W Dolinie Królów odkryto zagadkowe inskrypcje sprzed 2000 lat. Nie zostawili ich Egipcjanie
Przez stulecia część znaków wyrytych w grobowcach faraonów w Dolinie Królów pozostawała niemal niezauważona. Dopiero szczegółowe badania ujawniły, że niektóre inskrypcje pozostawili przybysze z Indii. To niezwykły ślad dalekich podróży do starożytnego Egiptu i dowód, że słynną nekropolię odwiedzali ludzie spoza świata śródziemnomorskiego.
Dolina Królów należy dziś do największych atrakcji turystycznych Egiptu. Leży na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko współczesnego Luksoru. W skalnych grobowcach złożono tam kilkudziesięciu faraonów. Pierwsze groby wykuto wśród skalnych rozpadlin w połowie II tysiąclecia p.n.e. Zakładano, że w ten sposób będą lepiej chronione przed rabusiami. Większość z nich padła jednak łupem złodziei jeszcze w starożytności. Dolina Królów przyciągała przybyszy już w starożytności Wiemy, że zarówno piramidy, jak i Dolina Królów były celem „turystów” już w starożytności. Zachowały się tam liczne inskrypcje pozostawione w języku greckim, co było naturalną konsekwencją podboju kraju faraonów przez Aleksandra Wielkiego. Również dziś turyści chcą zobaczyć Dolinę Królów. To właśnie tam znajduje się słynny grobowiec Tutanchamona. Jednym ze zwiedzających w ostatnich latach był prof. Ingo Strauch z Uniwersytetu w Lozannie w Szwajcarii. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w studiach nad sanskrytem oraz buddyzmem. Dziwne znaki na ścianach grobowców zaskoczyły badacza Podczas oglądania ścian grobowców, pokrytych tysiącami greckich i łacińskich graffiti, Strauch zauważył znaki, które wydały mu się dziwne i niepasujące do alfabetu greckiego. Jako specjalista od indyjskiej epigrafiki rozpoznał w nich cechy pisma z Indii. Kluczem do rozwiązania zagadki była specyficzna litera „n”, typowa dla południowych Indii i języka tamilskiego. Okazało się, że napisy te umykały egiptologom przez stulecia, ponieważ badacze Egiptu nie znają pisma indyjskiego. Prof. Strauch razem z dr Charlotte Schmid zidentyfikowali łącznie około 30 takich inskrypcji, ukrytych w dziesięciu różnych grobowcach. Wynikami analiz podzielili się w lutym na konferencji naukowej w Indiach. Żeglarze i kupcy z Indii docierali do Egiptu regularnie Dzięki ostatnim badaniom wiemy, że między I a IV wiekiem n.e. indyjscy żeglarze regularnie przemierzali morskie szlaki do Egiptu. Szukali złota, przypraw i innych rzadkich towarów. Pierwsze ślady obecności osób z Indii w Egipcie odkrył polsko-amerykański zespół naukowców w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym. Wśród znalezisk znalazł się między innymi posąg Buddy. Wygląda więc na to, że kupcy z dalekiego kontynentu nie tylko handlowali, ale byli też ciekawi świata. W wolnych chwilach mogli zapuszczać się głęboko do serca Egiptu. Cikai Korran zostawił po sobie podpisy w kilku grobowcach Praktyka podpisywania się na zabytkach jest stara jak świat, co dobrze pokazuje ten „indyjski” przypadek. Dziś uznajemy ją za naganną. Jednym z niesfornych indyjskich turystów był człowiek o imieniu Cikai Korran. Jego imię pojawia się aż osiem razy w pięciu różnych grobowcach w Dolinie Królów. Korran używał tamilskiej formuły „vara kanta”, co oznacza „przyszedł i zobaczył”. To wyraźne nawiązanie do greckich napisów turystycznych. Sugeruje ono, że indyjscy przybysze znali lokalne zwyczaje i zwiedzali nekropolię podobnie jak inni odwiedzający. Szczególną uwagę badaczy zwróciła lokalizacja napisów indyjskiego przybysza. W grobowcu Ramzesa IX jego podpis widnieje na wysokości ponad pięciu metrów nad wejściem. Z kolei w grobowcu nr 14 napis Korrana jest jedynym odkrytym graffiti, co może świadczyć o jego determinacji, by uwiecznić swoją obecność. Do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale też wysłannicy władców Kolejną ważną postacią jest Indranandin, którego sanskrycka inskrypcja znajduje się w grobowcu nr 1, czyli KV1. Podpisał się on jako posłaniec króla Kshaharaty, władcy z zachodnich Indii. To wskazuje, że do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale także oficjalni dyplomaci. Starożytny Egipt był bardziej otwarty na świat, niż długo sądzono Inskrypcje na grobowcach pokazują, że obecność mieszkańców Indii w starożytnym Egipcie mogła być znacznie szersza, niż dotąd przypuszczano. Wygląda na to, że prawie dwa tysiące lat temu w Dolinie Królów spotykali się przedstawiciele różnych królestw i odległych krain. Możliwe, że w tym miejscu, podobnie jak dziś, słychać było wiele języków, a między zwiedzającymi dochodziło do kontaktów i wymiany doświadczeń. Źródła: Międzynarodowa Konferencja Tamilskiej Epigrafiki, SmithsonianMag Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
200 metrów pod ziemią odkryli sanktuarium sprzed 2 tys. lat. Rzymianki czciły tu tajemniczą „Panią”
Naukowcy odkryli w hiszpańskiej jaskini Cova Dones ślady niezwykłego kultu. Ponad 200 metrów pod ziemią kobiety gromadziły się, by składać ofiary rzymskiej bogini. Świadczą o tym łacińskie inskrypcje. W tej samej pieczarze ludzie wykonali malowidła już 23 tysiące lat wcześniej!
W 2023 roku archeolodzy ogłosili ważne odkrycia. W jaskini Cova Dones w Millares pod Walencją odkryto jeden z najważniejszych zespołów pradziejowych malowideł naskalnych we wschodniej Hiszpanii, datowany na ponad 24 000 lat. Kolejny rok przyniósł zaskakujące ustalenie. Ponad 200 metrów w głąb jaskini odnaleziono ślady po aktywności z czasów starożytnego Rzymu, czyli późniejsze od tych znanych o… 23 tysiące lat! Jaskiniowe sanktuarium Najnowsza kampania archeologiczna z maja i czerwca 2026 roku w Cova Dones przyniosła kolejne znaleziska. – To, co kiedyś było rzymskim sanktuarium z około piętnastoma inskrypcjami, rozrosło się do 120, co czyni je największym znanym zbiorem łacińskich inskrypcji w jaskini-sanktuarium w całym Cesarstwie Rzymskim. Połączone badania tych inskrypcji i zachowanych materiałów archeologicznych pozwolą na dokładniejszą rekonstrukcję praktyk rytualnych praktykowanych w tym miejscu na przestrzeni wieków – wyjaśniają koordynatorzy projektu z Uniwersytetów w Alicante i Saragossie. Inskrypcje wykonano głównie w I i II wieku n.e. Napisy te nie są przypadkowymi bazgrołami. O czym nam mówią? Kim była Pani z Jaskini? Odszyfrowania inskrypcji podjęli się prof. Silvia Alfayé i Sergio García-Dilsa. W ich ocenie pięć inskrypcji jest o charakterze wotywnym. Wskazują, że w jaskini czczono bóstwo żeńskie nazywane z szacunkiem Domina, czyli „Pani”. Co niezwykle intrygujące, w trzech tekstach pojawia się określenie malaci – dotychczas nieznany w literaturze naukowej przydomek, który prawdopodobnie odnosi się do specyficznych cech tej bogini, być może związanych z wodą obecną w jaskini. Istnienie wielu inskrypcji dedykowanych tej samej bogini dowodzi – zdaniem archeologów – że nie mamy do czynienia z przypadkowymi wizytami, lecz z zorganizowanym i konkretnym kultem. Przęśliki i pierścienie. Namacalne dowody kobiecej obecności Archeolodzy nie mają wątpliwości, że jaskinia Cova Dones w czasach rzymskich była sanktuarium zdominowanym przez kobiety. Wskazują na to nie tylko liczne żeńskie imiona wyryte na ścianach, ale także materiał archeologiczny znaleziony na powierzchni. Wśród darów wotywnych odkryto wiele przęślików, które w starożytności były silnie kojarzone z kobiecą sferą domową i pracą. Dodatkowo odnaleziono dwa pierścienie z brązu oraz bransoletkę, które prawdopodobnie zostały złożone jako ofiary dla „Pani”. Badacze sugerują nawet, że dzisiejsza nazwa jaskini – Cova de les Dones (Jaskinia Kobiet) – może być reliktem dawnego toponimu upamiętniającego obecność kobiet w tym miejscu. Rytuały w sercu ziemi. Jak wyglądało rzymskie sanktuarium? Oto jak naukowcy wyobrażają sobie działalność tego świętego miejsca. Rytuały odbywały się w specyficznych warunkach, z dala od światła dziennego. Sala sanktuarium znajduje się głęboko w systemie jaskiniowym, co wymuszało na pątniczkach pokonanie ponad 200 metrów ciemnych korytarzy. Isnkrypcje znajdowało się w jednym wydzielonym miejscu. Ważnym elementem sakralnego krajobrazu były naturalne nacieki tworzące małe baseny z wodą. To właśnie w nich archeolodzy odkryli monety, naczynia i fragmenty ceramiki, które są pozostałościami po obrzędach ofiarnych sprawowanych w mroku podziemnych galerii Źródło: Uniwersytet w Alicante Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Rzymianie zapuścili się daleko na północ. Antyczny obóz odkryto niemal pod polską granicą
Rzymianie w Europie Środkowej? Najczęściej, gdy myślimy o legionach stają nam przed oczami tereny związane z zachodnią Europą. Tymczasem archeolodzy ze Słowackiej Akademii Nauk ogłosili właśnie odkrycie pozostałości po obozie legionowym w regionie Nitry w zachodniej Słowacji. Jest to znalezisko wyjątkowe pod wieloma względami.
W drugiej połowie II wieku n.e. Rzym zmagał się z jednym z najpoważniejszych zagrożeń w swojej historii – wojnami markomańskimi (166–180 n.e.). Cesarstwo pod wodzą Marka Aureliusza musiało bronić granic przed naporem plemion germańskich. Tereny dzisiejszej Słowacji stały się areną krwawych walk i rzymskich ekspedycji karnych na północ od Dunaju. Obóz był świadkiem tych wydarzeń. Od inwestycji przemysłowej do sensacji archeologicznej Odkrycie nie byłoby możliwe bez planowanej budowy Parku Przemysłowego Szurany. Dzięki ogromnej skali inwestycji archeolodzy mogli przebadać obszar ponad 150 hektarów, z czego sam rzymski obóz zajmuje około 7,4 hektara. Tak kompleksowe badania marszowego obozu rzymskiego są rzadkością w Europie. Obozy marszowe można określić jako podstawowe wersje obozów, które zakładano na czas każdego noclegu w czasie letnich kampanii. – Odkrycie to ma znaczenie daleko wykraczające poza granice dzisiejszej Słowacji. Jest to pierwszy rzymski obóz wojskowy odkryty w regionie Nitry. Wypełnia ono ważną lukę w naszym rozumieniu działań Rzymian na północ od Dunaju w ostatniej trzeci drugiego wieku – komentuje dr Matej Ruttkay, dyrektor Instytutu Archeologii Słowackiej Akademii Nauk Inżynieria rzymska w praktyce. Unikatowe bramy i nietypowy układ Obóz w Szuranach wyróżnia się na tle innych znanych rzymskich baz legionów rzymskich. Choć nie posiada typowego prostokątnego układu, wyposażony jest we wszystkie kluczowe elementy obronne, w tym pięć bram Największą sensacją jest identyfikacja bramy typu clavicula – zakrzywionego systemu rowów i wałów, który zmuszał atakujących do odsłonięcia nieosłoniętego boku podczas natarcia. Takie rozwiązanie nie było dotąd znane z obszaru Słowacji. Świadectwa bitewnej pożogi. Uzbrojenie i szczątki ludzkie Wykopaliska ujawniły mrożące krew w żyłach znaleziska. W rowach obronnych, studniach i dołach zasobowych odnaleziono liczne ludzkie szkielety oraz luźne kości. – Nasze wstępne wyniki sugerują, że wielu z zmarłych było rzymskimi żołnierzami – mówi szef wykopalisk dr Marek Vojteček. Obok nich odkryto bogaty zestaw wyposażenia wojskowego: groty włóczni; fragmenty hełmów; pancerze segmentowe; charakterystyczne gwoździe z rzymskich sandałów wojskowych (caligae). Znaleziono także przedmioty codziennego użytku, jak kości do gry czy monety. Zagadka opuszczonego obozu Miejsce to wygląda na opuszczone w pośpiechu tuż po militarnym starciu. Naukowcy stawiają pytania o przyczyny śmierci znalezionych osób i powody, dla których ciała porzucono w dołach zamiast godnie pochować. Wyjątkowe jest również to, że tak cenne przedmioty jak fragmenty pancerzy czy monety nie zostały skradzione. Czy przyczyną była choroba, czy może gwałtowny atak Germanów, który zmusił rzymskich legionistów do odwrotu? – Odpowiedzi mogą przynieść trwające analizy laboratoryjne, a także badania genetyczne i antropologiczne – mówi Michal Cheben, członek zespołu badawczego. Czas na analizy specjalistów Teraz do pracy przystąpią specjaliści, którzy będą analizować znalezione artefakty w laboratoriach. Znaleziska poddawane są badaniom rentgenowskim, które pozwalają zajrzeć do wnętrza brył ziemi, w których są artefakty. W analizę zaangażowani są specjaliści z Poznania (wykonują datowanie radiowęglowe), Czech, Austrii, Niemiec, a nawet RPA. Archeolodzy liczą, że badania genetyczne i izotopowe pomogą ustalić pochodzenie zmarłych żołnierzy. Rzymianie w Polsce? Z Polski niei znamy co prawda rzymskich obozów, ale w 2018 roku dr hab. Bartosz Kontny z Instytutu Archeologii UW poinformował o odkryciu na Kujawach fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów. Część z nich po raz pierwszy odkryto poza granicami Cesarstwa Rzymskiego. W jego ocenie są to „pierwsze bardzo mocne dowody na faktyczną obecność rzymskich żołnierzy na obszarach dzisiejszej Polski.” Źródło: Słowacka Akademia Nauk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pod Amazonią odkryto ślady zaginionej cywilizacji. Mogła liczyć nawet 3 miliony ludzi
Pod gęstym zielonym dywanem Amazonii lasery odkryły świat, którego nie miało prawa tam być: dziesiątki tysięcy budowli i ślady cywilizacji liczącej kilka milionów mieszkańców. Brzmi jak film przygodowy? Tymczasem to wyniki prac badaczy opublikowane właśnie na łamach naukowego czasopisma.
