Gdzie żyją pingwiny królewskie? Oto Possesion Island. Poznaj zwyczaje dostojnych ptaków
Co roku w porze lęgowej pingwiny królewskie biorą w posiadanie wyspę (nomen omen) Possession. Co warto wiedzieć ich nawykach?
W tym artykule: Ciekawostki o pingwinach królewskich Tak żyją pingwiny królewskie na wyspie Posession Pingwin królewski a cesarski Najpierw dobiega nas wrzawa – odgłosy nawoływań, bójek, zalotów. Potem w nozdrza uderza dławiący odór guana, cuchnącego rybami i amoniakiem. Ale atak na zmysły słuchu i węchu to tylko przedsmak tego, co na leżącej 22,5 tys. km na północ od wybrzeży Antarktydy Île de la Possession czeka oczy. Ciekawostki o pingwinach królewskich Dziesiątki tysięcy stojących skrzydło w skrzydło ptaków wypełniają tam dolinę od krańca do krańca, jakby zebrały się na gigantyczny wiec. Okazją do zgromadzenia jest panujące na półkuli południowej lato – okres lęgowy. To pora, gdy pingwiny królewskie, tak zwinne w wodzie, gramolą się niezgrabnie na brzeg, aby się pierzyć, szukać partnera i – jeśli szczęście dopisze – wyprowadzić nowe pokolenie piskląt. Jak wyglądają pingwiny królewskie? Wygląd pingwinów królewskich jest stosowny do nazwy. Mają blisko metr wzrostu, a ważą ok. 13 kg, co daje drugie, po cesarskich, miejsce pod względem wielkości w rodzinie. Należą też do najżywiej ubarwionych. Mają pomarańczowe znamiona na głowie, dziobie, szyi i piersi. Najrozleglejsza kolonia lęgowa na wyspie Possession zajmuje 36 hektarów usianego głazami gruntu. Ciągłe trwają tam przepychanki o działki. Zupełnie jak na polu złotonośnym. Pingwiny królewskie nie budują gniazd. Na wywalczonej przestrzeni, którą dałoby się przykryć kapeluszem z szerokim rondem, samiec i samica przez ok. 55 dni wysiadują jajo, trzymając je na stopach i przykrywając fałdem skóry brzucha. Podobnie chronią wyklute pisklę. Zmieniają się co kilka lub kilkanaście dni. W czasie gdy jedno zabiega o bezpieczeństwo i ciepło dla potomka, drugie dba o jego brzuch, szukając pożywienia w morzu. Po miesiącu od wyklucia malutkie pingwiny zejdą z rodzicielskich stóp, ale nadal będą czekać na pokarm. A jak wracający z jedzeniem rodzic trafi na swoje młode wśród tysięcy innych w harmidrze rozkrzyczanej kolonii? Otóż pozna je po... głosie. Tak żyją pingwiny królewskie na wyspie Posession Przed zimą młode pingwiny królewskie nie są jeszcze samodzielne. Gdy z nadejściem chłodu rodzice wyruszą żerować na północ, dzieci będą na nich czekać, nie jedząc, nawet przez trzy miesiące (wytrzymują pięć). Stracą wtedy połowę masy ciała, wiele zginie. Najczęściej kolonii zagrażają burzyki i petrele olbrzymie. To skrzydlaci drapieżcy z wielkim apetytem na jaja i pisklęta. Na zwalczanie natrętów przeciętny pingwini rodzic poświęca dziennie cztery godziny i 2 tys. dziobnięć. – Mimo tłoku nie miałem wrażenia chaosu – opowiada fotograf Stefano Unterthiner. – Ptaki wyglądały na świetnie zorganizowane, niczym uczestnicy żołnierskiego obozu. Pingwiny szczotkoczube z dwóch jaj wybierają jedno. Dlaczego ignorują drugie? Pingwiny szczotkoczube to jeden z najbardziej tajemniczych gatunków pingwinów. Po 20 latach od obserwacji badacze ujawnili, jakimi rodzicami są ptaki z Wysp Antypodów. Pingwiny królewskie mają kolonie lęgowe na siedmiu wyspach leżących w rejonie tzw. konwergencji antarktycznej. Zimne wody podbiegunowe spotykają się tam i mieszają z cieplejszymi, tworząc pas pokarmowej obfitości. Pingwiny świetnie pływają i nurkują. Wędrują na żerowiska odległe nawet o 400 km. W głębinie polują na kałamarnice i ryby zwane świetlikami. Liczebność gatunku ocenia się na 2,2 mln osobników. Badania przeprowadzone niedawno na Wyspach Crozeta, gdzie odbywa lęgi połowa wszystkich pingwinów królewskich, wykazały jednak, że ocieplanie się mórz zmniejsza zasobność pokarmową obszarów wokół kolonii lęgowych. Na razie pingwiny królewskie mają się dobrze. Pingwin królewski a cesarski Pingwiny królewskie i pingwiny cesarskie to dwa z najbardziej znanych gatunków tego ptaka. Są też do siebie bardzo podobne. Różnią je jednak dzioby, kolory i wielkość. Pingwiny cesarskie są większe, wyższe i cięższe niż pingwiny królewskie. Pingwiny królewskie mają bardzo intensywne pomarańczowe wzory przy uszach, które sięgają do klatki piersiowej i stają się żółte. Ponadto mają duży, wyraźny pomarańczowy pasek na dziobie. Pingwiny cesarskie mają cieńszy, mniej kolorowy pasek w kolorze pomarańczowym lub różowym. Pingwiny cesarskie mają bardziej zakrzywiony dziób niż pingwin królewski, zwłaszcza w dolnej części.
Fortece chińskich klanów. Świat odkrył je całkiem niedawno
W górzystej prowincji Fujian od wieków budowano niezwykłe mieszkalne warownie, w których chroniły się całe klany.
Policzmy tulou. Przypomina to swego rodzaju grę. Jak wiele tych dziwacznych budowli jestem w stanie wypatrzyć z okna samochodu? Górują nad położoną w południowo-wschodnich Chinach prowincją Fujian niczym rycerskie zamki. W każdej z tutejszych osad można znaleźć jedno, dwie lub więcej tulou. Moja obsesja się nasila. Zdarza mi się prosić o wysadzenie na skraju którejś z wiosek rozsianych między górami, po czym ruszam przed siebie, szukając kolejnych konstrukcji. ZOBACZ GALERIĘ W niewielkim miasteczku Hekeng zamieszkanym przez kilkaset osób naliczyłem 13 tulou (w języku mandaryńskim tu lou oznacza „ziemiankę”; jest to równie nieadekwatny opis, jak nazwanie Koloseum kamiennym okręgiem). Średniowieczne z wyglądu budowle mają ściany w kolorze ciemnego błota, niewielkie okienka na najwyższych piętrach, a do środka prowadzi zazwyczaj tylko jedna drewniana brama, wzmocniona żelaznymi okuciami. Szybko przestało mi wystarczać samo patrzenie na te różnokształtne fortece budowane na planie kwadratu lub okręgu. Musiałem zajrzeć do wnętrza każdej z nich. I co tam odkryłem? Po pierwsze – to, co widać z zewnątrz, nie przygotowuje na wrażenia, które czekają w środku. Budynek na pierwszy rzut oka kojarzący się z więzieniem od wewnątrz przypomina salę koncertową. Nad rozświetlonym dziedzińcem górują drewniane galeryjki sięgające wysokości czwartego piętra. Ściany są poznaczone wejściami do niewielkich, identycznych pomieszczeń, wzdłuż nich wiją się drewniane korytarze. Na wyłożonym koślawym brukiem dziedzińcu znajdują się zwykle jedna lub dwie studnie oraz niewielka izba, w której pośród licznych ozdób czciło się przodków. Kształt budynku zmusza do tego, by wciąż obracać się wokół własnej osi. Podziwianiu galerii, nieba i gór widocznych nad dziedzińcem towarzyszy nieustający zawrót głowy i zachwyt nad konstrukcją, która pozwalała pomieścić małą społeczność w środku gigantycznej, niezdobytej budowli. Chociaż istnieją pogłoski o tulou jeszcze wcześniejszych, najstarsze zapisy dotyczą tych powstałych w 1558 r. – tak twierdzi Huang Hanmin, architekt i autor wielu artykułów na temat tulou. Czas ich budowy zbiega się z okresem zaciekłych wojen prowadzonych przez lud Hakka, który przywędrował tu z północnych chińskich równin i zaczął wypierać miejscową ludność. – Od samego początku tulou konstruowano z myślą o zapewnieniu ludziom bezpieczeństwa – wyjaśnia Huang. – Mieszkańcom tych budowli groziły nieustające ataki ze strony dzikich zwierząt, bandytów i lokalnych watażków. Aby zabezpieczyć się przed tymi zagrożeniami, budowniczowie wznosili ściany z ubitej ziemi, stanowiącej tak właściwie mieszaninę gliny, wapienia i piasku, która zasychała, tworząc skorupę twardą jak beton. Wiele z tych ścian miało co najmniej półtora metra grubości i potrafiło się oprzeć kulom armatnim, taranom, a także sporadycznym trzęsieniom ziemi. Wzrost demograficzny oraz niepokoje towarzyszące komunistycznej rewolucji, jaka wybuchła w 1949 r. w Chinach (a Hakka należeli do jej najgorliwszych zwolenników), sprawiły, że nowe tulou powstawały aż do XX w. Trzynaście warowni w Hekeng zbudowano pomiędzy połową XVI stulecia a latami 70. XX w. Jedyna różnica między najstarszymi tulou a dwupiętrowym Dongsheng (Wschodnie Wzniesienie) Lou ukończonym w 1961 r., to wielkość pomieszczeń, które w nowej konstrukcji