W 1933 r. Jawa była jednym z największych producentów cukru na świecie. Plantacje trzciny oraz technologię do jej przetwarzania wprowadzili na wyspie 300 lat wcześniej Holendrzy
Gdy w 1945 r. Indonezja odzyskała niepodległość, przemysł został znacjonalizowany. Dzisiaj z około 200 fabryk, jakie tutaj funkcjonowały, działa niewiele ponad dziesięć. Wszystkie używają maszyn parowych zainstalowanych ponad sto lat temu. Mimo że miejscowa siła robocza jest stosunkowo tania, produkcja w Brazylii czy Surinamie jest jeszcze bardziej ekonomiczna. Ten fakt prowadzi do powolnego upadku indonezyjskich cukrowni i zmusza kraj do importu cukru. Małe, zwykle senne miasta wyrosłe wokół fabryczek gwałtownie ożywają, kiedy rozpoczyna się „kampania cukrownicza”. Pojawiają się wówczas sezonowi pracownicy, handlarze, objazdowe wesołe miasteczka. Kilka prezentowanych tu fotografii pokazuje właśnie ten wyjątkowy czas przygotowań fabryczek do rozruchu. Pracom towarzyszy dziwny rytuał – festiwal cukru, jak nazywają to wydarzenie miejscowi – który ma za zadanie zapewnić pomyślne zbiory. Prestiżowa holenderska fundacja Noorderlicht zleciła sześciu fotografom (Alejandro Chaskielberg, James Whitlow Delano, Ed Kashi, Carl de Keyzer, Tomasz Tomaszewski, Francesco Zizola) przygotowanie fotograficznego raportu dotyczącego produkcji cukru w byłych koloniach holenderskich oraz krajach, z którymi Holandia miała ekonomiczne powiązania. Mnie powierzono dokumentowanie funkcjonowania fabryk cukru i codziennego życia cukrowego miasteczka na Jawie. Prezentowane zdjęcia są fragmentem tego, co udało mi się sfotografować w ramach wspomnianego zadania. Warto wiedzieć: Tomasz Tomaszewski (1953), absolwent warszawskiej ASP, konsultant generalny polskiej edycji National Geographic, publikował także w takich magazynach, jak Stern, Paris Match, GEO, New York Times, Time, Fortune, Vogue, Die Zeit, Elle; autor licznych książek i wystaw prezentowanych w kraju i za granicą.
Jadąc samochodem przez hiszpańskie bezdroża, zobaczyłem młodą winnicę i to nieprawdopodobne światło. Wyskoczyłem z auta i szybko zrobiłem zdjęcie. Chwilę później niebo zaciągnęło się czarnymi chmurami. Wniosek – korzystaj z każdej sekundy dobrego światła. Okazja rzadko trafia się dwa razy.
W dzisiejszym świecie chyba już wszystko zostało pokazane. Starajmy się więc robić zdjęcia najlepiej, jak potrafimy. Fotografia bowiem tylko w połowie odzwierciedla rzeczywistość, w drugiej połowie jest świadectwem naszej wrażliwości, dowodem oryginalnego sposobu widzenia świata. Nie zrobimy dobrego zdjęcia bez cierpliwości i pozytywnej energii – pomocnych nie tylko przy fotografowaniu – oraz swego rodzaju mantry z prośbą do Stwórcy, której efektem będzie na przykład dziura w ołowianym niebie, przez którą słońce oświetli fragment fotografowanego właśnie przez nas pejzażu. Pamiętajmy też o elementach składających się na udaną kompozycję. W przypadku pejzażu szukamy miejsc o spójnych barwach, atrakcyjnych graficznie. Tak samo ważne jest światło. Zdjęcie najlepiej robić wcześnie rano lub późnym popołudniem, kiedy przybiera ono ciepły, miły dla oka ton. Cienie są wtedy długie i gęste, co daje wrażenie trójwymiarowości. Kiedy mamy do czynienia z mocnym, kontrastowym światłem, pomocny jest filtr polaryzujący. W pejzażu powinno się odnaleźć tzw. punkt odniesienia – element określający skalę, dzięki któremu wiadomo, czy zdjęcie pokazuje ogromną przestrzeń, czy tylko mały jej wycinek. Najprostszym punktem odniesienia jest człowiek. Głębia ostrości świadomie używana zwraca uwagę odbiorcy tylko na pewne elementy zdjęcia. Najczęściej stosuje się największą z możliwych głębi, by wszystkie elementy były ostre. Głębia jest tym większa, im mniejszy otwór przysłony, czyli większy jej numer. Jeżeli chce się podkreślić wagę jakiegoś detalu, otwiera się przysłonę, zwykle do 4 lub 5,6. Mała głębia w fotografii pejzażowej to rzadkość. Wielkość przysłony wpływa na czas ekspozycji. Im większy ma numer, tym czas bardziej się wydłuża i łatwiej poruszyć zdjęcie. Dlatego nośmy ze sobą statyw – lekki, ale stabilny, jeżeli nie chcemy znienawidzić fotografii pejzażowej.
