Odkryto zagadkowe przedmioty z gliny. Lepili je dorośli i dzieci 15 tysięcy lat temu
Zanim człowiek zasiał pierwsze ziarno, zaczął je... lepić z gliny. W osadach sprzed 15 tysięcy lat archeolodzy znaleźli koraliki przypominające dziki jęczmień i soczewicę. Na niektórych widać odciski palców dzieci. W jakim celu wykonano takie nietypowe przedmioty?
Zabytki zbadane w ramach tego przełomowego projektu pochodzą z pięciu stanowisk archeologicznych kultury natufijskiej w Izraelu: el-Wad Terrace, Nahal Oren, Hayonim Cave, Hayonim Terrace oraz Eynan-Mallaha. Łącznie badacze przeanalizowali 142 gliniane ozdoby, na które składają się koraliki oraz wisiorki wykonane około od około 15 000 do 11 500 lat temu. Dwie trzecie tej kolekcji odkryto w Eynan-Mallaha, co pozwoliło na szczegółowe badania przestrzenne i typologiczne. – Te obiekty pokazują, że głębokie zmiany społeczne i poznawcze dokonały się już wtedy. Korzenie neolitu sięgają głębiej, niż kiedyś sądziliśmy – powiedziała prof. Leore Grosman, współautorka artykułu na ten temat, który ukazał się na łamach „Science Advances”. Koniec epoki lodowcowej przynosi wiele zmian Zbieracko-łowieckie społeczności kultury natufijskiej, które zamieszkiwały region Lewantu w Azji Południowo-Zachodniej, jako jedne z pierwszych na świecie zakładały stałe osady. Przez lata sądzono, że glina stała się ważna dopiero wtedy, gdy ludzie nauczyli się uprawiać rolę i potrzebowali garnków do gotowania. Nowe badania pokazują jednak, że było zupełnie inaczej. Zanim powstała pierwsza miska czy garnek, glina służyła do zabawy i tworzenia symboli. Gliniany motyl i zagadka odcisków Najbardziej poruszającym elementem tych badań jest koralik w kształcie skrzydeł motyla znaleziony w Eynan-Mallaha. Przedmiot ten został pomalowany na czerwono ochrą i nosi wyraźne ślady palców dziecka, które miało około 10 lat. To nie był odosobniony przypadek. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem dr. Laurenta Davina z Instytutu Archeologii na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie przeanalizował ponad 140 glinianych ozdób. – To odkrycie całkowicie zmienia nasze rozumienie relacji między gliną, symboliką i pojawieniem się osiadłego życia – podkreśla dr Laurent. Naukowcy odkryli łącznie aż 50 odcisków palców. Należały one do dzieci, nastolatków i dorosłych. To najstarszy i największy taki zbiór odcisków z okresu paleolitu, jaki kiedykolwiek odkryto. Dzięki nim wiemy, że prehistoryczna „linia produkcyjna” biżuterii była zajęciem wielopokoleniowym. Przyroda zaklęta w materiale Ozdoby Natufijczyków nie były przypadkowymi bryłkami gliny. Badacze zidentyfikowali aż 19 różnych typów kształtów. Wiele z nich naśladuje formy roślin, które były kluczowe dla życia tych ludzi: dziki jęczmień, pszenicę, soczewicę czy groszek. Są to te same gatunki, które tysiące lat później stały się fundamentem rolnictwa. Na niektórych przedmiotach zachowały się nawet ślady roślinnych włókien, co pokazuje, jak koraliki były nawlekane i noszone na ciele. Naukowcy sugerują, że glina stała się nowym medium komunikacji wizualnej. Ludzie używali jej, by pokazać swój status społeczny i relacje z innymi. Rodzinne warsztaty sprzed tysiącleci Wynik badania całkowicie zmienia nasze spojrzenie na historię dzieciństwa i technologii. Okazuje się, że wytwarzanie ozdób było codziennym, wspólnym zajęciem, które łączyło pokolenia. Dzieci uczyły się poprzez naśladowanie dorosłych, co pozwalało na przekazywanie wartości społecznych. Znaleziono nawet malutki gliniany pierścionek o szerokości zaledwie 10 milimetrów, idealnie pasujący na palec dziecka. To dowód na to, że „symboliczna rewolucja” zaczęła się znacznie wcześniej, niż przypuszczali archeolodzy – przed tym, gdy ludzie zaczęli wznosić stałe osady. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Naukowcy potwierdzili tożsamość twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pomogła analiza DNA i tomograf
Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością to Otton I Wielki – ogłosili badacze z Niemiec. Wyniki archaeogenetyczne łączące szczątki spoczwyające w katedrze w Magdeburgu z dynastią Ludolfingów zamknęły proces identyfikacji. Po tysiącu lat nauka potwierdziła, że fundator katedry spoczywa w swoim pierwotnym miejscu. W jego tumbie znaleziono jednak coś, co zaskoczyło badaczy: skorupki jajek i nasiona. Co tam robiły?
Otton I Wielki, żyjący w latach 912–973, był postacią monumentalną. Stworzył potęgę Świętego Cesarstwa Rzymskiego i ufundował arcybiskupstwo w Magdeburgu. To właśnie w tej katedrze, u boku swojej pierwszej żony Edyty, cesarz znalazł miejsce wiecznego spoczynku. Choć jego grobowiec był otwierany w XIX wieku, dopiero współczesne badania kontrolne z 2024 roku ujawniły krytyczny stan zabytku. Oprócz pilnej renowacji przy okazji wykonano szczegółowe analizy szczątków. Kiedy w 2025 roku naukowcy otworzyli kamienny sarkofag Ottona I Wielkiego, stanęli przed kluczowym pytaniem: czy odnalezione wewnątrz kości rzeczywiście należą do potężnego władcy. Dzięki badaniom genetycznym i analizom antropologicznym, w marcu 2026 roku poznaliśmy odpowiedź. Dziedzictwo zagrożone przez czas Naukowcy zaobserwowali niepokojące uszkodzenia: korodujące żelazne elementy, wilgoć oraz zasolenie niszczące strukturę sarkofagu. Aby ratować ten bezcenny obiekt, w styczniu 2025 roku wokół grobowca wzniesiono specjalną drewnianą konstrukcję, pozwalającą na przeprowadzenie prac w kontrolowanych warunkach. Decyzja o podniesieniu ważącej 300 kilogramów marmurowej płyty była nieunikniona, by móc zbadać i zakonserwować jego zawartość. Skarby ukryte w sośninie Pod płytą z marmuru pochodzącego z dzisiejszej wyspy Marmara (Turcja) odkryto skromną, drewnianą trumnę, która – jak wykazały badania dendrochronologiczne – została wykonana z sosny ściętej zimą 1208 roku. Prawdopodobnie wiązało się to z przeniesieniem szczątków cesarza po wielkim pożarze katedry w 1207 roku. Wewnątrz oczom badaczy ukazały się nie tylko kości, ale też artefakty: fragmenty bizantyjskiego jedwabiu, tkanina przetykana srebrnymi nićmi oraz przedmioty świadczące o dawnych ingerencjach w pochówek, takie jak XIII-wieczna moneta, skorupki jaj czy pestki owoców. Dokumentacja trumny odbywała się przy użyciu najnowocześniejszych technik, w tym skanowania 3D i fotografii wysokiej rozdzielczości. Podczas gdy sarkofag poddawano renowacji, szczątki trafiły w ręce interdyscyplinarnego zespołu ekspertów, w skład którego weszli m.in. biolodzy, radiolodzy i medycy sądowi. Ich zadaniem było ustalenie, kim był człowiek spoczywający w cesarskiej tumbie. Biologiczny portret władcy Analiza antropologiczna naukowców z Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt dostarczyła pierwszych mocnych dowodów, że mamy do czynienia z Ottonem I. Szczątki należały do mężczyzny, który w chwili śmierci miał od 55 do 65 lat, co idealnie współgra z przekazami historycznymi o zgonie cesarza w wieku 60 lat. Zmarły mierzył około 180 centymetrów wzrostu, co czyniło go osobą wyjątkowo postawną na tle współczesnych mu ludzi. Charakterystyczne zmiany kostne w okolicach miednicy i ud potwierdziły, że spędził on dużą część życia w siodle. Badania izotopowe w Mannheim rzuciły światło na „cesarskie menu”. Dieta władcy była bogata w białko zwierzęce i ryby słodkowodne, a co istotne, nie zawierała prosa – zboża kojarzonego wówczas z niższymi warstwami społecznymi. Antropolodzy fizyczni dostrzegli też ślady dawnych urazów: zagojone rany na czaszce, parodontozę oraz nietypowe zmiany naczyniowe u podstawy czaszki, które mogą sugerować przyczynę śmierci zgodną z kronikarskimi opisami. Był to zapewne udar. Z kolei badania radiowęglowe szczątków potwierdzają okres, w którym żył Otton I. Wielka szkoda, że w przypadku pierwszych piastowskich władców Polski nie możemy pochwalić się tak dobrze zachowanymi miejscami ich pochówków. Genetyczny stempel autentyczności Ostateczny, „twardy” dowód przyniosły jednak dopiero badania DNA przeprowadzone przez Instytut Maxa Plancka w Lipsku. Kluczem do sukcesu było porównanie materiału genetycznego z kośćmi Henryka II, ostatniego z rodu Ludolfingów, spoczywającego w Bambergu. Dzięki zgodzie władz kościelnych pobrano próbki z relikwiarza św. Henryka, co pozwoliło na zestawienie obu profili genetycznych. Wyniki nie pozostawiły złudzeń: obaj zmarli są ze sobą spokrewnieni w trzecim stopniu w linii męskiej. Fakt ten idealnie pasuje do genealogii, według której Henryk II był prawnukiem brata Ottona Wielkiego, Henryka Bawarskiego. – Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością mamy przed sobą szczątki Ottona Wielkiego” – ogłosił prof. Harald Meller dyrektor Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt. 1 września 2026 roku cesarz spocznie ponownie w katedrze, tym razem w nowej trumnie. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Interaktywne świnie i „brama do gwiazd”. Jakie atrakcje słynnego festiwalu Zagrzebia znalazły się w TOP 3 reportera National Geographic?
Festiwal Świateł w Zagrzebiu pokazuje, jak nowoczesna sztuka może ożywić historyczne miasto. Mappingi, instalacje i muzyka tworzą wyjątkową atmosferę. Każdy znajdzie tu coś dla siebie. Oto subiektywny ranking dziennikarza National Geographic. Co go najbardziej zaskoczyło?
