Hieroglify egipskie – czym było zagadkowe pismo starożytnych Egipcjan?
Hieroglify egipskie do dziś są pełne zagadek. Naukowcy spierają się o to, jak powstał ten system zapisu. Wiadomo, że odegrały kluczową rolę w powstaniu słynnej cywilizacji faraonów. A jaki jest ich związek z naszym dzisiejszym alfabetem?
W tym artykule: Skąd się wzięły hieroglify? Co skrywa literatura egipska? Ile jest rodzajów pisma egipskiego? Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Niewiarygodne początki hieroglifów egipskich. Do czego one służyły? Kto umiał je pisać i czytać? Zapomnienie i ponowne odkrycie znaczenia hieroglifów – jak i kto do tego doszedł? Co wspólnego ma współczesny alfabet z hieroglifami? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się poniżej. Polecamy też artykuł o symbolach egipskich. Skąd się wzięły hieroglify Egipcjanie wierzyli, że mowa pochodzi od bogów. Dla przykładu, w jednej wersji mitu o stworzeniu świata to bóg Ptah nadał mu obraz wyrażany w hieroglifach. Owo pismo hieroglificzne nie tylko opisywało świat, ale było sprawczą magią (heka), zaklęciami mającymi nad nim władzę. Okazuje się, że początki pisma starożytnego Egiptu wyglądały zupełnie inaczej. Jego rozwój nie trwał tak długo, jak w przypadku pisma klinowego na Bliskim Wschodzie. Powstanie pisma egipskiego było prawdopodobnie dość nagłym wynalazkiem. Jednak jego początki do dziś są niejasne. Wiadomo, że działo się to w końcu IV tysiąclecia. Jednak dopiero w czasach III–VI dynastii nastąpił wielki rozwój piśmiennictwa. Trzeba też pamiętać, że hieroglif nie musi się zawsze odnosić do pisma starożytnego Egiptu. Znacznie później swoje hieroglify zaczęli stosować np. Hetyci. W języku potocznym czasami określa się tym mianem nieczytelne pismo. Co zapisywano pismem hieroglificznym w piramidach? formuły ofiarne, apele do żywych, zaklęcia czy też wypowiedzenia. Egipskie mumie przemówiły. Rozwikłano zagadkę śmierci sprzed 2600 lat Koniec stycznia obrodził ciekawymi wydarzeniami dla miłośników historii. Dzięki dociekliwym naukowcom dwie egipskie mumie przemówiły. Jedna dosłownie, własnym głosem poprzez model 3D jej ... Co skrywa literatura egipska? W okresie Średniego Państwa (chodzi zwłaszcza o okres panowania XII dynastii) obserwujemy rozwój form literackich. Niestety, większość dzieł pozostaje anonimowa. Niemniej jednak odnajdziemy wiele różnorodnych form, czasem podobnych do tych nam współczesnych. Uprawiane przez Egipcjan pisarstwo: legendy i bajki, epickie opowiadania, wydarzenia fantastyczne, relacje historyczne, nauki, pouczenia i maksymy moralizatorskie, senniki, papirusy prawnicze. Prawdziwą rewolucję w pisaniu spowodowała reforma faraona Amenhotepa IV w okresie już Nowego Państwa. Dopiero od wtedy zaczęto pisać w rzeczywistym języku mówionym (nowoegipskim, w odróżnieniu od poprzedniego pisma staroegipskiego). Dzięki temu literatura nabrała więcej realizmu. Hieroglify kojarzymy w egipskimi grobowcami, ale nie we wszystkich je znajdziemy. Na przykład w pierwszych piramidach nie wykonywano ich na ścianach. Znajdowały się tylko w ukrytych miejscach i pozostawili je robotnicy wznoszący te wielkie konstrukcje. Były to więc zapiski techniczne, mające wspomóc proces budowy Wraz z podbojem Egiptu przez Rzymian w 30 r. p.n.e pismo hieroglificzne traciło na znaczeniu. Ostatecznie rozwój chrześcijaństwa i języka koptyjskiego spowodował nagły spadek jego użytkowania. Najpóźniejszy znany nam zapis pochodzi z V w. Dziś egiptolodzy potrafią odczytać większość znaków hieroglificznych, ale nie wszystkie teksty przełożono na języki współczesne. Wynika to z tego, że jest ich tak dużo, a naukowców, którzy są w stanie tego dokonać, ciągle stosunkowo niewielu. Ile jest rodzajów pisma egipskiego Należy pamiętać, iż hieroglifami umiała posługiwać się jedynie wąska grupa najzdolniejszych z elity. Z czasem wyłonił się prostszy zapis dla kapłanów, zwany pismem hieratycznym. Trzecie i najbardziej praktyczne pismo egipskie jest zwane demotycznym. Przeznaczone było do użytku codziennego, ale i tak stosowała go bardzo wąska grupa wykształconych osób. Odczytanie tego całego systemu zajęło Europejczykom wieki. Ze względu na symboliczny wyraz znaków staroegipskiego pisma uważano niesłusznie, że hieroglify egipskie przedstawiają idee. Niemiecki językoznawca Athanasius Kircher w połowie XVII w. zaproponował inne założenie. Znaki, podobnie jak w wielu innych pismach, związane mają być raczej z fonetyką poszczególnych dźwięków. Dopiero jednak po odkryciu kamienia z Rosetty w 1799 r. nadarzyła się wspaniała okazja rozwikłania wielkiej zagadki starożytności. Spisany na kamieniu tekst sporządzono w trzech wersjach: w języku greckim oraz egipskim w zapisie hieroglificznym i w zapisie demotycznym. Rozpoczął się wielki wyścig w odszyfrowaniu starożytnego pisma. Ostatecznie całościowego odszyfrowania dokonał Francuz Jean-François Champollion w 1822 r. O rok szybciej od równolegle zajmującego się tematem Anglika Thomasa Younga. Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Odkodowanie hieroglifów egipskich oraz późniejsze znaleziska archeologiczne miały, jak się okazało, znaczący wkład w poszukiwanie źródeł pochodzenia alfabetu. Choć przypisywano mu rozpowszechnienie w Europie przez Fenicjan, to pytanie o pochodzenie budziło niemałe kontrowersje. Osobą, której udało się w 1859 r. znacząco rozjaśnić tę zagadkę był francuski egiptolog Emmanuel de Rougé. Rozwinął on argument o reorganizacji pisma egipskiego przez Semitów (potomków Fenicjan) w pierwszy znany nam alfabet. Ową obserwację znacząco rozwinął dopiero brytyjski uczony Isaac Taylor w 1899 r. Zabytki Egiptu – najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> I tak oto wiemy dziś, że litera A, czy też alfa była przekodowaniem egipskiego aleph. Przedstawiano go w postaci hieroglifu głowy byka itd. Alp po fenicku znaczy wół. Nie bez przyczyny mówi się, że pismo jest największym wynalazkiem ludzkości. Europejczycy, Amerykanie i wielu innych mieszkańców współczesnego świata dzisiaj używa w życiu codziennym zapisu, którego korzenie ocierają się o hieroglify egipskie. Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Często się mówi, że hieroglify w Egipcie czyta się od prawej do lewej. Tak naprawdę pismo egipskie odczytywano różnie. Generalnie wszystko zależało od tego, w którą stronę „patrzyły” znaki ludzi czy zwierząt. Trudno sobie wyobrazić, że Egipcjanie pisali i czytali aż w czterech różnych kierunkach. Oprócz wersji od lewej do prawej i prawej do lewej, dochodziły tryby o podwójnym kierunku. Z prawej na lewo i na dół oraz z lewej do prawej i na dół. Czytanie tekstów nie było więc linearnie poziomą czynnością, lecz czasem trzeba było czytać w dwóch kierunkach. W przeciwieństwie do współczesnego alfabetu, nauka hieroglifów może być prawdziwym wyzwaniem. W Polsce najlepszym miejscem do ich nauki jest kierunek orientalistyka-egiptologia wykładany na Wydziale Kultur Azji i Afryki na Uniwersytecie Warszawskim. Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Jednym z popularniejszych programów z informacjami na temat hieroglifów jest Fabricius. Po niedługim kursie, który oferuje Fabricius, można łatwo przejść do translatora z angielskiego na hieroglify egipskie. Nie jest to wielce skomplikowany proces, więc każdy może z niego korzystać. Już teraz możesz sprawdzić, jak wygląda zapis twojego imienia w piśmie egipskim. Źródła: Andrzej Ćwiek 2022 „Hieroglify Egipskie. Mowa Bogów”, Red. Jadwiga Lipińska 2005 „Tajemnice papirusów”, Johanna Drucker 1995 „Alphabetic Labyrinth. The Letters in History and Imagination”, archeologia.com.pl
Srebrny Pałac Kyunglung. Oto serce starożytnego królestwa Szangszung w Tybecie
Przed pojawieniem się Imperium Tybetańskiego w VII w. istniało państwo Szangszung, które posiadało własną religię i kulturę. Srebrny Pałac Kyunglung był legendarną siedzibą jego władców.
W tym artykule: Starożytne państwo Szangszung Kim byli mieszkańcy Szangszung? Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Starożytne plemiona tybetańskie były w dawnych czasach kontrolowane przez enigmatycznych władców państwa Szangszung. Bardzo mało wiemy na ich temat. Były to czasy poprzedzające buddyzm na tych ziemiach. Kyunglung był legendarnym pałacem władców. Według przekazów miał być ze złota, tylne mury ze srebra, a narożniki z agatu, a dachy z miedzi. Ile w tym jest prawdy? Starożytne państwo Szangszung Według spisanych źródeł pierwsi władcy Tybetu mieli spaść z nieba i zjednoczyć wszystkie plemiona. Pokonali oni zwierzchnią władzę kraju o nazwie Szangszung (Shang Shung). Choć mało wiemy na temat tego kraju, to od początku XXI w. badania archeologiczne skupiają się na wyjaśnieniu istnienia tego zagadkowego królestwa. W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości? Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielaj... Szangszung było państwem położonym na pustynnych terenach zachodniego Tybetu. Nieznany jest jego zasięg, a nawet nie wiemy, jak wyglądała jego struktura. Czy to było wodzostwo, sojusz plemion czy królestwo? Twór ten kontrolował jednak ważne szlaki handlowe łączące świat wschodu i zachodu. Legendy mówią, że Szangszung założyli ludzie przybyli z Zachodu w I tysiącleciu p.n.e. Do dzisiaj materiał archeologiczny jest skromny, ale powoli się zwiększa. Pewnie kiedyś pozwoli na szersze poznanie tej historii. Kultura tego kraju rzeczywiście musiała się ukształtować kilka wieków przed naszą erą. Istnieją tego dowody archeologiczne. Odkryte malowidła w jaskiniach i zrujnowanych świątyniach sugerują intensywne kontakty i wpływy perskiego pochodzenia. Kim byli mieszkańcy Szangszung? Nazwa kraju ma źródła w prastarym języku tybetańskim. Miał on być zachodnim dialektem, który z czasem stał się najbardziej wpływowy z całym Tybecie. „Szung” w późniejszym języku tybetańskim oznacza Garuda, czyli przedstawienie orła. Najbardziej widocznym kulturalnym dziedzictwem Szangszung jest religia bön. Trudno powiedzieć, na czym polegała natura tej wiary. Wiadomo, że duże znaczenie miały obrzędy pogrzebowe i przechodzenie do zaświatów. Uważano, że troska o zmarłych przynosi szczęście i powodzenie żyjącym. Prawdopodobnie religia ta miała bardziej wymiar dworski i służyła do utrzymania świętości władcy. Religia bön wywarła duży wpływ na później dominujący w Tybecie buddyzm. Po wielu latach stare wierzenia zostały nawet specjalnie zaadaptowane do tybetańskiego buddyzmu. Widać to w ikonografii, kulturze materialnej, a nawet w dogmatach religijnych. Badania pokazują, że mieszkańcy Szangszung posługiwali się językiem z rodziny języków indoeuropejskich. W 1999 r. dokonano przypadkowego odkrycia wioski z okresu Szangszung. Dzięki temu wiemy, że zwykli mieszkańcy uprawiali jęczmień, hodowali owce, kozy i jaki. Mieszkali oni w parterowych, półpodziemnych budynkach i wykazywali się zróżnicowaną zamożnością. Ważnym elementem kulturowym były megalityczne menhiry, które znane są z całego obszaru Tybetu. Stawianie tych kamieni ma długą tradycję sięgającą od epoki brązu po czasy historyczne. Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Stolica kraju miała się mieścić pod górą Kajlas, którą uważano (i uważa się aż do dzisiaj) za świętą. Na tym płaskowyżu wyróżnić można pewne miejsca, gdzie mieściły się bardziej ufortyfikowane grody czy pałace. Jednoznaczna lokalizacja stolicy jest jednak wciąż tematem dyskusyjnym. Największy z pałaców miał się jednak mieścić przy współczesnej wiosce Kyunglung. Nazwa ta oznacza „Dolinę Orła”. Wzmianki o tym pałacu pochodzą z pewnych tekstów i legend. Jak miał wyglądać Srebrny Pałac Kyunglung według przekazów? Fundamenty postawiono ze złota. Tylne mury były ze srebra. Dachy miały być z miedzi. Narożniki pałacu pokryte miały być agatem. Drzwi wykonano z białej muszli. Jest to oczywiście fantazyjna wizja tego kompleksu. Materiał mógł co najwyżej przypominać złoto czy srebro. Drzwi pewnie były malowane na biało, złote fundamenty to żółte cegły, a srebro to wybielona elewacja muru. W każdym razie pierwsze badania archeologiczne w miejscu potencjalnej lokalizacji pałacu przeprowadzono dopiero w XXI w. Kyunglung nie był raczej miastem, ale pałacem lub zamkiem. Było to stanowisko z pewnością ufortyfikowane, o dużym potencjale strategicznym. Znaleziono jeden kompleks buddyjski, ale też inny, o wiele starszy, który związany jest z Szangszung. Stanowisko jest położone w miejscu uskoku, gdzie zrujnowana struktura ma charakter tarasowy. Całość założenia można podzielić na 3 tarasy: Na najniższym piętrze było najwięcej struktur, które służyły celom gospodarczym, hodowali zwierząt i spełniały funkcję mieszkalną. Był też tam duży, prostokątny kopiec związany z rytuałami. Środkowy taras został mocno zniekształcony przez budowę późniejszej kaplicy. Stała tam budowla o funkcji zapewne publicznej, ale, niestety, nic więcej nie wiadomo. Górny taras wydaje się być najbardziej elitarny. Nie ma tu żadnej typowej budowli mieszkalnej, podobnej do tych z najniższego tarasu. W najwyższym punkcie działki znajduje się prosty, duży prostokątny budynek z wieloma niszami. Do tej konstrukcji prowadzi wiele platform i schodów. Prawdopodobnie mogło to być miejsce urzędowania władcy. Dalsze badania i nowsze publikacje dadzą nam szansę na ustalenie, jak naprawdę wyglądał Kyunglung i czym było państwo Szangszung. Źródła: Mark Aldenderfer; Holley Moyes 2005, In the valley of the eagle Zhang-zhung, kyunglung, and the pre-buddhist sites of far western Tibet. Paolo Robrti di Sarsina 2012, Chögyal Namkhai Norbu Rinpoche: Dzogchen and Tibetan Tradition. From Shang Shung to the West, Religions, nr 3/2, str. 163–182.
Słowiańska kikimora. Kim była potworzyca, którą straszono dzieci?
Mitologia Słowian obfitowała w wiele potworów i straszydeł. Jedną z nich była kikimora. Pod postacią szkaradnej baby nękała domowników. Zsyłała koszmary, wyła po nocach i wyrywała ludziom włosy.
W tym artykule: Czym była kikimora? Co robiła kikimora? Jak kikimora uprzykrzała życie domownikom? Dzieci kikimory i magiczne formy ochrony Kikimora w kulturze W sadze o Wiedźminie Andrzeja Sapkowskiego nie brakuje słowiańskich symboli. Wśród nich pojawia się również potwór kikimora, niebezpieczne monstrum przypominające trochę pająka z ogromną paszczą. W słowiańskich podaniach ludowych kikimora wyglądała jednak trochę inaczej. Czym była kikimora? Kikimora była demonem domowym, czasami zwanym też szyszymorą. Związana jest z ludowymi wierzeniami Słowian, choć największą popularność zdobyła w kulturze rosyjskiej. Potworzyca utrudniała życie domownikom na wszystkie sposoby. Jej głównym celem było wypędzenie rodziny jak najdalej z chaty. W jakich okolicznościach kikimora nawiedzała domy swoich ofiar? Kiedy domy były przeklęte i powstały na nieodpowiednim miejscu (np. nad miejscem spoczynku kogoś). Kiedy na mieszkańców domu zostało rzucone przez kogoś przekleństwo. Kiedy wśród domowników panowała nieprawość i przyciągała zło. Wyglądem straszydło przypominało niewielką babuszkę, tyle że brzydką i szkaradną. Kikimora miała starą, obwisłą skórę, nieprzyjemny, dziki wyraz twarzy i ubrana była w stare, brudne, postrzępione szaty. Co robiła kikimora? Jak wierzono, kikimory sadowiły się najczęściej w najciaśniejszych kątach domu. Szczególnie w takich pomieszczeniach, które uznawano za opuszczone czy zapomniane. Był to zazwyczaj zakątek na ciemnym i zakurzonym strychu, wilgotna, zamknięta piwnic, czy też mała, niedostępna komórka. Najbardziej rozpoznawalną cechą potwornej kikimory jest jej zamiłowanie do przędzenia. Zazwyczaj przędła ze lnu lub wełny i starała się dziergać jakieś koronki. Zazwyczaj kończyło się to marnowaniem przędzy. Znakiem, że mieszkańcy dowiadywali się o obecności niepokojącej kikimory, były słyszane nocą odgłosy pracującego wrzeciona. Kikimora dręczyła całe domostwo aż do wypędzenia wszystkich lokatorów. Zazwyczaj pojawiała się po zmroku, kiedy wszyscy w domu szli spać. Potworzyca miała przeróżne metody dokuczania, doprowadzając wszystkich do szaleństwa. W Chichén Itzá odkryto wyjątkową rzeźbę wojownika. Ma hełm w kształcie węża Na terenie jednego z 7 nowych cudów świata dokonano interesującego odkrycia. Archeolodzy pracujący w Chichén Itzá na meksykańskim Jukatanie trafili na rzeźbę przedstawiającą głowę wojo... Jak kikimora uprzykrzała życie domownikom? Zsyłała na śpiących ludzi koszmary lub powodowała bezsenność. Wyrywała w nocy włosy z głów mieszkańców. Niemiłosiernie hałasowała w domu (np. przewracała garnki, rozrzucała po domu jedzenie). Marnowała przędzę, którą rano znajdywano splątaną i poszarpaną. Słychać było jej wycie, nieprzyzwoity płacz i straszliwe krzyki. W gospodarstwie domowym zazwyczaj znajdowały się też zwierzęta. Kikimora wyrywała owcom wełnę, doprowadzała zwierzęta do krzyków, budząc ich właścicieli. Najgorzej miały kury. Kikimory wyjątkowo okrutnie obchodziły się z kurnikiem. Skubały ptactwo z piór, ściągały do kurnika lisy, a małe kurczęta dusiły. Ze wszystkich męczarń, jakich dostarczała kikimora, najgorszy okazywał się jej pisk. Był on słyszalny dla wszystkich ludzi i zwierząt. Ten zatrważający odgłos potrafił doprowadzić do najgorszego szaleństwa i zwiastował rychłe nieszczęście. Dzieci kikimory i magiczne formy ochrony Zdarzało się, że kikimora wydawała z siebie potomstwo. Działo się to w okolicach Bożego Narodzenia (przed chrystianizacją okres ten nazywano Szczodrymi Godami). Rodzicielka była tak opiekuńcza, że po urodzeniu od razu wypędzała wszystkie małe potworki na gościniec. Te z kolei szukały dla siebie pomieszczenia w innym budynku. Zarówno przed kikimorami, jak i jej potomstwem, chroniono się za pomocą magicznych amuletów, które wieszano przed domem i w kurnikach. Robiono je z przewiercanych kamieni, kawałków włóczki i fragmentów potłuczonych dzbanków. Amulety te były grzechotkami, których dźwięk skutecznie odstraszał niechcianych lokatorów. Do innych stosowanych „zaklęć” było sypanie ochronnych linii soli lub moczenie narzędzi w wywarze z paproci, chcąc uchronić je przed dotykiem złych duchów. Kikimory nie lubiły też zapachu palonego jałowca. Kikimora w kulturze Nazwa kikimora pochodzi z języka staroruskiego od słowa kykati, co znaczy wyć. I to właśnie na terenach wschodnich Słowian kikimora stała się najbardziej popularna w ludowych wierzeniach. Na początku XX w. rosyjski kompozytor Anatolij Ladov stworzył obraz symfoniczny o tylu „Kikimora”. Historia opowiada o małym demonie wychowanym przez czarnoksiężnika, a potem działającym wytrwale przeciw ludziom. „Zapiski Kikimora” to nazwa dziennika, prowadzonego przez Agnieszkę Osiecką. Jeden z jej adoratorów, Jerzy Giedroyc, wysyłał kobiecie listy, nazywając ją kikimorą. Słowo to tak przypadło Osieckiej do gustu, że nazwała tak jeden ze swych dzienników. Najpopularniejsze odniesienia do kikimory można znaleźć w „Wiedźminie” Andrzeja Sapkowskiego, też w grach i adaptacjach filmowych. Również pojawia się tu potwór, ale już o innej specyfice, ponieważ mieszka na bagnach i jest niebezpiecznym krwiopijcą. ŹRÓDŁA: Witold Vargas; Paweł Zych 2017, Bestiariusz Słowiański, Wydawnictwo BOSZ, Kraków Słowiański Bestiariusz Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Malarstwo rzymskie. 4 niezwykłe style pompejańskie
Rzymianie uwielbiali malarstwo, ale, niestety, niewiele rzymskich dzieł przetrwało do dzisiaj. Dzięki odkryciu Pompejów poznaliśmy po raz pierwszy rzymskie dekoracje malarskie, które wraz z czasem przeszły interesujące przemiany.
