa; oswojona codzienność. Nas przecież też nie dziwi i nie przeraża krucyfiks – ciało nagiego mężczyzny poddanego torturze na krzyżu, a wcześniej zmasakrowane. Wieszamy krucyfiksy w dziecięcej sypialni, w salonie, w jadalni... Są częścią rytuału religijnego. Początkowo czułem się w tej wiosce nieswojo – kobiety wyglądały jak Maryja z obrazu, mężczyźni jak Jezus, wszędzie brody, długie włosy, zupełnie jak w teatrze lub na planie filmowym. Ludzie poprzebierani w stroje z epoki Jezusa. W każdym razie tak mogłyby wyglądać stroje do filmu o Jezusie. Tam też widziałbym, że kostium jest podpięty agrafką, aktor ma pod rękawem zegarek, a w przerwie Israelici jedzą obiad z plastikowych talerzy. Czułem się nieswojo, ale przyjmowano mnie bardzo serdecznie – bez nawet odrobiny rezerwy. A przecież nie da się ukryć, że byłem intruzem, który w dodatku przybył w najmniej odpowiednim momencie – w same święta. Proszę sobie wyobrazić, jaka byłaby reakcja w przeciętnym polskim domu, gdyby w Wigilię Bożego Narodzenia pojawił się w nim ciemnoskóry Indianin. Czy naprawdę zaprosilibyśmy go do stołu? A oni zrobili to i byli bardzo mili. Nie tylko w stosunku do mnie. Uśmiechają się do wszystkich. I nie były to uśmiechy sztuczne ani rutynowe, ale świetliste, jak uśmiech Jana Pawła II. To moje inne zapadające w pamięć wrażenie z tej wioski. Israelitas stronią od świata i zwykle nie wpuszczają innowierców do swoich wiosek. Tym razem jednak zrobili wyjątek. W dodatku przyjęli mnie po królewsku, oddając do dyspozycji najlepszy ze swych domów i żywiąc obficie przez trzy dni. Pozwolili towarzyszyć sobie w trakcie obrzędów. Dzielnie znosili aparat fotograficzny, który bez przerwy zaglądał im przez ramię, patrzył w twarz i zjawiał się tam, gdzie nie wolno wchodzić większości mieszkańców wioski, a co dopiero obcemu. Dlaczego właściwie godzili się na to wszystko? Otóż przypadek sprawił, że przypłynąłem do nich dokładnie w dniu Paschy, a Tora nakazuje surowo, by w dniu świątecznym każdego przybysza – nawet innowiercę czy poganina – przyjąć i ugościć, jakby go przysłał sam Bóg. I tak właśnie zostałem potraktowany. Wracałem wtedy z wyprawy do indiańskiego plemienia Marubo. Płynąłem rzeką Javari w stronę Amazonki i naprawdę nie spodziewałem się znaleźć na tej rzece niczego interesującego. Marubo zostali daleko z tyłu. W pewnej chwili zobaczyłem słup czarnego dymu unoszący się ponad puszczą. To ten dym ich zdradził. Inaczej minąłbym wioskę, bo Israelitas nie pozostawiali śladów swojej obecności. Normalnie już z daleka widać wykarczowany teren, łodzie porzucone na brzegu, kobiety przy praniu, a tutaj wszystko było ukryte. Łodzie cumowano w wąskim strumieniu, sto metrów od głównego nurtu rzeki. Tam też odbywały się pranie, myciei zabawy dzieci. Wioska była duża. Jak na warunki amazońskie – ogromna: kilkaset osób i kilkadziesiąt domów ustawionych dokoła placu wielkości stadionu olimpijskiego. Nieco dalej pola i pastwiska wydarte puszczy. W środku placu największy budynek – wysoka na trzy piętra drewniana świątynia przypominająca stodołę skrzyżowaną z szałasem. Przed świątynią okrągłe klepisko otoczone płotem, a na jego środku dwóch dostojnych mężów budujących kolejne stosy, nadzorujących całopalenie i wreszcie uprzątających popiół. Israelitas stanowili wspólnotę osób o równych prawach (choć nierównych predyspozycjach i umiejętnościach). Istniał przywódca-założyciel sekty i nawet pokazywano mi jego fotografię. W wiosce zaś mieszkało kilku mędr-ców-rabinów, do których zwracano się z prośbą o interpretację fragmentu Pisma, ale poza tym nie było żadnej ludzkiej władzy – wyłącznie przepisy „Prawa danego od Boga”, do których wszyscy stosowali się bez zastrzeżeń. Karty Starego Testamentu ociekają krwią – wojny, zbrodnie i prześladowania, ale przede wszystkim ofiary składane Bogu-Jahwe. Setki i tysiące zwierząt zarzynanych w rytualny sposób, a następnie palonych na stosach. Tyle wersetów... i co? Wszystkie stały się nieaktualne? Dlaczego dzisiaj nie składamy już „ofiar miłych Bogu”? Kościół odpowiada na te pytania mniej więcej tak: ofiara Jezusa, a następnie ofiara bezkrwawa, którą czynimy na Jego pamiątkę w czasie mszy, zastąpiły ofiary całopalne. – Zastąpiły? Jakim prawem? Przecież Jezus