Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hominidów oddzielały się od wspólnego przodka, śmiech stawał się coraz szybszy. Ludzie osiągnęli w tej dziedzinie mistrzostwo – śmiejemy się najszybciej ze wszystkich człekokształtnych i jako jedyni potrafimy drastycznie zmieniać tempo śmiechu w zależności od sytuacji. Plastyczność, czyli klucz do języka Przejdźmy teraz do sedna. Co ma wspólnego śmiech z mową? U małp rytm śmiechu jest dość sztywny, natomiast u ludzi cechuje się ogromną plastycznością. Ta zdolność do kontrolowania tempa i struktury wydawanych dźwięków jest uznawana za fundament zaawansowanej kontroli wokalnej. Im bardziej zmienny i nieprzewidywalny jest śmiech, tym silniej oddziałuje on na emocje innych, sprzyjając budowaniu więzi społecznych. To właśnie ta rosnąca kontrola nad aparatem mowy, trenowana była przez miliony lat podczas radosnych interakcji. Wiele wskazuje na to, że umiejętność kontroli dźwięków mogła stopniowo wzrastać w toku ewolucji małp człekokształtnych i człowieka, co – jak przypuszczają badacze – mogło przyczynić się do powstania mowy i języka. Aby potwierdzić te ustalenia, konieczne są dalsze analizy i to na zdecydowanie większej próbie. W tym badaniu wzięło udział tylko kilkanaście zwierząt i parę osób. Zatem wiele śmiechu jeszcze przed nami. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym odkryto dwa groby. To mogą być alienaci
Przewodniczka turystyczna dostrzegła wystające kości ludzkie na Górze Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym. Na miejsce przybyła policja, a później – archeolodzy, bo szkielety, które odsłoniła ziemia mają kilkaset lat. Złożono je na wyjątkowym cmentarzu. Kto na nim spoczął?
Z Góry Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym rozpościera się wspaniały widok na okolicę i zabytkową architekturę miasta. Wznosi się ona na wysokość ok. 175 m n.p.m. Trzy drewniane krzyże postawiono tu w 1708 roku. Upamiętniały liczne ofiary zarazy morowej, czyli cholery, która pustoszyła region. Już w XVI wieku wyniesienia określano mianem Góry Krzyżowej. Dziś nadal stoją tam trzy krzyże, jednak te są XIX-wieczne. Nierozpoznana Góry Trzech Krzyży Krąży bardzo wiele informacji na temat tego miejsca. Na podstawie pojedynczych znaleziska dokonywanych na powierzchni stwierdzono, że znajdowała się tam nekropolia, ale nigdy nie przeprowadzono szerszych wykopalisk. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) poinformował właśnie o nowym odkryciu. W maju lokalna przewodniczka wycieczek turystycznych z Kazimierza Dolnego poinformowała służby o ujawnieniu na Górze Trzech Krzyży przypuszczalnych szczątków kostnych. Służby w akcji. Co to za kości? Najpierw do akcji wkroczyła policja, która potwierdziła, że faktycznie na powierzchni widoczna jest ludzka czaszka. Miejsce zabezpieczono, po czym na miejscu pojawili się inspektorzy archeologiczni lubelskiego urzędu konserwatorskiego. „Oględziny konserwatorskie potwierdziły, że zabezpieczone przez Policję szczątki pochodzą ze zniszczonego w wyniku intensywnych procesów erozyjnych pochówku ludzkiego. Jest to kolejne znalezisko o charakterze grobowym na tym obszarze” – podał LWKZ w mediach społecznościowych. Również w 2021 roku doszło do podobnego odkrycia. Ale już w połowie XIX wieku, gdy stawiano nowe trzy krzyże, natknięto się na szczątki ludzkie. Erozja i ratownicze wykopaliska Kości zaczęły pojawiać się na powierzchni w ostatnich latach w wyniku intensywnej erozji spowodowanej ruchem turystycznym oraz spływem wód deszczowych. Inspektorzy zadecydowali, że niezbędne jest przeprowadzenie interwencyjnych badań archeologicznych – wykopaliskowych w miejscu odkrycia czaszki i nieinwazyjnych, geofizycznych na całej przestrzeni punktu widokowego – aby ustalić zasięg przypuszczalnego cmentarzyska. Dwa dziecięce groby Badania przeprowadzili naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN pod kierunkiem archeologa dr. Łukasza Miechowicza. W miejscu odnalezienia szczątków udało się zlokalizować dwa groby: Grób nr 1 – zarys jego jamy grobowej był bardzo słabo czytelny. Wewnątrz znajdował się szkielet małego dziecka, długości ok. 50 cm. Być może było to niemowlę. Nie było przy nim żadnych przedmiotów; Grób nr 2 – w tym przypadku zarys jamy grobowej był dobrze czytelny. Zlokalizowano pozostałości po trumnie w postaci 7 gwoździ żelaznych. Odsłonięto szkielet dziecka. Z analiz czaszki wykonanych w Zakładzie Medycyny Sądowej wynika, że miało około trzech lat. Zmarły w drugim grobie był wyposażony na ostatnią drogę w kilkanaście niewielkich szklanych paciorków. Zdaniem badaczy była to pierwotnie ozdoba nakrycia głowy lub rozsypany naszyjnik. Czy mamy do czynienia z alienatami? Według dr. Łukasz Miechowicza, odkryte groby dziecięce pochodzą zapewne z XVI–XVII wieku. „Stanowią one być może część większego cmentarza, którego strefa ulokowana w zachodniej partii Wzgórza Trzech Krzyży była zarezerwowana dla dzieci. Nie możemy również wykluczyć, że funkcjonował tu cmentarzyk dziecięcy zarezerwowany dla tzw. alienatów – dzieci nieochrzczonych, które z różnych względów nie mogły być pochowane na cmentarzu parafialnym” – podał LWKZ. Góra Trzech Krzyży pełna tajemnic National Geographic Polska spytał dr. Miechowicza o to, czy jego zdaniem Góra Trzech Krzyży w Kazimierzu Dolnym nadal może nas zaskoczyć. – Góra Trzech Krzyży nigdy nie była badana archeologicznie, myślę że skrywa jeszcze dużo archeologicznych zagadek. Intrygujące są np. informacje w zapiskach źródłowych o znajdujących się tu niegdyś kopcach, być może kurhanach – przekazał. Poza tym zespół pod jego kierunkiem przeprowadził na wzniesieniu badania georadarowe. – Wykazały, że mogą się tu znajdować nieznane elementy architektury, ale wymaga to weryfikacji w formie badań wykopaliskowych – dodał. Źródła: LWKZ, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pozyskano pradziejowe DNA ludzi ze ścian jaskiń. „Są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi”
Przez dekady naukowcy badający najstarsze dzieje człowieka pobierali próbki DNA z kości i osadów. Teraz dokonali czegoś, co długo wydawało się niemożliwe: wyizolowali geny bezpośrednio ze ścian jaskiń, w których przed wieloma tysiącleciami powstawały spektakularne dzieła sztuki. Mowa o pieczarach w Hiszpanii i Portugalii.
Zachodnia Europa słynie ze spektakularnych malowideł naskalnych wykonanych przez pradziejowe społeczności przed nawet kilkudziesięcioma tysiącami lat. Jednak badania fizykochemiczne tej sztuki są trudne i najczęściej niewiele wnoszą. Międzynarodowy zespół badaczy postanowił sprawdzić, czy dawne ludzkie DNA mogło przetrwać bezpośrednio na powierzchniach skalnych? Ekspertyzy przyniosły pozytywną odpowiedź, ale była ona jednak dla badaczy nieco zaskakująca. Wyniki opublikowano właśnie na łamach „Nature Communications”. Nie tylko Altamira Naukowcy objęli swoimi badaniami 11 jaskiń położonych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Hiszpanii i Portugalii. Jednych z kluczowych stanowisk w czasie analiz była słynna Altamira. W 1985 r. została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pieczarę odkryto w drugiej połowie XIX wieku. Jest wypełniona malowidłami koni, jeleni, dłonie i różnymi zagadkowymi symbolami, które powstały między 36 000 a 13 000 lat temu. Eksperci pobrali również próbki z jaskiń Covarón (Asturia), Maltravieso (Estremadura), a także jaskiń Cudón, Les Pedroses, Tebellín oraz La Lloseta. Wszystko posiadały zdobienia w postaci sztuki naskalnej. – Wiemy, że część dzieł sztuki nanoszono na ściany jaskiń poprzez wydmuchiwanie lub rozcieranie pigmentu na powierzchni. Biorąc pod uwagę ogromną czułość współczesnych technik analizy kopalnego DNA, chcieliśmy sprawdzić, czy ten rodzaj kontaktu mógł pozostawić ślady DNA w sztuce naskalnej, co potencjalnie pozwoliłoby nam uzyskać profile genetyczne twórców tych dzieł – mówi Hipólito Collado Giraldo, archeolog i specjalista ds. sztuki naskalnej, który powołał do życia zespół badawczy First Art, który zajął się analizami. Skąd pobrano próbki? Naukowcy poddali analizie łącznie 120 próbek pobranych z różnych kontekstów archeologicznych. Skupili się na analizie próbek pigmentów w postaci ochry ze sztuki naskalnej (łącznie 24 panele), ale też „gołych” ścian jaskiń. Naukowcy szukali dowodów na obecność ludzkiego materiału genetycznego, który mógł zostać pozostawiony na skałach poprzez bezpośredni kontakt. Mogły być to takie wydzieliny jak pot, ślina przy wydmuchiwaniu farby, dotyk lub materiał genetyczny osadzony pośrednio wraz z pyłem i wodą. DNA zaklęte w skale Spośród 120 pobranych próbek tylko pięć pobranych ze ścian dostarczyło autentycznego kopalnego ludzkiego mitochondrialnego DNA. Wykryto je na kalcytowej skorupie ze śladami pigmentu, która znajdowała się pod panelem z przedstawieniami naskalnymi w jaskini Escoural. Pozostałe próbki z ludzkim DNA – ku zaskoczeniu archeologów – pochodziły ze ścian nie pokrytych malowidłami. Miały to być próbki kontrolne. Ludzkie DNA wykryto pondto w innych materiałach (nie pobrano ich ze ścian) badanych w tych samych lokalizacjach. Wszystkie 8 próbek osadów z jaskini Covarón zawierało pradziejowe ludzkie mtDNA, a w niektórych przypadkach było ono wyjątkowo obfite. Ślady ludzkiego DNA znaleziono również w osadach z jaskiń Altamira i Les Pedroses. Ludzkie DNA w trzech z tych próbek pochodzi głównie od kobiet, w jednej głównie od mężczyzn, a w przypadku jednej płeć pozostaje nieustalona. Dalsza analiza dwóch próbek z niedekorowanych ścian jaskini Covarón wykazała, że ich DNA należało do ludzi współczesnych anatomicznie, a analizy jądrowego DNA uplasowały ich w obrębie genetycznego klastra zachodnich łowców-zbieraczy. – To badanie zasadniczo zmienia nasze myślenie o tym, gdzie można znaleźć kopalne DNA – mówi Matthias Meyer, paleogenetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka. – Byliśmy zaskoczeni, że kopalne DNA można wykryć nie tylko w próbkach zawierających pigment, ale także ze ścian jaskiń, które nie noszą widocznych śladów działalności człowieka w przeszłości. Możemy teraz zadać nowe pytania: kto dotykał tej ściany? Czy to był mężczyzna, czy kobieta? Do jakiej populacji należeli? Jak daleko pradziejowi ludzie zapuszczali się w głąb systemów jaskiniowych? – wylicza. Co DNA mówi o twórcach sztuki naskalnej? Wygląda na to, że powierzchnie pokryte pigmentem rzadko zatrzymują wystarczającą ilość DNA, by mogło ono przetrwać tysiące lat. Pierwsza autorka publikacji Alba Bossoms Mesa, doktorantka w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku przyznaje, że badacze ciągle nie są w stanie bezpośrednio powiązać znalezionych śladów kopalnego ludzkiego DNA z procesem tworzenia sztuki naskalnej. Jednak to dzięki jej badaniom udało się uzyskać pierwszy dowód na przetrwanie ludzkiego DNA sprzed tysiącleci na ścianach jaskiń. – To ekscytujące, że mogliśmy odkryć nowy sposób badania obecności ludzi w czasach prehistorycznych – podkreśla Mesa. DNA z jaskiń. Co dalej? Paleogenetyk Matthias Meyer stwierdził, że ściany jaskiń „są genetycznymi archiwami dawnej obecności ludzi.” – Kolejnym krokiem jest przetestowanie większej liczby stanowisk, stylów artystycznych i technik – zwłaszcza szablonów dłoni i sztuki figuratywnej w jaskiniach o dobrym stanie zachowania cząsteczek, na tyle, na ile pozwala na to małoinwazyjne pobieranie próbek – zapowiada. Naukowcy liczą, że dzięki dalszym pracom być może uda się ustalić, kto stworzył przynajmniej niektóre dzieła sztuki jaskiniowej – i przypisać tożsamość genetyczną, artystom, którzy je powołali do życia. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły widok w Gdańsku. Monumentalny Księżyc lewituje w kościele św. Jana
Czy to sen? To pytanie zadaje sobie każdy, kto wchodzi teraz do kościoła św. Jana w Gdańsku. Do gotyckiej świątyni zawitał monumentalny Księżyc. Lewituje w transepcie i wprawia zwiedzających w osłupienie. Każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu.