są nieco większe, choć ustawienie w nich dwuosobowego łóżka wciąż stanowi wyzwanie. Miałem okazję poznać hodowcę herbaty z Hekeng, człowieka nazwiskiem Zhang, który nadzorował wznoszenie Dongsheng Lou. Budowa każdego piętra podpartego solidnymi stemplami i złożonego z 22 izb zajmowała równy rok. Próbowałem się dowiedzieć, czy wyobraża sobie coś takiego dzisiaj. Zhang omiótł spojrzeniem ściany budowli, których faktura przywodziła na myśl pomarszczoną skórę. – To niemożliwe – pokręcił głową. – Koszty budowy byłyby pięciokrotnie wyższe niż w przypadku budynków ze stali i betonu. Proszę sobie wyobrazić, jak wiele trzeba w to włożyć pracy. A zresztą gdzie dziś szukać tak wielkich drzew? Prawie każdy mieszkaniec Hekeng, jakiego spotkałem, nosił nazwisko Zhang. Wioski w górzystej prowincji Fujian zasiedlane były przez klany, stąd zwykle dominuje w nich jedno nazwisko. Hekeng to wioska Zhangów, w okolicy są też miejscowości zamieszkane przez potomków klanu Li lub Jang. Tulou budowano tak, by mogły w nich mieszkać całe społeczności liczące setki osób, co doprowadziło do stworzenia konstrukcji niespotykanych nigdzie indziej na świecie. Wieśniacy żyjący w okolicach średniowiecznych europejskich zamków mogli się w nich schronić jedynie w czasie oblężenia. Tulou zapewniało ochronę i mieszkanie przez cały rok. W regionach górskich istnieje ograniczony dostęp do terenów pozwalających na stawianie domów, więc budowle muszą piąć się w górę. Rodziny wchodzące w skład klanu zajmowały jeden lub więcej segmentów tulou – w zależności od tego, jak były liczne. Na parterze wychodzącym wprost na dziedziniec znajdowała się kuchnia i jadalnia, pierwsze piętro służyło za magazyn, pomieszczenia mieszkalne pięły się od drugiego piętra wzwyż. Według słów Huanga konstrukcja budowli przypomina fragmenty pomarańczy zwrócone ku centralnemu ośrodkowi. Wszyscy korzystali z tych samych korytarzy i schodów. Przy wejściu wisiała lista zasad i obowiązków (wynoszenie śmieci, szacunek wobec starszych, uczestnictwo w ceremoniach świątecznych). Pomieszczenia, niezależnie od tego, czy zajmował je przywódca klanu, czy zwykły świniopas, były dokładnie takie same. (Inni mieszkańcy prowincji Fujian, lud Minnan, tworzyli budynki zapewniające nieco więcej prywatności, z osobnymi korytarzami i schodami prowadzącymi do poszczególnych segmentów mieszkalnych). Tulou rzadko budowano na górskich szczytach. Większość z nich znajdziemy w dolinach osłanianych od tyłu przez skaliste zbocza, od frontu zaś przez wodę. Stawiano je w zgodzie z zasadami feng shui, tradycyjnej chińskiej sztuki wróżenia z warunków środowiskowych. Celem feng shui, stanowiącego połączenie zdroworozsądkowego myślenia z mistyką, jest napełnianie ludzi dobrą energią płynącą z miejsca zamieszkania. Zgodnie z tymi wierzeniami właściwa lokalizacja zapewnia bogactwo, wpływy i liczne potomstwo. Smagane wiatrem górskie wierzchołki raczej nie wróżyły zdrowia i spokoju. Poprosiłem jednego z wyznawców feng shui, Zhanga Shou Ru, by opisał dla mnie z tej perspektywy zabudowania wioski Hekeng. Pomarszczony 85-latek wyprzedził mnie w drodze do punktu widokowego, a kiedy tam wreszcie dotarłem, czekał, paląc papierosa. Jego zdaniem góry rozciągające się za wioską na kształt smoczego grzbietu oznaczały źródło dobrej energii. Istotne było także to, że w Hekeng łączyły się dwa strumienie, choć mój rozmówca wyraził obawę, że woda wypływająca z wioski może zabierać więcej pieniędzy, niż do niej przynosi. Zhang Shou Ru ocenił też lokalizację kilku tulou, kucając przed bramami budynków ze swoim specjalistycznym kompasem, określającym 24 kierunki świata, i stwierdzając za każdym razem z satysfakcją, że postawiono je w „dobrych miejscach”. Feng shui prowincji fuijan faktycznie musi być dobre, o czym świadczyć może zauważalny w ostatnich latach napływ turystów. Prawdziwa bonanza zaczęła się w 2008 r., po wpisaniu 48 tulou na listę światowego dziedzictwa ludzkości. Wiejskie drogi w każdy weekend pełne są samochodów, a w tulou kłębią się tłumy turystów. Świat dowiedział się o tych budynkach dopiero w latach 50. XX w., wcześniej nawet mieszkańcy innych regionów Chin nie zdawali sobie sprawy z ich istnienia. Tulou z południa prowincji Fujian zyskały sławę dopiero 30 lat później. Huang Hanmin był jednym z pierwszych badaczy, którzy zajęli się tym tematem. Jeżdżąc rowerem od wioski do wioski, zaczął liczenie tulou. Ustalił, że na terenie Chin znajduje się 2812 takich budowli o najróżniejszych kształtach, czyli tysiąc mniej, niż początkowo przypuszczano. Jego zdaniem „46 z nich zasługuje na wpis na listę światowego dziedzictwa ludzkości”. Ale gdzie się podziali wszyscy mieszkańcy? Pytanie to towarzyszyło mi za każdym razem, gdy zaglądałem do wnętrza tulou. W budynkach przewidzianych dla setek ludzi pomieszkiwało zazwyczaj kilka osób samotnych i w podeszłym wieku. Pomiędzy kostkami bruku na dziedzińcu pleniły się chwasty, a woda w studniach nie nadawała się do picia. Czasem z podcieni wyskakiwało jakieś dziecko, pozostawione tu do opieki nad staruszkami, podczas gdy rodzice wyruszyli do odległego miasta w poszukiwaniu pracy. W ciągu ostatniego ćwierćwiecza gwałtownego rozwoju gospodarczego, który doprowadził do powstania społeczeństwa konsumpcyjnego w Chinach, tulou opustoszały niemal zupełnie. Ludzie nie chcieli już dłużej mieszkać w pozbawionych kanalizacji, ciasnych pomieszczeniach. Pozostali tam jedynie biedacy. – Ludzie się zmienili – wyjaśnia Lin Yi Mou, oprowadzając mnie po Eryi Lou, wspaniałej, bogato wyposażonej fortecy, która w czasach świetności udzielała schronienia 400 mieszkańcom, dziś jednak zamienionej w muzeum. – W dawnych czasach – tłumaczył – każda z mieszkających tutaj rodzin pokrywała część kosztów niezbędnych napraw. Teraz nikt nie chce wydawać pieniędzy na domy należące do przodków, ludzie wolą je wydać na siebie. Jedynie podczas większych świąt tulou rozbrzmiewają minionym gwarem. Krewni zjeżdżają w odwiedziny do przodków, odbywają się śluby i wesela, wszyscy wracają do ciasnych pokoików swojego dawnego domu. W czasie majowego weekendu miałem okazję wysłuchać nostalgicznych wspomnień marnotrawnych synów i córek przywołujących w pamięci dzieciństwo w tulou: – Mieszkało tu tyle dzieci, że zawsze miałeś jakieś towarzystwo; zimą było ciepło i przytulnie; czuliśmy się bezpiecznie. Po krótkim pobycie wszyscy powrócili do swoich nowoczesnych mieszkań. Tulou to solidne konstrukcje, które nie znikną. Być może nawet kiedyś powróci moda na takie budownictwo. Inżynierowie i architekci upatrują w tulou prototypu „budowli ekologicznej”: zharmonizowanej z krajobrazem, energooszczędnej i stworzonej z lokalnych, naturalnych materiałów. Jak twierdzi kanadyjski architekt Jorg Ostrowski, Chengqi Lou, znany na całym świecie kompleks czterech tulou zbudowany na początku XVIII w., spełnia z nawiązką wszystkie wymagania potrzebne do uzyskania certyfikatu Leed przyznawanego budynkom przyjaznym środowisku. W prowincji Guangdong, nieopodal zamieszkanego przez 40 mln ludzi Kantonu, architekci firmy Urbanus wybudowali udaną, nowoczesną wersję tulou dla 278 rodzin o niskich dochodach. – Nietrudno sobie wyobrazić zastosowanie tych rozwiązań, kładących nacisk na wspólną przestrzeń w tworzeniu dzisiejszych projektów szkół, bibliotek czy nawet więzień – wyjaśnia Meng Yan, projektant budowy. W turystycznej miejscowości Taxia, niedaleko obiektów wpisanych na listę światowego dziedzictwa, opuszczone od ośmiu lat tulou zostało w ciągu roku przebudowane przez miejscowego przedsiębiorcę Zhanga Min Xue w hotel. – Najwięcej problemów sprawiło poprowadzenie nowoczesnej kanalizacji – wyjaśnił mi Zhang. Zatrzymałem się tam na jakiś czas. Budynek wypełniał gwarny tłum. Na balustradach wisiało pranie, po bruku pałętały się kurczaki. Przed wizerunkiem lokalnego bóstwa płonęły świece. Na noc brama została zamknięta na głucho. Mieszkałem w prawdziwym tulou. ‭ ‬ Tekst: Tom O'Neil
Sytuacja na Półwyspie Koreańskim z dnia na dzień robi się coraz bardziej niebezpieczna.