W tym artykule: Czym są style pompejańskie? Pierwszy styl pompejański Drugi styl pompejański Trzeci styl pompejański Czwarty styl pompejański Spośród dziedzin sztuki Rzymianie – podobnie jak i Grecy – wyjątkowo wysoko cenili malarstwo. Najpewniej to w czasach rzymskich zanikło malarstwo tablicowe, które raczej można było określić wolną ekspresją artysty. Rozwijało się natomiast malarstwo rzymskie ścienne. Dzięki wyjątkowo dobrze zakonserwowanemu miastu, jakim są antyczne Pompeje, po raz pierwszy odkryto niemałą grupę obrazów ściennych. Dzięki sztuce z Pompei możemy dowiedzieć się, jak starożytni dekorowali wnętrza i jak zmieniało się malarstwo na przestrzeni lat. Jakiś czas temu pisaliśmy już m.in. o starożytnym fresku przedstawiającym danie, które przypomina pizzę. Czym są style pompejańskie? W latach 80. XIX wieku niemiecki archeolog August Mau dokonał podziału rzymskiego malarstwa ściennego na „4 style pompejańskie”. Style te występowały w okresie II w. p.n.e. – I w. n.e. Mau opisał dość wyraźnie charakterystykę pierwszych trzech stylów. Oczywiście termin „stylu” jest umowny. Badacze coraz częściej i wyraźniej wskazują, że również okresy przejściowe między podstawowymi stylami mogą się różnić. Niemniej podział nadal funkcjonuje w archeologii i historii sztuki. Malowidła pompejańskie wykonywano techniką buon fresco, czyli na mokrym tynku. Natomiast dodatkowe elementy dekoracyjne były malowane przy użyciu farb temperowych już na suchym tynku. Pierwszy styl pompejański Prawdopodobnie na najstarszy styl malarski, który był modny wśród antycznych Rzymian, wpływ mieli Grecy zamieszkujący Italię. W samych Pompejach pierwszy styl pojawia się już w II w. p.n.e. – jeszcze przed przyłączeniem miasta do Rzymu. Główną cechą pierwszego stylu jest imitacja marmurowych płyt w strukturze ścian. Ściany były zdobione reliefami wymodelowanymi w stiuku, jak choćby gzymsem czy pilastrami. Całość podzielona na trzy poziome strefy. Najniższą – imitującą cokół z szerokich płyt naśladujących marmur, środkową składającą się z malowanych barwnych płyt zwieńczonych gzymsem i górną część ściany, która zazwyczaj była gładka lub zdobiona dodatkowym gzymsem. Malowidła w pierwszym stylu pompejańskim można między innymi oglądać w: Bazylice w Pompejach, Domu Salustiusza, Domu Fauna. Drugi styl pompejański Od I w. p.n.e. mamy do czynienia z drugim stylem pompejańskim. Styl ten przypada na okres, kiedy Pompejami już władali Rzymianie. Zyskał wówczas miano stylu architektonicznego czy iluzjonistycznego. Najbardziej znacząca wtedy staje się przewaga ciepłych barw i wytworzenie iluzjonizmu przestrzennego jako złudzenie dekoracji architektonicznej. Cechy drugiego stylu pompejańskiego: iluzja dekoracji architektonicznej, pojawienie się pejzażu, odejście od sztukaterii, dominacja ciepłych barw. Przykłady drugiego stylu pompejańskiego można zobaczyć, zwiedzając poniższe zabytki: Willę z Misteriami, Dom Marcusa Fabiusa Rufusa, Willę Farnesina w Rzymie. Trzeci styl pompejański Trzeci styl zwany jest też egiptyzującym. Przypada na początek istnienia imperium rzymskiego. Jest uznawany za odpowiedź odpowiedź na iluzjonistyczne malarstwo związane z okresem republiki. Trzeci styl trwał w okresie ok. od końca I w. p.n.e. – 50 r. n.e. Był związany ze zmianami społecznymi i politycznymi. Nowy styl imperialny stał się więc właśnie reakcją na republikański iluzjonizm. Trzeci styl pompejański nabrał form klasycyzujących. Charakterystyczna staje się miniaturyzacja elementów architektonicznych. Ściana jest płaska, cienkie pionowe ornamenty architektoniczne dzielą ją często symetrycznie na kwatery, w których pojawiają się w środkowej części duże sceny figuralne czy wyobrażone okna. Oprócz tego nadal widoczna jest fascynacją motywami egipskimi. Często pojawiają się tzw. pejzaże nilowe. Przykłady zabytków z malowidłami w trzecim stylu pompejańskim: Dom Lukrecjusza Fronto, Caupona w Herkulanum, Czarna Ściana w Willi Farnesina w Rzymie. Czwarty styl pompejański O ile trzeci styl nazywa się reakcją antyiluzjonistyczną, to czwarty styl jest reakcją antyklasycystyczną. Jest to też ostatni styl, który najtrudniej usystematyzować, ponieważ zaczyna się ok. 60 r. a kończy w 79 r. wraz ze zniszczeniem miasta przez erupcję Wezuwiusza. Czwarty styl pompejański nazywany jest stylem architektury fantastycznej ze względu na nieperspektywiczne przedstawienia architektury w sposób iluzjonistyczny. Z drugiej strony, czwarty styl ma miano stylu ornamentalnego, dzięki bogactwu i przepychu ornamentów w sztuce. Okres trwania czwartego stylu można nazwać pluralizmem stylu, gdyż spotkać można elementy ze wszystkich stylów pompejańskich. Pojawia się nawet typowy dla pierwszego stylu podział na imitujące bloki. Malowidła w czwartym stylu pompejańskim można zobaczyć w następujących zabytkach: Domus Aurea w Rzymie, Dom Neptuna, Dom Pinariusa Cerialisa. ŹRÓDŁA: Strocka V. M. 2009, Domestic decoration: painting and the “Four Styles”, [w:] Dobbins J. J.; Foss P. W. (red.) The World of Pompeii, Routledge, Abingdon, s. 302-322 Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Od epoki królów do schyłku republiki, Warszawa Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Okres cesarstwa, Warszawa Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Średniowieczny trebusz to wyjątkowo skuteczny niszczyciel murów. Jak działała ta machina?
Średniowiecze przyniosło rozwój w dziedzinie inżynierii, czego produktem stał się trebusz. Rozwijany był w Chinach, na Bliskim Wschodzie i Europie. Badania pokazują, że te machiny mogły miotać pociski ważące ponad tonę.
W tym artykule: Czym jest trebusz? Jak działa trebusz? Trebusz z przeciwwagą Jak wielkie szkody mógł spowodować trebusz? Rozwój fizyki i inżynierii Od czasów starożytnych ludzie wykorzystywali przeróżne machiny oblężnicze, aby zdobywać grody i burzyć mury. W średniowieczu w Europie pojawił się nowy rodzaj takiej broni. Był to trebusz. Wynalazek ten był wykorzystywany i rozwijany przez wiele cywilizacji w dobie średniowiecza. Praktyka działania trebusza znalazła również zastosowanie w teoriach fizycznych, jak zasada dźwigni. Przyczyniło się to do rozwoju fizyki i inżynierii. Czym jest trebusz? Trebuszami określamy takie machiny oblężnicze, które miotały pociski z końca belki, wprawianej w ruch na zasadzie dźwigni. Starsze katapulty działały na zasadzie zmechanizowanego łuku. Siła wystrzału pochodziła z wygięcia belki (łuku). Trebusze z kolei wykorzystywały bezpośrednio siłę ludzkich mięśni lub siłę grawitacji, co okazało się bardziej efektywnym rozwiązaniem. To, co dziś nazywamy umownie trebuszem posiadało w średniowieczu wiele nazw w zależności od regionu i języka: wózgrad, samostrzał, trabutium, frondibola, perier, manjaniq. Trebusze wykorzystywano głównie do oblężeń, niszczenia murów i budynków. Wzbudzały oprócz tego strach u przeciwników. Od końca XIV w. stawały się już coraz mniej istotne ze względu na pojawienie się kolejnej nowej technologii, jaką była armata. Jak działa trebusz? Najczęściej uznaje się, że istniały dwa rodzaje trebuszy: trebusz ciągniony (trebusz trakcyjny), trebusz z przeciwwagą. Najpierw pojawił się trebusz ciągniony w starożytnych Chinach. Od VII w. n.e. technologia ta wykorzystywana była przez Arabów i dotarła również do Europy. Trebusz ciągniony jest kojarzony głównie z podbojami arabskimi. Pojawia się w źródłach jako „manjaniq” i „arrada”. Arabowie wykorzystywali siłę ludzi do wystrzelenia pocisku za pomocą dźwigni. Pocisk przyczepiony był do dłuższego ramienia, a załoga maszyny ciągnęła za krótszą część z użyciem lin. Zasięg przekraczał zazwyczaj ponad 100 m, ale mógł podobno sięgać nawet 300 m. Typowy pocisk ważył 60 kg, a do wystrzału potrzebowano przynajmniej 40 ludzi. Podczas oblężenia Dajbulu przez muzułmanów w 708 r. przy obsłudze największego trebusza pracowało ponoć 500 mężczyzn. W Europie trebusz ciągniony nie przyjął się powszechnie z kilku powodów. Wiadomo, że wykorzystano tego typu machinę oblężniczą kilka razy. Głównie było to związane z walkami z muzułmanami w XII w. W tamtym czasie pojawił się też już bardziej rozwinięty trebusz z przeciwwagą. Trebusz z przeciwwagą Pod koniec XII w. w rejonie Morza Śródziemnego pojawił się nowy typ trebusza. Do dziś nie ustalono, gdzie i kto go po raz pierwszy skonstruował. Byli to albo Europejczycy związani z krucjatami, albo Arabowie z zachodniej części świata islamu. Charakterystyka trebusza z przeciwwagą: Trebusz z przeciwwagą nie wykorzystywał już bezpośrednio siły mięśni ludzi, lecz odpowiednio ciężką skrzynię zamontowaną na krótszym końcu dźwigni. Spoczywający pocisk zawieszony był na dłuższym ramieniu i razem z cięższą skrzynią po drugiej stronie tworzył konstrukcję wahadła. Zwolnienie blokady powodowało wyrzut pocisku z dużą siłą wskutek różnicy ciężaru po bokach dźwigni. Choć technologia ta w XIII w. obecna była na Bliskim Wschodzie i dotarła też do Chin, to od początku XIII w. stała się ona najpowszechniej stosowana w Europie. W Anglii znamy nawet konkretnych inżynierów specjalizujących się w tego typu konstrukcjach. Zasięg wyrzutu był większy dzięki dodatkowo wykorzystywanej „procy”. Pocisk przymocowany był do lin, które po wyrzucie się zwalniały. Zazwyczaj dosięgano odległości ok. 160–300 m, tak by wyrządzić większe szkody. Pociski były znacznie cięższe, zazwyczaj miały one 40–90 kg. Jak wielkie szkody mógł spowodować trebusz? Choć zasięg ognia trebusza z przeciwwagą nie był jakoś rewolucyjnie większy od trebusza ciągnionego, to większa masa i szybkość pocisku przynosiły bardziej destrukcyjne efekty. Z początkowego okresu wiemy, że kula ważąca ok. 50 kg mogła zrobić wyłom w murze, niszcząc jeszcze dom za nim. Wraz z upowszechnieniem się trebusza z przeciwwagą w Europie, umacniano też fortyfikacje. Wiek XIII i XIV są z pewnością czasem świetności trebuszy. Choć typowy trebusz miotał pociskami do 90 kg, to krzyżowcy podczas oblężenia Damietty w 1218 r. używali machin miotających kule o wadze 185 kg. Do końca XIII w. największe pociski mogły ważyć z 300 kg. W kolejnym stuleciu Arabowie wykorzystywali nawet marmur do produkcji pocisków. Europejczycy w tamtym czasie potrafili już zbudować trebusze mogące wystrzelić głazy nawet o masie 900–1200 kg. Jeszcze w 1431 r. załoga w Łucku poddała się dopiero po zbudowaniu przez Polaków nowego trebusza, choć mieli dwie armaty. Prowizoryczny trebusz zbudował też Hernan Cortez do zdobycia Tenochtitlan, ale machina rozpadła się przy pierwszej próbie użycia. Rozwój fizyki i inżynierii Okazuje się, że mechanika działania trebusza wpłynęła nie tylko na sztukę wojenną, ale i na naukę. Trebusz z przeciwwagą był pierwszym powszechnie stosowanym wynalazkiem, gdzie wykorzystywano energię grawitacji. Trebusze przyczyniły się też do rozwoju zastosowania mechaniki zegarowej, a możliwe też, że do rozwoju fizyki. Działanie mechaniki trebusza zastosowano w teorii fizycznej, w której opisano po raz pierwszy zachowanie nierównych ciężarów na płaszczyznach nachylonych pod różnymi kątami. Autorem tych rozważań był Jordan z Nemore. Później Galileusz wykorzystał teorię Jordana do opisu krzywej balistycznej. Źródła: Donald R. Hill 1973, Trebuchets, Viator, nr 4, str. 99–114 Paul E. Chevedden; Les Eigenbrod; Vernard Foley; Werner Soedel 1995, The Trebuchets, Scientific American, nr 273/1, str. 66–71 Paul E. Chevedden 2000, The Invention of the Counterweight Trebuchet: A Study in Cultural Diffusion, Dumbarton Oaks Papers, nr 54, str. 71–116
Samarra – wielka stolica Kalifatu Abbasydów. To średniowieczne miasto zostało wyjątkowo dobrze zachowane
Nowa stolica imperium Abbasydów miała przyćmić wszystkie inne metropolie. Samarra stała się wielkim centrum, gdzie krzyżowały się cywilizacje Wschodu i Zachodu. Miasto zostało jednak szybko opuszczone.
W tym artykule: Nowa stolica imperium Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Rozwój i upadek Samarry Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Samarra obok Bagdadu była największym i najbogatszym miastem Imperium Abbasydzkiego. Z racji tego, że szybko ją opuszczono, pozostało tam wiele bezcennych zabytków i pozostałości po dawnych czasach. Plan miasta przetrwał do naszych czasów. Wraz z ruinami stanowi jedyny taki zachowany przypadek wczesnośredniowiecznego miasta na Bliskim Wschodzie. Wpisana na listę UNESCO Samarra nadal jest terenem badań archeologicznych. Nowa stolica imperium W IX w. Kalifat Abbasydów był jednym z najpotężniejszych państw na świecie. Imperium zamieszkiwało wiele kultur i religii, co wpłynęło na rozwój urbanizacji w regionie Iraku. Stolicą imperium był wówczas Bagdad. Niezwykłe odkrycie w Galilei. Pod arabskim pałacem z okresu Umajjadów odnaleziono mozaikę i ślady dawnej osady Archeolodzy twierdzą, że osada w Galilei w przeszłości była prawdopodobnie zamieszkiwana przez chrześcijan lub Żydów. Dlaczego nikt wcześniej o tym nie wiedział? W tamtym czasie Abbasydzi coraz częściej wykorzystywali ludy tureckie, wcielając je siłą do armii. Prowadziło to do konfliktów pomiędzy Persami, Arbami a Turkami. Kulminacją tych nastrojów było zezwolenie tureckiej gwardii kalifa na osiedlenie się w Bagdadzie. Mieszkańcy stolicy byli mocno rozgoryczeni. Źródła arabskie porównują Turków do barbarzyńców. Mieli oni dopuszczać się grabieży, pobić i niszczenia mienia. Atmosferę podgrzewał fakt, że nie mogli oni być pociągani do takiej samej odpowiedzialności jak cywile. Trzeba tutaj wspomnieć, że Turcy byli w gruncie rzeczy zniewolonymi żołnierzami i zostali przymusowo zislamizowani. Kalifowie wykorzystywali ich w obawie przed zdradą coraz bardziej usamodzielniających się regionalnych zarządców imperium. Ostatecznie, po klęskach prób zaprowadzenia porządku, w 837 r. kalif al-Mutasim zdecydował przenieść siedzibę władcy z wojskiem do oddalonej o 100 km od Bagdadu Samarry. Przez następne dziesięciolecia pozostała ona miastem bogatych pałaców i wojskowych osiedli. Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Wybór Samarry na nową stolicę spotykał się z krytyką. Były to głównie okolice znane z terenów łowieckich i właśnie prawdopodobnie z tego powodu kalif podjął taką decyzję. Samarra w języku asyryjskim została nazwana po arabsku Surramanra, co znaczy „szczęśliwy, kto ją ujrzał”. Charakterystyka Samarry: miasto położone nad Tygrysem, rozrastała się wzdłuż rzeki, nie posiadała zgeometryzowanego planu urbanistycznego, duże aleje dla przemarszu wojska, zamknięte strefy mieszkańców tureckich i mieszkańców arabskich. W planie Samarry zupełnie wyjątkowe wydają się być duże ogrodzone obszary, które były najpewniej terenami do łowów i służyły za parki rekreacyjne. Oprócz tego obecne są jeszcze wyróżniające się długie i szerokie trasy, które służyły do uprawiania wyścigów konnych. Z jednej strony Samarra była znana z przepychu rozrastających się pałaców. Z drugiej strony istniała tam ścisła kontrola przestrzeni. Strefy turecka i arabska były izolowane. Chciano w ten sposób uniknąć zamieszek, takich jak w Bagdadzie. Istniało nawet specjalne prawo. Zgodnie z nim tureccy żołnierze nie mogli np. poślubiać arabskich kobiet. W tym samym czasie mieszkańcy Bagdadu świętowali „wyzwolenie się” od nękania przez Turków. Sam Bagdad, choć okresowo przestał być stolicą, to nadal się prężnie rozwijał. Samarra nigdy nie była takim centrum handlu. Rozwój i upadek Samarry Od al-Matusima kolejni kalifowie inwestowali w rozwój Samarry. Budowali nowe meczety, pałace, targowiska czy tory wyścigowe. Najważniejszy dla miasta był okres panowania kalifa al-Mutawakkila (847–861 r.). Powstały wówczas najważniejsze i najbardziej monumentalne budowle i założenia architektoniczne. Najważniejsze budynki w Samarrze: Pałac Kalifa Dar al-Khilafa, Pałac książęcy al-Balkuwara, Wielki Meczet, al-Mutawakkiliya (zewnętrzna dzielnica poza murami miasta), Meczet Abu Dulaf ze spiralnym minaretem, Meczet al-Askari ze złotymi dachami. Ówczesna architektura abbasydzka mocno różniła się od wcześniejszej z czasów Umajjadów. Z początku Arabowie fascynowali się sztuką grecko-rzymską i wzorami bizantyńskimi. Jednak Abbasydzi zerwali z tymi trendami, czego Samarra jest najlepszym przykładem. Na terenie Iraku i Iranu powracano do starych wzorów sztuki perskiej, inspirując się jednocześnie kulturami Wschodu, przede wszystkim Azji Centralnej i wówczas chińskiego Turkistanu. Orientalny zwrot w sztuce był bardziej synkretycznym łączeniem stylów i wzorów. Widać to choćby w malarstwie ściennym. Reprezentuje ono orientalne ornamenty, ale i też czasem zachodnią symbolikę. Pałac Kalifa miał przyćmić wszystkie inne siedziby władców. Oprócz malarstwa ściennego, ozdobiono pałac stiukami, kolorowymi oknami, wielkimi tarasami z basenami i monumentalną bramą. Później al-Mutawakkil wybudował ok. 850 r. dla swojego syna jeszcze większy i nigdy nieukończony pałac z podobnie lub bardziej luksusowym wyposażeniem. W 892 r. kalif al-Matumid, po kilkudziesięciu latach rozwoju Samarry, zdecydował powrócić z dworem do Bagdadu. Tureccy żołnierze przez te lata nadal mieli przysparzać problemów. Sam władca nie mógł już czuć się tam bezpiecznie, gdyż Turcy przyczynili się już do zabójstwa czterech kalifów. Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Ze względu na to, że miasto szybko opustoszało, padło ofiarą procesu pustynnienia. Dzięki temu jego ruiny bardzo dobrze się zachowały. Samarra jest więc rajem dla archeologów, który jednak nadal nie został dobrze przebadany. Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem jest spiralny minaret Meczetu Abu Dulaf. Od 2007 r. Samarra jest wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Źródła: Eva R. Hoffman 2008, Between East And West: The Wall Paintings Of Samarra And The Construction Of Abbasid Princely Culture, Muqarnas, nr 25, str. 107 – 132. Andrew D. Petersen 2013, Baghdad and Samarra. Imperial Capitals of the Abbasid Empire, [w:] New Aspects on Viking-age Urbanism c. AD 750-1100.
Cesarzowa Irena to pierwsza samodzielna władczyni Cesarstwa Rzymskiego. Dlaczego nie utrzymała władzy?
W czasach Karola Wielkiego na tronie Bizancjum miała zasiąść pierwsza kobieta w historii Cesarstwa Rzymskiego. Cesarzowa Irena była brutalną i ambitną władczynią. Karol Wielki chciał się z nią ożenić, by połączyć Wschodnie i Zachodnie Cesarstwo.
