Nowe oblicze Grenlandii: pogoda dla wikinga [REPORTAŻ]
Na Grenlandię powraca ciepły klimat, który w średniowieczu umożliwił wikingom kolonizacje wyspy. Żyjącym w izolacji i zależnym od importu mieszkańcom marzą się więc zielone pola i pastwiska. A także ropa z morskiego dna, która odsłoni topniejący lód.
Na smaganym wiatrem południowym krańcu Grenlandii na zboczu wzgórza, ponad upstrzonym lodowcami fiordem, rosną wiechlina łąkowa, rabarbar, kilka świerków, topoli, jodeł i karłowatych wierzb. A wszystko to na szerokości geograficznej północnej 60° 43’, w mieście Qaqortoq, na tyłach domu Kennetha Høegha, blisko 640 km na południe od koła podbiegunowego. – W nocy był mróz – opowiada Høegh, oprowadzając mnie po obejściu w ciepły lipcowy poranek. Podziwiamy zatokę Qaqortoq, która poniżej mieni się szafirowo w pełnym słońcu. Tuż obok portu przepłynęła mała – wielkości autobusu – góra lodowa. Kolorowe domki z importowanego z Europy drewna rozrzucone są amfiteatralnie na nagich granitowych wzgórzach. Høegh, potężny mężczyzna, który dzięki rudej czuprynie i krótko przystrzyżonej brodzie mógłby w filmie zagrać wikinga, przystanął na skraju działki i ukląkł, by zajrzeć pod folię nakrywającą rzepę, którą zasadził miesiąc wcześniej. – Niesamowite! – uśmiecha się szeroko, podziwiając swoją plantację. – Nie zaglądałem do tej rzepy od trzech czy czterech tygodni. W tym roku ani razu jej nie podlewałem. Wystarczyły deszcze i topniejący śnieg. Coś niesamowitego. Można ją zebrać choćby w tej chwili. Wczesne zbiory rzepy w letni poranek w innym miejscu raczej nie byłyby wielkim wydarzeniem. Co innego w kraju, gdzie 80 proc. gleby przykrywa lądolód grubości do 3,5 km i gdzie mieszkają ludzie, którzy nigdy nawet nie dotknęli drzewa. Na Grenlandii klimat ociepla się dwa razy szybciej niż w pozostałych częściach świata. Pomiary satelitarne wskazują, że gruba pokrywa lodowa wyspy (ok. 7 proc. światowych zasobów słodkiej wody) kurczy się o mniej więcej 200 km³ rocznie. Topniejący lód przyspiesza ocieplenie, bo nowo odsłonięte połacie oceanu i lądu pochłaniają światło słoneczne, które wcześniej odbijało się od lodu. Jeśli w ciągu najbliższych stuleci stopi się cała pokrywa lodowa Grenlandii, poziom wód podniesie się o ponad 7 m, zalewając wszystkie wybrzeża. Jednak na Grenlandii obawy związane z globalnym ociepleniem bardzo często ustępują wielkim nadziejom. Autonomiczne terytorium zależne Danii nadal polega na byłym kolonizatorze, który co roku zasila miejscową anemiczną gospodarkę kwotą 620 mln dolarów (ponad 11 tys. dolarów na mieszkańca). Tymczasem topniejący lód już teraz odsłania złoża ropy, gazu i surowców mineralnych, dzięki którym Grenlandczycy mogą coraz śmielej myśleć o finansowej i politycznej niepodległości. Szacuje się, że zasoby ropy w przybrzeżnych wodach wyspy stanowią połowę tych z Morza Północnego. Poza tym wyższa temperatura oznacza wydłużenie okresu wegetacyjnego dla ok. 50 gospodarstw rolnych, co mogłoby uwolnić wyspę od konieczności importowania żywności. Momentami wydaje się, że cały kraj wstrzymuje oddech w oczekiwaniu na to, czy Grenlandia, „zielony kraj” – zgodnie z zapowiedziami w prasie na całym świecie – faktycznie się zazieleni. Swoje pierwsze pięć minut Grenlandia przeżyła tysiąc lat temu, gdy przypłynął tu z Islandii Eryk Rudy z grupką wikingów. Został skazany na banicję za zabicie człowieka, który nie chciał mu oddać pożyczonych przedmiotów. W 982 r. Eryk wylądował we fiordzie niedaleko Qaqortoq, skąd – lekceważąc wyrok – wrócił na Islandię, aby snuć opowieści o odkrytej ziemi. Według Sagi o Eryku Rudym nazwał ją Grenlandią [zieloną ziemią], bo ludzi przyciągnie atrakcyjna nazwa. Ten chwyt marketingowy okazał się skuteczny i na wyspie osiedliło się 4 tys. wikingów. Słynący z brutalności wojownicy stali się teraz przede wszystkim rolnikami, zaś ich „działalność poboczna” obejmowała grabieże i odkrywanie Nowego Świata. W osłoniętych fiordach południowej i zachodniej części wyspy wznosili kościoły i zakładali setki gospodarstw, hodując owce i bydło. Focze skóry i kły morsa wymieniali na drewno i żelazo z Europy. Około 1000 r. Leif, syn Eryka, ruszył na wyprawę z osady położonej 55 km od Qaqortoq i odkrył Amerykę Północną. Osady wikingów utrzymały się na Grenlandii ponad 400 lat. Potem nagle zniknęły. Zagłada twardych ludzi morza to przykład zagrożeń niesionych przez zmiany klimatu, przed którymi stają nawet najbardziej przedsiębiorcze kultury. Wikingowie osiedlili się na Grenlandii w bardzo ciepłym okresie; gdy w Europie kwitło rolnictwo i powstawały wielkie katedry. Około roku 1300 przyszło jednak silne ochłodzenie i życie na wyspie stało się bardzo trudne. Znacznie lepiej poradzili sobie Inuici, czyli lud przybyły z północy Kanady i posuwający się na południe Grenlandii wzdłuż zachodniego wybrzeża w czasie, gdy wikingowie parli na północ. Dzisiejsi mieszkańcy wyspy to w większości potomkowie Inuitów oraz duńskich kolonistów, którzy dotarli tu w XVIII w. Inuici mieli psie zaprzęgi, kajaki i inne narzędzia wykorzystywane do polowania i połowu ryb w Arktyce. Zdaniem części naukowców wikingów zgubiło przywiązanie do skandynawskiej tradycji – hodowali owce, kozy, bydło i świnie, zamiast polegać na miejscowych zwierzętach. Najnowsze dowody archeologiczne każą jednak przypuszczać, że wikingowie także świetnie dostosowali się do warunków panujących w ich nowej ojczyźnie. Thomas McGovern, antropolog z Hunter College na Manhattanie, twierdzi, że organizowali coroczne wspólne polowania na foki w zatokach, zwłaszcza gdy klimat się oziębił i inwentarz zaczął wymierać. Niestety, foki pospolite też nie przetrwały. – Dorosłe osobniki są w stanie przeżyć zimne lato, ale młode już nie – wyjaśnia McGovern. Być może myśliwi musieli zapuszczać się coraz dalej wzdłuż wybrzeża w poszukiwaniu innych gatunków fok, a ocean stawał się coraz groźniejszy. – Obecnie przyjmuje się, że stworzona przez wikingów społeczność opierała się na wspólnej pracy. System ten miał jeden słaby punkt: większość dorosłych, mężczyzn i kobiet, zmuszona była wypuszczać się na polowania na foki – tłumaczy McGovern. – Mógł ich zgładzić jeden potężny sztorm. Inuici aż tak bardzo nie ryzykowali, bo polowali w mniejszych grupach. – Wydaje się, że ta historia jest bardziej skomplikowana, niż dotąd uważaliśmy – opowiada McGovern. – Mówiło się, że średnio rozgarnięci wikingowie wylądowali na północy, nie radzili sobie i wyginęli. Tymczasem oni nieźle się przystosowali do nowych warunków, sensownie zorganizowali i mądrze postępowali, a i tak nie zdołali przetrwać. Ostatnim udokumentowanym wydarzeniem z życia społeczności wikingów na Grenlandii nie jest wielki sztorm, głód ani emigracja do Europy, lecz ślub w kościółku w pobliżu fiordu Hvalsey, 15 km na północny wschód od Qaqortoq. Jego ruiny jeszcze dziś widać na porośniętym trawą zboczu pod granitowym szczytem. Rankiem zeszłego lata nad tym szczytem od wschodniej strony wisiała mgła. Pozbawione dachu ruiny 800-letniego kościoła stały pośród różowo kwitnącej macierzanki. Grube na prawie metr ściany zachowały się; najwyższa ma ponad 5 m wysokości. Widać, że osadnicy nie zamierzali opuszczać tego miejsca. Nierówny grunt w obrębie murów – zarośnięty trawą i upstrzony owczymi odchodami – to miejsce, gdzie 14 września 1408 r. Thorstein Olafsson poślubił Sigrid Bjørnsdottir. List wysłany w 1424 r. na Islandię wspomina o tym ślubie. Być może jest to argument w walce o spadek, ale nie znajdujemy w jego treści żadnej, choćby najmniejszej, wzmianki o konflikcie czy chorobie, nie ma żadnej zapowiedzi nadchodzącej katastrofy. O grenlandzkich osadnikach nigdy więcej nie słyszano. DZISIEJSI MIESZKAŃCY GRENLANDII w liczbie 56 tys. również żyją na skalistych terenach wciśniętych między lód i ocean, głównie w nielicznych miastach położonych na zachodnim wybrzeżu. Lodowce i pocięta ordami linia brzegowa uniemożliwiają budowę sieci dróg. Na Grenlandii podróżuje się więc łodzią, helikopterem, samolotem, a zimą psim zaprzęgiem. Jedna czwarta Grenlandczyków, czyli ok. 15 tys., mieszka w Nuuk, stolicy wyspy, leżącej nad morzem, 480 km od Qaqortoq. Oto przepis na typowe grenlandzkie