mówi, że nie przyszedł zmienić Starego Prawa, tylko je wypełnić. Że nie chce zmienić ani jednej litery, ani jednego przecinka. Dlaczego więc dzisiaj nie składamy ofiar całopalnych? – pytali swego katechetę andyjscy Indianie. – Wystarczy kielich wina i opłatek – bronił się duchowny. – Jak to wystarczy?! Jezus owszem, prosił o powtarzanie obrzędu z chlebem i winem na swoją pamiątkę, ale przecież nigdy nie powiedział, żeby z tego powodu zaprzestać składania ofiar. Powinniśmy więc robić i jedno, i drugie – argumentowali Indianie. Tak właśnie powstała sekta Israelitas. Żaden Israelita nie jest prawdziwym Żydem. To głównie Indianie z Andów oraz Metysi. Założycielem sekty (kościoła?) był Ezequiel Ataucusi Gamonal (1918-2000) syn chłopski, początkowo gorliwy katolik, następnie gorliwy zielonoświątkowiec, a wreszcie... prorok, któremu Bóg objawił nową religię i nakazał powołanie kościoła. Kiedy dokładnie nastąpiły objawienia, trudno powiedzieć. Padają daty od 1955 do 1968, na pewno zaś wiadomo tyle, że pod koniec lat 60. istniał już związek religijny Israelitas del Nuevo Pacto Universal – Izraelici Nowego Przymierza (Ogólnoświatowego). Centrum organizacji znajduje się w Limie; większość wiosek – w peruwiańskiej Amazonii, na terenach pogranicza z Brazylią. Liczbę wyznawców szacuje się na ok. 50 tys., ale społeczności Israelitas istnieją także poza Peru: w Argentynie, Boliwii, Brazylii, Chile, Ekwadorze, Kolumbii i Kostaryce. Ponieważ świat nie umie odnieść się do ich wiary i obrzędów tolerancyjnie, przenoszą się na odległe terytoria w amazońskiej puszczy. Z dala od cywilizacji żyją po swojemu. „Po bożemu”, jak twierdzą. To życie przypomina trochę opowieść z Dzikiego Zachodu – świat jak w filmie Domek na prerii lub Dr Quinn. Niewielka społeczność, głównie rolnicza, gdzie każdy zna każdego i wszyscy od wszystkich zależą. Proste drewniane domy, proste narzędzia, kilku rzemieślników, wiejska szkółka z jednym nau-czycielem i... Biblia jako punkt odniesienia. Israelitas starają się przestrzegać zaleceń CAŁEGO (podkreślenie ich, nie moje) Pisma Świętego, a nie tylko Nowego Testamentu. Przestudiowali Biblię strona po stronie i tak wiernie, jak to tylko możliwe, realizują zalecenia Boga-Jahwe oraz Jezusa Chrystusa. – Możesz przyjść do nas ze swoim egzemplarzem Biblii, wydanej gdziekolwiek, i prześledzić to, co robimy. Nigdy nie wykraczamy poza Prawo – my je wypełniamy słowo po słowie, werset po wersecie – tak mi powiedzieli. – Rób zdjęcia, gringo, a potem sprawdź nas, jeśli chcesz. Przed tobą byli tu kiedyś dwaj rabini z Izraela. Pełni wątpliwości, niechęci, niewiary... A potem ze wzruszenia płakali rzewnymi łzami. Płakali nad swoim losem. W ich ziemi – w prawdziwej Ziemi Obiecanej – już nikt nie składa ofiar całopalnych. Odrodziły się tutaj, w odległym zakątku Amazonii. Święta Paschy nie miały wyłącznie charakteru sakralnego. Obok baranków przeznaczonych na ofiarę szykowano też baranki do upieczenia i zjedzenia. Przyrządzano „gorzkie zioła”i przaśny chleb, opisane w Starym Testamencie jako tradycyjne świąteczne potrawy. Chleby i zioła pachniały wyśmienicie, ale najwspanialsza była woń mięsa z ziemnego pieca. Jego przygotowaniem zajmował się mężczyzna o wyglądzie pustelnika. Najpierw wykopał dół wielkości grobu. Przykrył go stertą drewna, którą podpalił. Jama pod spodem rozgrzała się jak piec hutniczy. Szczapy zaczęły się odrywać od stosu i spadać na dno. A gdy wszystko się zawaliło, mężczyzna rzucił na powierzchnię żaru trochę piachu, ułożył na nim mięso zawinięte w liście bananowca, a potem wszystko zasypał ziemią – by się upiekło, udusiło... Po kilku godzinach baranek był gotowy na wieczerzę. W tym dniu Israelitas poszczą od świtu do wieczora, podobnie jak my w dawniejszych latach pościliśmy w Wigilię. Po długich godzinach postu każdy z nas dostał trzy przaśne placki, łyżkę „gorzkich ziół” oraz kawałek baraniny. Była to najpiękniejsza Wielkanoc w moim życiu – Święto Paschy wśród ludu Israelitas, który żyje i modli się tak, jak to robili Żydzi za czasów Jezusa.
Karaiby. Puerto Rico. Odległy koniec wyspy. Biała plaża. Turkus wody. Szelest palm. Fala odpowiednio wysoka i wygięta. Na niej ludzie i deski. Wszystko sunie z prędkością niebezpieczną, ale fascynującą.