W tym artykule: Irena z Aten – żona następcy tronu Irena – cesarzowa regentka Przejęcie samodzielnych rządów Cesarzowa Irena – pierwsza kobieta na tronie Bizancjum Upadek rządów Ireny i wygnanie Cesarstwo Bizantyńskie było kontynuatorem Imperium Romanum. W VIII w. przeżywało kryzys ze względu na rosnące w siłę Państwo Arabskie. Towarzyszył też temu spór dogmatyczny wśród chrześcijan. Pojawił się tzw. ikonoklazm, czyli obrazoburstwo. Był to ruch sprzeciwiający się kultowi obrazów i wizerunków. W tych niespokojnych czasach przyszło żyć Irenie, dziewczynie z bogatej ateńskiej rodziny. Została wybrana na żonę syna cesarza. Nikt nie przypuszczał wtedy, że przewróci ona Europę do góry nogami. Irena z Aten – żona następcy tronu Przyszła cesarzowa Irena przyszła na świat w znanej ateńskiej rodzinie, która nie była jednak jakoś wyjątkowo znacząca w kraju. Cesarz Konstantyn V wiedział, że rodzina Ireny wyznaje ikonoklazm. Prawdopodobnie to był jeden z powodów wyboru jej na żonę swojego syna. W wieku 14–15 lat młoda kobieta przybyła w przepychu do Konstantynopola, witana przez lud i dwór. Przygotowania do ślubu z 19-letnim Leonem IV trwały ponad rok. Do zawarcia małżeństwa doszło w 769 r. Dwa lata później urodził się ich jedyny syn, Konstantyn Porfirogeneta (urodzony w Porfirowej Komnacie). Po śmierci Konstantyna V Irena została cesarzową u boku męża. W tamtym okresie zainicjowała ona małżeństwo swej krewnej z władcą Bułgarów, który jednak nie sprawował już rzeczywistej władzy. Możliwe, że cesarzowa potajemnie wyznawała kult ikon. Jej mąż, choć był bardziej umiarkowanym obrazoburcą od swojego ojca, mógł sprzeczać się o to z żoną. Trudno powiedzieć jakie były relacje między małżonkami. Jeden kronikarz pisze, że się świetnie dogadywali, drugi, że wręcz przeciwnie. W każdym razie Irena po urodzeniu syna już nigdy nie zaszła w ciążę. Inną kwestią jest to, że w tamtym czasie przestano prześladować wyznawców ikon. Wpływ Ireny na politykę, jaką prowadził Leon IV, był mocno widoczny. Irena – cesarzowa regentka W 780 r. 30 letni Leon IV zmarł nagle. Wiadomo, że cierpiał na anemię. Pozycja Ireny zmieniła się z powodu niepełnoletności jej syna. Bracia zmarłego cesarza chcieli przejąć władzę. Wcześniej już raz próbowali, ale zostali wtedy wygnani. Irenie udało się skutecznie zażegnać kryzys. Ponownie wygnała i zdegradowała cesarskich braci. Przez 10 kolejnych lat Irena sprawowała tymczasową władzę, którą de facto współdzieliła z patriarchą Pawłem. Wychowywała też syna na przyszłego władcę. Prawdopodobnie nie podobała jej się wizja utraty wpływów. W zachodniej Europie rosło w siłę Państwo Karolingów, z którym Irena chciała utrzymać pokojowe stosunki. Udało jej się nawet wysłać poselstwo do Karola Wielkiego z propozycją, aby ożenić jego córkę z jej synem. Po latach Irena jednak zerwała umowę. Cesarzowa już wtedy usuwała z dworu każdą osobę, która z jakiegoś powodu popadła w jej niełaskę. W tamtym okresie zaczęła otwarcie wspierać kult ikon. W 786 r. wrogie Irenie stronnictwo udaremniło oficjalny powrót ikon podczas soboru w Konstantynopolu. Niemniej jednak zabiegi cesarzowej zaowocowały zwołaniem kolejnego soboru w Nicei w 787 r. Wtedy oficjalnie postanowiono powrócić do kultu ikon. Młody Konstantyn został ostatecznie ożeniony z księżniczką Marią z Amnii. Nie podobały mu się stanowcze decyzje matki. Był zadowolony z zaręczyn z córką Karola Wielkiego. Sama Irena zmieniła swoje zamiary względem Karolingów. Próbowała pojednać się z ich przeciwnikami, Longobardami. Przejęcie samodzielnych rządów Podobno na złe relacje matki i syna wpływać miało różne otoczenie. Do Konstantyna zwracali się nieprzychylni matce malkontenci, natomiast sama Irena usuwała zagrażających jej dworzan. W 790 r. doszło jednak do spisku, wskutek którego cesarzowa matka utraciła władzę. Konstantyn VI został jedynym władcą. Napięcia między matką i synem sięgnęły wtedy apogeum. Cesarz kazał wychłostać i wygnać Stauracjusza, najbliższego eunucha Ireny. Podobny los spotkał kolejnych bliskich Irenie eunuchów. Zrozpaczona kobieta zemściła się, aresztując wszystkich ludzi z otoczenia syna. Rządy Konstantyna VI spotkały się jednak z dużym rozczarowaniem. Irena i sami współpracownicy cesarza naciskali, aby przywrócił swoją matkę do łask i współrządzenia. W 792 r. przyznano jej prawa do rządzenia. Niezadowolenie z rządów cesarza stale rosło. Pogłębił to jego konflikt z własną żoną i ponowne małżeństwo z dwórką Ireny, Teodete. W 796 r., podczas podróży z matką cesarz usłyszał, że żona rodzi mu syna i szybko powrócił do stolicy. Pozostawiony przez cesarza dwór stał się teraz obiektem wpływów cesarzowej, która namawiała stronników syna do swoich racji. W kolejnym roku stronnictwo cesarza było na tyle małe i słabe, że sam cesarz przewidział spisek. Ratował się ucieczką z miasta. Został jednak schwytany. Irena chciała raz na zawsze usankcjonować swoją władzę bez problematycznego syna. Został on przyprowadzony do Porfirowej Komnaty, w której się urodził i brutalnie oślepiony. Nigdy wcześniej nie doszło do takiego incydentu, by cesarz został tak potraktowany z rozkazu kobiety. Cesarzowa Irena – pierwsza kobieta na tronie Bizancjum Konstantyn nie był zdolny w takim stanie ubiegać się o rządy. Irena w 797 r. przyjęła tytuł basileusa i stała się tym samym pierwszą kobietą na cesarskim tronie. Cesarzowa chciała tym samym ustabilizować sytuację w państwie. Wysłała poselstwa do Arabów i Franków z wiadomością o zmianie władzy i chęci zawarcia pokoju. Od chłopa do cesarza. Kim był Justynian Wielki Justynian Wielki to jeden z najwybitniejszych władców w historii. Był wielkim reformatorem, strategiem i budowniczym. Za jego czasów Bizancjum przeżywało złoty okres swojego rozwoju. Jak to ... W stolicy obniżono podatki dla mieszkańców. Irena chciała w ten sposób pozyskać sobie ludność Bizancjum. W chrześcijańskiej Europie natomiast wstąpienie kobiety na tron Rzymu spotkało się z wielkim zdziwieniem i rozczarowaniem. Irena ponownie zabiegała wówczas o dobre relacje z Karolem Wielkim, proponując nawet możliwość zawarcia małżeństwa z nim. Zachodni biskupi nie uznawali kobiety jako władcy Cesarstwa Rzymskiego. Papież Leon III niespodziewanie ukoronował w 800 r. Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego. Zrobił to, ponieważ uważał, że tron jest pusty. Chciał też w ten sposób uchronić Rzym przed wrogimi Longobardami. Koronacja Karola Wielkiego wstrząsnęła całą Europą. Bizantyńczycy uważali go za uzurpatora, a on sam próbował sobie podporządkować papiestwo. Od tamtego czasu dwór w Konstantynopolu nie mógł się zgodzić na jakiekolwiek małżeństwo z samozwańczym cesarzem. Niemniej jednak Karol widział w małżeństwie możliwość połączenia dawno podzielonego Cesarstwa Rzymskiego. Kością niezgody pozostawał fakt, że miałoby się to odbyć według zachodnich tradycji ślubnych. Upadek rządów Ireny i wygnanie Irena przez kolejne dwa lata nie umiała skutecznie przekonać do siebie najważniejszych sojuszników. Największym jej błędem było niewskazanie następcy tronu. Wykorzystał to uzurpator Nikefor i ostatecznie doprowadził do wygnania Ireny w 802 r. Nieprzychylność dworu wynikała też z plotek, jakoby Irena zamierzała się zgodzić na propozycję Karola Wielkiego i się z nim ożenić. Ostatni rok życia Irena spędziła głównie na wyspie Lesbos. Tam ponoć miała pokutować za swe krwawe występki w przeszłości. Źródła: Anna Łazuchiewicz 2014, Życie cesarzowej Ireny z Aten według Teofanesa Wyznawcy Roman Michałowski, 2009, „Historia powszechna. Średniowiecze", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
Purpura w świecie starożytnym była bardzo droga. Dlaczego ten barwnik stał się tak pożądany?
W Rzymie tkaniny purpurowe zarezerwowane były dla cesarzy. Purpura stała się synonimem władzy. Fenicjanie pierwsi zaczęli produkować purpurę jeszcze w epoce brązu.
W tym artykule: Czym jest purpura fenicka? Jak Fenicjanie wyrabiali purpurę? Kto wykorzystywał purpurę fenicką w świecie starożytnym? Purpura w starożytnym Rzymie Purpura w Chinach Purpura a nastrój człowieka Czym jest purpura fenicka? Fenicjanie wyspecjalizowali się w produkcji purpury jeszcze w epoce brązu, ok. 1500 r. p.n.e. Barwnik pochodził ze ślimaków morskich, występujących na wybrzeżach Lewantu. Kluczowe były dwa gatunki: rozkolec farbiarski i szkarłatnik, zwany purpurowcem. Wydzielają one związek chemiczny o nazwie dibromoindygo, któremu purpura zawdzięcza drogocenny, świetlisty odcień. Według mitologii fenickiej odkrycie purpury zawdzięcza się psu kochanki boga Melkarta. Grecy utożsamiali go później z Heraklesem. Ów pies miał się przechadzać po plaży i pogryźć ślimaka morskiego. Wówczas sierść czworonoga została poplamiona ślimaczą wydzieliną, która pod wpływem światła zabarwiła ją na kolor purpurowy. Jak Fenicjanie wyrabiali purpurę? Proces uzyskiwania pigmentu wydaje się nie być skomplikowany, niemniej jednak był bardzo drogi. Na produkcję 1 grama pigmentu potrzeba było aż 10 tys. ślimaków. Starczało to na wyraźne zafarbowanie zaledwie skrawka tkaniny. Już starożytni Grecy chcieli podbić kosmos. Mieli na to konkretny plan Już starożytni Grecy marzyli o dalekich podróżach. I to nawet w kosmos, gdzie mogliby odkryć obce cywilizacje. Najpierw płynny barwnik pozyskiwano z gotowania zasolonych szkarłatników. Najcenniejsze tkaniny maczane były najpierw w ostygłym ekstrakcie z rozkolców, a później w ekstrakcie z purpurowców. Antyczna purpura zwana jest purpurą tyryjską, od głównego portu handlującego tym barwnikiem. Tyr był w czasach swojej świetności największym miastem portowym na Morzu Śródziemnym. Od purpury tyryjskiej pochodzi też grecka nazwa kraju. Fenicja oznacza bowiem właśnie tyle, co „kraj purpury”. Kto wykorzystywał purpurę fenicką w świecie starożytnym? Fenicjanie handlowali na terenie całego morza, wychodząc też za Przesmyk Gibraltarski. Drogą purpurą zainteresowani byli najmożniejsi. Purpurowe tuniki nosić mogli już etruscy dostojnicy. Purpurowe barwniki stosowane były u Greków. Nierzadko kolor ten wiązał się z kultem Dionizosa. Kapłani i kapłanki na wyjątkowe okazje przyodziani byli w purpurowe szaty. Purpura obecna była również u królów macedońskich. Purpurę nosili najpierw imperatorzy perscy, od których Fenicja stała się zależna. Aleksander Macedoński po podbiciu Persji sam przywdział purpurowe szaty imperatora. Tradycję tę kontynuowało wielu władców państw hellenistycznych. Purpura w starożytnym Rzymie W czasach Republiki Rzymskiej szaty z purpurowymi lamówkami zarezerwowane były dla oficjalnego stroju senatora. Była to tzw. toga praetexta. W późniejszym czasie Rzymianie bardzo spopularyzowali purpurę, przez co stała się towarem jeszcze bardziej pożądanym. Po ustanowienia ustroju cesarskiego szaty o purpurowej barwie i ze złotymi lamówkami, czyli toga picta, zarezerwowane były jedynie dla rodziny królewskiej. Toga praetexta stała się teraz symbolem wyższych warstw społecznych. Zdarzały się jednak wyjątki. Purpurową togę picta założyć mogli triumfujący dowódcy rzymscy podczas przemarszu przez miasto. Co ciekawe, zastosowanie purpury było precyzyjnie sformułowane w prawie rzymskim. Purpura w Chinach Równolegle do okresu klasycznego w Grecji, w Chinach również zaczęto produkować purpurę. Państwo Środka przeżywało wtedy Okres Walczących Królestw. Sytuujące się nad morzem Państwo Qi stało się sławne m.in. ze względu na produkcję wyjątkowego barwnika z innego gatunku ślimaka, Bolinus brandaris. I tutaj barwnik był wysoko ceniony. Purpurę nosili najważniejsi dostojnicy i późniejsi imperatorzy Chin. Barwiono również wyposażenia wnętrz i inne materiały. Zastosowanie i produkcja tego barwnika były ściśle kontrolowane przez władze państwowe. Purpura z Qi pozostaje symbolem starożytnego chińskiego luksusu i osiągnięć artystycznych. Jest często wspominana w klasycznej literaturze chińskiej i tekstach historycznych jako symbol szczytu rzemiosła tekstylnego i farbiarskiego. Purpura a nastrój człowieka W XX w. prowadzono różne badania psychologiczne, które wykazywały zależność ludzkiego stanu emocjonalnego od zmysłowego doznania barw. W latach 60. Robert Heiss i Klaus Warner Schaie opracowali nawet stosowane do dzisiaj badanie diagnostyczne, zwane testem barwnych piramid. Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać Księga z Kells to bogato zdobiony iluminowany rękopis zawierający cztery ewangelie. Wyszedł spod rąk trzech anonimowych mnichów, którzy spędzili życie w zimnym, średniowiecznym klasztorze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiega-z-kells-to-sredniowieczne-dzielo-sztuki-sakralnej-ten-ewangeliarz-lepiej-ogladac-niz-go-czytac-fot-hulton-archive-getty-images-ea28d07.jpg" width="890" height="700" alt="Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać (fot. Hulton Archive/Getty Images)" title="Księga z Kells to średniowieczne dzieło sztuki sakralnej. Ten ewangeliarz lepiej oglądać, niż go czytać (fot. Hulton Archive/Getty Images)" /> Czerwień związana jest z uzewnętrznionym impulsem o charakterze niekontrolowanym. Zieleń uosabia spokój, stałość i równowagę. Kolor purpurowy natomiast oznacza uwewnętrznione niespokojne emocje. Źródła: Grażyna E. Kwiatkowska 1993, Test Barwnych Piramid (M. Pfister, R. Heiss). Prezentacja narzędzia, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia, nr 6/6. Małgorzata Wrześniak 2020, Lśnienie szlachetnej tkaniny, Kwartalnik naukowy fides et ratio, nr 2/42
Archeologia czasów kolonialnych w XIX-wiecznym Egipcie. Dewastacje i rabunki zabytków były „normą”
W swych początkach archeologia wyglądała zupełnie inaczej niż współczesna nauka. W dobie kolonializmu wielu europejskich badaczy wywoziło zabytki z Egiptu, a nawet je dewastowało.
W tym artykule: Fascynacja Egiptem w XIX wieku Pierwsze wykopaliska archeologiczne w Egipcie Początek współczesnej egiptologii Od XVIII w. w Europie wzrastało stale zainteresowanie innymi kulturami i cywilizacjami. W okresie nowożytnym majętne osoby nierzadko gromadziły kolekcje staroci i antyków. Specjalną salą przeznaczoną do tego był tzw. gabinet osobliwości. Zamorskie kolonie przyciągały europejskich badaczy, chcących dokonać wielkich odkryć. Wielu z nich ścigało się o skarby i artefakty, często zabierając je siłą ze sobą. Z tych powodów czasy kolonializmu, obok pierwszych rzeczowych archeologów, obfitowały w wielu szukających zysku i rozgłosu „odkrywców”. Fascynacja Egiptem w XIX wieku Rok 1748 r. często uznaje się za kamień milowy w odniesieniu do fascynacji antykiem. Rozpoczęto wtedy „prace archeologiczne”, których celem było odsłonięcie ruin rzymskiego miasta. Niecałe 20 lat później okazało się, że to miasto to Pompeje. Wykopaliska te odbiły się echem w całej Europie i przyciągały wielu miłośników sztuki. Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura Sztuka starożytnego Egiptu należy do najbardziej charakterystycznych. Jak rozwijała się kultura i sztuka starożytnego Egiptu? Które skarby Nilu warto zobaczyć na własne oczy? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuka-starozytnego-egiptu-cenne-rzezby-malarstwo-i-architektura-fot-fiona-hanson-pa-images-via-getty-images-fa170c9.jpeg" width="938" height="563" alt="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" title="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" /> Od końca XVIII w. coraz szerszą popularność zdobywała też kultura egipska. Dużą rolę odegrała przy tym wyprawa Napoleona Bonaparte do Egiptu z 1798 r. Na wojnę z Mamelukami Francuzi wysłali również pokaźną ekipę ponad stu młodych uczonych wraz z asystentami (średnia wiekowa wynosiła ok. 23 lata). Sfinansowano również instrumenty badawcze, w tym nowoczesne balony. Wszystko po to, aby opisać dokładniej kraj faraonów. Do czasu ewakuacji Francuzów z Egiptu w 1801 r. zdobyto mnóstwo informacji, a także wywieziono dużo znalezisk. Z jednej strony pozyskana wiedza posłużyła wielu innym uczonym. Rozwinęła się egiptologia i spopularyzowano modę na wzory egipskie. Z drugiej strony rozwinęła się praktyka wywózki zabytków z Egiptu czy handel zabytkami. Pierwsze wykopaliska archeologiczne w Egipcie W pierwszej połowie XIX w. władcą Egiptu był pasza Muhammad Ali, który bardzo rozwinął kraj gospodarczo. Z drugiej strony zarzuca mu się rozdawnictwo egipskich zabytków jako podarków dla krajów Zachodu. W tamtym czasie ważną rolę w badaniach w Egipcie odgrywał konsul brytyjski Henry Salt. Salt był mianowicie sponsorem wielu wypraw i wykopalisk w Egipcie, m.in. w Tebach i Abu Simbel. Najbardziej znane stały się kolekcje Salta, których zgromadził on aż trzy. Zawierały one znane znaleziska i zasiliły europejskie magazyny. Dwie z nich sprzedano British Museum, a najcenniejsza trafiła do Luwru. Współpracownikiem Salta był m.in. Giovanni Batista Belzoni, włoski siłacz, cyrkowiec, podróżnik i szkicownik. Od 1815 r. realizował on wiele akcji poszukiwawczych. Wywiózł on posąg Ramzesa II z Ramasseum, odkrył Abu Simbel, badał Karnak, zlokalizował Berenike nad Morzem Czerwonym. Metody Belzoniego trudno uznać za naukowe z dzisiejszego punktu widzenia. W praktykach wykopaliskowych stosowano materiały pirotechniczne. Wykopaliska przypominały bardziej akcje poszukiwawcze. Popularną praktyką było również naznaczanie zabytków, np. poprzez rycie nazwiska odkrywcy na powierzchni murów, posągów itp. Z drugiej strony, sporządzone przez niego rysunki dokumentacyjne stały się bezcenne z punktu widzenia naukowego. Początek współczesnej egiptologii Badania podobne do tych, które prowadził Belzoni, organizowali inni znawcy Egiptu i poszukiwacze skarbów. Jednym ze sławniejszych był Bernardino Drovetti. Odkryte przez niego artefakty i kolekcje również sprzedano do europejskich muzeów. Pod koniec XIX w. metody archeologiczne zaczęły się powoli zmieniać. Pojawili się badacze, którzy wprowadzili pionierskie rozwiązania, tworząc podstawy współczesnej egiptologii. Najważniejsi twórcy współczesnej archeologii Egiptu: William Matthew Flinders Petrie, Howard Carter, Gertrude Caton Thompson. Pierwszy z wymienionych badaczy pochodził ze znanej rodziny. Kształcił się w domu i znał biegle sześć języków. Od 1880 r. czynnie działał w Egipcie jako inwentaryzator zabytków. Później zaczął prowadzić wykopaliska m.in. w Tanis, Fajum, Luksorze. Petrie zrewolucjonizował archeologię przez wprowadzenie tzw. metody seriacji oraz stały nadzór przy wykopaliskach. Klątwa Tutanchamona miała zabijać ludzi. Jak było naprawdę? Klątwa Tutanchamona przed laty fascynowała ludzi na całym świecie. Szybko okazało się jednak, że w legendzie jest wiele nieścisłości. Howard Carter stał się chyba najbardziej znanym archeologiem na świecie. Już jako 17-letni chłopak związał się z ekspedycją w Egipcie jako rysownik. Choć Carter nigdy nie uzyskał formalnego wykształcenia, to uczył się praktyki i pobierał nauki od Petriego. Z czasem sam zaczął prowadzić badania. W 1922 r. miało miejsce jego największe odkrycie – odnalezienie grobowca Tutanchamona. Dokumentacja i przenoszenie zabytków odbywało się z jak największą pieczołowitością, w odróżnieniu od starych, bardziej inwazyjnych metod. Prace przy eksploracji grobowca trwały aż do 1932 r. Gertrude Thompson działała aktywnie w Egipcie od 1920 r. Była ona pierwszą badaczką, którą bardziej interesował okres prehistoryczny. Prowadziła ona prace m. in. w Hemamieh i Fajum. Od 1928 r. zainteresowała się Wielkim Zimbabwe. Stała się ona pierwszą kobietą jako przewodnicząca Prehistoric Society. Jej badania i publikacje były pierwszymi kompendiami wiedzy na temat Egiptu przed epoką faraonów. Źródła: Kazimierz Michałowski, Nie tylko piramidy. Sztuka dawnego Egiptu Magazyn Lente
Imhotep to pierwszy na świecie znany architekt. Kiedy żył i co o nim wiadomo?
Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też lekarzem. To on tworzył pierwszą schodkową piramidę w Egipcie, czyli piramidę Dżesera. Po śmierci został wywyższony do rangi boskiej.
W tym artykule: Zawód architekta w starożytnym Egipcie Kim był Imhotep? Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Kult Imhotepa Od czasów starożytnych poznajemy autorów najbardziej imponujących budowli. Pierwszym bardziej znanym architektem był Imhotep. Jego twórczość stała się bardzo ważna dla przyszłej tradycji budowlanej w starożytnym Egipcie. To właśnie on zapoczątkował wielkie monumentalne założenia. Po śmierci Imhotep sam stał się patronem uczonych i pisarzy. Starożytni Grecy utożsamiali go nawet z Asklepiosem. Jego kult trwał niemalże 2000 lat. Zawód architekta w starożytnym Egipcie W mitologii egipskiej bóg Ptah był patronem architektów. Miał on przy sobie doradców w postaci siedmiu innych boskich architektów. Sam zawód architekta również był uważany za szczególny. A to dlatego, że osoba uprawiająca go odpowiadała za budowle będące symbolem wiecznego trwania i nieśmiertelności. Samych architektów czasem rzeźbiono. Wówczas ukazywano ich ze zwojem mierniczego sznura. Podobnie jak wiele innych zawodów w tamtym czasie, ten też zwyczajowo był dziedziczny. W starożytnym Egipcie architekt nosił tytuł „mistrza rzeczy tajemnych”. Państwo faraonów było dobrze zbiurokratyzowane. Dzięki temu wiemy, że istniała zróżnicowana hierarchia wśród architektów. Ten o najniższym statusie w źródłach nazywany był np. „kierownikiem prac w świątyni”. Z kolei ten z najwyższym tytułem to „kierownik wszystkich prac”. Wielki Sfinks i zagadka jego kształtu. Kluczową rolę w rzeźbieniu posągu odegrał wiatr Wielki Sfinks na Płaskowyżu Giza obok piramidy Cheopsa to jedna z najbardziej znanych rzeźb starożytności. Naukowcy już wiedzą, dlaczego Egipcjanie zdecydowali się wykonać ten monument. Ok... Kim był Imhotep? Pierwszy sławny architekt, Imhotep, żył w czasach III dynastii, za panowania faraona Dżosera (2650 – 2600 r. p.n.e.). Jego imię tłumaczy się: „przychodzący w pokoju”. Pochodził on z Heliopolis i był synem architekta. Poza architekturą zajmował się też rzeźbiarstwem, produkcją kamiennych naczyń oraz administrowaniem. Przypisuje mu się również stworzenie podstaw egipskiej medycyny. Z inskrypcji wiemy, że Imhotep był osobą ważną w polityce państwa. Piastował następujące stanowiska: Kanclerz Króla Dolnego Egiptu Pierwszy po królu Dolnego Egiptu Administrator Wielkiego Pałacu Dziedziczny książę Arcykapłan z Heliopolis Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też największym w całej historii Egiptu. Niespotykanym później faktem jest umieszczenie obok imienia króla także imienia Imhotepa na postumencie wielkiego królewskiego posągu. Było to najwyższe, niedostępne dla zwykłego śmiertelnika i jedyne wyróżnienie, jakie mógł uzyskać zwykły człowiek w stosunku do ubóstwionego króla. Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Najważniejszym dziełem Imhotepa jest zespół grobowy faraona Dżesera (Dżosera). Znaczącą innowacją, którą wprowadził dopiero Imhotep, było zastąpienie nietrwałej cegły suszonej na cegły z kamienia. Materiał ten miał zapewnić nieśmiertelność postawionej budowli. Dzięki temu pisano później, że Imhotep odkrył sposób cięcia kamienia dla budowli monumentalnych. Najbardziej reprezentatywnym elementem grobowca jest piramida schodkowa. Była to nowa forma, która symbolicznie nawiązywała do drogi do nieba. Prawdopodobnie odnosiło się to do symbolu bogini Maat. Jego przekaz głosił, że prawda i sprawiedliwość są jedyną drogą do nieba. Kolejną nową rzeczą w architekturze, był rozdział właściwego grobowca króla od zespołu kultu grobowego. Zespół grobowy w Sakkarze był wzorowany na wcześniejszych założeniach, ale sam Imhotep dokonał też od siebie pewnych innowacji. Stworzył dekorację rzeźbiarską z kolumn na zwieńczeniach w postaci kwiatu lotosu, a także fryzy ozdobione przedstawieniami zwierząt. Bardzo możliwe, że królewski architekt przeżył swojego patrona i zaczął pracować nad grobowcem dla następnego faraona, Sechemcheta. Miał to być kolejny kompleks zwieńczony podobną piramidą schodkową jak w przypadku grobowca Dżesera. Z pewnych powodów piramidy nigdy jednak nie dokończono. Sam faraon Sechemchet rządził zaledwie 6 lat. Wykorzystanie cegły z kamienia i stworzenie nowej formy piramidy schodkowej nadało architekturze egipskiej nowy tor rozwoju. Szczytową formą tych zmian były późniejsze piramidy o regularnej formie. Kult Imhotepa Po śmierci pamięć o Imhotepie wzrosła i to do rangi boskiej. Już na przełomie Starego i Średniego Państwa był on postrzegany jako syn boga mądrości i boskiego architekta Ptaha. W późniejszych czasach Grecy i Rzymianie nazwali Imhotepa Imuthes. Utożsamili go w ten sposób z Asklepiosem, bogiem medycyny. Imhotep był opiekunem sztuki medycznej, patronem uczonych i pisarzy. Oto niektóre miejsca kultu Imhotepa: Asklepion w Sakkarze, Deir el-Bahari, Deir el-Medina, Wyspa File, Krnak. Źródła: Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, 1996, Warszawa Ernest Niemczyk 1997, Architekt w starożytnym Egipcie i Grecji. Cieśla – geometra – kapłan, Architectus, nr 1 - 2 Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Zamek Królewski w Warszawie – niezrealizowane plany przebudowy. Jak miała wyglądać siedziba królów Polski?
Siedziba królów Polski, czyli Zamek Królewski w Warszawie reprezentuje dziś wczesny styl barokowy z XVII w. Władcy starali się dalej rozbudowywać rezydencję. Plany były bardzo imponujące.
W tym artykule: Wczesnobarokowy Zamek Królewski w Warszawie Lata świetności i upadku August II Mocny i plany wielkiej przebudowy August III i powolna przebudowa Stanisław August Poniatowski i jego niezrealizowane ambicje Dalsze plany wobec Zamku Królewskiego Na początku XVII w. król Zygmunt III Waza na stałe przeniósł się do Warszawy. Nowa siedziba władcy Rzeczypospolitej potrzebowała wówczas przebudowy zamku w duchu bardziej nowoczesnym. Od tamtego czasu zewnętrzny wygląd tej budowli się nie zmienił znacznie. Okazuje się jednak, że niejeden władca starał się o dalszą przebudowę Zamku Królewskiego. Najbardziej ambitne plany mieli August II i Stanisław II August. Chcieli oni stworzyć kunsztowny pałac z prawdziwego zdarzenia. Dlaczego jednak nie zrealizowano tych założeń? Wczesnobarokowy Zamek Królewski w Warszawie Od 1600 r. rozpoczęto pracę, mające na celu przeobrażenie gotyckiego Zamku Królewskiego w nowoczesną rezydencję króla i siedzibę polskiego parlamentu. Praca ta została powierzona najważniejszym działającym w Polsce architektom. Santi Gucci zajął się początkową koncepcją, a w prace zaangażowane było pokaźne grono Włochów. Wśród architektów ważną rolę odegrali Giovanni Trevano, Giacomo Rodondo oraz Paolo de la Corte. W 1613 r. ściągnięto z Rzymu nowego architekta, który nadał ostateczny kształt zamkowi króla Zygmunta III. Był to Mateo Castello, któremu zawdzięczamy dzisiejszy wygląd fasady od strony Placu Zamkowego. Zamek zaczął reprezentować modny wówczas styl rzymskiego baroku. Odznaczał się on surową i monumentalną elewacją. Wieża Zegarowa miała zaś nadawać założeniu królewską doniosłość. Pracę zakończono w 1619 r. Lata świetności i upadku Władysław IV był wielkim miłośnikiem sztuki i kontynuował pracę nad rozbudową tzw. osi wazowskiej. Constante Tencalla, siostrzeniec Mateo Castello, odpowiedzialny był za prace przy zamku od strony Wisły w latach 40. XVII w. Powstał wtedy m.in. reprezentacyjny taras z galeriami. Ustawiono też Kolumnę Zygmunta na Placu Zamkowym. Wnętrza również przeobrażono według wizji króla, tak aby mogły konkurować z największymi europejskimi dworami. Udekorowano sale sejmowe i senatorskie. Zakupiono pokaźną liczbę dzieł malarskich od najlepszych warsztatów w Europie. Od 1655 r. rozpoczął się okres dewastacji Warszawy i Zamku Królewskiego. Stolica przeżyła okupację wojsk szwedzkich i siedmiogrodzkich. Z zamku Szwedzi wywieźli wszystkie kosztowności, łącznie z elementami architektonicznymi czy marmurowymi posadzkami. Od zakończenia wojny ze Szwecją Zamek Królewski powoli remontowano, ale nie odzyskał dawnego wyglądu. Kolejni królowie restaurowali budynek, lecz bez wielkich ambicji. August II Mocny i plany wielkiej przebudowy Pierwszy ważny projekt powstał na początku panowania Augusta II. Najwięcej jednak wiadomo na temat drugiego z projektów. Sporządził go prawdopodobnie Johann Friedrich Karcher lub Matthäus Daniel Pöppelmann. Zakładał on rozbudowę zamku do nowej, popularnej formy późnobarokowego pałacu. Miał on nawiązywać swoim bogactwem do baroku wiedeńskiego. Rozbudowa miała iść w kierunku Wisły, tworząc widowiskowy kompleks ogrodowy. Pöppelmann sporządził podobnie kunsztowny projekt dla drezdeńskiego Zwingera, który jest jednym z największych dzieł saskiego stylu rokoko. Koncepcja nowego zamku królewskiego najpierw została zarzucona przez wybuch Wielkiej Wojny Północnej. Po 1710 r. August II zaniechał dalszych tego typu planów, ponieważ koncepcje króla zakładały zbyt dużo elementów gloryfikujących władcę. Taki projekt był nie do zaakceptowania dla prorepublikańskiej szlachty w polskim sejmie. Kolejnym powodem był ogrom wydatków na tak wielki projekt. Zniszczona wojną Rzeczpospolita potrzebowała odbudowy. Kosztowna zachcianka króla nie była dobrze odbierana wśród poddanych. August III i powolna przebudowa Za czasów nowego króla Augusta III zaczęto powracać do starej koncepcji rozbudowy. Sam parlament zrozumiał, że stary Zamek Królewski nie przypomina niczym godnej siedziby władz państwowych. Stary projekt rozbudowy jednak zmieniono tak, aby ograniczyć wydatki i dostosować formę względem całego założenia. Odpowiedzialnymi za prace byli Gaetano Chiaveri, Carl Friedrich Pöppelmann (syn Matthausa) i Jan Krzysztof Knöffel. Istotne poprawki nałożyli natomiast Zacharias Longuelune i Antonio Solari. Nie zdecydowano się na realizację gruntownej rozbudowy w kierunku Wisły. Od lat 40. XVIII udało się zacząć przebudowę fasady od strony Wisły. Przedłużające się prace trwały aż do końca panowania Augusta III. W ten sposób Zamek Królewski w Warszawie uzyskał nową „elewację saską” od strony Wisły. Po II wojnie światowej odbudowaną ją i do dzisiaj góruje wyniośle nad Wisłą. Stanisław August Poniatowski i jego niezrealizowane ambicje W czasach ostatniego z królów Polski Zamek Królewski znów stał się rezydencją królewską. Wnętrza rzeczywiście udało się gruntownie przebudować, by godnie reprezentowały podniosłość siedziby królewskiej. Z przebudową samego zamku i elewacji nie było już tak łatwo. Król napotykał wiele trudności, przede wszystkich finansowych. Z początkowo wielkich projektów ostatecznie zdecydowano się jedynie na uporządkowanie założenia. W tym celu odbudowano południowe skrzydło zamku i ozdobiono jego elewację od strony dziedzińca. Za panowania Poniatowskiego w sumie powstało aż 11 projektów przebudowy zamku. Pierwszą monumentalną wizję stworzył Dominik Merlini w 1776 r. Według niej zamek miał się wzbogacić o nowe wschodnie skrzydło oraz wielkie kolumnady. Do samego wejścia na pierwsze piętro miały prowadzić wyniosłe schody. Kilka projektów sporządził Jakub Fontana. Chciał on zmienić fasady zarówno od strony Placu Zamkowego, jak i od strony Wisły. Ta od strony Wisły zakładała utworzenie dziedzińca z zamykającą go kolumnadą, według poprawek Merliniego. Inny architekt, Efraim Szreger, zaproponował zupełne przeobrażenie Placu Zamkowego. Miałaby powstać symetryczna oś pomiędzy elewacją zamku a nową elewacją od strony Starego Miasta. W tym celu oś symetrii przebiegałaby pomiędzy Kolumną Zygmunta a nową Kolumną Sobieskiego. Tworzyłoby to z Placu Zamkowego pewien rodzaj reprezentacyjnego dziedzińca królewskiego. Dalsze plany wobec Zamku Królewskiego Po III rozbiorze Polski w 1795 r. zamek stracił swoją dotychczasową funkcję. Dopiero po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 r. zaczęto na nowo się nim interesować. Jednakże praktyka ograniczyła się jedynie do planów. Pierwsze z nich sporządził Jakub Kubicki, który chciał, by na miejscu sali balowej znalazło się większe pomieszczenie zwieńczone kopułą. Pamiątką po tym projekcie są tzw. Arkady Kubickiego. W późniejszych czasach Adam Idźkowski proponował kompletną zmianę stylu na bardziej renesansowy, z charakterystycznym boniowaniem na elewacji. Planu tego nie zaakceptowano. Źródła: Fotosik.pl, Zamek Królewski. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Księstwo Jaxa zostało założone na wschodzie przez polskiego szlachcica. Prowadziło wojnę z Chinami
Między Rosją a Chinami powstało w XVII w. państwo Jaxa. Zostalo ono założone przez polskiego szlachcica, którego car Rosji wygnał w głąb Azji. Państewko stało się jednak ważniejsze, niż przypuszczano.
W tym artykule: Nicefor Jaxa-Czernichowski – założyciel nowego kraju Ucieczka z Rosji Założenie Państwa Jaxa Stosunki Czernichowskiego z Chinami i Moskwą Jaxa podporządkowuje się Rosji Wojna z Chinami i upadek Ałbazina Koniec władzy rosyjskiej W drugiej połowie XVII w. terytorium Państwa Moskiewskiego rozszerzało się w stronę Syberii. Jednak nie miało ono ścisłej wschodniej granicy. Na rubieże udawali się awanturnicy, którzy organizowali sobie życie na własną rękę. Cesarstwo Chin zsyłało z kolei na owe tereny, czyli okolice dopływu rzeki Amur (Przyamurze), skazanych na roboty i wygnanie. Nie istniała tam stabilna administracja, aż do powstania nowego państewka w 1665 r. Nicefor Jaxa-Czernichowski – założyciel nowego kraju W 1632 r. wybuchła tzw. wojna smoleńska pomiędzy Rzeczpospolitą a Moskwą. Choć konflikt skończył się pomyślnie dla tej pierwszej strony, to nie doszło wówczas do wymiany jeńców. Jednym z pojmanych Polaków był Nicefor Czernichowski herbu Jaksa, którego zesłano w głąb Rosji. Ów polski szlachcic z Żytomierza został wraz z rodziną uwolniony pod warunkiem pozostania w służbie carowi. Czernichowski działał więc w wojsku, robiąc karierę głównie dzięki umiejętności pisania. Przez pierwsze 20 lat Nicefor działał na pograniczu moskiewskim, rozwijając okoliczne rolnictwo lub strzegąc szlaków handlowych. Nie uczestniczył przy tym w łupieżczych wyprawach, nękających rdzenną ludność. Ucieczka z Rosji W 1665 r. miało zdarzenie godne dobrego kryminału. Rodzeństwo Czernichowskich przebywało wówczas w Kireńsku. Na organizowany tam jarmark przybył też ówczesny wojewoda ilimski, który natknął się na siostrę Nicefora. Miała ona już wtedy opinię niezwykle pięknej Polki. Wojewoda miał porwać Czernichowską lub nawet ją zgwałcić. W każdym razie wieść o jej zaginięciu rozeszła się po jakimś czasie. Nicefor zdecydował się wyruszyć za wojewodą. Udało mu się go złapać i zabić. Ten samosąd sprowadził na szlachcica gniew samego cara. Czernihowski stanął więc na czele buntu ok. 80 ludzi (głównie Polaków) i udał się w stronę chińskiej Mandżurii. Założenie Państwa Jaxa Drużyna dotarła jeszcze tego samego roku do zrujnowanej twierdzy Ałbazino. Zdecydowała się tutaj osiąść i zorganizować życie. Czernichowski wdał się również w kontakty z okolicznymi ludami, które płaciły mu daninę za gwarancję bezpieczeństwa. Teren ten był tuż przy granicy z Chinami. Jednak póki nie istniała tam rozwinięta administracja ani Moskwa, ani Chiny nie zwracały szczególnej uwagi na region Przyamurza. Odbudowane przez Czernichowskiego Ałbazino stało się szybko ważnym lokalnym ośrodkiem, pod którym utworzono osadę o nazwie Jaxa. Podatek ściągany przez władze osady był niższy od tego dla władz chińskich. Dlatego granice wpływów Czernichowskiego rozszerzyły się znacznie. Wojsko Jaksy liczyło ok. 500 ludzi. To mocno zaniepokoiło cesarza w Pekinie. Stosunki Czernichowskiego z Chinami i Moskwą Do 1669 r. Księstwo Jaxa skutecznie odpierało ataki żołnierzy moskiewskich. Nawiązano przy tym korespondencję z Chinami, którą prowadzono nawet w języku polskim. Cesarstwo nie utożsamiało Czernichowskiego z Rosjanami, dlatego nie uważano go za zagrożenie ze strony Rosji. Jaxa nawiązało również stosunki z innymi krajami. Goszczono przedstawicieli takich państw jak Francja czy Niderlandy. W 1669 r. sytuacja się zmieniła. Czernichowski zdecydował się wystosować przeprosiny i ukorzyć się przed carem. Oznaczało to również gotowość oddania się pod protekcję Moskwy, co dla Chin było niebezpiecznym sygnałem. Jaxa podporządkowuje się Rosji Zanim uzyskano odpowiedź cara, Jaxa została najechana przez Chińczyków w 1670 r. Małe państewko udało się jednak obronić. To wzbudziło na nowo zainteresowanie cara. W 1672 r. car Aleksy najpierw wydał dekret o skazaniu Czernichowskiego i jego kompanów na śmierć, ale już dwa dni później zmienił zdanie. Ostatecznie z jakiegoś powodu car ułaskawił polskiego szlachcica. Od tamtego okresu państwo Jaxa podlegało już bezpośrednio Moskwie. Żołnierze chińscy zdążyli jednak przesiedlić tubylcze ludy Daurów z terytorium Jaksy w głąb Mandżurii. W 1675 r., na prośbę księcia Daurów, Czernichowski stanął na czele wyprawy w celu sprowadzenia tego ludu z powrotem do Jaksy. Misja zakończyła się sukcesem. Po kampanii z 1675 r. Czernichowski zmarł, nie wiadomo dokładnie kiedy. Pod koniec życia stał się poważaną osobą. Stworzył samodzielne państwo i oddał go w protekcję Rosji. Sam został, o ironio, wojewodą. W Jaksie obowiązywało skodyfikowane prawo. Państwo przyciągało wielu polsko-litewskich zesłańców z Syberii, ale też rosyjskich chłopów. Wojna z Chinami i upadek Ałbazina Po śmierci „mądrego chana”, jak nazywali Czernichowskiego Chińczycy, Ałbazinem zaopiekowali się jego synowie. Starali się oni zabezpieczyć granicę z Chinami. Cesarz Kangxi podczas objazdu po Mandżurii w 1682 r. rozpoczął przygotowania do ostatecznego rozrachunku z niechcianymi osadnikami. Po upadku Tajwanu w 1683 r. można było w końcu skoncentrować się na północnych granicach imperium. W 1685 r. rozpoczęło się regularne oblężenie Ałbazina. Wystosowano wtedy ostatnie pismo w języku polskim przez Chińczyków, proponując mieszkańcom Jaksy pokój i osiedlenie się w Pekinie. Z oferty skorzystało ok. 50 Kozaków, którzy stali się pierwszymi rosyjskimi imigrantami w Chinach. Po 11 dniach Ałbazino zostało zniszczone ostrzałem z 200 armat. Potem Chińczycy się wycofali. Koniec władzy rosyjskiej Obrońców wypuszczono pod warunkiem niewracania do spalonej twierdzy. Ze względu jednak na to, że Chińczycy zostawili zbiory na polach, Rosjanie zdecydowali się wrócić do Jaksy. Chcieli odbudować Ałbazino i szybko zebrać plony. Cesarz Kangxi był wściekły. W 1856 r. rozpoczęło się kolejne oblężenie Ałbazina przez armię ponad 10 tysięcy żołnierzy. Tym razem Rosjanie bronili się aż do końca roku. Obie armie przeszły przez piekło. Z kilkuset obrońców pozostało ledwo ponad 20. W 1689 r. Chiny i Moskwa podpisały ostateczny pokój. Tereny dawnego państwa Jaxa przypadły Chinom. Potomkowie Czernichowskiego jednak przetrwali tam do dziś. W samym Ałbazinie ponoć można znaleźć pamiątki po państwie Jaxa. Źródła: Michał Lubina, „Powrót do przeszłości”: XVII-wieczny model relacji Rosji z Chinami jako wzór dla stanu obecnego stosunków rosyjsko-chińskich Jewgienij W. Siemionow 2015, Polacy w Buriacji − historia i współczesność, Niepodległość i Pamięć 22/2 (50) Gazeta Wyborcza Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Antinoopolis to miasto zbudowane ku czci cesarskiego kochanka. Jaki los je spotkał?