Dzieło sztuki w formie Księżyca wiszące w kościele św. Jana to kolejny zaskakujący pomysł pracowniczek Nadbałtyckiego Centrum Kultury, które realizuje różne projekty wewnątrz tej świątyni. W 2025 roku kościół stał się „LeŚnią”, czyli roślinną strefą wytchnienia. Księżycowe muzeum Instalacja „Museum of the Moon” („Księżycowe Muzeum”) w formie Księżyca to dzieło autorstwa brytyjskiego artysty Luke’a Jerrama. Przedstawia replikę Księżyca w skali 1:500 000. Oznacza to, że każdy centymetr tej podświetlanej od wewnątrz kuli odpowiada 5 kilometrom prawdziwej powierzchni Srebrnego Globu. Mierzy 7 metrów średnicy. Jak powstało to dzieło? Artysta wykorzystał bardzo precyzyjne zdjęcia dostarczone przez amerykańską agencję kosmiczną NASA. Czym dokładnie jest instalacja „Museum of the Moon”? „Proponujemy wydarzenie oparte na minimalizmie formy i skali, wchodzące w unikalny dialog z gotycką architekturą Centrum św. Jana” – czytamy w komunikacie Nadbałtyckiego Centrum Kultury. Dodano, że aranżacja i oprawa przestrzeni zaprojektowano tak, by zaskoczyć zmysły odbiorców – pełen efekt wizualny widzowie odkryją dopiero po przekroczeniu progu. Instalacja znalazła się w świątyni w ramach projektu „chyba śnisz…”. Celem inicjatorek akcji było stworzeniu „totalnego, onirycznego doświadczenia przestrzeni”. Kuratorką wystawy jest Anna Zalewska-Andruszkiewicz. Podróżujący Księżyc Instalacja podróżuje po całym świecie. Gości w katedrach, muzeach i na festiwalach, a teraz na chwilę ląduje w Gdańsku. Jednak to nie jest jej pierwszy raz w Polsce. W 2019 roku można było ją obejrzeć z okazji na dziedzińcu Centrum Nauki Kopernik w Warszawie w okazji 50 rocznicy pierwszego lądowania ludzi na Srebrnym Globie w ramach programu Apollo. Do tej pory praca była pokazywana ponad 350 razy w 40 krajach, zachwycając ponad 30 milionów widzów. Kim jest Luke Jerram – autor instalacji „Museum of the Moon”? Jerram jest Brytyjczykiem. Tworzy rzeźby, instalacje oraz projekty live art. Działa od 1997 roku i ma na swoim koncie blisko 1000 wystaw na całym świecie. Można określić go mianem multiinstrumentalisty, bo tworzy zarówno obiekty muzealne, ale również po spektakularne, wielkoformatowe interwencje w przestrzeni publicznej. Szerokim echem odbiła się jego instalacja Play Me, I’m Yours. Było to ponad 2000 ulicznych pianin w 70 miastach. Dotarła do 10 milionów odbiorców i stała się stałym elementem współczesnej popkultury. Kiedy zobaczyć Księżyc w kościele? Instalację można zobaczyć za darmo! Jest dostępna dla zwiedzających do 4 lipca 2026 roku w Centrum św. Jana (ul. Świętojańska 50, Gdańsk). Świątynia czynna jest codziennie w godzinach 10:00 – 20:00. Z kolei możliwość zwiedzania całonocnego odbędzie się z 3 na 4 lipca – nie są wymagane zapisy. Oprowadzania kuratorskie będzie możliwe 25 czerwca i 2 lipca – te spotkania są bezpłatne, ale ze względu na limit miejsc obowiązują wcześniejsze zapisy w serwisie evenea.pl. Organizatorzy zachęcają do wizyty osoby z niepełnosprawnościami ruchowymi. Całość instalacji oraz wydarzenia towarzyszące odbywają się na parterze NCK – Centrum św. Jana. Przestrzeń jest w pełni dostępna i pozbawiona barier architektonicznych. Źródło: Nadbałtyckie Centrum Kultury Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Czy twórcy polskich megalitów żyli w zgodzie z naturą? Nowe badania zmieniają wizje archeologów
Ponad 5500 lat temu w dzisiejszej Wielkopolsce ludzie zbudowali monumentalne kamienno-ziemne grobowce. Do tej pory archeolodzy sądzili, że społeczność ta żyła w pełnej harmonii z pierwotną puszczą. Już wiemy, że było kompletnie inaczej.
W Polsce nie mamy co prawda starożytnych piramid (są nowożytne grobowce o takim kształcie), ale wznoszono olbrzymie grobowce w formie kurhanów na planie wydłużonego trapezu. I to tysiąc lat przed powstaniem słynnej piramidy Cheopsa. Na potrzeby popularyzacji tych monumentalnych grobowców ukuto nazwę „polskie piramidy”, ale naukowcy z reguły określają je mianem grobowców kujawskich, bo w tym regionie Polski jest ich całkiem sporo. Kilka lat temu archeolodzy namierzyli te monumentalne grobowce w centralnej Wielkopolsce, co było sporym zaskoczeniem. Teraz postanowili sprawdzić, jak wyglądał pradziejowy krajobraz i przyroda w tamtych czasach. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”, a badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki. Grobowce, których miało nie być W 2018 roku archeolodzy przeczesujący podpoznańską miejscowość Sobota za pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR) dokonali niezwykłego odkrycia. Ich oczom ukazał się nietypowy układ pięciu podłużnych, ziemnych kurhanów o długości dochodzącej do 145 metrów, które ulokowano przy brzegu dawnego jeziora. Już w czasie pierwszej wizji lokalnej, wykonanej przez dr Danutę Żurkiewicz z Wydziału Archeologii UAM w Poznaniu, udało się w terenie dojrzeć nasypy ziemne dochodzące do wysokości 1,5 m. Przy nich były nieduże fragmenty skał. Potem wykonano jeszcze badania geofizyczne i niewielkie wykopaliska – badacze uzyskali pewność, że są to faktycznie „polskie piramidy”. Te monumentalne obiekty wznieśli w IV tysiącleciu p.n.e. przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych. Archeolodzy postanowili jednak nie skupiać się tylko i wyłącznie na samych grobowcach, ale chcieli dowiedzieć się więcej o krajobrazie i przyrodzie wśród którego żyli budowniczowie megalitów. Dlatego do współpracy zaproszono badaczy innych specjalności – z Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych UAM w Poznaniu. Dziewicza pradziejowa przyroda? Dotychczas w nauce dominował pogląd, że neolityczne społeczności na niżu Europy Środkowej prowadziły zrównoważoną gospodarkę, która nie naruszała stabilności potężnych lasów. Aby to zweryfikować, interdyscyplinarny zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przeprowadził analizy paleoekologiczne osadów z pobliskiego torfowiska, które kiedyś było jeziorem. – Wyniki okazały się zaskakujące. Choć neolityczni mieszkańcy Wielkopolski starali się żyć w równowadze z puszczą, ich codzienna aktywność odcisnęła głębokie piętno na środowisku wodnym – opowiada National Geographic Polska dr Danuta Żurkiewicz, pierwsza autorka artykułu na ten temat. Jak uprawiano ziemię przed tysiącami lat? Dzięki drobiazgowej analizie pyłku roślinnego oraz makroskopowych węgli drzewnych naukowcom udało się zrekonstruować to, jak zmieniał się krajobraz z dokładnością do zaledwie kilkudziesięciu lat. – Co ciekawe, rolnicy i hodowcy pojawili się w rejonie Soboty na długo przed wzniesieniem pierwszych monumentalnych grobowców. Ślady uprawy zbóż i wypasu zwierząt w tamtejszych lasach są starsze o ponad 100 lat od momentu usypania grobowców, które datuje się na ok. 3660 rok p.n.e. – mówi badaczka. Wiadomo też, że tam, gdzie obecnie znajdują się relikty po grobowcach, wcześniej uprawiano rolę. Rolnicy wcale nie usuwali drzew na masową skalę za pomocą ognia. Ogień był używany rzadko, głównie do oczyszczania terenów otwartych i prawdopodobnie w celach rytualnych podczas budowy samych kurhanów Społeczność kultury pucharów lejkowatych preferowała wycinanie łatwiejszych do ścięcia krzewów i młodych drzew. Jak tłumaczy dr Żurkiewicz, taki zabieg pomógł potężnym, wiekowym dębom i sosnom. Dostęp do światła sprawił, że stare drzewa zaczęły produkować rekordowe, dotąd niespotykane w rejestrach kopalnych ilości pyłku. Naukowcy podejrzewają, że stosowano tu wyszukany system rotacyjny – po latach użytkowania polany i leśne pastwiska porzucano i pozwalano im się regenerować. Jak człowiek neolitu „wyłączył” jezioro Dziś działalność człowieka często przyczynia się do opadania lustra wody w zbiornikach wodnych. Ale do tego samego zjawiska przyczynili się budowniczowie wielkopolskich megalitów. I to tysiące lat temu! – Przerzedzenie koron drzew i uprawa roli wokół akwenu nasiliły erozję gleby. Deszcze i spływająca woda zaczęły masowo wymywać piaski oraz minerały prosto do jeziora. Efekt? (…) Ludzka działalność drastycznie przyspieszyła naturalne wypłycanie się zbiornika. Piękne neolityczne jeziorko w ciągu stuleci zamieniło się w bagniste torfowisko, które w niemal niezmienionej formie przetrwało w wielkopolskim krajobrazie aż do dziś – podsumowuje dr Żurkiewicz. Źródła: National Geographic Polska, Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Prototyp” Stonehenge odkryty. To niezwykłe znalezisko ma 5000 lat
Każdego roku tysiące ludzi przybywają na wschód słońca w Stonehenge w dni przesilenia letniego. Ale 5 km dalej, 500 lat przed powstaniem kamiennego kręgu, ludzie robili to samo za pomocą nieco innej konstrukcji. Można ją uznać za prototyp kamiennego Stonehenge.
Stonehenge, czyli kamienny krąg sprzed 4500 lat, stał się ikoną popkultury na równi z popiersiem Nefertiti czy piramidami. Znajduje się kilkanaście kilometrów miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire w południowej Anglii. Mało kto jednak wie, że jest to tylko jeden z bardzo wielu obiektów związanych z dawnymi rytuałami w okolicy. Archeologiczny krajobraz Stonehenge Stonehenge znajduje się w centrum niezwykle bogatego krajobrazu archeologicznego, w którym odkryto liczne zabytki i struktury z różnych okresów prehistorycznych. Do najważniejszych obiektów i znalezisk w otoczeniu Stonehenge należy m.in. Durrington Walls, czyli ogromny kompleks obrzędowy zbudowany z drewna i ziemi, który prawdopodobnie był połączony ze Stonehenge za pomocą rzeki Avon. Badania geofizyczne ujawniły liczne okrągłe kurhany oraz mniejsze monumenty. Dużo jest struktur w postaci wałów ziemnych. Archeolodzy uważają, że tysiące lat temu było to duże centrum kultowe. To w tym bogatym pradziejowym krajobrazie doszło niedawno do ważnego znaleziska. Odkrycie dzięki… wojsku Badacze z Wessex Archaeology pod kierunkiem dr. Phila Hardinga prowadzili wykopaliska ratunkowe w Bulford, 5 kilometrów od Stonehenge. Powstają tam kwatery dla wojska. W skali prehistorycznego krajobrazu sakralnego to niewielka odległość. Co udało się odkryć? Nie brzmi to spektakularnie. Archeolodzy odkryli łącznie 48 jam, których wypełnisko wydatowano radiowęglowo na około 2950 r. p.n.e. W ich wnętrzu odkryto liczne ślady aktywności ludzi, takie jak ceramika, kości zwierzęce, obrobione krzemienie oraz węgiel drzewny. Jamy były częścią założenia, którego głównym elementem były dwa drewniane słupy ustawione w odległości 120 metrów od siebie. Pradziejowa astronomia Naukowcy sądzą, że dwa drewniane słupy zostały rozmieszczone tak, aby tworzyć linię, która celowała bezpośrednio na wschód słońca podczas przesilenia letniego oraz na zachód słońca podczas przesilenia zimowego. – Z dokładnością do jednego stopnia! – twierdzi dr Fabio Silvy, który wykonał analizy archeoastronomiczne. To dowodzi, że neolityczni mieszkańcy Wielkiej Brytanii posiadali zaawansowaną wiedzę inżynieryjną i astronomiczną już około 2950 r. p.n.e., czyli 500 lat przed powstaniem Stonehenge. Ono jest w podobny sposób zorientowane na przesilenie letnie, tyle, że w Stonehenge „celownik” jest wykonany z kamieni, a nie z drewna. Nóż jak słońce – To odkrycie pomaga nam rozumieć Stonehenge nie jako odosobnione, jednorazowe dzieło, ale jako część znacznie dłuższego dialogu między ludźmi, ziemią a niebem. (…) Stonehenge nie jawi się już jako początek pewnej historii, lecz wyraźniej pokazuje, że wyrosło z tradycji i praktyk o znacznie głębszych korzeniach w tym krajobrazie – mówi dr Silvy. W jednej ze wspomnianych wcześniej jam posłupowych archeolodzy natrafili na wyjątkowe znalezisko. Był to niezwykle rzadki nóż krzemienny o dyskowatym kształcie. Badacze uważają, że został tam umieszczony celowo jako symboliczne nawiązanie do tarczy słonecznej. Ta stosunkowo prosta konstrukcja prawdopodobnie służyła starożytnym ludom jako miejsce świętowania przesileń, zanim powstały trwalsze, bardziej złożone monumenty. – To odkrycie jest prawdopodobnie jednym z największych dokonań w mojej karierze, a tym, co czyni je tak ważnym, jest jego wyjątkowo wczesne datowanie. Do tej pory nasza wiedza o tym starożytnym osiągnięciu astronomicznym opierała się na Stonehenge i innych monumentach z podobnego okresu – komentuje dr Harding. Stonehenge nieznane Warto przypomnieć, że dokładnie w miejscu, w którym istnieje kamiennie Stonehenge, kilkaset lat wcześniej powstała monumentalna struktura o średnicy około 100 metrów, składająca się z rowu i dwóch wałów ziemnych. Wewnątrz założenia znajdował się krąg składający się z 56 drewnianych słupów, a potem już kamiennych. Monument ten był wykorzystywany jako miejsce pochówku przez kilka stuleci. Tutaj jednak, w przeciwieństwie do opisanego nowego znaleziska z Bulford, nie udało się wykryć korelacji astronomicznych. Te pojawiły się dopiero w kamiennej wersji Stonehenge. Źródło: Wessex Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Sekrety jaskini w Bawarii. Naukowcy odkryli, jak rosły neandertalskie niemowlęta
Jak wyglądało życie i zdrowie najmłodszych neandertalczyków? Najnowsze badania ujawniają, że ich rozwój w łonie matki był zaskakująco podobny do naszego. Odkryto również ślady dawnych chorób.