We wschodniej Rumunii, przy granicy z Mołdawią, żyją Csángós, odizolowana grupa etniczna pochodzenia węgierskiego. Zamknięci, ponurzy i nieufni wobec obcych, pluli na mnie, gdy szedłem przez ich wioskę. Pierwszego dnia nawet nie próbowałem wyjmować aparatu.
Wieś, która nie jest zaznaczona na mapie, mimo że ma ok. 300 mieszkańców, gościła mnie przez trzy dni. Po pierwszych dwóch, kiedy nie zrobiłem ani jednego zdjęcia, bo ludzie patrzyli na mnie podejrzliwie, byłem zrezygnowany. Dopiero trzeciego dnia ciekawość zwyciężyła i Csángós pozwolili mi się fotografować. Mężczyzna na zdjęciu stoi przed otwartymi drzwiami swego domu. Ciemne wnętrze stało się ramą dla jego twarzy. Ręcznie robiona, tradycyjna czapa nieprzypadkowo nie styka się z framugami – takie „szparki” między najważniejszymi obiektami są elementem wzmacniającym zdjęcie. Gdyby ich zabrakło albo gdyby mężczyzna stał symetrycznie (tutaj ma przesunięte ramiona), fotografia byłaby nudna. Istotny jest także powtarzający się kolor koszuli i ściany. Francuski fotograf Henri Cartier-Bresson powiedział kiedyś, że każdy ma taką twarz, na jaką zasługuje. W portrecie nie wystarczy pokazać, jak wygląda człowiek. Sztuką jest uchwycenie czegoś unikatowego, co przybliży jego charakter i usposobienie. Trzeba się dobrze przyjrzeć i „odczytać” historię modela, a potem przekazać ją językiem wizualnym, czyli za pomocą fotografii. Można zrobić świetny portret osobie, która nie ma charakterystycznych rysów twarzy. W fotografii dokumentalnej wskazane jest, by ludzie nie patrzyli w obiektyw, bo to odbiera jej wiarygodność. Portret to całkiem inna sprawa – kiedy człowiek spogląda ze zdjęcia prosto w oczy odbiorcy, wrażenie jest dużo silniejsze, niemal jak w przypadku bezpośredniego kontaktu. Portret jest starą dziedziną fotografii. Robione na niskoczułych materiałach XIX-wieczne dagerotypy wymagały długiego naświetlania, podczas którego model pozostawał w bezruchu, często w nienaturalnej pozie. Relacje między nim a fotografem były wtedy inne niż teraz. Portrety również.
Wyspy na Pacyfiku. Uczniowie przygotowują się do zawodów w krykiecie. Zainteresowała mnie nie tyle sama gra, ile fakt, że w tak odległym zakątku świata młodzież uprawia sport pochodzący z Anglii. Jak zapewniał mnie trener, drużyna reprezentowała naprawdę wysoki poziom.