Przez dziesięciolecia dominował pogląd, że Amazonia przed przybyciem Europejczyków w XVI wieku była niemal bezludną, dziewiczą puszczą. Panujące w niej surowe warunki środowiskowe uniemożliwiać miały rozwój dużych społeczności. W ostatnich dekadach ten mit powoli się kruszył. Na przykład w brazylijskim stanie Acre w 1977 roku zlokalizowano monumentalne konstrukcje ziemne z głębokimi rowami. W 2024 roku na podstawie zobrazowań satelitarnych udało się namierzyć w Amazonii około 1300 struktur na obszarze 134 000 km² z czasów prekolumbijskich. Przypisano je do cywilizacji Aquiry istniejącej 2500 lat temu. Satelita to początek Okazało się, że zdjęcia satelitarne wcale nie są doskonałe i sporo im umyka. Kluczowe bowiem okazało się zastosowanie technologii LiDAR (Lotniczego skanowania laserowego), która dzięki wiązkom lasera potrafi spenetrować gęste korony drzew i stworzyć precyzyjny model ukształtowania terenu. W 2024 roku naukowcy przeprowadzili loty nad obszarem ponad 4400 km² w stanach Acre i Amazonas w Brazylii. Wyniki były spektakularne: na terenach, gdzie zdjęcia satelitarne pokazywały tylko 30 struktur, LiDAR ujawnił ich aż 156! A to oznacza, że rzeczywista liczba monumentów na zalesionych obszarach jest pięciokrotnie wyższa. Te budowle ziemne, określane mianem geoglifów, składają się rowów mających od 9 do 13 metrów szerokości i sięgających do 5 metrów głębokości, a towarzyszą im nasypy ziemne usytuowane zazwyczaj po zewnętrznej stronie rowu. „Rozmiary geoglifów [...] wahają się zazwyczaj między 0,35 a 14 hektarów. Niemniej jednak największy znany geoglif ma blisko 50 hektarów” – piszą naukowcy na łamach „Nature”. To czubek góry lodowej Dzięki ekstrapolacji danych z LiDAR-u naukowcy oszacowali, że w samej południowo-zachodniej Amazonii może znajdować się od 24 000 do 30 000 ziemnych budowli na blisko 200 tys. km kwadratowych. Dla porównania jest to teren o powierzchni dwóch trzecich obszaru Polski! Na tym terenie zlokalizowano budowle ziemne, nasypy, drogi i trakty oraz centra ceremonialne. Pochodziły też z późniejszych okresów, sprzed około tysiąca lat. Miliony mieszkańców w sercu dżungli Najbardziej przemawiają do wyobraźni są nowe dane demograficzne. Naukowcy szacują, że u szczytu potęgi cywilizacji Aquiry (lata 100–300 n.e.) region ten zamieszkiwało od 1,25 do nawet 3 milionów ludzi. W samym centrum gęstość zaludnienia mogła sięgać od 13 do 32 osób na kilometr kwadratowy, co jest wynikiem znacznie wyższym niż obecne zaludnienie stanu Acre. Tak duża populacja wymagała zaawansowanej organizacji pracy, znajomości matematyki oraz geometrii, by wznosić i utrzymywać monumentalne centra ceremonialne. Leśny urbanizm i rytualne centra Te ziemne struktury Amazonii, mimo że sprawiają wrażenie założeń obronnych, nie były nimi. Pełniły funkcje publiczne, polityczne i religijne. Naukowcy opisują to zjawisko jako urbanizm leśny lub urbanizm o niskiej gęstości. Centra te służyły jako miejsca spotkań rozproszonych grup, podobnie jak późniejsze inkaskie place targowe. Społeczności te uprawiały kukurydzę, dynię i fasolę, a także sadziły drzewa, takie jak orzesznica brazylijska czy palmy, które do dziś dominują w składzie gatunkowym tamtejszych lasów. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zbudowali Stonehenge i zniknęli z historii. Co naprawdę o nich wiemy?
Słynny krąg kamienny Stonehenge powstał 4500 lat temu na potrzeby kasty kapłanek. Był im niezbędny, aby ustalać ważne momenty w astronomicznym kalendarzu dla lokalnych społeczności. Kluczową rolę w czasie rytuałów odgrywał taniec – czytamy w najnowszej książce na temat tego słynnego megalitu.
To jest wizja słynnego powieściopisarza i autora bestsellerów Kena Folletta. Niedawno ukazała się jego kolejna książka zatytułowana „Krąg Czasu” (w Polsce nakładem wydawnictwa Albatros). Stonehenge jest w niej osią narracji. Ile w niej jest prawdy? Milczące pradzieje Europy Czytając opasły tom najnowszej powieści Folletta, zdałem sobie sprawę, jak niewiele wiemy na temat pradziejowych społeczności. Czyli takich, które żyły w czasach przed wynalezieniem pisma. Ludzie zamieszkujący dzisiejszą Anglię, gdzie znajduje się Stonehenge, nie znali systemów zapisu 2500 lat p.n.e. – wtedy pismo rozkwitło już na Bliskim Wschodzie, w Egipcie i Mezopotamii. Dzięki temu poznaliśmy bliżej życie codzienne i wiarę wśród społeczności tamtych cywilizacji. Ale Europa jest dla na pod tym względem terra incognita. Aby poznać ludzi, którzy wznosili potężne megality, w tym Stonehenge, naukowcy posiłkują się w zasadzie tylko tym, co uda się wykopać archeologom. Artefakty jednak zawzięcie milczą – wokół Stonehenge rozpoznano zarówno osady, jak i inne struktury, które należy wiązać z kultem. Ale brakuje nam narracji na ich temat. To, jak i o czym rozmawiali, jakie łączyły ich relacje, na zawsze przepadło. Powieść z archeologią w tle Ken Follett odrobił lekcję. Po wnikliwej lekturze „Kręgu czasu” widzę, że skonsultował jej treść z naukowcami, szczególnie archeologami. Tam, gdzie to tylko możliwe trzymał się ich ustaleń dotyczących Stonehenge, na przykład w kwestii sposobu przemieszczania wielkich kamieni. Opisy tego przedsięwzięcia są dość szczegółowe i mogą nawet nieco znużyć osoby, które szukają tylko lekkiej rozrywki w tej powieści. Ale zasadnicza część książki poświęcona jest ludziom. Follett próbował ten miniony i zaginiony świat zrekonstruować. Jeśli jakiś naukowiec powie: to bzdury i wymysły! – gratuluję odwagi. Bo tak na dobrą sprawę i z całą pewnością możemy jedynie powiedzieć, jakich garnków czy narzędzi używano (oraz jak wytwarzano), jak mieszkano i – dzięki nowym metodom – co i w jakich proporcjach konsumowano. Kości zdradzają nam ówczesne choroby. Coraz lepiej idzie nam też rekonstrukcja wyglądu ludzi i ich pochodzenia. A badania środowiskowe dają wgląd w ówczesną szatę roślinną. Nowe metody naprawdę poszerzają nam zakres wiedzy o społecznościach, które nie pozostawiły po sobie zapisów. W mojej ocenie można nawet pokusić się o próbę częściowej rekonstrukcji ówczesnej wiary na podstawie przejawów rytuałów, po których zachowały się materialne pozostałości. Twarzą w twarz z przodkami Ale czy postępujące technologie umożliwią nam kiedykolwiek wejrzenie w to, jakie były marzenia tych ludzi, ich pragnienia, marzenia i potrzeby oraz jak tak naprawdę wyglądało ich życie i wokół czego się kręciło? W mojej ocenie taką metodę już wymyślono. I jest to dobre powieściopisarstwo bazujące na wiedzy. Follett nie jest co prawda popularyzatorem nauki, ale dość solidnie przygotowuje się do tworzenia dzieł, których akcja rozgrywa się w różnych epokach: od średniowiecza po współczesność. Przeczytałem wszystkie jego książki i muszę przyznać, że posiada umiejętność odtwarzania dawnej rzeczywistości, która jest przekonywujaca, chociaż „Krąg Czasu” nie należy do jego najlepszych dzieł. Daleko mu na przykład do „Filarów Ziemi” osadzonych w średniowiecznej Anglii. Powieść – klucz do wypełnienia białych plam Może więc wcale nie potrzebujemy jakiejś konkretnie megazaawansowanej metody w postaci wehikułu czasu. Warto uświadomić sobie jedną kluczową rzecz: ludzie współcześni, którzy pojawili się około 300 tysięcy lat temu w Afryce i 40 tysięcy lat temu w Europie, pod względem budowy ciała i mózgu niemal niczym nie różnili się od nas. A zatem ich zdolności rozumowania i percepcji były bardzo zbliżone do naszych. Co za tym idzie Homo sapiens sapiens stąpający po Europie kilkadziesiąt tysięcy lat temu i 4500 lat temu po dzisiejszej Anglii, gdy powstało Stonehenge, mogli mieć całkiem podobnie marzenia i pragnienia do naszych. Follett, rysując postaci, wskazał m.in. potrzebę bezpieczeństwa, miłości, samorealizacji, rozwoju, bliskości czy posiadania rodziny. Ken Follett pokazał, że osoby, które wykonały jeden z najbardziej intrygujących dziś zabytków archeologicznych na świecie były takie same jak my. To również świadczy o tym, że uzupełnił wiedzę z zakresu archeologii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kraków w centrum badań nad DNA mamutów. Nasi przodkowie polowali głównie na samice
Jak polowali ludzie w epoce lodowcowej? Najnowsze badania genetyczne setek mamutów przynoszą zaskakującą odpowiedź. W miejscach obozowisk ludzkich przeważają szczątki samic. Ważną rolę w tych wnioskach odegrały analizy kości odkrytych w Krakowie.
Są dwa sformułowania, które nieodmiennie kojarzymy w epoką lodowcową: łowcy i zbieracze oraz mamuty. I to nie bez przyczyny, bo mamuty włochate były dla ludzi kluczowym zasobem dla ówczesnych myśliwych. Dostarczały mięso, tłuszcz, skóry oraz kości do budowy schronień. Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali, czy wielkie nagromadzenia kości mamutów były wynikiem naturalnych procesów, czy celowej działalności człowieka. Najnowsze badania opublikowane w „Current Biology” dają ostateczną odpowiedź, dotyczącą interakcji ludzi z mamutami 30–20 tys. lat temu. Kluczowe stanowisko w Polsce Fundamentalne znaczenie dla sukcesu badań miało polskie stanowisko archeologiczne Kraków Spadzista. Jest to miejsce o największej liczbie przebadanych osobników (analizy DNA) spośród wszystkich analizowanych akumulacji kostnych w ramach nowych badań, które podsumowano na łamach „Current Biology”. Szacuje się, że w sumie znajdują się tam szczątki co najmniej 113 mamutów. Kluczową postacią w zespole badawczym jest dr Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Już kilka lat temu znalazł „dymiący pistolet” – krzemienne groty wbite w kości mamutów w Spadzistej. To właśnie krakowskie dane pozwoliły potwierdzić, że nagromadzenia te mają charakter antropogeniczny, czyli zostały stworzone przez ludzi, którzy upolowali te wielkie zwierzęta. Nie tylko Spadzista Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował dane genomowe 521 mamutów włochatych z Eurazji i Ameryki Północnej, z czego aż 448 osobników zsekwencjonowano po raz pierwszy. Dzięki precyzyjnym metodom genetycznym badacze mogli określić płeć biologiczną zwierząt nawet z małych fragmentów kości czy zębów, co przy samej analizie kości było często niemożliwe. Skala tego przedsięwzięcia pozwoliła na porównanie płci zwierząt w zależności od kontekstu ich znalezienia. Dysproporcja płci Wyniki badań ujawniły uderzającą różnicę w proporcji płci. W stanowiskach naturalnych, takich jak dawne osuwiska czy zapadliska, aż 66% osobników stanowiły samce, co potwierdza teorię, że samotne samce częściej wpadały w pułapki. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na stanowiskach archeologicznych, takich jak te w Polsce czy Austrii. Tam aż 70% szczątków należy do samic. Jak tam trafiły? Dlaczego samice? Zagadka strategii łowieckiej Naukowcy zastanawiają się, dlaczego ludzie obierali sobie za cel samice, skoro były one mniejsze od samców, ale żyły w dobrze zorganizowanych stadach matriarchalnych. – Choć kusi, by założyć, że myśliwi polowali na samice, ponieważ były one mniejsze od dorosłych samców, rzeczywistość mogła być bardziej skomplikowana. Jeśli mamuty zachowywały się jak współczesne słonie, samice żyjące w stadach matriarchalnych mogły stosować obronę grupową, co sprawiałoby, że konfrontacje z całym stadem były równie lub wręcz bardziej ryzykowne – mówi główna autorka badania dr Hannah M. Moots. – Inną możliwością jest to, że stada prowadzone przez samice przemieszczały się w terenie w bardziej przewidywalny sposób niż samotne samce. To oznacza, że łowcy-zbieracze z górnego paleolitu mogli po prostu częściej na nie natrafiać – czy to w celu polowania, czy pozyskiwania padliny – dodaje. Inną możliwością jest to, że samice z młodymi były mniej mobilne, stając się łatwiejszym celem. Niespodziewane odkrycia w genach Badania przyniosły również unikatowe odkrycia biologiczne, takie jak zidentyfikowanie mamuta z wyspy Wrangla z rzadką wadą genetyczną – mozaicyzmem X0/XX, będącym odpowiednikiem zespołu Turnera u ludzi. Jest to pierwszy przypadek udokumentowania takiej anomalii u wymarłego gatunku. Wyspa Wrangla na Oceanie Arktycznym to ostatnie miejsce, w którym przetrwały mamuty. Wymarły tam zaledwie kilka tysięcy lat temu. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Mistrzowie epoki lodowcowej. W Niemczech odnaleziono unikatowe figurki ptaków
Czy pradziejowi ludzie potrafili tworzyć miniaturowe arcydzieła? Odkrycie w jaskini Hohle Fels w Niemczech udowadnia, że tak. Znalezione figurki ptaków, ważące zaledwie gram, to najmniejsze tego typu obiekty na świecie. Zabytki rzucają nowe światło na duchowość i zdolności manualne naszych przodków.