miasteczko: weźcie malowniczy ord, dodajcie tło w postaci zapierającego dech w piersiach górskiego krajobrazu, wetknijcie weń ponure blokowisko w sowieckim stylu, dorzućcie dwa skrzyżowania ze światłami, codzienne korki i małe pole golfowe. Tak właśnie wygląda Nuuk. Rozpadające się bloki to spuścizna po programie przymusowej modernizacji. W jego ramach w latach 50. i 60. XX w. duński rząd przesiedlił członków małych tradycyjnych społeczności do kilku większych miast. Chodziło o zapewnienie ludziom lepszego dostępu do szkół i opieki zdrowotnej, obniżenie kosztów zarządzania terytorium oraz zapewnienie siły roboczej dla przetwórni dorsza. Ten przemysł kwitł na początku lat 60., po czym upadł. Nawet jeśli rządowy plan przyniósł pewne korzyści, to stał się również przyczyną problemów społecznych. Alkoholizm, rozbite rodziny i samobójstwa wciąż są tu plagą. Jednak pierwszego dnia lata 2009 r. wszystkim w Nuuk humor dopisuje: Grenlandia świętuje początek nowej ery. W listopadzie poprzedniego roku znakomita większość mieszkańców opowiedziała się za zwiększeniem niezależności od Danii, która zarządza wyspą od 1721 r. Zmiana nastąpi dziś rano w trakcie ceremonii w zatoce, w samym sercu starego kolonialnego miasta. Królowa Małgorzata II formalnie zatwierdzi nowy charakter stosunków między Danią i Kalaallit Nunaat, jak miejscowi nazywają swą ojczyznę. Per Rosing, 58-letni Inuita z siwiejącym kucykiem, jest dyrygentem Narodowego Chóru Grenlandii. – Czuję się dziś niesamowicie szczęśliwy – mówi, przykładając dłoń do serca. Przedzieramy się przez tłum w stronę zatoki, po ulicach wciąż mokrych od nocnego marznącego deszczu. Ludzie tłumnie opuszczają Blok P, największy budynek mieszkalny w Nuuk. Żyje w nim 1 proc. ludności Grenlandii. Na ślepej betonowej ścianie bloku pojawiło się bardzo optymistyczne w wyrazie dzieło sztuki: długa na cztery piętra biało-czerwona flaga wyspy. Lokalny artysta przy pomocy uczniów uszył ją z setek fragmentów ubrań. O godz. 7.30 w porcie ludzie stoją ramię przy ramieniu, inni obsiedli dachy drewnianych domów wokół zatoki. Są i tacy, którzy obserwują wydarzenie z kajaków unoszących się w spokojnej tego ranka wodzie. Chór rozpoczyna od hymnu Grenlandii. Rosing odwraca się w kierunku zgromadzonych i zachęca do wspólnego śpiewania. Od dziś język grenlandzki (kalaallisut), jeden z dialektów języka inuktitut, jest obok duńskiego oficjalnym językiem na wyspie. Następnie, tuż po godzinie ósmej, duńska królowa w tradycyjnym stroju zamężnej Inuitki (wysokie czerwone buty z foczej skóry, wyszywany koralikami szal i spodnie z foczego futra) przekazuje statut autonomii na ręce Josefa Tuusiego Motzfeldta, marszałka parlamentu Grenlandii. Tłum wiwatuje. Zgodnie z nowym statutem Dania nadal prowadzi politykę zagraniczną wyspy. Utrzymano też coroczną dotację. Grenlandia zyskuje jednak większą kontrolę nad sprawami wewnętrznymi, zwłaszcza nad zasobami naturalnymi. Tylko dzięki nim mieszkańcy wyspy mogą kiedyś uzyskać pełną niezależność gospodarczą. Obecnie ponad 80 proc. dochodów z eksportu przynosi rybołówstwo, głównie połowy halibuta i krewetek. Populacja halibuta utrzymuje się na równym poziomie, ale krewetek jest coraz mniej. Royal Greenland, państwowe przedsiębiorstwo rybne, przynosi straty. Przyczyny zmniejszenia liczebności krewetek nie są jasne. Sřren Rysgaard, dyrektor Grenlandzkiego Centrum Badania Klimatu w Nuuk, zwraca uwagę, że klimat wyspy nie tylko się ociepla. Staje się mniej przewidywalny. Być może wzrost temperatury wód zaburzył cykl między wylęganiem larw krewetek a rozwojem fitoplanktonu, którym się odżywiają. Nie ma co do tego pewności. Rybacy wierzą, że dorsz wróci, gdy wody się ocieplą. Kilka lat temu liczebność tego gatunku podskoczyła, ale potem znów spadła. – Życie na Grenlandii opierało się na stabilności – mówi Rysgaard. Południowa część wyspy była co prawda narażona na atlantyckie sztormy, ale reszta terytorium, gdzie panował przejmujący chłód, rzadko sprawiała pogodowe niespodzianki. Tę stabilność wymuszała gruba pokrywa lodowa, z unoszącym się nad nią zimnym i gęstym powietrzem. – Zimą polowałeś lub łowiłeś, poruszając się psim zaprzęgiem po lodzie. Latem w kajaku. Obecnie nieprzewidywalna pogoda, do tej pory kojarzona z południową częścią wyspy, coraz częściej obserwowana jest na północy. Johannes Mathćussen, 47-letni Inuita łowiący halibuty, na własnej skórze doświadczył tych zmian. Rybak mieszka w Ilulissat (grenl. „Góry Lodowe”), miasteczku z 4,5 tys. mieszkańców i taką samą liczbą psów zaprzęgowych, położonym 300 km za kołem podbiegunowym. W pochmurny czerwcowy dzień wypływamy z zatoki, mijając wielki kuter do połowu krewetek. Płyniemy 4,5-metrową otwartą łódką Mathćussena. Latem rybacy wciąż mogą łowić, ale zimą mają już problemy. – 20 lat temu mogłem dojechać samochodem po lodzie aż tam, do Disko – rybak wskazuje sporą wyspę oddaloną o 50 km od wybrzeża. W ciągu ostatnich 12 lat zatoka nie zamarzła zimą aż 10 razy. Gdy skuwał ją solidny lód, Mathćussen i pozostali rybacy docierali na psich zaprzęgach 15 km w głąb fiordu. – Łowiłem dzień i noc, a potem przywoziłem na saniach 100 albo i 250 kg halibuta. A teraz strach jeździć z takim obciążeniem, bo lód za cienki – dodaje. Mathæussen sprawnie manewruje łodzią w labiryncie brył lodu spływających do oceanu – największe wystają nad jego powierzchnię na 60 m i zagłębiają się na 180 m. Każda ma inną topografię, klify, jaskinie i inaczej się topi. Lód pochodzi z lodowca południowego, zwanego też Jakobshavn Iskra albo Sermeq Kujalleq, od którego odrywa się najwięcej gór lodowych na całej półkuli północnej (prawdopodobnie także ta, z którą zderzył się Titanic). W ciągu ostatniej dekady lodowiec cofnął się o prawie 15 km w głąb fiordu. Stanowi w tej chwili główną atrakcję turystyczną: w 2008 r. przybyło tu 19 375 osób, by na własne oczy zobaczyć skutki globalnego ocieplenia. Jednak to rybołówstwo, a nie turystyka zapewnia przychody – sezon jest krótki, baza noclegowa uboga, a koszty podróży wysokie. Przyszłość Grenlandii znajduje się nieopodal wyspy Disko, na horyzoncie za łowiskiem Mathæussena. Właśnie tam znaleziono złoża ropy. Wody w środkowej części zachodniego wybrzeża wyspy pozostają obecnie wolne od lodu przez prawie pół roku, a więc o miesiąc dłużej niż 25 lat temu, dzięki temu ropę łatwiej wydobywać. ExxonMobil, Chevron i inne koncerny wykupiły już stosowne licencje. Szkocka spółka Cairn Energy planuje wykonać pierwszy odwiert jeszcze w tym roku. – Licencje wydaliśmy na łączną powierzchnię 130 tys. km² na zachodnim wybrzeżu. To obszar trzykrotnie większy niż Dania – mówi Jørn Skov Nielsen, dyrektor grenlandzkiego Biura Minerałów i Ropy. – Jeśli szczęście dopisze, produkcja rozpocznie się za 10 lat. Szacunki dla północno-zachodniej i północno-wschodniej Grenlandii mówią o 50 mld baryłek – kontynuuje Nielsen. Przy obecnej cenie za baryłkę na poziomie 80 dolarów rezerwy warte są ponad 4 bln dolarów, za które kraj może zafundować sobie niepodległość. Niektórzy mieszkańcy wyspy uważają jednak, że to niewłaściwa droga. Sofie Petersen, biskup luterański, urzęduje w jednym z niewielu już drewnianych domów w Nuuk, skąd ma widok na zatokę. Na wzgórzu stoi pomnik Hansa Egede, luterańskiego misjonarza marzyciela, który przybył na Grenlandię w 1721 r., aby odnaleźć potomków zagubionych wikingów. Nie znalazł ich, ale założył Nuuk, nazywane przez Duńczyków Godthåb, i rozpoczął duńską kolonizację i chrystianizację Grenlandii. Petersen, podobnie jak ogromna większość Grenlandczyków, nosi duńskie nazwisko, choć jest Inuitką. – Myślę, że ropa zniszczy nasz sposób życia – mówi. – Pewnie, że każdy potrzebuje pieniędzy, ale czy mamy dla nich sprzedać duszę? Co się stanie, gdy wszyscy staniemy się milionerami, ale nie będziemy mogli przekazać wnukom Grenlandii, którą teraz znamy? Wolałabym żyć skromnie, ale zostawić zdrową ziemię wnukom. – Kwestia ropy rodzi ogromny dylemat, bo to rdzenni mieszkańcy Arktyki najbardziej ucierpią na zmianie klimatu – mówi Kuupik Kleist, popularny nowy premier Grenlandii. 