Neandertalczycy (Homo neanderthalensis) od lat budzą emocje jako gatunek, który dzielił Europę z ludźmi współczesnymi przez tysiące lat. Na temat naszych kuzynów wiemy coraz więcej. Jednak rozwój najmłodszych osobników pozostawał w dużej mierze białą plamą ze względu na rzadkość występowania szczątków dziecięcych w zapisie kopalnym. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców, m.in. Uniwersytetu Friedricha-Alexandra w Erlangen i Norymberdze (FAU) pod przewodnictwem prof. Thorstena Uthmeiera postanowił zbadać to zagadnienie. Projekt był finansowany m.in. przez National Geographic Society, a wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Szczątki z bawarskiej jaskini Jaskinia Sesselfelsgrotte w Bawarii jest jednym z najważniejszych stanowisk związanych z pobytem neandertalczyków w Europie. To tam archeolodzy znaleźli szczątki trzech młodych osobników. Znaleziska te datowano na okres między 90 a 50 tysięcy lat temu. Są to fragmenty kości neandertalczyka w wieku okołoporodowym oraz dwa zęby mleczne należące do starszych przedstawicieli gatunku. Uwagę badaczy przykuły szczątki należące zapewne do płodu – oszacowano, że miał 8–9 miesięcy. Takie znaleziska są arcyrzadkie i dają wgląd we wczesną fazę życia neandertalczyków. Wirtualna mikroanatomia. Nowa metoda Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał nieinwazyjną metodę mikrotomografii komputerowej (micro-CT), aby stworzyć trójwymiarowe obrazy wewnętrznej struktury kości i zębów. Ta „wirtualna mikroanatomia” pozwala analizować tkankę kostną na poziomie komórkowym, zachowując dowody aktywności żywych komórek sprzed tysiącleci. Badacze mogli ocenić unaczynienie i mineralizację tkanek bez konieczności niszczenia kruchych skamieniałości. Dzięki temu możliwe stało się porównanie mikrostruktury neandertalskiego noworodka z danymi dotyczącymi współczesnych niemowląt naszego gatunku oraz innych znalezisk neandertalskich. Co się okazało? Jak rosło neandertalskie niemowlę? Wyniki badań kości osobnika w wieku okołoporodowym są zaskakujące. Jego tkanka kostna jest niemal identyczna z tą, którą obserwujemy u współczesnych ludzkich płodów w trzecim trymestrze ciąży. Widoczne są ślady po bardzo szybkim tempie wzrostu szkieletu, typowym dla końcowego etapu ciąży. Potwierdza to, że neandertalskie dzieci rozwijały się bardzo podobnie, jak przedstawiciele naszego gatunku. Ustalono jednak, że jeszcze w brzuchu matki kości długie neandertalczyków mogły rosnąć nawet nieco szybciej niż u ludzi. Ale po narodzinach, do około 2. roku życia, zarówno neandertalczycy i przedstawiciele naszego gatunków rozwijali się niemal identycznie. Ślady po chorobach w zębach Analiza zębów mlecznych należących do dwóch neandertalskich dzieci również przyniosła ciekawe rezultaty – obecność zębiny międzykulistej (IGD). Są to obszary o upośledzonej mineralizacji, które u współczesnych ludzi wiążą się z zaburzeniami metabolizmu witaminy D lub wapnia, prowadzącymi do krzywicy. To odkrycie stanowi jeden z najwcześniejszych i najpewniejszych dowodów na występowanie chorób metabolicznych u neandertalczyków. Sugeruje to, że młode osobniki mogły mierzyć się z okresowym stresem żywieniowym lub niedoborem światła słonecznego już na bardzo wczesnym etapie życia. Wspólne dziedzictwo, inna ścieżka Badania szczątków z jaskini Sesselfelsgrotte dowodzą, że w okresie płodowym neandertalczycy i ludzie współcześni podążali uderzająco podobną ścieżką rozwoju, chociaż widoczne są pewne różnice. – Nasze wyniki sugerują, że obie formy ludzkie przechodziły uderzająco podobne procesy wzrostu, przynajmniej w późnym okresie ciąży – podsumowuje prof. Thorsten Uthmeier. Choć dorośli neandertalczycy różnili się od nas znacząco, ich fundamenty biologiczne były niemal takie same. Jednocześnie odkryte wady zębów przypominają nam, że życie w epoce lodowcowej było pełne wyzwań zdrowotnych, które dotykały nawet najmłodszych. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zabytki Turcji dostępne nocą. Wśród nich miejsca znane na całym świecie
Podziemne miasta Kapadocji i monumentalne teatry rzymskie dostępne w nocy, pod gwiazdami. Turcja zaprasza do wzięcia udziału w nietypowej „nocy muzeów”, która potrwa aż do jesieni. To świetna okazja, by pozwiedzać spektakularne zabytki w kameralnej atmosferze.
Turcja słynie nie tylko z pięknych plaż, ale również z przebogatego dziedzictwa historycznego i archeologicznego. To tutaj rozkwitały różne starożytne cywilizacje, w tym hellenistyczna czy hetycka. To one pozostawiły po sobie niezliczone zabytki, które po dziś dzień można zwiedzać. Do tej pory możliwe to było jednak z reguły jedynie w ciągu dnia. Teraz się to zmieniło. Noce w muzeach Turcja w ubiegłym roku udostępniała wybrane muzea i stanowiska wieczorową porą. Wówczas inicjatywa ta przyciągnęła ponad milion zwiedzających. Dlatego zdecydowano się na kontynuację tego przedsięwzięcia. Od 1 czerwca do 1 października można wieczorami odwiedzić 20 muzeów i stanowisk archeologicznych w całym kraju. Od góry Nemrut i Efezu, po Zeugmę i Wieżę Galata – obiekty będą otwarte od godziny 19:00 do wyznaczonej pory zamknięcia w późnych godzinach wieczornych. W ten sposób Turcja chce zrównoważyć zarządzanie ruchem turystycznym. „Dzięki wydłużonym godzinom otwarcia, liczba zwiedzających rozkłada się bardziej równomiernie w ciągu dnia, co pomaga ograniczyć tłok w najpopularniejszych obiektach. Inicjatywa zachęca także odwiedzających do dłuższych pobytów i pozwala im lepiej poznać bogate dziedzictwo kulturowe kraju” – czytamy w komunikacie. Stambuł wieczorową porą Do projektu dołączyły też słynne placówki muzealne w Stambule, który uznawany jest za kulturalną stolicę Turcji. Odwiedzić będzie można Muzea Archeologiczne w Stambule – kompleks muzeów, gromadzący wyjątkowe dzieła różnych cywilizacji, w tym m.in. najstarszy zachowany traktat pokojowy na świecie oraz jeden z najdawniejszych poematów miłosnych. Mnie typowym „muzeum” jest Wieża Galata, z której można podziwiać panoramę rozświetlonego miasta i Złotego Rogu. Z kolei turyści zafascynowani historią nowożytną Turcji powinni zwiedzić Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej, mieszczące się w dawnym Pałacu Ibrahima Paszy. Archeologia bliższa i dalsza Mniej znanym muzeum, a ze spektakularną kolekcją jest Muzeum w Şanlıurfie, prezentujące zabytki z Göbeklitepe i Karahantepe. Są to jedne z najstarszych na świecie konstrukcji megalitycznych, być może mające funkcje kultowe. W muzeum można zobaczyć m.in. pełnowymiarową rzeźbę dzika czy ludzi niosących na plecach dzikie zwierzęta. W innym oddziale tego muzeum w Şanlıurfie znajdują się spektakularne mozaiki z czasów grecko-rzymskich. Warto też odwiedzić w ramach „nocy muzeów” Efez. Położony w samym sercu regionu Morza Egejskiego w prowincji Izmir, należy do najlepiej zachowanych miast rzymskich na świecie. Są też inne starożytne miejsca nad Morzem Egejskim, gdzie nocą historia ożywa. To między innymi klejnot regionu Denizli – Hierapolis – oraz świątynia Apolla w Didymie w prowincji Aydın. Co, gdzie i kiedy? Pełny spis obiektów Poniżej prezentujemy listę muzeów i stanowisk archeologicznych biorących udział w „Nocach Muzeów” wraz z informacją, do której godziny są czynne: Stanowisko archeologiczne w Nemrut: czynne w godzinach 04:00–09:00; Muzeum Cywilizacji Anatolijskich – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Aspendos – czynne do 22:00; Muzeum w Alanyi – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Patarze – czynne do 22:00; Muzeum Cywilizacji Licyjskich –czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Side – czynne do 22:00; Świątynia Apollina – czynne do 21:00; Grobowce Seldżuckie w Ahlat – czynne do 21:00; Stanowisko archeologiczne w Hierapolis –czynne do 23:00; Muzeum Mozaiki Zeugma w Gaziantep – czynne do 21:00; Muzea Archeologiczne w Stambule – czynne do 22:00; Wieża Galata – czynna do 23:00; Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej w Stambule – czynne do 22:00; Stanowisko archeologiczne w Efezie –czynne do 23:00 (w dniach: środa, czwartek, piątek, sobota); Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum – czynne do 22:00; Muzeum w Marmaris – czynne do 22:00; Podziemne miasto Derinkuyu – czynne do 21:00; Muzeum w Şanlıurfie – czynne do 21:00; Muzeum Mozaiki Haleplibahçe – czynne do 21:00. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Stonehenge za darmo i bez wychodzenia z domu. Ruszył niezwykły projekt 3D
Czy można poczuć magię Stonehenge, nie ruszając się z fotela? Dzięki nowemu projektowi naukowców każdy może teraz wejść do świata słynnego kręgu, prześledzić jego historię dzięki technologii 3D i interaktywnym treściom. A wszystko dostępne jest zupełnie za darmo.
W 2022 roku w Muzeum Brytyjskim w Londynie odbyła się wystawa „The World of Stonehenge” („Świat Stonehenge”). To był wielki sukces tej placówki. Odwiedziło ją ponad 190 tysięcy osób. Udało się na niej zgromadzić ponad 400 bezcennych obiektów wypożyczonych z 36 instytucji z całej Europy, tworząc unikatową, jedyną w swoim rodzaju panoramę prehistorycznego świata. Obiekty zgromadzone na wystawie, mimo że pochodziły z różnych zakątków Europy, miały na celu przedstawienie szerszego kontekstu kulturowego, społecznego i religijnego, w którym funkcjonowało Stonehenge. Teraz każdy może zobaczyć tę wystawę bez wychodzenia z domu i to za darmo! Świat Stonehenge widziany z kanapy Naukowcy z University of Reading i Muzeum Brytyjskiego postanowili „unieśmiertelnić” wystawę i umieścić ją w świecie wirtualnym, tak by była dostępna dla każdego. Tak powstał projekt „The Virtual World of Stonehenge” („Wirtualny świat Stonehenge”). Nie jest to jednak standardowa wystawa online, ze zwykłymi zdjęciami ukazującymi sale pełne zabytków. Eksperci wykorzystali skanery laserowe 3D. Surowe dane przekształcono na w pełni interaktywne doświadczenie online, łącznie z warstwą dźwiękową. Stonehenge, jakiego nie znaliście Wirtualna wersja wystawy oferuje znacznie więcej, niż zwykłe przechodzenie między cyfrowymi gablotami. Użytkownicy mogą dosłownie wejść do świata ludzi żyjących w czasach Stonehenge i obserwować, jak monument zmieniał się na przestrzeni wieków. Platforma oferuje immersyjne pejzaże dźwiękowe, animacje i interaktywne treści, które ożywiają prehistorię. View oEmbed on the source website Jednym z najbardziej fascynujących elementów jest możliwość wirtualnej eksploracji neolitycznych kopalni krzemienia w Grimes Graves, co daje rzadką okazję do zajrzenia pod ziemię, skąd pradziejowi mieszkańcy Anglii pozyskiwali cenny surowiec. To taki odpowiednik polskich Krzemionek koło Ostrowca Świętokrzyskiego. Warto przyjrzeć się też wyposażeniu grobu szamanki z Bad Dürrenberg. Uwagę zwraca maska lub nakrycie głowy wykonane z poroża jelenia. Innym znaleziskiem z terenu Niemiec jest Dysk z Nebry, ukazujący ciała niebieskie. Sensacyjne są prezentowane na wystawie relikty po Seahenge – drewnianym kręgu zlokalizowanym niedaleko Norfolk. Te pozostałości pochodzą sprzed 4 tysięcy lat. Skarby w wysokiej rozdzielczości Szczególną uwagę poświęcono historiom mniej znanych, ale niezwykle istotnych obiektów. Internauci mogą z bliska przyjrzeć się artefaktom, które często umykają uwadze podczas tradycyjnego zwiedzania. Wśród nich znajduje się m.in. liść wiązu sprzed 6000 lat, misternie tkana bransoletka z krowiej sierści oraz pozostałości po pradziejowej uczcie. Każdy z tych przedmiotów został wzbogacony o nową zawartość cyfrową, która pozwala zrozumieć jego znaczenie w kontekście życia codziennego i wierzeń dawnych społeczności. Wystawa dostępna jest w kilku językach, w tym angielskim. Polskiego niestety zabrakło. Wirtualna wystawa działa płynnie i załączone są do niej dodatkowe materiały w postaci filmów. Nawet pobieżne „zwiedzanie” zajmie ponad godzinę. Gorąco polecam! Źródło: University of Reading Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Noc Kupały i Sobótka. Jak dawni Słowianie świętowali letnie przesilenie?