Nie starałem się zrozumieć skomplikowanych zasad gry. Chciałem sfotografować dzieci zajęte treningiem przed ważnymi rozgrywkami międzyszkolnymi. Położyłem się na ziemi, żeby wyeliminować z kadru własny cień (zawsze trzeba o tym pamiętać), który wydłużał się przede mną, w miarę jak słońce zbliżało się do widnokręgu. Warunki były sprzyjające – popołudniowe światło rozjaśniało twarze chłopców, kolory stawały się coraz bardziej wysycone. Starałem się uchwycić moment, który pokazywałby zaangażowanie uczniów i dynamikę sportu. W takich sytuacjach liczą się elementy mocne graficznie, które „organizują” i porządkują kadr. Na zdjęciu powyżej jest to ręka uniesiona dla nabrania rozmachu (za chwilę chłopiec rzuci piłkę) oraz kij i ramię ucznia po lewej stronie stanowiące „ramę” dla chłopca stojącego bardziej w głębi. Poza językiem ciała, czyli odpowiednimi gestami wskazującymi, co w danej chwili robi człowiek, ważne jest także pokazanie twarzy – na niej bowiem uwidaczniają się emocje. Dobre uchwycenie ludzi w akcji to największe wyzwanie dla fotografa. Nie ma żadnej ustalonej formuły, za każdym razem ma się do czynienia z nową sytuacją i innymi osobami. Odmiennego podejścia wymaga więc fotografowanie mistrzostw szachowych i wyścigów konnych. Dobrze jest nawiązać kontakt z bohaterami przyszłych zdjęć, wytworzyć odpowiednią atmosferę – by czuli się nie tylko akceptowani, ale wręcz podziwiani. Odwdzięczą się wówczas życzliwym nastawieniem, tak jak ci chłopcy grający w krykieta. Podczas fotografowania akcji należy unikać wszelkich „sztuczek” służących do odrealniania rzeczywistości, np. filtrów. Świat pokazany na zdjęciu musi być prawdziwy, a uwaga odbiorcy powinna się skupiać na konkretnej sytuacji – unikatowej, bo trwającej dosłownie ułamek sekundy.
RPA, przedmieścia dzielnicy Soveto w Johannesburgu. Z daleka zobaczyłem dzieci z latawcem. Gdy widzę latawiec, przychodzi mi zawsze myśl, że nie trzeba zrywać więzów, by doświadczyć uwolnienia. Zatrzymałem samochód, żeby ich nie wystraszyć. Podszedłem i czekałem na odpowiedni moment.
Ludzie Obawa przed konfrontacją z drugim człowiekiem sprawia, że fotografowanie osób jest trudnym zadaniem. Węgierski fotoreporter Robert Capa powiedział kiedyś, że jeżeli zdjęcie ludzi nie jest wystarczająco dobre, znaczy to, że jego autor nie podszedł do nich wystarczająco blisko. Przy fotografowaniu człowieka liczą się więc odległość, ale też kolor, światło, głębia ostrości, choć najważniejszy jest właściwy moment – utrwalenie odpowiedniego gestu. Niekwestionowanym mistrzem w fotografowaniu ludzi był francuski fotoreporter Henri Cartier-Bresson. To właśnie on stworzył koncepcję tzw. decydującego momentu – unikalnej chwili, którą powinien uchwycić fotograf. Myli się jednak ten, kto myśli, że dobre zdjęcia ludzi powstają przypadkowo i są jedynie kwestią szczęścia fotografa – zwykle trzeba długo czekać, aż w upatrzonym miejscu zdarzy się coś intrygującego. Do fotografowania ludzi najlepiej nadaje się obiektyw 35 mm – ze względu na krótką ogniskową wymusza zbliżenie się do obiektu. Stosując niewielką przysłonę, np. 4, uzyskujemy bardzo krótki czas ekspozycji, co pozwala zamrozić gesty fotografowanych osób. Dzięki temu ich sylwetki nie zlewają się z tłem i nie są poruszone. Dobrą porą do fotografowania ludzi, i to bez względu na szerokość geograficzną, są godziny 16.00–18.00, bo wtedy światło jest najlepsze. Warto też pamiętać o perspektywie. Fotografie zrobione z pozycji stojącej wyglądają dość banalnie. Wystarczy kucnąć, przekrzywić aparat, by świat stał się ciekawszy. Unikajmy natomiast robienia zdjęć z góry, bo może to sugerować brak szacunku do ludzi. Wiarygodności fotografii dodaje uchwycenie człowieka zajętego czymś w momencie, gdy nie patrzy w obiektyw. Wyjątkiem jest portret, gdzie spojrzenie wzmacnia wyraz zdjęcia.