52-letni polityk, zwany czasem grenlandzkim Leonardem Cohenem (nagrał kilka płyt), to postawny mężczyzna o donośnym, dźwięcznym głosie. Dostrzega ironię w tym, że czołowym producentem surowca zostanie kraj, którego pokrywa lodowa topi się przez ten właśnie surowiec. – Potrzebujemy mocnej gospodarki – ciągnie Kleist – i musimy wykorzystać możliwości, jakie daje nam ropa. Ekolodzy z całego świata przekonują nas, że nie powinniśmy naruszać jej rezerw. Czym jednak zastąpimy spadające dochody z rybołówstwa? Nie dysponujemy żadnymi innymi zasobami. A jednak są zasoby o równie dużym potencjale dla rozwoju gospodarki, tyle że wcale nie lepsze pod względem ekologicznym. Otóż australijska spółka Greenland Minerals and Energy Ltd. na płaskowyżu niedaleko miasta Narsaq w południowej części wyspy odkryła być może największe na świecie złoża metali ziem rzadkich. Pierwiastki te mają kluczowe znaczenie w tzw. zielonych technologiach (akumulatorach pojazdów hybrydowych, turbinach wiatrowych i kompaktowych lampach fluorescencyjnych), a obecnie to Chiny kontrolują ponad 95 proc. ich światowej podaży. Eksploatacja złoża w Narsaq całkowicie zmieniłaby sytuację na światowych rynkach. Zdaniem Johna Maira, dyrektora generalnego w Greenland Minerals and Energy Ltd., rezerwy z Narsaq można eksploatować ponad 50 lat. Zapewniłyby zatrudnienie setkom mieszkańców miasteczka zubożałego po załamaniu połowów dorsza. Jest jeden poważny problem: złoże nie jest wolne od uranu, a na wydobycie tego pierwiastka Grenlandia nie ma pozwolenia. – Nie planujemy zmiany przepisów w tym zakresie – dodaje Kleist. Wszystko wskazuje więc na to, że wyspa nieprędko stanie się zielona. Bananowe Wybrzeże, Sineriak Banaaneqarfik – tak Grenlandczycy w żartach nazywają Obszar wokół Narsaq i Qaqortoq. Dziś ziemią niegdyś uprawianą przez wikingów zajmują się wnuki inuickich myśliwych. To właśnie patrząc na te fiordy, można mówić, że Grenlandia staje się zielona. Kenneth Høegh radzi mi jednak, abym szybko zapomniał o tym, co czytałem na temat obfitości grenlandzkich zbiorów. O nagłówkach typu Arktyczne żniwa albo Urodzaj ziemniaka na Grenlandii. Ziemniaki faktycznie rosną na wyspie, ale nie w hurtowych ilościach. W piękny lipcowy poranek płyniemy z Høeghem z prędkością 25 węzłów w głąb fiordu, w którym tysiąc lat temu osiadł Eryk Rudy. Cel: osada Ipiutaq i jej troje mieszkańców. Po północnej stronie fiordu na występie skalnym pod swoim gospodarstwem czeka już na nas Kalista Poulsen. Mówi po angielsku z francuskim akcentem. Jego prapradziadek był szamanem (angakkoq), jednym z ostatnich na Grenlandii. Zanim ukazał mu się Jezus i skłonił do rzejścia na chrześcijaństwo, szamanowi zdarzało się zabijać ludzi, z którymi wdawał się w spory. Poulsen oprowadza nas po polach pełnych bujnej tymotki i życicy. W zestawieniu z szarym granitem ścian fiordów pole przyszłej paszy to niemal feeria barw. We wrześniu Paulsen kupi pierwsze owce, a więc dołączy do rzeszy grenlandzkich rolników, hodujących te zwierzęta głównie na mięso. Gospodarstwo kupił w 2005 r., gdy na świecie po raz pierwszy zaczęto mówić o łagodniejszym klimacie na wyspie. Z punktu widzenia Poulsena te zapowiedzi nie brzmią przekonująco. – To moja strefa wojny – mówi rolnik, gdy pokonujemy błotnistą i kamienistą działkę. Zapytany o to, czy globalne ocieplenie ułatwi życie jemu albo jego dzieciom, przygląda mi się bacznie, zapalając papierosa, czym rozprasza chmarę komarów. – Zeszły rok to była katastrofa – zaczyna opowieść. – Susza taka, że zebrałem połowę tego co zwykle. Nie ma co liczyć na normalną pogodę. Jak klimat się ociepli, będziemy musieli więcej podlewać i zainwestować w system nawadniający. Zimą nie ma śniegu, za to pada deszcz, który potem zamarza. A to nie jest dobre dla trawy, bo nic nie chroni jej przed mrozem. W trakcie obiadu rozwiązuje się zagadka francuskiego akcentu Poulsena: jego partnerka, Agathe Devisme, jest Francuzką. Delektuję się potrawami w stylu fusion – zapiekanymi krewetkami i sumem, mattak (surową skórą wieloryba), szarlotką przyprawioną dzięgielem. I przypominam sobie bardziej tradycyjną kolację, w której miałem przyjemność uczestniczyć kilka dni wcześniej w Qaqortoq – rodzinne przyjęcie gromadzące prawie wszystkich rolników z Bananowego Wybrzeża. Po kolacji pewien siwy Inuita chwycił akordeon. Wszyscy obecni, pewnie z 450 osób, złączyli ramiona i kołysząc się na boki, śpiewali tradycyjną grenlandzką pieśń: Lato, lato, cudownie jest Jak dobrze, że jest Odeszły mrozy Odeszły mrozy… Tim Folger, 2010
Opowieść o mieście, które zniknęło. Spokój przed falą [REPORTAŻ]
Jin Sato jest burmistrzem miasta, które nie istnieje. 11 marca 2011 r. Minamisanriku, senny port rybacki leżący w północno-wschodniej Japonii, po prostu zniknął. Sato może mówić o ogromnym szczęściu.
Początek katastrofy nastąpił o 14.46 na wschód od miasta, w odległości mniej więcej 130 km od wybrzeża – wzdłuż uskoku położonego głęboko pod dnem Pacyfiku. Fragment skorupy ziemskiej o długości 450 km nagle osunął się na wschód – miejscami aż o 24 m. Dokładnie w tym samym momencie burmistrz zakończył spotkanie w ratuszu. Rozmawialiśmy o zabezpieczeniu miasta przed tsunami – wspomina. Dwa dni wcześniej w regionie odczuwaliśmy wstrząsy. Dziś już wiemy, że stanowiły preludium do trzęsienia z 11 marca – największego w historii Japonii. Choć ziemia trzęsła się przez pięć długich minut, Minamisanriku nie ucierpiało zbyt mocno. Za to ocean zaczął falować. Kilkadziesiąt osób, w tym Sato, pobiegło do pobliskiego trzypiętrowego budynku centrum kryzysowego. Miki Endo (l. 24) pracowała na drugim piętrze, skąd uruchomiła miejski system nagłośnienia, nadając przez megafony komunikat: „Proszę kierować się w najwyżej położone miejsca!”. Sato i większość towarzyszących mu osób schronili się na dachu, z którego obserwowali tsunami przelewające się przez 5,5-metrowy nadbrzeżny mur. Fale niszczyły i porywały wszystko na swojej drodze – słychać było trzask pękającego drewna i zgrzyty wyginanej stali. A potem masa szarej wody zakryła budynek, na dachu którego szukali schronienia. Głos Endo nagle ucichł. Tego dnia zginęło prawie 16 tys. osób, większość na setkach kilometrów wybrzeża w regionie Tohoku. Kolejne 4 tys. do dziś uznaje się za zaginione. Tsunami kompletnie zniszczyło kilka miast i wiosek i pozbawiło dachu nad głową setki tysięcy ludzi. W 18-tysięcznym Minamisanriku zginęło albo zaginęło 900 osób, w tym Miki Endo, której ciało odnaleziono dopiero 23 kwietnia. Sato przeżył – wspiął się na antenę radiową i kurczowo się jej trzymał. – Pod wodą byłem przez 3–4 minuty – opowiada. Na dachu schroniło się ponad 30 osób, trzymając się okalających go stalowych barierek. Fale powracały przez całą noc – przez kilka pierwszych godzin zalewały trzypiętrowy budynek. O świcie na dachu było już tylko 10 osób. Japonia przoduje w stosowaniu zabezpieczeń przed skutkami trzęsień ziemi i fal tsunami. Na instalowanie amortyzatorów w starych i nowych budynkach wydaje miliardy. Wysokie mury chronią nabrzeża wielu miast. Mieszkańcy znają doskonale oznakowane drogi ewakuacyjne prowadzące na wyżej położone tereny albo do wysokich i odpornych budynków. 