Ogień płonący na wzgórzach, skoki przez płomienie, wróżby z wianków puszczanych na wodę i poszukiwanie legendarnego kwiatu paproci. Słowiańskie święto związane z letnim przesileniem było pełne zmysłowości i magii. Poznaj historię tych niezwykłych obrzędów i dowiedz się, w jaki sposób przetrwały one do naszych czasów.
Najdłuższy dzień w roku na półkuli północnej ma miejsce zawsze między 20 a 22 czerwca. Ten moment określany jest letnim przesileniem. Ludzie od tysiącleci spoglądali w niebo. Dlatego zwracali uwagę na tego typu zjawiska – nie tylko przesilenia (zimowe i letnie), ale też na równonoce wiosenne i jesienne, gdy dzień trwa tyle samo co noc. Przesilenie letnie związane jest z bardzo ważnym świętem czczonym przez dawnych Słowian. Jaki był jego przebieg? Słowiański kalendarz obrzędowy Wygląda na to, że dla Słowian w czasów przed nastaniem chrześcijaństwa kluczowe znaczenie miały święta związane z porami roku. Można powiedzieć wręcz o cyklu solarnym oraz cyklu wegetacyjnym. Słowianie, będący rolnikami, dostrzegali zbieżność zjawisk z cyklem życia roślin, które uprawiali. W momencie przesilenia zimowego świętowali Szczodre Gody. Obchodzone w momencie przesilenia zimowego, symbolizowały śmierć i odrodzenie boga słońca, Dadźboga, oraz początek nowego roku solarnego Wiosną celebrowano z kolei Jare Gody. Odbywały się w momencie równonocy wiosennej, oznaczającej początek cyklu wegetacyjnego, wygnanie zimy (topienie Marzanny) i przebudzenie sił witalnych. Z kolei Dziady przypadały na przełom października i listopada. Był to kluczowy czas kultu przodków, kiedy według wierzeń bramy zaświatów zostają były dla dusz zmarłych. Jak Słowianie świętowali przesilenie letnie? Noc przesilenia letniego w czasach pogańskich była hucznie świętowana. Rozpalano ogniska na wzgórzach. Wokół nich tańczono i śpiewano oraz skakano przez płomienie. Parom, którym udało się z sukcesem przeskoczyć przez płomienie, wróżono udane małżeństwo. Odbywały się też rytuały magiczne. Do ognisk wrzucano zioła, w tym bylicę czy werbenę. Miało to spowodować, że dzień zostanie uleczony, a słońce – wskutek tego zabiegu magii sympatycznej – uzyska siłę do zdominowania ciemności. Aromatyczne rośliny miały też chronić domostwa przed złem i bydło przed chorobami. Integralną częścią obchodów było rzucanie wianków na wodę, co miało ułagodzić rzekę, tak by nie zalała rosnących i dojrzewających plonów. Z czasem ten zwyczaj zlaicyzował się. Wianki miały puszczać panny, a wyławiać je – kawalerowie. Zatonięcie lub zaginięcie wianka oznaczało nieszczęście w miłości. Tej nocy zakwitać ma też kwiat paproci (tak naprawdę nigdy to nie ma miejsca, bo paprocie nie mają kwiatów). Osoba, której udałoby się go zerwać, miała stać się szczęśliwa i bogata. Poza tym magiczny kwiat zapewniał niewidzialność, o ile jego posiadacz chciałby z tej umiejętności skorzystać. Noc Kupały, Sobótka czy Noc Świętojańska? Nie jest jasne, jak Słowianie określali święto przesilenia letniego w czasach poprzedzających nastanie chrześcijaństwa. Przyjrzyjmy się jego kilku nazwom, która są dziś upowszechnione. Noc Kupały Ta nazwa pochodzi ze wschodniej Słowiańszczyzny, z Rusi. Językoznawcy spierają się o to, co oznaczało słowo „Kupała”. Czasem sugeruje się, że było to pogańskie bóstwo, ale ta sugestia pojawia się późno w okresie średniowiecza. Inna opcja związana jest ze słowem „kąpiel”, bo od momentu przesilenia jakoby można było bezpiecznie kąpać się w ciekach wodnych. Wcześniej w rzekach miały czaić się złe demony i inne zagrożenia. Kupała może pochodzić również od słowa „kupa” w znaczeniu wspólnoty. Było to przecież ważne święto dla grupy ludzi i wiązało się ze wspólnym biesiadowaniem. Jest też koncepcja poszukiwania źródłosłowu w języku praindoeuropejskim. Badacze doszukują się tu znaczenia związanego ze słowem opisującym pożądanie, wrzenie oraz namiętność. A zdaniem części naukowców obchody tego święta miały charakter orgiastyczny, co doskonale koresponduje z tym słowem. Wiele wskazuje jednak, że słowo to pochodzi już czasów chrześcijańskich. „Kupała” może być słowiańską wersją epitetu greckiego baptistēs (chrzciciel), wywodzącego się od czasownika baptizō (zanurzam, myję, kąpię). Postać św. Jana Chrzciciela była znana w języku staroruskim pod imieniem „Iwan Kupała” lub „Iwan Chrzciciel”. Tradycyjnie świętuje się narodziny tego świętego 24 czerwca, więc przesilenie letnie przypadało mniej więcej w wigilię tego wydarzenia. Sobótka Podobnie jak w przypadku Nocy Kupały mamy poważne przesłanki wskazujące na chrześcijańskie pochodzenie określenia „Sobótka”. Kościół katolicki powiązał z narodzeniem św. Jana Chrzciciela (przypadającym na 24 czerwca) wieczór poprzedzający to święto – czyli noc z 23 na 24 czerwca. Zaczęto określać ją zdrobniałym mianem „sobótki” od słowa sobota. Z kultem Słowian wiąże się Górę Ślężę. Od XIII wieku określano ją mianem „Sobótki”, bo w ten sposób w średniowieczu nazywano wielkie ogniska zapalane w dniu przesilenia letniego. Noc Świętojańska W przypadku tego określenia nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z nazwą związaną z chrześcijaństwem – i postacią św. Jana. Można zatem święto określone w ten sposób utożsamiać z wigilią narodzin tej biblijnej postaci. Kościół katolicki „zaanektował” to pogańskie święto, ale echa dawnych wierzeń przetrwały bardzo długo. Wybór św. Jana Chrzciciela jako patrona najkrótszej nocy w roku był głęboko przemyślany pod względem teologicznym i symbolicznym. Ten święty jest przecież związany z żywiołem wody i rytuałem chrztu w Jordanie. Dlatego idealnie nadawał się do zastąpienia pogańskich bóstw wodnych i solarnych Noc Kupały dzisiaj Dzisiejsze rytuały sobótkowe w środowisku rodzimowierczym nazywane są najczęściej Kupałą lub Nocą Kupalną. Rodzimowiercy są osobami, które oddają cześć bogom słowiańskim z czasów przedchrześcijańskich. Dla nich Noc Kupały stanowi jeden z najważniejszych i najbardziej spektakularnych punktów kalendarza obrzędowego. Jest to święto radosne, obchodzone w momencie przesilenia letniego, celebrujące triumf Dadźboga (boga słońca) nad ciemnością oraz mityczne pożegnanie Jaryły, boga wiosennej płodności. Rytuały te są bardzo złożone. Przyjrzał się im i szczegółowo opisał prof. Piotr Grochowski – folklorysta, kulturoznawca i etnolog, który towarzyszył rodzimowiercom w ich obrzędach. Etapy świętowania podzielił na kilka faz. Kluczowym elementem rozpoczynającym świętowanie w wielu grupach jest Tryzna Jaryły – rytualne niszczenie (zazwyczaj palenie) kukły boga, co symbolicznie kończy czas intensywnego wzrostu przyrody i pozwala bóstwu odejść w zaświaty. Symbolika ognia Centralnym punktem święta jest rozpalenie „świętego ognia” (często przy użyciu krzesiwa), który pełni funkcję ołtarza. Do ognia składa się ofiary z miodu pitnego, pieczywa i ziół, kierując modlitwy do Dadźboga, Swarożyca i Jaryły. Niektóre gromady o północy rozpalają osobny ogień dedykowany słońcu, a o wschodzie celebrują rytuał jego powitania. Rytuały te silnie są związane z żywiołami ognia i wody, co interpretuje się jako jedność pierwiastka męskiego i żeńskiego. Do stałych praktyk należą skoki przez ognisko, pełniące funkcję oczyszczającą i zapewniające pomyślność, oraz puszczanie wianków na wodę przez kobiety, co służy wróżbom miłosnym. Oczyszczająca woda Równie istotna jest rytualna kąpiel, która symbolicznie znosi obowiązujące wcześniej tabu kąpielowe. Popularnym działaniem jest również rozpalanie wykonanych z drewna i słomy znaków solarnych, co manifestuje szczyt potęgi słońca. Repoganizacja święta Współczesna Kupała to przykład głębokiej (re)poganizacji. Rodzimowiercy usuwają z ludowej tradycji naleciałości chrześcijańskie (np. postać św. Jana), zastępując je treściami mitologicznymi. Całość wieńczy wielogodzinna biesiada, pełna śpiewów, tańców korowodowych oraz wspólnego spożywania jadła, co służy integracji wspólnoty oraz uczcie z bogami i przodkami. Ze względu na radosny charakter, święto to gromadzi zazwyczaj największą liczbę uczestników. Źródła: Piotr Grochowski, Polskie rodzimowierstwo, Toruń 2025; Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Kraków 1993; Aleksander Brueckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980 Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy archeolodzy odkryli pierwszą taką świątynię w Albanii. „Zaginione miasto” zdradza kolejne tajemnice
Sukces polskiej archeologii w Albanii. W zaginionym mieście, którego mury przez lata uznawano za naturalne ostańce, badacze z UW odkryli unikatową świątynię Ilirów. To znalezisko zmienia teorię o nagłym wyludnieniu starożytnego ośrodka.
Europa uznawana jest za najlepiej przebadany pod względem archeologicznym kontynent. Jednak co i rusz badacze przeszłości dokonują zaskakujących odkryć. Na przykład w 2018 roku archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego zlokalizowali niespodziewanie zaginione miasto obok wsi Bushat w północno-zachodniej Albanii, w okolicy współczesnej Szkodry. Co ciekawe, do tamtej pory sądzono, że kamienie wystające ze wzgórz to naturalne ostańce. Co wiemy o Bushat? Okazało się, że były to bloki kamienne tworzące mury budowli sprzed ponad 2 tysięcy lat. Ulokowane w dolinie pomiędzy dwoma pasmami wzgórz stanowisko archeologiczne zajmuje ponad 22 ha. Miasto otoczone było masywnymi kamiennymi murami, ale do dziś pozostały po nich tylko fundamenty. W poprzednich latach udało się zidentyfikować i odsłonić dwie bramy prowadzące do miasta, znacznych rozmiarów budynek o charakterze publicznym i kultowym, ślady siatki ulic oraz niewielki fragment jednego z sektorów mieszkalnych. W tym roku badacze z UW i z Uniwersytetu w Tiranie powrócili na to stanowisko. Oto ich znaleziska. Niezwykła świątynia W zakończonym właśnie sezonie prace wykopaliskowe skoncentrowały się na miejskim akropolu, położonym na szczycie wzgórza górującego nad całym stanowiskiem. – Oceniając rezultaty śmiało można powiedzieć, że Bushat po raz kolejny szczodrze odwzajemniło się nam za czas poświęcony na odkrywanie jego tajemnic – ocenił kierownik prac terenowych Bartosz Wojciechowski z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW w rozmowie z National Geographic Polska. Archeolodzy odsłonili kompletne kamienne fundamenty dużej prostokątnej budowli o wymiarach 13,6 × 9,6 m. – Sądząc po lokalizacji budowli na szczycie wzgórza oraz jej orientacji względem stron świata, możemy uznać, że są to pozostałości świątyni, która od IV do II wieku p.n.e. wieńczyła miejski akropol – mówi prof. Piotr Dyczek, dyrektor Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW. Zdaniem badaczy odkrycie to ma szczególne znaczenie dla badań nad kulturą iliryjską. Jest to pierwsza świątynia iliryjska odkryta na terenie północnej Albanii. Wieża obserwacyjna W trakcie prac, poszerzając wykop, dość niespodziewanie archeolodzy natrafili ponadto na fundamenty o wiele mniejszego budynku, zbliżonego kształtem do kwadratu i zasłaniającego częściowo wejście do świątyni. Powstał zapewne w III–IV wieku n.e. – Po raz pierwszy natrafiliśmy na istnienie budowli z pierwszych wieków naszej ery. Według naszej dotychczasowej wiedzy miasto zostało bezpowrotnie opuszczone ok. II w. p.n.e., teraz wiemy jednak, że było zgoła inaczej – komentuje Wojciechowski. Funkcja tej budowli nie jest póki co jasna, ale archeolodzy sugerują, że mogła być to wieża obserwacyjna. Zagadka zaginionego miasta Z ustaleń naukowców wynika, że odkryte ruiny to najprawdopodobniej Bassania. Było to miasto wspomniane przez rzymskiego historyka, Liwiusza (59 lat p.n.e. – 17 r. n.e.) w kontekście zmagań wojsk rzymskich z ostatnim królem Ilirów, Gentiosem. Miasto zamieszkiwali zapewne Ilirowie, ale mogła też być tam społeczność grecka, bo niedaleko od Bushat położone było greckie miasto Lissos. Nadal nie jest jasne, dlaczego miasto opustoszało. Prof. Dyczek przypuszcza że przyczyna była polityczna. Być może obawiano się ataku Filipa Macedońskiego, ale w tym roku odkryto zabudowania z III/IV wieku naszej ery, co każe zweryfikować ten pogląd. Archeolodzy liczą na odkrycie inskrypcji. To by postawiło kropkę nad „i” w kwestii starożytnej nazwy odkrywanego miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Poszukiwacz znalazł miecz sprzed blisko 3000 lat. „Bardzo ciekawe znalezisko”
W lesie niedaleko Gdańska poszukiwacz znalazł miecz z epoki brązu, który ma blisko 3 tysiące lat. Był pionowo wbity w ziemię. Znalazca poinformował o odkryciu Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Specjaliści wydobyli zabytek podczas wykopalisk.