Raj surferów Zawsze myślałem, że raj surferów to trochę hipisowskie miejsce – bary na piachu i opaleni młodzi i chudzi ludzie wyszlifowani przez wodę. Żyją skromnie, jadają głównie ryby, bo nad morzem to najtańsze, są trochę obdarci, ale zawsze szczęśliwi. Z pasją życia. Z radością! A tu? Same wypasione fury, w nich osoby też raczej wypasione; niektórzy aż się przelewają. Przyjeżdżają głównie ze Stanów Zjednoczonych. Chodzą wprawdzie z deskami, ale takimi najdroższymi – bardziej na pokaz. Fuj, fuj, fuj! A kiedyś to był jeden z wielu hipisowskich rajów rozsianych na dzikich plażach dookoła Karaibów. Wszystkie raje były podobne do siebie – czy to w Kostaryce, czy w Playa del Carmen na Jukatanie, czy na małych wysepkach u wybrzeży Belize: uliczki piaskowe, budownictwo deskowe malowane na olejno, wszystko pstrokate, kwiaty we włosach, ludzie bosi, długowłosi i niemający kompletnie nic do roboty. Ale jakoś im się żyło. A to z renty za wojnę w Wietnamie, a to z groszy fuksem zarobionych, bez stresu, bez myślenia o przyszłości – jak to w raju. Dziś nie ma tam hipisów – są za to asfalt i hotele, obok plaż Plaza. Ślady dawnych romantycznych zakątków pozostały jedynie w nazwach poszczególnych miejsc. Kiedy z hotelowych szyldów usunie się słowa: Beach Resort, Inn, Condos, Villas, Marriott, Sheraton and Lodge, wrócą pierwotne nazwy. Z Mamacitas Inn zostaną same Mamacitas, czyli Mamuśki. Skąd ta nazwa? Mamacitas to trzy amerykańskie dziewczyny; grube i brzydkie, ale dobre i sympatyczne. Tylko jakoś nie mogły sobie znaleźć chłopaków na tyle rozsądnych, by potrafili dostrzec dziewczęcą duszę, a nie tuszę. Wyjechały więc na Puerto Rico, założyły drewniany hotelik i podobno nawet znalazły mężów. Spędziły na tej plaży kilkanaście lat. Gdy pod koniec lat 80. sprzedały swój hotelik Marriottowi, zniknęły. Gdzie teraz jesteście, sympatyczne Mamacitas? Czy w nowym miejscu też jest tak romantico, jak Wam było na Puerto Rico? Kolejna nazwa: Papa Alberto Hotel. Kim był Tatusiek Alberto? To stary potężny Murzyn i emerytowany bosman. Miał bar na plaży. Przyrządzał ogromne drinki. Litrowe! Mówił, że nie chce mu się robić mniejszych co pięć minut. Dlatego podawał jeden przypominający wazon, potem drugi, a do trzeciego nikt i tak nie był w stanie dotrwać, bo Papa alkohol lał szczodrze. Robił tylko dwa typy drinków: rum z colą i rum z pepsi. Oferta wprawdzie mało zróżnicowana, ale to u niego siedziało najwięcej ludzi, bo, po pierwsze, nigdzie nie było tak tanio (rum „domowej roboty”). Po drugie, jeśli ktoś nie lubił rumu, mógł przynieść wino lub piwo. Po trzecie, Papa Alberto robił drinki także sobie, a potem śpiewał bluesy do samego rana. I dla tych bluesów warto było u niego siedzieć nawet o suchym pysku. Albertooo! Gdzieś odpłynął? I czy jesteś tam szczęśliwy? Czy też masz swój bar? Takich postaci było w portorykańskim raju około setki. Plus drugie tyle przyjezdnych zatrzymujących się na kilka tygodni, czasem pół roku: Lazy Parrot – Leniwy Papug – bywał dentystą w nagłych przypadkach. Dziś został po nim Lazy Parrot Resort. Crippled Frankey, czyli Kulawy Franuś – casanowa na wózku inwalidzkim. Dziewczyny szeptały coś sobie o nim, a potem podobno każda chciała sprawdzić, czy... to prawda. Dziś ze sławnego casanowy zostało kondominium. Pinaple Jo – miał gębę pryszczatą ze śladami po ospie. Spalone w słońcu i łuszczące się policzki przypominały ananasa. Dlatego wołali na niego Ananasowy Jaśko. Dziś został tylko Pinaple Jo’s Bar & Grill. Hotel, Beach Resort, Inn, Condos, Villas, Marriott, Sheraton and Lodge zapraszają do raju. Kiedyś plaża – dziś Plaza. Kiedyś raj – dziś Tropical Paradise.
Komandos przeszkolony do przetrwania w dżungli stosuje zasadę: śpij zawsze, kiedy możesz, i jedz zawsze, kiedy jest co jeść. Ja bym dodał: nie odkładaj jedzenia na później, bo się zepsuje albo zeżrą je mrówki. Indianie dodaliby jeszcze: łatwiej nieść prowiant w brzuchu niż na plecach.
Mieszkańcy dżungli, podobnie jak my, jedzą owoce, warzywa i mięso. Z owoców najdziwniejsze, co pamiętam, to nadrzewne winogrona: wielkości śliwek, o skórce włochatej jak agrest, lekko parzącej (jak pokrzywa). Z warzyw dżungli osobliwa jest pupunia – nadrzewny kartofel. Kształt, wielkość i smak się zgadzają, ale rośnie toto w kiściach na strzelistej palmie, ma kolor pomarańczowo-odblaskowy i twardą skorupkę. Nie jest to ani bulwa, ani owoc tylko ogromne nasiona. Z mięs najoryginalniejszym wiktuałem wydają mi się owady. W dżungli to popularne i lubiane źródło białka. Jedz zawsze, kiedy jest co. I nie myśl o tym, co jesz, tylko uważaj, żeby cię jedzenie nie ugryzło w język. Mrówki w indiańskim jadłospisie stanowią odpowiednik naszych chrupek – przekąska, którą można się napchać do przesytu. Piecze się je na blasze lub gorącym kamieniu wysmarowanym tłuszczem tapira, niekiedy z dodatkiem przypraw, np. ostrej papryki. W rezultacie mrówki naprawdę smakują jak chipsy, są chrupkie jak chipsy i lekko słone. Od chipsów różnią się zapachem – straszliwie, niewyobrażalnie, niesamowicie śmierdzą. Tego zapachu nie zapomina się całymi tygodniami. Trudno go też zmyć z rąk, zeszczotkować z zębów. Pieczonych mrówek nie polecam. Dużo lepiej smakują mrówki gotowane. To tradycyjny dodatek do zup (skwarki?). Z tym, że słowo „zupa” jest w przypadku indiańskiej diety niewłaściwe. Dużo bardziej pasuje „herbata z ryby” – do wrzątku wrzuca się garść wściekle ostrych papryczek, garść mrówek i kilka rybek (bez patroszenia). Po kilku minutach danie jest gotowe do... picia. Ryba ląduje w zupie jeszcze żywa. Tylko proszę mi teraz nie mówić, jacy to Indianie są okrutni – ludzie w krajach wysoko rozwiniętych tak samo gotują raki. A z małymi