Spis treści: Artyści w podkowie i nie tylko Ożywiona historia Szał baniek mydlanych Naukowe labirynty Zagrzeb przebudzony Młoda dziewczyna zanosi się śmiechem, a towarzyszy jej w tym grupa znajomych. Siedzi ona okrakiem na jednej z wielu świń stworzonych z wielkich plastikowych pojemników, które pod wpływem bujania się w przód lub w tył stopniowo zmieniają swoje barwy – to tylko jedna z dwudziestu sześciu instalacji, która w tym roku była pokazywana w czasie kilkudniowego Festiwalu Świateł w Zagrzebiu. Impreza odbywała się w dniach 18–22 marca. Nie udało mi się obejrzeć wszystkich. Ale ta instalacja wykonana przez artystów z Uniwersytet Zachodnioczeskigo w Pilźnie, zatytułowana „Farma świń” naprawdę mnie zaskoczyła mnie i zrobiła przyjemne wrażenie. A to głównie ze względu na jej niebanalny charakter. Artyści w podkowie i nie tylko Poznaję instalacje wraz z licznymi spacerowiczami, panuje swobodna i niezobowiązująca atmosfera. Sporo jest rodzin z dziećmi. Świetlne dzieła sztuki znajdują się w Dolnym Mieście, umiejscowione w parkach układających się w kształt podkowy, stąd określenie na taki układ „zielona podkowa”. A pozostałe oglądam w obrębie Górnego Miasta, gdzie znajdują się budynki wzniesione już w średniowieczu. Ożywiona historia Kogo nudzą zabytki, powinien przybyć do Zagrzebia w czasie Festiwalu Światła. Wówczas dawne budowle uzyskują nowe życie. Tak bez wątpienia jest w przypadku jednego z najbardziej znanych punktów widokowych Zagrzebia, którym jest trzynastowieczna wieża Lotrščak w Górnym Mieście. Ten obiekt stał się celem dwóch zespołów artystów – powstało prawdziwe combo. Na ścianach obserwuję trójwymiarowy mapping rzucany przez potężne projektory. Przenosi mnie do wielobarwnego świata kosmosu, ale barwy są tak mocno nasycone, jakbym znajdował się w innym wymiarze. I chyba taki był zamiar artystów Gordany i Zorislava Šojatów, gdyż nazwali instalację „Stargate”, czyli „Brama do gwiazd”. A takie określenie niesie skojarzenie z filmem science-fiction, w którym śmiałkowie przenieśli się do świata w innym wymiarze. Z kolei na szczycie tej samej wieży rozświetla całą okolicę instalacja przywodząca na myśl latarnię morską i taką też nosi nazwę. Emituje kilkanaście niebieskich snopów światła. Te dwa dzieła zajmują ex aequo trzecią lokatę w moich poszukiwaniach najciekawszej instalacji Festiwalu Światła w Zagrzebiu w 2026 roku. Paręset metrów dalej w dół od baszty staje mi przed oczami „ściana” kilkudziesięciu klasycznych lamp naftowych, które – zdaniem artysty – przywołują ciepło czasów, gdy światło było symbolem spotkań i domu, a ich blask tworzy intymną atmosferę. Faktycznie wśród wielu nowoczesnych projektorów ta instalacja w stylu vintage zdecydowanie odróżnia się od pozostałych. Szał baniek mydlanych Nie wszędzie jest tak spokojnie. To co widzę z oddali w Dolnym Mieście w Parku Zrinjevac na pierwszy rzut oka przypomina… dyskotekę. Obok zabytkowej altany stoją trzy pylony emitujące wielokolorowe światła, ale też setki baniek mydlanych na minutę. Wszystkiemu towarzyszy radosna muzyka i szalejące wokół instalacji dzieci. „Bąbelki, światło i muzyka wyłaniają się z tysięcy drobnych perforacji, zapraszając wszystkie pokolenia do zwolnienia tempa, podzielenia się chwilą zachwytu i przypomnienia sobie szczerej, dziecięcej radości” – opisuje swoje dzieło duet artystów Ida Blažičko i Alex Brajkovic. Tej instalacji daję drugie miejsce wśród dzieł prezentowanych w czasie tegorocznej Festiwalu Świateł w Zagrzebiu. Naukowe labirynty Archiwa państwowe – nie brzmi to szczególnie porywająco. To oczywiście kluczowa instytucja chroniąca w wielu krajach miliony dokumentów sprzed minionych lat. Ale rzadko kiedy cieszą się one wielkim społecznym zainteresowaniem i tłumów raczej tu nie uświadczysz. Tego wieczoru jest inaczej, bo w ramach Festiwalu Świateł na gmachu tej instytucji widoczny jest niezwykły mapping. Animacje wyświetlane są również na dwóch flankujących budowlach. Tutaj czuć atmosferę zagadki, tajemnicy, a spacerujące osoby wpatrują się w zmieniające się stale labirynty w zadumie i skupieniu. Z głośników płynie miarowy jednostajny ton. „Instalacja łączy poezję i naukę za pomocą światła i geometrii. Precyzyjne kształty i gra cieni odsłaniają ukryte warstwy rzeczywistości, zapewniając fascynujące i uspokajające doświadczenie” – wyjaśnia jej twórca Javier Riera z Hiszpanii. Tutaj spędziłem najwięcej czasu. W moim prywatnym rankingu dzieło zatytułowane „Konstelacja poezji i nauki” zajęło pierwsze miejsce. Festiwal pozytywnie mnie zaskoczył. Spodziewałem się statycznych mappingów, a miałem okazję podziwiać bardzo urozmaicone świetlne dzieła sztuki. Tyle, że w wielu przypadkach można z nimi wchodzić w interakcję, a nie tylko podziwiać jak obrazy w poważnych galeriach. Z pewnością jest to wyjątkowe połączeniem sztuki, designu, widowiska i rozrywki. Chętnie odwiedzę Zagrzeb za rok, by zobaczyć nowe pomysły świetlnych artystów. Zagrzeb przebudzony Festiwal Świateł w Zagrzebiu można przyrównać do wystrzału startera w zawodach sportowych. Odbywa się przez kilka dni od 2017 roku wraz z rozpoczęciem się astronomicznej wiosny w drugiej połowie marca. Obserwując instalacje świetlne wącham też kwitnące kwiaty, bo wiosna tutaj dotarła kilka tygodni wcześniej niż do Polski. Od tego momentu z tygodnia na tydzień do Chorwacji przybywa coraz więcej turystów zwabionych piaszczystymi plażami i ciekawą ofertą gastronomiczną. Festiwal Świateł trwa zaledwie kilka dni w roku, ale urokliwe uliczki starego miasta zachęcają do wieczornych spacerów również poza nim. Świateł i barw nadal jest sporo. Każdą noc rozświetla ponad 200 tradycyjnych lamp gazowych, które ciepłą barwą dodają Zagrzebiowi uroku. Ich zapaleniem i gaszeniem zajmuje się dwóch latarników i ta czynność zajmuje im kilka godzin dziennie. Jeden z nich ponoć niebawem przechodzi na emeryturę, więc otworzy się ciekawa rekrutacja. Jak dojechać do Zagrzebia? Najszybciej do stolicy Chorwacji można dotrzeć samolotem (ok. 1,5 godziny). W momencie przygotowywania tekstu bezpośrednie loty rejsowe zapewniały jedynie Polskie Linie Lotnicze LOT – są to dwa loty dziennie z lotniska Chopina w Warszawie. Inną opcją jest autokar. Kilkanaście godzin trwa przejazd Flixbusem z Krakowa i tyle samo autem – w tym ostatnim przypadku warto zatem pomyśleć o noclegu po drodze. Latem wznowione ma być połączenie PKP IC do chorwackiej Rijeki, więc będzie to kolejny środek transportu, który przybliży nas do stolicy tego kraju. Jednak na razie nie jest znana jego dokładna trasa. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tajemnica w Emilcinie. Najsłynniejszy polski incydent UFO oczami eksperta
Czy w PRL-u mogło dojść do spotkania z obcą cywilizacją? Przypadek z Emilcina pokazuje, że dla wielu odpowiedź brzmi: tak. Relacja Jana Wolskiego stała się fundamentem polskiej ufologii. Ale wciąż budzi więcej pytań niż odpowiedzi. W podcaście rozmawiamy na ten temat z Mateuszem Kijewskim, który specjalizuje się w zjawiskach UFO.
W 1978 roku w lubelskiej wsi Emilcin doszło do zdarzenia, które do dziś pozostaje najważniejszym punktem na mapie polskiej ufologii. Rolnik Jan Wolski opisał spotkanie z przyjaźnie nastawionymi istotami pozaziemskimi oraz ich pojazdem latającym. Choć ufonauci zaproponowali mu specyficzny posiłek, którego nie przyjął, całe zajście wspominał jako bezpieczne i bezkonfliktowe. Dziedzictwo i kultura bliskiego spotkania III stopnia Mimo że Jan Wolski był jedynym bezpośrednim świadkiem, Emilcin zyskał kultowy status. Sprawa przyciągnęła liczne grono ekspertów oraz stała się inspiracją dla świata sztuki. Dowodem na niesłabnące zainteresowanie tym tematem jest produkcja platformy Netflix – miniserial komediodramatyczny „Projekt UFO”, luźno nawiązujący do tych wydarzeń. Wydarzenie w Emilcinie na trwałe weszło do popkultury. Mistrz europejskiego komiksu Grzegorz Rosiński poświęcił mu jedną ze swoich prac, chociaż najbardziej znany jest z cyklu o Thorgalu. Analiza ekspercka: Mateusz Kijewski W celu zrozumienia przebiegu incydentu, sprawę analizuje gość programu, Mateusz Kijewski. To uznany publicysta ufologiczny, który prowadzi „Kanał o UFO” w ramach Sekielski Brothers Studio oraz serwis „UFO bez stereotypów”. W swojej pracy Kijewski stawia na: maksymalny obiektywizm: prezentowanie różnorodnych punktów widzenia; interdyscyplinarność: wykorzystywanie nie tylko nauk ścisłych, ale również socjologii, kulturoznawstwa i religioznawstwa; rzetelną debatę: rozkładanie fenomenu UFO na czynniki pierwsze bez powielania schematów. Przebieg bliskiego spotkania – Mamy dość typową scenerię dla tego typu spotkań w latach 70. – opowiada Kijewski. Wówczas domniemane kontakty załogantami UFO miały inny wymiar niż później. Ekspert określa ten czas „epoką spotkań”. Kosmici nie byli wówczas złowrodzy, jak w relacjach w kolejnych dekadach, gdy mieli porywać ludzi i dokonywać na nich eksperymenty. W ten schemat wpisuje się domniemane spotkanie z humanoidami w Emilcinie. O tym i o wielu innych aspektach emilcińskiego bliskiego spotkania III stopnia posłuchacie w naszym podcaście. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Naukowcy i artyści odtworzyli hiperrealistycznego mamuta. Niezwykła atrakcja już w Krakowie
Z mamutem włochatym sprzed 14 tysięcy lat można stanąć oko w oko – tym razem w Krakowie. Jego pełnowymiarowa rekonstrukcja zachwyca precyzją i dbałością o detale. Do stworzenia modelu wykorzystano m.in. skanowanie 3D i naturalne końskie włosie. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć prehistoryczne zwierzę z bliska.
Gdy spoglądamy na ten trójwymiarowy skan czaszki mamuta, nieco przypomina ona na pierwszy rzut oka jakiś gatunek obcego z hollywoodzkiej superprodukcji. Omiecenie kości laserem było niezbędne do stworzenia fizycznej rekonstrukcji tego potężnego pradziejowego zwierzęcia. Pierwszy dzień wiosny z mamutem W pierwszy dzień wiosny, 21 marca Centrum Edukacji Przyrodniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprasza na „Sobotę z Mamutem”. Przybyli poznają niezwykłą historię czaszki mamuta włochatego z Bzianki ze zbiorów uniwersyteckich. Dowiedzą się też, jak powstała jego pełnowymiarowa rekonstrukcja. Mamut z kupą włosia Dwuipółmetrowa rekonstrukcja mamuta włochatego została stworzona w pracowni artystycznej Kamyk.pl z Ostrowca Świętokrzyskiego, specjalizującej się w rekonstrukcjach paleontologicznych. Nie jest to tylko artystyczna wizja, ale pełnoprawna próba odwzorowania zwierzęcia, bo powstała we współpracy z naukowcami. A dzięki połączeniu umiejętności rzeźbiarskich artystki Ewy Stawiarskiej współpracującej z pracownią oraz nowoczesnych technologii m.in. skanowania laserowego i frezowania w 3D, uzyskano wspaniały rezultat. Zwierzę wygląda jak żywe. Prace nad modelem trwały ponad rok. Była to bardzo intensywna praca. Ponad trzy miesiące zajęło pokrywanie ogromnego modelu futrem. Na jego pokrycie zużyto ponad 20 kg końskiego włosia. Co wiemy o mamucie z Bzianki? Zdaniem ekspertów czaszka mamuta ze zbiorów UJ jest obiektem unikalnym. Odkryto ją w połowie XIX w. na terenie dzisiejszego Rzeszowa. Była jednym z pierwszych obiektów tego typu opisanych z terenu Europy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/fot.-3-d216fd5.jpg" width="2480" height="1728" alt="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" title="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" /> Z analiz czaszki wynika, że zwierzę żyło około 14 000 lat temu, co czyni go jednocześnie jednym z ostatnich znanych mamutów z ziem obecnej Polski. Ostatnie mamuty wyginęły około 4 tysiące lat temu na odizolowanej Wyspie Wrangla na Oceanie Arktycznym. Co ciekawe mamut z Bzianki był niewielki jak na przedstawiciela swojego gatunku. Mierzył zaledwie 2,5 m w kłębie. Kręte drogi czaszki Do odkryci czaszki doszło w 1851 roku we wsi Bzianka, która obecnie jest dzielnicą Rzeszowa. Spoczywała w głębokim lessowym wąwozie. Po tysiącleciach w ziemie zaczęła częściowo wysuwać się na powierzchnię. Wykopaliska zagadkowego obiektu zlecił Karola Misky, czyli ówczesny właściciela Bzianki. Sensacja było to, że czaszka mamuta była niemal kompletna – zachowały się nawet ciosy i fragmenty żuchwy. Znalezisko trafiło do Cesarsko-Królewskiego Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). Ale szybko przekazano je do zbiorów ówczesnego Gabinetu Mineralogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W zamian rzeszowska szkoła otrzymała ponad 400 minerałów i ok. 130 okazów ptaków i ssaków, co świadczy o tym, że mamucie znalezisko było niezwykle cenne. W kolejnych latach czaszka „wędrowała” po różnych krakowskich instytucjach. Wiele lat można było ją oglądać w Instytucie Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Teraz będzie pokazywana tuż obok rekonstrukcji mamuta na stałej wystawie, która będzie uroczyści zainaugurowana na pierwszy dzień wiosny. Nie tylko mamut W Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ prezentowane są też rekonstrukcje neandertalczyka, człowieka wyprostowanego i słynnego asutralopiteka, Lucy. Wszystkie obiekty powstały przy współpracy z antropologami z CEP UJ. Znajdują się na ekspozycji antropologicznej w części poświęconej ewolucji człowieka. Są autorstwa Ewy Stawiarskiej i Piotra Menduckiego z firmy Kamyk z Ostrowca Świętokrzyskiego. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kameleon wśród owadów. Niesamowita metamorfoza różowego pasikonika zaskoczyła badaczy
11 dni – tyle potrzebuje samica pasikonika z Panamy, by z neonowo różowej stać się całkowicie zieloną. To przełomowe odkrycie biologów, którzy po raz pierwszy udokumentowali taką przemianę w obrębie jednego stadium życia owada. Badanie sugeruje, że ta barwna strategia pozwala owadom przetrwać w tropikalnym lesie.