11 marca sejsmolodzy wysłali pierwsze ostrzeżenie o tsunami, gdy tylko przestali kurczowo trzymać monitory. Wszystkie te środki z pewnością pomogły uratować wiele istnień. Być może tysiące osób zawdzięcza życie Miki Endo. Samo trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera) w innych krajach wyrządziłoby dużo większe szkody. Tymczasem tsunami zabiło 16–20 tys. osób, czyli porównywalnie do skutków trzęsienia ziemi i tsunami, które nawiedziły region Tohoku w 1896 r. Środki bezpieczeństwa są dziś w Japonii nieporównywalnie lepsze, ale ludność kraju potroiła się. Wybrzeża są pełne ludzi. Podobnie jest w wielu innych państwach, i to przygotowanych na katastrofy gorzej niż Japonia. Tsunami, które w 2004 r. nawiedziło Ocean Indyjski, ustanowiło niechlubny rekord liczby ofiar – zginęło prawie 230 tys. osób, w większości Indonezyjczyków. Tymczasem naukowcy przewidują podobną tragedię w ciągu 30 najbliższych lat. Zdaniem geologów USA muszą się przygotować na powtórkę scenariusza sprzed trzech wieków, gdy tsunami spustoszyło północne wybrzeże Pacyfiku – rzadko wtedy zaludnione. Wygląda na to, że w kolejnych dekadach jeszcze nie raz usłyszymy o miastach zmiecionych z powierzchni ziemi. Sato już raz przeżył tsunami. W 1960 r., gdy miał osiem lat, czterometrowa fala zabiła w Minamisanriku 41 osób. Po tym wydarzeniu powstał 5,5-metrowy mur nadbrzeżny. Myśleliśmy, że to nam zagwarantuje bezpieczeństwo – ciągnie Sato. Sejsmolodzy kazali się przygotować na fale o wysokości 5,5–6 m. Tymczasem przyszła fala trzy razy wyższa. Na tle ruin miasta wyróżnia się tylko jeden niezniszczony element – nadbrzeżny mur. Fale tsunami pojawiają się gdzieś na świecie prawie co roku. Największe z nich bez wątpienia zmieniały bieg historii. Przykłady? Zdaniem części archeologów tsunami na Morzu Śródziemnym uderzyło w Kretę ponad 3,5 tys. lat temu. Właśnie ta katastrofa spowodowała upadek cywilizacji minojskiej – jednej z najbardziej rozwiniętych tamtego okresu – i jej wchłonięcie przez Grecję mykeńską. Trzęsienie ziemi i fale tsunami w 1755 r. zabiły w Lizbonie dziesiątki tysięcy osób, odciskając trwały ślad w zachodniej myśli. Tragedia zachwiała niezmąconym do tej pory optymizmem i zepsuła ogólne samozadowolenie. W Kandydzie Woltera filozof Pangloss – zaślepiony leibnizowskim pojmowaniem optymizmu – upierał się w trakcie trzęsienia ziemi w Lizbonie, że „ludzie żyją w najlepszym z możliwych światów”. Satyra Woltera stawiała pod znakiem zapytania bezkrytyczną wiarę w świat na ziemi jako miejsce optymalne, stworzone przez dobrego Boga. Grecki historyk Tukidydes jako pierwszy, już w V w. p.n.e., udokumentował związek między trzęsieniami ziemi i tsunami. Zauważył, że bardzo często nadejście fal tsunami poprzedza cofnięcie się wody z zatok – morze oddala się od lądu. Jedynym wyjaśnieniem zdaje się być trzęsienie ziemi – pisał. Minojskie tsunami spowodowała ogromna erupcja Thiry – wulkanicznej wysepki leżącej na Morzu Egejskim, 110 km na północ od Krety. Okazuje się też że przyczyną tsunami może być osunięcie się ziemi. Tak było na Alasce w 1958 r., gdy 525-metrowa fala odbiła się o wzgórze w zatoce Lituya Bay (zob. str. 82). Wystarczy, że do wielkiej ilości wody – niekoniecznie do oceanu – wpadnie nagle ogromna masa skał. Jednak zdecydowana większość fal tsunami – w tym również te, które nawiedziły Tohoku – jest następstwem trzęsień dna morskiego wzdłuż uskoków zwanych strefami subdukcji, których nagromadzenie występuje na Pacyfiku i Oceanie Indyjskim. Wzdłuż uskoków zderzają się dwie płyty tektoniczne – płyta oceaniczna wbija się pod lżejszą kontynentalną. Powstaje rów oceaniczny. Zwykle odbywa się to gładko, w tempie kilku centymetrów rocznie, ale zdarzają się zacięcia. Po kilku stuleciach siła nacisku pokonuje tarcie – jedna płyta mocno ociera się o drugą. W marcu 2011 r. hipocentrum trzęsienia ziemi, które dotknęło Japonię, znajdowało się 30 km pod dnem morskim, skąd promieniowało wzdłuż linii styku płyt aż do Rowu Japońskiego na dnie. Wyzwoliła się energia równa 8 tysiącom ładunków, które spadły na Hiroszimę. Jej spora część wprawiła w ruch dno oceanu – poziom lustra wody podniósł się i opadł. Powstały fale tsunami. Zwykła fala to tylko przypowierzchniowy ruch warstw wody wywołany wiatrem. Fala tsunami zaś nie jest zjawiskiem powierzchniowym – to ruch całej masy wody, od dna aż po powierzchnię oceanu. Woda rozbiega się od uskoku na szerokości nawet 500 km. Na otwartym oceanie łatwo ją przegapić, bo tsunami wypiętrza się, zbliżając się do lądu. Jest niebezpieczna nawet po przejściu, z prędkością odrzutowca, całego oceanu. Fala, która w marcu 2011 r. spustoszyła wybrzeże Japonii, w Kalifornii zmyła człowieka do morza, zaś na Antarktydzie odrywała gigantyczne bloki lodowca. Tsunami, które pochłonęło 41 ofiar w Minamisanriku w 1960 r., zostało wyzwolone przez najsilniejsze w historii trzęsienie ziemi – 9,5 stopnia w skali Richtera, u wybrzeży Chile. Indonezyjskie tsunami z 26 grudnia 2004 r. zabijało ludzi na całym Oceanie Indyjskim. Zaczęło się w pobliżu północno-zachodniego wybrzeża Sumatry – trzęsienie ziemi o sile 9,1 stopnia w skali Richtera zostało wywołane osunięciem się 1600-kilometrowego uskoku, w miejscu gdzie Płyta Indyjska jest wciągana pod Płytę Birmańską. Najbardziej ucierpiała Indonezja. W kraju tym zginęło prawie 170 tys. osób, z czego połowa w Banda Aceh, stolicy prowincji Aceh. Kolejne 60 tys. utonęło na Sri Lance, w Indiach i innych krajach basenu Oceanu Indyjskiego; nawet w odległej Afryce. Po tej niewyobrażalnej tragedii kilka państw włączyło się do prac nad rozbudową systemu wczesnego ostrzegania o tsunami, opracowanego w USA przez Amerykańską Narodową Służbę Oceaniczną i Meteorologiczną (NOAA). Składa się on z tsunametrów – czujników przytwierdzonych do dna oceanu, rejestrujących zmiany ciśnienia wywołane ruchem tsunami. Sygnał trafia przez boję do satelity, skąd jest rozsyłany do ośrodków kryzysowych na całym świecie. W 2004 r. działało jedynie sześć tsunametrów rozmieszczonych na Pacyfiku. Ale nawet jeśli byłyby jakieś na Oceanie Indyjskim, na niewiele by się zdały, bo większość państw regionu i tak nie miała ośrodków kryzysowych przygotowanych do ostrzegania lokalnych społeczności. Tragiczne skutki zna cały świat. Na Sumatrze ludzie mieli kilka minut na ratunek, ale do Indii – gdzie zginęło 16 tys. osób – fale tsunami dotarły dopiero po dwóch godzinach. – Zupełnie niepotrzebna śmierć – mówi Paramesh Banerjee, geofizyk z Politechniki Nanyang w Singapurze. Z technicznego punktu widzenia można dość łatwo zainstalować system wczesnego ostrzegania o tsunami na Oceanie Indyjskim. Obecnie oceany pokrywa sieć 53 specjalnych boi, w tym 6 (z planowanych 27) na Oceanie Indyjskim. Znacznie ogranicza to ryzyko powtórki tragicznej sytuacji z 2004 r., gdy jeszcze po kilku godzinach fale tsunami stanowiły zaskoczenie. Ale boje wcale nie pomogłyby mieszkańcom Sumatry. Na wybrzeżu – zwłaszcza w okolicy uskoku – nie można czekać na potwierdzenie ewentualnego tsunami; sygnałem do ucieczki jest już samo trzęsienie ziemi. Japoński system wczesnego ostrzegania obejmuje tsunametry i sejsmografy (na terenie kraju rozmieszczono ich tysiąc; to najgęstsza sieć na świecie) dostarczające dane do systemu komputerowego, który modeluje potencjalne tsunami w oparciu o siłę i lokalizację trzęsienia ziemi. System obsługiwany przez Japońską Agencję Meteorologiczną (JMA) w marcu zawiódł. Kluczowy pierwszy pomiar – jeszcze w trakcie wstrząsów – wskazywał siłę 7,9 stopnia, tymczasem późniejsze analizy ujawniły 9 stopni w skali Richtera, czyli trzęsienie silniejsze 12-krotnie. Ostrzeżenie przygotowane na podstawie pierwszego pomiaru mówiło o falach co najmniej trzymetrowych. W Minamisanriku uderzyły fale o wysokości 15,5 m; w innych miejscach być może nawet jeszcze wyższe. Słabości ujawniły się nie tylko w systemie. – Wydaje mi się, że wiele osób żyjących powyżej poziomu tsunami z 1960 r. nawet nie próbowało uciekać – opowiada Jin Sato. Zginęło wiele z nich. Jego zdaniem również nadbrzeżne falochrony uśpiły czujność mieszkańców. Siła trzęsienia ziemi i rozmiar tsunami były dla sejsmologów sporym szokiem. W Indonezji trzęsienie spowodowało osunięcie się uskoku na długości 1600 km, a w Tohoku było to jedynie 450 km. Wystarczyło jednak, aby wywołać trzęsienie o sile 9 stopni w skali Richtera. Większość geologów nie spodziewała się tego po Rowie Japońskim – nawet przy dużo dłuższym uskoku. Płyta oceaniczna jest w tym miejscu stara, zimna i gęsta – naukowcy zakładali zatem, że weszłaby pod Japonię raczej łatwo i nie spowodowała tak potężnego trzęsienia ziemi. Istniały jednak dowody, że taki kataklizm może nastąpić. Ponad 10 lat temu naukowcy z Uniwersytetu Tohoku w Sendai dokonali odwiertów w glebie dookoła miasta. Odkryli trzy oddzielne warstwy piasku sięgające 4,5 km w głąb lądu. Znaleźli bogaty plankton morski dowodzący, że piasek naniosły ogromne fale tsunami – w okresie 3 tys. lat działo się tak co 800 do 1100 lat. Wyniki badań opublikowali w 2001 r. w Japanese Journal of Natural Disaster Science. Artykuł podsumowali ostrzeżeniem – skoro ostatnie tsunami uderzyło w Sendai 1100 lat wcześniej, ryzyko kolejnego jest bardzo wysokie. Ostatecznie uznano jednak, że wyniki badań nie są