Raz w roku, na początku sierpnia, senne miasteczko Sturgis w Dakocie Południowej nagle ożywa. Z całych Stanów Zjednoczonych zjeżdżają tam tysiące miłośników legendarnych harleyówdavidsonów, by wziąć udział w jednym z największych na świecie zjazdów motocyklowych.
Przez tydzień w promieniu wielu mil od miasta nie można znaleźć noclegu. Nocowałem więc z dala od Sturgis i codziennie dojeżdżałem samochodem. Zostawiałem auto na przedmieściach i odprowadzany zdziwionymi spojrzeniami (wszyscy korzystali z dwóch kółek) szedłem do centrum. Pierwszego dnia imprezy spadł deszcz. Następnego wszystkie motocykle (a były ich tysiące) lśniły wypucowanymi chromami – jakby chwilę wcześniej opuściły fabrykę. Na zdjęciu widać fragment silnika harleya. Doświetliłem go światłem słonecznym odbitym od piknikowego talerzyka pokrytego folią aluminiową. Zdjęcie detalu zawsze potrzebuje dobrego oświetlenia – wystarczy „pomalować” go trochę światłem, by wydobyć głębię. Przyda się do tego celu kieszonkowe lusterko, talerz po hot-dogu, biała kartka, a nawet porcelanowy półmisek do ryb pożyczony z restauracji (zdarzyło mi się kiedyś korzystać z takiej blendy). Jeśli dodatkowo oświetlimy przedmiot przez kolorową serwetkę, otrzymamy zmiękczone światło i zaskakujący efekt kolorystyczny. Należy też zwrócić uwagę na parametry naświetlania zdjęcia makro. Nie ma potrzeby przejmować się cieniami, bo nawet jeżeli wyjdą zupełnie czarne, to tylko podkreślą głębię przedmiotu. Światło powinno być mierzone w najjaśniejszych punktach kadru. Ważne jest również, by przy fotografowaniu detalu stosować małą głębię ostrości, ponieważ znacznie lepiej wydobywa ona trzeci wymiar obiektu. Skalę zdjęć warto różnicować z prostego powodu – u oglądających łatwo wywołać stan znużenia, jeżeli większość fotografii została zrobiona obiektywem np. 35 mm. Przerwanie naszej opowieści fotografią makro pozytywnie zaskoczy. Zdjęcie szczegółu może być jednocześnie zaskakujące, prowokujące wyobraźnię, ale też symboliczne. Przyglądajmy się więc wnikliwie otaczającemu nas światu.
Środek dnia, mocne słońce oświetla kolorowe kamienice przy rynku we Lwowie. Jedną z nich szpeci nieciekawa konstrukcja ustawiona na czas remontu. Ale tylko pozornie rusztowanie to przeszkadza w zrobieniu interesującego zdjęcia.