rybkami w Amazonii jest tak, że dość łatwo je złapać do kosza (potrafi to każde dziecko), ale z powodu rozmiarów nie sposób ich wypatroszyć. Chyba że za pomocą skalpela i lupy. Mrówkę da się jednak zjeść – uwierzcie. Najgorsze i moim zdaniem niejadalne są białe pędraki wydłubywane z butwiejących pni. Mają wielkość męskiego kciuka. Robi się z nich zupę albo nadziewa na patyk i opieka nad ogniem – takie robacze szaszłyki. Żywe pędraki można kupić na każdym bazarze wzdłuż Amazonki. Uchodzą za przysmak i bywa, że wcale nie są tanie. Najczęściej wiercą się w jakimś wiadrze wypełnionym trocinami. Te trociny to gatunek drewna, które daje się ugotować zamiast włoszczyzny. W smaku jest podobne do selera. Zupa z pędraków z dodatkiem drewna przypomina wyglądem polski rosół. A smakiem? Lepiej nie pamiętać, nie myśleć. Jedz zawsze, kiedy jest co jeść. W dżungli nie wolno wybrzydzać. Kto wybrzydza, szybko słabnie. Jutro przecież może nie być posiłku, bo akurat nic nie upolujemy... Więc jedz, nawet jeśli to zupa z robaków. Tym bardziej że bywają rzeczy gorsze: pędraki na surowo. Tak się je podaje najczęściej. Dla Indian to żywe cukiereczki – dzieci pochłaniają je łapczywie, niczym czekoladki z nadzieniem. Nadzienie? No, tak – pędrak jadł przecież butwiejący pień... Trzeba tylko pamiętać, by zawsze odgryzać łepek – twarde szczęki przystosowane do wygryzania dziur w drewnie poradzą sobie ze ścianką żołądka. Indianie jadają dziwne rzeczy i gdy przegląda się ich menu, wydają się jeszcze bardziej dzicy. Jednak „dzikość” ich jadłospisu nie polega na egzotycznych składnikach, tylko na filozofii jedzenia. U nas bardzo liczą się smak i zapach, u Indian nie ma to znaczenia – nie używają przypraw ani soli. Chodzi o to, by było co jeść, a nie o to, by było co smakować. Kiedy biały człowiek jest zachwycony swoim posiłkiem, mówi: to było pyszne! Kiedy Indianin jest zachwycony, mówi: było dużo, jestem syty!
Człowiekowi coraz bardziej wystarcza świat kreowany przez media. Jakbyśmy zapomnieli, jak ważna jest potrzeba bezpośredniego kontaktu, chwila rozmowy. Zwłaszcza w anonimowych społecznościach miejskich molochów. Powiedzmy – w Meksyku...
Ciudad de Mexico – największe miasto świata. Podobno żyje tu 30 milionów ludzi. Ale któż to sprawdzi, kto policzy? Codziennie przybywają nowi. Tysiącami. Jedni na stałe, inni na trochę, jeszcze inni na jeden dzień – wszyscy za chlebem. Wielu z nich oficjalnie mieszka w innych miastach. Wielu nie mieszka nigdzie – nie mają dokumentów, nie potrafią czytać – ot, tułają się z miasta do miasta, z dzielnicy do dzielnicy... Układ ulic w mieście Meksyk to klasyczna kratownica. Zapraszam Państwa na przechadzkę wokół jednego kwartału ulic w nie najlepszej części miasta, ale i nie najgorszej – to bardzo pouczające. Wcześnie rano wyszedłem przed dom i ruszyłem w prawo, do najbliższego rogu. Tam przywitałem się ze znajomym kawiarzem. Stoi tu, odkąd pamiętam. Ma drewniany, kolorowy wózek, a w nim stadko termosów i różne dodatki: cukier, cynamon, kardamon, likiery, rum... – Hola, gringo, jak się masz? Ty znowu tutaj? – poznał mnie od razu, choć nie widzieliśmy się kilka lat. – Jak widzisz, amigo. A ty wciąż tutaj? – Ano! Dwudziesty rok. Lubię to miejsce i już się chyba nigdzie nie ruszę. – A ja lubię twoją kawę. – Mam zrobić jak zwykle dwie? – Lej, nie pytaj, przecież wiesz. Po kilku chwilach rozmowy wziąłem moje dwie kawy (w jednorazowych kubeczkach z gliny! – wynalazek meksykański) i ruszyłem dalej. – Hola, gringo. Jak się masz? – poznała mnie od razu. – Twoja kawa, Dona Carmelita. Smacznego. Kawiarz dolał nam trochę rumu, bo dzisiaj zimno. Dona Carmelita wzięła ode mnie gorący kubeczek i zaczęła sobie o niego grzać zgrabiałe dłonie. Podsunęła mi nowy kawałek grubej tektury i kazała usiąść obok siebie. To nasz rytuał – ja załatwiam kawę, ona tekturę do siedzenia. Carmelita jest żebraczką. Przyjechała do miasta Meksyk za chlebem. Jej mąż był żołnierzem. Pewnego dnia dowiedziała się, że miał wypadek i nie wróci. Niepiśmienna dziewczyna z wioski nie wiedziała, że ma prawo ubiegać się o odszkodowanie, o rentę na dzieci... Nie wiedziała nic, nie umiała nic i nie miała nic. Jej pierwszy dzień w mieście Meksyk był także moim pierwszym. Poznaliśmy się właśnie na tym rogu. Przyniosłem jej wtedy kawę, tak jak dziś. – Dona Carmelita...? – Tak, gringo? – Dlaczego od 20 lat siedzisz właśnie tutaj? – Bo to szczęśliwe miejsce. To był mój pierwszy dzień, byłam zrozpaczona, nie wiedziałam, co robić, gdzie iść, a ty mi przyniosłeś kawę i bułki dla dzieci. Pomyślałam wtedy, że tu mieszkają dobrzy ludzie. – Ale czemu zostałaś tak długo? – Tutaj mam co jeść. A gdybym poszła gdzie indziej, to kto wie... Po kilku chwilach rozmowy z żebraczką wstałem, skręciłem w prawo, za róg, i ruszyłem do następnej przecznicy, gdzie wprost na chodniku leżała sterta owoców. – Hola gringo! Ile to cię nie było, rok? Długo tym razem zostaniesz? A może wreszcie na zawsze, co? – Jeszcze nie teraz, ale już niedługo. – Sok z pomarańczy, tak? Bez lodu? Już wyciskam. Wypijesz z jajkiem? – Nie, nie! – Cha! Cha! Przecież pamiętam. Tak tylko żartowałem. (W Meksyku na śniadanie pija się sok z pomarańczy z surowym jajkiem. To tutejszy odpowiednik fast foodu). Pogadaliśmy jeszcze chwilę. O życiu, polityce, cenach... Wypiłem dwa soczki, potem skręciłem za róg i wylądowałem z powrotem pod drzwiami mego domu. Tak to, kiedy jestem w mieście Meksyk, co rano okrążam pewien kwartał ulic – mniej więcej 100 x 100 metrów. Zajmuje mi to godzinę. Wracając, jestem już po kawie, po śniadaniu i... wiem o tutejszym życiu tyle, ile przeciętny człowiek dowiaduje się, czytając poranne gazety. A może nawet trochę więcej...