Cesarz Hadrian założył w Egipcie nowe miasto na cześć zmarłego kochanka, Antinousa. Antinoopolis to typowe greckie polis, które miało propagować grecki styl życia w starożytnym Egipcie.
W tym artykule: Śmierć Antinousa Antinoopolis – grecka enklawa w Egipcie Architektura Antinoopolis Miasto pod piaskiem i badania archeologiczne Cenne znaleziska Podczas podróży po rzymskich prowincjach cesarz Hadrian odwiedził Egipt w okresie 130–131 r. Towarzyszył mu wielki orszak z cesarzową Sabiną i jego ulubieńcem Antinousem. Był to młody Grek, przyjaciel oraz kochanek Hadriana. Śmierć Antinousa Po wizycie w Aleksandrii orszak skierował się w górę Nilu. W trakcie rejsu po rzece miało właśnie dojść do nieszczęścia. Umarł Antinous, który nie skończył jeszcze 19 lat. Przyczyny tego zdarzenia są nieznane. Wiadomo jednak, że Hadrian popadł w głęboką rozpacz. Po tym zdarzeniu, by upamiętnić miejsce śmierci kochanka, cesarz założył 30 października 130 r. nowe miasto – Antinoopolis. Imię zmarłego zostało wyniesione do rangi boskiego herosa. Sam Hadrian wznosił świątynie na jego cześć, a nawet organizował igrzyska. Antinoopolis – grecka enklawa w Egipcie Egipt został podbity najpierw przez Aleksandra Wielkiego w 332 r. p.n.e., a potem przez Oktawiana Augusta w 30 r. p.n.e. Jednak kultura grecka (hellenistyczna) nie przyjęła się aż tak mocno w życiu codziennym Egipcjan. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Wpływy kultury egipskiej były silnie akcentowane jeszcze w czasach Ptolemeuszy. Cesarz Hadrian miał jednak plany wywarcia silniejszej presji na hellenizację swojego imperium. Antinoopolis miało być kolejnym greckim polis w Egipcie. Z tym, że miało ono przede wszystkim propagować grecką kulturę. Władza w mieście również miała charakter zbliżony do greckiego polis. Mieszkańcami stały się osoby o raczej wyższym statusie społecznym. Edukacja w ówczesnych gimnazjach produkowała elity, identyfikujące się z kulturą hellenistyczną. Sam Hadrian mocno zachęcał do osiedlenia się w nowym mieście poprzez zwolnienia z wielu podatków. W pismach urzędowych mieszkańcy nazywali się „Nowymi Grekami”. Architektura Antinoopolis Miasto było poświęcone Antinousowi. Znajdowało się tam wiele świątyń czy kapliczek poświęconych właśnie jego imieniu. W mieście powstały też typowe budowle o cechach grecko-rzymskich: łaźnie publiczne, teatr, świątynie, gimnazjon, portyki z kolumnadami, hipodrom. Miasto otoczone było murem. Plan miasta miał typową siatkę ulic przebiegających prostopadle. Główne ulice flankowane były portykami z kolumnadą w stylu doryckim. Domy zbudowane były z cegły mułowej. Te bogatsze posiadały perystyle, kolumnady czy mozaiki. W mieście mieściła się oprócz tego brama triumfalna z posągami Antinousa. Była ona tak ulokowana, aby było łatwo ją zobaczyć od strony Nilu. Choć miasto miało ściśle hellenistyczne założenia, motywy egipskie były obecne w rzeźbie czy detalach architektonicznych. Położenie miasta nad Nilem umożliwiło dobry dostęp do drogi wodnej. Architektura wzdłuż brzegu rzeki mogła obejmować doki oraz konstrukcje przeznaczone do handlu i transportu. Antinoopolis służyło jako regionalne centrum administracyjne i gospodarcze. Zajmowało się handlem i rolnictwem. Jego położenie nad Nilem umożliwiało pośredniczenie w transporcie towarów w górę i w dół rzeki. Miasto pod piaskiem i badania archeologiczne Pierwsze cenne obserwacje i źródła graficzne pochodzą z epoki napoleońskiej. Wtedy to francuscy badacze udokumentowali pozostałości po jakimś mieście na pustyni. Były to m.in. kolumny i ocalała brama miasta. Wielka kolonizacja – jak wyglądało zakładanie kolonii przez starożytnych Greków? Starożytni Grecy nieustannie porzucali swe siedziby, by zakładać nowe miasta w najdalszych zakątkach znanego im świata. W koloniach arystokraci zyskiwali szansę na większe bogactwa, a biedni... Wykopaliska archeologiczne na terenie Antinoopolis jeszcze w XX w. dostarczyły cennych informacji na temat jego architektury i urbanistyki. Połączenie elementów architektury rzymskiej i egipskiej w budynkach miasta jest świadectwem różnorodności kulturowej i architektonicznej regionu w okresie rzymskim. Większość miasta nadal jednak leży pod piaskiem. Badania wykopaliskowe na takim terenie są wyjątkowo trudne dla archeologów. Mimo to na stanowisku działa włoska misja archeologiczna, która odkryła już świątynię Antinousa. Teraz badania skupiają się na odkryciu przyczyny opuszczenia miasta w X w. Cenne znaleziska Do tej pory odkryto wiele zabytków. Do ważniejszych zaliczyć należy funeralne fajumskie portrety, które zdobiły sarkofagi. Co ciekawe, taka praktyka w sztuce grobowej jest bardzo rzadka. Znajduje podobieństwo jedynie w portretach grobowych polskiej szlachty w okresie nowożytnym. Wraz z odkryciem świątyni Antinousa odsłonięto ok. 500 tys. naczyń ofiarnych. Prace przy północnej bramie miasta natomiast pokazały, że brama ta była ozdobiona kolumnami w stylu korynckim. Znaleziono wiele głównych zabytków Antinoopolis, takich jak teatr, świątynia i hipodrom. Jednak prawie nie prowadzono wykopalisk w domach prywatnych i budynkach administracyjnych. Oznacza to, że trudno opisać życie zwykłych ludzi, którzy mieszkali w Antinoopolis. Źródła: H. I. Bell 1940, Antinoopolis: A Hadrianic Foundation in Egypt, The Journal of Roman Studies, nr 30/2 str. 133–147 MSU Anthropology
Twierdza Alamut kryła bezcenną bibliotekę. To stąd pochodzili asasyni – islamscy skrytobójcy
Alamut był legendarną siedzibą asasynów. Miasto to słynęło z niezdobytych nigdy murów i bezcennej biblioteki. Przyjeżdżało tu wielu intelektualistów, ponieważ Alamut cieszył się dużą wolnością słowa.
W tym artykule: Twierdza Alamut, czyli Orle Gniazdo Hasan ibn Sabbah i nizaryci Zdobycie Alamutu przez nizarytów Asasyni – islamscy skrytobójcy Alamut w dobie świetności Zmierzch i upadek Alamutu Alamut był jednym z najważniejszych ośrodków świata arabskiego. Potężna twierdza była siedzibą islamskich skrytobójców – asasynów. Słynęła ona ponoć z pięknych ogrodów, warsztatów naukowych i wielkiej biblioteki. Filozofowie, naukowcy oraz religijni teoretycy cieszyć się mieli dużą wolnością w wymianie myśli. Z tego powodu Alamut jest dzisiaj bardziej znany z legend i opowieści. Twierdza Alamut, czyli Orle Gniazdo W VIII w. na terenie Iranu dochodziło do wielu powstań przeciwko arabskim najeźdźcom. Był to tzw. perski renesans, podczas którego powstało królestwo Dajlamu. Jeden z władców podczas polowania spostrzegł orła lądującego na czubku skalistego wzgórza. Spostrzegł on wtedy, że jest to idealne miejsce na założenie fortecy. Nazwa pochodzi z lokalnego dialektu i oznacza „Orle Gniazdo”. Władcy Dajlamu ostatecznie w XI w. musieli się uzależnić od Imperium Seldżuckiego. Mieszkańcy regionu nie akceptowali jednak w pełni doktryny sunnickiej. Nie godzili się też z podporządkowaniem się nowym władcom. Hasan ibn Sabbah i nizaryci W latach 80. XI w. do Persji powrócił Hasan ibn Sabah, nazwany przez Marco Polo „Starcem z Gór”. Był on bardzo wykształconym uczonym, który nawrócił się wcześniej na izmailizm. Doktrynę tą wyznawali Fatymidzi, panujący w północnej Afryce. Po latach podróży i studiów w Kairze, Hasan przeszedł do sekty nizarytów. Uznawali oni, że prawo szariatu powinno być interpretowane w sposób racjonalny, dostosowany do współczesnych realiów. Za tę niepoprawność religijną i polityczną został on deportowany na statku z Kalifatu Fatymidów. Hasan wydostał się ze statku. W latach 80. XI w. prowadził działalność misyjną w Persji. To spotkało się z reakcją władz sunnitów, którzy chcieli go pojmać. Hasan ostatecznie ukrył się w górach Elbrus w Dajlamie, gdzie lokalni Persowie wyjątkowo dobrze przyjmowali jego nauki. Zdobycie Alamutu przez nizarytów W 1088 r. Hasan zaczął prowadzić akcję, która miała na celu przejęcie pobliskiej twierdzy Alamut. Była to potężna twierdza, której nikt nigdy siłą nie zdobył. Przez 2 lata wysyłał on swoich popleczników do wiosek, by głosili nową doktrynę. Kazał też nowym nizarytom osiedlać się w pobliżu Alamutu. Sam Hasan działał również wewnątrz tej fortecy. Potajemnie nakłaniał ludzi wysoko postawionych, wojskowych czy zwykłych robotników do uznania swych racji. Dochodziło też do zabójstw. Zarządca Alamutu karał wszystkich, którzy mieli związki z nizarytami. Nie znał jednak powodów nagłych zniknięć pewnych mieszkańców Alamutu. Tłumaczono to np. chorobą. Ostatecznie w 1090 r. Hasan ujawnił się zarządcy. Wezwana na pomoc straż odmówiła posłuszeństwa i odtąd służyła Hasanowi. Alamut został zdobyty bez większego przelewu krwi, wskutek skoordynowanej działalności nizarytów. Asasyni – islamscy skrytobójcy Od tamtej pory Alamut stał się ostoją dla izmailitów. Przez 35 lat Hasan poszerzał swoje wpływy, budując kolejne twierdze w Dajlamie. Niegościnny klimat dodatkowo umacniał samodzielną władzę nizarytów. Udało im się również zdobyć twierdze w górach Lewantu, skąd bliżej im było do miejsca walk z chrześcijańskimi krucjatami. Europejczycy nazywali nizarytów asasynami (hashshāshīn), ponieważ według Marco Polo mieli oni używać haszyszu, by pozbyć się lęku. W rzeczywistości nie ma na to dowodów. Chodzi tu o wąską grupę skrytobójców, którzy dokonywali mordów na wpływowych, wrogich nizarytom dostojnikach. Byli oni szkoleni w walce, ale też nauczani innych sztuk. Nazywano ich fidai, czyli „oddani sprawie”. Imiona ich i ich ofiar spisywano w specjalnej księdze w Alamucie. Nizaryci walczyli przez długie lata o swoją niezależność. Pod koniec XII w. Imperium Seldżuckie uznało ich niepodległość. Za nim to się stało, Hasan zdążył wprowadzić język perski do praktyk religijnych. On sam zamknął się w murach Alamutu. Poświęcił się tam badaniom Koranu i zaprowadzaniu rygorystycznej dyscypliny moralnej wśród poddanych. Alamut w dobie świetności Alamut jako główna siedziba Państwa Nizarytów (Asasynów) gromadził wielu intelektualistów. Panowała tu duża swoboda w praktykach naukowych i głoszeniu opinii. Studiowano filozofię, astronomię, medycynę, alchemię i architekturę. Według legend miały się tu znajdować wyjątkowo piękne ogrody. Założono tu również bogatą w zbiory bibliotekę. Alamut opisywano nie tylko w źródłach europejskich, ale też chińskich. Tutaj też pojawiają się informacje o skrytobójcach, zabijających rodziny wrogich władców. Twierdza nigdy nie zostało zdobyta siłą. Klimat w okolicy był niegościnny co dawało duże poczucie bezpieczeństwa. Ostatnio podczas badań archeologicznych odkryto w Alamucie wyjątkowe astrolabium. Zmierzch i upadek Alamutu Nie wiemy za dużo o Alamucie, ponieważ wszystkie źródła nizaryckie zniszczono. Większość informacji pochodzi z „wrogich” im źródeł. W XIII Persja zmagała się z inwazją Mongołów. Władca Państwa Nizarytów w obawie przed rzezią ludności nakazał poddanie wszystkich twierdz w dolinie Dajlamu. Dowódca garnizonu Alamutu kwestionował wiarygodność tego rozkazu. Twierdza była wszak dobrze ufortyfikowana i nigdy nie została zdobyta. Ostatecznie zdecydowano jednak poddać się Mongołom. Po ich wejściu do miasta zdemolowali je, niszcząc zwłaszcza cenną bibliotekę. Choć później Alamut odbito z rąk Mongołów, to już nigdy nie powrócił on do dawnej świetności. Został tylko prowincjonalnym zamkiem. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Co to jest mastaba? Tajemnice monumentalnych grobowców
Mastaba była typem grobowca, który poprzedzał piramidy egipskie. Ten rodzaj grobowca pojawił się już w czasach predynastycznych. Jedną z najstarszych mastab odkryli polscy archeolodzy w Delcie Nilu. Wśród darów grobowych była zawieszka z bogiem Horusem i nóż z kościaną oprawą. Mastaby były elitarnymi pochówkami spotykanymi w całym starożytnym Egipcie.
W tym artykule: Co to jest mastaba? Jak wyglądała typowa mastaba? Starożytny Egipt i pierwsze monumentalne grobowce Najsłynniejsze mastaby w starożytnym Egipcie Mastaby w późniejszym okresie Najstarsze mastaby. Odkrycia Polaków w Tell el-Farcha w Delcie Nilu Pierwsze monumentalne budowle w Egipcie zaczęły powstawać już w okresie predynastycznym w drugiej połowie IV tysięclecia p.n.e., czyli przed panowaniem znanych egiptologom z imienia faraonów. Nazywamy jest mastabami. Początkowo konstrukcje te wznoszono z cegły mułowej, a potem z kamienia. Służyły jako elitarne grobowce, głównie dla władców. Co to jest mastaba? Co to jest mastaba? To rodzaj grobowca wznoszonego w starożytnym Egipcie. Słowo „mastaba” pochodzi z języka arabskiego i oznacza ceglaną ławę przylegającą do tradycyjnego domostwa na Bliskim Wschodzie. Z uwagi na to, że grobowce podobne jak i ławy w przekroju były trapezoidalne, przylgnęła do nich ta nazwa. Choć mastaby wznoszono aż do czasów Nowego Państwa (lata 1570–1070 p.n.e.), szczególnie popularne były wcześniej. W czasie od I do VI dynastii (XXX–XXII w. p.n.e.) mastaby powszechnie budowano jako grobowce dla faraonów Egiptu, a później również dla mniej ważnych dostojników egipskich. Jak wyglądała typowa mastaba? Mastaba wyróżniała się kilkoma cechami: była budowana na planie prostokąta podłużnego, do budowy wykorzystywano suszoną cegłę lub kamienie, ściany były lekko pochylone do wewnątrz, podziemna część stanowiła komorę grobową, w części naziemnej stawiano kaplice (choć nie zawsze). W niektórych większych mastabach znajdowała się przestrzeń zwana serdab. Były to niedostępne komory z posągiem zmarłego. Spotyka się również mastaby ze ślepymi wrotami od strony wschodniej. Ślepe wrota to kamienne stele w formie drzwi. Na nich znajdowały się inskrypcje hieroglificzne z imieniem i tytułami zmarłego. Ślepe wrota pełniły funkcję magiczną. To przez nie zmarły miał możliwość odebrania składanych przed stelą ofiar i ich spożycia. Starożytny Egipt i pierwsze monumentalne grobowce Do dzisiaj trudno powiedzieć, gdzie spoczywają pierwsi faraonowie z I dynastii. Opcje są dwie – albo w Abydos albo w Sakkarze. W Sakkarze położonej na południe od Kairu stoją najstarsze egipskie mastaby. Tam jednak najpewniej spoczywają państwowi dostojnicy. Za bardziej prawdopodobne miejsce pochówku pierwszych faraonów egiptolodzy uznają Abydos. Najstarsza znana mastaba to grobowiec faraona Menesa lub królowej Neithotep (żona lub matka faraona Aha) w Nagadzie. Prawdopodobnie najstarszy zespół mastab powstał zaś w Sakkarze. W zasadzie podczas panowania prawie każdego z faraonów przybywało tam kilka tego typu budowli. Często były bogato dekorowane z zewnątrz i przypominały fasady królewskich pałaców. Najsłynniejsze mastaby w starożytnym Egipcie Wyjątkowo pokaźną mastabę w Sakkarze postawił Dżoser – pierwszy faraon III dynastii. Budowla była aż 5 razy nadbudowywana kolejnymi, mniejszymi mastabami. W ten sposób powstała pierwsza piramida schodkowa wysokości 60 metrów. Konstrukcja powstała w połowie XXVII w. p.n.e. i została zaprojektowana przez architekta o imieniu Imhotep. Artysta połączył elementy budowli królewskich nekropoli z Abydos z tradycją budownictwa z Memfis. Tak powstało wyjątkowe w skali całego starożytnego Egiptu założenie architektoniczne w Sakkarze. Nowa forma miała symbolicznie wyrażać pośmiertną boskość faraona. Podobne grobowce wznosili kolejni władcy państwa. Pierwsze właściwe piramidy powstały dopiero w czasach IV dynastii w Meidum i Dahszur, za panowania faraona Snefru. Mastaba członka rodziny królewskiej Nefermaat z okresu IV dynastii w Meidum miała unikatowe malowidła naścienne. Przedstawiały florę i faunę egipską tamtych czasów na sposób wyjątkowo realistyczny. Obok licznych dekoracji inkrustowanych za najbardziej znane uznaje się przedstawienie różnych gatunków gęsi, których detale oddano z wyjątkową malarską precyzją. Najnowsze badania ujawniają, jak wyglądał słynny człowiek lodu. Ötzi miał ciemną karnację i był łysy Człowiek lodu z Tyrolu żył ponad 5 tys. lat temu. Dopiero teraz naukowcom udało się ustalić, jak naprawdę wyglądał. Analiza DNA wskazuje na zupełnie inne cechy niż do tej pory. Mastaby w późniejszym okresie Od czasów III dynastii zaczęły powstawać całe aleje z rozsianymi mastabami. Tworzyło to monumentalne cmentarzyska. Grobowce urzędników często znajdowały się u podnóży królewskich piramid. W samej Gizie wybudowano ok. 150 mastab. W czasach Średniego Państwa nadal budowano mastaby z dekoracjami wyłącznie od zewnętrznej strony budowli. W Nowym Państwie tradycja ta już zanika. Pojawiają się wtedy hypogea, czyli owalne groby podziemne z niewielką tylko nadbudówką. Najstarsze mastaby. Odkrycia Polaków w Tell el-Farcha w Delcie Nilu Od 1998 r. w Tell el-Farcha w Delcie Nilu wykopaliska prowadzi zespół naukowców z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jednym z najciekawszych odkryć jest monumentalna mastaba wykonana z cegły mułowej. Wybudowano ją około 3300 lat p.n.e. Jej boczne krawędzie liczyły 18,1 m na 16,9 m. To jeden z najstarszych przykładów konstrukcji grobowych znanych z Egiptu. Naukowcom nie udało się zidentyfikować właściciela mastaby. Kości zmarłego rozłożyły się niemal w całości. Zachowało się jednak trochę darów grobowych. Głównie były to naczynia ceramiczne, część pochodzi z obszaru Lewantu. Były też luksusowe przedmioty: nóż z kościaną oprawą i zawieszka z bogiem Horusem. ŹRÓDŁA: Krzysztof M. Ciałowicz,2001, „La naissance d’un royaume. L’Egypte l'Egypte dès la prédynastique à la fin de la I ère dynastie", Kraków Encyklopedia Powszechna, 1994, Wydawnictwo Gutenberga, Kraków Nowa Encyklopedia Powszechna, 1996, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Dieter Arnold, 2001, „Architecture", [w:] Donald Bruce Redford (red.), „The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt", t:2, Oxford University Press, Nowy Jork Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Jak kochali Grecy? Homoseksualizm w starożytnej Grecji
Materiały źródłowe jednoznacznie dowodzą, że homoerotyzm i homoseksualizm w starożytnej Grecji były obecne we wszystkich zakątkach greckiego obszaru kulturowego. Choć nie zawsze w taki sam sposób.