Fotografia z poprawnie odwzorowanym budynkiem czy pomnikiem, choćby najpiękniejszym, nie powali nikogo na kolana. Przy fotografowaniu architektury, tak samo jak w przypadku ludzi, ważne jest znalezienie oryginalnego kąta widzenia i ciekawej perspektywy. Wystarczy wejść do sklepu i z wnętrza spojrzeć na ulicę albo stanąć w bramie czy nawet pod rusztowaniem, by zobaczyć coś intrygującego. Miejsca dobrze oświetlone porannym lub popołudniowym słońcem, a także te z głębokim cieniem, pozwolą zrobić wieloplanowe zdjęcie – i takich właśnie powinniśmy szukać. Efekt trójwymiarowości można wzmocnić, wypełniając pierwszy plan elementami pozaarchitektonicznymi, np. idącymi ludźmi, drzewem, kwiatami lub, jak na powyższym zdjęciu, nawet mało atrakcyjnymi elementami konstrukcyjnymi. Jeżeli drugi plan jest oświetlony mocnym słońcem, a pierwszy znajduje się w cieniu, ekspozycja na to mocne światło da ciekawy efekt – pierwszy plan (tu sylwetki ludzi i rusztowanie), pozbawiony szczegółów, stanie się graficzny, nadając wyrazistość i dynamikę całemu zdjęciu. Oczywiście, trzeba uchwycić ludzi w odpowiednim momencie – w ruchu, kiedy idą, a ich ręce nie przylegają do tułowia, inaczej równie dobrze moglibyśmy fotografować słupy telegraficzne. Ponadto warto delikatnie (o pół przysłony) niedoświetlić drugi plan. Dzięki temu powstanie zdjęcie przyjazne dla oka, nasycone kolorami – odbiorca wybaczy, że zostało zrobione przy mało atrakcyjnym świetle w samym środku dnia. Unikajmy fotografowania architektury z bliska szerokokątnymi obiektywami, bo „deformują rzeczywistość” – linie pionowe w budynkach wykrzywiają się wtedy niczym w beczce, co najlepiej widać na brzegach kadru. Pamiętajmy też o świadomym stosowaniu głębi ostrości. Za jej pomocą skoncentrujemy uwagę odbiorcy na konkretnym elemencie zdjęcia.
Kiedy w maju dotarłem nad Rzekę Św. Wawrzyńca w Kanadzie, leżało jeszcze dużo śniegu. Na brzegu zobaczyłem kota, który przyszedł sprawdzić zawartość budek dla ptaków. Spłoszony, oddalił się z godnością, udając, że ptaki wcale go nie interesują.
Wewnętrzne systemy pomiaru światła w aparatach fotograficznych są dziś na tyle dobre, że można im spokojnie zaufać podczas robienia zdjęć. Wyjątkiem są dwie sytuacje, w których aparat sobie nie radzi. Gdy w kadrze pojawi się bardzo dużo bieli, np. śniegu (jak na zdjęciu), aparat „myśli”, że jest bardzo jasno i w efekcie uzyskamy niedoświetlone zdjęcie. Wszystkie obiekty, które znajdują się na tle śniegu, wyjdą bardzo ciemne, pozbawione szczegółów. Wówczas trzeba skorygować naświetlenie, przechodząc na tryb manualny i dodając jedną przysłonę (+1). Aparat będzie oczywiście pokazywał, że ekspozycja jest nieprawidłowa, ale nie należy się tym przejmować. Przykładem jest powyższa fotografia – prześwietliłem ją o jedną przysłonę, dzięki czemu widać szczegóły na sierści kota, korze drzewa i przyczepie kempingowej, ale również na śniegu. Poprawkę na wskazania światłomierza w aparacie należy wziąć także wtedy, gdy fotografujemy jasne obiekty na ciemnym tle, np. kogoś w białym ubraniu stojącego w otwartych drzwiach prowadzących do nieoświetlonego wnętrza. Aparat „sądzi” wówczas, że jest bardzo ciemno i prześwietla główny obiekt. Zdjęcie trzeba więc niedoświetlić, by osoba miała widoczne szczegóły na twarzy i ubraniu. W tak trudnych warunkach najłatwiej ustalić ekspozycję, mierząc światło odbite od tzw. szarej karty (do kupienia w sklepach fotograficznych). Kierujemy na nią obiektyw, manualnie ustawiamy parametry i fotografujemy nasz kadr. Przy zdjęciach zimowych, zwłaszcza robionych w ostrym słońcu, warto założyć filtr polaryzacyjny (przyciemni niebo i „zdejmie” z bieli brzydki, żółty odcień). Nie ma co oszczędzać na filtrze, bo każde szkło założone na obiektyw obniża techniczną jakość fotografii. Dlatego filtr powinien być wysokiej klasy, najlepiej pierścieniowy (obrotowy).