Przenieśmy się na wyspę Barro Colorado w Panamie, gdzie badacze z University of St Andrews oraz innych międzynarodowych instytucji prowadzili obserwacje nocnego życia lasu deszczowego. Ich celem był pasikonik (Arota festae), który specjalnie nie rzuca się w oczy. Jego jasnozielone ciało i szerokie skrzydła idealnie imitują młodą roślinność. Jednak w marcu 2025 roku naukowcy dostrzegli coś niemożliwego: dorosłą samicę o intensywnym, wręcz neonowo różowym kolorze. Od osłupienia do analizy Biolodzy byli zdumieni. Różowe osobniki pasikoników odnotowywano w literaturze naukowej już od 1878 roku, ale niemal zawsze uznawano je za rzadkie, niekorzystne mutacje genetyczne. Uważano, że taki osobnik w zielonym lesie jest skazany na pożarcie przez pierwszego lepszego ptaka. – Znalezienie tego osobnika było prawdziwym zaskoczeniem – przyznał dr Benito Wainwright, główny autor badania. Zespół postanowił baczniej przyjrzeć się temu niezwykłemu owadowi w kontrolowanych warunkach. I na ten temat napisał artykuł, który opublikowano właśnie na łamach „Ecology”. Odblaskowa kamizelka zmienia barwy To, co wydarzyło się w ciągu kolejnych dni w klatce badawczej, wprawiło naukowców w osłupienie. Owad, zamiast pozostać różowym, zaczął powoli zmieniać swoją barwę. Już po czterech dniach intensywny róż wyblakł do pastelowego odcienia. Po jedenastu dniach samica była już całkowicie zielona, stając się nieodróżnialną od typowych przedstawicieli swojego gatunku. Jest to pierwsze w historii nauki zarejestrowane zdarzenie, w którym pasikonik dokonuje pełnej zmiany koloru w obrębie jednego stadium życia. Zazwyczaj stawonogi zmieniają kamuflaż tylko podczas linienia, zrzucając stary pancerz. Tutaj proces zachodził stopniowo. – Można by pomyśleć, że jaskraworóżowy owad w przeważnie zielonym lesie wyróżniałby się dla drapieżników, jak pracownik w kamizelce odblaskowej – zauważył dr Matt Greenwell z University of Reading. Jednak dynamika lasu deszczowego rządzi się innymi prawami. Strategia opóźnionego zielenienia Kluczem do zagadki okazało się zjawisko botaniczne znane jako „opóźnione zielenienie”. Wiele tropikalnych roślin wypuszcza młode liście, które zanim dojrzeją i staną się zielone, przybierają jaskrawe barwy: od białej, przez czerwoną, aż po intensywny róż. Na wyspie Barro Colorado aż jedna trzecia gatunków roślin wykazuje tę cechę przez cały rok. Naukowcy postawili śmiałą hipotezę: różowy kolor Arota festae nie jest błędem, lecz genialnym kamuflażem, który ewoluował, by naśladować właśnie te młode pędy. Owad, upodabniając się do różowego liścia, „ukrywa się w pełnym widoku”. W miarę jak liście w otoczeniu dojrzewają i zielenieją, pasikonik robi dokładnie to samo, dostosowując tempo swojej metamorfozy do cyklu życia lasu. – Zamiast dziwacznego kaprysu genetycznego, może to być w rzeczywistości precyzyjnie dostrojona strategia przetrwania, która śledzi cykl życia liści lasu deszczowego, które ten owad stara się przypominać – mówi dr Wainwright. Nowy rozdział w nauce o kamuflażu Odkrycie to rzuca nowe światło na to, jak zwierzęta eksploatują niezwykle złożone środowiska, jakimi są lasy tropikalne. Badanie to pokazuje, że kamuflaż nie jest statyczną cechą, lecz dynamicznym procesem. – Pomysł, że owad może stopniowo zmieniać kolor, aby dotrzymać kroku liściom, które naśladuje, pokazuje, jak dynamiczny może być las deszczowy, i jest niezwykłym przykładem kamuflażu w działaniu – podsumowuje znaczenie tego odkrycia dr Matt Greenwell. Teraz badacze będą próbowali zrozumieć, co wyzwala zmianę kolorów. Wiadomo, że zachodzi powoli (w ciągu dni lub tygodni), co sugeruje mechanizm morfologiczny, a nie szybką reakcję układu nerwowego, jaką obserwujemy np. u ośmiornic. Źródło: Ecology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nowy rekord na Politechnice Krakowskiej. Dotyczy recytacji z pamięci niezwykłej liczby Pi
Blisko 40 minut trwała recytacja, która zakończyła się nowym rekordem Politechniki Krakowskiej. Student Kacper Siatkowski zapamiętał i odtworzył 3102 cyfry rozwinięcia liczby Pi. Wydarzenie przyciągnęło zarówno studentów, jak i uczniów. Rywalizacja była wymagająca i bezlitosna dla błędów.
Od 2012 roku Politechnika Krakowska organizuje obchody Dnia Liczby Pi (π). Liczba ta wyraża stosunek obwodu koła do długości jego średnicy, a jej rozwinięcie jest nieskończone. W tym roku uroczystość odbyła się wyjątkowo nie 14 a 16 marca. Formuła jest dość elastyczna. Tym razem odbyły się też zawody w układaniu kostki Rubika na czas. Gwoździem programu jest recytacja z pamięci rozwinięcia liczby Pi. Każdego roku uczestnicy osiągają coraz lepsze rezultaty. Jak poszło w tym roku? Sześciu śmiałków W tym roku do konkursu w recytowaniu z pamięci liczby Pi stanęło sześciu śmiałków. W 2019 roku zwięcięzca wyrecytował 2333 cyfry po przecinku, w 2024 roku – 2700, a tegoroczny – aż 3102. Zwycięzcą okazał się Kacper Siatkowski – student z Politechniki Warszawskiej. „Tym razem stary mistrz, który w tym roku ponownie stanął w szranki, nie obronił się przed debiutującym w konkursie nowym rekordzistą” – przekazało biuro prasowe uczelni. Deklamowanie rozwinięci liczby Pi trwało blisko 40 minut! W jaki sposób zapamiętał kilkutysięczny ciąg cyfr? – Uczę się wypisując liczby w określonej kolejności i formule – np. w jakichś figurach – na kartce, układam i zapamiętuję. Uważam, że tak jest łatwiej nie pogubić się w tych wszystkich cyfrach i nie popełnić błędu – zdradził Kacper Siatkowski. „Konkurs nie wybacza błędów” Ustępujący mistrz, absolwent Politechniki Krakowskiej Dawid Wójcik z Wrocławia, który dwa lata temu ustanowił dotychczasowy rekord (2700 cyfr), w tym roku zajął drugie miejsce z wynikiem 610 cyfr. W konkursie brał udział po raz szósty. – Gratuluję zwycięzcy. Byłem przygotowany na więcej, ale niestety ten konkurs nie wybacza błędów. Jedna pomyłka i nie ma możliwości powtórki. Chciałbym spróbować znowu za rok. Zobaczymy, czy mi się uda – skomentował Wójcik. Wysoki poziom współzawodnictwa Organizatorzy konkursu zwracają uwagę na wysoki poziom tegorocznej edycji. Wśród co prawda niewielu uczestników, byli reprezentanci różnych pokoleń i uczelni. Na trzecim miejscu znalazł się Michał Soboń z Krosna, student Politechniki Krakowskiej, który wymienił z pamięci 510 cyfr. Za nim znaleźli się Mikołaj Bartczak, uczeń I Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Jastrzębiu-Zdroju (297 cyfr), Dawid Chojecki, uczeń Publicznej Szkoły Podstawowej w Gnojniku im. Jana Pawła II (256 cyfr). Z kolei Milena Pawlik, uczennica Szkoły Podstawowej im. Św. Jadwigi Królowej w Białym Kościele wymieniła 186 cyfr. Ile brakuje do mistrza świata? Największa liczba zapamiętanych miejsc po przecinku liczby Pi wynosi aż 70 000. Tego niezwykłego czynu dokonał Rajveer Meena z Indii na Uniwersytecie VIT w Vellore 21 marca 2015 roku. W czasie trwającej prawie 10 godzin recytacji Rajveer miał oczy zakryte specjalną przepaską. Jego wyczyn trafił do Księgi Rekordów Guinnessa. Popularną zabawą jest też jak najszybsza recytacja cyfr liczby Pi po przecinku w ciągu jednej minuty. W sierpniu 2025 roku Chińczyk Fang Zhao z Pekinu ustanowił rekord na 598 cyfr. Źrodła: Politechnika Krakowska, Księga Rekordów Guinnessa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kruki i wilki w Yellowstone – naukowcy odkryli zaskakującą strategię ptaków. „Na początku byliśmy zdziwieni”
Kruki są niesamowicie inteligentnymi i zaradnymi ptakami. Do tej pory uważano, że śledzą watahy wilków, by pozyskać pożywienie. Tymczasem te ptaki to mistrzowie nawigacji. Wykorzystują „mapy” w swoich głowach, by dotrzeć do miejsc, gdzie natkną się na smakowitą padlinę. Co ustalili naukowcy?
Początek badań na terenie Parku Narodowego Yellowstone w USA nie był łatwy. Naukowcy musieli najpierw schwytać kruki, by zainstalować na ich odnóżach mikroskopijne nadajniki. A te ptaki nie są łatwym celem. Badacze zaczaili się na nie w pobliżu kempingów. Jako przynęty używano śmieci i jedzenia typu fast food, by oszukać ich czujność. Nadajniki GPS założono ostatecznie na 69 krukach. Jeśli chodzi o wilki to spora część populacji już posiadała specjalne obroże telemetryczne, więc nie trzeba było się już tym zajmować. Teraz przyszedł czas na włączenie laptopów i przyglądanie się zachowaniu zwierząt. Testowanie kruków Głównym celem badań było zweryfikowanie wieloletniego przekonania, że kruki znajdują pożywienie głównie poprzez bezpośrednie śledzenie watah wilków. Choć powszechnie uważano, że ptaki te po prostu „trzymają się blisko” drapieżników, hipoteza ta nigdy wcześniej nie została poddana rzetelnym testom. Pamięć przestrzenna ptaków Nowe badanie, w którym przez dwa i pół roku śledzono kruki i wilki w Parku Narodowym Yellowstone, pokazuje, że padlinożercy stosują znacznie bardziej wyrafinowaną strategię. Kruki potrafią zapamiętać, gdzie wilki najprawdopodobniej upolują ofiarę i wracają na te tereny z daleka. – Potrafią lecieć sześć godzin bez przerwy, prosto do miejsca upolowania ofiary – mówi pierwszy autor badania dr Matthias Loretto z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu. Odkrycia opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” sugerują, że kruki wykorzystują pamięć przestrzenną i nawigację do znajdowania pożywienia rozrzuconego po terenie. – Kruki potrafią pokonywać duże odległości, latając, i wydają się mieć dobrą pamięć, więc nie muszą stale podążać za wilkami, aby czerpać korzyści z obecności drapieżników – mówi dr Loretto. Ptasie strategie bardziej wysublimowane – Wszyscy zakładaliśmy, że ptaki mają bardzo prostą zasadę: po prostu trzymać się blisko wilków. Nie wiedzieliśmy, do czego zdolne są kruki, ponieważ nikt nigdy nie stawiał ich w centrum uwagi. Nikt nie przyjął punktu widzenia padlinożercy – mówi dr Daniel L. Stahler z Parku Narodowego Yellowstone, który był zaangażowany w badania. Naukowcy widzieli, że kruki potrafią zapamiętywać stałe źródła pożywienia, takie jak wysypiska śmieci. Zaskoczeniem było to, że kodują w mózgach również ulubione lokalizacje miejsc wilczych łowów. W ciągu ponad dwóch i pół roku tropienia badacze znaleźli tylko jeden wyraźny przypadek kruka podążającego za wilkiem na odległość ponad kilometra lub przez ponad godzinę. – Na początku byliśmy zdziwieni – mówi dr Loretto. – Kiedy zdaliśmy sobie sprawę, że kruki nie podążają za wilkami na duże odległości, nie potrafiliśmy wyjaśnić, dlaczego ptaki wciąż tak szybko przybywają na miejsca, w których polują wilki – wspomina naukowiec. Kruki niedocenione Po szczegółowej analizie danych dotyczących przemieszczania się ptaków, schemat stał się jasny. Zamiast śledzić drapieżniki bezpośrednio na duże odległości, kruki wielokrotnie powracały do ​​określonych obszarów, gdzie polowania wilków były częste. I to okazało się kluczem do ich sukcesu. Niektóre osobniki pokonywały nawet 155 kilometrów w ciągu jednego dnia, w kierunku miejsc, w których prawdopodobnie pojawi się padlina – mimo że dokładny moment zabicia ofiary przez wilki jest nieprzewidywalny. – Nasze badanie wyraźnie pokazuje, że kruki są elastyczne w wyborze miejsca żerowania. Nie są przywiązane do konkretnego stada wilków. Dzięki wyostrzonym zmysłom i pamięci o poprzednich miejscach mogą wybierać spośród wielu możliwości żerowania na rozległych obszarach. To zmienia nasze myślenie o tym, jak padlinożercy znajdują pożywienie – i sugeruje, że mogliśmy przez długi czas nie doceniać niektórych gatunków – podsumowuje współautor badań prof. John M. Marzluff z Uniwersytetu Waszyngtońskiego. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli błękitne pomieszczenie w Pompejach. Cena pigmentu była niewyobrażalna
Ile kosztował luksus w antyku? Naukowcy wycenili błękitny barwnik ze ścian nowo odkrytego sanktuarium w Pompejach. Zużyto tam niemal 5 kg rzadkiego pigmentu. Była to równowartość nawet 1300 bochenków chleba! W jakim celu użyto tak drogiego barwnika?