W tym artykule: Gdzie szukać wiedzy na temat obyczajów w antycznej Grecji? Kim byli erastesi i eromenosi? Co wyróżniało homoseksualizm w starożytnej Grecji? Męska miłość w praktyce Homoseksualizm z antycznej Sparcie Jak kobiety kochały kobiety w starożytnej Grecji? W świecie antycznym inaczej niż współcześnie patrzono na relacje romantyczne i seksualne między osobami tej samej płci. Wiele źródeł wskazuje, że już w starożytnej Grecji związki jednopłciowe były powszechnie akceptowalne. Gdzie szukać wiedzy na temat obyczajów w antycznej Grecji? Wątki homoerotyczne pojawiają się w greckiej mitologii. Można je odnaleźć m.in. w micie o Hiacyncie – pięknym ukochanym boga Appolina, czy w micie o porwaniu Ganimedesa. Ganimedes był młodzieńcem, w którym zakochał się sam Zeus i którego porwał na Olimp. Zupełnie otwarcie o miłości między dwoma mężczyznami pisali m.in. Tukidydes i Arystoteles. Obaj wspominający prawdziwą historię Harmodiosa i Aristogejtona – ateńskich arystokratów walczących z tyranem Hipparchem. „Harmodios znajdował się wówczas w kwiecie lat i promieniał urodą. Aristogejton, obywatel ateński ze średnich sfer, zapałał ku niemu miłością, która została odwzajemniona" – pisał Tukidydes w „Wojnie peloponeskiej". Najważniejszymi źródłami potwierdzającymi życie codzienne w antycznej Grecji pozostają jednak teksty literackie, poezje, komedie, teksty m.in. Platona. Współcześnie za najważniejsze dzieło naukowe uznaje się książkę pt. „Homoseksualizm Grecki” Kennetha Dovera z 1978 roku. Brytyjski hellenista przeanalizował liczne źródła pisane i sięgnął do ikonografii w sztuce, by w miarę wiernie opisać, jak wyglądał homoseksualizm w starożytnej Grecji. Kim byli erastesi i eromenosi? Stosunek do relacji jednopłciowych był różny w różnych obszarach antycznej Grecji. Najwięcej wiadomo o sytuacji w Atenach. To tam wykształciła się pederastia – relacja dojrzałego mężczyzny z młodzieńcem do 20. roku życia. Dojrzalszego partnera nazywano erastesem, a jego młodszego partnera eromenosem. Nie była to jednak relacja symetryczna. Młody eromenos był przedmiotem pożądania erastesa. W ten sposób dostępował zaszczytu. Sam jednak nie mógł pożądać starszego mężczyzny. „Bywało, że erastes wręczał swojemu wybrańcowi piękne, użyteczne i kosztowne podarunki. Pederastia opierała się bowiem na zasadzie do ut des („ty czynisz coś dla mnie, ja uczynię coś dla ciebie"). Do typowych darów należały: tusze mięsne, dyski, naczynia z oliwą, kwiaty, jabłka, girlandy kwiatów sakiewki z pieniędzmi. Czasami wręczano żywe zwierzęta – zwłaszcza koguty oraz króliki. Walki kogutów były wśród greckiej młodzieży bardzo popularne. Zaś sam kogut symbolizował męskość i potencję. Z kolei królik miał znaczenie materialne (mięso było kosztowne), a jednocześnie uchodził za zwierzę, które łączyło w sobie pierwiastek męski oraz żeński" – pisze prof. Robert Aldrich w książce „Geje i lesbijki. Życie i kultura". Co wyróżniało homoseksualizm w starożytnej Grecji? Kanon męskiej urody w antycznej Grecji zakładał przede wszystkim, że mężczyźni powinni mieć wysportowaną sylwetkę. Zachwyt nad atletycznym męskim ciałem był powszechny i pożądany. Kontakty intymne również odbywały się zgodnie z panującymi wówczas regułami. Podczas praktyk seksualnych Grecy uznawali akt dominacji za coś pożądanego, a uległość za upokorzenie i słabość. W związkach erastesów z młodymi eromenosami, nie dochodziło do seksu analnego czy oralnego. Uprawianą praktyką była tzw. penetracja międzyudowa, podczas której eromenos nie mógł wykazywać żadnych form uległości. Wykazanie chęci lub odbycie stosunku seksualnego w pozycji biernej był w Atenach karany pozbawieniem praw. Kojarzono to z prostytucją i zwyczajami obcokrajowców. Osoby dominujące zarówno w relacjach heteroseksualnych jak i homoseksualnych nie spotykały się z odrzuceniem. O ile nie zarzucano im gwałtu. Męska miłość w praktyce Grecy znali z pewnością różnorodne metody zaspokajania swoich potrzeb seksualnych, dotyczy to również seksu analnego u obu płci. Kwestie odwzajemniania uczuć przywiązania nie były jednak tożsame z praktykami seksualnymi. Tradycyjne małżeństwa miały zazwyczaj charakter bardziej prokreacyjny niż romantyczny. W relacji erastesa z eromenosa istniała silna więź – wzoru do naśladowania i wzorowego oddania. Na polu walki to właśnie w tych duetach walczono bardziej zaciekle. Jeden partner musiał zaimponować drugiemu. Powtarzającym się motywem jest romantyczna samobójcza śmierć eromenosa po stracie starszego partnera. W latach młodzieńczych istniało też większe przyzwolenie na frywolność z rówieśnikami. Dopiero w momencie pojawienia się oznak dojrzałości – brody czy owłosienia – mężczyzna już nie mógł sobie pozwolić na bycie eromenosem. Uległość była postrzegana jak kobiecość. Homoseksualizm z antycznej Sparcie O ile Ateńczycy nie pozwalali sobie na komentarze o swoich pośladkach (przymiot kobiecej uległości), to Spartanie chętnie eksponowali tę część ciała. Cielesność w Sparcie była bardziej otwarta w sensie wizualnym. Żadna partia ciała ludzi nie gorszyła i nie uosabiała uległości. Militarystyczny ustrój Sparty sprawiał, że młodzi chłopcy już we wczesnym dzieciństwie byli kierowani do koszar, gdzie spędzali czas wyłącznie z innymi chłopcami. Wspólnie trafiali na wojny, niektórzy wraz ze swoimi kochankami eromenosami. Względnie późno pojawiała się możliwość kontaktu z kobietami. „Homoseksualne związki między mężczyznami uznawano w Sparcie za normalne, a nawet wskazane. Grecki czasownik lakonizein oznacza „uprawiać miłość po spartańsku". Najczęściej chodziło o penetrację niepełnoletniego chłopca przez dorosłego mężczyznę. Przyjaźń starszego wiekiem wojownika oraz młodego rekruta uchodziła w oczach Spartan za gwarancję właściwego przygotowania małolata do służby wojskowego, zaś przyjaciele z koszar bardzo często walczyli ramię w ramię" – pisze prof. Robert Aldrich. Byli wojowniczy, a ich ciała pokrywały tatuaże. Piktowie z powodzeniem walczyli z Rzymianami i Wikingami Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Naukowcy ustalili, skąd pochodzili wojownicy, którzy stawiali czoła Rzymianom i wikingom. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byli-wojowniczy-a-ich-ciala-pokrywaly-tatuaze-piktowie-z-powodzeniem-walczyli-z-rzymianami-i-wikingami-ryc-wikimedia-commons-public-domain-2d1f045.jpg" width="921" height="700" alt="Byli wojowniczy, a ich ciała pokrywały tatuaże. Piktowie z powodzeniem walczyli z Rzymianami i Wikingami (ryc. Wikimedia Commons, public domain)" title="Byli wojowniczy, a ich ciała pokrywały tatuaże. Piktowie z powodzeniem walczyli z Rzymianami i Wikingami (ryc. Wikimedia Commons, public domain)" /> Jak kobiety kochały kobiety w starożytnej Grecji? Niska rola społeczna kobiet, brak praw i ich wiązanie z uległością niestety sprawiają, że nie mamy wielu materiałów na temat homoseksualizmu kobiet w antycznej Grecji. Kontakty seksualne między kobietami były tematem tabu. Znane są natomiast w sztuce przedstawienia kobiet dotykających sobie genitalia. Ważniejsze źródła pochodzą od Safony, uznawanej za pierwszą grecką poetkę. Kobieta opisywała urodę kochanki i zwracała się też do kobiet takim językiem, jak męski erastes do eromenosa. Safona stała się jednak bardziej obiektem późniejszych zainteresowań i żartów. W komedii attyckiej pojawiają się wizję rozpustnej wyspy Lesbos. Więcej jest źródeł późniejszych interpretujących zachowania Safony za homoerotyczne, co może też na to wskazywać. Motyw fascynacji erotycznej kobiety przez inną kobietę pojawia się również w poezji Alkmana, współczesnemu Safonie. Artystka uczyła ponadto młode kobiety poezji i sztuki, kreowała pewną formę wspólnotowości, gdzie może istniała większa swoboda w praktykach erotycznych. ŹRÓDŁA: ■ Kenneth J. Dover, 2004, „Homoseksualizm Grecki", Wydawnictwo Homini, Kraków, ■ „Geje i lesbijki. Życie i kultura" pod red. Roberta Aldricha, Universitas, Kraków Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Średniowieczny Kijów – najwspanialsze miasto Słowian
W czasach świetności Ruś Kijowska była jednym z najważniejszych państw w Europie. Średniowieczny Kijów – stolica Rusi – wyróżniała się wyjątkową architekturą. A liczba mieszkańców miasta przewyższała ówczesny Londyn, Paryż czy Rzym.
W tym artykule: Ruś Kijowska i średniowieczna Europa Średniowieczny Kijów – drugi Konstantynopol Sobór św. Sofii w Kijowie Upadek Rusi i podbój Kijowa W X–XI wieku Kijów był jednym z najważniejszych ośrodków handlowych i politycznych w Europie. Przez stolicę Rusi Kijowskiej przebiegał Jedwabny Szlak – dawna droga handlowa łącząca Chiny z Bliskim Wschodem i Europą. Rozkwit handlu i potęgę Rusi zatrzymały dopiero podboje Mongołów i wewnętrzne rozbicie państwa. Ruś Kijowska i średniowieczna Europa Pierwsze państwo utworzone przez Słowian powstało w VII wieku. Już wcześniej jednak ludy słowiańskie prowadziły ożywioną wymianę handlową z Arabami. Południowi Słowianie zostali podporządkowani Chazarom i Bułgarom, koczowniczym ludom pochodzenia tureckiego. Z czasem Bułgarzy sami przyjęli język słowiański. Na północy z kolei Słowianie wschodni byli od końca VIII w. nękani przez wikingów, którym również zależało na handlu z Bizancjum i Arabami. Wikingowie, którzy nazywali siebie Rusami, z czasem założyli dwa państwa wokół Nowogrodu i Kijowa. Udało im się uzależnić plemiona słowiańskie od siebie w celu pozyskiwania nowych towarów, siły roboczej i niewolników. W momencie kiedy władca Nowogrodu podbił Kijów, powstała Ruś Kijowska. Władcy Rusi nosili też słowiańskie imiona i przyjmowali ich wierzenia. Bizancjum stało się ważnym sprzymierzeńcem. W 988 r. władca Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest i ożenił się z siostrą cesarza Anną. Wojska Rusinów pomagały cesarstwu w pokonaniu Bułgarów, a także tłumieniu powstań na Krymie i w Azji Mniejszej. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Średniowieczny Kijów – drugi Konstantynopol Wraz ze związaniem się z Bizancjum i przyjęciem chrztu rozpoczął się szybki rozwój Kijowa. Książę Włodzimierz zabronił kultu słowiańskich bożków i sprowadził budowniczych z Bizancjum, aby postawić świątynię na wzór wschodniorzymski. Była to Cerkiew Dziesięcinna, bogato zdobiona marmurami, mozaikami i freskami. Prawdziwej metamorfozy dokonał jednak późniejszy książę Jarosław I Mądry, który panował na Rusi w latach 1019–1054. Książę Jarosław pragnął uczynić z miasta prawdziwą metropolię – drugi Konstantynopol. Ufundował na wzór stolicy Bizancjum wielką Złotą Bramę z nadbudowaną cerkwią Zwiastowania. Łącznie powstały trzy bramy połączone wielkim murem drewniano-ziemnym. Na głównej ulicy Jarosław I postawił Sobór św. Ireny i Sobór św. Jerzego. W 1051 r. powstał natomiast pierwszy na Rusi klasztor – Ławra Peczerska. Klasztor został ulokowany w skalnych jaskiniach naddnieprzańskich w Kijowie. W tamtym okresie średniowieczny Kijów stał się jednym z najbogatszych i największych miast w Europie. Zamieszkiwało w nim ok. 30–50 tys. ludzi. Przewyższał więc takie miasta jak Rzym, Paryż czy Londyn. Sobór św. Sofii w Kijowie Najbardziej reprezentatywną nową budowlą był sobór św. Sofii (zwany Sofijskim), który przyćmiewał swą monumentalnością wiele obiektów z europejskich stolic. Ta pięcionawowa świątynia miała aż 13 kopuł z najwyższą w centralnej części założenia. Greccy malarze i ich ruscy uczniowie ozdobili cerkiew wielkoskalowymi malowidłami i kolorowymi mozaikami. Dzisiaj są to bezcenne dzieła malarskie z tamtego okresu na Rusi. Sobór Sofijski jest dobrym przykładem wpływów sztuki bizantyńskiej, choć można w nim również odnaleźć wpływy rodzime. W późniejszym okresie wiele miast ruskich będzie rozwijać swój oryginalny styl. W 1240 r. sobór zrujnowano, a daleko później odbudowano, zmieniając jego kształt na bardziej barokowy. Zabytek wpisany jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Upadek Rusi i podbój Kijowa Jeszcze w XI w. Kijów zaczął tracić na znaczeniu. Ruś Kijowska zaczęła dzielić się na mniejsze dzielnice – podobnie jak w Polsce dzielnicowej – gdzie teoretycznie Kijów był dzielnicą najważniejszą. W XIII w. pojawił się nowy wróg – Mongołowie. Książęta ruscy nie zdołali odeprzeć najeźdźców. Osamotniony Kijów po długim oblężeniu został brutalnie zdobyty i splądrowany w 1240 r. Atakujący musieli przeczekać na przybycie specjalnych machin oblężniczych, aby zniszczyć fortyfikacje. O ile letni szturm się powiódł, to walki trwały w samym mieście aż do grudnia. Było to wstrząsające wydarzenie, które rozeszło się echem po Europie. Z bogatego miasta wywieziono liczne dobra i kosztowności a mieszkańców wymordowano. Zapowiadało to rychłą inwazję Mongołów na Europę. ŹRÓDŁA: Roman Michałowski, 2009, „Historia powszechna. Średniowiecze", Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Łukasz Jończyk, 2010, „Rola Ruryka i ludów skandynawskich w powstaniu Rusi Kijowskiej", „Pisma Humanistyczne", nr 7, str. 11–19 Vojeslav Molè, 1964, „Kijów. Sztuka", [w:] „Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych", str. 409–413 Andrzej Michałek, 2005, „Słowianie wschodni", Wydawnictwo Bellona, Warszawa Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Czym jest LiDAR? Rewolucyjne narzędzie archeologów
Wraz z postępem technologicznym rozwijają się bardziej zaawansowane narzędzia badawcze. W ostatnich dekadach LiDAR zmienił oblicze archeologii i otworzył niewyobrażalne wcześniej możliwości dla badaczy.
W tym artykule: Na czym polega LiDAR? Co można odkryć za pomocą LiDARu? Co możemy zaobserwować na mapie dzięki LiDAR0owi? Jakich ważnych odkryć dokonano przy pomocy LiDARu? LiDAR – Szanse i zagrożenia Historia metody lidarowej sięga lat 60. XX wieku. LiDAR (z angielskiego Light Detection and Ranging) dość szybko – mimo wysokich cen – stał się narzędziem pożądanym przez archeologów. Dziś urządzenia pozwalające na wykonanie badań lidarem są już powszechne i coraz częściej wspomagają badania terenowe. Na czym polega LiDAR? Rozpowszechnione w XX wieku obserwacje satelitarne Ziemi są dzisiaj praktycznie wykorzystywane przez wielu ludzi. Przydają się choćby do znalezienia drogi do celu czy zaplanowania wakacji. Technologie obserwacji satelitarnych rozwijały się również w kierunku obrazowania tego, co znajduje się pod ziemią. I tu pojawia się technologia LiDAR, która dzięki wykorzystywaniu promieni laserowych jest w stanie odwzorować trójwymiarowy model terenu. LiDAR działa podobnie jak radar, choć radary wykorzystują fale radiowe, najczęściej w zakresie mikrofal. Najbardziej spektakularne rezultaty ta metoda daje przy lokalizacji obiektów i stanowisk archeologicznych. W zasadzie bez większego wysiłku można na sprzęcie komputerowym dokonać odkryć bez wychodzenia z domu. Dotyczy to nie tylko bardziej zaawansowanych funkcji mapowania. Już nawet przy podstawowych opcjach łatwo można spostrzec nieznane lub zapomniane stare grodziska, kopce, wały obronne itp. Znajdują się na pozornie nieciekawych polach rolniczych, łąkach, lasach, a nawet w mieście. Dzięki LiDAR-owi można też mierzyć wysokość gór. Ostatnie pomiary pomogły oszacować, jak wysoko jest tak naprawdę położony najwyższy szczyt Polski. Co można odkryć za pomocą LiDARu? LiDAR wykorzystuje się na różne sposoby, choćby w celu monitorowaniu środowiska. Dla archeologów LiDAR jest niezwykle skuteczny przy analizie krajobrazu i przestrzeni otwartych. Dzięki tej metodzie można zaobserwować obiekty archeologiczne, które nigdy by nie były widoczne na zwykłym zdjęciu. Mapa stworzona z zastosowaniem LiDARu może być analizowana na wiele różnych sposobów. Pozwala badać różne aspekty struktury krajobrazu, a nawet rekonstruować jego dawny wygląd. Technologia ta okazuje się być istotna również w przeciwdziałaniu katastrofom naturalnym, takim jak powodzie. Dzieje się tak dzięki odtworzeniu zagrożenia w konkretnym terenie. Co możemy zaobserwować na mapie dzięki LiDAR0owi? LiDAR pozwala archeologom zaobserwować m.in: struktury ukryte pod trawą (np. wały ziemne, niewidoczne mury, prehistoryczne kopce itd.), nienaturalne elementy na powierzchni, dzięki którym możemy się dowiedzieć, że jakiś budynek lub kopiec został zmieciony z powierzchni ziemi. Oznacza to, że możemy w zasadzie odkryć prehistoryczne obiekty, których już od dawna nie ma; budynki i kształt terenu pod osłoną lasów i dżungli, inne, inaczej nieuchwytne oznaki zagospodarowania terenu w przeszłości. Jakich ważnych odkryć dokonano przy pomocy LiDARu? W lasach deszczowych Meksyku i Gwatemali odkryto mnóstwo miast i struktur ukrytych pod powlekającą je szatą roślinną. Wszystko to też można robić bez ingerowania w środowisko. Co więcej, analizy dostarczają nam więcej informacji, np. na temat stanu zachowania dawnych miast Majów. Jeszcze większe możliwości widać w badaniach nad dawnymi zmianami w krajobrazie. Wraz z programem mapującym Geographic Information System (GIS), można przeanalizować wiele aspektów życia ludzi w dawnych czasach. Dowiadujemy się, jak powstawały miasta, jak się rozszerzały. Może to zabrzmieć zdumiewająco, ale LiDAR pomaga też w analizie takich zjawisk, jak stosunki ekonomiczne czy elementy struktury społecznej. O wielu odkryciach dokonanych za pomocą LiDAR-u można przeczytać w National-Geographic.pl: Skanowanie laserowe ujawniło ruiny fortecy sprzed ponad 1500 lat. Znajdowała się w hiszpańskim lesie, Zaginione Białe Miasto w Hondurasie, Nieznana rzymska sieć dróg w Wielkiej Brytanii. Odkryto ją dzięki laserowi, Naukowcy przebadali pozostałości ogromnej cywilizacji Majów. Rozwijała się w Gwatemali w tysiącleciu przed naszą erą, Tajemnicze rysunki na piasku. Naukowcy odkryli nadmorskie ryty sprzed 140 tys. lat Na urlopie uwielbiamy wypoczynek nad morzem. Na plaży wraz z dziećmi wznosimy wielkie zamki. Czasem też piszemy patykami na płaskiej tafli piasku przygotowanej przez fale. Okazuje się, że ju.. LiDAR – Szanse i zagrożenia Niemal każdy jest dzisiaj w stanie pobawić się w „wykrywanie skarbów”. Do tego mogą posłużyć już darmowe geoportale. Nawet najmłodsi stażem wprawnie zauważą obiekty skrywające się pod okoliczną łąką czy polem kukurydzy sąsiada. Niestety, ze względu na coraz szerszą dostępność do map i geoportali, rozwija się również nielegalna działalność „poszukiwaczy skarbów”. W pewnych regionach na świecie są bardzo aktywni i nie zawahają się posłużyć mapami LiDAR. Z tego powodu obraz pewnych regionów w legalnych geoportalach jest mocno ograniczony. Zawsze można samemu nabyć detektor LiDAR. ŹRÓDŁA: ■ Bernardini F. et al. 2013, Airborne LiDAR application to karstic areas: the example of Trieste province (north-eastern Italy) from prehistoric sites to Roman forts, Journal of Archaeological Science, nr 40, str. 2152 – 2160. ■ Case A.F. et al. 2011, Airborne LiDAR, archaeology, and the ancient Maya landscape at Caracol, Belize, Journal of Archaeological Science, nr 40, str. 387 – 398. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Ile Polska miała stolic? Odpowiedź na to pytanie wcale nie jest tak oczywista
Trudno powiedzieć, ile dokładnie stolic miała Polska. Wszystko zależy od definicji tego słowa. Stolica mogła być siedzibą władcy, rządu lub władzy kościelnej. Dopiero akty prawne jasno wskazują, które miasto jest stołeczne.