W 2009 roku opublikowaliśmy tekst o uchodźcach. Masowe ucieczki z Korei Północnej rozpoczęły się już w latach 90, gdy głód pochłonął blisko milion ludzi. Dziś, w kontekście rosnącego niebezpieczeństwa, przypominamy jego treść. 3000 km najeżonej niebezpieczeństwami podróży przez Chiny to dopiero początek. Później przed uchodźcami stanie większe wyzwanie: stworzenie sobie nowego życia. Listopadowy chłód wdziera się przez okna odrapanego bloku w Yanji, chińskim mieście oddalonym o 16 km od granicy. Na trzecim piętrze ktoś zatrzymuje się przed drzwiami. Wewnątrz dwie przerażone uciekinierki z Korei Północnej pochylają głowy, spodziewając się najgorszego. Jeśli policja złapie je bez dokumentów, będą deportowane do ojczyzny, gdzie najpewniej zostaną skazane na lata ciężkich robót. Ściga je też były szef, właściciel stron z internetową pornografią. W ostatnich latach Czerwona i Biała (imiona, które nadałem im w swoich notatnikach na wypadek konfiskaty przez policję) były niewolnicami. Musiały się rozbierać i prowadzić obsceniczne rozmowy przed kamerą internetową. Zbiegły stamtąd zeszłej nocy dzięki pomocy misjonarzy, którzy zapewnili im schronienie w tym mieszkaniu. – Jesteście tam? – odezwał się ktoś za drzwiami. – Otwórzcie. Biała rozpoznała ten głos: należał do człowieka, który pomógł im w ucieczce. Pospieszyła do drzwi i uchyliła je odrobinę. W progu stał mężczyzna trzymający w ręku torbę ryżu. – Na pewno jesteście głodne – powiedział. Kobiety poprowadziły go do kuchni, gnąc się w ukłonach wdzięczności. Już po chwili słychać było ożywioną rozmowę. Misjonarz przyniósł wiadomość: – Bądźcie gotowe do drogi. Właśnie dostaliśmy telefon. Wzdłuż ciągnącej się na długości 1 450 km granicy między oboma państwami, pośród chińskich miast i wiosek, ukrywa się ok. 50 tys. mieszkańców Korei Północnej. Niezliczone rzesze przyjeżdżają tutaj tylko na kilka miesięcy, a następnie prześlizgują się z powrotem do ojczyzny, wioząc ze sobą jedzenie i pieniądze. Wielu jednak nie może lub nie chce powrócić. Muszą dokonać radykalnych wyborów: pozostawać w ukryciu, padając ofiarą bezwzględnych pracodawców, lub spróbować swoich sił na szlaku przemytniczym, przemierzając niebezpieczną trasę przez Chiny i południowo-wschodnią Azję. Wielu trafia na donosicieli i zostaje złapanych. Ale dzięki pomocy wolontariuszy i przemytników inkasujących ponad 3 000 dol. za zorganizowanie przeprawy 15 tys. z nich udało się dotrzeć do Korei Południowej. Tam, pozbawieni niezbędnych w rynkowej gospodarce umiejętności, muszą rozpoczynać życie od początku. Dlaczego podróż z jednego państwa koreańskiego do drugiego musi oznaczać pokonanie niemal połowy azjatyckiego kontynentu? Otóż czterokilometrowy pas strefy zmilitaryzowanej (wytyczony w 1953 r., po wojnie koreańskiej) jest najlepiej strzeżoną granicą świata, przez którą mysz się nie prześliźnie. Bariera ta oddziela dyktaturę, w której ludzie umierają z głodu, od państwa doskonale prosperującego, prawdziwej gospodarczej potęgi. Po obu stronach tej międzypaństwowej, a zarazem międzysystemowej granicy stoją dwie uzbrojone po zęby armie. W tej sytuacji uciekinierom z komunistycznego skansenu pozostaje tylko droga przez Chiny. Masowe ucieczki z Korei Północnej rozpoczęły się w latach 90., po tym jak klęska głodu przyniosła śmierć co najmniej milionowi ludzi. Chiny (zwłaszcza olbrzymia populacja koreańsko-chińska zamieszkująca opisywany region) początkowo otwarcie udzielały pomocy desperatom przedzierającym się przez granicę. Północnokoreański rząd nie ustawał jednak w protestach, więc Chiny zmieniły politykę. Rozpoczęły się najazdy policji na wioski i osady oraz przepłaszanie uchodźców. W Korei Północnej przekroczenie granicy bez zezwolenia grozi wyrokiem do pięciu lat więzienia w obozie pracy, a nawiązanie kontaktu z misjonarzami lub innymi ludźmi pomagającymi w ucieczkach do Korei Południowej uznawane jest za zdradę państwa i karane głodem i torturami. Część ofiar zostaje stracona w wyniku pokazowych egzekucji. Organizacje humanitarne oraz światowi przywódcy wywierają naciski na chiński rząd, próbując zmusić go do respektowania umów międzynarodowych i nadania zbiegom z Korei Północnej statusu uchodźców, który przysługuje im ze względu na drastyczność kar grożących w wyniku deportacji. Chińczycy wciąż jednak uznają ich za emigrantów ekonomicznych i w miesiącach poprzedzających olimpiadę w 2008 r. nasilili deportacje. Większość uchodźców próbuje przeprawiać się przez Tuman, rzekę płynącą na jednej trzeciej długości granicy między oboma krajami. Latem jest na tyle płytka, że daje się ją przejść, zaś zimą pokonanie tej przeszkody ułatwia lód. Chiński brzeg wygląda niewinnie – zaledwie kilku żołnierzy, żadnych płotów pod napięciem. Po stronie koreańskiej co kilkaset metrów stoją bunkry przypominające stanowiska myśliwskie. Odwiedzając chińską stronę, zapytałem kierowcę, dlaczego granica nie jest lepiej chroniona. – Koreańczycy myślą, że uda im się złapać wszystkich, nim dotrą w pobliże rzeki, a Chińczycy są pewni, że znajdą każdego zbiega, jeśli tylko zechcą – uśmiechnął się w odpowiedzi. Gdyby nie widoczne strażnice na drugim brzegu rzeki nic nie sugerowałoby ponurej rzeczywistości panującej w Korei Północnej: dziesiątki karnych obozów, w których przetrzymuje się obywateli oskarżanych o niewystarczającą lojalność; głód i niedożywienie dotykające przynajmniej czwartą część 23-milionowej populacji; służby mundurowe złożone z miliona pracowników, szpiegujących i prześladujących pozostałych mieszkańców. Tuż nad brzegiem rzeki widać spółdzielcze gospodarstwa rolne, w większej części pozbawione elektryczności. Jednopasmowy most prowadzi do Namyang, miasta szarych bloków, po którego pustych ulicach jeżdżą nieliczne pojazdy wojskowe oraz rowery. Jedynym kolorowym elementem w zasięgu wzroku jest olbrzymie malowidło ścienne przedstawiające Kim Ir Sena, założyciela Korei Północnej i ojca aktualnego przywódcy, Kim Dzong Ila. Obu traktuje się jak bóstwa. Dla Czerwonej, której rodzina mieszka w pobliżu granicy, Chiny miały urok raju. – Widziałam światła wielu bloków i elektrowni – wspomina. – Chiny wyglądały tak bogato... Kobieta wychowywała się na wsi w prowincji Hamgyong Namdo, skąd pochodzi większość zbiegów. – Widziałam, jak ludzie chorowali i umierali, żywiąc się tylko trawą i korzonkami. Później zauważyła, że z sąsiednich bloków