Wojtek Cejrowski dowodzi, że nie trzeba uczyć się języków obcych.
Częstą obawą przed wyjazdem za granicę jest nieznajomość języków. Chciałbym Was przekonać, że języki nie są w podróży konieczne! Owszem, zwiększą komfort podróżowania, obniżają niektóre koszta, ale wcale nie gwarantują lepszego kontaktu z tubylcami. Wiem to po sobie – kiedy człowiek duka w obcym języku, wzbudza u tubylców odruchy opiekuńcze. Śmieją się z naszej nieudolności, ale jednocześnie starają się zrozumieć i pomóc. A kiedy mówi się w ich języku zbyt dobrze, to wprawdzie podziwiają doskonałość akcentu i płynność wymowy, ale potem... radź sobie, gringo, sam, skoro tak świetnie mówisz po naszemu. Bardzo pomocni w nauce są tubylcy – człowiek przyjezdny, który podejmuje wysiłek opanowania przynajmniej kilku miejscowych słów, natychmiast zdobywa sympatię. Rzucają się do pomocy, podpowiadają słówka, poprawiają składnię i cieszą się wraz z nami, kiedy uda się wreszcie powiedzieć to, co wcześniej tylko pokazywaliśmy rękami. Poza tubylcami pomocny jest także stres – gdy muszę się porozumieć, to się porozumiem! A na lekcjach, gdy nie dawałem rady, nauczyciel machał ręką i prosił następnego ucznia. Zresztą, każdy obcy język w dużej części składa się z ruszania rękami. Podam przykład: Jak za granicą zatrzymać autobus na żądanie? Wystarczy nacisnąć guziczek nad drzwiami? W wielu krajach nie ma guziczków. I co wtedy? Wertujemy rozmówki w poszukiwaniu zdania: Proszę się zatrzymać, chciałbym wysiąść? W życiu! Zamiast nich otwieramy oczy i uszy, i okazuje się, że np. w Hondurasie po prostu wali się pięścią w sufit pojazdu i wszyscy rozumieją, że prosimy o wysadzenie nas. W Wenezueli zamiast walić klaszcze się w dłonie, zaś w Kolumbii wystarczy coś wrzasnąć. Tam ludzie zgłaszają chęć opuszczania autobusu okrzykiem parada, ale w gruncie rzeczy nie jest istotne, co to za słowo – chodzi o ogólną intonację. Można więc wrzasnąć po polsku: przystanek! albo wiadro!, albo cokolwiek innego. To zadziwiające, jak wiele można powiedzieć rękami. I nie chodzi o zastępowanie nie znanych nam słów tylko o normalną mowę ciała i język gestów tubylców. W Meksyku nikt nie przywołuje taksówki – to w złym guście. Stoi się na ulicy i czeka, aż taksówka przywoła nas. Kierowca wystawia wtedy w naszym kierunku dłoń wierzchem do góry, a potem ją gwałtownie przekręca, jakby chciał złapać coś, co właśnie spada z nieba. To gest oznaczający znak zapytania. Taxi, Senior??? I zapewniam Was, że on jest zrozumiały od razu. Nikt Wam nie będzie musiał takich gestów tłumaczyć – mowa gestów jest uniwersalna. Uniwersalna, ale... na początku warto uważnie się przyglądać miejscowym. Za pocałowanie kobiety w rękę (u wielu Polaków to wciąż piękny staropolski wyraz kurtuazji) można w USA dostać w gębę, w krajach arabskich nawet zginąć, w Indiach – zostać zięciem, a w Holandii trafić za kratki. A przecież nam chodziło jedynie o grzeczne powitanie... To może lepiej zastosować uścisk dłoni? Otóż nie zawsze! Arabowie na znak pokoju kładą rękę na sercu i skłaniają głowę z uszanowaniem – tylko tyle; w dodatku stoją wtedy w pewnym oddaleniu. Podobnie u Japończyków – ukłony, ukłony, ukłony, ale z rękami ostrożnie. Skandalem byłoby w Japonii argentyńskie poklepywanie po plecach i łapanie kogoś za ramię w czasie, kiedy podajemy sobie ręce. Argentyńczyk chce wypaść przyjaźnie, gdy tymczasem jego gesty odbierane są jako zbytnia poufałość nawet w Europie... bo on jakoś tak dziwnie się do nas „klei”. MORAŁ: Nieznajomość języka niekoniecznie utrudnia podróżowanie. Czasami wręcz ułatwia, bo obie strony z konieczności bardziej się wtedy otwierają; bardziej chcą nawiązać kontakt. Językowa nieudolność jest jak wspólna niedola – zbliża ludzi. Nie znając języka, jesteśmy uważni w słowach, wyczuleni na gesty, miny. Kiedy rozumiesz, co mówią, nie musisz się już tak mocno starać, aby zrozumieć, co myślą.