jednoznaczne. Marcowe tsunami naniosło kolejną warstwę piachu, co najmniej 4 km w głąb lądu. Podejrzana jest każda strefa subdukcji – twierdzi Kerry Sieh z Politechniki Nanyang w Singapurze, czołowy paleosejsmolog na świecie. Siwiejący 61-latek zgłębia dane geologiczne w poszukiwaniu dowodów na trzęsienia ziemi i tsunami w przeszłości. Jego zdaniem dane historyczne – zwłaszcza te zgromadzone z wykorzystaniem nowoczesnego sprzętu – dają zbyt krótką perspektywę. Pomijają „uśpione” uskoki, które też mogą wywołać tsunami. – Należy zakładać, że duże trzęsienia ziemi i ogromne tsunami mogą się pojawić w każdej rozciągniętej strefie subdukcji – ciągnie Sieh. – Nie można przyjąć, że jakiś megauskok uwalnia napięcie stopniowo i bezszkodowo. Sieha najbardziej martwi jednak megauskok sundajski. W 2004 r. badał go już od 10 lat. Kilka lat temu porzucił posadę profesora w Caltech i zamieszkał w Singapurze, aby znaleźć się bliżej uskoku. Rozciąga się on na długości 6 tys. km, od Birmy po Australię. Trzęsienie z 2004 r. miało miejsce w północnej części łuku. I właśnie tego odcinka, między Sumatrą i Andamanami, nikt nie monitorował – opowiada naukowiec. Sieh pracował co prawda u wybrzeży Sumatry, ale kilkaset kilometrów na południe – ustalał wiek martwych raf koralowych. W trakcie trzęsienia dno oceanu zostaje wypiętrzone, więc rafa może się znaleźć na powierzchni, a wtedy koralowce giną. Datowanie radiometryczne pozwala ustalić, co się właściwie wydarzyło. Do 2003 r. Sieh wraz ze swoim zespołem opracował bardzo niepokojącą sejsmiczną historię środkowo-zachodniej Sumatry. Odkryliśmy tzw. supercykle, czyli pewną częstotliwość wielkich trzęsień ziemi – opowiada naukowiec. W ciągu ostatnich 700 lat potężne trzęsienia w uskoku sundajskim miały miejsce mniej więcej co 200 lat – następowały w parach (na przestrzeni 30 lat): około 1350 r. i 1380 r., następnie w pierwszej połowie XVII w., a potem w 1797 r. i w 1833 r (dwa wieki temu). Kolejne trzęsienie było zatem tylko kwestią czasu. Sieh był poruszony odkryciem do tego stopnia, że w lipcu 2004 r. wraz z zespołem rozno-?sił ulotki i rozwieszał plakaty na wyspach Mentawai. Chcieli ostrzec o tsunami mieszkańców rejonu, w którym prowadzili badania. Pięć miesięcy później północna Sumatra została całkowicie zniszczona, a zespół Sieha znalazł się w centrum uwagi. Tak naprawdę to przypisywanie nam sukcesu jest pomyłką ?– ciągnie naukowiec. Przecież nasze przewidywania dotyczyły zupełnie innego odcinka uskoku. Tymczasem właściwa prognoza naukowca jest cały czas aktualna. Okazuje się bowiem, że pierwsze z pary zapowiadanych trzęsień wystąpiło w 2007 r. – miało siłę 8,4 stopnia w skali Richtera, ale nie spowodowało poważniejszych szkód. Do Padang, stolicy prowincji Sumatra Zachodnia, dotarło tsunami zaledwie metrowej wysokości. W mieście mieszka ponad 800 tys. osób, więc Sieh, biorąc pod uwagę jego niskie położenie, obawia się, że następnym razem koniec będzie mniej szczęśliwy. – Po raz pierwszy w historii udało się przygotować tak dokładną prognozę wystąpienia dużego trzęsienia – stwierdza Sieh. – Naszym zdaniem w najbliższych 30 latach należy się spodziewać wstrząsów o sile 8,8 stopnia w skali Richtera. Nie wiadomo, czy stanie się to za chwilę, czy za 30 miesięcy. Istnieje jednak wysokie prawdopodobieństwo, że stanie się to w ciągu 30 lat. – I co mamy robić? – pyta naukowiec. – Przenieść miasto tylko po to, aby uniknąć tragedii, która zdarza się raz na 200 lat? Moim zdaniem właśnie przed takim dylematem staje dziś człowiek w obliczu tragicznych, ale jednak rzadkich wydarzeń. Nie chodzi o to, że naukowcom brakuje wiedzy. Inżynierowie również właściwie dbają o zabezpieczenia. Problem polega na tym, że na ziemi jest nas już 7 mld i wiele osób mieszka po prostu na niebezpiecznych obszarach. Znaleźliśmy się w sytuacji bez wyjścia. W XXI w. będziemy ponosić jej konsekwencje. Padang leży średnio nie wyżej niż 5 m nad poziomem oceanu. Gdy nadejdzie tsunami, ludzie będą mieć maksymalnie 20 minut, aby uciec z miasta. Nie ma jednak dokąd, ponieważ w okolicy brakuje wzniesień. Fale tsunami wedrą się mniej więcej 2 km w głąb lądu: zatopią nadbrzeżne restauracje, zaleją uliczki pełne motorowerów, porwą domy i sklepy zbudowane bez jakichkolwiek zabezpieczeń. Zginie z pewnością więcej ludzi niż w marcu w Japonii. Należy się spodziewać, że liczba ofiar śmiertelnych dorówna 90 tys. z Banda Aceh. Życie w Banda Aceh wróciło już do normy po tragicznych wydarzeniach z 2004 r. Na ulicach pełno było wtedy zmasakrowanych, nagich ciał wyrzuconych przez fale, ale jednocześnie tragedia ta przyczyniła się do zakończenia wieloletniego konfliktu między zwolennikami secesji regionu i rządem Indonezji. – Ciała leżały na ulicach także w czasie wojny – mówi Syarifah Marlina Al Mazhir, lokalna koordynatorka programu Amerykańskiego Czerwonego Krzyża. Tsunami zmieniło wszystko. Możemy bez obaw wychodzić po zmroku! Prowincja otrzymała ogromne fundusze pomocowe, dzięki którym odbudowano miasto ?– kafejki są dziś do późnych godzin nocnych pełne młodych ludzi. Każdy jednak zna kogoś, kto zginął 26 grudnia 2004 r. – Czasem zamykam oczy i słyszę krzyki – zwierza się jedna ze spotkanych przeze mnie kobiet. Mniej więcej 2 km od brzegu oceanu w parku bawią się dzieci, które nie pamiętają tamtych wydarzeń. Nad parkiem góruje wrak 60-metrowego statku, pozostawiony tutaj przez tsunami. Jest duszny lipcowy poranek w Padang. W szkole podstawowej położonej 750 m od brzegu trwają ćwiczenia ewakuacyjne na wypadek najgorszego. O 10.00 rozlega się dzwonek alarmowy. Dzieci wybiegają na piaszczysty dziedziniec szkolny. Chłopcy w białych koszulach i czerwonych spodenkach, a dziewczynki w białych bluzeczkach i chustach oraz czerwonych spódniczkach do kolan. Stoją w kółeczkach, osłaniając plecakami głowy przed spadającymi odłamkami. Słychać chóralne okrzyki. – Powtarzają 99 atrybutów Allaha – wyjaśnia Patra Rina Dewi. – Litościwy, Miłosierny, Gwarant. Mają być spokojne, gdy przyjdzie prawdziwe niebezpieczeństwo. Pełna energii Patra (l. 39) kieruje Kogami – niewielką organizacją pozarządową, którą założyła wraz ze znajomymi pod wpływem reportaży napływających z Banda Aceh. Ulegając presji z ich strony władze miasta oznakowały 32 trasy ewakuacyjne i rozpoczęły budowę dziewięciu (z planowanej setki) wielopiętrowych schronów. Natomiast Patra i jej 16 współpracowników prowadzi ćwiczenia ewakuacyjne w szkołach. W pobliżu tej szkoły podstawowej nie ma żadnych wzniesień, więc 567 uczniów musi uciekać mniej więcej 3 km w głąb lądu. Jednak 80 pierwszoklasistów biega za wolno. – W bezpieczne miejsce dotrą dopiero po 40 minutach – mówi Elivia Murni, jedna z nauczycielek. – Tsunami ich dogoni. Nie uratują się. Na wybrzeżu Sumatry Zachodniej istnieje prawie tysiąc szkół. Personel Kogami prowadzi ćwiczenia w 232 z nich. Postanowili nie realizować programu w wioskach rybackich rozsianych na północny zachód od Padang. Czasem nie mogę spać w nocy – zwierza mi się Patra, gdy opuszczamy taką wioskę. Od wschodu otaczają ją wzniesienia, ale nie uda się do nich szybko dotrzeć przez błotniste pola ryżowe. Stąd po prostu nie ma jak uciec – opowiada Patra. Gdybyśmy im powiedzieli o zagrożeniu, ogarnęłoby ich poczucie bezradności. 12 marca o świcie Sato i pozostali przy życiu byli przemarznięci, mokrzy i na skraju wyczerpania. Z dachu pokiereszowanego budynku zsunęli się po naniesionych przez tsunami sieciach rybackich. Dołączyli do reszty szczęśliwców, którzy schronili się na wzgórzu. Rodzinnego miasta Sato już nie ma, ale on nadal odpowiada za sprawy wielu mieszkańców rozsianych po obozach dla uchodźców i tymczasowych mieszkaniach. Po trzęsieniu ziemi część terenu obniżyła się tutaj o ponad pół metra i teraz niektóre obszary miasta są zalewane przez przypływ. Odbudowa Minamisanriku może się okazać niemożliwa, co frustruje tych, którzy przeżyli tragedię. – Ludzie chcą zostać na miejscu. Chcą być tam, gdzie żyli i umarli ich przodkowie – wyjaśnia Sato. – Nie chcą się wyprowadzać. Tim Folger, 2012
Pod kosmicznymi żaglami. Jak podbić Wszechświat?
Tak daleko jest do gwiazd. Czy kiedykolwiek będziemy na tyle szaleni, żeby tam polecieć?