niemal zniknęły kobiety. Przeszły przez granicę. Aż do roku 2003 liczba mężczyzn i kobiet, którzy decydowali się na ucieczkę, była porównywalna, dziś jednak kobiety stanowią trzy czwarte zbiegów. Mężczyźni służą w wojsku lub pracują na farmach, więc kobietom łatwiej wymknąć się z domu czy pracy. Czerwona uciekła podczas deszczowej lipcowej nocy. Nastolatka czuła, że stanowi ciężar dla swojej rodziny, odrzuciła także pracę polegającą na czytaniu wiadomości o „Ukochanym Przywódcy” – Kim Dzong Ilu – przez miejski radiowęzeł. W ucieczce towarzyszyła jej ciotka. Po przekupieniu strażników sumą 15 dol. kobiety dotarły do rzeki. Omdlewającymi z wysiłku rękami Czerwona wiosłowała na tratwie skleconej z powiązanych rurek. Ciotka, zniesiona prądem, zmuszona była się cofnąć. Przerażona, zaledwie 15-letnia Czerwona ruszyła przed siebie sama. Wkrótce zaopiekowała się nią Koreanka, którą kiedyś sprzedano Chińczykowi za żonę. Przez kolejne trzy lata dziewczyna pracowała jako pomywaczka i pomocnica na farmie. W ręce producentów pornografii i przed kamerę tuż obok Białej dostała się, gdy ukradła pieniądze swego pracodawcy i uciekła do Yanji. Biała też przeszła przez rzekę nocą. Wcześniej mieszkała w mieście przemysłowym w północnej części kraju, opiekując się chorą matką i dwójką młodszego rodzeństwa. Pomimo pracy w fabryce pałeczek oraz sprzedawania owoców na ulicznym straganie nie była w stanie zarobić na utrzymanie rodziny i zazwyczaj chodziła głodna. Kiedy zaczepił ją mężczyzna oferujący pracę w chińskiej fabryce komputerów, zgodziła się, naiwnie licząc, że zarobi na lekarstwa dla matki. Roztrzęsiona po przedarciu się przez granicę dziewczyna wskoczyła do samochodu, nie zadając żadnych pytań. Oszukano ją. Następny rok spędziła w zamkniętym pokoju, zmuszona do świadczenia usług seksualnych. Z biura mieszczącego się dwa piętra nad targiem w Seulu, stolicy Korei Południowej, pastor Chun Ki-won telefonicznie dał sygnał, że zbiegowie mogą wyruszyć na szlak. Założyciel misji Durihana (Dwa złączone w jedność), jednej z wielu chrześcijańskich organizacji powstałych w Korei Południowej, które skupiają się na niesieniu pomocy uchodźcom, zaplanował setki ucieczek, dzięki czemu mieszkańcy Korei Północnej uwięzieni w Chinach dotarli do bezpiecznych schronień na południu, w USA oraz innych krajach. Chun należy do zróżnicowanej grupy aktywistów, pracowników organizacji humanitarnych, przemytników i podobnych mu misjonarzy, którzy panują nad azjatyckim szlakiem przemytniczym. Jedni próbują w ten sposób przyspieszyć upadek Korei Północnej, inni starają się nawrócić mieszkańców tego kraju na chrześcijaństwo. Większość jednak decyduje się na działanie kierowana współczuciem. Podejmowanie ryzyka to rzecz pastorowi nieobca. W 2002 r. chińska policja aresztowała go w pobliżu granicy z Mongolią – na szlaku, który sam wytyczył. Razem z nim wpadło dziewięcioro uciekinierów z Korei Północnej – zostali deportowani do kraju i od tamtego czasu słuch po nich zaginął. Chun spędził 9 miesięcy w więzieniu, następnie odesłano go do Korei Południowej i zakazano wjazdu do Chin. Jego aresztowanie wywołało spore poruszenie w ojczyźnie i przybliżyło opinii publicznej losy północnokoreańskich uciekinierów. O Białej i Czerwonej pastor dowiedział się dzięki temu, że zakochany internetowy klient Białej odkrył, że dziewczyna jest więzioną uciekinierką i poinstruował ją, jak za pomocą sieci skontaktować się z Durihaną. Ostrożne prośby wysyłane przez Białą w e-mailach pomogły Chunowi uruchomić chińskie kontakty i uwolnić dziewczyny. Obawiając się, że rozwścieczony szef Czerwonej i Białej będzie chciał je odzyskać, Chun przesunął dziewczyny na początek kolejki oczekujących na przemyt przez granicę. Kiedy obie kobiety nerwowo oczekiwały na sygnał do wyruszenia w drogę, kilka kilometrów dalej kolejny zbieg z Korei Północnej, którego nazwę Czarnym, modlił się o szybką możliwość kontynuowania ucieczki. Misjonarz zaaranżował nasze spotkanie na tyłach restauracji w Yanji. Mimo przejmującego wiatru Czarny miał na sobie jedynie cienką ortalionową kurtkę. Jego twarz nosiła ślady krańcowej udręki. Czarny przeszedł przez zamarzniętą Tuman przed dwoma laty. Był jednym z nielicznych zbiegów z wyższym wykształceniem. Podczas pracy na stanowisku strażnika w Pjongjang czuł się coraz bardziej rozczarowany korupcją, która toczyła „robotniczy raj”. Przez kilka lat uciułał kilkaset dolarów niezbędnych na wynajęcie pośrednika, który przerzuciłby go wraz z narzeczoną do Chin. Najpierw zawieziono ich nad Tuman. Kiedy nadszedł czas na przeprawę, Czarny przestraszył się, że jadąc samochodem, wzbudzą podejrzenia, zdecydowali się więc na siedmiogodzinną przeprawę przez góry, która kosztowała go utratę czucia w palcach stóp. – W porównaniu z tym, co wydarzyło się później, przejście przez Tuman było łatwizną – wspomina Czarny. Podobnie jak Biała, on też został oszukany przez pośrednika, odsprzedany gangowi i zmuszony do wielokrotnego przemycania narkotyków i pieniędzy przez rzekę. – Najczarniejsze chwile nadeszły później – jego narzeczoną sprzedano podstarzałemu narkomanowi i stracił z nią kontakt. Zdecydował się jednak posłuchać rady krążącej między zbiegami: „Kieruj się na krzyż”. W okolicach Yanji ponad 30 kościołów udzielało pomocy uchodźcom. Dopóki pastorzy nie przyciągali zbytniej uwagi, mogli działać bez kłopotów. Kiedy Czarny znalazł schronienie w kościele, został gorliwym czytelnikiem Pisma Świętego i modelowym przypadkiem nawrócenia. Pastora Chuna cieszył każdy zbieg przyjmujący chrześcijaństwo, był jednak świadomy, że nawrócenia mogą być powierzchowne, spowodowane koniecznością przeżycia. – Wielu z nich tak naprawdę nie jest chrześcijanami – wyznał. – Niczym się to dla nich nie różni od wiary w boga pod postacią Kim Ir Sena. Zmiana zachodzi tylko w głowach, nie w sercu. Wiara Czarnego sprawiała jednak wrażenie szczerej. Podczas naszej rozmowy nad miską parującego rosołu Czarny sięgnął pod koszulę i wydobył mały drewniany krzyż. – Marzę o wstąpieniu do seminarium w Korei Południowej – oznajmił – a potem chcę powrócić do mojej wioski i głosić ewangelię. Kiedy wspomniałem, że za posiadanie Biblii grozi kara śmierci, odpowiedział: – Ja tylko wykonuję Boży Plan. Nadszedł oczekiwany moment. Pastor Chun otrzymał zgodę wspólników na rozpoczęcie ucieczki – zbiegów czekała trwająca 3 220 km podróż