Chodzi na bosaka, ale tylko latem. Pstrokate koszule kupuje na wagę w ciuchlandzie. Wstaje o 6.00 rano, czyta Stary Testament i pije yerba mate. Nie lubi, gdy się zdrabnia jego imię. Ma dwa koty, które z łóżka wygania, ale jak mu się położą obok klawiatury komputera, to ich nie przepędza. Słynie z niewyparzonego języka i słabości do dzikich plemion.
Z Wojciechem Cejrowskim rozmawia Agnieszka Franus Kim chciałeś zostać, gdy byłeś małym chłopcem? Wojciech Cejrowski: Papieżem, by udowodnić światu, że Polak potrafi. Potem milionerem (udało się). Pisarzem (również). Teraz bardzo chciałbym wykładać na uniwersytetach jako profesor antropologii. Taki wiek – człowiek zebrał pewną porcję wiedzy i nadszedł czas, aby się nią dzielić. Od ponad 20 lat niemal co roku poszukujesz dzikich plemion w Ameryce Południowej. Czy one jeszcze tam żyją? Mam nadzieję, że tak. W przeciwnym razie zaprzestałbym organizowania wypraw. Ale moja nadzieja słabnie. Jeszcze dziesięć lat temu właściwie każdy wyjazd kończył się sukcesem. Dzisiaj najczęściej wracam z niczym. Zamiast szamana znajduję gościa z paczką przeterminowanej aspiryny. A zamiast przepasek biodrowych – nylonowe gatki. Przeszkadzają Ci majtki u Indian? Sam je chyba nosisz. Nieprawda. Przed wejściem na terytorium dzikich ubieram się tak jak oni. Niedawno pojechałem do nich w przepasce, którą kupiłem specjalnie na tę okazję. Wysiadłem z czółna w wiosce, o której mój przewodnik opowiadał, że to już ostatnia w pełni tradycyjna osada. Świeciłem gołym tyłkiem, myśląc, że robię na nich dobre wrażenie, a wódz przywitał mnie w spodenkach Adidasa. Niby wszyscy tam mówili po indiańsku, mieli szamana, ale... tylko ja miałem przepaskę. Biali wyprawiają się na koniec świata, żeby doświadczyć prawdziwej dzikości, a okazuje się, że „straszny” wódz ma kino domowe i pasjami ogląda amerykańskie seriale. Sami mieszkamy w wygodnych, ciepłych domach, a od innych oczekujemy, że będą ganiać nago po dżungli i polować na małpy? O co nam chodzi? Tęsknimy do czasów, w których żyliśmy w szałasach? Nie jeżdżę w poszukiwaniu dzikości. Dzikość gryzie, kłuje i zabija, moczy nocną ulewą i uwiera w tyłek przy siedzeniu. Wyjeżdżam, bo żal mi, że ten świat ginie. Życie Indianina w dżungli jest bardzo trudne, ale on jest tam u siebie. Pozostaje wolnym człowiekiem. Niby nic nie ma, ale jednocześnie niczego mu nie brakuje. Po ucywilizowaniu ląduje zaś na samym dole drabiny społecznej, bez szans na poprawę swego losu. Nie umie czytać, nie ma dokumentów, nie ma pieniędzy, nie ma prawa własności do ziemi, na której mieszka. Jaka przyszłość czeka dzikich mieszkańców Amazonii? Myślę, że w ciągu dziesięciu lat ostatnie plemię pierwotne się ucywilizuje i będzie to proces dobrowolny. Indian nie trzeba przymuszać do wychodzenia z lasu – oni sami tego chcą. Nie zatrzymam ich, ale wiem, co będzie dalej. W Ameryce Północnej ten proces zaowocował utratą kultury, korzeni i tożsamości. W latach 70. XX w. młodzi Apacze pragnący nauczyć się języka swoich przodków korzystali ze słowników napisanych przez białych. Amazońscy Indianie po wyjściu z lasu chcą jak najszybciej zapomnieć o swojej indiańskości. A kiedy ich kultura plemienna zniknie, może ktoś zapragnie się dowiedzieć, jak żyli jego przodkowie. I wtedy sięgnie po moje książki i zdjęcia. Chcę ocalić te resztki kultur skazanych na zagładę dlatego, że one mnie FASCYNUJĄ. Opowiedz coś więcej o tych fascynacjach. Zachwyca mnie indiańska umiejętność dostrajania się do przyrody. Biały człowiek stara się ją ujarzmiać, a dla Indianina „środowisko naturalne” jest domem i nie wymaga zmiany. Harmonia kontra hegemonia – pasjonujące starcie różnych filozofii życia. Podobny konflikt obserwuję w Meksyku, gdzie nasz pośpiech i chęć pomnażania dóbr stają oniemiałe wobec latynoskiej maniany i minimalizmu. Podróżuję – by obserwować, jak się ludzie fundamentalnie różnią. I to było powodem pierwszego wyjazdu? Zmotywowała mnie gorąca nienawiść do śniegu. Gdy tylko nadarzyła się okazja, uciekłem w tropiki. Było to w lutym roku 1985. Wówczas w jaskiniach na Jukatanie szukałem przezroczystych rybek, które całe życie mieszkają pod ziemią w kompletnych ciemnościach. Dlaczego wybrałeś Amazonię, a nie Azję lub Afrykę? Kocham Amazonię, choć to trudna kochanka i męczące współżycie. Afryka i Azja to kontynenty, ludy i kultury, które nie do końca pojmuję. Zbrodnie Japończyków za czasów II wojny światowej, Chińczyków, Pol Pota w Kambodży, ludobójstwo w Rwandzie. Fizyczne pastwienie się nad drugim człowiekiem, upodlenie jednostki przekraczające wyobrażenia – żaden reżim nie musiał posuwać się tak daleko. Aby utrzymać władzę, wystarczyłoby o wiele mniej przemocy. Będąc w tropikach, nie tęsknisz za domem? Nigdy. Choć czasami brakuje mi konkretnych osób. Lubię