Jaskinia Hohle Fels, położona w Jurze Szwabskiej w południowo-zachodnich Niemczech, od lat dostarcza naukowcom dowodów na niezwykłą kreatywność naszych przodków. To tutaj odnaleziono jedne z najstarszych znanych przykładów sztuki figuralnej, pochodzące z okresu kultury oryniackiej, czyli czasu przybycia pierwszych ludzi współczesnych do regionu górnego Dunaju. Region ten, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest unikatowym archiwum życia sprzed 40 000 lat. Archeolodzy z Uniwersytetu w Tybindze, prowadzący tam regularne wykopaliska, ogłosili właśnie odkrycie dwóch miniaturowych figurek ptaków, które ze względu na swoją rangę zostały uznane przez nich za „znalezisko roku”. Artefakty pochodzą z bogatych warstw. Wcześniej odkryto w nich m.in. jedną z najsłynniejszych paleolitycznych Wenus, określaną mianem Wenus z Hohle Fels, czyli sugestywną figurkę ukazującą kobietę. Miniaturowe cuda z kości mamuta To, co wyróżnia nowo odkryte figurki, to ich zdumiewająco mały rozmiar. Rzeźby mają wymiary około 2 x 1 x 0,5 cm, co czyni je wielkością zbliżonymi do paznokcia kciuka! W porównaniu do innych figurek z tego okresu, które zazwyczaj mierzą od 3 do 9 cm, te są najmniejszymi znanymi nam egzemplarzami. Wykonano je z ciosów mamuta (kości słoniowej), a ich waga jest piórkowa – wynosi odpowiednio 1,3 oraz 0,7 grama. Mimo tak mikroskopijnej skali, artyści epoki lodowcowej zdołali zawrzeć w nich mnóstwo szczegółów. Ptaki uchwycone w ruchu Analiza figurek pozwala na unikatowy wgląd w to, jak pierwsi ludzie obserwowali naturę. W przeciwieństwie do wielu innych rzeźb z Jury Szwabskiej, które przedstawiają zwierzęta w pozach statycznych, ptaki z Hohle Fels zdają się być uchwycone podczas konkretnych czynności. – Rzeźbienia nie są silnie stylizowane, lecz zawierają wiele szczegółowych i unikatowych cech. W tym przypadku artysta uwiecznił szczegółowe obserwacje, które pozwalają nam zastanowić się, jaki gatunek ptaka został przedstawiony i co ten ptak mógł robić – mówi szef wykopalisk prof. Nicholas Conard. Jedna z figurek, zachowana w całości, przedstawia ptaka w pozycji spoczynkowej, prawdopodobnie wysiadującego jaja. Druga, niekompletna, posiada rozpostarte skrzydła, co sugeruje lot, lądowanie lub taniec godowy. Naukowcy przypuszczają, że modelem dla artysty mogła być pardwa, gatunek często spotykany w materiale kostnym z tej jaskini, choć figurka z rozpostartymi skrzydłami może też przedstawiać ptaka drapieżnego. Figurki odnaleziono w 2025 roku w tej samej warstwie archeologicznej, w odległości zaledwie 1,5 metra od siebie. Podobny wiek i styl wykonania sugerują, że mogły one wyjść spod ręki tego samego rzeźbiarza. Talizmany i duchowość epoki lodowcowej Odkrycie to stawia przed naukowcami nowe pytania o funkcję tych drobnych przedmiotów. Ze względu na ich rozmiar i precyzję, spekuluje się, że mogły pełnić rolę osobistych talizmanów lub symboli tożsamości konkretnych osób. Miniaturowe ptaki są obecnie prezentowane na wystawie czasowej w Muzeum Prehistorii i Epoki Lodowcowej w Blaubeuren (Badenia-Wirtembergia). Ekspozycja potrwa do 4 kwietnia 2027 roku. Dzieła sztuki sprzed tysiącleci w Polsce Taka miniaturowa sztuka jest też znana z terenów Polski, choć jest trochę młodsza. W Dzierżysławiu (Opolszczyzna) archeolodzy odkryli niezwykle mały zabytek (2 cm x 1,5 cm), na którym wyryto jedne z najmniejszych znanych postaci kobiecych z tego okresu – ryty mają poniżej 1 cm. Badacze dostrzegli tam cztery postacie kobiet, w tym jedną bardzo wyraźną, ukazaną z profilu, z zaznaczonymi piersiami, pośladkiem i sromem. Źródło: Uniwersytet w Tybindze Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica Czerwonej Piramidy. Czy wokół Dahszur odkryto potężne zapory wodne?
W cieniu wielkich egipskich piramid w Dahszur sprzed ponad 4500 lat odkryto ślady gigantycznych zapór wodnych. Do tej pory uważano, że były to rampy, po których ciągnięto budulec na potrzeby tych wielkich grobowców. Czy nowa interpretacja konstrukcji jest wiarygodna?
Turyści zwiedzających Kair i okolice z reguły docierają do Gizy, gdzie znajduje się między innymi największa egipska piramida należąca do Cheopsa. Zdecydowanie mniej zatłoczonym i popularnym miejscem jest nekropola położona kilkadziesiąt kilometrów dalej na południe w Dahszur. To tam w czasach IV dynastii Starego Państwa faraon Snofru (ojciec Cheopsa) rozkazał wznieść dwie piramidy – określane przez archeologów jako Łamana i Czerwona. Wokół nich archeolodzy do dziś prowadzą wykopaliska, ale też badania z użyciem technologii nieinwazyjnych. Oto wyniki jednej z analiz. To nie rampy – to potężne zapory Przez lata dwie długie, liniowe struktury na południowy zachód od Czerwonej Piramidy interpretowano jako rampy do transportu kamienia z pobliskich kamieniołomów. Jednak najnowsze badania zespołu trzech ekspertów opublikowane w czasopiśmie „npj Heritage Science” przeczą temu przekonaniu. Analiza obrazów satelitarnych, map cyfrowych i ukształtowania terenu wykazała, że konstrukcje te, o długości 600–700 metrów, mają cechy wskazujące na to, że są to zapory. Konstrukcje są zakotwiczone w zboczach doliny i posiadają trapezoidalne profile, idealne do powstrzymywania naporu wody, a nie do transportu ciężkich bloków pod górę. Inżynieryjny majstersztyk. Tama o kształcie zygzaka Naukowcy zwracają uwagę na zachodnią część domniemanej zapory, która posiada unikatowy, zygzakowaty kształt. Zidentyfikowali go jako tzw. przelew typu „duckbill” (kaczy dziób). Kluczową funkcją „kaczego dzioba” jest zapobieganie niekontrolowanemu przelaniu się wody przez koronę zapory, co jest najczęstszą przyczyną pękania i niszczenia tam ziemnych i kamiennych. „W starożytnym Egipcie nie odnotowano dotychczas żadnego pewnie zidentyfikowanego przelewu typu kaczy dziób. W związku z tym, ewentualna identyfikacja trójkątnej geometrii przelewu na strukturze wstępnie datowanej na okres Starego Państwa może reprezentować unikatowe i wyjątkowo wczesne wystąpienie tego typu konfiguracji hydraulicznej” – podkreślają badacze. Logistyka budowy. Piramidy na wodnym szlaku? Co nowego wnosi ta analiza do wiedzy o wznoszeniu piramid? Stabilny poziom wody w kanale ograniczonym przez zapory mógł ułatwiać transport ciężkich ładunków na barkach, przygotowanie zaprawy murarskiej i zaopatrzenie tysięcy robotników. Woda, zamiast być zagrożeniem, stała się kluczowym narzędziem wspierającym budowę jednego z największych monumentów starożytności. Dzięki ostatnim badaniom wiemy też, że olbrzymie sztuczne zbiorniki i naturalne odnogi Nilu podchodziły niemal pod same piramidy w Gizie i nie tylko. To znacząco ułatwiało transport budulca. Wiarygodność badań i wniosków. Komentarz Za ekspertyzą stoi trzech badaczy. Pomysłodawcą był niezależny francuski ekspert Xavier Landreau. Wsparli go Guillaume Piton z Uniwersytetu w Grenoble, który afiliowany jest też w kilku innych znanych instytucjach badawczych oraz Sayed Hemeda z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Kairskiego. Xavier Landreau był pomysłodawcą badania i autorem większości tekstu. Jego koncepcje uznawane są przez archeologów za kontrowersyjne. W 2024 roku zaproponował teorię, w myśl której wodny „wulkan” w centralnej części najstarszej egipskiej piramidy wzniesionej dla Dżosera miał pomóc w transporcie bloków na jej szczyt podczas budowy. Na tej koncepcji suchej nitki nie pozostawili egiptolodzy. Naukowcy wytknęli Landreau, że pominął niepasujące do jego koncepcji fakty. W najnowszym artykule koncepcja jest mniej spektakularna. Landreau opisuje po prostu bardzo złożony system zapór i kanałów, który w dużej części został już opisany przez innych badaczy. Zmienia też interpretację ramp. W myśl jego koncepcji zadaniem zapór była też ochrona placu budowy przez powodziami błyskawicznymi. Przyszłość odkryć w piaskach Dahszur Artykuł oparto o analizy nieinwazyjne – nie wykonano wykopalisk, gdyż konstrukcje położone są w zamkniętej strefie. Potwierdzenie ich wieku za pomocą datowania radiowęglowego osadów byłoby ostatecznym dowodem na potęgę inżynieryjną IV dynastii. Warto jednak zauważyć, że zapory mogły pełnić kilka ról – jednocześnie spiętrzać wodę i pełnić funkcję ramp, po których ciągnięto kamienie dostarczone przez łodzie. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
Dzisiejsze rodzicielstwo jest trudne? Nowe badania dowodzą, że nasi przodkowie żyjący milion lat temu mierzyli się z podobnymi wyzwaniami. Bezradne niemowlęta Homo erectus i Homo floresiensis wymagały tak samo intensywnej opieki, jak dzisiejsze dzieci. A świadczą o tym odkryte przez naukowców… płaskie głowy.
Ludzkie niemowlęta rodzą się wyjątkowo bezradne w porównaniu do innych naczelnych. Mają słabe mięśnie szyi, miękkie kości czaszki i niedojrzałe mózgi, które gwałtownie rosną po porodzie. Ta biologiczna cecha wymusza na rodzicach ogromne zaangażowanie już od pierwszej sekundy życia dziecka. Taka dziecięca bezradność związana jest z ewolucyjnym kompromisem między dwunożnością a dużym mózgiem. Jak zbadać rodzicielstwo? Zespół prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego skupił się na zjawisku zwanym deformacyjną plagiocefalią, czyli syndromem płaskiej głowy. Powstaje on, gdy niemowlę o miękkiej czaszce zbyt długo leży w jednej pozycji. Dziecko nie jest w stanie tego kontrolować, bo ma zbyt słabe mięśnie szyi, dlatego musi polegać na rodzicu. Ślady syndromu płaskiej głowy udało się znaleźć w zapisie kopalnym. Opisano je na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Nowoczesna analiza czaszek Aby znaleźć przykłady pradziejowych deformacji czaszek, naukowcy porównali skany CT ponad 100 współczesnych niemowląt, 385 historycznych czaszek z Japonii, blisko tysiąca czaszek małp oraz skamieniałości Homo erectus i Homo floresiensis. – Nasza metoda poszukuje zmian w kształcie górnej części czaszki, które wystąpiły około lub wkrótce po urodzeniu i pozostały w pewnym stopniu do dorosłości – wyjaśnił prof. Yousuke Kaifu. Pozwoliło to na obiektywne porównanie stopnia deformacji między gatunkami. Człowiek kontra małpa Analiza wykazała, że czaszki małp, które rodzą się bardziej niezależne, wykazują niewielki zakres deformacji. Tymczasem próbki ludzkie – w tym te kopalne – charakteryzują się ogromną rozpiętością zniekształceń głowy. – To było ekscytujące, ponieważ niewiele wiemy o zachowaniu Homo erectus. Jeśli rodzili fizycznie bezradne dzieci, to mówi nam coś o ich zachowaniach, ponieważ musieli opiekować się dzieckiem tak pilnie jak my – powiedział prof. Kaifu. Zagadka małego hobbita. Nie tylko duże mózgi Zaskoczeniem było odkrycie silnej plagiocefalii u Homo floresiensis, gatunku o mózgu wielkości szympansa. Podważa to tezę, że bezradność noworodków jest wyłącznie ceną za wysoką inteligencję. – Nawet jeśli rozmiar ich mózgu był znacznie mniejszy, ich etap noworodkowy podążał już za tym samym rodzajem trudnego procesu, co u przodków współczesnych ludzi o większych mózgach – zaznaczył prof. Kaifu. Sugeruje to, że ten model rozwoju ma znacznie głębsze korzenie. Korzenie opieki starsze, niż sądzono Konieczność opieki nad bezbronnym noworodkiem w środowisku pełnym drapieżników wymuszała współpracę całej grupy. Samotna matka nie mogłaby przetrwać bez wsparcia ojca i innych członków społeczności. – Wymagająca odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i wspieranie matek z ich niemowlętami może być w rzeczywistości integralną częścią naszej ludzkiej historii, przynajmniej od czasów wspólnego przodka Homo erectus i Homo floresiensis ponad milion lat temu – podsumowuje japoński badacz. Co nam mówi płaska głowa? Czy zatem plagiocefalia u naszych praprzodków to wynik zaniedbania rodziców? Nie zawsze walka z tym syndromem jest możliwa. Dziś wiemy zdecydowanie więcej o nim i o jego konsekwencjach w późniejszym życiu w postaci problemów ze zgryzem czy krzywym kręgosłupem. Z tego z pewnością nie zdawali sobie sprawy ani erectus, ani floresiensis. Rodzice żyjący milion lat temu mieli większe zmartwienia (jak na przykład przetrwania w sąsiedztwie wielkich drapieżników), niż ciągła zmiana pozycji noworodka, która i tak mogłaby na wiele się nie zdać. Fakt, że ich noworodki przetrwały – również z plagiocefalią – świadczy, że były zaopiekowane. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Asyryjska „Gra o Tron”. Odkryto imiona władców wymazanych z oficjalnych kronik
Naukowcy byli do tej pory przekonani, że znają niemal pełną listę asyryjskich władców starożytnego Bliskiego Wschodu. Tymczasem udało się im zidentyfikować trzech „nowych” królów. Ich istnienie dowodzi, że droga ku władzy w Asyrii była krwawa i skomplikowana, podobnie jak w serialowej „Grze o tron”.