W tym artykule: Co oznacza i skąd pochodzi nazwa stolica? Ile stolic posiadała Polska? Stolica według prawa? XIX wiek i stolice polskich państw Stolica dzisiaj W swej długiej historii istnienia, Polska zmieniała swoją stolicę z różnych miejsc na mapie. Choć najczęściej wymienia się zaledwie kilka miast, trudno powiedzieć, ile w sumie nasz kraj posiadał miast stołecznych. Często można też zauważyć, że niepozorne miasto szczyci się mianem historycznej stolicy. W rzeczywistości dużo zależy od tego, czym jest stolica i co to słowo dokładnie oznacza? Z historycznego punktu widzenia często definiuje się stolicę jako stałe miejsce pobytu władcy czy innego głównego organu władzy. Niemniej jednak inaczej to wygląda z czysto prawnego aspektu, gdzie wszystko musi być jasno zdefiniowane. Miasto stołeczne kojarzy się zapewne z najważniejszym ośrodkiem w państwie, sercem kraju. W niektórych założeniach wojennych przyjmowało się na przykład, że jak stolica kapitulowała, to jej kraj uznawało się za podbity. Co oznacza i skąd pochodzi nazwa stolica? Jak podaje Wielki słownik języka polskiego, stolica to „główne miasto państwa, w którym mają siedzibę jego władze”. Etymologicznie pochodzenie tego słowa widzi się w stole. Stół przerodził się z czasem w nowe słowa, m.in. w stołek i stolec. Dawniej stolcem nazywano duże krzesło, na którym zasiadali zwierzchnicy świeccy lub duchowni. To samo słowo stało się synonimem władzy, np. stolec biskupi lub książęcy stolec. Później stolec zaczął kojarzyć się z odchodami, ponieważ to właśnie „na tronie” czy „na stolcu” oddawano się defekacji. Stolica również z początku była tronem władcy, czyli królewskim stolcem. Z czasem wyrażenie to wiązało się z miejscem, gdzie władca przebywa, skąd rządzi. Historycznie stolica była to siedziba władcy. Znasz wszystkie województwa w Polsce? Sprawdź, ile ich jest i jakie mają stolice Jeszcze nie tak dawno temu, Polska była podzielona na 49 województw. Obecnie obowiązujący podział administracyjny kraju uwzględnia jednak mniej, bo tylko 16 jednostek pierwszego stopnia. War... Ile stolic posiadała Polska? Odpowiedź na to pytanie jest bardziej kłopotliwa w kontekście historycznym. W przypadku początków państwa polskiego należy odnajdować ślady w architekturze rezydencji książąt piastowskich. Pierwszym znanym wyróżniającym się ośrodkiem był prawdopodobnie Giecz. Ze względu na ówczesną wagę władzy kościelnej, należałoby jednak wskazać Poznań. Tam właśnie powstało pierwsze biskupstwo i pierwsza katedra. Dopiero później naczelnym ośrodkiem władzy książęcej i kościelnej stało się Gniezno. W kronice Galla Anonima miasta Wrocław, Kraków i Sandomierz dostały miano sedes regni principales, czyli „główne siedziby królewskie”. Mimo to uznajemy, że w tamtym okresie Gniezno, Poznań czy Płock były w podobnym stopniu ważnymi ośrodkami władzy. Choć Kraków zaczął pełnić funkcję głównej rezydencji księcia w połowie XI w. to dopiero w późniejszym okresie zaczęto go postrzegać jako rzeczywista stolica. Bolesław Śmiały koronował się właśnie w Gnieźnie, które pozostało siedzibą arcybiskupa Bogumiła. Stolica według prawa? Wraz z rozwojem prawodawstwa stolica zaczęła pojawiać się w różnych aktach prawnych. Choć w 1596 r. król Zygmunt III zdecydował się na przenosiny z dworem do Warszawy, to fakt nazwania nowej rezydencji stolicą nie znalazł potwierdzenia w żadnym dokumencie. Z drugiej strony Warszawa już wcześniej była miejscem zwoływania sejmów. Kraków nadal był nazywany stolicą, lecz wraz z czasem tracił kolejne funkcje urzędowe. Warszawa po raz pierwszy została nazwana stolicą w 1793 r. na jednym z dokumentów sejmu grodzieńskiego. XIX wiek i stolice polskich państw W okresie zaborów istniało co najmniej kilka państw mniej lub bardziej zależnych, które posiadały swoje miasta stołeczne. Największym z nich było Księstwo Warszawskie ze stolicą w Warszawie. Po upadku Napoleona, Warszawa stała się miastem stołecznym Królestwa Polskiego, z siedzibą króla (czyli cara) w Petersburgu. Dodatkowo w pewnym okresie istniało Wielkie Księstwo Poznańskie ze stolicą w Poznaniu, Rzeczpospolita Krakowska z siedzibą w Krakowie, czy Wolne Miasto Gdańsk z Gdańskiem na czele. Stolica dzisiaj Określenie stolicy w prawie najwidoczniejsze jest od 1952 r. Wtedy uchwalono konstytucję Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Obecnie funkcjonująca konstytucja w Polsce z 1997 r. powiela zapis o stołeczności Warszawy w art. 29. Czasem stolicą bywa siedziba rządu, co jeszcze mocniej komplikuje wyliczenie polskich stolic. Historycznie władcy polscy wielokrotnie przenosili się z „rządem” do różnych miast. Dodatkowo podczas wojen światowych XX wieku powstawało wiele różnych polskich rządów w różnych miastach. Na koniec warto wspomnieć, że stolica mogła być zwyczajnie najważniejszym ośrodkiem regionu. Idealnym tego przykładem jest wieś Stolec koło Ząbkowic Śląskich. Sama nazwa odwołuje się do dawnej funkcji tego ośrodka. Pod koniec XVIII w. wieś ta była stolicą Wolnego Państwa Stanowego rodu Schlabrendorfów. Źródła: Narodowe Centrum Kultury, Przeprowadzki stolic, Studia Regionalne i Lokalne (Marcin Kula), Geneza stołeczności Warszawy (Henryk Samsonowicz), Rezerwat Archeologiczny w Gieczu Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Potężny Circus Maximus. Jak wyglądał największy cyrk antycznego Rzymu
Rzym był największym i najbardziej imponującym miastem imperium. W ponad milionowej stolicy znajdowało się wiele miejsc publicznych przeznaczonych dla ludu i dla rozrywki. Obok Koloseum, licznych term, teatrów było tam kilka cyrków. Wśród nich największy i najstarszy – Circus Maximus.
W tym artykule: Jakie wydarzenia odbywały się w Circus Maximus? Jak wyglądał Circus Maximus? Obeliski z Egiptu Na czym polegały rzymskie wyścigi konne? Niebezpieczne zawody Ostatnie zawody i Circus Maximus dzisiaj Circus Maximus to jeden z najbardziej niedocenianych zabytków na świecie. Cyrki w starożytnym Rzymie w rzeczywistości były torami wyścigowymi dla rydwanów. Wywodziły się jeszcze z tradycji etruskiej – ludu, który zamieszkiwał Italię przed przybyciem Rzymian. Początkowo zawody były dostępne wyłącznie dla elity. Plebejusze ludzie nie mogli być nawet widzami. Dopiero ostatni etruski król Rzymu, Lucjusz Tarkwiniusz Pyszny, dodał miejsca na widowni dla zwykłych obywateli. Kształt budowli przypominał greckie hipodromy. Od V w. p.n.e. cyrk pełnił wiele funkcji rozrywkowych. Pierwsza właściwa forma znanego Circus Maximus została ukończona w okresie republiki rzymskiej – około 174 r. p.n.e. Jakie wydarzenia odbywały się w Circus Maximus? W największym i najstarszym cyrku starożytnego Rzymu można było oglądać: wyścigi konne, zawody gladiatorów, ludowe igrzyska, uroczystości świąteczne, uroczystości triumfalne, pogrzeby. Jak wyglądał Circus Maximus? Podczas panowania cesarza Augusta pisarz Dionizjusz z Halikarnasu pisał, że „Circus Maximus to jedna z najpiękniejszych i najbardziej podziwianych budowli w Rzymie". Oprócz trybun mieściły się tam liczne korytarze czy sklepiki. Stadion miał plan wydłużonej elipsoidy. Największe wymiary Circus Maximus osiągnął za czasów Trajana – 544 m x 129 m. Stajnie mieściły się przy krótszym boku toru wyścigowego, na przeciwnym boku znajdowała się brama triumfalna. W linii środkowej części wielkiego placu znajdował się nasyp, który okrążali zawodnicy. W późniejszych czasach zastąpiono nasyp murkiem, który nazywany był spiną. Był to obszar, gdzie znajdowały się liczne zbiorniki wodne, posągi, ołtarze i inne różne obiekty. Z jednej strony było to najlepiej widoczne miejsce, wykorzystywane przez cesarzy do manifestacji ich wielkości. Z drugiej strony, spina posiadała zaplecze ludzi dookoła toru, którzy byli niezbędni do organizacji wyścigów. Główny stadion Rzymu był wielokrotnie rozbudowywany lub odbudowywany po pożarach. Główne zmiany to: za czasów Juliusza Cezara powstały kamienne siedzenia na widowni; cesarz Tytus wmontował monumentalną bramę triumfalną; większość z tego co pozostało z Circus Maximus pochodzi z odbudowy ukończonej w 103 r. za czasów cesarza Trajana. W ciągu jednego z dłuższych boków znajdował się specjalny sektor dla imperatora, tzw. pulvinar. Była to pokaźnej wielkości loggia, podkreślająca miejsce, skąd cesarz oglądał toczące się zawody. Wysuwający się z trybuny pulvinar posiadał szereg wielkich kolumn, wśród których można było dojrzeć władcę Rzymu. Obeliski z Egiptu Ważnymi wydarzeniami było stawianie obelisków egipskich na spinie. Pierwszy z nich sprowadził cesarz August w 10 r. p.n.e. Pochodził z czasów Ramzesa II. Stawianie obelisku było istotnym zamanifestowaniem wielkości cesarza i znaczenia jego rangi. Sam stadion stawał się też miejscem bardziej globalnym, podkreślając obecność Rzymu w różnych częściach znanego wówczas świata. Drugi obelisk został sprowadzony dopiero w 357 r. n.e. przez Konstancjusza II. 32,5-metrowy słup pochodził z Teb. Był to też ostatni z elementów, który udekorował Circus Maximus. Ironicznie, nowy obelisk nie zapowiadał pomyślnych czasów. Na czym polegały rzymskie wyścigi konne? Zawody odbywały się od wschodu do zachodu słońca. Były lubiane przed lud rzymski, dlatego też organizowano je co tydzień lub nawet dwa razy w tygodniu. W zależności od liczby koni odbywało się mnóstwo wyścigów w różnych kategoriach. Jeden wyścig liczył 7 okrążeń. Na krańcach spiny znajdowały się półokrągłe bazy, na których postawionych było 7 kamiennych jaj od strony bramy i 7 kamiennych delfinów od strony stajni. Każde zrzucenie kamiennego jaja i delfina oznaczało przebycie połowy okrążenia przez prowadzącego wyścig. Na tych samych bazach z każdej ze stron stały po 3 słupy, tzw. matae. Zrzucenie kolejnych jaj i delfinów sygnalizowały dojście do mety, czyli do słupów startowych, tzw. matae primae. Ta sygnalizacja pozwalała ludziom na trybunach odnaleźć się w tym, co się dzieje na torze wyścigowym. Czy w Titriş Hóyuk brutalnie zamordowano kilkanaście osób? Makabryczne odkrycie w Turcji W Titriş Hoyuk doszło do masowego morderstwa, którego przyczyna pozostaje nieznana. Masakra miała najprawdopodobniej związek z narastającymi niepokojami społecznymi pod koniec wczesnej epoki... Niebezpieczne zawody Circus Maximus potrafił pomieścić co najmniej 150 tys. osób. Nietrudno sobie wyobrazić zgiełk i werwę tłumu ludzi oglądających wyścigi rydwanów. Niektóre drużyny reprezentowały cesarza, co rodziło więcej emocji podczas wydarzenia. Bardzo często dochodziło też do różnych wypadków lub incydentów. Nie bez powodu wielu cesarzy było zmuszonych do ponownego odbudowywania Circus Maximus. Dochodziło do wielu pożarów, które potrafiły strawić cały stadion. Ponadto występowały różne katastrofy, np. kiedy zawaliła się część trybun za czasów Dioklecjana. Poniosło wtedy śmierć ok. 13 tys. ludzi. Circus Maximus był jednak zbyt ważnym miejscem. Dlatego każdy cesarz musiał angażować się w udział w zawodach czy odbudowę stadionu. Zawody były ważnym elementem w życiu publicznym ludu rzymskiego. Ewentualne zamieszki były trudną sytuacją do opanowania. Ostatnie zawody i Circus Maximus dzisiaj Wyścigi konne na największym stadionie rzymskim odbywały się aż do 549 r. Wtedy to król Ostrogotów Totila zorganizował tam ostatnie tego typu wydarzenie. W późniejszych wiekach zaprzestano użytkowania Circus Maximus, a całą konstrukcję wykorzystano jako budulec pod nowsze projekty. Ruiny dodatkowo były niszczone przez kolejne powodzie i pożary. Współcześnie Circus Maximus jest największym stanowiskiem archeologicznym w Rzymie. Badania zaczęto tam prowadzić w połowie XIX w. Odkryto wówczas schowane pod ziemią pozostałości struktur. Do dzisiaj zachował się plan toru wyścigowego z ruinami naokoło. Circus Maximus jest oprócz tego miejscem imprez lub wydarzeń masowych. W 2007 r. zespół Genesis dał tutaj koncert, który miał zgromadzić nawet pół miliona fanów. Od 2019 r. można też wirtualnie zwiedzać stanowisko, śledząc jego historię. Źródła: Anna Sadurska, 1975, Archeologia Starożytnego Rzymu, t:1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, Puzzilli L.M. et al., 2021, Effects of Anthropic and Ambient Vibrations on Archaeological Sites: The Case of the Circus Maximus in Rome, Geosciences, nr 11/463, Cody S. Ames, 2016, Rome’s seat of passion: An assessment of the archeology and history of the Circus Maximus, Cogent Arts & Humanities. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Hefajstejon – najlepiej zachowana świątynia grecka
Hefajstejon oznacza świątynię poświęconą bogu Hefajstosowi. Był on patronem rzemieślników. Kojarzono go z żywiołem ognia. Najbardziej znany jest ateński Hefajstejon.
W tym artykule: Czym jest Hefajstejon w Atenach? Tezejon czy Hefajstejon? Znaczenie Hefajstosa Dlaczego Hefajstejon jest wyjątkowy? Świątynie greckie budowano ku czci poszczególnych bogów. Każde polis posiadało z kilka świątyń, które charakteryzował prostokątny plan i obecność kolumnady na zewnątrz. Dla każdego patrona odbywano specjalne święta i procesje. Dzisiaj większość greckich świątyń stoi w ruinie lub też przerobiono je na inne budowle. Czym jest Hefajstejon w Atenach? W tym artykule opisujemy konkretny Hefajstejon, który znajdował się w starożytnych Atenach. Wybudowany został w okresie klasycznym, po sławnych wojnach z Persami w V w. p.n.e., w ramach planu odbudowy miasta. Świątynia Hefajstosa jest najlepiej zachowaną świątynią w całej Grecji właściwej. Reprezentuje ona porządek dorycki. Architektura budowli jest uznawana za czołowy przykład tego stylu. Rozmiarowo nie była to wielka konstrukcja, ale dominowała nad ateńską agorą, stojąc u podnóża Akropolu. Jak wyglądał z zewnątrz Hefajstejon? Oto charakterystyczne cechy tej budowli: była w porządku doryckim (choć sam fryz był już typowy dla porządku jońskiego), wybudowano ją na wzniesieniu Kolonos Agorajos, była względnie niewielka, to pierwsza grecka świątynia zbudowana z marmuru, jej fryz i przyczółki zdobiły reliefowe dekoracje, była otoczona przez 34 kolumny. Tezejon czy Hefajstejon? Jeszcze w ubiegłym wieku twierdzono, że budowla świątyni jest poświęcona kultowi herosa Tezeusza. Sądzono tak z powodu przedstawienia mitu o Tezeuszu na fryzie. Fryz to usytuowany poziomo pas na elewacji budynku, wypełniony jest często różnego typu dekoracjami. Zachowały się fragmenty fryzu z zachodniej elewacji budynku i frontowego przyczółku. Przyczółek to – najczęściej trójkątny – szczyt nad portykiem, również bogato dekorowany. Tematem tej płaskorzeźby jest walka ludzi z centaurami. Tego typu przedstawienia w sztuce greckiej nazywamy centauromachią. Tutaj właśnie pojawiają się postacie związane z ową tematyką, czyli Tezeusz wraz z towarzyszami: Kajneusem i Pejritoosem. Na fryzie świątyni zobaczyć można właśnie tych trzech bohaterów. Dziwić może fakt, iż to nie Tezeusz, lecz Pejritoos został ukazany w centralnej części fryzu zachodniego. Większość postaci stojących po obu stronach Pejritoosa zwrócona jest właśnie w jego kierunku. Zachodni przyczółek świątyni najprawdopodobniej również przedstawiał sceny z centauromachii. O patronacie Tezeusza miała również świadczyć rzekoma obecność legendarnego miejsca pochówku herosa w okolicy. W XVIII w. odnaleziono po raz pierwszy nazwę „Tezejon”. Dopiero badania archeologiczne wykazały, kto jest prawdziwym patronem świątyni. Aż do XX w. budowlę nazywano Tezejonem. Pomyłkę poprawił dopiero Bruno Sauer na przełomie XIX i XX w. Ustalił, że głównymi patronami świątyni byli Hefajstos i Atena. Do tego wniosku doprowadziły różne cechy, np. znalezione podczas badań archeologicznych inskrypcje. Znaczenie Hefajstosa Hefajstos był ważnym bogiem dla Ateńczyków. Konkurował z Ateną o miano patrona całego polis. Często kojarzono go choćby z nowinkami technologicznymi i wynalazkami. We wnętrzu świątyni prawdopodobnie postawiono rzeźby Hefajstosa i Ateny. W pewnym sensie możemy dostrzec znaczenie Hefajstosa również na zachowanych fragmentach fryzu świątyni. Postać Tezeusza na fryzie była odsunięta na dalszy plan, ale symbolizowała ważny element w walce z centaurami. Postać ma uniesione ręce i prawdopodobnie trzymała duży oręż w ręku. Reszta ludzi również ukazana jest z hełmami, włóczniami czy innego typu elementami uzbrojenia. Same centaury odziane były w skóry, a dzierżyły tylko kamienie i patyki. Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji Kolos z Rodos zaliczał się do oryginalnych siedmiu cudów świata. Starożytni Grecy byli pełni podziwu kunsztu technicznego, z jakim wykonano wielki posąg Heliosa. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-naprawde-wygladal-kolos-z-rodos-na-pewno-nie-tak-jak-na-wiekszosci-wspolczesnych-ilustracji-ryc-http-www-ancient-eu-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-ad86f23.jpg" width="938" height="613" alt="Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji (Ryc. http://www.ancient.eu, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji (Ryc. http://www.ancient.eu, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Zwycięstwo ludzi miało być głównie spowodowane przez fakt umiejętności wykonania broni i innych narzędzi. Hefajstos, patron kowali, obdarował właśnie ludzi tą wiedzą, która przyniosła im zwycięstwo i chwałę. Ateńczycy w okresie klasycznym swoje sukcesy wojenne zawdzięczali pomysłowości i technologii, a to są przymioty bogów Hefajstosa i Ateny. Dlaczego Hefajstejon jest wyjątkowy? Świątynia Hefajstosa w Atenach jest najbardziej autentyczną budowlą w mieście z epoki klasycznej. Można powiedzieć, że przetrwała w lepszym stanie niż świątynia Ateny na Akropolu. W micie o założeniu miasta to Atena miała pokonać Hefajstosa w konkursie na patrona polis. W rzeczywistości Hefajstejon zawdzięcza swój dobrze zachowany wygląd kościołowi, który nieprzerwanie działał tu od starożytności. W VII w. w świątyni powstała parafia pod wezwaniem św. Jerzego. Istniała ona aż do XIX w. Jej działalność w Hefajstejonie pozwoliła dobrze zachować oryginalną architekturę budowli. Dzisiaj znane są również źródła pisane, w których wzmiankuje się Hefajstejon. Jedną z ciekawszych informacji jest istnienie malowideł na temat życia Tezeusza we wnętrzu świątyni. Autorem miał być znany ateński malarz Mikon. Doskonała konserwacja pozwala dzisiaj na turystom na zwiedzanie świątyni. Zainteresowani mogą przestudiować elegancję i prostotę greckiego porządku doryckiego. W okolicach świątyni nadal prowadzone są wykopaliska, ponieważ teren ten obfituje w wiele ciekawych znalezisk jeszcze z okresu rzymskiego. Źródła: Bogdan Burliga, Pinakoteka, Akropol, Pauzaniasz i historia „sztuki” greckiej Peter M. Candler, 2010, Logika chrześcijańskiego humanizmu, Znak, str. 44–59 Adriana Woźniak, 2013, Przedstawienia mitologicznych bitew bogów i herosów w sztuce starożytnej Grecji, Wrocław. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Sztuka ziemi – czym był ruch artystyczny land art?
Choć sztuka ziemi pojawiła się jako ruch artystyczny w XX w. to już od prehistorii ludzie wykorzystywali krajobraz do wielkich projektów. Jakie były założenia land art?