pociągiem z Pekinu do prowincji Junnan, a potem wędrówka przez góry w stronę Laosu oraz przejście przez dżunglę na brzeg Mekongu. Po pokonaniu tej przeszkody uchodźcy docierają do Tajlandii, gdzie obywatele Korei Północnej mogą ubiegać się o azyl polityczny. Najpierw wyruszą Biała z Czerwoną. Czarny musi poczekać kilka dni na kolejną grupę. W towarzystwie chińskiego przewodnika obie kobiety zostały odwiezione nocą do Pekinu i pozostawione w pobliżu dworca kolejowego, tuż przed restauracją KFC. Według planu powinny wsiąść do pociągu jadącego do Kunming, stolicy Junnanu, gdzie miały dołączyć do kolejnej trójki uciekinierów. Wyruszyłem tym samym pociągiem. Instrukcje, jakie zbiegowie otrzymali od Chuna, były zwięzłe: módlcie się, siedźcie cicho, a gdy policja zacznie sprawdzać dokumenty, udawajcie, że śpicie albo schowajcie się w ubikacji. Jeśli zostaniecie aresztowani, nie ujawniajcie nazwisk ludzi, którzy wam pomogli. W wagonie Czerwona i Biała wspięły się na kozetki tuż pod sufitem i skuliły pod kocami. Od czasu do czasu spoglądały nerwowo przez okna, obserwując, jak zamarznięte pola i miasta spowite smogiem ustępują miejsca zielonym łąkom i sadom. Podczas 40-godzinnej podróży służby ochrony kolei kilkakrotnie sprawdzały bilety i dokumenty pasażerów, ale kobiety ukryte na posłaniach umknęły ich uwagi. W Kunming Biała i Czerwona wmieszały się w tłum wypełniający olbrzymią dworcową poczekalnię. Już po chwili napotkały kolejnych zbiegów. Grupie przewodził 30-letni mężczyzna, były taksówkarz, posługujący się znośną chińszczyzną. Towarzyszyła mu 18-latka w berecie. Trzecim uciekinierem była 57-letnia kobieta usiłująca dotrzeć do córki, której już wcześniej udało się przedostać do Korei Południowej. Grupa znalazła sobie miejsce pośród tłumu i rozpoczęło się oczekiwanie na wynajętego przez Chuna przewodnika, który miał przeprowadzić ich do Tajlandii. Z głośników co chwilę słychać było wojskowe hymny, a w pobliżu przechodziły grupki żołnierzy. Zbiegowie ukryli się za filarem, szeroko otwartymi oczyma obserwując panujący wokół rwetes. Wyczuwając, że za chwilę mogą przyciągnąć uwagę jakiegoś urzędnika, zaprosiłem wszystkich do pokoju hotelowego. Przez kolejne kilka godzin popijając colę z hotelowego barku, zachwyceni uciekinierzy oglądali filmy w telewizji. – Jaki on przystojny – westchnęła jedna z kobiet na widok Toma Cruise’a, o którym nie słyszała nigdy wcześniej. – Nie jestem sobie w stanie wyobrazić, co będzie dalej – oznajmiła Biała, przełączając na inny kanał. – Chcę tylko dotrzeć do Korei Południowej. To cywilizowany i zamożny kraj. Powierzchowne dopasowanie się do nowych okoliczności nie powinno być dla niej trudne. Przebrała się w obcisłe dżinsy (nielegalne w Korei Północnej) i frywolną bluzkę, spod której wystawał naszyjnik. Czerwona też znalazła kolorową odzież, sprawiała jednak wrażenie zagubionej. Zaskoczyłem ją pytaniem o plany. – Może nauczę się angielskiego i obsługi komputerów – odparła pospiesznie. Nikt nie zastanawia się nad tak odległą przyszłością. Wreszcie nadszedł sygnał od przewodnika. Cała piątka zebrała bagaże i pospiesznie wyszła. Ubrany w luźną koszulę i spodnie koloru khaki pastor Chun mógł uchodzić za turystę podziwiającego rozbłyski porannego światła w wodach Mekongu. Za jego plecami, rozbrzmiewając warkotem motocykli i okrzykami ulicznych sprzedawców, budziło się do życia tajskie miasto. Po drugiej stronie rzeki, w Laosie, kilka osób poruszało się w obejściach na granicy lasu. Chun przyleciał poprzedniej nocy z Seulu do Bangkoku i pojechał nad Mekong, by spotkać się z Białą, Czerwoną oraz resztą zbiegów. Jego podopieczni utknęli jednak w Chinach, więc pozostała mu jedynie modlitwa. Po odebraniu grupy z hotelu w Kunming przewodnik wynajęty przez Chuna przewiózł ją przez góry do kryjówki w pobliżu granicy z Laosem. Tam spędzili kilka dni. W związku z nadchodzącym świętem państwowym władze Laosu zaostrzyły kontrolę graniczną i przewodnik uznał, że przeprawa w tym momencie byłaby zbyt ryzykowna. Wkrótce do oczekujących dołączył Czarny, wyczerpany podróżą przez całe Chiny w pociągu pełnym uciekinierów. – Omal nie wpadłem – opowiadał. – Gdy policja zaczęła sprawdzać dokumenty, udałem, że jestem pijany w sztok i zostawili mnie w spokoju. Informacja o opóźnieniach zmartwiła pastora. – To najniebezpieczniejszy etap podróży. Muszą pieszo przejść przez Laos – tłumaczył, gdy staliśmy na brzegu Mekongu. – Mają jakieś 50 proc. szans, że im się uda. Powołanie do zostania dobrym samarytaninem pastor poczuł w wieku 40 lat. Zrezygnował wtedy z kierowania hotelem i wstąpił do seminarium. Chun ustanowił swoisty rekord – pomógł w ucieczce 700 mieszkańcom Korei Północnej. Nieudanych wypraw było zaledwie kilka. Pastor – dziś już ponad 50-letni, z widocznymi śladami siwizny we włosach – nie jest jednak świętym z obrazka. Misjonarze, z którymi kontaktuje się w Chinach, narzekają czasem na jego apodyktyczność i brak rozwagi. Najlepszy przewodnik, jakiego zatrudnia, szmuglował kiedyś narkotyki, sam pastor zaś lubi się uskarżać na brak wdzięczności. – Wie pan, że ze wszystkich, którym pomogłem, zaledwie 30 osób zadzwoniło, żeby mi podziękować? – żalił się. Zaraz jednak dodał: – To nie są źli ludzie. Po prostu nie rozumieją, że ktoś im pomaga, nie oczekując nagrody. Po trzech tygodniach spędzonych w kryjówce uciekinierzy otrzymali rozkaz przemarszu przez tereny Złotego Trójkąta – między Chinami, Birmą, Laosem i Tajlandią, gdzie wśród upraw dominują plantacje opium i króluje bezprawie. Przez 16 godzin pokonywali lasy i strumienie pełne pijawek, aż dotarli do Laosu. – Wciąż szliśmy pod górę, a ja co kilka kroków upadałem, płacząc ze zmęczenia – wspomina Czarny. Kolejnej nocy przewieziono ich w pobliże Mekongu, skąd musieli przedostać się przez rzekę otoczoną wieżami wartowniczymi. Po tajskiej stronie czekała na nich ciężarówka. Grupa została odwieziona na przystanek autobusowy, skąd po 10 godzinach dotarła do schroniska Durihany w Bangkoku. Tam po raz pierwszy od wielu tygodni zjedli solidny posiłek. – Nasze modlitwy zostały wysłuchane – rozpłakał się z radości Czarny. Następnego ranka misjonarze odwieźli uciekinierów do południowokoreańskiej placówki dyplomatycznej, gdzie uchodźcy poprosili o azyl polityczny. Nic nie przygotowuje mieszkańców Korei Północnej na wrażenie wywierane przez Seul. – Stałam, dotykając własnej