Coraz więcej Polaków przemierza nasz kraj z detektorami metali. Poszukiwacze przemierzają ze specjalistyczną aparaturą głównie lasy. Prowadzenie takich działań jest możliwe tylko w przypadku posiadania odpowiedniej zgody wydanej przez konserwatora zabytków. Do jednego z poszukiwaczy ostatnio uśmiechnęło się szczęście. Marcin Wiśniewski przemierzał z wykrywaczem las niedaleko Gdańska. Pierwsze „znaleziska” nie były zbyt cenne. Ale do czasu. Miecz wbity w ziemię Do odkrycia doszło 14 czerwca. Poprzedziły go inne znaleziska w postaci zakrętki po napoju alkoholowym, łusek i puszek po piwie. W końcu pan Marcin natknął się na niezwykły zabytek. Jego oczom ukazał się fragment miecza wbitego pionowo w ziemię. „Chwilę mi zajęło by otrząsnąć się i pomyśleć na chłodno” – zrelacjonował poszukiwacz w mediach społecznościowych. „Wierzcie lub nie – poleciały mi łzy. (…) Każdemu życzę takich emocji podczas poszukiwań” – dodał. Podjął decyzję o zabezpieczeniu znaleziska (nie wydobył go z ziemi samodzielnie) i poinformowaniu odpowiednich służb: Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (PWKZ) oraz nadleśnictwa. Miejsce odkrycia przykrył gałęziami i pniakami. Aby było łatwiejsze do zlokalizowania, postawił tam walającą się po lesie puszkę po piwie. Akcja archeologów Na miejscu pojawili się zaalarmowani pracownicy Wydziału ds. Zabytków Archeologicznych PWKZ. Prowadzili wykopaliska w trudnych warunkach. Tego dnia padał deszcz. „Lało coraz mocniej i było coraz bardziej zimno, ale patrząc, jak warstwa po warstwie odsłaniany jest miecz rekompensował te niedogodności” – wspomina Marcin Wiśniewski, który towarzyszył ekspertom. Po konserwacji miecz trafi do jednego z lokalnych muzeów. Którego? O tym zdecyduje pomorski konserwator zabytków Dariusz Chmielewski. Co wiemy o mieczu? „Bardzo ciekawe znalezisko! W czasie legalnych poszukiwań odnaleziono miecz wykonany brązu. Datujemy go na V okres epoki brązu ok. 900–700 p.n.e.” – podał w mediach społecznościowych PWKZ. Nie jest to pierwsze znalezisko Marcina Wiśniewskiego. Już wcześniej zaalarmował archeologów o znalezieniu skarbu z epoki brązu w gdańskich lasach. „Panu Marcinowi po raz kolejny gratulujemy i dziękujemy za wzorową współpracę z urzędem” – czytamy we wpisie w mediach społecznościowych PWKZ. Podano, że nie jest to też pierwsze znalezisko miecza z terenów dzisiejszego Nadleśnictwa Gdańsk. „W latach 20 XX w. na terenie torfowiska w Rynarzewie odkryto dwa miecze antenowe wykonane z brązu. Zabytki trafiły wówczas do Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku. Zaginęły w trakcie II wojny światowej” – czytamy we wpisie PWKZ. Źródła: Marcin Wiśniewski, PWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Klątwa egipskiej niewolnicy na ołowianej tabliczce. Wyjątkowe odkrycie z terenu Europy
Czy egipska niewolnica mogła rzucić urok na północy Europy? Badacze rozszyfrowali tekst na ołowianej tabliczce znalezionej w Holandii. Unikalne połączenie greckiego języka, rzymskich imion i egipskiej magii rzuca nowe światło na wierzenia i codzienne życie w Cesarstwie Rzymskim.
Czy magia i rzucanie uroków to pieśń przeszłości? Okazuje się, że wcale nie. W 2017 roku na zlecenie kanału CI Polsat zapytano o to Polaków. Połowa badanych zadeklarowała doznania nadprzyrodzone, co dowodzi, że ludzki umysł nie jest w pełni racjonalny. W świecie starożytnym magia była jeszcze bardziej zakorzeniona. Stosowano nią jako realne narzędzie używane w codziennych sporach. Antyczne tabliczki klątw stanowiły mroczny element ówczesnej religijności. Magiczny ołów W pierwszych wiekach naszej ery tradycje magiczne (egipskie, bliskowschodnie, żydowskie) coraz silniej się ze sobą mieszały i rozprzestrzeniały po całym Imperium Rzymskim. W celu praktyk magicznych stosowano tabliczki tworzone z ołowiu, ponieważ był to materiał łatwy w obróbce, ciężki i chłodny w dotyku, co – jak wierzono w antyku – nadawało mu właściwości „wiązania” sił nadprzyrodzonych. Jednak był to też surowic szkodliwy dla zdrowia, co wpłynęło na zdrowie ówczesnych ludzi. Tabliczek używano, aby wpłynąć na przeciwników w czasie spraw sądowych, rywali sportowych czy konkurentów w miłości. Po wyryciu zaklęć tabliczki zakopywano w ziemi, by przekazać prośbę bóstwom rzymskim (ale nie tylko) i demonom. Sensacja pod placem ratuszowym w Heerlen Niedawne wykopaliska w holenderskiej gminie Heerlen, gdzie niegdyś znajdowała się rzymska osada wojskowa Coriovallum, przyniosły właśnie takie znalezisko. Pod placem ratuszowym, w dawnej jamie śmietnikowej, zespół holenderskich archeologów natrafił na ołowianą tabliczkę o wymiarach 9,3 na 4,8 centymetra. Artefakt ten, datowany na II wiek n.e., pokryty był napisami, które na pierwszy rzut oka były nieczytelne. Jednak badacze z Uniwersytetu w Heidelbergu podjęli się trudnego zadania odczytania zawartych na nim inskrypcji. Niezwykła fotografia pomaga badaczom Odczytanie drobnych liter na utlenionym ołowiu wymagało zastosowania najnowocześniejszych metod. Instytut Papirologii w Heidelbergu wykorzystał technikę RTI (Reflectance Transformation Imaging). Jest to komputerowe wspomaganie fotografii, polegające na wykonaniu serii zdjęć przy zmiennym oświetleniu. Dzięki cyfrowemu połączeniu tych obrazów naukowcy mogli manipulować światłem na ekranie, co pozwoliło uwypuklić nawet najmniejsze nierówności powierzchni i precyzyjnie zidentyfikować wyryte znaki. I tu czekało naukowców zaskoczenie. Grecki język i egipski styl na północy Europy Tym, co wyróżnia tabliczkę z Heerlen na tle innych znalezisk z tego obszaru Cesarstwa Rzymskiego, jest jej język i styl. Podczas gdy większość klątw znajdowanych w północnej Europie zapisywano po łacinie, ten artefakt zawiera tekst w starożytnej grece utrzymany w stylu egipskim. Na tabliczce widnieją inwokacje do bóstw i demonów, a także trzy tajemnicze symbole magiczne, które miały ułatwić komunikację z mocami nadprzyrodzonymi. Jest to kolejny dowód na synkretyzm religijny tamtych czasów, w którym tradycje egipskie, bliskowschodnie i żydowskie przenikały do najdalszych zakątków Imperium Rzymskiego. Zagadka czterech niewolników i tajemniczej autorki Przejdźmy do sedna. Kto rzucił klątwę na kogo? Inskrypcja zawiera imiona dwóch mężczyzn o łacińskich korzeniach oraz dwóch kobiet o imionach greckich, określonych jako współniewolnicy. Dr Rodney Ast sugeruje, że tabliczka mogła być klątwą rzuconą na tę czwórkę lub w jej imieniu przeciwko komuś innemu. Badacze nie wykluczają, że autorką klątwy była jedna z wymienionych kobiet. Mogła ona przybyć z rzymskiego Egiptu, gdzie pozyskała wiedzę na temat tamtejszych praktyk magicznych i rytuałów. Na razie nie znamy pełnej treści klątwy, bo jej nie ujawniono. Ale nie wynika to z obaw badaczy przed jej użyciem przez innych. Po prostu pracują nad artykułem naukowym na ten temat. Inskrypcja zostanie poddana wnikliwym analizom. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Jak wyglądał kościół, w którym występował Bach? AI przywraca historię
Zapomnijcie o klasycystycznym wystroju tej świątyni. Nikolaikirche, czyli kościół św. Mikołaja w Lipsku, w czasach Jana Sebastiana Bacha był architektonicznym patchworkiem. Nowa symulacja komputerowa pozwala nam wejść w rolę XVIII-wiecznego wiernego i poczuć atmosferę nabożeństw, podczas których mistrz baroku wykonywał swoje utwory.
Kościół św. Mikołaja (Nikolaikirche) w Lipsku jest nie tylko perłą architektury, ale przede wszystkim miejsce o fundamentalnym znaczeniu dla historii muzyki. To właśnie tutaj, w latach 1723–1750, swoją misję kantora i organisty wypełniał Jan Sebastian Bach. Świątynia ta była świadkiem prawykonań jego najważniejszych dzieł, takich jak „Pasja według św. Jana”, „Oratorium na Boże Narodzenie” czy liczne kantaty lipskie. Kościół, którego już nie ma Współczesny wygląd wnętrza Nikolaikirche, z jego charakterystycznymi kolumnami, to efekt klasycystycznej przebudowy przeprowadzonej przez Johanna Carla Friedricha Dauthe w latach 1784–1797. Na szczęście do naszych czasów zachowały się plany, ryciny i opisy sprzed przebudowy. Za czasów Bacha świątynia wyglądała inaczej. Była świadkiem licznych przebudów, dlatego obrosła różnymi elementami z wielu epok. Takie „patchworkowe” wnętrza Bach oglądał niemal codziennie. Innowacja w służbie historii Historyczne informacje o wnętrzu świątyni posłużyły do powstania projektu mającego na celu stworzenie wirtualnej rekonstrukcji. Jest to efekt interdyscyplinarnej współpracy prof. Alexandra Grychtolika (muzykologa i badacza Bacha), prof. Paula Zalewskiego (eksperta w dziedzinie konserwacji zabytków z Uniwersytetu Viadrina) oraz firmy Arte4D. Głównym celem było stworzenie precyzyjnego modelu 3D, który oddaje stan wnętrza z początków działalności Bacha w Lipsku, czyli z lat 20. XVIII wieku. Sztuczna inteligencja w roli architekta Kluczowym elementem projektu było wykorzystanie nowoczesnych technologii. Prof. Paul Zalewski podkreślił, że przy generowaniu złożonych modeli 3D i licznych detali wizualnych zastosowanie sztucznej inteligencji pozwoliło zaoszczędzić czas. Mimo dużego wsparcia technologicznego naukowcy zaznaczają, że to człowiek nadal odgrywał decydującą rolę w interpretacji źródeł historycznych i nadzorowaniu procesu tworzenia „cyfrowego bliźniaka” kościoła. Akustyka i realia pracy kantora Model pozwala ocenić nie tylko przestrzeń dostępną dla muzyków na emporach organowych i chóralnych, ale także – co niezwykle istotne – warunki akustyczne panujące w całym ówczesnym wnętrzu kościoła. – Dzięki tej wirtualnej rekonstrukcji po raz pierwszy możemy gruntownie odtworzyć rzeczywiste warunki wykonania utworów Bacha, w tym układ przestrzenny chórów i chórów organowych, a także akustykę – wyjaśnia dyrygent i badacz twórczości Bacha Alexander Grychtolik, który zainicjował projekt. Informacje te są bezcenne dla muzykologów, bo pozwalają lepiej zrozumieć, jak struktura architektoniczna kościoła św. Mikołaja wpływała na kompozycję i brzmienie dzieł Jana Sebastiana Bacha. Co dalej z rekonstrukcjami kościoła? Wizualizacje stworzone przez Arte4D we współpracy z historykiem architektury dr. Tobiasem Knobelsdorfem będą wykorzystywane w celach dydaktycznych na Uniwersytecie Europejskim Viadrina na kierunku ochrona dóbr kultury. Planowane jest też włączenie wirtualnej rzeczywistości do koncertów bachowskich. Dzięki technologii publiczność będzie mogła przenieść się w czasie i poczuć się jak wierni uczestniczący w nabożeństwie prowadzonym przez samego Jana Sebastiana Bacha ponad 300 lat temu. Źródło: Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder) Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Topią się śmietniska wikingów na Grenlandii. Naukowcy wykryli w nich DNA patogenów
Śmietniska wikingów i Inuitów sprzed setek lat na Grenlandii to nie tylko skarbnica wiedzy dla archeologów. To także rezerwuar mikrobów, których DNA przetrwało w lodzie. Czy topniejąca wieczna zmarzlina uwolni patogeny i czy są one dla nas zagrożeniem?