Na skraju parkingu przy Centrum Lotów Kosmicznych im. Marshalla w Huntsville w Alabamie stoi relikt z czasów, gdy kolonizacja kosmosu przez nasz gatunek wydawała się czymś równie oczywistym i wspaniałym jak rakieta wznosząca się ku niebu z przylądka Canaveral. – To nie jest żaden model – mówi Les Johnson, fizyk z NASA, kiedy oglądamy 10-metrowej wysokości konstrukcję – plątaninę rur, dysz i osłon. – To najprawdziwszy atomowy silnik rakietowy. Był bowiem czas, kiedy NASA zamierzała wysłać astronautów na Marsa w dwóch statkach kosmicznych, każdy napędzany trzema takimi silnikami. Wernher von Braun przedstawił taki plan w sierpniu 1969, zaledwie dwa tygodnie po tym, jak jego rakieta Saturn V dostarczyła pierwszych astronautów na Księżyc. Jako datę wylotu ekspedycji na Marsa proponował przyjąć 12 listopada 1981. Kiedy to tym mówił, atomowe silniki rakietowe przeszły już wszystkie próby naziemne. Były gotowe do lotów. Trzydzieści lat po terminie proponowanego lądowania na Marsie, do którego nigdy nie doszło, w parny czerwcowy poranek Johnson spogląda na 18-tonowy silnik. Jest kierownikiem niewielkiego zespołu mającego ocenić stopień realności wykorzystania w technologii kosmicznej różnych ,,koncepcji zaawansowanych”. Niewykluczone, że NERVA – bo tak nazywał się ów silnik atomowy – może dostać ocenę pozytywną. – Gdybyśmy chcieli posłać ludzi na Marsa, trzeba by się temu jeszcze raz przyjrzeć – mówi Johnson. – Taki silnik potrzebuje o połowę mniej paliwa niż konwencjonalny silnik rakietowy. NASA pracuje obecnie nad rakietą konwencjonalną, która mogłaby zastąpić rakietę Saturn V, wycofaną z użytku w 1973 r., tuż po ostatnim lądowaniu astronautów na Księżycu. Agencja nie zdecydowała jeszcze, dokąd nowa rakieta miałaby polecieć. Projekt NERVA także zakończył się w 1973 r., nie osiągnąwszy etapu prób w locie. W epoce promów kosmicznych, która potem nastała, ludzie nie oddalili się od Ziemi na więcej niż 600 km. Z tego powodu pytanie, na które próbowaliśmy z Johnsonem odpowiedzieć tego ranka – czy ludzkość kiedykolwiek poleci do gwiazd? – może wydawać się dość oderwane od rzeczywistości. Dlaczego pół wieku temu traktowano je znacznie poważniej? – Było to oczywiście trochę szalone – mówi Freeman Dyson, fizyk z Instytutu Badań Zaawansowanych w Princeton. Pod koniec lat 50. Dyson pracował nad projektem Orion, którego celem było stworzenie pojazdu załogowego zdolnego dotrzeć do Marsa lub księżyców Saturna. Zamiast silników typu NERVA, wyrzucających wodór podgrzany do niezwykle wysokich temperatur przy użyciu reaktorów jądrowych, pojazd Orion miał być napędzany ognistymi kulami małych wybuchów termojądrowych, następujących z tyłu rakiety co ćwierć sekundy. – Takie rozwiązanie było ryzykowne – mówi Dyson, który planował osobisty udział w wyprawie na Saturna. – Ale byliśmy na to przygotowani. W tamtym okresie nastawienie było inne niż teraz. Było oczywiste, że nie ma prawdziwej przygody bez ryzyka. Kilka lat po zakończeniu projektu Orion Dyson przedstawił w czasopiśmie Physics Today projekt rakiety o napędzie termojądrowym zdolnej dotrzeć do innych gwiazd. Dziś łatwiejsze wydaje się wytłumaczenie, dlaczego najprawdopodobniej nigdy tam nie polecimy: gwiazdy są zbyt daleko i mamy za mało pieniędzy. Argumenty za tym, że kiedyś jednak do tego dojdzie, są mniej oczywiste – ale ich waga stale rośnie. Astronomowie odkryli planety wokół pobliskich gwiazd. Możliwe, że wkrótce znajdą planetę spełniającą warunki uważane za konieczne do powstania życia. Byłby to bardzo atrakcyjny cel takiej podróży. Od lat 60. technologia poczyniła ogromne postępy, a bomby termojądrowe nie są już najnowszym krzykiem techniki. Les Johnson pokazał mi w swoim biurze coś, co przypominało tkaninę utkaną z nitek pajęczyny. Była to próbka wielkiego żagla kosmicznego z włókna węglowego. Mógłby on wynieść sondę poza orbitę Plutona dzięki ciśnieniu promieniowania Słońca bądź wiązki laserowej. – Miej to na oku – powiedział. – To materiał, który może nam pomóc tam dotrzeć. Aby dolecieć do gwiazd, prócz nowych materiałów i silników potrzeba jeszcze trudno uchwytnego ducha dawnych czasów. Fascynacja lotami kosmicznymi nie zanikła. Rozwija się w najlepsze w pustej przestrzeni, jaka powstała w zbiorowej wyobraźni po zakończeniu w 2011 programu lotów promów kosmicznych. W rozmowach z natchnionymi zapaleńcami, zwłaszcza tymi spoza NASA, można usłyszeć echa dawnych ambicji, żądzy przygód i fascynacji kosmosem. Minionej wiosny, trzy tygodnie przed moim spotkaniem z Johnsonem, prywatna firma SpaceX z siedzibą w Los Angeles wystrzeliła przy użyciu jednej z własnych rakiet bezzałogową kapsułę, która dotarła do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. SpaceX przewodzi grupie kilku firm starających się wypracować rozwiązanie, które zastąpiłoby wahadłowiec w roli statku dostawczego dla stacji kosmicznej. Miesiąc wcześniej firma Planetary Resources, finansowana przez miliarderów Larry’ego Page’a i Erica Schmidta, ogłosiła plan wykorzystania bezzałogowych pojazdów kosmicznych do pozyskiwania rzadkich metali z planetoid. – Mamy nadzieję, że pod koniec dekady uda nam się określić konkretne cele i zacząć osiągać zyski – mówi Peter Diamandis, jeden z założycieli firmy. – Kiedyś będziemy patrzeć na tę dekadę jako początek komercyjnej epoki kosmicznej – mówi Mason Peck, główny inżynier NASA. – Duże i małe firmy zaczną znajdywać sposoby na osiąganie zysków z kosmosu. Takiego zainteresowania kosmosem i możliwościami zarabiania na nim do tej pory nie było. Na Ziemi od dawna rynek był motorem eksploracji. Średniowieczni kupcy podejmowali ryzykowne wyprawy Jedwabnym Szlakiem, aby dotrzeć do Chin; portugalskie karawele w XV w. pożeglowały poza granice znanego świata nie tylko w celach poznawczych, ale przede wszystkim w poszukiwaniu złota i przypraw. – Historycznie rzecz biorąc, motywacją do penetrowania nowych terenów było poszukiwanie surowców – mówi Diamandis. – Nauka i ciekawość to słaba zachęta w porównaniu z bogaceniem się. Jedynym sposobem zapoczątkowania ekspansji w kosmosie na dużą skalę jest stworzenie zachęt rynkowych, np. w postaci pozyskiwania surowców. Jednym z surowców będących w kręgu zainteresowania jego i współzałożyciela firmy Erica Andersona jest platyna, tak rzadka na Ziemi, że obecnie osiąga cenę 55 dol. za gram. Wysyłanie robotów na odległość milionów kilometrów, by tam wydobywały z planetoid i przerabiały rudę w warunkach nieważkości lub holowały planetoidy bliżej ku Ziemi, wymagać będzie technologii, której obecnie jeszcze nie ma. – Jest spore prawdopodobieństwo, że nam się nie uda – powiedział Anderson na konferencji prasowej w kwietniu. – Ale wierzymy, że podjęcie takiego wyzwania i wykonanie znaczącego kroku do przodu w kosmosie to sprawa ważna. Oczywiście mamy także nadzieję, że sporo na tym zarobimy. Elon Musk, 41-letni założyciel firm PayPal, Tesla Motors i SpaceX, już teraz dorobił się niezłej fortuny i znaczącą jej część przeznacza na własny program kosmiczny. Nowa rakieta o nazwie Falcon Heavy, nad którą pracuje SpaceX, będzie zdolna wynieść na orbitę dwukrotnie większy ładunek użytkowy niż prom kosmiczny, za pięciokrotnie niższą cenę. Jego celem jest zredukowanie kosztów wystrzelenia rakiety do 45–25 dol. za kilogram ładunku. Zamierza to osiągnąć przez stworzenie rakiet wielokrotnego użytku. – To bardzo trudne, wiele osób uważa, że wręcz niemożliwe, ale jestem innego zdania – mówi Musk. – Gdyby samoloty trzeba było wyrzucać po każdym locie, nikogo nie byłoby stać na latanie. Dla Muska to element większego planu: stworzenia trwałej kolonii na Marsie. NASA ma wielkie sukcesy w badaniu Marsa przy użyciu bezzałogowych łazików, takich jak ostatnio Curiosity, ale stale przesuwa termin lotu załogowego. Musk uważa, że SpaceX będzie w stanie dostarczyć astronautów na Marsa w ciągu 20 lat – a potem utrzymać ich tam przez dziesiątki lat. – Rzecz w tym, że do takiego przedsięwzięcia nie wystarczy wysłać jedną małą misję na Marsa – mówi. – Tu chodzi o przewiezienie milionów ludzi i milionów ton sprzętu, aby stworzyli tam kolonię zdolną do samodzielnej egzystencji. To najtrudniejsze wyzwanie, z jakim do tej pory zetknęła się ludzkość, i wcale nie jest pewne, że zostanie podjęte. – Chciałbym podkreślić, że nie chodzi tu o ucieczkę z Ziemi. Tu idzie o rozwój życia w skali międzyplanetarnej. O dotarcie do gwiazd. Najszybszy pojazd kosmiczny, jaki do tej pory zbudowano – próbnik Helios 2, wystrzelony w 1976 r. do monitorowania Słońca – osiągnął prędkość 253 000 km/godz. Poruszając się w tym tempie w kierunku Proxima Centauri – najbliższej gwiazdy w sąsiedztwie Słońca, położonej w odległości 40 bln km – dotarłby do celu po 17 