Pompeje we Włoszech są jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych na świecie. Rokrocznie odwiedzają je tłumy turystów – nie jest to dziwne zważywszy na to, że można obejrzeć tak świetnie zachowane relikty miasta rzymskiego sprzed 2 tysięcy lat. To, że przetrwało do dziś zawdzięczamy erupcji wulkanu, która pokryła je popiołami i w ten sposób zakonserwowała. Od wielu lat trwają wykopaliska w Pompejach. Niedawno archeolodzy natknęli się na zagadkowe błękitne pomieszczenie. Nie garderoba, ale kaplica W Pompejach odkryto wiele bogatych willi. Składały się z wielu pomieszczeń i były obsługiwane przez niewolników. W jednym z kompleksów znaleziono niedawno pokój, który niemal w całości był pomalowany na niebiesko. Jego powierzchnia wynosiła około 9 metrów kwadratowych, czyli tyle, ile sypialnia w bloku. Zdaniem archeologów było to niewielkie sanktuarium domowe. Prawie każda ściana była pokryta intensywnym błękitem. A to był jeden z najdroższych pigmentów w historii ludzkości. Błękit egipski. Co o nim wiemy? Dlaczego błękit był tak drogi? W starożytności niebieskie pigmenty były znacznie rzadsze niż inne kolory. Błękit egipski był pierwszym syntetycznym barwnikiem w historii, a jego wytworzenie wymagało zaawansowanej technologii i ogromnej energii – składniki wypalano w temperaturze 850–950°C. Nazwa „błękit egipski” odnosi się do historycznego pochodzenia tej technologii, a niekoniecznie do miejsca wytworzenia konkretnej partii barwnika. Większość składników do wykonania pigmentu wykorzystanego w Pompejach pochodziła z okolic tego miasta. Pigment powstawał z piasku krzemionkowego, węglanu wapnia, minerałów miedzi oraz topnika alkalicznego. Badania próbek potwierdziły obecność krzemianu wapniowo-miedziowego oraz domieszek kwarcu i wollastonitu. Barwnik trafiał do rzymskich handlarzy w postaci małych kulek, które artyści musieli godzinami ucierać na proszek przed nałożeniem na mokry tynk. Wynik badania. Kilogramy luksusu na ścianach Głównym celem naukowców było oszacowanie skali inwestycji. Ile pigmentu potrzeba, by zamienić pokój w błękitną grotę? Dzięki analizom mikroskopowym i mapowaniu chemicznemu poznaliśmy odpowiedź. Artykuł na ten temat opublikowano właśnie na łamach czasopisma „npj Heritage Science” Zmierzono powierzchnię ścian, która wynosi blisko 20 metrów kwadratowych. Zbadano też grubość warstwy farby – miała średnio 0,18 milimetra. Obliczenia wykazały, że do pomalowania pokoju zużyto od 2,7 do 4,9 kilograma czystego błękitu egipskiego. To ogromna ilość. Dla porównania, w innych domach w Pompejach warstwy błękitu były znacznie cieńsze lub ograniczały się do małych powierzchni. W „niebieskim pokoju” pigment był wszędzie. Znaleziono go nawet w domieszkach do innych kolorów, by uczynić je bardziej żywymi. Cena prestiżu. Inwestycja warta roczny żołd Ile kosztowało wymalowanie pokoju? Naukowcy sięgnęli do dzieł Pliniusza Starszego, który notował ceny barwników. Błękit egipski najwyższej jakości kosztował około 11 denarów za rzymski funt (ok. 327 gramów). Na podstawie masy pigmentu obliczono, że sam błękit w tym pokoju kosztował od 93 do 168 denarów. Aby uzmysłowić sobie tę kwotę, musimy spojrzeć na ówczesne koszty życia. Za jeden denar można było kupić osiem bochenków chleba. Oznacza to, że błękit na ścianach był wart tyle, co 744 do 1344 bochenków. To jednak nie wszystko. W tamtym czasie rzymski legionista zarabiał rocznie około 187 denarów. Koszt samego barwnika w tym jednym, małym pokoju mógł więc stanowić równowartość 90% rocznej pensji żołnierza. A przecież trzeba było jeszcze opłacić innych malarzy, tynkarzy i kupić pozostałe pigmenty. Właściciel domu musiał być niezwykle zamożny. Kogo czczono w niebieskim pomieszczeniu? Zatem użycie niebieskiego koloru można tłumaczyć chęcią manifestacji statusu – przynależności do elity oraz chęcią podkreślenie boskiego charakteru sanktuarium. Oddawana tam cześć boginiom związanym z urodzajem i rolnictwem – zachowały się ich przedstawienia. Do tej pory archeolodzy odkryli w tym kompleksie termy, dziedziniec z ogrodem oraz imponującą salę bankietową pomalowaną na czarno. Pompeje z pewnością jeszcze nas zaskoczą. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Z dżungli do grobowca. Nowe badania ujawniają handel papugami w Ameryce Południowej
Pióra papug z elitarnego i starożytnego grobowca w Peru zdradziły ważne informacje na temat dawnego handlu i dalekosiężnych kontaktów. To wielobarwna opowieść o czasach sprzed powstania imperium inkaskiego.
Ameryka Południowa jest kolebką licznych kultur. Najbardziej znana pozostaje oczywiście cywilizacja Inków. To z nią związana jest słynna peruwiańska atrakcja turystyczna Machu Picchu. Najnowsze badanie, którego wyniki opublikowano na łamach „Nature Communications”, dotyczy jednak mniej znanej kultury Ychsma. Rozwijała się ona na środkowym wybrzeżu Peru między 1000 a 1470 rokiem n.e. „Papuzi” grobowiec w Pachacamac Najważniejszym centrum religijnym kultury Ychsma było Pachacamac. W 2005 roku archeolodzy odkryli tam nienaruszony, bogaty grobowiec. Znajdowały się w nim 34 pakunki pogrzebowe z mumiami. Niektóre z nich zdobiły tak zwane fałszywe głowy z maskami i pióropuszami. Wykorzystano w nich setki jaskrawych, niebieskich i zielonych piór. Dla ludów andyjskich takie ozdoby były symbolem najwyższego statusu i władzy. Wybrzeże Peru to jednak jedna z najsuchszych pustyń świata, dlatego kolorowe papugi tam nie występują. Ich naturalnym środowiskiem jest wilgotna dżungla Amazonii, oddzielona od wybrzeża potężnym łańcuchem górskim. Naukowcy zaczęli się więc zastanawiać, w jakiej formie pióra dotarły do Pachacamac. Odpowiedź przyniosły specjalistyczne analizy. Co zdradziły analizy piór? Aby poznać historię tych artefaktów, zespół badaczy przeanalizował 25 piór. Zastosowano nowatorskie i interdyscyplinarne metody. Głównym narzędziem była analiza kopalnego DNA, czyli aDNA. Pozwoliła ona precyzyjnie zidentyfikować gatunki ptaków. Były to: ara żółtoskrzydła, ara zielonoskrzydła, ara zwyczajna, amazonka mączna. Dodatkowo naukowcy zbadali stabilne izotopy węgla i azotu w tkankach piór. Ta metoda pozwala odczytać dietę ptaka w momencie wzrostu pióra. Datowanie radiowęglowe AMS potwierdziło wiek znalezisk. Pióra pochodzą z okresu między 1102 a 1457 rokiem n.e. Z Amazonii na wybrzeże Peru Wyniki analizy genetycznej były zaskakujące. Pióra charakteryzowały się bardzo wysoką różnorodnością biologiczną, co wyklucza tezę, że ptaki pochodziły z lokalnej, zamkniętej hodowli. Wszystkie te papugi wykluły się na wolności w lasach tropikalnych Amazonii. Analiza izotopowa przyniosła kolejny intrygujący wynik. Skład chemiczny piór wykazał, że ptaki jadły kukurydzę uprawianą na wybrzeżu, która była prawdopodobnie nawożona guano ptaków morskich. Oznacza to, że papugi zostały schwytane w dżungli i przetransportowane żywe przez Andy. Na wybrzeżu żyły w niewoli wystarczająco długo, by wyrosły im nowe pióra. Ktoś musiał zapewniać im odpowiednią opiekę po trudnej podróży przez góry o wysokości ponad 5000 metrów. Jak wyglądały dawne szlaki handlowe przed Inkami Dzięki modelowaniu przestrzennemu naukowcy wyznaczyli dwie najbardziej prawdopodobne drogi handlowe. Pierwszy to szlak północny, który łączył kulturę Ychsma z potężnymi państwami Chimú i Sicán. Te cywilizacje rozwijały się na wschodnich stokach Andów i handlowały z ludem Chachapoyas. Drugi szlak prowadził bezpośrednio przez centrum gór w stronę regionu Cerro de la Sal. Był to korytarz wykorzystywany przez grupy mówiące językami arawackimi. Nowe analizy dowodzą, że przed powstaniem imperium Inków istniały już rozbudowane sieci handlowe. Umożliwiały sprowadzanie dóbr luksusowych z odległych krain. Wielobarwne pióra z elitarnego grobowca w Peru są więc nie tylko efektowną ozdobą, ale także świadectwem kontaktów między odległymi regionami Ameryki Południowej. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wyglądają filmy zrekonstruowane z mózgu myszy. Naukowa rewelacja
Filmy zrekonstruowane z mózgu myszy to efekt eksperymentu, w którym naukowcy połączyli obserwację tysięcy neuronów z modelem AI. Badacze odtworzyli 10-sekundowe nagrania wyłącznie na podstawie aktywności kory wzrokowej myszy. Brzmi jak science-fiction? To właśnie wydarzyło się w laboratorium.
Od dekad neuronauka stara się zrozumieć, jak mózg buduje obraz świata. Do tej pory przypominało to próbę odgadnięcia fabuły filmu na podstawie migających świateł w oknach kina. Badania na ludziach, wykorzystujące rezonans magnetyczny (fMRI), dawały często dyskusyjne rezultaty. Wynikało to z niskiej rozdzielczości tej metody. W nowym badaniu naukowcy skupili się na myszach. Wykorzystali techniki pozwalające na obserwację tysięcy pojedynczych neuronów w czasie rzeczywistym. Wyniki opublikowali na łamach „eLife”. Tłumacz między neuronem a pikselem Celem było stworzenie systemu, który potrafi wygenerować film wyłącznie na podstawie sygnałów elektrycznych z kory wzrokowej. Badacze chcieli sprawdzić, czy da się odtworzyć dynamikę ruchu i szczegóły obrazu. Zespół wykorzystał technikę zwaną dwufotonowym obrazowaniem wapniowym. Pozwala ona „widzieć” aktywność około 8000 neuronów jednocześnie, gdy mysz ogląda film. Sercem eksperymentu stał się model sztucznej inteligencji o nazwie DwiseNeuro. Po wytrenowaniu modelu naukowcy skonstruowali wideo oparte wyłącznie na aktywności neuronowej myszy, mierzonej podczas oglądania przez nią filmu, który nie był wcześniej wykorzystywany w trenowaniu modelu. View oEmbed on the source website – Stosując to podejście, byliśmy w stanie uzyskać wysokiej jakości rekonstrukcje 10-sekundowych klipów wideo. Dokładność rekonstrukcji poprawiła się wraz z uwzględnieniem danych z większej liczby pojedynczych neuronów, co dowodzi znaczenia kompleksowych danych neuronowych – komentuje główny autor dr Joel Bauer z University College London. Zaskakująca ostrość obrazu Wyniki eksperymentu okazały się przełomowe. Korelacja między oryginałem a rekonstrukcją wyniosła aż 0,57. To wynik ponad dwa razy lepszy niż w poprzednich próbach dotyczących obrazów statycznych. Odtworzone filmy wiernie oddawały ruch i kształty obiektów, które widziała mysz. Aby określić wiarygodność rekonstrukcji, zespół wykorzystał korelację pikseli – zestawiając każdy piksel filmu między wersją oryginalną a wersją zrekonstruowaną. Stwierdzono minimalne różnice w synchronizacji czasowej obu filmów, ale zespół planuje skupić się na poprawie rozdzielczości i pokrycia rekonstrukcji wizualnych. Kluczem do sukcesu okazała współpraca wielu modeli. Naukowcy stworzyli siedem różnych wersji sztucznej inteligencji i uśrednili ich wyniki. Nie tylko ciekawostka Ten eksperyment brzmi jak naukowa ciekawostka, ale badacze przekonują, że ma praktyczne przełożenie. Jest to nowe narzędzie do badania kluczowych procesów w mózgu. Dzięki niemu naukowcy mogą sprawdzać, jak mózg różnicuje to, co faktycznie widzi, od tego, co tylko przewiduje. W przyszłości ta metoda może pomóc w badaniu uwagi oraz nauki postrzegania. Choć obecna rozdzielczość jest wciąż niższa niż pełna ostrość wzroku myszy, naukowcy wiedzą już, jak ją poprawić. Bez halucynacji w przyszłość Nowo opracowana metoda jest lepsze niż wykorzystywane do tej pory generatory obrazów AI, ponieważ nie halucynuje i nie zmyśla brakujących detali, lecz opiera się wyłącznie na danych z neuronów. To odpowiedni krok w stronę stworzenia technologii, które pozwolą nam pewnego dnia w pełni zrozumieć subiektywne postrzegania świata przez inne istoty. – W naszych głowach nie mamy idealnego obrazu świata. Proces przetwarzania obrazów zniekształca i wypacza nasze wyobrażenia, modyfikując informacje. To odchylenie między rzeczywistością a wyobrażeniami w mózgu niekoniecznie jest błędem, ale cechą charakterystyczną, odzwierciedlającą sposób, w jaki nasz umysł interpretuje i wzbogaca informacje sensoryczne. Chcemy zbadać, jak to się dzieje w mózgu – podsumowuje dr Bauer. Źródło: eLife Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W Białkowie uruchomiono ROSIE. To coś więcej niż kolejny teleskop
Słońce to potężna gwiazda, która jest co prawda życiodajna, ale jednocześnie może zagrażać ziemskiej technologii. W Białkowie pod Wrocławiem stanął nowoczesny instrument, który będzie nas przed tym ostrzegać. Radioteleskop ROSIE to kluczowy krok w stronę kosmicznej niezależności Unii Europejskiej.