Historia ludów północy, w tym wikingów, kojarzy się nam głównie z ich śmiałymi wyprawami łupieżczymi. Skandynawowie byli jednak przede wszystkim bardzo zaradnymi osadnikami, którzy zajmowali trudno dostępne terytoria. Jedna z takich opowieści dotyczy Grenlandii, gdzie ludzie dotarli już w połowie III tysiąclecia p.n.e. Ówczesne społeczności określamy mianem paleo-Inuitów. Osadnicy nordyccy trafili tam między X a XV wiekiem naszej ery. Każda z tych kultur pozostawiła po sobie śmietniska zawierające kości zwierząt, odchody, muszle i inne odpady domowe. Naukowcy właśnie się w nie zagłębili. Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Microbiology”. Archeologiczna bomba biologiczna? Obecnie temperatury w Arktyce rosną trzy do czterech razy szybciej niż średnia światowa, co prowadzi do destabilizacji wiecznej zmarzliny. Skute lodem dawne osady powoli topią się i są narażone na działanie czynników zewnętrznych, erozję i wypłukiwanie materiału do rzek oraz mórz. Budzi to obawy o możliwość uwolnienia niebezpiecznych patogenów. Zarodniki wąglika uwolnione z rozmarzającej wiecznej zmarzliny na Syberii w 2016 roku spowodowały śmierć około 2 tysięcy reniferów i być może jednej osoby. Wydaje się więc, że zagrożenie jest prawdopodobne. Jak tropić niewidzialne zagrożenie? Aby ocenić ryzyko, zespół naukowców wykorzystał metagenomikę do porównania mikrobów z 78 próbek pobranych ze śmietnisk z różnych okresów z 143 próbkami okolicznej gleby. W celu pozyskania materiału ze stanowisk archeologicznych wykorzystywano również świdry. Badania objęły lokalizacje w zachodniej i południowej Grenlandii, takie jak Qajaa czy Nuuk. Dzięki analizie DNA badacze mogli zidentyfikować sygnatury bakterii, nawet jeśli same mikroorganizmy były już martwe. Śmietniki wiecznie żywe? Badania wykazały, że śmietniska posiadają unikalną sygnaturę mikrobiologiczną, wyraźnie różniącą się od otaczającej gleby. Są one bogate w bakterie związane z człowiekiem i zwierzętami, w tym oportunistyczne patogeny, takie jak Clostridium perfringens czy Paeniclostridium sordellii. Tego typu mikroorganizmy są w stanie zagrozić osobie o obniżonej odporności. W niektórych warstwach z czasów wczesnokolonialnych związanych z rozkładaniem się skór fok bakterie te stanowiły nawet połowę wykrytych patogenów. Geny oporności i granice rozprzestrzeniania Naukowcy wykryli również obecność genów oporności na antybiotyki (ARG), reprezentujących 17 klas, głównie β-laktamy i tetracykliny. Co ciekawe, ARG były powszechne, co sugeruje ich naturalne, środowiskowe pochodzenie. Jednocześnie analiza erodującego śmietniska w Sermermiut wykazała, że DNA bakterii ze śmietnisk szybko rozpływało się po trafieniu do morza. Oznacza to ograniczoną zdolność tych mikrobów do dalekosiężnego rozprzestrzeniania się w nowym środowisku. „Warto jednak zaznaczyć, że nasze odkrycie to ślady przetrwałego DNA w ziemi, a nie dowód na istnienie nienaruszonego starożytnego mikrobiomu czy żywych, aktywnych mikroorganizmów” – podkreślają eksperci. Czy mamy się czego bać? Podsumowując, możemy stwierdzić, że choć starożytne śmietniska wikingów są lokalnymi „gorącymi punktami” występowania specyficznych mikrobów i potencjalnych patogenów, badacze nie wykryli ani żywych, ani bardzo niebezpiecznych szczepów. „Na szczęście nie zidentyfikowaliśmy żadnych szczepów chorobotwórczych o wysokim stopniu ryzyka” – czytamy w artykule. Rozprzestrzenianie się tych bakterii do otoczenia wydaje się obecnie mieć ograniczony zakres. Jednak w ocenie naukowców postępujące ocieplenie i wzrost aktywności ludzkiej w regionie wymagają dalszego monitoringu, by skutecznie zapobiegać ewentualnym przyszłym zagrożeniom. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica sprzed 4000 lat. Dlaczego mężczyzna spoczął w komorze pieca?
Podczas budowy linii energetycznej archeolodzy natrafili na niezwykłe znalezisko. W pradziejowym piecu, zamiast w grobie, spoczął młody mężczyzna. Ślady na jego czaszce sugerują brutalny koniec. Czy to zapomniana zbrodnia sprzed tysiącleci, a może element krwawego rytuału?
Do tego znaleziska doszło w czasie szeroko zakrojonych prac poprzedzających budowę linii energetycznej SuedOstLink w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Jest to region położony we wschodniej części Niemiec. Wzgórze o długiej historii Miejsce, w którym dokonano odkrycia, od tysiącleci przyciągało uwagę prehistorycznych społeczności. Już około 6000 lat temu wzniesiono tam monumentalny kurhan o wysokości 15 metrów, skrywający drewnianą komorę grobową Kilka stuleci później ludzie otoczyli to wzgórze potrójnym systemem wałów i rowów, tworząc przestrzeń dla skomplikowanych ceremonii. Znalezione w głębokich jamach szczątki spalonych domów oraz kości ludzi i zwierząt sugerują, że przez wieki było to miejsce o charakterze sakralnym i rytualnym. Najnowsze znalezisko pochodzi sprzed „zaledwie” 4–5 tysięcy lat. Nietypowe miejsce ostatecznego spoczynku Odkrycie datowane jest na okres istnienia społeczności kultury ceramiki sznurowej, czyli lata między 2900 a 2050 p.n.e. Archeolodzy odkryli szczątki mężczyzny, który w chwili śmierci miał około 25 lat. Najbardziej uderzający jest fakt, że jego ciało nie spoczęło w typowym grobie, lecz w pradziejowym piecu składającym się z dwóch połączonych podziemnych komór. Jest to sytuacja niemal niespotykana, gdyż tego typu obiekty gospodarcze zazwyczaj znajdowane są całkowicie puste. Co wiadomo o grobie? Lokalizacja pochówku jest co prawda nietypowa, to sam sposób ułożenia zmarłego ściśle odpowiada rygorystycznym zasadom kultury ceramiki sznurowej. Mężczyzna spoczął w pozycji embrionalnej na prawym boku, z twarzą skierowaną na południe, co było standardem dla pochówków męskich w tej epoce. Badacze zwrócili jednak uwagę na nienaturalne przesunięcie górnej części ciała. Może to wskazywać, że zmarłego złożono na warstwie materiału organicznego – np. skórach czy tkaninach – która po rozkładzie spowodowała osunięcie się kości. Ślady przemocy na kościach Badacze dostrzegli na czaszce mężczyzny urazy. Czy mamy do czynienia z ofiarą pradziejowego morderstwa, czy może wojownikiem poległym w bitwie? Nietypowe miejsce spoczynku może sugerować, że po gwałtownym zdarzeniu ciało zostało ukryte lub pochowane w wielkim pośpiechu w pierwszym dostępnym obiekcie. Czy pomoże laboratorium? Poza teorią o morderstwie, archeolodzy biorą pod uwagę jeszcze jedną hipotezę – rytualną. W innych rzadkich przypadkach w piecach tej kultury odnajdywano kompletne szkielety bydła lub fragmenty kości psów, co interpretuje się jako dary ofiarne. Czy człowiek również mógł stać się częścią takiego rytuału? Być może odpowiedzi na to pytanie dostarczą szczegółowe analizy laboratoryjne, które pomogą zrekonstruować ostatnie chwile życia mężczyzny. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt – Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kości królewskie w Poznaniu. Zobacz szczątki Bolesława Chrobrego i królowej Rychezy
Chcesz stanąć twarzą w twarz z historią? W środę 17 czerwca w Poznaniu odbędzie się uroczysta ekspozycja kości Bolesława Chrobrego i Rychezy. To wydarzenie bez precedensu, bo te królewskie pamiątki rzadko wystawiane są na widok publiczny.
Powodem ekspozycji szczątków królewskich jest 1001. rocznica śmierci Bolesława Chrobrego. Wydarzenie zaplanowano na 17 czerwca 2026 roku, ponieważ zgodnie z przekazami historycznymi to właśnie tego dnia przypada rocznica śmierci pierwszego króla Polski. Poprzez publiczne wystawienie pojemników, w których przechowywane są szczątki Bolesława Chrobrego oraz jego synowej, królowej Rychezy, organizatorzy pragną oddać cześć pierwszym władcom Polski i przypomnieć o pracy badaczy różnych dziedzin nauki, którzy nieustannie studiują dzieje początków państwa polskiego. Gdzie są szczątki Bolesława Chrobrego? Pierwszego króla Polski Bolesława Chrobrego pochowano w katedrze na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, zapewne obok innych władców piastowskich, takich jak Mieszko I czy Przemysł II. Niestety, na przestrzeni stuleci szczątki uległy rozproszeniu. Szczególnym miejscem pamięci i kultu historycznego w obrębie tej świątyni jest dziewiętnastowieczna Złota Kaplica, ufundowana i zaprojektowana jako narodowe mauzoleum pierwszych władców. Nie ma jednak pewności, czy przechowywane tam szczątki faktycznie należą do m.in. Chrobrego – jest to domniemanie. Nowe badania – jakie wnioski? Gdy pod koniec XVIII wieku szczątki królewskie uległy rozproszeniu, kość dłoni (paliczek), zapewne należąca do Chrobrego, trafiła do Krakowa. Od lat przechowywana jest w Gabinecie Historycznym Pałacu Arcybiskupów Krakowskich. Te szczątki stały się celem ostatnich analiz naukowych. Prof. Marek Krąpiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie ustalił ich wiek na mniej więcej rok 1025. Data ta idealnie pokrywa się z historyczną datą śmierci Bolesława Chrobrego. Być może szczątki zostaną poddane analizom genetycznym. Szczątki pierwszej królowej Polski 17 czerwca będzie można zobaczyć w Złotej Kaplicy również fragment żebra Rychezy, pierwszej królowej Polski i żony Mieszka II. Na co dzień kość znajduje się w Opactwie Benedyktynów w Tyńcu. Rycheza była córką palatyna reńskiego Erenfrieda Ezzona i Matyldy, siostry cesarza Ottona III. Zmarła w Niemczech, a jej szczątki złożono w kościele w Kolonii. Relikwie (bo w Niemczech była uznawana za świętą) królowej Rychezy trafiły do Polski w 1975 roku. Podczas otwarcia jej grobu w katedrze kolońskiej, które miało miejsce w tym samym roku, z jej szczątków wyjęto fragment żebra. Umieszczono go w srebrnym relikwiarzu, który przekazano do opactwa benedyktyńskiego w Tyńcu. Ten gest miał głęboki wymiar dyplomatyczny i religijny – stanowił symbol pojednania między Niemcami i Polakami. Konferencja naukowa Prezentacji szczątków królewskich towarzyszyć będzie konferencja „Kości królewskie”, która odbędzie się w środę w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu (ul. Lubrańskiego 1). W panelach wezmą udział naukowcy z kilku kluczowych ośrodków naukowych w Polsce. Tematyka wystąpień obejmuje nie tylko kwestie biologiczne, ale i kontekst historyczny panowania Chrobrego oraz znaczenie Rychezy dla polskiej kultury. Organizatorem wydarzenia jest Biblioteka Kórnicka PAN. Źródło: Biblioteka Kórnicka PAN, Studia Lednickie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Atak Rosji na kluczowy zabytek Ukrainy. „Równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame”
W wyniku rosyjskich nalotów poważnemu zniszczeniu uległa Ławra Peczerska – prawosławny klasztor w Kijowie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy.
Pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. Spowodowała znaczne ofiary w ludziach i olbrzymie ruchy ludnościowe. W wyniku bombardowań giną nie tylko wojskowi, ale też cywile. Rosjanie systematycznie niszczą również dziedzictwo kulturowe. Przyświeca temu złowrogi cel: wymazanie historii i pamięci narodu ukraińskiego. Bombardowanie Kijowa Katastrofalny w skutkach był ostatni rosyjski atak z powietrza przeprowadzony w nocy z niedzieli na poniedziałek, którego celem stała się również stolica Ukrainy – Kijów. W wyniku tych nalotów zginęło co najmniej 11 osób. Rosjanie wzięli sobie za cel również dziedzictwo historyczne Ukrainy, co wpisuje się w skomplikowane relacje między tymi krajami. Ławra Peczerska uszkodzona Rosyjski dron uderzył w Ławrę Peczerską. Jest to kijowski zespół klasztorny, założony w XI w. przez św. Antoniego i Teodozjusza. Składa się z cerkwi oraz podziemnych jaskiń, w których spoczywają relikwie świętych. Od wieków stanowi ważne centrum pielgrzymkowe oraz ośrodek nauki i sztuki. Miejsce to można przyrównać do polskiej Jasnej Góry. Wiadomo, że zniszczenia są spore – na terenie Ławry spłonęło ok. 800 metrów kwadratowych dachu Soboru Uspienskiego. Dyrekcja klasztoru przekazała, że ikony i inne cenne zabytki są jednak bezpieczne. Echa ataku na Ławrę Peczerską Świat jest zbulwersowany atakiem na tak ważny zabytek Ukrainy. Szef MSZ Francji Jean-Noel Barrot stwierdził, że dla jego kraju zbombardowanie takie miejsca jest równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame. „W kontekście eskalacji wojny w Ukrainie po inwazji Federacji Rosyjskiej, UNESCO potępia odnotowany atak z 15 czerwca, który uderzył w Ławrę Kijowsko-Peczerską, znajdującą się w obrębie obiektu światowego dziedzictwa »Kijów: Sobór Świętej Sofii i powiązane z nim budynki klasztorne, Ławra Kijowsko-Peczerska«, jedno z najważniejszych duchowych i kulturowych miejsc w Ukrainie” – czytamy na stronie ONZ. UNESCO zadeklarowało gotowość do wsparcia w ocenie szkód Ławra Peczerska – historia zniszczeń Na przestrzeni tysiącletniej historii Ławra Peczerska była wielokrotnie celem ataków. W 1240 roku doszło do najazdu mongolskiego, w wyniku którego rozgrabiono kosztowności i zniszczono budowle. W 1482 roku Wojska Chanatu Krymskiego spowodowały ponowne spustoszenie. W 1918 roku artyleria bolszewicka trafiła w zabudowania klasztorne i poważnie je uszkodziła. Również w czasie II wojny światowej Ławra Peczerska uległa częściowemu zniszczeniu. Jeśli chodzi o obecną wojnę, to już w styczniu 2026 roku zabudowania klasztorne częściowo ucierpiały w wyniku bombardowań rosyjskich. Dlaczego Rosja atakuję Ławrę Peczerską? – Atak na Ławrę Peczerską to bezpośrednia próba zniszczenia ukraińskiej tożsamości narodowej i religijnej – wyjaśnia Anastasiya Byesyedina, ekspertka zajmująca się stosunkami międzynarodowymi na Uniwersytecie w Sydney na łamach portalu „The Conversation”. W jej ocenie Rosja uderza w to miejsce, gdyż symbolizuje ono ciągłość Ukrainy od czasów Rusi Kijowskiej, co podważa rosyjskie roszczenia historyczne. Agresja ma silne podłoże religijne: rosyjska Cerkiew nazywa inwazję „świętą wojną”, a ataki na świątynie mają wymazać odrębną tożsamość wiernych po uniezależnieniu się ukraińskiego Kościoła od Moskwy. Zdaniem Byesyediny, destrukcja zabytków wynika też z rosnącej desperacji Rosji wobec braku sukcesów militarnych. Celem najeźdźcy jest złamanie ducha cywilów. „Mówi się, że w tym miejscu pochowany jest Jerzy Dołgoruki, książę Rusi Kijowskiej i założyciel Moskwy. Jednak nawet to nie powstrzymało Rosji przed zaatakowaniem tego miejsca” – konkluduje ekspertka. Źródła: UNESCO, The Conversation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Co łączy polski atom z epoką żelaza? Niedaleko powstającej elektrowni odkryto tajemnicze kurhany
Co łączy współczesną energetykę jądrową z wczesną epoką żelaza? Odpowiedź kryje się pod budowaną właśnie drogą do pierwszej w Polsce elektrowni atomowej. Archeolodzy natrafili tam na tajemnicze, puste kurhany sprzed ponad dwóch tysięcy lat.