twarzy i próbując odgadnąć, czy to wszystko dzieje się naprawdę – opowiadała Czerwona, wspominając przeżycia towarzyszące widokowi budynków i ulic przesuwających się za oknami lądującego samolotu. Później czekała ich jeszcze jazda autobusem wzdłuż rzeki Han przez centrum miasta, stanowiące uosobienie zamożnego i dynamicznego państwa, które dla wielu uchodźców było o wiele bardziej skomplikowane i obce, niż się spodziewali. To, co mieszkańcy Północy wiedzą o Południu, jest zniekształcone przez północnokoreańską propagandę (Południe to ziemia wroga, zamieszkana przez zbrodniczych kapitalistów) i migawki z telenowel. Wielu z nich ma zupełnie fantastyczne wyobrażenia na temat „południowego raju” i swoich szans na szybki sukces. Po przesłuchaniu zbiegów odesłano do obozu Hanawon, gdzie przez dwa miesiące będą uczestniczyli w obowiązkowych kursach poświęconych kulturze Korei Południowej oraz poznawali nowe umiejętności, takie jak podróżowanie metrem czy otwieranie konta w banku. Zagwarantowano im obywatelstwo i wypłacono zapomogę – ok. 5 000 dol. podzielonych na niewielkie raty. Dostali też dodatek mieszkaniowy. W połowie lat 90. kilkudziesięciu uchodźców, którym co roku udawało się przedrzeć, mogło liczyć na huczne powitanie i atrakcyjne gratyfikacje: większość zbiegów to byli wysoko postawieni członkowie partii komunistycznej z Pjongjang i wojskowi – cenne źródła danych wywiadowczych. Od roku 2006 zdecydowaną większość z 2 000 uciekinierów stanowią jednak prości ludzie uciekający przed krańcowym ubóstwem. Są słabo wyedukowani, po latach niedojadania i obserwowania, jak członkowie ich rodzin umierają z głodu, wielu zapada na poważne choroby, także psychiczne. Tak twierdzi Andriej Lankow, ekspert z Uniwersytetu Kookmin w Seulu. Życie na Południu jest nieporównywalnie lepsze, a zbiegowie mogą się cieszyć nieznaną dotąd wolnością, brak im jednak poczucia przynależności. – Większość mieszkańców Korei Południowej nie zwraca uwagi na ich niedolę – mówi Lankow. – A obojętność wobec cierpień to jedna z najtrudniejszych do zniesienia form przemocy. Zapukałem do drzwi mieszkania na 12. piętrze bloku w Incheon. Czerwona przywitała mnie ubrana w dżinsy, jej włosy były ufarbowane na rudo. Z dumą pokazywała mi mieszkanie, do którego wprowadziła się przed siedmioma tygodniami – dwa idealnie czyste pokoje pozbawione jakichkolwiek mebli, poza materacem rzuconym na podłogę w sypialni i biurkiem, na którym królował komputer. – Kimichi! – zawołała, używając koreańskiej prośby o uśmiech i próbując uchwycić mnie w obiektywie nowego aparatu. Niczym rodowita nastolatka z Korei Południowej z wprawą załadowała obrazy oraz film do komputera i przesłała je do mojej żony w Stanach. Miałem wrażenie, że nieczęsto przyjmuje gości. – Masz tutaj wielu przyjaciół? – zapytałem. Dziewczyna gwałtownie pokręciła głową. – Jak mam znaleźć przyjaciół, skoro nie potrafię zrozumieć tego społeczeństwa? Przyznała, że rzadko wychodzi z domu, świadoma swojego obcego akcentu i trudności ze zrozumieniem najeżonego angielszczyzną języka Południowych Koreańczyków. Kursy językowe i nauka fryzjerstwa dużo ją kosztowały, a ona musiała ograniczać się do 400 dol. zapomogi. Mając tylko świadectwo szkoły średniej, była skazana na wykonywanie nisko płatnych prac. Rzuciła właśnie posadę na stacji benzynowej i zastanawiała się nad pracą w kawiarni. – Podczas rozmów kwalifikacyjnych boję się przyznać, że jestem z Północy. To zawsze wywiera złe wrażenie. W pobliskiej restauracji zjedliśmy posiłek złożony z ryb i ryżu, a Czerwona robiła kolejne zdjęcia, chichotała, wysyłała SMS-y do zaprzyjaźnionych uciekinierów. – Życie nie jest tutaj łatwe – powiedziała przed powrotem do swojej kryjówki – ale i tak się cieszę, że tu jestem. Biała wraz z pięcioma innymi kobietami dzieli szpitalny pokój w Chonan, miasteczku w pobliżu obozu dla przesiedleńców Hanawon. Tuż po przyjeździe wykryto u niej raka tarczycy. Gdyby wciąż znajdowała się w Korei Północnej czy nawet w Chinach, śmierć byłaby nieuchronna. Tu miała szanse na przeżycie. Blizna pooperacyjna przecinała jej gardło. W pamięci miałem młodą kobietę, krzykliwie ubraną i obdarzoną tubalnym śmiechem. Teraz stała przede mną w workowatej piżamie, a z jej ust wydobywał się jedynie ochrypły szept. – Zadzwoniłam do pastora, żeby mu podziękować – powiedziała. – Durihana pomaga opłacić mój pobyt w szpitalu, a czasem przychodzi Chun i wspólnie się modlimy. Jak uświadomił mi później pastor, Biała została chrześcijanką – „prawdziwą, wierzącą z całego serca”. Miała już okazję odwiedzić mieszkanie, do którego się wprowadzi. – Najpierw kupię sobie lodówkę – planowała – i będę gotować północnokoreańskie dania. Przyglądałem się jej zdumiony. Jakim cudem ta dziewczyna, mająca za sobą rok spędzony w zamkniętym pokoju, trzy miesiące pobytu w przeludnionym obozie dla uchodźców i kolejne trzy leżenia w szpitalu, podczas których dowiedziała się o śmierci matki i uwięzieniu brata, może promieniować taką świętością? Odprowadziła mnie do taksówki, a kiedy wyjrzałem przez okno samochodu, Biała wciąż stała na chodniku, uśmiechając się w stronę nieba. Czarny wprowadził się do mieszkania w centrum Seulu. Na jego ścianie wisi ten sam drewniany krzyż, który z takim oddaniem pokazywał mi w Chinach, a pośród zgromadzonych na podłodze książek leży otwarta Biblia. Nie zdążył jeszcze kupić żadnych mebli. – Wszystko jest o wiele trudniejsze, niż się spodziewałem – przyznał 40-latek. Jego marzenie o wstąpieniu do seminarium prysło, gdy dowiedział się, że przyjmują studentów tylko do 35. roku życia. Teraz pracował na budowie. – Musiałem szybko zarobić pieniądze, żeby sprowadzić brata i siostrę z Korei Północnej. Za każdym razem, gdy w rozmowie wymsknęła mu się jakaś skarga, szybko zaczynał przepraszać. – Mieszkanie tutaj przyniosło mi ogromną ulgę. Kiedy czytam o demonstracjach w Seulu, czuję radość. Gdybym wziął udział w czymś takim na Północy, wylądowałbym w więzieniu. Wezwaliśmy taksówkę i pojechaliśmy do dzielnicy studenckiej, pełnej tanich knajpek. Powietrze wibrowało dźwiękami klaksonów, a za oknami samochodu migały znaki i sylwetki przechodniów. Pośród hałaśliwego gwaru nowej ojczyzny mężczyzna zamknął oczy i zasnął. Był bezpieczny. Był wolny.
Indie bardzo się w ostatnich dekadach zmieniły, ale jeśli wiesz, gdzie szukać, ślady Wielkiej Duszy – Mahatmy – są wszędzie.