Asyria była królestwem w północnej Mezopotamii – to obszar dzisiejszego północnego Iraku i południowo-wschodniej Turcji. Była początkowo zależna od Babilonii, a później królestwa Mitanni. Jako niepodległe państwo wykrystalizowała się w XIV wieku p.n.e., a w okresie późniejszym stała się główną potęgą w Mezopotamii i w regionie. Asyryjscy królowie rozpoczęli silną ekspansję w IX wieku p.n.e. Do VII wieku p.n.e. jej władcy – wśród nich Sargon II, Sancheryb i Asarhaddon – zjednoczyli pod swoimi rządami większość Bliskiego Wschodu, od Egiptu po Zatokę Perską. Państwo upadło w VII wieku p.n.e. Przez ponad sto lat naukowcy byli przekonani, że lista władców okresu nowoasyryjskiego (ok. 1000–609 p.n.e.) jest stabilna i kompletna. Kluczowym narzędziem dla historyków była Asyryjska lista królów, którą uznawano za rzetelne przedstawienie sukcesji królów. Teraz okazało się, że się pomylili. Mit idealnej sukcesji Najnowsze badania Alexandra Johannes Edmondsa z Universität Münster i Eckarta Frahma z Yale University ukazują nieznane fakty dotyczące władców Asyrii. W czasopiśmie „Journal of Cuneiform Studies” dowodzą, że Asyryjska lista królów nie jest bezstronnym dokumentem historycznym, lecz starannie zredagowanym tekstem, który miał legitymizować aktualnie panujących władców. Ich analiza wykazała, że z listy celowo usuwano królów panujących krótko, uzurpatorów lub tych, których rządy nie pasowały do wyidealizowanej wizji ciągłości władzy. Naukowcy zidentyfikowali trzy przypadki władców, którzy realnie sprawowali władzę w Aszur, ale zostali skazani na zapomnienie. Oto trzech z nich: Tiglath-pileser. Król zrodzony z mroku Pierwszym z odkrytych władców jest Tiglath-pileser, który ogłosił się królem w 763 r. p.n.e. Jego bunt zbiegł się z dramatycznym zaćmieniem słońca, które w asyryjskiej tradycji było skrajnie niepomyślną wróżbą dla urzędującego monarchy. Korzystając z chaosu, zbuntowany syn dawnego króla przejął religijne serce imperium – miasto Aszur. Choć jego rządy trwały krótko i zakończyły się stłumieniem rebelii przez siły prawowitego króla, ślady jego działalności przetrwały na tabliczkach z nadaniami ziemi. Skuty Shalmaneser Drugim zapomnianym monarchą jest Shalmaneser, który panował krótko między 747 a 745 r. p.n.e. Dowodem na jego istnienie jest m.in. stela z Tell ˁAbṭa, na której imię „Shalmaneser” zostało celowo nadpisane imieniem jego następcy, Tiglath-pilesera III. To klasyczny przykład damnatio memoriae – potępienia pamięci, mającego na celu usunięcie rywala z historii. Badania sugerują, że ten krótko panujący władca padł ofiarą przewrotu wojskowego, a jego imię przetrwało jedynie w greckich przekazach Kanonu Ptolemeusza jako dziwny anachronizm. Warto wspomnieć, że damnatio memoriae dosięgło również słynną Hatszpesut, której imiona były skuwane na polecenie jej następcy. Aššur-uballiṭ i jego powrót z niebytu Najwcześniejszym z odkrytych królów jest Aššur-uballiṭ, panujący ok. 912 r. p.n.e. Wspomina o nim inskrypcja na rytualnym naczyniu, gdzie figuruje jako jeden z „królewskich przodków” dokonujących renowacji. Jego panowanie prawdopodobnie przerwał brutalny uzurpator Adad-nārārī II, który nie tylko wymazał go z list królów, ale też kazał zbezcześcić jego posąg, przerabiając go na stelę upamiętniającą własne rządy. Nowy obraz asyryjskiej historii Wyniki tych badań zmieniają nasze postrzeganie Asyrii jako monolitu. Historia imperium okazuje się znacznie bardziej złożona i pełna walk pomiędzy frakcjami, co przypomina krwawy scenariusz „Gry o Tron”. „Z naszych ustaleń wynika, że wczesna historia polityczna okresu nowoasyryjskiego była znacznie bardziej burzliwa, ale i ciekawsza, niż dotychczas uważano. Dramatyczne kryzysy sukcesyjne z późnego okresu nowoasyryjskiego nie stanowiły wyjątku, lecz odzwierciedlały utrwaloną asyryjską rzeczywistość polityczną, rozgrywającą się wówczas na ogromnej, imperialnej scenie politycznej” – podsumowują naukowcy. Nowa analiza co prawda nie rewolucjonizuje chronologii nowoasyryjskiej, to ją ewidentnie uzupełnia i zmusza badaczy do ponownej analizy już dostępnych źródeł. Źródło: Journal of Cuneiform Studies Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy archeolodzy zbadają początki człowieka. Ruszyła wyprawa do kolebki ludzkości i serca Afryki
W sercu Tanzanii, niedaleko słynnego Wąwozu Olduvai, polska ekspedycja archeologiczna rozpoczyna badania. Cel? Odkrycie, jak sawanna ukształtowała człowieka na przestrzeni setek tysięcy lat. To pierwsza tak szeroko zakrojona misja w historii polskiej archeologii, realizowana w samym sercu „kolebki ludzkości”.
Tanzański Park Narodowy Serengeti to największy chroniony obszar na świecie, sąsiadujący z Wąwozem Olduvai, gdzie odkryto kluczowe szczątki hominidów sprzed kilku milionów lat. Mimo ogromnego znaczenia, samo Serengeti pozostawało archeologiczną białą plamą, gdyż od lat 70. XX wieku nie prowadzono tam systematycznych badań. Polacy pojawili się tam na zaproszenia ze strony tanzańskich władz. Wcześniej działali w Sudanie, ale niestabilna sytuacja polityczna w tamtym rejonie zmusiła ich do zmiany kierunku badań. – To zarówno splot przypadkowych wydarzeń, jak i spełnienie zawodowych i osobistych marzeń – mówi szefowa ekspedycji prof. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsza taka ekspedycja Latem 2026 roku rusza pierwszy pełnowymiarowy sezon polskiej misji w Serengeti, będący efektem współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego, PAN oraz partnerów z Tanzanii. Ekspedycja, licząca 17 osób, musi zmierzyć się z gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Pierwszym zadaniem jest transport do bazy w głębi parku całego wyposażenie, od sprzętu badawczego po zaplecze socjalne. – To pierwsze polskie badania na tak dużą skalę. Celem ekspedycji jest odkrywanie śladów osadnictwa oraz odtworzenie historii wzajemnych relacji ludzi, zwierząt i środowiska w jednym z najcenniejszych krajobrazów Afryki – opowiada prof. Marta Osypińska. W Tanzanii dekadę temu działał też Maciej Grzelczyk, który badał w rejonie Kondoa jej sztukę naskalną. Śladami współczesnego człowieka i jego ewolucji Głównym celem badawczym jest okres środkowej i późnej epoki kamienia, kiedy kształtował się anatomicznie współczesny człowiek. Naukowców szczególnie interesuje ewolucja kognitywna: opanowanie ognia, organizacja obozowisk oraz początki sztuki i zdobnictwa. To właśnie tutaj nasi przodkowie wykształcili cechy, które pozwoliły im zdominować świat. – To na terenie wschodnioafrykańskich sawann, w relacjach z tą przyrodą i zwierzętami, nabywaliśmy cech, które zadecydowały o ostatecznym sukcesie naszego gatunku w ekspansji na cały glob – wyjaśnia ekspertka. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Archeolodzy wykorzystają drony, zdjęcia satelitarne oraz systemy GIS i GPS do mapowania terenu. Multidyscyplinarny zespół dąży do stworzenia pierwszej precyzyjnej mapy archeologicznej parku, testując przy tym przydatność nowoczesnych metod w specyficznych warunkach geologicznych Afryki. – Wykorzystanie jak najpełniejszego spektrum dostępnych obecnie nauce nowoczesnych technik i technologii w badaniach archeologicznych jest jednym z naszych głównych celów – deklaruje prof. Osypińska. Co już udało się odkryć? Wstępne rozpoznanie terenu w 2024 roku przyniosło sensacyjne rezultaty: zidentyfikowano ponad 30 stanowisk, nieznane malowidła naskalne oraz liczne narzędzia kamienne i ceramikę. Szczególnie cenne są znaleziska zmineralizowanych kości zwierzęcych i paciorków ze strusich jaj, które świadczą o bogatej kulturze dawnych mieszkańców sawanny. Badacze liczą na odkrycie pełnej sekwencji prahistorii kontynentu. – Nie jest wykluczone , że trafimy na stanowiska sprzed milionów lat, z dolnego paleolitu. Nie jest wykluczone, że ze szczątkami hominidów – uważa ekspertka. Źródła: Uniwersytet Wrocławski, materiały prasowe UWr Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pikielhauby i zaleczone kości – archeolodzy odkryli mogiły z czasów I wojny światowej
Lotnicze skanowanie laserowe, kwerendy we Lwowie i determinacja badaczy doprowadziły do ważnego odkrycia w gminie Komańcza. Odnaleziono cmentarz wojenny, o którym krążyły jedynie legendy. Wśród znalezisk są doskonale zachowane pikielhauby, czyli charakterystyczne hełmy zwieńczone szpikulcem i ślady skomplikowanych operacji chirurgicznych widoczne na kościach, które przeprowadzono na froncie.
W latach 1914–1915 Karpaty stały się areną brutalnych walk zimowych między mocarstwami rozbiorowymi. W miejscowości Szczawne, położonej w gminie Komańcza w województwie podkarpackim, dokonano właśnie ważnego odkrycia z tego okresu. Strategiczne znaczenie regionu definiowała linia kolejowa łącząca Przemyśl i Lwów z Budapesztem, przebiegająca przez tunel w Łupkowie. To właśnie tędy transportowano zaopatrzenie i ewakuowano rannych, a okolice Szczawnego i Rzepedzi stały się miejscem ciężkich starć, zwłaszcza w styczniu oraz maju 1915 roku. Przez dekady pamięć o tych walkach i miejscach pochówku żołnierzy zatarła się, a nekropolie znikały pod gęstą roślinnością. Detektywistyczna praca w archiwach i skanowanie laserowe Teraz badaczom pod kierunkiem dr. Marcina Czarnowicza z Instytutu Archeologii UJ udało się zlokalizować jedną z zapomnianych nekropoli. Przełom w poszukiwaniach nastąpił Grzegorzowi Gąsce, który odnalazł w Archiwum Obwodu Lwowskiego oryginalny projekt cmentarza wojennego w Szczawnem. Wydarzyło się to w ramach realizacji projektu „Groby i cmentarze wojenne w kraju” finansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dokumentacja ze Lwowa pozwoliła zawęzić obszar poszukiwań do niewielkiego wypłaszczenia w sąsiedztwie dawnej cerkwi. Aby potwierdzić przypuszczenia, wykorzystano nowoczesną technologię LiDAR – lotnicze skanowanie laserowe, zrealizowane przez zespół z Politechniki Warszawskiej. Analiza cyfrowego modelu terenu ujawniła wyraźne zarysy ponad 20 jam grobowych ukrytych pod powierzchnią. To stało się bezpośrednim impulsem do rozpoczęcia wykopalisk. Niemieckie zaskoczenie i groby trzech armii Przedmioty odnalezione przy pochówkach świadczą, że na cmentarzu pochowano żołnierzy armii austro-węgierskiej, rosyjskiej oraz niemieckiej. – Największym zaskoczeniem okazała się obecność żołnierzy niemieckich. Dotychczas sądzono, że tzw. Korpus Beskidzki prowadził działania przede wszystkim na terenach dzisiejszej Słowacji. Tymczasem źródła archiwalne oraz tegoroczne odkrycia potwierdzają, że 9 i 10 maja 1915 roku ciężkie walki rozegrały się również w rejonie Rzepedzi i Szczawnego – mówi dr Czarnowicz. Jak opowiada naukowiec, starcia wywołały znaczne straty. – Tylko po stronie niemieckiej poległo ponad 100 żołnierzy należących do Königlich Preußisches Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 9, którego szeregi tworzyli mieszkańcy m.in. Kołobrzegu, Stargardu, Koszalina i Świdwina – dodaje. Oprócz nich na cmentarzu spoczęli żołnierze armii rosyjskiej oraz austro-węgierskiej, co czyni to miejsce nekropolią wszystkich stron I wojny światowej. Medycyna polowa i spalone fundamenty Badania dostarczyły unikalnych dowodów na funkcjonowanie medycyny polowej. Odnaleziono szczątki żołnierzy noszące wyraźne ślady leczenia i zabiegów chirurgicznych. To sugeruje, że w Szczawnem chowano osoby zmarłe podczas transportu medycznego do szpitali w głębi monarchii habsburskiej. Wśród wydobytych artefaktów znajdują się przedmioty o wysokiej wartości historycznej, jak fragmenty mundurów oficerskich czy niemieckie hełmy typu Pickelhaube (pikielhauby) zachowane w świetnym stanie. Ich charakterystyczną cechą było zwieńczenie w postaci szpikulca. Prace archeologiczne ujawniły także głębszą warstwę historii. Pod cmentarzem odnaleziono fundamenty wcześniejszej cerkwi z ok. 1875 roku, która spłonęła prawdopodobnie tuż przed urządzeniem nekropolii w latach 1917–1918. Przywracanie tożsamości i badania pobojowisk Obecnie prace koncentrują się na żmudnym procesie identyfikacji poległych. – Nasze prace będą się teraz skupiać na odtworzeniu nazwisk poległych pochowanych w Szczawnem oraz dotarciu do ich rodzin. Ponieważ w dawnych Niemczech był zwyczaj ustawiania w miejscowościach pomników ku pamięci mieszkańców, którzy zginęli w trakcie Wielkiej Wojny, będziemy też starali się odnaleźć, czy nazwiska pochowanych w Szczawnem, pojawiają się na takich pomnikach – przekazał National Geographic Polska dr Czarnowicz. To nie wszystko. Archeolog poinformował, że w przyszłym roku planuje wrócić w okolice Rzepedzi oraz Szczawnego i spróbować odnaleźć pierwotne groby, gdzie pochowano poległych. Chciałby też przebadać, przynajmniej częściowo, pobojowisko , na którym ścierali się żołnierze niemieccy i carscy. Źródło: UJ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec epoki brązu. Niewidzialny wróg doprowadził do upadku wielkich imperiów
Ponad 3000 lat temu potężne cywilizacje zlokalizowane w rejonie wschodniej części Morza Śródziemnego nagle upadły. Przez wieki szukano winnych wśród najeźdźców czy trzęsień ziemi. Teraz naukowcy poznali odpowiedź na tę odwieczną zagadkę. Za katastrofą stał niewidzialny wróg.