Wielkie inwestycje budowlane pociągają za sobą konieczność przeprowadzenie wyprzedzających badań archeologicznych. Badacze przeszłości wówczas dokumentują i zabezpieczają relikty po przeszłości w postaci obiektów i zabytków archeologicznych. Archeolodzy tworzą dokładną rysunki i fotografie, a artefakty trafiają do muzealnych magazynów. Dopiero potem na plac budowy wjeżdżają koparki. Tak też było w tym przypadku. Obecnie trwają prace związane z budową pierwszej polskiej elektrowni jądrowej „Lubiatowo-Kopalino” na Pomorzu. Szeroka droga do elektrowni Archeolodzy zostali wezwani do przebadania terenu przyszłej drogi krajowej między Lubiatowem a drogą wojewódzką nr 213. Porządna szosa o długości 26 km ma przebiegać aż do budowanej elektrowni. Okazało się, że jest to teren bogaty w historię i stanowiska archeologiczne. Badania ratownicze są standardową procedurą przy tego typu inwestycjach, pozwalając na ocalenie dziedzictwa kulturowego przed zniszczeniem podczas robót ziemnych. Metodyka archeologiczna. Od rekonesansu do wykopalisk Proces badawczy rozpoczął się już w 2024 roku od archeologicznych badań powierzchniowych. Podczas tych prac naukowcy odnaleźli liczne fragmenty ceramiki pochodzące z różnych epok. Na podstawie tych znalezisk wytypowano osiem kluczowych stanowisk, które objęto szczegółowymi badaniami wykopaliskowymi prowadzonymi przez Fundację Dziedzictwa Archeologicznego. Łączny obszar prac obejmuje aż 832 ary, a ich koszt przekracza 2,5 miliona złotych. Kluczowe odkrycie. Zagadka kurhanów w Jackowie Najważniejsze wyniki badań pochodzą ze stanowiska oznaczonego jako Jackowo 5. Archeolodzy odkryli tam dwa kurhany, czyli grobowce w formie sztucznie usypanych kopców z kamieni. Wewnątrz tych konstrukcji nie odnaleziono szczątków ludzkich. Sugeruje to, że obiekty te mogły pełnić funkcję symboliczną lub kultową. Zapewne stanowiły ważne miejsce w krajobrazie duchowym dawnych społeczności, a niekoniecznie były miejscami ostatecznego spoczynku. Nie jest to wielkie zaskoczenie dla archeologów. Na przykład tzw. polskie piramidy, czyli megalityczne grobowce kujawskie z IV tysiąclecia p.n.e. też bywały odnajdowane puste. Również mogły pełnić czasem funkcję cenotafów, czyli symbolicznych grobowców. Jak stare są kurhany? Na podstawie wydobytych artefaktów badacze ustalili, że kurhany wzniosła społeczność kultury pomorskiej. Funkcjonowała ona we wczesnej epoce żelaza, dokładnie w okresie od VI do II wieku p.n.e. Odkryta ceramika, choć często zachowana w fragmentach, stanowi bezcenne źródło informacji o technologii i estetyce tamtego okresu. Najbardziej charakterystycznym wytworem społeczności kultury pomorskiej są urny twarzowe. Naczynia te, w których umieszczano prochy zmarłych, mają kształt wazy o baniastym brzuścu i smukłej szyi. W ich górnej części odwzorowywano wizerunek twarzy ludzkiej. Niestety, na badanym stanowisku nie udało się znaleźć takich wyjątkowych artefaktów. Życie codzienne i dawna gospodarka Oprócz obiektów o charakterze kultowym, badania w Jackowie dostarczyły dowodów na intensywną aktywność gospodarczą dawnych mieszkańców. Odkryto liczne paleniska, piecowiska oraz specyficzne obiekty znane w literaturze fachowej jako „stein Küchen” (z niem. kamienna kuchnia lub piec). Archeologia podwodna i inne znaleziska To nie pierwsze znaleziska archeologiczne związane z nową inwestycją. W maju spółka Polskie Elektrownie Jądrowe poinformowała, że podczas przygotowań do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej na dnie Bałtyku odnaleziono unikatowy zabytek. Była to drewniana beczka ważąca ponad 200 kg. Wstępna analiza wykazała, że beczka wykonana z drewna sosnowego pochodzi z okresu między XV a XVII wiekiem. W jej wnętrzu nie było wina, ale… bryłki żelaza. Wypadła zapewne z jednostki handlowej lub pochodzi z nieodkrytego jeszcze wraku. Źródło: GDDKiA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Metrowy potwór z potężnymi kleszczami. Odkryli największego skorpiona w historii Ziemi
Te skamieniałości przechowywane od 150 lat w Londynie uważano za pozostałości po skorupiaku. Najnowsze badania ujawniły, że są to szczątki po skorpionie. I to nie byle jakim – największym, jaki stąpał po powierzchni Ziemi – na szczęście ponad 400 mln lat temu.
Przenieśmy się do wczesnego dewonu, około 415 milionów lat temu, kiedy krajobraz Ziemi wyglądał zupełnie inaczej niż dzisiaj. W tamtym okresie lądy zaczęły porastać dopiero pierwsze, niewielkie rośliny i grzyby, a złożone ekosystemy leśne jeszcze nie istniały. Był to czas, gdy zwierzęta stawiały swoje pierwsze, niepewne kroki poza środowiskiem wodnym. Powszechnie uważa się, że gigantyczne stawonogi, takie jak wielkie ważki, pojawiły się znacznie później, w karbonie. Najnowsze badania pokazują jednak, że natura tworzyła olbrzymy znacznie wcześniej, w warunkach, które teoretycznie nie powinny sprzyjać takim rozmiarom. Zagadka ukryta w muzealnym magazynie Do tego znaleziska doszło wcale nie w czasie nowych wykopalisk, ale w magazynie londyńskiego Muzeum Historii Naturalnej. Badacze wzięli na warsztat skamieniałości przechowywane tam od lat 70. XIX wieku. Byli przekonani, że są to fragmenty pancerza Praearcturus gigas, czyli dużego skorupiaka, przypominającego dzisiejsze prosionki. Zespół pod kierunkiem dr. Richarda J. Howarda przyjrzał się tym szczątkom ponownie i opublikował wnioski na łamach „Paleontology”. Skamieniałości były na tyle niekompletne – brakowało m.in. charakterystycznego ogona – że ich prawdziwa natura pozostawała zagadką przez ponad wiek. Dopiero zastosowanie nowoczesnych technik analitycznych i porównanie z lepiej zachowanymi, nowszymi znaleziskami pozwoliło badaczom z Uniwersytetu w Manchesterze oraz Muzeum Historii Naturalnej na ponowną interpretację tych szczątków. Metrowy łowca z potężnymi kleszczami Wyniki analiz jednoznacznie wskazują, że Praearcturus gigas był w rzeczywistości skorpionem i to największym, jakiego kiedykolwiek odkryto. Szacuje się, że zwierzę to osiągało około jednego metra długości. – Potwierdzenie, że to zwierzę jest skorpionem, fundamentalnie zmienia nasze rozumienie tego, jak i kiedy te stworzenia ewoluowały do tak niezwykłych rozmiarów – komentuje dr Howard Jego kleszcze miały ponad 16 centymetrów długości, co czyniło go przerażającym drapieżnikiem ówczesnych rozlewisk. Rozmiar ten budzi szczególne zdumienie badaczy, ponieważ Praearcturus żył co najmniej 50 milionów lat przed innymi słynnymi gigantycznymi stawonogami. Zamieszkiwał teren obecnej Anglii i Walii. Zagadka ewolucyjnego gigantyzmu Odkrycie to rzuca nowe światło na przyczyny ewolucji gigantyzmu. Ponieważ Praearcturus gigas żył przed powstaniem wielkich lasów, jego rozmiary nie mogły wynikać z wysokiego poziomu tlenu w atmosferze. Naukowcy sugerują inne wyjaśnienie: tzw. okazję ekologiczną. W tamtym okresie na lądzie i w płytkich wodach brakowało innych dużych drapieżników, z którymi skorpion musiałby konkurować. Dzięki temu mógł on zajmować najwyższą pozycję w łańcuchu pokarmowym i dominować w swoim środowisku w sposób, który nie byłby możliwy w późniejszych, bardziej zatłoczonych ekosystemach. Pomiędzy lądem a wodą Badania sugerują również, że ten pradawny gigant mógł prowadzić częściowo wodny tryb życia. Niektóre okazy wykazują obecność struktur płatowatych na odwłoku, podobnych do tych, które u dzisiejszych homarów służą do poruszania się w wodzie. Analiza zapisu kopalnego pajęczaków z tego okresu pokazuje, że skorpiony są niezwykle liczne w skałach pochodzących ze środowisk słodkowodnych. Sugeruje to, że Praearcturus żył na granicy światów, sprawnie poruszając się między wodą a lądem w czasie, gdy granice te były znacznie mniej wyraźne niż dzisiaj. Nowe spojrzenie na historię życia Opisanie na nowo Praearcturus gigas to dowód na to, jak wielki potencjał drzemie w starych kolekcjach muzealnych. Obiekty zebrane ponad sto lat temu, dzięki nowoczesnej technologii obrazowania, wciąż mogą dostarczać informacji zmieniających nasze rozumienie historii Ziemi. I co ciekawe dotyczy to też znacznie późniejszych znalezisk – archeologicznych, czyli związanych z historią ludzkości. Źródło: Palaeontology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zwierzęcy świadkowie katastrofy. Co kości koni mówią o ostatnich chwilach Pompejów?
Tuż obok przepięknych fresków w zawalonym domu w Pompejach archeolodzy odkryli coś poruszającego: szczątki zwierząt koniowatych. Grzywa jednego z nich była przyozdobiona paciorkami. Często zapomina się, że w tym starożytnym mieście na skutek erupcji Wezuwiusza oprócz ludzi, zginęli też ich zwierzęcy towarzysze.
Insula dei Casti Amanti (Dom Czystych Kochanków) jest jednym z ciekawszych zabudowań odkrytych do tej pory w Pompejach. Mieściła się tu okazała rezydencja połączona z dużą piekarnią, wyposażoną w piece i magazyny. Najnowsze prace badawcze, prowadzone przez interdyscyplinarny zespół archeologów, archeozoologów i antropologów, mają na celu nie tylko konserwację zabytków, ale systematyczną rekonstrukcję życia codziennego i systemów produkcyjnych starożytnego miasta. Teraz archeolodzy ogłosili ciekawe odkrycie związane ze zwierzętami. Koń w piekarni? Wewnątrz starożytnej piekarni archeolodzy odkryli szczątki dwóch zwierząt koniowatych. Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy były to konie, muły lub osły. Ale co robiły w tym pomieszczeniu? Wygląda na to, że w momencie erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. piekarnia prawdopodobnie nie funkcjonowała. Znaleziono liczne dowody na trwające w budynku prace renowacyjne i zmiany konstrukcyjne. Remont mógł być spowodowany przez wcześniejszej trzęsienia ziemi z lat 68–69 n.e., które spowodowały m.in. osunięcie się podłóg. Wygląda więc na to, że zwierzęta trafiły tu tylko tymczasowo. Siła robocza czy przyjaciele? Pierwsze ze zwierząt miało w momencie śmierci około 10–12 lat, natomiast drugie było znacznie młodsze – od 3,5 do 6 lat. Wśród szczątków starszego odkryto w okolicach jego szyi dwa żelazne kółka stanowiące fragment uprzęży oraz trzy szklane paciorki – jeden błękitny i dwa białe. Były one prawdopodobnie wplecione w grzywę lub przymocowane do rzędu końskiego. Dla naukowców jest to rzadki dowód na bliską więź emocjonalną między człowiekiem a zwierzęciem roboczym. Jak zginęły zwierzęta? Szczegółowa analiza kości oraz warstw ziemi pozwoliła odtworzyć dynamikę śmierci zwierząt. W przeciwieństwie do wielu innych ofiar z Pompejów, konie te nie zginęły bezpośrednio od zasypania drobnymi kamieniami wulkanicznymi, ponieważ pod ich ciałami nie znaleziono tej warstwy. Koniowate zostały przygniecione przez walący się strop pod wpływem obalonych wyższych kondygnacji budynku. A to mogło być spowodowane silnymi wstrząsami sejsmicznymi towarzyszącymi erupcji. O takim rozwoju wydarzeń świadczą liczne złamania kości, w tym pęknięcia żuchwy. Na ciała zwierząt runęła również ciężka belka z drewna klonowego, która uległa częściowemu zwęgleniu. Dom Czystych Kochanków. Z czego słynie? Dom Czystych Kochanków zawdzięcza nazwę słynnemu freskowi w triklinium, przedstawiającemu „czysty pocałunek” (wł. casto bacio), który należy rozumieć jako pocałunek niewinny. Rezydencja słynie z wysokiej klasy dekoracji obecnych nawet w częściach gospodarczych. W dawnej stajni zachowały się resztki polichromii w pierwszym stylu pompejańskim, w którym tworzono już w II wieku p.n.e. Ściany sali produkcyjnej piekarni, gdzie odkryto konie, również pokryte były dekorowanym malarsko tynkiem, co świadczy o bogactwie całego kompleksu. Źródło: E-Journal degli Scavi di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tragedia w murach mezopotamskiego pałacu. Archeolodzy odnaleźli ofiary oblężenia
Spalone pozostałości po pałacu, porzucone w pośpiechu tabliczki klinowe i szczątki ofiar – to najnowsze znaleziska archeologów w irackim Kurdystanie w twierdzy Qabr. Są dowodem na prowadzenie wojen oblężniczych już w epoce brązu, czyli cztery tysiące lat temu.