Tego dnia, jak zawsze, obudził się przed świtem. Pierwszą modlitwę poprowadził w całkowitych ciemnościach nad brzegiem rzeki Sabarmati. Wreszcie był gotów do działania. Odziany w długą szatę zwaną dhoti ruszył w drogę, dzierżąc w ręku bambusową laskę. Opuszczał miejsce, w którym żył od 13 lat, pośród ludzi wyznających ascezę i konieczność duchowego rozwoju. Nie był sam. Kiedy Mohandas Gandhi stanął na zakurzonej drodze prowadzącej na przedmieścia Ahmadabadu, największego miasta jego rodzinnego stanu Gudźarat, za sobą miał 78 odzianych na biało mężczyzn, którzy ustawili się parami. Na poboczach i w oknach pobliskich domów zgromadziły się dziesiątki tysięcy widzów – popleczników i ciekawskich – wznoszących okrzyki: Gandhi ki jai! „Gandhi zwycięży!”. Działo się to 12 marca 1930 r. Gandhi szedł ze swoimi ludźmi przez 25 dni, pokonując w tym czasie 400 km i docierając do brzegów Morza Arabskiego, aby zaprotestować przeciwko niesprawiedliwemu brytyjskiemu prawu opodatkowującemu wydobycie soli w koloniach. Opanowawszy do perfekcji sztukę dramatycznych gestów, przywódca marszu pochylił się nad brzegiem i podniósł garść zasolonej ziemi. Nielegalne wydobycie soli rozprzestrzeniło się w całym kraju, co poskutkowało aresztowaniami i pobiciami. Sam Gandhi spędził w więzieniu prawie dziewięć miesięcy. To, co władze uznały początkowo za pozbawiony większego znaczenia polityczny spektakl, przerodziło się w ogólnonarodowe wezwanie do walki o niepodległość. Po raz pierwszy w dziejach Hindusi wszystkich kast i płci, wyznawcy hinduizmu i muzułmanie razem sprzeciwili się brytyjskim rządom. Masy znalazły przywódcę. Od momentu wyruszenia w Marsz Solny aż do śmierci 18 lat później Gandhi zaraził całe Indie rewolucyjną mieszanką polityki i duchowości. Swoją filozofię czynu nazywał satjagraha – siłą prawdy. Zmusił rodaków do zrewidowania najgłębszych uprzedzeń związanych z systemem kastowym, religią i przemocą. Kilka godzin po jego śmierci z ręki zamachowca w 1948 r., zaledwie pięć i pół miesiąca po narodzinach nowego narodu, pierwszy indyjski premier Jawaharlal Nehru ogłosił, że blask Ojca Narodu będzie jaśniał przez kolejne tysiąclecie. Jak wiele z tego blasku pozostało do dziś? Aby się tego dowiedzieć, postanowiłem pójść w ślady Gandhiego. Poznasz mnie wtedy, gdy z całą jasnością zobaczysz moje czyny i ograniczenia – pisał. Zdecydowałem się powtórzyć trasę Marszu Solnego. Jego przemowy i artykuły poruszały sprawy, z którymi wciąż zmagają się współczesne Indie, a Hindusi nadal debatują nad dziedzictwem pozostawionym przez człowieka zwanego Mahatmą – Wielką Duszą. Prorok czy religijny szaleniec? Bohater czy czarny charakter? Wskazywał właściwą drogę czy poprowadził kraj na manowce? Nie ulega wątpliwości, że Gandhi miał olbrzymi wpływ na światową scenę polityczną: obmyślona przez niego strategia biernego oporu zainspirowała Martina Luthera Kinga, Nelsona Mandelę i Dalajlamę. Ale w jego ojczyźnie sytuacja jest raczej mglista. Wszędzie widać Gandhiego, a jednocześnie nigdzie go nie ma. Jego okulary spoglądają na ludzi z banknotów, w wielu miastach znajdziemy pomniki i ulice nazwane jego imieniem. Politycy co rusz przywołują go w swoich przemowach. Ale brak Gandhiego jest równie zauważalny. Marzył przecież o Indiach złożonych z samowystarczalnych wiosek, rządzonych przez zwolenników równości, sprzeciwiających się przemocy, gdzie religia i system kastowy miały stopniowo tracić znaczenie. Dziś trudno znaleźć jakieś ślady tych idei. Gigantyczne, chaotyczne miasta – Delhi, Bombaj, Kalkuta, materializm rozrastającej się klasy średniej i wyższej, wybór hinduistycznego nacjonalisty Narendry Modiego na premiera, arsenał broni atomowej i przemoc wobec kobiet sugerują, że współczesna hinduska tożsamość przybrała zupełnie inny kształt. – Indie mają schizofreniczne spojrzenie na Gandhiego. Widzą w nim źródło wszelkiego dobra i zła – twierdzi Tridip Suhrud, dyrektor fundacji opiekującej się aśramem, od którego Gandhi rozpoczął swój marsz. – Można się z nim spierać, można się zgadzać, ale bez niego nie da się zrozumieć Indii. Nawet za życia Gandhi bywał trudnym przywódcą. Jego rodzina, przyjaciele i sojusznicy polityczni nie mogli liczyć na żadną taryfę ulgową i musieli się dostosowywać do głoszonych przez niego wygórowanych moralnych standardów. Surowa dieta (bywało, że żywił się samymi orzechami, surowymi warzywami i suszonymi owocami) oraz celibat (dotrzymywał przysięgi czystości przez 42 lata) również nie przysparzały mu popularności zarówno wtedy, jak i dziś. Odegrał jednak w życiu tak wiele ról – polityka, reformatora, guru, dziennikarza, propagatora pokoju, wykładowcy i wynalazcy – że podobnie jak w wielkich epickich powieściach każdy znajdzie w jego życiorysie coś dla siebie. Pierwszego dnia marszu Gandhi zarządził postój w odległości 3 km od aśramu. Okryty pyłem wzbijanym przez podążający jego śladem tłum, zatrzymał się przed szkołą, którą ufundował 10 lat wcześniej, tworząc alternatywę dla brytyjskiej edukacji. Dziś, przechodząc pod kamiennym łukiem, trafiamy na zadrzewiony, wypełniony studentami kampus uniwersytetu Gujarat Vidyapith. Wszyscy ubrani są w luźne koszule i spodnie z khadi (słowo to znaczy z grubsza „plecionka”), ręcznie tkanego materiału, który stał się symbolem rewolucji Gandhiego, nawołującego do odrzucenia brytyjskich towarów. Na innych uczelniach studenci raczej tak się nie noszą. Jeden z członków zarządu uniwersytetu, uznany ekonomista Sudarshan Iyengar, gorliwie wierzy w niemodne zasady i wymagania stawiane przez ich szkołę. – Ćwiczymy serca, dłonie i głowy naszych studentów. W tej właśnie kolejności – wyjaśnia, siedząc na podłodze w białym khadi. – Tak jak Gandhi budujemy ich charaktery przez wspólną pracę i życie. Jego wierzenia są tak głębokie, że nawet uruchomienie komputera zmusza go do zastanawiania się nad implikacjami tego czynu. – Wierzę, że Gandhi widziałby w komputerach narzędzie służące wzmocnieniu jednostki – tłumaczy. – Ale co powiedziałby o kosztach ich produkcji oraz całym przemyśle? Co zrobiłby Gandhi? To najważniejsze pytanie na tej uczelni. Dla wszystkich uczniów, z jakimi miałem okazję porozmawiać, Gandhi jest prawdziwym wzorcem do naśladowania. Ale nie zamierzają ślepo kroczyć jego śladem. Jedna z dziewczyn wyznała, że uczy się tu tylko dlatego, że jej ojciec był zwolennikiem Gandhiego. – Jak dla mnie wcale nie był taki super – mówi, ignorując potępiające spojrzenie przechodzącej obok nauczycielki. Zapytałem, którzy ze studentów zamierzają nosić khadi po powrocie do domu. Tylko kilku podniosło ręce. Przerwał nam dzwonek. Nadeszła pora przędzenia. Aby przygotować Hindusów do niepodległości, Gandhi nakłaniał wszystkich, nie wyłączając wysokich urzędników państwowych, by każdego roku tkali co najmniej 25 m przędzy – miało to uczyć dyscypliny i samowystarczalności. Głosił, że „każdy obrót kołowrotka przędzie nić pokoju, dobrej woli i miłości”. Dochowując tradycji, 500 uczniów z kołowrotkami wypełnia salę. Siedzą ze skrzyżowanymi nogami i przędą w jednostajnym rytmie, sięgając po kolejne kłębki bawełny. Jedynym dźwiękiem towarzyszącym pracy jest turkot kołowrotków przekazujących myśl Gandhiego. Jak na najstarszego, 60-letniego uczestnika marszu, cierpiącego na dodatek na reumatyzm, Gandhi chodził bardzo szybko. Każdego dnia pokonywał 15–20 km, zatrzymując się w okolicznych wioskach, by się pomodlić, odpocząć, zjeść i przemówić do mieszkańców. Był pierwszym Hindusem, który znalazł porozumienie z mieszkańcami wsi. Jego zdaniem to właśnie tam mieściła się prawdziwa dusza Indii. Dziś byłby zapewne rozczarowany odkryciem, że indyjskie wioski na wiele sposobów wciąż tkwią w tym samym miejscu. To tylko fragment z lipcowego "National Geographic Polska" – wciąż do dostania w kioskach!