Między 1300 a 900 rokiem p.n.e. doszło do jednego z najbardziej dramatycznych momentów w dziejach ludzkości. W rejonie dzisiejszej Grecji i Turcji doszło do upadku potężnych graczy: imperium Hetytów, cywilizacji mykeńskiej i minojskiej. Historycy od dawna przypuszczali, że kluczową rolę odegrały zmiany środowiskowe, ale mechanizm stojący za tymi zjawiskami pozostawał zagadką. Najnowsze badania zespołu pod kierownictwem Katherine Power z Uniwersytetu Sztokholmskiego, opublikowane w czasopiśmie „Science Advances”, rzucają nowe światło na ten mroczny rozdział historii, który był jednocześnie też końcem epoki brązu. Orbita Ziemi i powolne wysychanie świata Podstawą wielowiekowego kryzysu były zmiany w ustawieniu orbity naszej planety. Powolna zmiana parametrów orbitalnych doprowadziła do spadku letniego nasłonecznienia na półkuli północnej. Efekt? Osłabienie systemów monsunowych w Afryce Zachodniej i przesunięcie tropikalnych stref opadów na południe. Dla wschodniej strefy Morza Śródziemnego oznaczało to stopniowe, trwające tysiąclecia wysychanie i w konsekwencji susze. Fatalna kumulacja. Mechanizm starożytnych megasusz Naukowcy ustalili, że najbardziej niszczycielskie susze nie były dziełem przypadku. Wynikały one z tzw. konstruktywnej interferencji – nałożenia się na siebie kilku niezależnych cykli klimatycznych. Gdy długoterminowy trend wysychania zbiegł się z negatywnymi fazami cykli stuletnich i wielowiekowych, system przekroczył krytyczny próg. To właśnie taka kumulacja doprowadziła do ekstremalnych susz około 1250 roku p.n.e., które poprzedziły upadek cywilizacji późnej epoki brązu. Atlantyk w roli głównej. Jak ocean sterował pogodą Naukowcy wykazali, że kluczowym „pilotem” pogody był Ocean Atlantycki. Zmienność cyrkulacji południkowej oraz temperatury powierzchni oceanu bezpośrednio wpływały na wilgotność powietrza nad basenem Morza Śródziemnego. Model przygotowany przez badaczy ujawnił, że osłabienie prądów oceanicznych i specyficzne fazy oscylacji północnoatlantyckiej odcinały region od życiodajnych deszczy. Roślinny paradoks. Dlaczego północ zieleniała w czasie suszy? Badanie przynosi też zaskakujące wnioski na temat ówczesnej przyrody. Choć opady malały, północne regiony (Bałkany, Anatolia) paradoksalnie stawały się bardziej zalesione. Wynikało to z ochłodzenia, które zmniejszyło parowanie, pozwalając lasom na ekspansję mimo mniejszych deszczy. Długoterminowy trend co prawda sprzyjał lasom, ale był on przerywany przez ekstremalne, krótkotrwałe epizody suszy. Z kolei południowy Lewant nie miał tego komfortu – pozostał ciągle skrajnie suchy. Te różnice wyjaśniają, dlaczego kryzys uderzył w poszczególne państwa z różną siłą. Czego uczy nas upadek cywilizacji sprzed tysiącleci? Wyniki badań są alarmujące w kontekście współczesności. Historia upadku epoki brązu pokazuje, że splot kilku niekorzystnych zjawisk może doprowadzić do załamania nawet najbardziej stabilnych systemów gospodarczych i społecznych. – Morze Śródziemne jest jednym z „hotspotów” zmian klimatu na świecie, a przewiduje się, że w nadchodzącym stuleciu region ten stanie się cieplejszy i bardziej suchy. Nasze odkrycia sugerują, że przyszłe ryzyko suszy może zależeć nie tylko od długotrwałego ocieplenia spowodowanego działalnością człowieka, ale także od tego, jak naturalna zmienność Oceanu Atlantyckiego oddziałuje na ten trend – podsumowuje Katherine Power. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Skarb rzymskich denarów w Niemczech. Na ich powierzchni wyryto tajemnicze znaki
Tajemnicze ząbkowane brzegi i ręcznie wydrapane znaki – tak wygląda wyjątkowy skarb monet odkryty na terenach barbarzyńskich blisko dwa tysiące lat temu. Denary pochodzą z republikańskiego Rzymu. Co oznaczają zagadkowe modyfikacje na srebrnym bilonie?
W starożytności tereny położone na północ od Dunaju i na wschód od Renu stanowiły dla Rzymian zagadkowe Barbaricum, gdzie mieszkali między innymi Germanie czy Słowianie. Wiadomo było, że Imperium utrzymywało kontakty z tamtejszymi ludami, ale każde kolejne znaleziska rzymskich pieniędzy na tych obszarach wciąż budzą dreszcz emocji u badaczy. Tak też było i w tym przypadku. Srebrne monety z czasów Republiki Rzymskiej są w środkowych Niemczech wielką rzadkością i zazwyczaj występują jedynie jako pojedyncze, rozproszone egzemplarze. Teraz udało się odkryć skarb w postaci pięciu srebrnych monet, które właściciel zapewne zakopał w sakiewce. Być może dzięki temu znalezisku uda się odpowiedzieć na pytanie, dlaczego rzymskie srebro docierało tak głęboko na północ w czasach, gdy Rzym dopiero budował swoją potęgę. Sensacyjne odkrycie w Halle-Nietleben W 2025 roku Dirk Braungardt, społeczny opiekun zabytków, dokonał odkrycia, które zelektryzowało archeologów. Na niewielkim obszarze w Halle-Nietleben w Niemczech odnalazł on pięć srebrnych denarów, które ewidentnie stanowiły jeden zamknięty depozyt. To pierwszy taki przypadek, gdzie możemy z całą pewnością mówić o celowo ukrytym lub zgubionym skarbie denarów republikańskich w tej części Niemiec. Skład skarbu. Pieniądze, które widziały kawał historii Teraz na stronie Państwowego Urzędu Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt opublikowano analizę numizmatyczną. Wykazała, że monety te mają za sobą długą drogę. Najstarszy denar pochodzi z 148 roku p.n.e., a pozostałe cztery wybito w krótkim odstępie czasu między 82 a 79 rokiem p.n.e. Oznacza to, że monety pochodzą z czasów późnej republiki i noszą wyraźne ślady wieloletniego użytkowania. Zanim trafiły w ręce germańskiego właściciela, musiały krążyć w rzymskim obiegu pieniężnym przez wiele dziesięcioleci. Fakt, że tak stare monety tworzyły jeden zestaw, jest typowy dla ówczesnego rzymskiego rynku, gdzie republikańskie srebro pozostawało ważne nawet do końca I wieku n.e. Zagadkowe znaki i ząbkowane brzegi Najbardziej intrygującym elementem znaleziska są zagadkowe znaki widoczne na powierzchni srebra. Trzy z monet to tzw. serrati – posiadają one specyficznie ząbkowane brzegi. Prawdziwa tajemnica kryje się jednak w ręcznie wydrapanych znakach odkrytych na dwóch ząbkowanych denarach. Czy były to oznaczenia własności, dowody na testowanie czystości kruszcu, czy może symbole o głębszym znaczeniu dla ich antycznego posiadacza, a może po prostu dekoracja? Nie jest to jasne. Co ciekawe rzymski historyk Tacyt twierdził, że Germanie darzyli srebrne monety szczególną estymą. Jednak współczesne badania pokazują, iż może nie jest to do końca prawda. Kiedy i dlaczego ukryto skarb? Klucz do rozwiązania zagadki datowania momentu złożenia skarbu leży w tym, czego w skarbie... nie ma. W zespole z Halle całkowicie brakuje monet z okresu cesarstwa. Pozwala to badaczom wysunąć fascynującą hipotezę: skarb musiał zostać zdeponowany około przełomu er. Gdyby monety trafiły do ziemi później, prawie na pewno towarzyszyłyby im nowsze emisje cesarskie. Ten moment w historii to czas intensywnych i często krwawych kontaktów – okres wielkich wypraw rzymskich wodzów, takich jak Druzus czy Tyberiusz, których ślady w postaci marszrut odkrywane są w regionie co około 20 kilometrów. Wartość kruszcu większa niż pieniądz W miejscu znalezienia skarbu nie istniała wówczas gospodarka pieniężna w rzymskim stylu. Denary nie służyły do codziennych zakupów, lecz były postrzegane jako obiekty o ogromnym znaczeniu społecznym i materialnym. Mogły trafić do Halle jako dary dyplomatyczne dla lokalnych wodzów, zapłata za lojalność lub jako łupy z wojennych wypraw. Niezależnie od tego, czy sakiewkę zgubiono w pośpiechu, czy ukryto w obliczu zagrożenia, te pięć monet z tajemniczymi znakami stanowi dziś bezcenny dowód na to, że wpływy Rzymu sięgały daleko poza jego granice. Ich ślady są znajdowane nawet na terenie dzisiejszej Polski. W 2018 roku archeolodzy ogłosili znalezisko z woj. kujawsko-pomorskiego w postaci fragmentów oporządzenia jeździeckiego i stroju legionistów sprzed 2 tysięcy lat. Źródło: Państwowy Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonii-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Miały łuki, sztylety i maczugi. Po 4 tys. lat odkryto sekret egipskich księżniczek
Przez dekady sądzono, że broń w grobach egipskich księżniczek miała jedynie symboliczne znaczenie. Najnowsze badania kości z Egiptu pokazują jednak, że te kobiety były biegłymi łuczniczkami. A ich ciała noszą ślady intensywnego treningu i przebytych kontuzji. Poznaj historię wojowniczych córek faraona.
Nekropolia w Dahszur od tysiącleci stanowiła miejsce spoczynku egipskich władców. To tutaj piramidy rozkazał wznieść ojciec słynnego Cheopsa – Snofru. Ale to w tej okolicy znajdują się też mniejsze grobowce, w których spoczęła egipska elita. Pod koniec XIX wieku Jacques de Morgan odkrył nienaruszone komory grobowe króla Hora i kilku księżniczek z okresu Średniego Państwa (ok. 2055 do 1650 r. p.n.e.). Przez ponad sto lat odnalezione wówczas szczątki pozostawały zapomniane. Przechowywano je w drewnianych skrzyniach w piwnicach Muzeum Egipskiego w Kairze, które pozostaje teraz w cieniu niedawno otwartego Wielkiego Muzeum Egipskiego. W 2020 roku ruszył nowy projekt badawczy, w ramach którego przeanalizowano kości. Rezultaty przerosły oczekiwania ekspertów. Opublikowano je na łamach „Frontiers in Environmental Archaeology”. Zagadka królewskiego oręża Największą zagadką grobowców w Dahszur była obecność broni w pochówkach kobiet. Przy księżniczkach o imionach Ita, Khenmet czy Itaweret znaleziono łuki, strzały i kunsztownie wykonane sztylety – przedmioty tradycyjnie kojarzone z mężczyznami. Przez dekady naukowcy spierali się, czy te przedmioty pełniły funkcję wyłącznie symboliczną. Nie mumie, ale kości „przemówiły” Eksperci przyjrzeli się sześciu szkieletom. Cztery z sześciu były siostrami, córkami faraona Amenemhata II, pochowanymi w identycznych podziemnych grobowcach. Wszystkie kobiety zostały zmumifikowane, ale do dzisiaj przetrwały tylko ich szkielety – tkanki miękkie obróciły się w proch, a ich czaszki zaginęły. Pozostałe kości były jednak w dobrym stanie, co pozwoliło archeologom oszacować czas zgonu, wzrost i płeć osób, a także odkryć ślady chorób lub urazów. Wojowniczy egipski dwór – Księżniczka Ita była młodą kobietą w wieku od 28 do 34 lat, o silnych przyczepach mięśni górnych partii ciała, co sugeruje, że regularnie posługiwała się bronią, taką jak maczugi czy sztylety – mówi współautorka badania dr Zeinab Hashesh z Uniwersytetu w Beni Suef. – Księżniczka Khenmet była kobietą w wieku 30 lub 40 lat, u której występowały oznaki przerzedzenia kości, ale posiadała bardzo silne przyczepy więzadeł. Księżniczka Itaweret była młodą kobietą w wieku od 20 do 34 lat, która przeżyła złamania żeber i kości stopy; jej szkielet wskazuje, że była wykwalifikowaną łuczniczką – wylicza dr Hashesh. Podobne dowody wskazują, że księżniczka Noub-Hotep i król Hor również byli łuczniczkami. -– Odkryliśmy znaczny rozwój kończyn górnych u tych osób, co koreluje z powtarzalnymi, intensywnymi czynnościami, takimi jak naciąganie cięciwy łuku czy stabilizowanie broni. To dowodzi, że zajęcia te towarzyszyły im przez całe życie – podkreśla dr Hashesh. W jej ocenie to bezpośrednio tłumaczy obecność łuków, strzał i maczug w grobowcach kobiet. – Nie były to tylko symboliczne dary, ale narzędzia, których aktywnie używały – zauważa. Egipskie twardzielki W przypadku księżniczki Itaweret wykryto złamane żebra – prawdopodobnie spowodowane uderzeniem lub upadkiem z wysokości. – Te obrażenia były najprawdopodobniej spowodowane wypadkami, upadkami, silnymi uderzeniami lub innymi urazami związanymi z aktywnym trybem życia, czy to poprzez polowania, szkolenia wojskowe, czy inne wymagające zajęcia – powiedziała dr Hashesh. I zauważa, że te urazy dobrze się zagoiły, co sugeruje, że miały one dostęp do zaawansowanej jak na tamte czasy opieki medycznej. Polowania rodziny królewskiej Wygląda na to, że tradycja polowania w rodzinach królewskich jest starsza, niż sądziliśmy. Temu zajęciu pasjami oddawała się na przykład brytyjska rodzina królewska – polowano na lisy. Ale w 2004 roku polowanie na lisy z chartami uznano za nielegalne. – Członkowie rodziny królewskiej, szczególnie kobiety, aktywnie angażowali się w wymagające dużej sprawności i siły zajęcia, takie jak łucznictwo czy polowanie – stwierdziła dr Zeinab Hashesh, główna autorka publikacji. – Dowodem na to jest budowa ich kości, które rozwijały się pod wpływem intensywnego wysiłku mięśniowego, co idealnie pokrywa się z rodzajami broni znalezionej w ich grobach – dodała. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wzgórze Lecha w Gnieźnie odsłania kolejne tajemnice. Czy właśnie tam mieszkał Mieszko I?