Słońce nieustannie emituje promieniowanie radiowe. Niektóre zjawiska słoneczne bywają jednak niezwykle gwałtowne. Silne wybuchy na powierzchni gwiazdy mogą uszkodzić satelity, ale nie tylko – bywają one również groźne dla sieci energetycznych na Ziemi. Takie incydenty uderzają zatem w infrastrukturę krytyczną państw. Dotychczas Europa w dużej mierze polegała na danych na temat takich zagrożeń od zewnętrznych dostawców. Uzależnienie to stwarzało ryzyko w sytuacjach kryzysowych. Dlatego powstał projekt ROSIE, którego efektem jest nowy radioteleskop, który właśnie oddano do użytku w Obserwatorium Astronomicznym w Białkowie, które należy do Uniwersytetu Wrocławskiego. Nowy rozdział w polskiej astronomii Oficjalne testy radioteleskopu odbyły się 9 marca 2026 roku. Przeprowadziła je specjalna komisja ekspertów z ESA. Wyniki testów zostały zaakceptowane bez zastrzeżeń. Już 10 marca 2026 roku odbyło się uroczyste uruchomienie instrumentu. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele ESA oraz Polskiej Agencji Kosmicznej. Obecni byli również władze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz twórcy urządzenia. Wynikiem projektu jest gotowy i działający system monitoringu. Dane z ROSIE będą udostępniane wszystkim zainteresowanym instytucjom w UE. Pozwolą one na generowanie alertów o zagrożeniach kosmicznych. Ten projekt można uznać za ogromny sukces polskiej myśli technicznej i naukowej. Wrocławscy naukowcy udowodnili, że potrafią realizować strategiczne projekty dla całej Europy. Dolny Śląsk stara się teraz o lokalizację Centrum Technologicznego ESA. Co wiemy o ROSIE? – Nowy radioteleskop wyposażony jest w antenę o średnicy 6 m oraz w dwa wysokiej klasy odbiorniki/digitizery, mogące rejestrować w każdym z obserwowanych kanałów do 1000 widm na sekundę, każde widmo o rozdzielczości 8192 punkty – wylicza prof. Paweł Rudawy z Instytutu Astronomicznego UWr. Jest on autorem projektu programu ROSIE oraz osobą odpowiedzialną za jego praktyczną realizację. Reflektor anteny wykonano z litych paneli aluminiowych, wspartych na przestrzennej kratownicy z rur stalowych przymocowanych do centralnego stożka ściętego. Urządzenie pracuje w pasmach radiowych 1 GHz i 2.8 GHz (tzw. pasma F30 oraz F10.7). Dzieje Obserwatorium w Białkowie Obserwatorium astronomiczne w Białkowie powstało w latach 80-tych XIX-go wieku. Była to prywatna inicjatywa astronoma-amatora Leo von Wutschichowsky’ego (1854–1927). Po jego śmierci w 1927 roku ówczesny Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau odkupił teleskop i jego naukowcy zaczęli korzystać z obserwatorium. Po II wojnie światowej miejsce to przejął Uniwersytet Wrocławski. Z instrumentów korzystała ekipa astronomów pod kierunkiem prof. Eugeniusza Rybki, który przeniósł się tam z odebranego Polsce Lwowa. W latach 60-tych i 70-tych XX wieku naukowcy z Wrocławia chcieli stworzyć nowe obserwatorium uniwersyteckie na szczycie góry Wielka Sowa (1015 m n.p.m.) w paśmie Gór Sowich. Niestety nie doszło do tego, ale skonstruowano instrumenty, które miały w nim stanąć. Trafiły tymczasowo do Białkowa, gdzie są jednak wykorzystywane po dziś dzień. Źródła: Obserwatorium w Białkowie, Uniwersytet Wrocławski Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Z autobusu do muzeum. Niezwykła historia monety sprzed 2000 lat
Nie w muzeum, nie na wykopaliskach, lecz w autobusie zaczęła się ta niezwykła archeologiczna historia. Jedna z monet, które trafiały do rozliczenia po kursach w Leeds, okazała się znacznie starsza, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Przez lata znajdowała się wśród dziecięcych skarbów. Teraz poznaliśmy prawdę na jej temat.
Powojenna Wielka Brytania. Kraj w latach 50. targany jest kryzysami, ale życie toczy się dalej. Wówczas James Edwards pracował w Leeds jako główny kasjer w miejskim transporcie. Każdego dnia przez jego ręce przechodziły tysiące monet z autobusów i tramwajów. Liczył je, segregował i pakował. Czasem w stercie pensów trafiały się „odrzuty”. Były to monety fałszywe lub zagraniczne, których nie dało się wpłacić do banku. James nie wyrzucał ich jednak do kosza. Zabierał je do domu dla swojego wnuka, Petera. Dla małego chłopca te metalowe krążki były jak okna na inny świat. Peter trzymał je w małej, drewnianej kasetce przez ponad siedem dekad. – Dla mnie były to skarby – wspomina po latach Peter Edwards. Detektyw na tropie Kartaginy Peter Edwards, dziś 77-letni mężczyzna, postanowił w końcu odkryć prawdę na temat jednej z monet, która szczególnie przykuwała jego uwagę. Przeprowadził skrupulatne badania, które przyniosły zaskakujące rezultaty. Okazało się, że moneta nie jest pamiątką z wakacji, ale antycznym artefaktem. Została wybita przez Kartagińczyków w mieście Kadyks. Miało to miejsce w I wieku przed naszą erą. Peter był zdumiony jej wiekiem i pochodzeniem. – Moneta zawsze mnie fascynowała, bo trudno było rozszyfrować, skąd pochodzi – przyznaje Edwards. Postanowił, że tak cenny przedmiot nie może dłużej leżeć w prywatnej szufladzie. Skontaktował się z Leeds Museums and Galleries, aby przekazać znalezisko badaczom. Twarz boga i marketing starożytnych Co właściwie widać na tym maleńkim kawałku metalu? Na jednej stronie widnieje twarz boga Melkarta – boga opiekuna fenickiego Tyru. Oddawano mu cześć podczas święta przebudzenia, przypadającego prawdopodobnie na początek wiosny. Melkart nosi charakterystyczne nakrycie głowy z lwiej skóry. Dzięki temu przypomina greckiego herosa Heraklesa. Nie był to przypadek, lecz sprytny zabieg starożytnych rzemieślników. W tamtym czasie fenickie monety często wykorzystywały grecką symbolikę. Miały dzięki temu wydawać się bardziej atrakcyjne dla zagranicznych kupców. To był antyczny odpowiednik budowania rozpoznawalnej marki. – To niesamowite, że ten maleńki fragment historii, stworzony przez starożytną cywilizację tysiące lat temu, w jakiś sposób trafił do Leeds i do naszej kolekcji – skomentowała Salma Arif z zarządu Rady Miasta Leeds. Nowy dom dla starego wędrowca Tuż po II wojnie światowej żołnierze nieraz przywozili monety z odległych krajów. Być może jeden z nich nie mając świadomości, co do wartości bilonu, użył go do zapłaty za przejazd. Dziś moneta ma już bezpieczne miejsce w Leeds Discovery Centre. Placówka ta przechowuje waluty z całego świata, obejmujące tysiące lat ludzkiej historii. Peter Edwards poczuł ulgę i dumę, oddając skarb w ręce specjalistów. – Mój dziadek byłby dumny wiedząc, że moneta wraca do Leeds – mówi darczyńca. Choć jej dokładna droga z Hiszpanii do kasetki w autobusie pozostanie tajemnicą, jej wartość dla miasta jest ogromna, bo opowiada ludzką historię. Źródło: Miasto Leeds Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Powstaje najdroższy film w historii Polski. Będzie opowiadał o Słowianach
To nie będzie kolejna „cepelia”. Wojciech Smarzowski chce zbudować prawdziwe grody i zrekonstruować starosłowiańską mowę, by opowiedzieć o czasach Mieszka I. „Swadźba” i „Chrzest” mają być najdroższymi i najbardziej autentycznymi filmami w historii naszej kinematografii. Kiedy premiera?
Wojciech Smarzowski tworzy filmy, które nikogo nie pozostawiają obojętnym. Jego produkcje, tak jak „Wołyń”, „Kler” oraz „Dom dobry” dotykają bolesnych traum społecznych. Reżyser przedstawia te zjawiska w sposób bezkompromisowy. Czy tak samo będzie w przypadku przygotowywanej właśnie produkcji? Tym razem Smarzowski wziął się za temat związany z początkami państwa polskiego. Akcja filmu rozgrywać się będzie w drugiej połowie X wieku i dotyczyć będzie Słowian. Trzy warstwy słowiańskiej duszy Co do tej pory zdradzili na temat filmu jego twórcy? Scenariusz, współtworzony przez Wojciecha Rzehaka (autora m.in. „Kleru”), opiera się na kilku przeplatających się płaszczyznach. „Film składa się z trzech warstw. Pierwsza, która teraz przyciąga naszą uwagę najsilniej, to Mieszko i to, co działo się w wielkiej polityce, czyli budowanie państwowości. Drugi wątek jest przygodowy, można powiedzieć awanturniczy. (…) Trzecia płaszczyzna będzie związana z wierzeniami oraz obyczajami” – mówi w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” Wojciech Rzehak. Akcja filmu rozpocznie się w latach 963–964, kiedy Mieszko I ścierał się z Wieletami i Wolinianami. Oś czasu produkcji uwzględnia rok 966, bezpośrednio związany z chrztem władcy, oraz rok 967, w którym Mieszko odniósł zwycięstwo nad Wichmanem dzięki sojuszowi z Czechami. Wierzenia i obrzędy Słowian Warstwa dotycząca wierzeń i rytuałów Słowian będzie stanowić ważną cześć produkcji. Twórcom zależy na dowartościowaniu słowiańskiej mitologii, którą postrzegają jako „scancelowaną”. Wojciech Rzehak stwierdził, że chce „dowartościować słowiańską mitologię, którą nam zabrano”. Z tego powodu filmowcy chcą zaprezentować na ekranie kilka ważnych ceremonii i świąt: Swadźba (Swaćba) – staropolski ceremoniał zaślubin, będący istotnym rytuałem przejścia, Tryzna – słowiański obrzęd żałobny i pogrzebowy, Noc Kupały oraz Szczodre Gody – celebrowanie przesileń letniego i zimowego. Życie społeczności zostanie pokazane jako nierozerwalnie zrośnięte z naturą i cyklem pór roku, co scenarzysta Wojciech Rzehak porównuje do konstrukcji „Chłopów” Reymonta. Fachowcy ramię w ramię z filmowcami Reżyser kategorycznie odrzuca estetykę „cepelii”, stawiając na maksymalny realizm w przedstawianiu sposobów oddawania czci bogom, dbałość o detale ubiorów oraz wykorzystanie zrekonstruowanego języka dawnych Słowian. „Nie idziemy w kierunku technologii 3D, spora część dekoracji powstawanie od zera” – podkreślił Rzehak. Od samego początku prac, czyli od 2016 roku, konsultantem historycznym projektu jest Igor Górewicz, autor monografii o uzbrojeniu Słowian. Każdy element scenariusza, uzbrojenia i ubiorów jest weryfikowany pod kątem zgodności z badaniami archeologicznymi i opiniami fachowców. Takie podejście powoduje spore koszty i w konsekwencji może być to najdroższa polska produkcja filmowa w historii. Na jakim etapie są prace nad filmem i kiedy wielka premiera? Jak zdradził „Gazecie Wyborczej” Rzehak, film ma być zaprezentowany w kinach w 2028 roku. Wcześniej całe przedsięwzięcie było ogłaszane pod zbiorczym roboczym tytułem „Słowianie Swaćba”. W trakcie trwających blisko dekadę prac nad koncepcją rozważano również stworzenie trylogii, w skład której miały wejść filmy o tytułach: „Swadźba”, „Postrzyżyny” oraz „Chrzest”. Z najnowszych informacji wynika, że produkcja będzie podzielona na dwie części o tytułach: „Swadźba” oraz „Chrzest”, które będzie można obejrzeć za jednym razem z przerwą. Obsada filmu nie jest jeszcze znana. Twórcy stawiają na młodych aktorów, bo jak argumentują – Mieszko I u szczytu potęgi był zaledwie 30-letnim mężczyzną. Źródła: Gazeta Wyborcza, Telemagazyn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W Dolinie Królów w Egipcie odkryto zagadkowe inskrypcje. „Niektóre wyglądały dziwnie”
Przez stulecia nikt nie zwracał większej uwagi na część znaków widocznych w grobowcach faraonów w Dolinie Królów. Dopiero dokładna analiza wykazała, że niektóre napisy pochodzą aż z Indii. To może być jeden z najciekawszych śladów po starożytnych podróżach do Egiptu. Odczytane inskrypcje pokazują, że do Doliny Królów docierali także przybysze spoza świata śródziemnomorskiego.