Stara technika i zupełnie nowe ujęcia amerykańskich parków narodowych
W podróż nad wodospad Bridalveil w dolinie Yosemite fotograf Carleton Watkins zabrał dużo bagażu. Był rok 1861, tuż po ustąpieniu gorączki złota w Kalifornii. 31-letni Watkins przedzierał się jednak przez pasmo Sierra Nevada w poszukiwaniu skarbów nieco innych niż żółty kruszec. Prowadził stadko mułów obładowanych matówkami i słojami z odczynnikami chemicznymi. Po 80-kilometrowym marszu rozbił obóz z doskonałym widokiem na zapierający dech w piersiach wodospad. Fotograf rozstawił aparat na statywie i czekał na odpowiednie światło. 150 lat później to samo robił Abelardo Morell. – Dotarcie na miejsce okazało się dużo łatwiejsze – rzucił 65-latek. Pochodzący z Kuby fotograf dojechał szosą do Parku Narodowego Yosemite, zaparkował i ruszył na piechotę do brzegu rzeki Merced. Znalazł się bardzo blisko miejsca, w którym niegdyś stał Watkins. Rozbił półkolisty namiot wyposażony w peryskop. Wewnątrz umieścił aparat cyfrowy. Tak przygotowany czekał na odpowiednie światło. Dzielą ich lata i technologie, ale łączy cel: wykonać zdjęcia ukazujące przestrzeń, potęgę i głębię krajobrazu zachodniej części Stanów Zjednoczonych. Oni oraz mnóstwo innych fotografów w ciągu tych 150 lat składają hołd jednemu z najwspanialszych dzieł Ameryki: parkom narodowym. Watkins i inni pionierzy fotografii krajobrazowej – Timothy O’Sullivan, Eadweard Muybridge, William Henry Jackson – wykorzystali rozwój technik fotograficznych i dostępność dużych, ale dających się łatwo transportować chemicznie zmatowionych szklanych płytek. Ich poprzednicy ograniczali się do tworzenia portretów w swoich studiach, powstających z wykorzystaniem polerowanych i posrebrzanych płytek miedzianych. Fotografowie ruszyli w teren dopiero wtedy, gdy odkryto możliwość wykorzystywania szklanych płytek. Dzięki nim ekspozycja stała się znacznie krótsza, a sprzęt trwalszy. Nawet w porównaniu z XIX-wiecznymi kolegami po fachu Morell nie pracuje z nowinkami technicznymi. Camera obscura to jedna z najstarszych technik optycznych. Morell, od niedawna emerytowany profesor fotografii Massachusetts College of Art and Design, stosuje ją od lat 90. XX w.: kieruje światło przez wąski otwór na przeciwległą ciemną powierzchnię. Początkowo robił zdjęcia z pokoi hotelowych, na ścianach i podłogach których odbijał ulice, wieżowce, mosty i pola. Potem postanowił ruszyć w teren. Obraz rzuca bezpośrednio na gołą ziemię. Morell odwiedza parki narodowe na całym zachodzie Stanów Zjednoczonych i zawsze gdy rozstawia sprzęt, przyświecają mu dwa cele: złożyć hołd pierwszym fotografom oraz zmienić pocztówkowe wizerunki. W wersji Morella doskonale znany wodospad Bridalveil wygląda bajkowo na tle z igieł, trawy i chwastów. Gejzer Old Faithful wybucha przysłonięty żwirem i gałązkami – obraz jak zza oszronionej szyby. Łuk skalny upstrzony jest otoczakami. Surrealistyczne i frapujące zdjęcia Morella nie mają może takiego oddźwięku jak ujęcia jego poprzedników, które przyczyniły się do założenia pierwszych parków narodowych w Stanach Zjednoczonych. Morell osiągnął jednak coś innego. Pokazał znane i rozpoznawalne miejsca w nowy i zaskakujący sposób. Warto wiedzieć: Od 1991 r. moją obsesją jest robienie zdjęć z pokoi hotelowych, które zamieniam w camera obscura. Kilka lat temu w zachodnim Teksasie wpadłem na pomysł fotografowania tą techniką pustyni, ale przeszkodą okazał się brak hoteli. Od czego są jednak namioty – na ich dnie wyświetlałem krajobraz. Uznałem, że to doskonały sposób na pokazanie rozpoznawalnych miejsc Zachodu – miejsc, które prezentowano już z każdej perspektywy. Chyba każdy wie, jak wygląda gejzer Old Faithful, prawda? Technika camera obscura pozwoliła wydobyć z nich coś zupełnie nowego. Myślę, że to wspaniałe uczucie być zaskoczonym czymś doskonale znanym. - Abelardo Morell Obiektyw w peryskopie umieszczonym na szczycie namiotu rzutuje obraz 90 stopni w dół, na ziemię wewnątrz namiotu.
Kamera obskura maluje w zaciemnionych pomieszczeniach magiczne pejzaże.
Kiedy światło wpada przez niewielki otwór w ciemną przestrzeń, dzieje się coś magicznego. Arystoteles opisał to zjawisko już w IV w p.n.e., zaś da Vinci wykorzystywał przy sporządzaniu szkiców. W XIX-wiecznych nadmorskich kurortach do specjalnych budek, w których można było je obserwować, ustawiały się kolejki. Przenieśmy się teraz do roku 1988 i sali wykładowej gdzieś w Bostonie. Abelardo Morell, z pochodzenia Kubańczyk, który na tamtejszej uczelni artystycznej prowadził zajęcia z fotografii dla początkujących, postanowił zrobić krok wstecz i cofnąć się do przeszłości. Pewnego słonecznego dnia zaciemnił salę, zasłaniając wszystkie okna czarną folią. Potem wyciął w folii otwór o średnicy groszowej monety i kazał studentom uważnie patrzeć. Niemal natychmiast czarna ściana ożyła, zamieniając się w kinowy ekran. Ukazał się na niej nieostry obraz ludzi i samochodów przemieszczających się na zewnątrz po Huntington Avenue. Dopiero po chwili dało się dostrzec, że obraz był odwrócony do góry nogami i z lewej na prawą. Niebo zawisło tuż nad podłogą, a ulica i chodnik pod sufitem – zupełnie jakby prawo grawitacji przestało obowiązywać. Morell zamienił klasę w camera obscura, której łacińska nazwa oznacza najstarsze urządzenie obrazujące, przodka aparatu fotograficznego. Wytłumaczenie wykorzystywanych w nim zjawisk optycznych to chyba najbardziej skomplikowany aspekt kamery obskury. Tworzenie obrazu przypomina jego powstawanie w ludzkim oku – wpada do środka przez niewielki otwór i jest obrócony do góry nogami, a lewa strona jest zamieniona z prawą. Światło z zewnątrz dostaje się przez otwór pod kątem – promienie odbijające się od wysokich obiektów (jak np. drzewa) podróżują w dół, a te z dolnych partii (np. kwiaty) do góry. To samo dotyczy obrazu w poziomie (światło z lewej strony na prawo i vice versa). Promienie krzyżują się w ciemnym wnętrzu kamery obskury i powstaje odwrócony obraz. Cud? Bazarowa sztuczka? Raczej prawa fizyki. Nasz mózg automatycznie przekręca obraz do właściwej orientacji – tak jak lustro i pryzmat w lustrzance jednoobiektywowej. Przenośna wersja kamery obskury zyskała popularność w XVII w., gdy była wykorzystywana jako narzędzie pomocnicze do szkicowania przez malarzy, m.in. Jana Vermeera i Canaletta (pomieszczenie zostało w niej zastąpione przez szczelne pudełko, a otwór wypełniła soczewka). Naukowcy używali kamery obskury do obserwacji zaćmień słońca. W celu rejestracji obrazu na początku XIX w. rozpoczęto próby z umieszczaniem na tylnej ściance kamer obskur arkuszy pokrytych światłoczułymi chemikaliami. Tak narodziła się fotografia. Morell przeżył tamtego dnia objawienie. – Gdy zobaczyłem, jak oczarowani i zafascynowani obrazem rzuconym na ścianę byli moi studenci, dotarło do mnie, że pomysł ma potencjał. Pierwszy projekt, który miał stać się pomocą dydaktyczną, polegał na sfotografowaniu samego procesu. Efektem jest wykonane w 1991 r. zdjęcie zatytułowane Żarówka. Wykorzystując zwyczajne przedmioty, Morell zilustrował na nim zdolności obrazowania prostej kamery otworkowej. Z elegancją godną flamandzkich mistrzów martwej natury pokazał, jak formuje się obraz fotograficzny. Kolejnym wyzwaniem Morella było sfotografowanie magicznego obrazu powstającego w pomieszczeniu zamienionym w kamerę obskurę. Według jego wiedzy nikt wcześniej czegoś takiego nie zrobił. Minęły miesiące, nim udało mu się opracować odpowiednią technikę, m.in. znaleźć wielkość otworu, która z jednej strony zapewni ostrość obrazu, a z drugiej pozwoli na możliwie krótki czas ekspozycji. Zresztą określenie czasu naświetlania też nie było łatwe. Tak rozpoczął się jeden z najbardziej oryginalnych projektów współczesnej fotografii. Morella interesowały zarówno miejskie panoramy Nowego Jorku, jak i skąpane w ciepłym słońcu włoskie krajobrazy. Kilka lat temu zaczął tworzyć w kolorze. Przekręca już też rzutowany przez otwór obraz do góry nogami za pomocą pryzmatu. Dzięki zastąpieniu filmu matrycą, która jest czulsza na światło niż większość dostępnych klisz w wielkim formacie, udało mu się skrócić czas naświetlania z kilku godzin do kilku minut. To umożliwiło rejestrację chmur, cieni i innych ulotnych zjawisk. Obecnie jest bardzo podekscytowany możliwością pracy ze specjalnym namiotem bez podłogi, który zamienił w przenośną kamerę obskurę. Rozstawia go na dachach budynków, w parkach lub na ulicy, a obraz rzuca bezpośrednio na ziemię, dzięki czemu jego najświeższe prace zyskują szorstką fakturę, która przydaje zdjęciom surowej dostojności. – Chcę sprawić, by ludzie spojrzeli na świat na nowo – przekonuje Morell. – Tom O’Neill