Czy Wzgórze Lecha w Gnieźnie skrywa zaginione palatium Mieszka I? Archeolodzy rozpoczęli badania w miejscu, które nigdy wcześniej nie było badane. Czy uda się ostatecznie rozwiązać zagadkę i zlokalizować siedzibę pierwszych polskich władców?
Pierwsi władcy Polski nie posiadali jednej stałej stolicy w nowoczesnym sensie tego słowa. Przemieszczali się między kluczowymi grodami, takimi jak Poznań, Ostrów Lednicki czy Gniezno. W każdym z tych ośrodków książę musiał mieć godną siebie, monumentalną rezydencję, zwaną palatium. O ile w Poznaniu i na Lednicy archeolodzy dawno odkryli relikty takich budowli, Gniezno – ideowe serce państwa – przez lata pozostawało wielką zagadką. Historycy byli jednak pewni, że tak ważny gród nie mógł obejść się bez kamiennego pałacu, pełniącego funkcje zarówno świeckie, jak i sakralne. W cieniu Kościoła św. Jerzego Lokalizacja gnieźnieńskiego palatium od dekad wskazywana była na najwyższej kulminacji Wzgórza Lecha, niedaleko dzisiejszej katedry. Problem polega na tym, że w miejscu domniemanej siedziby Mieszka I w kolejnych stuleciach wzniesiono Kościół pw. św. Jerzego, który stoi tam do dziś. Również w pobliżu tej świątyni archeolodzy odkryli relikty zagadkowego kurhanu z czasów przedchrześcijańskich. Archeolodzy mogą prowadzić badania jedynie w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni. A to znacznie ogranicza pole manewru i ogranicza zakres wykopów. Przez lata jedynymi poszlakami były m.in. fragmenty malowanych tynków znalezione na zachód od kościoła oraz XIII-wieczna bulla ołowiana sugerująca bliskość kancelarii książęcej. Nadzieja na palatium Podczas badań wykopaliskowych w 2025 roku archeolodzy odkryli ślady po kamiennych fundamentach, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Były też inne ślady po dawnej aktywności. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Ekspedycja Palatium 2026. Wkraczając w nieznane W lipcu 2026 roku archeolodzy powrócili na Wzgórze Lecha z misją ostatecznej weryfikacji tych odkryć. Tegoroczny sezon koncentruje się na obszarze około 40 metrów kwadratowych, który badacze nazywają „terra incognita”, bo do tej pory nie był celem ich badań. – Choć w ubiegłym roku nie odnaleźliśmy ostatecznego, namacalnego dowodu na istnienie owianego legendą palatium, z całą pewnością natrafiliśmy na ślady monumentalnej budowli z czasów pierwszej monarchii piastowskiej – mówili podczas konferencji prasowej archeolodzy prowadzący badania. Celem najnowszych prac jest uchwycenie dalszego przebiegu fundamentów oraz próba odnalezienia ich zachowanych, niezniszczonych fragmentów. Archeolodzy chcą sprawdzić, czy tegoroczne odkrycia uda się powiązać z reliktami bramy odsłoniętej w 2019 roku. Naukowcy podkreślają, że tegoroczna ekspedycja jest możliwa dzięki wsparciu Kurii Gnieźnieńskiej oraz Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. – To dzięki tej owocnej współpracy możemy dziś stawiać kolejne kroki w odkrywaniu prawdy o początkach Polski – zaznaczyli organizatorzy badań. Jak wyglądały palatia pierwszych Piastów? Dzięki analizom prof. Hanny Kóčki-Krenz wiemy, że palatia Piastów budowano zazwyczaj w wydzielonych, najsilniej ufortyfikowanych częściach grodu, często wzdłuż linii wałów. W Gnieźnie palatium prawdopodobnie ulokowano wzdłuż zachodniego odcinka obwarowań północnego człon grodu. Dotychczas odkryto pozostałości ośmiu palatiów (m.in. w Poznaniu, Krakowie, Przemyślu i na Ostrowie Lednickim), które funkcjonowały od 2. połowy X do 1. połowy XIII w. Były to monumentalne, prostokątne budowle kamienne (później ceglane), często piętrowe, usytuowane na osiach wschód-zachód lub północ-południe. Rezydencjom towarzyszyły kaplice o różnych formach (np. rotundy), połączone z częścią świecką lub wolnostojące. Lokowano je w najbezpieczniejszych częściach grodów, tuż przy wałach. Źródła: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, WczesneSredniowiecze.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Gigantyczny żółw ozdobny odłowiony w Poznaniu. Skąd się wziął na wolności?
Milion złotych kary – tyle może zapłacić osoba, która wypuściła rekordowego żółwia ozdobnego na poznańskich Naramowicach. Samica, zidentyfikowana przez naukowców, spędzi resztę życia w azylu. Naukowcy apelują o pomoc w monitorowaniu tych groźnych dla ekosystemu przybyszów.
Problem z żółwiami ozdobnymi (Trachemys scripta) zaczyna się zazwyczaj niewinnie w sklepie zoologicznym, gdzie kupowane są jako małe, urocze stworzenia. Niestety, nabywcy rzadko zdają sobie sprawę, że te gady mogą dorastać nawet do 40 cm długości i żyć przez wiele dekad. Dorosły żółw ozdobny wymaga zapewnienia odpowiednich warunków, w tym 400-litrowego akwaterrarium – jest to zbiornik wielkości sześcioosobowego stołu. Z dodatkowym wyposażeniem cały zestaw do hodowli jednego żółwia waży ponad pół tony, a to przekracza nośność przeciętnego stropu. Czas na wolność Gdy obowiązki związane z opieką nad dorosłym żółwiem zaczynają przerastać właścicieli, wielu z nich wypuszcza zwierzę „na wolność” do lokalnego zbiornika wodnego. To działanie, choć często motywowane źle pojętym dobrem zwierzęcia, jest w rzeczywistości wyrokiem zarówno dla ekosystemu i lokalnie żyjących zwierząt, jak i często dla samego żółwia, który nie jest w pełni przystosowany do polskiego klimatu, bo te żółwie pochodzą z Ameryki Północnej. Do takiego procederu doszło niedawno w Wielkopolsce. Poznańska rekordzistka pod lupą naukowców 8 lipca na terenie poznańskich Naramowic Ekopatrol Straży Miejskiej schwytał wyjątkowego osobnika. Zwierzę trafiło do identyfikacji w Pracowni Rybactwa Śródlądowego i Akwakultury Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu (UPP). Klaudia Łyczykowska z UPP potwierdziła, że to samica żółwia ozdobnego o imponujących parametrach: wadze prawie 3 kg i długości karapaksu (pancerza) wynoszącej blisko 30 cm. Jest to największy osobnik tego gatunku, jakiego kiedykolwiek odłowiono w Poznaniu. – Niestety, kupując młodego, niewielkiego żółwia w sklepie zoologicznym mało kto myśli o długiej perspektywie utrzymywania go, a odłowiona samica ma co najmniej 20 lat, może przeżyć w dobrym zdrowiu niemalże drugie tyle, przez co dojrzałe żółwie często są wypuszczane do środowiska – mówi Łyczykowska. Dlaczego żółw w stawie to problem? Obecność obcych gatunków żółwi w polskich wodach to ogromne zagrożenie dla rodzimej przyrody. Żółwie ozdobne na wolności stają się agresywnymi drapieżnikami, które dziesiątkują lokalne, często chronione gatunki, trwale zaburzając równowagę ekosystemów. Sytuacja ta jest na tyle poważna, że gatunek ten został uznany za inwazyjny. Wypuszczenie go do środowiska naturalnego jest surowo zabronione i zagrożone administracyjną karą pieniężną w wysokości nawet do 1 000 000 złotych. Co więcej, na legalne przetrzymywanie takiego żółwia w domu wymagane jest specjalne zezwolenie od Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Jak wyjaśnia dr inż. Rafał Maciaszek ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, żółw ozdobny Trachemys scripta pochodzi z Ameryki Północnej, gdzie naturalnie występuje w różnorodnych zbiornikach i ciekach wodnych, w tym obszarach bagiennych. „Niestety, z uwagi na powszechne dokonywanie zakupu zwierząt ozdobnych bez przygotowania merytorycznego opiekuna oraz niezważanie na ich potrzeby, dochodzi do ich uwolnień do środowiska. Porzucenia te, usprawiedliwiane przez nieodpowiedzialnych opiekunów nazywaniem wypuszczaniem na wolność lub darowaniem drugiego życia wynikają najczęściej ze znudzenia się zwierzęciem, jego nadmiernym rozmnożeniem się, osiągnięciem dużych rozmiarów lub okaleczaniem innych zwierząt, które nigdy nie powinny być utrzymywane razem w akwarium” – pisze naukowiec na swojej stronie internetowej „Łowca obcych”. W Polsce mamy naszego rodzimego żółwia błotnego, który jest objęty ścisłą ochroną gatunkową. Monitoring i nauka obywatelska Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu nie poprzestaje na badaniu odłowionych okazów – prowadzi ogólnopolski monitoring tych gadów. Kluczowym elementem badań jest nauka obywatelska (citizen science), w której każdy może zostać „oczami naukowców” w terenie. Badacze apelują do spacerowiczów o zgłaszanie zaobserwowanych żółwi. Aby informacja była wartościowa, należy wykonać zdjęcie (kluczowe do identyfikacji), zapisać dokładną datę oraz lokalizację (np. pinezkę Google Maps), a następnie przesłać te dane na adres e-mail Klaudii Łyczykowskiej (klaudia.lyczykowska@up.poznan.pl). Bezpieczna przystań zamiast dzikiej wody Szczęśliwie, historia rekordzistki z Naramowic kończy się bezpiecznie. Po wykonaniu pomiarów i identyfikacji, samica została przekazana do legalnie działającego azylu dla zwierząt. Spędzi tam resztę swoich dni w warunkach odpowiadających jej potrzebom, nie stanowiąc już zagrożenia dla polskiej fauny. Źródła: UPP, Łowca Obcych Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Najstarszy bursztyn świata odkryty w Chinach. Ma aż 385 milionów lat
W Chinach naukowcy odkryli najstarszy znany bursztyn świata. Liczące 385 mln lat znalezisko przesuwa historię skamieniałej żywicy o rekordowe 65 mln lat wstecz. Bursztyn ten jest wyjątkowy nie tylko ze względu na swój wiek.