tys. lat. To jeden z powodów, dla których załogowe loty międzygwiezdne mogą na zawsze pozostać domeną fantastyki naukowej. Jednak dla niektórych badaczy perspektywa wiecznego uwięzienia na dwóch małych planetach wobec ogromu naszej Galaktyki jest zbyt przygnębiająca. – Jeśli zaczniemy teraz, a właśnie zaczęliśmy, to jestem przekonany, że uda się nam rozpocząć eksplorację w skali międzygwiezdnej w ciągu 100 lat – mówi Andreas Tziolas, fizyk i szef Icarus Interstellar, organizacji non profit stawiającej sobie za cel ,,urzeczywistnienie lotów międzygwiezdnych do roku 2100”. Tziolas uważa, że możliwe jest skonstruowanie silnika dla gwiazdolotu, który opierałby się na fuzji jądrowej, czyli procesie będącym źródłem energii gwiazd i bomb termojądrowych. Kiedy jądra lekkich pierwiastków, takich jak wodór, łączą się ze sobą, uwolnione zostają ogromne ilości energii, znacznie większe niż przy rozszczepieniu jąder ciężkich atomów, takich jak uran będący źródłem energii współczesnych siłowni jądrowych, a także starego silnika NERVA. Niestety, choć fizycy zbudowali wiele reaktorów fuzyjnych, jak dotąd nie powstał taki, który wytwarzałby więcej energii, niż sam jej zużywa. – Wierzę w naszą pomysłowość – mówi Tziolas. Podkreśla, że od momentu odkrycia cząstek subatomowych do powstania silnika NERVA upłynęło zaledwie 70 lat. Do 2100 r. jest dość czasu, abyśmy zbudowali silnik fuzyjny, który rozpędzi gwiazdolot do prędkości rzędu 15–20 proc. prędkości światła. Jeśli chodzi o technologie, to silniki fuzyjne na razie wydają się kwestią odległej przyszłości.Silniki jądrowe typu NERVA byłyby zbyt drogie. Konwencjonalne silniki rakietowe pozwalają dotrzeć do heliopauzy, ale wymagałyby zbyt wielkich ilości paliwa, by napędzane nimi statki zdołały dotrzeć do gwiazdy w rozsądnym czasie. (Gdyby sondę Voyager skierować ku Proximie Centauri, dotarłaby do niej po 74 tys. lat. Zespół Johnsona postawił w końcu na bardzo sugestywną technologię, mianowicie żagiel słoneczny. Promieniowanie słoneczne składa się z cząstek zwanych fotonami, które wywierają ciśnienie na wszystko, w czym są pochłaniane lub od czego się odbijają. W takiej odległości od Słońca, w jakiej znajduje się Ziemia, to ciśnienie o sile równej ciężarowi ciała o masie trzech gramów rozłożonej na obszarze boiska piłkarskiego. Jednak ta niewielka siła przyłożona do cienkiej powłoki odbijającej światło, rozpostartej w kosmicznej próżni, wystarczy do uzyskania przyspieszenia. W 2010 r. NASA wystrzeliła w kosmos żagiel słoneczny o powierzchni 9 m2, który przez kilka miesięcy krążył wokół Ziemi na niskiej orbicie. Agencja planuje wystrzelenie w 2014 r. żagla o nazwie Sunjammer mającego powierzchnię nieco większą niż 1000 m2 i masę zaledwie 30 kg. Ruchome płaty na rogach umożliwią sterowanie lotem żagla z Ziemi, tak że w ciągu rocznej misji powinien, halsując, zbliżyć się o 3 mln km do Słońca. Do pokonania 26 mld km, jakie dzieli nas od heliopauzy, potrzebny jest żagiel o średnicy 450 m. Po roku lub dwóch żeglugi powinien on osiągnąć prędkość powyżej 150 tys. km/godz. Proxima Centauri jest położona w odległości 1500 razy większej. – Aby pożeglować do innej gwiazdy – mówi Johnson – potrzebowalibyśmy żagla o powierzchni takiej jak Alabama i Missisipi razem wzięte. Nie wiemy w tej chwili, jak konstruować takie żagle. Co więcej, samo światło słoneczne nie zdoła rozpędzić żagla na tyle, żeby dotarł do gwiazdy w czasie krótszym niż czas życia jednego lub kilku pokoleń. Do tego potrzebne są potężne lasery. – Jeśli weźmiemy całą energię wytwarzaną przez ludzkość i zainstalujemy ją w laserze na satelicie – mówi Johnson – wówczas można uzyskać czas podróży na Proxima Centauri rzędu kilkudziesięciu lat. To wystarczy jednak do wysłania robota wielkości biurka Johnsona. A co z ludźmi i instalacjami koniecznymi do podtrzymania ich życia? Johnson rozkłada ręce. – Kiedy zaczynamy się zastanawiać, co jest potrzebne do utrzymania przy życiu ludzi – mówi – jak duży powinien być wtedy statek kosmiczny i ile energii będzie potrzebował, wkraczamy w krainę fantastyki naukowej. Aby zbudować gwiazdolot, najpierw należy zbudować przyszłość, w której fikcja stała się faktem. A do tego potrzeba znacznie więcej niż tylko techniki rakietowej. Nie chodzi o wymyślanie teraz, w jaki sposób zaprojektować gwiazdolot, ale o kontynuowanie budowy cywilizacji, która kiedyś będzie w stanie taki statek skonstruować. Jeśli przedstawimy to w ten sposób, zadanie przestaje wydawać się niewykonalne. Można je postrzegać jako plan na 100 lat, albo na 500, zależnie od tego, na ile ktoś jest zwariowany na punkcie podróży kosmicznych. Johnson uważa się tu za umiarkowanego optymistę. – Nie wiem, jak będzie wyglądał świat za 500 lat – mówi. – Jeśli powstaną siłownie fuzyjne i kosmiczne panele słoneczne przesyłające energię na Ziemię, jeśli rozwinie się górnictwo na Księżycu i powstaną zakłady przemysłowe na niskiej orbicie okołoziemskiej – może taka cywilizacja będzie w stanie tego dokonać. Zanim jednak zaczniemy myśleć o podróżach międzygwiezdnych, musimy najpierw jako cywilizacja opanować Układ Słoneczny. Tim Folger, 2013
Myślicie, że globalne ocieplenie to mit? Poznajcie Alberta. Jego świat topnieje. I to nie metafora
Dla grenlandzkich łowców znikający lód morski może oznaczać odejście od tradycyjnego sposobu życia.
Tekst Tim Folger Zdjęcia Ciril Jazbec Pewnej cichej listopadowej nocy w wiosce Niaqornat, jakieś 500 km za kołem podbiegunowym północnym, u zachodnich brzegów Grenlandii, psy zaprzęgowe zaczęły wyć. Nikt nie wiedział tego na pewno, ale niektórzy mieszkańcy sądzili, że psy usłyszały wydechy narwali. O tej porze roku te morskie ssaki zdobne w spiralne rogi, niczym jednorożce, wpływają zazwyczaj do fiordu Uummannaq podczas swej migracji na południe. Następnego ranka większość mężczyzn z wioski wyruszyła małymi łodziami, aby spróbować upolować narwala, jak grenlandzcy Inuici czynili od wieków. Choć prawdę mówiąc, dzisiaj w tych stronach łowcy wystrzeliwują harpuny z motorówek mknących z prędkością 30 węzłów i dobijają zdobycz ze strzelb o dużym zasięgu. Po południu pod nisko sunącymi szarymi chmurami wracający myśliwi wyciągają na brzeg swoje łodzie. Z pomalowanych na jaskrawe kolory domów wychodzą kolejni spośród 50 mieszkańców Niaqornat. Zbierają się na kamienistej plaży, pragnąc zobaczyć, co też przywiozły łodzie. Jednym z nich jest Ilannguaq Egede, 41-letni kierownik wioskowej elektrowni pochodzący z południa Grenlandii, gdzie hodowców owiec jest znacznie więcej niż wielorybników. Przyjechał tu dziewięć lat temu, żeby być z pewną miejscową kobietą, którą poznał przez portal randkowy. – Nie złapałem jeszcze swojego pierwszego narwala – mówi. – Czekam na ten sezon. Może narwale wymknęły się prześladowcom. A może wcale nie przypłynęły, tylko nadal krążą po swych letnich terenach na północy, bo poszerzający się lód morski nie wyparł ich jeszcze na południe. Bez względu na powód łowcy z Niaqornat musieli się zadowolić drobniejszą zdobyczą: fokami obrączkowanymi, które stanowią podstawę ich wyżywienia. W ciągu kilku minut ze zwierząt zdjęto skóry, a mięso pocięto i zapakowano w plastikowe worki. Uszczęśliwione dzieciaki dostały kawałeczki surowej wątroby. Poza splamionymi krwią skałami i kilkoma odciętymi płetwami po fokach nie pozostał żaden ślad. Lecz w tym miejscu znika coś jeszcze – styl życia. Młodzi ludzie uciekają z łowieckich wiosek takich jak Niaqornat. Niektóre osady utrzymują się z trudem. A teraz jeszcze kultura, która przez wiele stuleci dostosowywała się do okresowego narastania i zmniejszania zasięgu lodu morskiego, staje wobec perspektywy, że lód może zniknąć na dobre. Czy taka kultura zdoła przetrwać? Co zostanie utracone, jeśli nie zdoła? Na plaży Egede demonstruje, jak brzmi narwal wynurzający się, aby zaczerpnąć powietrza. – Słychać je, jak oddychają – mówi. Bierze głęboki oddech, wstrzymuje przez chwilę, a potem wypuszcza powietrze ze świstem. – W ten sposób. Kiedy morze zamarza, świat północy nagle staje się większy. Horyzont się poszerza, choć światła dziennego ubywa. Grenlandczycy, a jest ich 56 tys., żyją zwróceni twarzami do morza, mając za plecami ogromne, niezdatne do zamieszkania wnętrze wyspy. Nie ma tu dróg przecinających lodowce i fiordy, które rozdzielają rozproszone osady. Dziś ludzkie siedziby łączą samoloty, helikoptery i łodzie motorowe, ale w przeszłości, zwłaszcza w miejscach położonych dalej na północ, takich jak Uummannaq, to właśnie morski lód kładł kres izolacji oraz jesiennej nostalgii. Zimą po obszarach, które wcześniej stanowiły otwartą wodę, mogą mknąć psie zaprzęgi, śnieżne skutery, a nawet cysterny z paliwem. Odkąd Inuici mieszkają na