Dolina Królów należy dziś do największych atrakcji turystycznych Egiptu. Leży na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko współczesnego Luksoru. W skalnych grobowcach złożono tam kilkudziesięciu faraonów. Pierwsze groby wykuto wśród skalnych rozpadlin w połowie II tysiąclecia p.n.e. Zakładano, że w ten sposób będą lepiej chronione przed rabusiami. Większość z nich padła jednak łupem złodziei jeszcze w starożytności. Dolina Królów przyciągała przybyszy już w starożytności Wiemy, że zarówno piramidy, jak i Dolina Królów były celem „turystów” już w starożytności. Zachowały się tam liczne inskrypcje pozostawione w języku greckim, co było naturalną konsekwencją podboju kraju faraonów przez Aleksandra Wielkiego. Również dziś turyści chcą zobaczyć Dolinę Królów. To właśnie tam znajduje się słynny grobowiec Tutanchamona. Jednym ze zwiedzających w ostatnich latach był prof. Ingo Strauch z Uniwersytetu w Lozannie w Szwajcarii. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w studiach nad sanskrytem oraz buddyzmem. Dziwne znaki na ścianach grobowców zaskoczyły badacza Podczas oglądania ścian grobowców, pokrytych tysiącami greckich i łacińskich graffiti, Strauch zauważył znaki, które wydały mu się dziwne i niepasujące do alfabetu greckiego. Jako specjalista od indyjskiej epigrafiki rozpoznał w nich cechy pisma z Indii. Kluczem do rozwiązania zagadki była specyficzna litera „n”, typowa dla południowych Indii i języka tamilskiego. Okazało się, że napisy te umykały egiptologom przez stulecia, ponieważ badacze Egiptu nie znają pisma indyjskiego. Prof. Strauch razem z dr Charlotte Schmid zidentyfikowali łącznie około 30 takich inskrypcji, ukrytych w dziesięciu różnych grobowcach. Wynikami analiz podzielili się w lutym na konferencji naukowej w Indiach. Żeglarze i kupcy z Indii docierali do Egiptu regularnie Dzięki ostatnim badaniom wiemy, że między I a IV wiekiem n.e. indyjscy żeglarze regularnie przemierzali morskie szlaki do Egiptu. Szukali złota, przypraw i innych rzadkich towarów. Pierwsze ślady obecności osób z Indii w Egipcie odkrył polsko-amerykański zespół naukowców w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym. Wśród znalezisk znalazł się między innymi posąg Buddy. Wygląda więc na to, że kupcy z dalekiego kontynentu nie tylko handlowali, ale byli też ciekawi świata. W wolnych chwilach mogli zapuszczać się głęboko do serca Egiptu. Cikai Korran zostawił po sobie podpisy w kilku grobowcach Praktyka podpisywania się na zabytkach jest stara jak świat, co dobrze pokazuje ten „indyjski” przypadek. Dziś uznajemy ją za naganną. Jednym z niesfornych indyjskich turystów był człowiek o imieniu Cikai Korran. Jego imię pojawia się aż osiem razy w pięciu różnych grobowcach w Dolinie Królów. Korran używał tamilskiej formuły „vara kanta”, co oznacza „przyszedł i zobaczył”. To wyraźne nawiązanie do greckich napisów turystycznych. Sugeruje ono, że indyjscy przybysze znali lokalne zwyczaje i zwiedzali nekropolię podobnie jak inni odwiedzający. Szczególną uwagę badaczy zwróciła lokalizacja napisów indyjskiego przybysza. W grobowcu Ramzesa IX jego podpis widnieje na wysokości ponad pięciu metrów nad wejściem. Z kolei w grobowcu nr 14 napis Korrana jest jedynym odkrytym graffiti, co może świadczyć o jego determinacji, by uwiecznić swoją obecność. Do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale też wysłannicy władców Kolejną ważną postacią jest Indranandin, którego sanskrycka inskrypcja znajduje się w grobowcu nr 1, czyli KV1. Podpisał się on jako posłaniec króla Kshaharaty, władcy z zachodnich Indii. To wskazuje, że do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale także oficjalni dyplomaci. Starożytny Egipt był bardziej otwarty na świat, niż długo sądzono Inskrypcje na grobowcach pokazują, że obecność mieszkańców Indii w starożytnym Egipcie mogła być znacznie szersza, niż dotąd przypuszczano. Wygląda na to, że prawie dwa tysiące lat temu w Dolinie Królów spotykali się przedstawiciele różnych królestw i odległych krain. Możliwe, że w tym miejscu, podobnie jak dziś, słychać było wiele języków, a między zwiedzającymi dochodziło do kontaktów i wymiany doświadczeń. Źródła: Międzynarodowa Konferencja Tamilskiej Epigrafiki, SmithsonianMag Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kościana igła i szydło były szwajcarskimi scyzorykami epoki lodowcowej. Naukowcy mają dowód
Tatuowanie, wyplatanie koszy i leczenie ran – oto prawdziwe zastosowania kościanych igieł i szydeł sprzed wielu tysięcy lat. Wbrew wcześniejszym przypuszczeniom nie służyły głównie do szycia odzieży. Były „szwajcarskimi scyzorykami” przez dużą część pradziejów.
Gdy myślimy o epoce kamienia przed oczami stają nam narzędzia wykonane z tego surowca. Uznawane są za kluczowe dla społeczności żyjących dziesiątki tysięcy lat temu. Mniej powszechna jest wiedza na temat przedmiotów, które na pierwszy rzut oka wydają się mało istotne. Jednym z nich jest kościana igła lub szydło. Igła i szydło – potężne narzędzia Gdy około 100 tysięcy lat temu nasi przodkowie zaczęli zasiedlać najzimniejsze zakątki planety, tego typu narzędzia odegrały kluczową rolę. Przez lata naukowcy stawiali jasną hipotezę: bez igły człowiek po prostu nie przetrwałby mrozu. Dzięki niej mogliśmy szyć dopasowane skórzane lub futrzane ubrania. Najnowsze analizy pokazują, że igła i szydło była dla wczesnego człowieka czymś znacznie więcej niż tylko narzędziem krawieckim. Historia tych narzędzi jest bardzo długa. Szydła z kości towarzyszą nam od około 75 tysięcy lat, chociaż narzędzia z tego surowca są zdecydowanie bardziej wiekowe. Igły z uszkiem, czyli te z dziurką na nić, mają co najmniej 45 tysięcy lat. To one umożliwiły nam ekspansję na cały glob, w tym do Ameryki Północnej. Bez nich nasi przodkowie byliby bezbronni wobec potęgi zimy. Jednak czy to jedyna funkcja tych małych przedmiotów? Detektywistyczna praca w cyfrowym archiwum Dr McKenna Litynski z University of Wyoming w USA postanowiła to sprawdzić za pomocą nowoczesnych metod. Zamiast kopać w ziemi, przeprowadziła badanie ilościowe na ogromną skalę. Przeszukała setki dokumentów etnograficznych z XVIII i XX wieku. Skupiła się na 59 grupach rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Analizowała dwa główne typy narzędzi: igły oraz szydła. Igła ma charakterystyczny rowek lub uszko i przechodzi przez materiał. Szydło natomiast nie ma dziurki i służy jedynie do nakłuwania otworów. Chciała sprawdzić, czy klimat faktycznie zmuszał ludzi do częstszego sięgania po te przedmioty. Wykorzystano bazę danych eHRAF World Cultures, która jest gigantycznym archiwum ludzkich obyczajów. Dzięki temu mogła zobaczyć, jak te narzędzia były używane w praktyce. Wnioski z tej analizy opublikowano w czasopiśmie w „PLOS One”. Co mówią liczby? Wielofunkcyjność w mrozie Wyniki badania były jednoznaczne, ale i bardzo zaskakujące. Potwierdzono, że im zimniej, tym częściej ludzie używają igieł i szydeł. W skrajnie niskich temperaturach (-35,5°C) szansa na ich użycie wynosi aż 52%. Gdy robi się cieplej (+12,9°C), prawdopodobieństwo to spada do 37%. To dowód na to, że technologia szycia była kluczowa dla przetrwania mroźnych zim. Produkcja odzieży okazała się najważniejszą czynnością powiązaną z tymi narzędziami. To jednak tylko jedna strona medalu. Okazało się, że aż 69% wszystkich odnotowanych zastosowań igieł i szydeł nie miało żadnego związku z walką z zimnem. Dawni ludzie używali igieł do tatuowania skóry, zszywania ran, wyplatania koszy, a nawet w skomplikowanych ceremoniach religijnych. Igły służyły także do wytwarzania biżuterii. Pokazuje to, że narzędzia te były prawdziwymi „multi-toolami” tamtych czasów. Dlaczego to badanie zmienia naukę? Postęp w nauce dzięki temu badaniu polega na przełamaniu starych schematów. Do tej pory archeolodzy, widząc igłę, myśleli głównie o ubraniach. Teraz wiedzą, że muszą wziąć pod uwagę więcej możliwości. – Ostatecznie, istotne są nie tylko same narzędzia, ale także ludzie, którzy kiedyś ich używali. Poprzez badanie igieł i szydeł pod różnymi kątami, archeolodzy tacy jak ja mogą odkryć szerszeą historię ludzkiej pomysłowości, zdolności adaptacyjnych i ewolucji kulturowej na przestrzeni ostatnich kilku tysięcy lat na całym świecie – mówi dr Litynski. Sama obecność igły na stanowisku archeologicznym nie musi oznaczać produkcji futrzanego odzienia. Mogło to być miejsce, gdzie wykonywano tatuaże lub tworzono rytualne przedmioty. Warto zaznaczyć, że badanie opiera się na analogiach etnograficznych. Jego założenie było takie, że nowożytne społeczności zachowywały się tak samo, jak te sprzed dziesiątków tysięcy lat. Czy słusznie? Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Starożytny traktat Archimedesa odnaleziony. Skrywał się pod średniowiecznymi modlitwami
Średniowieczny recykling nie zdołał całkowicie wymazać geniuszu starożytności. Po latach poszukiwań odnaleziono jedną z trzech brakujących kart słynnego dzieła starożytnego matematyka, Archimedesa, ale pokrytą chrześcijańskimi modlitwami. Nowe metody badawcze pomogą ujawnić kolejne fragmenty starożytnego dzieła.
Archimedes z Syrakuz był jednym z największych umysłów antyku. Jego traktaty przetrwały wieki, ale w postaci kopii. Ale nawet te dokumenty nie zawsze były traktowane z należytym im szacunkiem. Ta historia dotyczy jednego z nich. Niełatwe losy starożytnych ksiąg Archimedes żył w III wieku p.n.e. Jednak jego dzieła zachowały się tylko dzięki skrybom, którzy kopiowali je w kolejnych wiekach. Zachowały się w tzw. palimpseście Archimedesa, który powstał w X wieku w Konstantynopolu, czyli dzisiejszym Stambule. W nim zawarte są dzieła starożytnego matematyka, w tym słynne „O ciałach pływających”. To właśnie w nim zawarte jest prawo Archimedesa, określające siłę wyporu jako ciężar cieczy wypartej przez ciało. Według legendy Archimedes w czasie kąpieli w wannie zauważył, że ilość wody wypływającej z wanny odpowiadała objętości ciała zanurzanego w wodzie. Wówczas miał z niej wyskoczyć z okrzykiem Eureka!, czyli „znalazłem”. A czym jest „palimpsest”? W ten sposób określa się manuskrypt powstały na wcześniej już zapisanych pergaminach. W średniowieczu pergamin, wykonany ze skóry zwierzęcej, był towarem luksusowym. Gdy mnisi potrzebowali miejsca na nowe teksty modlitewne, po prostu zeskrobywali stare teksty. Taki los spotkał też kopię dzieł Archimedesa. Zaginiona strona starożytnego dzieła Na początku XX wieku badacz Johan Ludvig Heiberg uwiecznił palimpsest Archimedesa na fotografiach. Był to ostatni moment, kiedy świat widział księgę w całości. Potem losy rękopisu stały się burzliwe. W 1996 roku francuskie Ministerstwo Kultury pozwoliło na sprzedaż manuskryptu prywatnemu kolekcjonerowi. Zanim jednak cenny zabytek trafił do Walters Art Museum w Baltimore, przeszedł przez wiele rąk. W trakcie tych wędrówek trzy strony gdzieś przepadły. Przez lata naukowcy mogli badać te konkretne fragmenty palimpsestu tylko analizując czarno-białe zdjęcia Heiberga z początku XX wieku. Brakujące strony stały się celem poszukiwań historyków. Co skrywa odkryta pergaminowa stronica? Sytuacja zmieniła się dzięki dociekliwości Victora Gysembergha z francuskiego instytutu CNRS. Badacz ten zidentyfikował jedną z zaginionych kart w zbiorach Musée des Beaux-Arts w Blois. Jej rozpoznanie było możliwe dzięki precyzyjnemu porównaniu oryginału z historycznymi fotografiami z Królewskiej Biblioteki Danii. Odnaleziona strona jest niezwykła ze względu na swój stan zachowania. Mądrości starożytnego matematyka są częściowo pokryte tekstem modlitw zapisanych przez średniowiecznego mnicha. Ale można pod nimi odczytać wyraźne fragmenty traktatu „O kuli i walcu”. Obok tekstu wciąż widoczne są diagramy geometryczne nakreślone ręką starożytnego kopisty. Druga strona pergaminu skrywa jednak większą tajemnicę. W XX wieku naniesiono na nią iluminację, czyli kolorową ilustrację. Przedstawia ona biblijną scenę – proroka Daniela w jaskini lwów. Ta piękna scena całkowicie zasłoniła antyczny tekst. Obecnie tradycyjne metody badania są tu bezsilne i nie da się pod nią nic ujrzeć. Przyszłość badań palimpsestu Badacze planują wykorzystać obrazowanie multispektralne do zajrzenia pod scenę biblijną. Chcą również użyć fluorescencji rentgenowskiej opartej na synchrotronie. To potężne narzędzie pozwoli „prześwietlić” obraz ukazujący proroka Daniela i odczytać ukryte pod nim mądrości matematyczne. Odkrycie zaginionej strony palimpsestu rozbudziło na nowo apetyty naukowców. Planują oni ponowne zbadać cały palimpsest Archimedesa przy użyciu najnowocześniejszych metod. W ten sposób chcą odczytać fragmenty, które do tej pory pozostawały nieczytelne. Źródło: Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wiosenne przesilenie czy tylko wymówka? Naukowcy sprawdzili ten fenomen na 400 osobach
Wiele osób narzeka na brak energii, gdy tylko zakwitną pierwsze pąki na drzewach albo gdy po wielu zimnych i pochmurnych zimowych dniach zrobi się cieplej i bardziej słonecznie. Nazywamy to wiosennym przesileniem i szukamy ratunku w witaminach lub dodatkowej kawie. Najnowsze badania szwajcarskich naukowców sugerują jednak, że problem może tkwić w naszych głowach, a nie w biologii.