Bursztyn, czyli skamieniała żywica roślinna, od dawna fascynuje naukowców. Jest to przecież unikatowa kapsuła czasu, która przechowuje informacje o dawnych ekosystemach. Czasem „zaklęte” są w niej owady. Żywica pełni kluczową rolę w życiu drzew: uszczelnia rany, chroni przed patogenami i skutkami pożarów. Brak starszych znalezisk uniemożliwiał precyzyjne określenie, kiedy rośliny naczyniowe zaczęły wydzielać tę substancję. Przez lata badacze uznawali, że ta innowacyjna metoda samoobrony roślin pojawiła się masowo w późnym karbonie, około 320 milionów lat temu. Mylili się. A o tym, jak bardzo, świadczy nowe znalezisko z Chin, o którym właśnie ukazał się artykuł na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Sensacyjne odkrycie w formacji Hujiersite Do tego odkrycia doszło w północno-zachodnich Chinach, w regionie Sinciang. Międzynarodowy zespół badaczy zidentyfikował tam bursztyn w formacji Hujiersite, datowanej na dewon środkowy – około 385 milionów lat temu. To odkrycie przesuwa udokumentowany zapis geologiczny bursztynu o 65 milionów lat wstecz. Znalezisko zlokalizowano w specyficznych pokładach węgla, bogatych w szczątki kopalnej flory. Mikroskopijne skarby ukryte w węglu Jeśli spodziewaliście się, że ten prastary bursztyn wygląda tak, jak egzemplarze znane z Bałtyku i sprzedawane przy ulicy Mariackiej w Gdańsku – to jesteście w błędzie. Są to głównie mikroskopijne drobinki o wielkości od 0,1 do 0,5 mm, choć największe osiągają 1,5 mm. W świetle dziennym mają barwę od jasnożółtej do ciemnobrązowej. Jednak ich najbardziej charakterystyczną cechą jest intensywna niebieska fluorescencja pod wpływem światła ultrafioletowego. Dzięki tej właściwości badacze mogli wyizolować 241 czystych kawałków do dalszych testów. Chemiczny dowód. Prawdziwy bursztyn z dewonu Aby wykluczyć pomyłkę z innymi wydzielinami roślinnymi, naukowcy zastosowali zaawansowane techniki: spektroskopię podczerwieni oraz chromatografię gazową. Analizy wykazały uderzające podobieństwo do współczesnych i kopalnych żywic roślin iglastych. Badania molekularne potwierdziły obecność terpenoidów typu abietanu, co stanowi chemiczny „odcisk palca” potwierdzający, że mamy do czynienia z autentycznym, w pełni wykształconym bursztynem. Która roślina „płakała” bursztynem? Najbardziej zaskakujący jest fakt, że 385 milionów lat temu nie istniały jeszcze rośliny nagonasienne (w tym iglaki), które dziś kojarzymy z produkcją żywicy. Rośliny nasienne zaczęły dominować dopiero w późnym dewonie. Dlatego jako najbardziej prawdopodobnych twórców najstarszego bursztynu naukowcy wskazują progymnospermy (np. Aneurophyton) lub drzewiaste widłaki. Sugeruje to, że zdolność do produkcji żywicy ewoluowała niezależnie lub znacznie wcześniej u roślin zarodnikowych, a więc nie iglaków. Broń przeciwko ogniu i grzybom Dlaczego rośliny dewonu zaczęły produkować żywicę? Współcześnie służy ona głównie do obrony przed owadami, ale w dewonie dowody na żerowanie stawonogów na roślinach są rzadkie. Naukowcy sugerują, że głównym motorem ewolucji była potrzeba uszczelniania ran po pożarach oraz ochrona przed grzybami pasożytniczymi. Żywica była więc biologicznym „plastrem”, który znacząco zwiększył odporność i sukces ekologiczny wczesnej flory lądowej. Żywica sekretnym składnikiem sukcesu drzew Odkrycie dewońskiego bursztynu z Chin to kamień milowy w paleontologii. Dowodzi ono, że żywica była częścią składową ewolucyjnych innowacji roślin lądowych już 385 milionów lat temu. Obok rozwoju systemów korzeniowych czy liści, zdolność do wytwarzania żywicy była kluczowym elementem adaptacyjnym, który pozwolił roślinom przetrwać i skolonizować planetę na długo przed erą dinozaurów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Podróż w czasie w nowym wydaniu – nadchodzi rewolucja w Biskupinie
Biskupin przechodzi rewolucję. Zobaczysz tu nie tylko pradziejowe chaty, ale i podwodny świat „archeologii mokrej” bez moczenia stóp. Nowoczesny pawilon z zielonym dachem sprawi, że historia sprzed tysięcy lat stanie się interaktywną przygodą. Ikona polskiej archeologii szykuje się do olbrzymiej przemiany.
Historia Biskupina jako jednego z najważniejszych punktów na archeologicznej mapie Europy zaczęła się w 1934 roku. To wtedy lokalny nauczyciel, Walenty Szwajcer, dostrzegł wystające z wody Jeziora Biskupińskiego drewniane pale i zaalarmował prof. Józefa Kostrzewskiego. Szybko okazało się, że torf i woda doskonale zakonserwowały konstrukcje osady obronnej sprzed ponad 2700 lat, co czyni to miejsce unikatowym przykładem tzw. archeologii mokrej. Dziś rezerwat o powierzchni 38 ha znajduje się na liście Pomników Historii. Prezentuje rekonstrukcje od epoki kamienia po wczesne średniowiecze, w tym słynny długi dom pierwszych rolników oraz wioskę piastowską oraz ikoniczną osadę ludności łużyckiej ze znaną wszystkim charakterystyczną bramą. Do dziś na terenie Biskupina prowadzone są wykopaliska, o czym niedawno pisaliśmy. Archeolodzy natknęli się na średniowieczne fortyfikacje. Dlaczego Biskupin potrzebuje zmian? Mimo swej wyjątkowości, obecna infrastruktura Biskupina wymaga modernizacji, by sprostać współczesnym standardom. Głównym celem planowanej rozbudowy jest dostosowanie budynku muzealnego do rygorystycznych norm ekspozycji, w tym precyzyjnej kontroli klimatu i systemów bezpieczeństwa. Plan inwestycyjny przewiduje powstanie nowoczesnego pawilonu muzealnego, który stanie się sercem rezerwatu. W jego wnętrzu znajdzie się nowa wystawa stała, która w nowoczesny sposób opowie o życiu dawnych mieszkańców. – Głównym założeniem tej rozbudowy jest dostosowanie budynku do spełnienia wszystkich aktualnych norm ekspozycji, w tym np. kontroli klimatu i bezpieczeństwa tak dla zabytków, jak i odwiedzających gości. Wszystko to ma na celu oczywiście zadbanie jednocześnie o większy komfort odwiedzających, jak też zapewnić nam możliwość bezpiecznego prezentowania bardziej wymagających wystaw – przekazał National Geographic Polska Bartłomiej Andrzejewski, specjalista ds. promocji Muzeum Archeologicznego w Biskupinie. Kluczowym elementem będą multimedia oraz interaktywne stanowiska zaprojektowane tak, by angażować wszystkie zmysły zwiedzających. To podejście ma sprawić, że nauka o pradziejach stanie się inspirującym przeżyciem dla każdej grupy wiekowej. „Mokra” archeologia pod lupą Jednym z najbardziej innowacyjnych elementów nowego pawilonu będzie wyjątkowe, wielkogabarytowe akwarium. Jego zadaniem jest prezentacja specyfiki archeologicznego stanowiska mokrego, z którego Biskupin słynie na całym świecie. Dodatkowo budynek zostanie zaprojektowany w zgodzie z naturą – na jego szczycie znajdzie się zielony dach z roślinnością oraz specjalnymi miejscami lęgowymi dla ptaków. Inwestycja warta miliony Skala projektu jest imponująca – całkowita wartość inwestycji wynosi 95 milionów złotych. Tak duży rozmach jest możliwy dzięki znacznemu wsparciu zewnętrznemu: aż 65 milionów złotych pochodzi z dofinansowania unijnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza. Kiedy zobaczymy efekty? Harmonogram prac jest już ściśle określony. Pierwsze roboty budowlane mają rozpocząć się jeszcze w tym roku, natomiast główna faza budowy przewidziana jest na lata 2027–2029. Ważną informacją dla turystów jest fakt, że w tym dwuletnim okresie pawilon muzealny będzie całkowicie zamknięty dla zwiedzających. Oficjalne zakończenie inwestycji i udostępnienie nowej przestrzeni gościom planowane jest na koniec 2029 roku. W tym czasie będzie można jednak oglądać pozostałe atrakcje muzeum, w tym słynne rekonstrukcje. Źródła: Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, Fundusze Europejskie dla Kujaw i Pomorza Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Czy w kosmosie jest już broń jądrowa? Naukowcy proponują nowy sposób detekcji
Od dekad Traktat o Przestrzeni Kosmicznej zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Jest jedno „ale”. Do tej pory nie dało się sprawdzić, czy znajduje się ona już w kosmosie. Z pomocą przyszli właśnie amerykańscy naukowcy, którzy opracowali metodę wykorzystującą naturalne promieniowanie kosmiczne, by wykryć ukryte głowice nuklearne. Jest już jeden podejrzany satelita. To rosyjski Kosmos-2553.
Od 1967 roku Traktat o Przestrzeni Kosmicznej stanowi fundament pokoju poza Ziemią. Zakazuje umieszczania broni jądrowej na orbicie. Mimo że podpisało go 117 krajów, w tym USA, Chiny i Rosja, traktat ten ma kardynalną wadę: brak jakiegokolwiek mechanizmu weryfikacji. Do tej pory społeczność międzynarodowa musiała polegać na wzajemnym zaufaniu lub danych wywiadowczych. To w dobie rosnących napięć geopolitycznych okazuje się niewystarczające Zagadka satelity Kosmos-2553 Obawy stały się realne w lutym 2022 roku, gdy Rosja wystrzeliła satelitę Kosmos-2553 na wysokość około 2000 km. Oficjalnie służy on do celów badawczych, ale urzędnicy USA podejrzewają, że jest to platforma testowa dla broni antysatelitarnej (ASAT) z ładunkiem jądrowym. Detonacja takiego urządzenia mogłaby zaburzyć orbity po których poruszają się tysiące satelitów. Wiemy to z praktyki, bo w 1962 roku Amerykanie przeprowadzili eksperyment Starfish Prime. Polegał na detonacji głowicy termojądrowej o mocy 1,4 megatony w przestrzeni kosmicznej. Skutki tego wydarzenia były katastrofalne dla ówczesnej infrastruktury orbitalnej i środowiska radiacyjnego Ziemi. Naturalny skaner, czyli Pasy Van Allena Areg Danagoulian z MIT zaproponował skuteczne rozwiązanie: wykorzystanie pasów radiacyjnych Van Allena jako naturalnego źródła cząstek do „przesłuchiwania” podejrzanych obiektów. Pasy te zawierają uwięzione protony o ogromnych energiach. Gdy te rozpędzone cząstki uderzają w materiały o wysokiej liczbie atomowej, jak uran znajdujący się w głowicach jądrowych, zachodzi proces spalacji. W jej wyniku emitowane są neutrony, które stanowią jednoznaczny sygnał obecności ciężkich materiałów jądrowych. Zwykłe satelity budowane są głównie z aluminium i tworzyw sztucznych i nie dają takiego efektu. Badanie wykazało, że wykrycie tego neutronowego strumienia pozwala odróżnić satelitę z ładunkiem jądrowym od konwencjonalnego urządzenia i to bez konieczności fizycznego kontaktu. Niewielki inspektor na orbicie Naukowcy opracowali koncepcję „inspektora” – małego satelity. Taka platforma detekcyjna miałaby kształt prostopadłościanu o wymiarach 30 cm × 30 cm × 10 cm i byłaby wyposażona w kierunkowy detektor neutronów. Dzięki analizie kierunkowej system potrafiłby odsiać neutrony pochodzące z podejrzanego satelity od tła kosmicznego. Wyniki symulacji są obiecujące. Pojedynczy „inspektor” może zidentyfikować broń termojądrową z odległości 4 km w ciągu około 7,2 dnia z prawdopodobieństwem ponad 99%. Jeśli udałoby się wysłać konstelację dziesięciu takich detektorów, czas ten skróci się do zaledwie 15 godzin. Atomowe detektory w kosmosie. Kiedy się tam znajdą? W ramach opisanego badania, fizyk Areg Danagoulian z MIT przeprowadził studium koncepcyjne i analizę wykonalności nowego systemu weryfikacji Traktatu o Przestrzeni Kosmicznej. Badacz nie zbudował fizycznego urządzenia, lecz przeprowadził zaawansowane symulacje komputerowe. Wnioski opublikowane właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” mają służyć jako podstawa teoretyczna dla przyszłych badań oraz informować decydentów politycznych o technicznych możliwościach weryfikacji traktatów. Na ten moment nie wiadomo, kiedy takie urządzenie powstanie i zacznie badać satelity na naszej orbicie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec z anonimowością nauki Majów. Po raz pierwszy poznaliśmy imię astronoma tej cywilizacji
Przez wieki dokonania naukowe Majów pozostawały anonimowe. Nowe badania inskrypcji z Xultun w Gwatemali po raz pierwszy w historii ujawniły imię konkretnego uczonego. Poznajcie Sak Tahn Waaxa, „Lisa o Białym Torsie”, którego matematyczna precyzja do dziś budzi podziw badaczy na całym świecie.
Cywilizacja Majów z okresu klasycznego (250–900 n.e.) była nierozerwalnie związana z astronomią i matematyką. Ich skomplikowane kalendarze i precyzyjne obserwacje nieba nie służyły jedynie czystej nauce. Dyktowały one rytm życia politycznego, religijnego i społecznego. Władcy Majów korelowali ważne wydarzenia, takie jak koronacje czy budowę monumentów, z ruchami planet i gwiazd. Jednak do tej pory osoby, które stały za obliczeniami astronomicznymi były dla nas anonimowe. Odkrycie w Xultun. Izba pełna zagadek Szczęśliwie w 2010 roku podczas wykopalisk w Xultun w Gwatemali archeolodzy odkryli w jednym z badanych budynków niezwykłe murale, przedstawiające siedzące postacie oraz dziesiątki inskrypcji. W przeciwieństwie do oficjalnych steli, te zapiski przypominały brudnopisy. Ale nie byle jakie, bo pozostawili je naukowcy odnotowujący ruchy Księżyca i planet. Wygląda na to, że było to miejsce pracy specjalistów, prawdopodobnie warsztat, w którym powstawały kodeksy – księgi Majów. Do takich wniosków doszli badacze na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Podpis majańskiego astronoma Wśród 52 zidentyfikowanych w pokoju tekstów, jeden okazał się wyjątkowy. Po latach żmudnych analiz, przy użyciu nowoczesnych technik obrazowania wielospektralnego, badaczom udało się odczytać 11 hieroglifów tworzących unikatową formułę. Tekst kończy się frazą cheheen, co oznacza „tak mówi...”, po której następuje imię: Sak Tahn Waax, co można tłumaczyć jako „Lis o Białym Torsie”. Zatem pod naukowym wywodem podpisał się sam jego autor! To pierwszy znany przypadek w historii cywilizacji Majów, gdy matematyk-astronom został zidentyfikowany z imienia i przypisano mu bezpośrednie autorstwo pracy intelektualnej. – Ludzie żyjący w starożytności na terenie dzisiejszych Indii, Iraku, Chin czy Grecji również badali cykle słońca i planet, przepowiadali zaćmienia oraz kreślili mapy nieba. Zasługi za te odkrycia przypisywano zazwyczaj konkretnym postaciom – mówi dr Franco D. Rossi z Massachusetts Institute of Technology, jeden z autorów publikacji naukowej. – Dziś do grona tych wielkich umysłów możemy dołączyć Saka Tahna Waaxa, co pozwala w pełni docenić niezwykłe dziedzictwo astronomiczne i kalendarzowe rdzennych kultur obu Ameryk – dodaje. Skąd jednak takie egzotyczne dla nas imię? Imiona Majów często odwoływały się do postaci historycznych lub boskich, więc być może nawiązywało one w jakiś sposób do przodków lub religii. Naukowe rozważania majańskiego naukowca Współcześni badacze przyjrzeli się zapiskom Lisa o Białym Torsie. Odnotował on sekwencję pięciu dat rozdzielonych precyzyjnymi interwałami, obejmującą łącznie 2920 dni. Liczba ta jest kluczowa – stanowi najmniejszą wspólną wielokrotność cyklu synodycznego Wenus (584 dni) i roku słonecznego Haab (365 dni). Sak Tahn Waax wykazał się jednak kreatywnością, bo podzielił ten okres na mniejsze jednostki związane z cyklami Marsa i tradycyjnymi kalendarzami Tzolkin oraz Haab. Jego formuła odzwierciedla głęboką wiedzę o wzorcach matematycznych występujących w naturze. Takie ambitne rozważania wskazują, że był wybitnym naukowcem swoich czasów. Pracowania mistrza i jego uczniowie Znalezisko w Xultun sugeruje, że odkryte pomieszczenie było miejscem tworzenia nauki i przekazywania wiedzy. Tytuły postaci na muralach wskazują na hierarchię wśród skrybów, co może świadczyć o relacjach mistrz-uczeń. Z kolei obecność narzędzi do produkcji papieru oraz liczne notatki na ścianach potwierdzają, że właśnie tutaj, około roku 781 n.e., Sak Tahn Waax i inni uczeni pracowicie obliczali ruchy ciał niebieskich, by móc ją później przelać swoje obserwacje na karty kodeksów. Warto wspomnieć, że National Geographic Society odegrało fundamentalną rolę w finansowaniu prac archeologicznych w Xultun. Granty przyznawane przez komitet ds. badań i eksploracji oraz radę ekspedycji bezpośrednio wsparły wykopaliska, konserwację oraz dokumentację pomieszczenia, w którym odnaleziono inskrypcje Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Wrak statku Ernesta Shackletona sfilmowany! Niezwykłe wydarzenie w Morzu Labradorskim
Po ponad 60 latach od zatonięcia, ostatni statek słynnego polarnika sir Ernesta Shackletona, Quest, udało się sfilmować w wysokiej rozdzielczości. Ekspedycja badawcza dotarła do wraku spoczywającego na dnie Morza Labradorskiego z pomocą tego samego pojazdu, którym penetrowano Titanica.