egzotykę, a Polska ze wszystkimi swoimi zaletami nigdy nie będzie dla mnie krajem egzotycznym. Za granicą nikt mnie też nie rozpoznaje na ulicy ani w pociągu, a w Polsce często. Pod względem kulturowym też bliżej mi do Ameryki niż do Europy. Ja się tu u Was czuję obco. W jakim sensie obco? Nie rozumiem europejskiego kina, nie wciąga mnie europejska literatura, nie czuję Waszej muzyki. Za to słucham bluesa, country i salsy, oglądam kino hollywoodzkie, a czytam prawie wyłącznie książki wydane w USA. Co takiego mają oni, czego my nie mamy? Witalność i wolność osobistą. Europa jest starym kontynentem, zmurszałym intelektualnie i bardzo zorganizowanym. Powszechny socjal odbiera ludziom potrzebę podejmowania decyzji, konkurowania o byt. W Ameryce trzeba sobie radzić samemu i stąd ten ferment intelektualny, ideowy, artystyczny. Ameryka silnie oddycha oboma płucami – północnym i południowym, a Europa chrycha starzyzną. Z Europy się „wyjeżdża w szeroki świat”, a do Europy się "przyjeżdża na stary kontynent”. Co więc powstrzymuje Cię przed emigracją? Rodzice. Oni nie wyjadą ze mną na drugi koniec świata. A zatem moim obowiązkiem jest zostać w Polsce przynajmniej jedną nogą. Najbardziej cenisz u innych? Poczucie humoru – jest ono świadectwem inteligencji, a z inteligentnym człowiekiem warto rozmawiać i zawsze można się dogadać. Ja często robię z siebie durnia. Czasami celowo – kiedy przypływam do indiańskiej wioski i nie wiadomo, jak mnie przyjmą tubylcy, staram się ich rozbawić – człowiek zabawny nie jest groźny. Ta przepaska biodrowa, którą kupiłem, była damska. I ja o tym wiedziałem. Ubrałem się w nią z premedytacją – dla śmiechu. Śmiali się? Aż im od tego bąble z nosów szły. A potem jeszcze przez kilka tygodni wybuchali śmiechem na każde wspomnienie. Jak się dociera do dzikich plemion? Najpierw tydzień łodzią na motorze, potem tydzień na wiosłach, a następnie kilka dni piechotą. Trzeba mieć indiańskiego przewodnika, który zna kilka indiańskich języków, umie polować i ma u swoich pobratymców na tyle duży autorytet, by wprowadzić mnie bezpiecznie do wioski, a potem... bezpiecznie wyprowadzić. Bo trafić do dzikich jest łatwo, trudniej stamtąd wrócić do domu. Co tam porabiasz? Robię to, co oni, nawet jeśli nie do końca potrafię. Poprzez współuczestnictwo staję się częścią ich społeczności – trochę sztucznie wkomponowaną w system, ale jednak mile widzianą. Poluję więc, łowię ryby, zbieram maniok, buduję szałasy, wyplatam kosze i staram się to wszystko fotografować. Najpierw jednak muszę przez kilka dni celować do ptactwa z długiego obiektywu, zanim Indianie przekonają się, że ta moja „dmuchawka” nie służy do zabijania. Na dalekie podróże trzeba mieć pieniądze. Skąd je bierzesz? Robię interesy, mam nieruchomości, wynajmuję powierzchnie biurowe, prowadzę firmy... Pieniądze zarabiałem od dziecka, bo uważałem, że jak ma się własne, to nie trzeba prosić o nie rodziców. Dawniej zbierałem szkło, hand-lowałem dolarami (nielegalnie), pracowałem na czarno za granicą, szmuglowałem bawełniane gacie z Meksyku. Nawet dzisiaj wszystkie wyprawy finansuję z własnych pieniędzy, bez sponsorów. Po powrocie staram się „spieniężyć urobek intelektualny”. Ale nigdy nie biorę z góry. Można o mnie powiedzieć „fantasta”, ale na pewno nie „naciągacz”. A ile taka wyprawa kosztuje? Muszę kupić łódź, bo nie opłaca się jej wynająć na 5 tygodni. Silnika do łodzi też mi nikt nie pożyczy bez gwarancji zwrotu, a w Amazonii łodzie się często wywracają na podwodnych pniach, zaś silniki obrywają i toną. Po zakończeniu wyprawy taki silnik jest honorarium dla przewodnika. Muszę też kupić dwie–trzy beczki paliwa, prowiant na początek drogi, strzelbę i naboje, sól dla Indian (to doskonała waluta, a nie zaśmieca ich kultury tak jak szklane paciorki i lusterka). Czasami, gdy wyprawa jest piesza, wynajmuję tragarzy. Dwa lata temu w Boliwii miałem ich sześciu. Czyli średnio wydaję około 5 tys. dolarów. Wyjeżdżasz samotnie lub tylko z żoną. Dlaczego? Nie da się efektywnie podróżować po dżungli dużą grupą. Kiedy spotykam wyprawy składające się z 20 osób i wielkich pakunków, nie wierzę, że przed taką ekipą Indianie nie uciekną, gdzie pieprz rośnie. Czy ktoś bez doświadczenia dotrze do takich miejsc? Nie ma szans. Po 23 latach treningu udaje mi się jedna wyprawa na trzy, cztery... Ale Ty wynajmujesz przewodnika. Z nim chyba podróżuje się łatwiej? Czyżby? Przewodnik nie będzie nikogo nosił na rękach, gdy trzeba wiele dni iść przez dżunglę. Nie wyśpi się za nikogo w hamaku, do którego pada deszcz. A może zje za kogoś te niejadalne świństwa, które przygotował na kolację, bo nic innego poza jaszczurką nie udało mu się upolować? Czy Indianie pytają Cię, jak wygląda świat poza ich puszczą? Pytania Indian ograniczone są