W ostatnich dniach słupek rtęci wystrzelił gwałtowanie w górę. Temperatura sięga miejscami nawet 17 stopni Celsjusza. A do tego doszły dni pełne upragnionego słońca. Ludzie, podobnie jak zwierzęta, podlegają rytmom natury. Zmiany długości dnia wpływają na nasz sen i procesy okołodobowe, ale w społeczeństwach uprzemysłowionych te różnice są mniej widoczne niż u ludów pierwotnych. Mimo to wiele osób skarży się właśnie teraz na zmęczenie, które czasem określa się jako wiosenne przesilenie. Do tej pory jednak brakowało mocnych dowodów naukowych na istnienie takiego syndromu. Naukowcy postanowili sprawdzić, czy to zjawisko to fakt, czy tylko miejska legenda. Wiosenne przesilenie pod lupą badaczy Dwoje szwajcarskich badaczy, dr Christine Blume z Uniwersytetu w Bazylei i dr Albrecht Vorster ze Szpitala Uniwersyteckiego w Bernie opublikowało właśnie wyniki analiz dotyczących przesilenia wiosennego, na platformie bioRxiv, która udostępnia artykuły naukowe przed recenzją. Naukowcy przez ponad rok, od kwietnia 2024 do września 2025 roku, obserwowali grupę ponad 400 dorosłych osób. Uczestnicy, głównie kobiety, co sześć tygodni wypełniali szczegółowe kwestionariusze online. Naukowcy mierzyli ich: poziom zmęczenia, senność w ciągu dnia, jakość snu. Używali do tego profesjonalnych narzędzi, które oceniają wpływ zmęczenia na codzienne życie. Dzięki tak gęstej sieci pomiarów mogli wychwycić każdą, nawet najmniejszą sezonową zmianę. Zaskakujący wynik. Wiosną mamy więcej sił? Wyniki badania okazały się dla wielu osób zimnym prysznicem. Aż 47% uczestników zadeklarowało na wstępie, że cierpi na wiosenne zmęczenie. Jednak twarde dane statystyczne opowiedziały zupełnie inną historię. Analizy nie wykazały żadnych istotnych wahań zmęczenia ani senności zależnych od pory roku. Poziom bezsenności i jakość snu pozostawały stabilne przez pełne dwanaście miesięcy. Co najbardziej zaskakujące, zmęczenie odczuwane podczas codziennych zajęć... malało wraz z wydłużaniem się dnia. Oznacza to, że z biologicznego punktu widzenia w marcu powinniśmy czuć się lepiej, a nie gorzej. „Podsumowując, wyniki dostarczają dowodów przeciwko temu, że zmęczenie wiosenne jest rzeczywistym sezonowym zjawiskiem. Rozbieżność między wysokim wskaźnikiem samooceny tego zjawiska a stabilnymi wzorcami długoterminowymi sugeruje, że zmęczenie wiosenne może odzwierciedlać kulturowe etykietowanie i wynikać z uprzedzeń poznawczo-percepcyjnych, a nie odzwierciedlać rzeczywistego syndromu sezonowego” – czytamy w podsumowaniu publikacji naukowej. Dlaczego oszukujemy własne zmysły? Skąd więc bierze się to nasze marudzenie na przedwiośnie, skoro liczby mówią co innego? Naukowcy wskazują na tak zwany „efekt etykiety”. W naszej kulturze termin przesilenia czy zmęczenia wiosennego jest tak popularny, że staje się gotowym wyjaśnieniem dla każdego gorszego dnia. W marcu każdy spadek formy nazywamy przesileniem, ignorując fakt, że w listopadzie czuliśmy się tak samo. Utwierdzamy się jednak w tym, że nasze chwilowe zmęczenie wynika ze zmiany pory roku z tego względu, że na ten temat trąbią media. Zatem z nowych badań wynika, że mamy do czynienia z fascynującym fenomenem psychologicznym, a nie biologiczną adaptacją. Musimy jednak pamiętać, że artykuł ukazała się na platformie, która umożliwia publikacje artykułów nie poddanych jeszcze recenzji przez innych badaczy, więc należy do nich podchodzić z pewną ostrożnością. Ale duża grupa badanych osób i afiliacje naukowców wskazują na wysoką jakość przeprowadzonych eksperymentów. Źródło: bioRxiv Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rewolucja w zagłębiu francuskiej sztuki naskalnej. Pradziejowy żubr i maska „przemówiły”
Datowanie malowideł naskalnych z rejonu Dordogne, gdzie odkryto słynną jaskinię Lascaux, przez lata opierało się przede wszystkim na analizach stylistycznych. Teraz naukowcy sięgnęli po spektroskopię odbiciową i spektroskopię Ramana, by sprawdzić skład pradawnych barwników. Wynik okazał się przełomowy, bo w części malowideł wykryto obecność węgla. Ten składnik umożliwia osadzenie tych dzieł na osi czasu.
Region Dordogne w południowo zachodniej Francji to prawdziwe serce pradawnej sztuki jaskiniowej. Znajdują się tam tysiące malowideł naskalnych wykonanych tysiące lat temu. Poważny problem stanowi jednak precyzyjne określenie wieku tych pradziejowych arcydzieł. Naukowcy znaleźli na to sposób. W poszukiwaniu węgla Zespół badaczy pod kierunkiem prof. Iny Reiche z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) opublikował właśnie na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „PNAS” ważny artykuł dotyczący wieku malowideł naskalnych z obszaru Dordogne. Przez długi czas panowało przekonanie, że tamtejsze malowidła wykonano wyłącznie z barwników mineralnych. Artyści mieli używać tlenków żelaza i manganu, które nadawały dziełom barwy czerwone, żółte i czarne. Problem polega na tym, że minerały nie zawierają węgla drzewnego. A ich wydatowanie możliwe byłoby tylko w przypadku takiej organicznej domieszki. Dlatego badacze zaczęli wnikliwie analizować malowidła w ich poszukiwaniu. Bardzo stare malowidła. Ale jak stare? W regionie Drodogne znajduje się m.in. słynna jaskinia Lascaux, znana z przepięknie wykonanych wizerunków zwierząt. Ale podobnych grot jest więcej, dlatego obszar ten znalazł się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Wiek malowideł z reguły był określany na około 18 000–16 000 lat na podstawie analiz stylistycznych i porównania do innych wytworów sztuki paleolitycznej. Francuscy badacze postanowili zweryfikować to datowanie. Nowe technologie przynoszą niespodziewane wyniki Wszystko zmieniło się, gdy naukowcy zastosował nowoczesne metody obrazowania. Użyli spektroskopii odbiciowej (RIS) oraz spektroskopii Ramana. Ku zaskoczeniu wszystkich, urządzenia wykryły obecność węgla w niektórych malowidłach. To była sensacja, ponieważ wcześniej sądzono, że w tym regionie nie używano węgla drzewnego jako składnika pradziejowej „farby”. Odkryty barwnik to prawdopodobnie pozostałości spalonego drewna, które idealnie nadaje się do badań radiowęglowych. Byk i maska przemówiły Mikroskopijne próbki barwnika pobrano w słynnej jaskini Font-de-Gaume. Badacze wybrali dwie figury zidentyfikowane jako wykonane z domieszką węgla. Pierwszą jest żubr. Próbkę pobrano z jego głowy, z miejsca między rogami. Drugim obiektem jest malowidło określone jako maska. Z niej pobrano trzy próbki: z lewego oka oraz górnej i dolnej wargi. Archeolodzy podkreślają, że gołym okiem nie widać miejsca pobrania próbek, więc malowidła nie uległy zniszczeniu. Z analiz fizykochemicznych (metodą radiowęglową) uzyskano prawdopodobne daty wykonania malowideł. Żubr ma ok. 13 tys. lat, a maska – 14–16 tys., co oznacza, że są nieco młodsze, niż do tej pory sądzono. Przyszłość badań sztuki paleolitycznej W ocenie autorów artykułu, to badanie to naukowy przełom w kwestii bardziej precyzyjnego datowania malowideł naskalnych z rejonu Dordogne. Są niemal pewni, że niewielka domieszka węgla znajduje się w innych malowidłach. Naukowcy zauważają, że węgiel drzewny był w czasach paleolitu materiałem wszechobecnym i łatwym do zdobycia, więc nie ma powodu, dla którego nie miałby być używany również w innych okolicznych jaskiniach. Badanie to jest określane jako kamień milowy dla prehistorii w Dordogne, bo dostarcza pierwszych twardych dowodów eksperymentalnych na wiek tamtejszej sztuki naskalnej. Może to stać się standardem dla innych słynnych stanowisk paleolitycznych w tej części Francji. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szamanka w kolorach lata – nowe oblicze słynnego szamańskiego grobu sprzed tysiącleci
Dziewięć tysięcy lat temu w Bad Dürrenberg w dzisiejszych Niemczech pochowano kobietę z dzieckiem w ramionach. Dziś dzięki nowoczesnym analizom wiemy, że była to szamanka pożegnana z niezwykłymi honorami. Analiza pyłków ujawniła, że otaczały ją lecznicze rośliny i wielobarwne polne kwiaty. To potwierdza wysoką rangę kobiety w pradziejowej społeczności.
W 1934 roku robotnicy budujący kanalizację w Bad Dürrenberg w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt, natknęli się na niezwykły pochówek. Archeolodzy mieli wtedy tylko jedno popołudnie na jego eksplorację. W pośpiechu wyciągnięto szkielet 30–40 letniej kobiety złożony wraz z sześciomiesięcznym dzieckiem oraz porożami jeleni. Później okazało się, że wykonano z nich maskę lub rodzaj nakrycia głowy. W grobie były też wisiorki z zębów zwierzęcych. To wyposażenie świadczy o szczególnym statusie zmarłej – archeolodzy stwierdzili, że byłą to szamanka, duchowa przywódczyni swojej grupy. Ustalono, że żyła 9 tysięcy lat temu. Jej grób stał się jednym z najbardziej intrygujących pochówków mezolitycznej Europy. Wielki come back archeologów W ostatnich latach badacze powrócili na to stanowisko archeologiczne i postanowili zlokalizować miejsce pochówku. To zadanie się udało. Jednocześnie zarejestrowano masę informacji, które pominięto w czasie badań w latach 30. XX wieku. Odkryte teraz skarby nie mają wielkiej wartości materialnej, bo są to próbki ziemi zawierające mikroślady. Te zdradziły masę informacji na temat pradziejowego pochówku. W tym celu naukowcy spędzili wiele godzin w czasie analiz laboratoryjnych. Kwitnący pradziejowy grób W analizowanej ziemi pochodzącej z wypełniska komory grobowej eksperci znaleźli masę kwitnących roślin. Nie jest to pierwszy pradziejowy grób, do którego włożono kwiaty. Najgłośniejszym przypadkiem były znaleziska w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar w górach Zagros w Iraku, gdzie rzekomo stwierdzono niezwykle wysokie stężenie pyłków kwiatowych. Archeolodzy zinterpretowali to jako pozostałości kwiatów złożonych przy zmarłym, ale obecnie to ustalenie jest podważane. Jednakże bardziej pewne znaleziska świadczące o obecności kwiatów w grobach pochodzą sprzed kilkunastu tysięcy lat z czterech grobów z jaskini Raqefet w Izraelu. Łowcy-zbieracze wyłożyli kwiatami jamy grobowe. Kwiaty w grobie szamanki? Analizy gleby z grobu szamanki w Bad Dürrenberg przeprowadziła Elisabeth Endtmann z Urzędu Geologii i Górnictwa Landu Saksonia-Anhalt. Ekspertka wykryła pyłki roślin kwitnących – co sugeruje, że do pochówku doszło w lipcu. Jak podaje w komunikacie Landowy Urząd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt, duże natężenie pyłków było zlokalizowane przy głowie zmarłej. Znaleziono tam pyłek z wizualnie atrakcyjnych roślin kwiatowych, takich jak: wiązówka błotna, dziewanna, jaskier, świerzbnica polna. Wiązówka błotna kwitnie na biało, kremowo, różowo lub czerwono; dziewanna jest zazwyczaj żółta, rzadko biała lub fioletowa; jaskier jest jaskrawożółty; świerzbnica polna jest fioletowa lub niebieska. – Pyłek prawdopodobnie utknął we włosach szamanki, gdy jeszcze żyła. Możliwe jednak, że jej głowę umieszczono na kwiatach podczas pogrzebu. Niestety, ze względu na niewielką liczbę znalezionych próbek pyłku, nie jest możliwe uzyskanie ostatecznej pewności – wyjaśnia Elisabeth Endtmann. „Apteczka” w grobie? Badanie pyłków przyniosło jeszcze dwa dodatkowe fascynujące wnioski. Po pierwsze, w grobie znaleziono rośliny znane z medycyny ludowej, takie jak brzoza, kruszyna, chmiel i przywrotnik. To sugeruje, że szamanka mogła być ekspertką od leczenia ran, bólów głowy czy bezsenności. – Oczywiście nie jest jasne, czy szamanka z Bad Dürrenberg była świadoma leczniczych właściwości tych roślin. Jednak istnieją liczne przykłady etnograficzne szamanów stosujących rośliny lecznicze, a łowcy-zbieracze, którzy żyją w zgodzie ze swoim środowiskiem i w harmonii z nim, często posiadają taką wiedzę – wyjaśnia Harald Meller, jeden z głównych archeologów landu. Po drugie, analiza okresów kwitnienia tych roślin pozwoliła ustalić datę pogrzebu. Największa liczba znalezionych kwiatów kwitnie jednocześnie w lipcu i to właśnie ten miesiąc naukowcy wskazują jako czas śmierci i pochówku szamanki. Szamanka na wystawie Od 27 marca do 1 listopada 2026 r. w Muzeum Prehistorii w Halle będzie można obejrzeć ekspozycję prezentującą nowe dane płynące z analizy grobu szamanki. Do tego miasta można wpaść też z innych powodów – na przykład świetnie zachowało się jego stare miasto. Warto też odwiedzić planetarium w Halle, znajduje się w dawnym gazometrze na zielonej Wyspie Solnej, zaledwie kilka kroków od centrum miasta. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Historia ukryta pod kostką brukową. Georadar odsłonił zaginioną świątynię sprzed 700 lat
Pod brukiem placu miejskiego przez stulecia skrywały się ślady dawnej świątyni. Jej istnienie znano z dokumentów, ale brakowało dowodów na to, jak naprawdę wyglądała. Sytuację zmieniły badania przeprowadzone z użyciem georadaru. Urządzenie odsłoniło dokładny układ murów średniowiecznej budowli w jednym z najbardziej malowniczych miast Niemiec.