Brytyjski podróżnik i odkrywca Sir Ernest Shackleton zasłynął wyprawą polarną, która rozpoczęła się w 1914 roku. Wówczas dowodził wyprawą transantarktyczną na statku Endurance (ang. wytrwałość). Celem tej ekspedycji było przemierzenie Antarktydy drogą lądową. Pierwszym etapem miał być rejs statkiem, ale Endurance został uwięziony w lodzie zanim dotarł do celu. Wyprawa okazała się porażką, ale cudem przetrwała większość jej członków – zmarły zaledwie trzy osoby. Do dziś docenia się zdolności organizacyjne Shackletona. Ostatni rejs odkrywcy Ostatnią jednostką, którą dowodził Shackleton był Quest – statek, na którego pokładzie zmarł w 1922 roku w wieku 47 lat, będąc w drodze na swoją ostatnią wyprawę antarktyczną. Po śmierci odkrywcy, jednostka została sprzedana norweskiej rodzinie i przez kolejne 40 lat służyła jako statek do polowań na foki. Historia Quest zakończyła się 5 maja 1962 roku, kiedy to statek, zmiażdżony przez kry lodowe, zatonął w Morzu Labradorskim u wybrzeży Kanady. Odkrycie wraku Quest W lipcu 2026 roku ekspedycja Heroic Age Expedition, prowadzona przez Royal Canadian Geographical Society (RCGS) we współpracy z Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI), uzyskała pierwsze porządne fotografie wraku Quest. Sam wrak zlokalizowano za pomocą sonaru już w 2024 roku, ale dopiero teraz badacze mogli zobaczyć go na własne oczy. Wykorzystano do tego legendarny załogowy batyskaf Alvin – tę samą jednostkę, która 40 lat temu jako pierwsza odwiedziła wrak Titanica. Wyniki badań. Co kryje wrak Quest? Wizja lokalna dostarczyła bezcennych danych o stanie statku. John Geiger, dyrektor RCGS, który brał udział w pierwszym zanurzeniu Alvina, opisał to jako „poruszające doświadczenie”. – Zobaczyć statek Shackletona i pomyśleć, że Shackleton stał na tym pokładzie sto lat temu. Na początku panowała ciemność, ale nagle, gdy się do niego zbliżyliśmy, wyłonił się dziób. To było niesamowite – powiedział Geiger. Badania potwierdziły, że mimo upływu lat, statek nadal jest rozpoznawalny. Widoczny jest dziób, pokład oraz niektóre bulaje, choć główny maszt uległ złamaniu. Statek stał się również siedliskiem dla morskiej fauny – porastają go różowe koralowce, a wokół pływają dorsze i zębacze. Wyzwania i zagrożenia dla wraku Niestety, dokumentacja wizualna ujawniła również smutną prawdę o wpływie człowieka na ocean. Wrak Quest jest częściowo przysłonięty przez duże sieci rybackie. – Sieci to smutna historia, ograniczają naszą zdolność do przyjrzenia się wrakowi – stwierdził Geiger, podkreślając potrzebę wzięcia odpowiedzialności ludzi za stan oceanów. Mimo tych przeszkód, ekspertom udało się precyzyjnie zmapować jednostkę. Sieci rybackie to również poważne zagrożenie na Bałtyku. Cyfrowy bliźniak statku Celem ekspedycji jest stworzenie tzw. cyfrowego bliźniaka wraku przy użyciu kanadyjskiej technologii fotogrametrii podwodnej Voyis. Pozwoli to na stworzenie trójwymiarowego modelu statku, który posłuży do dalszych badań naukowych oraz edukacji. Co ciekawe, w badaniach wraku Quest wykorzystano nawet okulary Meta AI, które pomagały dokumentować postępy prac w ekstremalnych warunkach. Źródło: Woods Hole Oceanographic Institution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Zaginiony hymn Gdyni odnaleziony w archiwum. To hit na 100-lecie praw miejskich
Czy Gdynia posiadała swój hymn, o którym nikt nie słyszał? Pracownicy Biblioteki Wiedzy dokonali sensacyjnego odkrycia w archiwach. Odnaleźli nuty i tekst utworu z 1965 roku. To prawdopodobnie jeden z pierwszych hymnów miejskich w powojennej Polsce, stworzony przez wybitnych artystów epoki.
W tym roku miasto Gdynia obchodzi swoją setną rocznicę istnienia. W 1922 roku Sejm przyjął ustawę, na mocy której powstał port w Gdyni. Wówczas miejscowość zamieszkiwało nieco ponad tysiąc osób; prawa miejskie Gdynia uzyskała w 1926 roku. W okresie międzywojennym znaczeni Gdyni było fundamentalne – stała się ona „Ziemią Obiecaną” i symbolem narodowej dumy, udowadniając zdolność Polaków do realizacji wielkich wizji modernizacyjnych. Gdynia. Miasto budowane z marzeń i muzyki Gdynia od zawsze kojarzona była z energią, nowoczesnością i śmiałym spoglądaniem w przyszłość. Ale historia Gdyni to nie tylko porty i architektura, ale także bogata warstwa kulturowa, która na przestrzeni dekad budowała tożsamość jej mieszkańców. Jak się okazuje, te poszukiwania tożsamości doprowadziły w połowie lat 60. XX wieku do powstania dzieła wyjątkowego, które jednak na długie lata zniknęło z powszechnej świadomości Zaginiony hymn W gdyńskiej Bibliotece Wiedzy dwoje pracowników Czytelni Czasopism Archiwalnych – Marta i Karol – natrafiło na zapomniane dokumenty. Jest to „Hymn Gdyni” datowany na 1965 rok Badacze postanowili zgłębić temat, ponieważ do tej pory wiedza o istnieniu oficjalnego hymnu miasta z tego okresu była praktycznie zerowa. To znalezisko określono mianem historycznej i sentymentalnej perełki, która w idealny sposób wpisała się w obchody setnej rocznicy nadania Gdyni praw miejskich. Hymn z czasów PRL. Pionierskie dzieło Waga tego odkrycia wykracza poza granice lokalne. Eksperci przypuszczają, że odnaleziony utwór to prawdopodobnie pierwszy hymn Gdyni, a jednocześnie jeden z pierwszych hymnów miejskich, jakie w ogóle powstały w Polsce. Wygląda na to, że władze i artyści starali się budować prestiż miasta poprzez symbole muzyczne. Przez dziesięciolecia utwór pozostawał niemal całkowicie zapomniany, czekając na ponowne znalezienie. Trio mistrzów. Kto stał za gdyńskim hymnem? Za stworzenie hymnu odpowiadało trio wybitnych artystów, określanych przez Michała Miegonia z Muzeum Miasta Gdyni jako „the best of the best” tamtego okresu. Muzykę opracował Antoni Sutowski, ceniony animator kultury Wybrzeża i ekspert od folkloru kaszubskiego. Tekst wyszedł spod pióra Janusza Stępowskiego, twórcy licznych utworów o tematyce morskiej. Trzecim filarem był Bolesław Lewandowski, uznany dyrygent i kompozytor, który po wojnie związany był m.in. z Teatrem Dramatycznym Marynarki Wojennej w Gdyni. Ożywianie historii. Od zapisu nutowego do filmu Dzięki badaniom archiwalnym nie tylko odnaleziono papierowe nuty. Bibliotekarze, dzięki wsparciu zaprzyjaźnionego muzyka, zdołali zrekonstruować brzmienie utworu. Aby nadać znalezisku odpowiednią oprawę, stworzono krótki autorski film, w którym dźwięki hymnu przeplatają się z przedwojennymi zdjęciami Gdyni pochodzącymi z bibliotecznych zbiorów. Dzięki temu odkrycie stało się namacalne i dostępne dla szerszego grona odbiorców. Gdynia szuka świadków. Co dalej z hymnem? Odkrycie nut to dopiero początek przywracania hymnu miastu. Obecnie trwają poszukiwania świadków z lat 60., którzy mogliby pamiętać okoliczności powstania utworu lub jego ówczesne wykonania. Ambicją odkrywców jest, aby „Hymn Gdyni” na stałe zagościł w repertuarze lokalnych muzyków i stał się żywym elementem miejskiej kultury, a nie jedynie archiwalną ciekawostką Źródło: Gdynia.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykłe odkrycie w Szkocji. Pod ziemią skrywał się nieznany, pradziejowy krąg
Badacze przeczesujący szkocką wyspę Arran natrafili na ślad unikalnego monumentu. Nowoczesny georadar ujawnił pod ziemią regularny krąg złożony z dwunastu jam. Naukowcy przypuszczają, że mogła to być imponująca konstrukcja drewniana lub kamienna, pełniąca funkcje rytualne i astronomiczne.
Machrie Moor, położone na malowniczej wyspie Arran, to jeden z najważniejszych krajobrazów archeologicznych w Szkocji. Na tym rozległym torfowisku znajdują się liczne budowle z czasów sięgających od epoki neolitu po epokę brązu. Datowane są na od 3500 do 1500 roku p.n.e. Do tej pory zidentyfikowano tam sześć kamiennych kręgów, a także liczne stojące kamienie, kurhany i kamienne skrzynie. Miejsce to od tysiącleci stanowiło centrum życia duchowego i społecznego dawnych mieszkańców wyspy. Kręgów jest więcej Historic Environment Scotland (HES) ogłosiło właśnie nowe znalezisko. Nie dokonano go przypadkowe. Był to efekt precyzyjnych badań geofizycznych. Zespół archeologów pod kierownictwem dr. Nicka Hannona z HES wykorzystał zaawansowaną technologię do skanowania gruntu w poszukiwaniu anomalii niewidocznych gołym okiem. Badanie ujawniło dwanaście kolistych jam, które tworzą regularny krąg. Co ciekawe, układ sugeruje, że w strukturze przewidziano miejsce na dwa dodatkowe punkty. Drewno czy kamień? Zagadka konstrukcji Jednym z najbardziej intrygujących aspektów odkrycia jest fakt, że w wykrytych jamach nie ma obecnie kamieni. Sugeruje to dwie możliwości: albo kamienie zostały usunięte w przeszłości, albo krąg składał się z potężnych drewnianych słupów. Historia Machrie Moor dostarcza tu cennych wskazówek – wcześniejsze wykopaliska w innych kręgach wykazały, że wiele z nich pierwotnie było konstrukcjami drewnianymi, które dopiero z czasem zastępowano kamiennymi monumentami. Być może podobnie było w przypadku słynnego Stonehenge. Astronomia i rytuały dawnych rolników Nowo odkryty krąg prawdopodobnie pełnił podobne funkcje, co sąsiednie struktury. Archeolodzy wiążą go z działalnością rytualną i ceremonialną neolitycznych rolników. Sześć dotychczas znanych kamiennych kręgów znajdujących się w Machrie Moor nie postawiono w losowym miejscu. Leżą one dokładnie poniżej charakterystycznego pagórka z wyraźną przełęczą na linii horyzontu w kierunku północno-wschodnim. Gdy ludzie stali wewnątrz kamiennych kręgów w poranek letniego przesilenia i spoglądali na północny wschód, obserwowali wschodzące słońce dokładnie tam, gdzie znajduje się przełęcz. To sugeruje, że kręgi służyły jako gigantyczne kalendarze astronomiczne i miejsca kultu słońca. Od kultu do pochówku. Zmienne funkcje kręgów Z biegiem wieków przeznaczenie tych monumentalnych obiektów ewoluowało. Choć zaczynały jako miejsca ceremonii, później często stawały się nekropoliami. Znajdowano w nich ślady pochówków – zarówno szkieletowych, jak i kremacji – prawdopodobnie przeznaczonych dla prominentnych członków społeczności. Naukowcy przypuszczają, że nowo odkryty krąg mógł przejść podobną drogę, choć ostateczne potwierdzenie tej hipotezy będzie wymagało dalszych badań terenowych. Przyszłość archeologii bez łopaty Odkrycie na wyspie Arran to triumf nowoczesnych, bezinwazyjnych metod badawczych. Jak podkreśla dr Nick Hannon z HES, technologia pozwala poznawać historię Szkocji bez niszczenia cennych warstw archeologicznych. – Jesteśmy niezwykle podekscytowani tym nowym odkryciem. Wiemy, że na Machrie Moor jest jeszcze wiele do odkrycia, ale odkrycie nowego kręgu całkowicie przerosło nasze oczekiwania – przyznał. Źródło: HES Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.