ich zakresem znajomości świata, więc interesuje ich, jakie żyją u nas zwierzęta, jakie mamy kobiety, łodzie, łuki i strzały. Co im odpowiadasz? Opowiadam im tylko tyle, by nie zburzyć świata, w którym żyją; nie zarazić chęcią wyjścia z puszczy. Najczęściej trochę straszę – chorobami, klęskami żywiołowymi, wojnami „plemiennymi”. Najgorsze jest to, że wcale nie muszę przy tym kłamać. Nasz (Wasz) świat jest dziwny, niebezpieczny. Tyle tylko, że oswojony – przyzwyczailiśmy się do zagrożeń cywilizacyjnych i nie zastanawiamy się, dokąd on zmierza. Czy jest coś, co Ci ewidentnie u Indian przeszkadza? Oj, tak (śmiech). Nie zachowują dystansu fizycznego i nie ma u nich pojęcia prywatności. To niezwykle męczące, że nawet sprawy intymne musi się robić w towarzystwie. W dodatku z wzajemnością. Kiedy oni kopulują w hamaku obok, tak że cały szałas się trzęsie, jest mi głupio. A rano przy śniadaniu nikt poza mną nie jest zażenowany wspomnieniem ostatniej nocy. Ciągle mówimy o ludziach. A co z przyrodą? W dżungli obserwując przyrodę, najczęściej zastanawiam się, czy da się zjeść. Potem – czy ona może zjeść mnie. Tapir jest fascynującym i pięknym zwierzęciem w zoo, ale jak się go spotka na wolności, trzeba uciekać. W chwilach wolnych podziwiam przyrodę Amazonii jak każdy – ona jest tak kolosalnie intensywna! I mam nawet sporo dowodów – zdjęcia okropnie słodkich landszaftów, zachodzące słońce, kolorowe motylki, gwiazdy nocą. Czy poza podróżowaniem masz jakieś hobby? Bardzo lubię oglądać amerykańskich stend-aperów. Stand up comedy to forma rozrywki/sztuki nieznana w Europie. Polega ona na tym, że na pustej scenie staje facet z mikrofonem i gada, gada przez półtorej godziny, a widownia w tym czasie wyje ze śmiechu. Takie występy (nagrane na DVD) są moją ulubioną formą rozrywki i można powiedzieć hobby, choć to nie kolekcjonerstwo. Czy Ty też jesteś takim facetem z mikrofonem? Owszem. Stoję na scenie zupełnie sam. Przed publicznością, która nie bardzo wie, czego się spodziewać i przez pierwsze pół godziny jest ogólnie zaskoczona, że „spotkanie z pisarzem” wygląda jakoś inaczej niż zwykle. A ja kocham te czary, jakie powodują odpowiednio dobrane słowa. Mówię coś i wywołuję śmiech. Śmiech, który nie milknie przez 90 minut. Wywoływanie radości to ogromna frajda. Jaką podróż poleciłbyś osobie, która pracuje za biurkiem i ma dwa, trzy tygodnie urlopu w roku? Meksyk! Przez wiele lat mówiłem: Polska moja matka, Meksyk moja żona. Jako dorosły człowiek zakochałem się w nowym kraju. Gdyby Polska zniknęła, to miałbym swoje miejsce na ziemi. Meksykanie mają – tak jak Polacy – ułańską fantazję i wszystko robią z uśmiechem od ucha do ucha! A ja lubię śmiech, podobnie jak meksykańską architekturę, kolory (trochę zbyt pstrokate), kuchnię (trochę zbyt pikantną), roślinność, zapach, kolor wody... Kocham ten kraj, tak jak się powinno kochać ojczyznę, ojcowiznę. Poszedłbym bronić Meksyku, gdyby zaszła potrzeba. Przeżywam bardzo każdą tamtejszą katastrofę. Meksyk jest jedną z moich rzeczy osobistych. Jaki naprawdę jest Wojciech Cejrowski, nie wie nikt. Ojciec mówi o nim komediant, zaś mama – birbant i leser, który nawet minuty nie przepracował na etacie. Ma wiernych fanów oglądających każdy jego program i kupujących kubki z WC Kwadransa, ale też zagorzałych wrogów. On sam uważa się za inteligentnego lenia. Więc aby się lenić i trawić życie na przyjemnościach, zaczął pracować w wieku 16 lat. Dziś ma 43 lata, a na koncie ponad 30 wypraw, które sam sfinansował. Zawsze jest gotowy do wyjazdu. Dlaczego? Po prostu tam, gdzie się wybiera, wszystko jest tańsze i tak naprawdę oprócz karty kredytowej i aparatu fotograficznego niczego nie potrzebuje (ubrania w puszczy są przecież zbędne). Ale potrafi też planować swoje wyprawy latami. Pomysł przejścia piechotą puszczy Darien (bieguna dżungli) czekał 6 lat. Z kolei wyprawa do Hibarosów (dawni łowcy głów) nie doszła do skutku od dekady. W podróży przydaje mu się znajomość kilku języków obcych i umiejętność imitowania lokalnych akcentów – w Kolumbii uchodzi np. za Meksykanina, a w Nowym Jorku za przedstawiciela mniejszości włoskiej. Gdy nie podróżuje, pisze książki (nim się urodzą – trwa u niego słoniowa ciąża literacka, która zaowocowała już 7 dziełami), robi audycje radiowe i programy telewizyjne (zachęca w nich do chodzenia na bosaka – taniej i nie pleśnieją stopy). Nie ma telefonu komórkowego ani zegarka. Ten ostatni wyrzucił po tym, jak pewien Indianin powiedział mu: „Wiesz, gringo, wy macie zegarki, a my mamy czas”. Nie robi planów, bo tylko wtedy życie jest wieczną niespodzianką. I ma całe stosy marzeń (m.in. wyprawa na Borneo, Księżyc i zaproszenie na obiad do królowej brytyjskiej), gdyż jak się ich ma tysiące, to co chwila spełnia się jedno z nich.