Grenlandii, właśnie zima była okresem odwiedzin, podróży i polowań. Spośród 2200 ludzi żyjących wzdłuż fiordu Uummannaq ponad połowa mieszka na wyspie o tej samej nazwie, na zboczach mierzącej 1170 m góry Uummannaq (co po grenlandzku znaczy „w kształcie serca”). Miasteczko składa się z wąskich, stromych uliczek, na których stoją samochody. Są tu sklepy, bary i szpital. To handlowe i społeczne centrum regionu, miejsce, do którego ludzie z siedmiu okolicznych osad, łącznie z Niaqornat, posyłają dzieci do szkoły średniej i przyjeżdżają na zakupy. W Uummannaq możesz być mechanikiem samochodowym, pracownikiem opieki społecznej albo nauczycielem. W osadach ludzie utrzymują się z myślistwa oraz rybołówstwa. Mięso waleni i fok stanowi ważną część diety, ale jego eksport jest w znacznym stopniu zakazany. Prawdziwe dochody przynosi halibut. W wielu osadach stoją przetwórnie należące do państwowej firmy Royal Greenland, które filetują ryby i pakują je z przeznaczeniem na eksport. Połowy halibuta trwają przez cały rok. Kiedy nie ma lodu, rybacy rozwijają w fiordzie długie liny z setkami haczyków z przynętą. Zimą wykuwają w kilkudziesięciocentymetrowym lodzie dziury, wpuszczają w nie linki mierzące po kilkaset metrów i wydobywają wciągarkami płaskie, bure ryby. Jeśli dzień jest udany, rybak może wpakować do swej łodzi lub sań ćwierć tony zdobyczy, za co w Royal Greenland dostaje kilkaset dolarów. Choć rybołówstwo zapewnia wielu rodzinom całkiem dobre dochody, najmniejsze osady nie przetrwałyby bez szczodrych subwencji rządowych. To dzięki nim nawet najodleglejsze wioski mają lądowiska dla helikopterów, sklepy spożywcze, przychodnie lekarskie i szkoły podstawowe. Wszystko to jest subsydiowane przez Danię, wsparcie wynosi 580 mln dolarów rocznie i stanowi jedną czwartą PKB Grenlandii. Grenlandczycy marzący o pełnej niezależności od swej dawnej metropolii kolonialnej – w tej chwili wyspa ma samodzielność jedynie w sprawach wewnętrznych. Nadzieje na suwerenność pokładają w zasobach minerałów oraz przybrzeżnych złożach ropy. Jednak pola naftowe jeszcze nie powstały, a według jednego z niedawnych badań górnictwo będzie wymagało przybycia tak wielu cudzoziemskich pracowników, że rodowici mieszkańcy mogą stać się mniejszością we własnym kraju. Na skutek zmian klimatycznych ekonomiczne podstawy tych osad stają się jeszcze bardziej niepewne. Zimą i wiosną coraz dłuższe są okresy, gdy lód jest zbyt gruby, żeby łodzie mogły wypływać z portów, ale zbyt cienki, by mogły po nim jeździć sanie albo skutery śnieżne. Taki niepewny lód utrudnia połowy, ale w jeszcze większym stopniu komplikuje życie myśliwym. To tylko fragment artykułu z listopadowego wydania "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Ukryte (chińskie) składniki (niemal) wszystkiego
Od smartfonów po samochody hybrydowe i wiertarki akumulatorowe – wszystkie te urządzenia zawierają szczyptę metali ziem rzadkich. To pierwiastki, które dziś wydobywa się przede wszystkim w Chinach.
Wielu z nas miałoby prawdopodobnie kłopoty ze znalezieniem na mapie Mongolii Wewnętrznej, Jiangxi czy Guangdongu. Tymczasem okazuje się, że nowoczesne urządzenia, od których jesteśmy bardzo zależni, np. telefony komórkowe czy laptopy, nie mogłyby istnieć bez tajemniczych pierwiastków, które wydobywa się właśnie w tych trzech prowincjach Chin.. To pierwiastki, które dziś wydobywa się przede wszystkim w Chinach. Metale ziem rzadkich odkryto w końcu XVIII w. w postaci rud tlenkowych zwanych wówczas „ziemiami”. Te metale wcale nie są rzadkie, ale występują w rozproszeniu. Ziemia w waszym ogródku pewnie też je zawiera, choć w ilości zaledwie kilku części na milion. Najrzadziej występującego metalu z tej grupy jest około 200 razy więcej niż złota. Złóż obfitych i o zawartości metali w rudzie na tyle wysokiej, by opłacało je się eksploatować, jest jednak niewiele. Listę rzeczy, przy produkcji których stosuje się metale ziem rzadkich, można ciągnąć długo. Magnesy wykonane z ich użyciem są silniejsze niż zwykłe, a przy tym lżejsze. To m.in. dzięki nim tyle urządzeń elektronicznych dało się zminiaturyzować. Metale ziem rzadkich mają zastosowanie w wielu rozwiązaniach ekologicznych, takich jak samochody z napędem hybrydowym czy turbiny wiatrowe. Akumulator w toyocie prius zawiera 10 kg lantanu. Magnes w dużej turbinie wiatrowej ma aż 260 kg (albo więcej) neodymu. Metale ziem rzadkich wykorzystywane są też do produkcji noktowizorów, pocisków manewrujących i innych elementów uzbrojenia. Są wszędzie: elementy fotoluminescencyjne w kineskopie telewizyjnym świecące na czerwono produkowane są z europu. Katalizatory spalin w samochodach zawierają cer i lantan. Niektórzy zaczęli się martwić – i nic dziwnego. Światowy popyt na metale ziem rzadkich w 97 proc. zaspokajają Chiny. Jesienią 2010 r. doszło do wstrząsu na rynku, gdy w wyniku sporu dyplomatycznego kraj ten na miesiąc wstrzymał dostawy do Japonii. Według prognoz w następnej dekadzie Chiny ograniczą eksport metali ziem rzadkich, by zaspokoić potrzeby własnego, szybko rozwijającego się przemysłu. Spodziewane w przyszłości niedobory spowodowały gwałtowny wzrost cen. Dysproz, wykorzystywany w produkcji twardych dysków, osiągnął cenę 467 dol. za kilogram, choć osiem lat temu kosztował 15 dol. Latem 2010 r. w ciągu dwóch miesięcy cena cezu skoczyła blisko pięciokrotnie. – Popyt światowy na ten rok, poza Chinami, szacuje się na 55–60 tys. ton, a według wszelkich przypuszczeń Chiny wyeksportują około 24 tys. ton tych surowców – wyjaśnia Mark A. Smith, prezes spółki Molycorp. (W ubiegłym roku firma ponownie uruchomiła starą kopalnię metali ziem rzadkich w Mountain Pass w Kalifornii). – Na razie w odwodzie mamy zapasy w przedsiębiorstwach i magazynach rządowych, ale podejrzewam, że w roku 2011 popyt przewyższy podaż. Jak się przewiduje, w 2015 r. przemysł zużyje 185 tys. ton metali ziem rzadkich, czyli o połowę więcej niż w roku 2010. Skoro Chiny trzymają te niezwykle ważne w nowoczesnej technice surowce dla siebie, skąd ma je brać reszta świata? Państwo Środka dysponuje tylko 48 proc. globalnych zasobów. USA mają 13 proc. Liczące się złoża występują w Rosji, Australii i Kanadzie. Aż do lat 80. XX w. USA przodowały w wydobyciu metali ziem rzadkich, głównie dzięki kopalni w Mountain Pass. – W czasach gdy popyt nie przekraczał 30 tys. ton, my dawaliśmy ponad 60 proc. światowych dostaw – przypomina Smith. Dominacja Ameryki skończyła się w połowie lat 80. Chiny, które od dawna rozwijały metody rozdzielania metali ziem rzadkich (co nie jest łatwe, ze względu na ich duże podobieństwo chemiczne), wkroczyły na rynek z hukiem. Dzięki wsparciu władz politycznych, taniej sile roboczej i brakowi dbałości o środowisko wykosiły konkurencję. Kopalnię w Mountain Pass zamknięto w 2002 r., a miasto Botou w Mongolii Wewnętrznej (region autonomiczny Chin) stało się nową światową stolicą wydobycia metali ziem rzadkich. Jak mówi Chen Zhanheng, dyrektor działu naukowego Chińskiego Stowarzyszenia Metali Ziem Rzadkich w Pekinie, kopalnie w Botou dysponują 80 proc. chińskich złóż rud tych metali. Ale za swoją dominującą pozycję Botou zapłaciło wysoką cenę. Surowce wykorzystywa- ne do czystych, ekologicznych rozwiązań technicznych okazują się bardzo brudne w trakcie wydobywania i przetwarzania. Rudy metali ziem rzadkich często zawierają domieszki pierwiastków promieniotwórczych. Mieszkańców wiosek wokół Botou musiano przesiedlić, bo woda i uprawy zostały skażone. Kopalnie zrzucają rocznie 10 mln ton wód silnie zakwaszonych bądź radioaktywnych. Praktycznie nie poddaje się ich żadnemu oczyszczaniu i dezaktywacji. Chen twierdzi jednak, że władze chińskie podejmują wysiłki na rzecz poprawy sytuacji. I pewnie w końcu zdołają wymóc stosowanie się do przepisów przez duże firmy wydobywcze. Trudniejszy będzie nadzór nad małymi kopalniami w południowych Chinach. W prowincjach Jiangxi i Guangdong grupy mafijne uruchomiły dziesiątki rujnujących przyrodę wyrobisk. Oficjalna agencja prasowa Xinhua doniosła, że gangi przemyciły za granicę w 2008 r. 20 tys. ton metali ziem rzadkich. To niemal jedna trzecia całkowitego eksportu Chin. Jeśli jesteś właścicielem smartfona czy płaskiego telewizora, możliwe, że masz w nim metale z chińskiego przemytu. Świat za wszelką cenę szuka nowych źródeł tych surowców. Nowe kopalnie w USA, Australii, Rosji i innych krajach przypuszczalnie podkopią w końcu fundamenty szmuglerskiego biznesu. Według Chena obecna dominacja Chin na rynku wcale nie leży w długofalowym interesie tego kraju. To jasne, że sytuacja jest nie do utrzymania na dłuższą metę – pisze – zarówno z punktu widzenia chińskiej branży wydobywczej, jak i światowego przemysłu.