Gdy myślimy o Mezopotamii, stają nam przed oczami potężne ośrodki wczenomiejskie, które rozkwitały w południowej części tego regionu. Wśród nich jest słynne Uruk. Jednak najnowsze badania prowadzone pod kierunkiem prof. Tiffany Earley-Spadoni z University of Central Florida rzucają wyzwanie temu stereotypowi. Wykopaliska na stanowisku Kurd Qaburstan w irackim Kurdystanie pokazują, że północne tereny Mezopotamii również mogą poszczycić się znaczącymi ośrodkami urbanistycznymi. Identyfikacja Qabry. Mur, który pasuje do legendy Jednym z najważniejszych efektów ostatnich prac prof. Earley-Spadoni było powiązanie Kurd Qaburstan ze starożytnym miastem Qabra. Badania magnetometryczne, obejmujące ponad 80 hektarów, ujawniły istnienie monumentalnego muru z bastionami, który otaczał osadę. Te potężne fortyfikacje pasują do opisów widocznych na słynnej Steli Zwycięstwa Daduszy. Dadusza był władcą mezopotamskiego miasta-państwa w XVIII w. p.n.e. Dzięki temu archeolodzy zyskali niemal pewność, że badają ośrodek, który przed tysiącleciami odgrywał kluczową rolę na politycznej mapie Bliskiego Wschodu. Tak wyglądało oblężenie. Ślady ognia i zniszczenia Archeolodzy nie tylko odkryli dawną architekturę, ale udało się im zidentyfikować jedne z najwyraźniejszych zapisów archeologicznych wojny oblężniczej z epoki brązu. Badacze natrafili na dwie nałożone na siebie warstwy zniszczeń, które odpowiadają historycznym przekazom o podboju Qabry przez Szamszi-Adadę, czyli amoryckiego władcę państwa asyryjskiego. Znaleziono zwęglone szczątki konstrukcji, ogromną liczbę potłuczonych naczyń ceramicznych oraz warstwy popiołu. To wszystko co świadczy o gwałtowności i skali ataku, który położył kres świetności metropolii. Ale to nie wszystko. Ofiary konfliktu. Tragedia w pałacowych murach W ruinach pałacu archeolodzy odkryli szczątki 17 osób. Nie złożono ich więc do grobów. Osoby te spoczęły wśród zawalonych murów pałacu po najeździe – najwyraźniej nikt nie miał ich pochować. Jeden z szkieletów został znaleziony twarzą w dół nad kamienną misą, co sugeruje nagłą i brutalną śmierć. Brak darów grobowych i sposób ułożenia ciał potwierdzają, że osoby te były bezpośrednimi ofiarami chaosu towarzyszącego upadkowi miasta. Głos z przeszłości. Archiwum tabliczek klinowych Badaczy ucieszyło inne odkrycie. W warstwach zniszczeń pałacu w Dolnym Mieście odkryto niezwykły skarb: pierwsze znaczące archiwum tekstów klinowych znalezione w regionie Erbilu. Dzięki temu odkryte w czasie wykopalisk zabytki i szczątki „przemówiły”. – Datowanie poszczególnych tabliczek z pismem klinowym potwierdza, że powstały one w odstępie zaledwie kilku dni, co idealnie wpisuje się w chronologię upadku miasta – mówi prof. Earley-Spadoni. Na ten zbiór składa się 20 tabliczek i ponad 100 pieczęci administracyjnych. Teksty te zawierają zapisy dotyczące gospodarki pałacowej oraz list, którego autorem mógł być ważny urzędnik z Qabry. Źródło: UCF Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pierwsze takie wykopaliska w Biskupinie od ponad pół wieku. Co udało się odkryć?
Biskupin kojarzy się z grodem kultury łużyckiej sprzed około 2800 lat. Najnowsze prace pokazują jednak, że historia tego miejsca jest znacznie bardziej złożona. Archeolodzy natknęli się na fortyfikacje z czasów średniowiecza. Co jeszcze udało się odkryć?
Biskupin jest najbardziej znanym stanowiskiem archeologicznym w Polsce. Co roku słynną rekonstrukcję grodu sprzed blisko 2800 lat odwiedza nawet 200 tys. osób. Ale wielu turystów nie zdaje sobie sprawy z tego, że w okolicy Jeziora Biskupińskiego ludzie żyli zarówno wcześniej, jak i później. I że archeolodzy odkryli ślady po ich bytowaniu. Co najważniejsze, na terenie Muzeum Archeologicznego w Biskupinie powstały rekonstrukcje tych znalezisk – chaty pierwszych rolników z czasów neolitu sprzed 7 tysięcy lat czy obozowiska łowców i zbieraczy. Biskupin łużycki, ale nie tylko Biskupin najczęściej kojarzony jest z reliktami odkrytymi w 1933 r. przez nauczyciela pobliskiej szkoły, Wincentego Szwajcera, który zaalarmował archeologów. Wkrótce ruszyły wykopaliska, które ujawniły grodzisko powstałe około 2700 lat temu, czyli na przełomie epok brązu i żelaza, związane ze społecznością kultury łużyckiej. To w cieniu rekonstrukcji tego prastarego grodziska pod koniec maja zespół naukowy z Katedry Starożytności i Wczesnego Średniowiecza Instytutu Archeologii UMK w Toruniu przeprowadził badania wykopaliskowe. „Już w okresie przedwojennym oraz w latach 40. i 50. XX wieku w miejscu tym stwierdzono występowanie pozostałości grodu z okresu plemiennego i wczesnopaństwowego, które zalegały na reliktach osady obronnej kultury łużyckiej” – napisał w mediach społecznościowych szef wykopalisk prof. Wojciech Chudziak. Średniowieczny Biskupin Teraz archeolodzy postanowili zweryfikować dawne ustalenia dotyczące czasów wczesnego średniowiecza. Jeden z poprzednich badaczy Biskupina, Zdzisław Rajewski uważał, że na półwyspie, obok łużyckich umocnień, w początkach VI wieku powstało kolejne założenie obronne funkcjonujące co najmniej do okresu panowania Bolesława Chrobrego i Mieszka II. „Chociaż w XXI wieku pojawiły się głosy krytyczne podważające tak wczesną datację grodu, nie było materialnych dowodów, które mogłyby pomóc wyjaśnić tą kwestię. Braki dokumentacyjne i przemieszanie materiałów ceramicznych z wczesnego średniowiecza pochodzących z dawnych badań stanowiły dodatkowe utrudnienie” – wyjaśnia prof. Chudziak. Na tropie średniowiecznej zagadki Aby wyjaśnić, kiedy ludzie zamieszkiwali średniowieczny Biskupin archeolodzy otworzyli wykop badawczy o wymiarach 8 x 3,5 m w południowej części półwyspu, niedaleko rekonstrukcji łużyckiej osady. Co udało się odkryć? Być może konstrukcje obronne z VI–VII wieku, m.in. w postaci ostrokołu i zasieków. Odkryto też dębową belkę zakończoną hakiem typowym dla konstrukcji obronnych grodów doby państwowej. Liczne zabytki i dalsze analizy Obok fortyfikacji archeolodzy natknęli się na zabytki zarówno z czasów wczesnego średniowiecza (IX–X wieku), ale też starsze – z czasów istnienia społeczności kultury łużyckiej. Co dalej? Badacze pobrali z konstrukcji drewnianych liczne próbki do badań dendrochronologicznych i radiowęglowych, które będą miały kluczowe znaczenie dla poznania ich wieku. Ale to nie wszystko. „Ponadto pobrano liczne próby do analiz palinologicznych i makroszczątkowych, które wykorzystane zostaną w studiach paleoekologicznych” – wskazał prof. Chudziak. Oznacza to, ze możliwe będzie zrekonstruowanie środowiska naturalnego wokół Biskupina z sprzed tysięcy lat. Ciąg dalszy nastąpi Profesor przekazał National Geographic Polska, że zamierza kontynuować badania w przyszłym roku. – Obejmą one kulminację wału tak, aby uzyskać jego pełen przekrój – sprecyzował. Przy okazji warto wspomnieć, że na terenie Biskupina jest też zrekonstruowana osada z czasów średniowiecza. Można zatem obejrzeć domostwa, których chroniły odkrywane właśnie przez archeologów fortyfikacje. Źródło: IA UMK Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Usunięto jej mózg, a kości przerobiono na narzędzia. Zagadka kurhanu w Szkocji
Ten rytuał pogrzebowy wprawił archeologów w osłupienie. Po kurhanem, przebadanym w Szkocji, odkryli szkielet kobiety, której usunięto mózg, a z jej kości długich wykonano… narzędzia. To znalezisko ma 2 tysiące lat.
Rozpoznanie rytuałów pogrzebowych w epoce żelaza w Brytanii (ok. 800 p.n.e.–43 n.e.) jest dla badaczy wyjątkowo trudne, ponieważ szczątki ludzkie z tego okresu rzadko zachowują się w dobrym stanie. Tym razem do archeologów uśmiechnęło się szczęście. W Loch Borralie natrafili na pochówek, który nieco ich zaskoczył. Kurhan pełen niespodzianek Badacze odkryli dwa szkielety w niskim, kamiennym kurhanie na półwyspie Durness. Analiza radiowęglowa wykazała, że osoby te zmarły między 50 r. p.n.e. a 70 r. n.e. Grobowiec krył szczątki dorosłej kobiety (powyżej 30 lat) oraz młodego mężczyzny (ok. 15 lat). Choć początkowo pochówek wydawał się typowy dla tego regionu, ponowna, szczegółowa analiza antropologiczna ujawniła ślady skomplikowanych zabiegów, jakim poddano ciała po śmierci, zapewne przed ich ostatecznym złożeniem w grobie. Tajemnica pustej czaszki Jednym z najbardziej zaskakujących wyników badań było odkrycie dowodów na celowe usunięcie mózgu u dorosłej kobiety. Na wewnętrznej powierzchni jej kości czołowej naukowcy zidentyfikowali serię równoległych nacięć, które prawdopodobnie powstały podczas wyjmowania organu za pomocą ostrego narzędzia Dr Laura Castells Navarro z Uniwersytetu w Yorku, jedna z autorek publikacji w „Antiquity”, podkreśla, że jest to praktyka, o której wcześniej w tym regionie nie wiedziano, ale wpisuje się ona w szerszą wiedzę na temat zajmowania się zmarłymi w ówczesnej Brytanii. Niektórzy badacze sugerują, że taki zabieg mógł służyć oczyszczeniu czaszki, aby ułatwić jej konserwację, lub w celu wystawienia jej na widok publiczny. Kości jako precyzyjne narzędzia Manipulacja ciała nie ograniczała się tylko do głowy. Badacze odkryli, że kości długie kobiety – w tym ramienne i udowe – zostały poddane obróbce. Ich końce starannie zwężono i uformowano w postaci podłużnych ostrzy – szpikulców. Na lewej kości udowej kobiety zidentyfikowano nawet ślady zużycia, co sugeruje, że jej szczątki mogły być używane jako przedmioty użytkowe, zanim ostatecznie spoczęły w kurhanie! Takie traktowanie ciał wskazuje na to, że szczątki zmarłych wciąż miały znaczenie dla żywych i brały udział w codziennym życiu społeczności. – Motyw stojący za rozległą manipulacją szczątkami kostnymi jest bardzo trudny do zinterpretowania, ale staranność, z jaką [zmarła – przyp. red.] została ponownie złożona i złożona w kurhanie, prawdopodobnie sugeruje, że cieszyła się szacunkiem i poważaniem ze strony swojej społeczności – mówi dr Navarro. DNA i migracje. Kim byli zmarli? Dzięki nowoczesnym technikom mapowania DNA i analizie izotopów udało się ustalić, że obie osoby były ze sobą blisko spokrewnione. Najprawdopodobniej byli to kuzyni drugiego stopnia w linii żeńskiej. Co więcej, badania wykazały, że nie pochodzili oni z bezpośredniego sąsiedztwa Loch Borralie. Analiza izotopowa zębów sugeruje, że dzieciństwo spędzili na wschodnim wybrzeżu Sutherland, około 80 km na południowy wschód od miejsca ostatecznego spoczynku. Podróż tę mogli odbyć pieszo lub drogą morską. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.