Rothenburg ob der Tauber w Bawarii to miasto o niezwykłej, ale i bolesnej przeszłości. Uchodzi za jedno z lepiej zachowanych średniowiecznych miasteczek w Europie. Dlatego każdego roku jest celem niezliczonych wycieczek. Około 1180 roku powstała tu jedna z najstarszych dzielnic żydowskich w południowych Niemczech. Miasto było promieniującym na całą Europę ośrodkiem nauki. Serce tej społeczności stanowiła synagoga przy dzisiejszym placu Kapellenplatz. Historia tego miejsca jest pełna dramatycznych zwrotów akcji. W 1298 i później w 1349 roku doszło do brutalnego pogromu. Synagoga została odebrana żydowskiej gminie i przekazana miastu. Kilkadziesiąt lat później, w 1406 roku, świątynię przebudowano na chrześcijańską kaplicę maryjną. W 1805 roku rozebrano ją, a wszelki ślad po konstrukcji zaginął. Przez wieki jedynym dowodem na istnienie tej budowli były stare rysunki. Georadar, czyli „rentgen” w dłoniach archeologa Przełom nastąpił w 2025 roku podczas przebudowy placu. Archeolodzy natrafili wtedy na masywne fundamenty z wapiennych bloków. Jednak prawdziwa rewolucja przyszła w ostatnim czasie. Naukowcy z Bawarskiego Urzędu Ochrony Zabytków (BLfD) użyli georadaru. Działanie georadaru można porównać do echolokacji u nietoperzy. Maszyna wysyła fale radiowe, które odbijają się od podziemnych murów i wracają do odbiornika. Dzięki temu naukowcy widzą, co kryje się pod ziemią, nie niszcząc zabytkowej tkanki. Jest to archeologia bezinwazyjna – szybka i często niezwykle precyzyjna. Co widzi „oko” maszyny? Wyniki badań georadarowych przeszły najśmielsze oczekiwania. Urządzenie pozwoliło w pełni odtworzyć plan synagogi, która okazała się imponującą budowlą. Jej mury miały około metra grubości. Główna sala to prostokąt o wymiarach 16 na 11 metrów. To daje 180 metrów kwadratowych powierzchni – synagoga była więc jedną z największych w całym Świętym Cesarstwie Rzymskim. Georadar dał wgląd w detale, których nie udało się poznać w czasie wykopalisk. Dokładnie w centrum budynku radar wykrył strukturę o wymiarach 4 na 3 metry. To fundamenty bimy, czyli podestu, z którego odczytywano Torę. Na wschodniej ścianie odkryto też specjalny aneks, w którym przechowywano zwoje tej świętej księgi judaizmu. Takie detale pozwalają datować budowlę na okres sprzed 1300 roku, ponieważ później takich aneksów już nie budowano. Co ciekawe, archeolodzy dzięki zastosowaniu georadaru, byli stanie prześledzić na podstawie pomiarów proces przemiany synagogi w kaplicę maryjną z początku XV wieku – od strony wschodniej dobudowano wieloboczne prezbiterium w stylu gotyckim. Udokumentowany plan Kaplicy Matki Boskiej odpowiada zachowanym ilustracjom z XVIII wieku. Historia pod nowym brukiem Dzięki technologii wiemy już, że cała synagoga wraz z dobudowaną częścią dla kobiet zajmowała aż 210 metrów kwadratowych. Mogła pomieścić blisko 400 osób, co świadczy o potędze ówczesnej gminy żydowskiej. Dziś archeolodzy nie muszą już wszystkiego wykopywać, by „zobaczyć” przeszłość. Większość fundamentów pozostanie bezpiecznie ukryta pod nowym brukiem placu Kapellenplatz. Plan synagogi zostanie jednak zaznaczony na powierzchni w postaci nowego układu kostki brukowej. W ten sposób, dzięki połączeniu średniowiecznych murów i XXI-wiecznej technologii, historia Rothenburga znów stanie się widoczna dla każdego przechodnia. Taki sposób markowania dawnych, nieistniejących budowli stosowany jest w różnych miastach na całym świecie. Innym kolorem kostki brukowej zaznaczono na przykład lokalizację bram miejskich w Poznaniu. Źródło: BLfD Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kogo spotkali Słowianie, gdy weszli na ziemie dzisiejszej Polski? – biała plama, która zaczyna się wypełniać
Słowianie na ziemiach polskich pojawiają się dopiero w VI wieku – notują ich dwaj historycy, bizantyński Prokopiusz i gocki Jordanes. Czy kogoś zastali nad Wisłą i Odrą? – opowiada historyk dr Michael-Morys Twarowski w naszym podcaście.
Pochodzenie Słowian wywołuje wiele emocji nie tylko wśród archeologów, genetyków czy historyków, ale też pasjonatów dziejów naszego kraju. O swojej perspektywie dotyczącej zasiedlenia Polski przez Słowian opowiada dr Michael Morys-Twarowski. Polska w I tysiącleciu. Biała plama? Domeną archeologów są dzieje aż do pojawienia się pisma. W przypadku Polski cezurą jest przyjęcie chrztu w 966 roku. Jednak – zdaniem dr. Michaela Morysa-Twarowskiego – całkiem sporo można powiedzieć o tym, co działo się nad Wisłą i Odrą przed tym momentem, na podstawie źródeł historycznych, ale zewnętrznych. O tym opowiada w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski poznał ten temat dogłębnie, przygotowując książkę pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Skąd przybyli Słowianie? Jednym z pytań, które dr Morys-Twarowski zadaje sobie w książce, jest pochodzenie Słowian. Do tej pory w nauce są promowane dwie koncepcje: autochtoniczna i allochtoniczna. Pierwsza zakłada, że Słowianie nie musieli migrować do Polski, bo w jej granicach „byli od zawsze”. Druga zakłada, że przybyli ze wschodu w VI wieku i niedawne badania genetyczne silnie ją wspierają. W ocenie historyka te dwie koncepcje „pod wieloma względami się uzupełniają”. Jak to możliwe? Według niego południe Polski mogło być w dużej mierze wyludnione – do czego przyczyniły się m.in. krwawe najazdy Hunów. W ostatnim czasie archeologom udało się odkryć w Małopolsce koronny dowód obecności Hunów – pochówek dwóch dzieci – Huna i autochtona. Z kolei na północy przetrwać miały skupiska ludności germańskiej, które napotkali migrujący Słowianie. Dr Morys-Twarowski zadaje kluczowe pytanie: co oznaczało być Słowianinem i wskazuje na… język. Słowianie, którzy napotkali potomków Wandalów czy Lugiów na Kujawach czy w Wielkopolsce, mogli nie tylko walczyć ze sobą, ale też współpracować. „Autochtoni, należący do innych ludów czy mówiący innymi językami, stawali się Słowianami” – opisuje w książce dr Morys-Twarowski. Według niego „pewna skłonność do anarchii” wśród Słowian i ich egalitaryzm był magnesem dla innych nacji. W poszukiwaniu źródeł Ekspert przyznaje, że gdy w VI wieku na teren Polski napłynęli Słowianie, nastąpiła pustka jeśli chodzi o źródła pisane na temat tego, co działo się nad Wisłą i Odrą. Było to związane z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Historycy italscy mieli inne zmartwienia niż zgłębianie tego, co działo się z dala od Rzymu. Również Bizantyjczycy nie interesowali się tak bardzo tym, co się działo tak daleko na północ od Dunaju. – W IX wieku następuję „rozkwit źródeł” i możemy zmapować sobie wszystkie plemiona czy ludy mieszkające na obecnych terenach Polski – wskazuje dr Morys-Twarowski. Kim były? O tym posłuchacie w naszym wideopodcaście. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ pod światło, obracały go w dłoniach i lizały. Zwykły kamień porzuciły w trawie już po kilku minutach. Skarby wśród kamieni – test nr 2 Kolejne testy miały wyjaśnić, co konkretnie przyciąga szympansy do kryształów. Badacze zmieszali małe kryształy ze zwykłymi otoczakami. Małpy w kilka sekund wyłowiły „skarby” spośród mniej atrakcyjnych kamieni. Nawet jeśli kryształ był nieprzezroczysty, ale miał geometryczny kształt, wzbudzał zainteresowanie. Co przyciąga małpy do kryształów? Naukowcy odkryli dwa główne „magnesy” przyciągające uwagę szympansów: przezroczystość; geometrię. W świecie przyrody proste linie i płaskie powierzchnie są bardzo rzadkim fenomenem. Natura kocha krzywizny i nieregularność. Kryształ, ze względy na swoją formę, odbiega od tej reguły. Przodkowie człowieka a kryształy Wyniki badania sugerują, że fascynacja kryształami nie jest tylko ludzką cechą, ale ma podłoże ewolucyjne. Analiza zachowania szympansów pozwala nam lepiej zrozumieć, jak rodziła się ludzka zdolność do abstrakcyjnego myślenia. Zbieranie przedmiotów „bezużytecznych”, ale ładnych, mogło być pierwszym krokiem do stworzenia sztuki i religii. Jak piszą badacze: „Złożona z powtarzalnych wzorów struktura kryształów zaoferowała umysłowe wzorce, stanowiące fundament dla artystycznej abstrakcji”. Fascynacja tymi obiektami mogła stymulować rozwój mózgu i umiejętność rozpoznawania wzorców. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy lud spod Ślęży dotarł do Kordoby? Historyk opowiada o zapomnianej migracji sprzed 1500 lat
Silingowie, germańskie plemię, które zamieszkiwało tereny Dolnego Śląska, ruszyło wraz z innymi barbarzyńskimi plemionami na zachód. Osiedli w rejonie dzisiejszej Kordoby w Hiszpanii – opowiada w podcaście National Geographic Polska dr Michael Morys-Twarowski.
Często uważa się, że historycy zajmujący się dziejami Polski, swoją pracę rozpoczynają od momentu powstania państwa Piastów w drugiej połowie X wieku. Okazuje się, że źródła pisane – choć dość szczątkowe – oświetlają też wcześniejsze stulecia w I tysiącleciu n.e. Czy na ich podstawie wiemy, kto i jak żył nad Wisłą? Historyk na tropie zapomnianych ludów Informacje historyczne na temat ludów, które zamieszkiwały dzisiejszą Polskę przed powstaniem Polski zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski ukończył prawo i amerykanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, na tej samej uczelni obronił doktorat z historii. Jest popularyzatorem historii, współpracował z licznymi tygodnikami i wiodącymi polskimi portalami. Tajemnica jednego ludu spod Ślęży Jak opowiada w podcaście dr Morys-Twarowski, najważniejszym wandalskim plemieniem, które opuściło obszar Dolnego Śląska pod wpływem inwazji Hunów na początku V wieku, byli Silingowie. – Przypuszcza się, że z racji nazwy zamieszkiwali gdzieś w okolicach góry Ślęży – opowiada historyk. Silingowie wdarli się z innymi ludami na teren Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że plądrowali kilka lat Galię, a w 409 roku przekroczyli Pireneje. Silingowie zajęli prowincję Hispania Baetica ze stolicą w Kordobie. Z Hiszpanii do Italii – dalsza wędrówka Silingów Rzymianie wynajęli Wizygotów do wytępienia Silingów. Pojmali ich króla Fredbala i zdziesiątkowali to wandalskie plemię. Chociaż zapewne nieliczni ocaleli z tego pogromu. W połowie V wieku w północnej Afryce powstało państwo Wandalów. Stamtąd lud ten wyprawiał się do Europy. – Wandalowie zdobyli Rzym w 455 roku i nie jest to ryzykowna hipoteza, że wśród tych starszych żołnierzy wandalskich mógł się znaleźć jakiś Siling, który brał udział w wędrówce ludów kilka dekad wcześniej – mówi dr Morys-Twarowski, sugerując, że jakaś osoba żyjąca na terenie Śląska, wkroczyła w 455 roku do Wiecznego Miasta. Nie tylko Silingowie W podcaście historyk opowiada też o migracji Gotów, którzy przemieścili się z rejonu Pomorza Gdańskiego w kierunku Ukrainy. – Tam stworzyli dość dużą strukturę polityczną. Sam opis migracji gockiej znajduje odbicie w źródłach archeologicznych – podkreśla dr Morys-Twarowski. Historyk opowiada też o tym, że w IV–V wieku naszej ery na południu polski mieszkali… jaskiniowcy. Ludzie ci chronili się w pieczarach przez migrującymi i agresywnymi ludami. Jedną z takich jaskiń jest jaskinia Wisielca na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Odkryto tam liczne i cenne artefakty sprzed 1500, a wśród nich fibule, zawieszki i paciorki. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.