W tym artykule: Początki ruchu land art Główne założenia sztuki ziemi Ważniejsze dzieła w dorobku sztuki ziemi Sztuka ziemi a prehistoria Sztuka ziemi dzisiaj Początki ruchu land art XX wiek był czasem rewolucyjnych przemian w sztuce. Jednym z wielu nowych nurtów była tzw. sztuka ziemi (z angielskiego – land art). Głównym powodem wyodrębnienia tego kierunku była chęć oderwania się od tradycyjnego warsztatu artysty. Zazwyczaj dzieło artystyczne powstawało w studio lub też sam projekt był jedynie odbiciem pejzażu, więc powstawał w miejscu. W latach 60. i 70. XX w. pierwsi brytyjscy i amerykańscy twórcy zaczęli pracować na zewnątrz. Zajęli się krajobrazem, który zaczął być zniekształcany w ramach sztuki. Znanymi twórcami, poświęcającymi się teorii i praktyce land art byli m.in.: Richard Long, Robert Smithson, Walter De Maria, Robert Morris, James Pierce, Andrew Rogers. Główne założenia sztuki ziemi Oprócz chęci uwolnienia się z pracy w studio, artyści land artu wykonywali swoje wielkoskalowe projekty w konkretnych celach. W pracach teoretycznych dowiadujemy się od autorów, jakie są najważniejsze założenia tej sztuki. Nie zawsze chodziły ze sobą w parze, różni artyści stawiali sobie inne warunki. Po pierwsze, dzieło artystyczne nie miało być postrzegano jako wyłączna kreacja artysty. Praca miała nie tylko komponować się z lokalnym środowiskiem, ale być obiektem wpływu tego środowiska. Pogoda, światło, pory roku nadawały dziełu zupełnie inne atrybuty. Czasem te efekty niszczyły oryginalny projekt. Taki też był zamysł – krajobrazowe dzieło sztuki miało być kształtowane przez środowisko. Z tego powodu niektórzy artyści nawet odmawiali prowadzenia jakichkolwiek prac konserwatorskich. Ich dzieło miało żyć wraz ze środowiskiem, a nie być zamknięte w muzeum. Czasem oznaczało to nawet nieodwracalne zniszczenie wskutek np. ekstremalnych warunków pogodowych. Drugim ważnym założeniem było wykorzystanie zjawisk naturalnych w celu intensywniejszego doznania ich przez widownię. Chodziło o pobudzenie wyobraźni przy pomocy wszystkich zmysłów, w przeciwieństwie do tradycyjnego malarstwa czy rzeźby. Dzieła miały oddać przekaz środowiska naturalnego oraz go wyolbrzymiać. Trzecim często wyróżniającym się założeniem było podkreślenie kontekstu miejsca. Krajobraz służył naturze, ale ludzie zniekształcali go od tysiącleci. Niektórzy artyści wykorzystywali elementy z historii. Odwoływano się do kopców, geoglifów, fortyfikacji czy innych konstrukcji ziemnych. Z drugiej strony, wykorzystywano wyjątkowy kontekst naturalny. Oddawano tym wyjątkowe dla konkretnego miejsca zjawiska, np. astronomiczne. Ważniejsze dzieła w dorobku sztuki ziemi Podręcznikowym przykładem jest Spiralna Grobla Roberta Smithsona, głównego teoretyka land artu. Jest to grobla zbudowana z naturalnych materiałów na Wielkim Jeziorze Słonym w USA. Ma kształt wielkiego,spiralnego ślimaka. Powstała w 1970 r. konstrukcja była często podziwiana.Jednak po latach procesy naturalne mocno zniekształciły groblę. Próby konserwacji niemniej jasno stoją w sprzeczności z ideą twórcy. Kolejnym wyjątkowym przykładem jest Pole Błyskawic. Stworzył je Walter de Maria w latach 1971–1977 na terenie Nowego Meksyku. Na pustynnym płaskowyżu postawił 400 słupów ze stali nierdzewnej. Wierzchołki były na równym poziomie, a widok miał podkreślać ogrom i ciszę środowiska. Chodzi o brak dźwięków wytwarzanych przez ludzi, ponieważ na tym terenie często dochodzi do wyładowań elektrycznych. Pole Błyskawic stawało się więc areną pokazu sił natury. Rzadko się zdarza, że piorun trafia w jeden ze słupów, niemniej jednak samo przedstawienie miało zapewniać wyjątkowe doznania. Sztuka ziemi a prehistoria Choć nurt land art pojawił się zaledwie w ubiegłym wieku, to podobne dzieła powstawały już wcześniej. Popularne w nowożytnej Europie style ogrodnictwa francuskiego i angielskiego były wielkoskalowymi projektami, które też ingerowały mocno w krajobraz. Celem było stworzenie perfekcyjnej geometrycznej symetrii lub romantycznej scenerii. Już w prehistorii ludzie prowadzili wielkie prace ziemne: kopce ziemne, petroglify naskalne czy aranżacje jaskiń. Czasem funkcje tych konstrukcji są o wiele bardziej mgliste. Takimi zjawiskami są choćby geoglify, które powstawały w różnych zakątkach ziemi. Najbardziej spektakularne geoglify z pustyni Nazca w Peru to kilometrowej długości rysunki na ziemi. W jakim celu je robiono? Tego uczeni do dziś nie są pewni. Jednak i to mogła być forma sztuki. Sztuka ziemi dzisiaj Nurt land art nadal jest obecny w różnego typu przedsięwzięciach. Niemniej zmienił on nieco charakter. Dzisiaj zmieniło się postrzeganie środowiska w kontekście jego wykorzystania. Choć sami dzieła sztuki ziemi miały służyć samej naturze, to spotykały się często z krytyką. Głównym zarzutem była sama chęć naruszanie krajobrazu dla celów artystycznego performance’u. Gabaryty projektów zmieniły się, choć nadal potrafią być zaskakująco duże. Źródła: Beardsley J. 1982, Traditional Aspects of New Land Art, Art Journal, nr 42/3, s. 226– 232 Oakley R. 2016, One gigantic gallery: land art in Australia, Garden History , nr 44/2, s. 159-170. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Tak wyglądał Artemizjon w Efezie. Kto podpalił świątynię Artemidy?
Do siedmiu cudów świata starożytnego zalicza się Artemizjon w Efezie. Był on wspaniałą świątynią, która jednak zmieniała wygląd z czasem. Piękno tej świątyni wydaje się tak samo fascynujące jak jej historia.
W tym artykule: Pierwszy Artemizjon w Efezie Drugi Artemizjon w Efezie Trzeci Artemizjon Znaczenie świątyni w starożytnym świecie Czym jest Artemizjon? Greccy bogowie mieli swoje osobne świątynie. Artemizjon był poświęcony Artemidzie. Była ona boginią łowów, natury, kobiet, związaną też z kultem Księżyca. Najważniejszy w całym świecie antycznym był Artemizjon położony w polis o nazwie Efez, nad rzeką Kayster. Miasto znajdowało się na wybrzeżu Morza Jońskiego w Azji Mniejszej. Lokalna świątynia Artemidy została zaliczona do siedmiu cudów świata starożytnego. Niestety, monumentalna świątynia nie dotrwała do naszych czasów. Pierwszy Artemizjon w Efezie Kult Artemidy w Efezie wiązał się legendą o założeniu miasta przez królową Amazonek Otrere. Wojowniczki miały również powracać do założonego przez siebie sanktuarium w chwilach kryzysu i szukać schronienia. Czczona w Efezie bogini była najprawdopodobniej związana ze swoją anatolijską odpowiedniczką o nazwie Kybele. Niestety, nie wiemy za wiele na temat pierwszej świątyni Artemidy. Była ona zbudowana z drewna, prawdopodobnie na planie prostokąta. W środku musiała się znajdować figura kultu. Wybudowana około połowy VIII w. p.n.e. jako jedna z pierwszych greckich świątyń posiadała otaczającą ją kolumnadę. W VII w. p.n.e. budowla uległa zniszczeniu wskutek powodzi. Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji Kolos z Rodos zaliczał się do oryginalnych siedmiu cudów świata. Starożytni Grecy byli pełni podziwu kunsztu technicznego, z jakim wykonano wielki posąg Heliosa. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-naprawde-wygladal-kolos-z-rodos-na-pewno-nie-tak-jak-na-wiekszosci-wspolczesnych-ilustracji-ryc-http-www-ancient-eu-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-ad86f23.jpg" width="938" height="613" alt="Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji (Ryc. http://www.ancient.eu, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Jak naprawdę wyglądał Kolos z Rodos? Na pewno nie tak, jak na większości współczesnych ilustracji (Ryc. http://www.ancient.eu, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> Drugi Artemizjon w Efezie W I połowie VI w. p.n.e. Efez znalazł się pod wpływem Królestwa Lidii. Krezus, jego władca, zlecił budowę nowej, okazałej świątyni, na którą wydano gigantyczne sumy. Projekt został sporządzony przez dwóch kreteńskich architektów – Chersifrona i Metagenesa. Jak wyglądał grecki Artemizjon w Efezie? Zbudowany był z marmuru, otaczał go podwójny rząd kolumn (czyli był to tzw. dipteros), zaprojektowany został w stylu jońskim (miał m.in. kolumny z charakterystycznymi wolutami), kolumny mierzyły ok. 18 m, przyczółek i fryz były bogato zdobione płaskorzeźbami, na narożnikach dachu stały rzeźby, sklepienie wykonane było z drewna cedrowego, drewniane okazałe wrota z cyprysu udekorowano złoceniami, we wnętrzu stał wspaniały posąg Artemidy Efeskiej. Warto wspomnieć, że w samej świątyni znajdować się miał rzekomo system ocieplania autorstwa Teodorosa z Samos. Przy rzeźbach i płaskorzeźbach pracować mieli najwybitniejsi artyści tamtych czasów: Fidiasz, Poliklet i Kresiles. Budowa trwać miała ponad wiek, lecz aż do wielkiego pożaru Artemizjon był upiększany darami i innymi rzeźbami, np. autorstwa Skopasa czy Praksytelesa. W 356 r. p.n.e. doszło do pożaru, który zniszczył całą świątynię. Do tego występku przyczynił się lokalny szewc Herostrates, który zamierzał zyskać nieśmiertelną sławę. Uznał, że spalenie jednej z najważniejszych świątyń Greków będzie idealnym dziełem. Po tym przestępstwie został skazany na śmierć i wszczęto starania o jego zapomnienie. Herostrates osiągnął jednak sukces, jego imię zostało później na nowo odkryte i zapisane. Trzeci Artemizjon Jako że moment pożaru kojarzony był z narodzinami Aleksandra Wielkiego, on sam zaoferował pomoc finansową w odbudowie. Miało się to odbyć pod paroma warunkami, których mieszkańcy Efezu nie przyjęli. Aleksander mimo to zlecił projekt odbudowy. Ostatecznie zaczęto odbudowywać świątynię na koszt mieszkańców już po śmierci imperatora. Sam Aleksander wolał zbudować nową okazalszą i bardziej monumentalną świątynię. Często też uznaje się, że nowa odbudowana świątynia rzeczywiście taką była. Jej wymiary w rzeczywistości pozostawały zbliżone do wcześniejszego Artemizjonu. Sami Efezjanie woleli odbudować oryginalny wygląd świątyni. Jak wyglądała nowa świątynia Artemidy w Efezie? Na starych fundamentach wzniesiono nową, 13-stopniową krepidomę, czyli schodkowe podium, kolumny były niższe o kilkadziesiąt centymetrów niż wcześniejsze, ołtarz miał kształt podkowy, posąg Artemidy został odbudowany ze złota, srebra, kości słoniowej i hebanu (technika chryzelefantyny). Plany odbudowy sporządzili Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Nowa dekoracja rzeźbiarska zaczęta została przez sędziwego już Skopasa, który wykonał płaskorzeźby na dolnej części kolumn. Podobnie sędziwy Praksyteles brał udział w pracach nad ołtarzem świątyni. Wnętrza ozdobione zostały malowidłami najsławniejszego ówczesnego malarza – Apellesa. Znaczenie świątyni w starożytnym świecie Nowy, hellenistyczny Artemizjon był nadal ważny dla wszystkich Greków. Kolejne dynastie państw Seleucydów czy Ptolemeuszy okazywały szacunek temu ośrodkowi kultu Artemidy. Świątynia zgromadziła pokaźne bogactwa jeszcze przed wielkim pożarem, będąc ważnym centrum finansowym dla całego obszaru Lewantu. Sam Efez czterokrotnie otrzymał miano neokoroz, co znaczy „strażnik świątyni”. W okresie rzymskim kult Artemidy (czy też Diany) był nadal prężnie praktykowany. Dopiero wraz z rozprzestrzeniającą się chrystianizacją świątynia zaczęła podupadać. Najpierw najazdy Gotów mocno naruszyły strukturę Artemizjonu. Ostatecznie ok. 400 r. n. e. chrześcijanie zburzyli całość konstrukcji. Niewielkie fragmenty zachowały się do dzisiaj. Skromne ruiny dostępne są do zwiedzania. Źródła: Elżbieta Jastrzębowska, 1998, Topografia wybranych miast małoazjatyckich między II a X wiekiem, [w:] red. B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Lublin; Krzysztof Bieliński, 2014, Multikulturalizm: czas Apokalipsy?, Człowiek w Kulturze, nr 24, str. 51-66 Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii. Za sprawą angielskiego następcy tronu
Smok w heraldyce występował wyłącznie na Wyspach Brytyjskich. Na kontynencie europejskim był symbolem zła. Okazuje się jednak, że pozytywny symbol smoka pojawia się również w Polsce.
W tym artykule: Smok – średniowieczne wcielenie zła Legendy arturiańskie i smoczy władca Symbol smoka w heraldyce polskich Piastów Bolesław Krzywousty jako smok Magnus Haroldson – angielski książę i polski komes W czasach średniowiecza skojarzenia ze smokiem niemal zawsze były negatywne. Wyjątkiem są Wyspy Brytyjskie. Tu smok ukazywany był w pozytywnym świetle, ponieważ widniał na sztandarach. Okazuje się, że symbol smoka był również używany przez książąt czerskich. Smok – średniowieczne wcielenie zła Już w mitologiach germańskich czy słowiańskiej pojawiają się istoty smoków, chociażby w legendzie o Sigurdzie. Były to złe potwory, kojarzone z mrokiem, zniszczeniem i strachem. Walki ze smokiem zaadaptowane zostały nawet w tekstach chrześcijańskich. Owe źródła w piśmie i ikonografii pokazują smoka w złowrogim świetle. Co symbolizuje smok? Był on bestią, sługą szatana, wcieleniem zła. Gdzie można go zobaczyć? Na przykład w popularnym przedstawieniu św. Jerzego zabijającego smoka. Był to częsty temat w malarstwie. W tekstach również smok pojawia się najczęściej jako alegoria nikczemnego charakteru osoby lub strasznego wydarzenia. Legendy arturiańskie i smoczy władca Na Wyspach Brytyjskich jednak smok mógł być szanowanym symbolem. Możliwe, że już Brytowie i Sasi wykorzystywali wizerunki smoka na swoich proporcach. Stwór przeniknął później do sławnych legend arturiańskich. Owe legendy pochodzą jeszcze ze źródeł pogańskich. Potem jednak treści dostosowano na potrzeby symboli chrześcijańskich. Smok jest w nich nośnikiem pozytywnych wartości, czego najlepszym przykładem jest król Artur. Wiwerna (smok, który nie zieje ogniem) stała się symbolem samego władcy. Sam Artur nazywany był „najwyższym smokiem”. Do dzisiaj doszukać się można pewnych powiązań z Czerwonym Smokiem na fladze Walii. Symbol smoka w heraldyce polskich Piastów Wraz z postępem badań historycznych odkryto, że smok jako pozytywny symbol heraldyczny przywędrował też do Polski. Już w XIII w. obecne są polskie analogie do legend arturiańskich w przedstawieniach władcy i w numizmatyce. Możliwe jednak, że te legendy były znane już wcześniej. Wskazywać to może obecność smoka na pieczęciach księcia czerskiego Trojdena z początku XIV w. Wiwerna przetrwała w heraldyce jego potomków aż do XVI w. Żeby mogło dojść do ustanowienia smoka jako symbolu władzy, potrzebna by była znajomość legend arturiańskich. Potwierdzać to mogą starsze monety Mieszka Starego z XII w. Tam pojawia się samodzielny wizerunek smoka. Prawdopodobnie już wtedy smok nie zawsze był postrzegany w Polsce jako wcielenie szatana. Bolesław Krzywousty jako smok Niejasne jest do końca pochodzenie Galla Anonima, ale musiał on słyszeć o królu Arturze. Kontakt z tekstami mitologicznymi, wywodzącymi się z Francji, mógł skłonić kronikarza do napisania ciekawego zdania. Przyrównał on bowiem swojego patrona Bolesława Krzywoustego do smoka – w kontekście jego wojennych zdobyczy. Pomimo kontekstu wojennego, to jednak trudno wyobrazić sobie, żeby kronikarz nazwał w pośredni sposób swojego patrona szatanem. Jest to ewenement w skali Europy. Smok musiał być przedstawiany tutaj jako forma pochwały. Magnus Haroldson – angielski książę i polski komes Najważniejszym może się wydawać fakt opisania przez Galla Anonima przybycia i pozostania w Polsce angielskiego księcia. Magnus Haroldson był synem króla Harolda II. W 1066 r., po bitwie pod Hastings, książę normandzki Wilhelm zdobył Anglię i koronował się na króla. Rodzina zabitego w bitwie króla Harolda uciekła i ukrywała się. Wiemy, że po upadku Anglii książę Magnus próbował odebrać tron, walcząc z innymi pretendentami. Do walk włączyły się również polskie oddziały. Dochodzić musiało do spotkań Anglików z polskim księciem Bolesławem Krzywoustym. Według Galla Anonima, po nieudanej wyprawie w celu odbicia Anglii książę Magnus otrzymał w 1093 r. tytuł komesa Wrocławia. Miał też zdławić tam bunt oraz ufundować wiele budowli. Spekulacje dotyczące wiarygodności tych wydarzeń rozwiały odkrycia archeologiczne z 1966 r. Grupa pod kierownictwem Teresy Kretkowskiej-Kiersnowskiej odkryła w Czersku nietypowy pochówek. Obecność skandynawskich tradycji i późniejsze badania bioarcheologicze wskazują na pochodzenie zmarłego z odległych stron, związane z obecnością pokarmu morskiego w diecie. Datowanie również by się zgadzało z latami życia Magnusa. Obecność angielskiego księcia w Polsce mogła wpłynąć na lepszą znajomość legend arturiańskich. Wyrazem tego jest pojawienie się po raz pierwszy na kontynentalnej Europie symbolu smoka jako oznaki władzy w heraldyce. Oprócz Polski znane są jeszcze pewne symbole smoka z Transylwanii. Badania przeczą więc tezie, iż pozytywny symbol smoka występował tylko na Wyspach Brytyjskich. Źródła: Wojciech Górczyk, 2010, Ślady recepcji legend arturiańskich w heraldyce Piastów czerskich i kronikach polskich, Kultura i Historia, nr 17 Polskie Radio RDC
Wyspa Pitcairn znajduje się na „końcu świata”. Zasiedlili ją zbuntowani angielscy marynarze
Wszechogarniający Ocean Spokojny ma na sobie wiele wysp. Hawaje czy Wyspa Wielkanocna są powszechnie znane. Natomiast malutka wyspa Pitcairn ma niesamowitą historię przybycia tam ludzi.
W tym artykule: Gdzie leży wyspa Pitcairn i co się na niej znajduje? Pierwsi mieszkańcy wyspy Pitcairn Bunt na okręcie HMS Bounty w 1789 r. 1790 rok i dotarcie na Pitcairn Współcześni mieszkańcy Pitcairn Pitcairn jest ostatnią „kolonią” Wielkiej Brytanii na Pacyfiku. Jest to najmniejsza społeczność polityczna zamieszkująca w regionie pacyficznym. Wyspa obrosła legendami, a jej mieszkańcy mają dość nietypową tożsamość. Gdzie leży wyspa Pitcairn i co się na niej znajduje? Wyspa położona jest bliżej wschodniego basenu Morza Spokojnego. Najbliżsi sąsiedzi znajdują się w Polinezji Francuskiej, niecałe 500 km w linii prostej. W 2018 r. Pitcairn zamieszkiwało jedynie 50 osób. Pomimo to na wyspie istnieje administracja, lokalna prasa czy urząd pocztowy. Sama wyspa jest pochodzenia wulkanicznego. To jedyna zamieszkana wyspa z czterech składających się terytorium zamorskie Wielkiej Brytanii. Nie ma tu rzek i jezior. Woda pitna jest gromadzona z deszczówki w cysternach. Wyspa jest tak naprawdę popularna dlatego, że jest odległa i tak trudno dostępna. Próby wybudowania tu infrastruktury turystycznej kończą się zawsze niepowodzeniem ze względu na niekorzystne warunki pogodowe. Pierwsi mieszkańcy wyspy Pitcairn Wyspa Pitcairn została nazwana na cześć odkrywcy Roberta Pitcairna, który tu dotarł w 1767 r. Choć prawdopodobnie była znana Polinezyjczykom, to stałego zasiedlenia dokonali dopiero buntownicy brytyjscy ze statku HMS Bounty w 1790 r. Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. To nas czeka za co najmniej 200 mln lat Za 200–300 milionów lat Ocean Spokojny przestanie istnieć, a kontynenty złącza się w jeden superkontynent. Będzie na nim tak gorąco, że żaden ssak tego nie przeżyje. Sam bunt wydarzył się rok wcześniej. Jest jednym z kultowych wydarzeń nie tylko historycznych, ale również popkulturowych. Powstało na ten temat wiele tekstów dzięki zapiskom uczestników tych wydarzeń. Do najpopularniejszych należą książka Juliusza Verne’a z 1879 r. „Buntownicy z Bounty”. A także film „Bunt na Bounty” Rogera Donaldsona z 1984 r. z takimi aktorami jak Anthony Hopkins, Mel Gibson i Liam Neeson. Bunt na okręcie HMS Bounty w 1789 r. Pomimo detalicznych informacji z zapisków, historycy nadal się spierają o prawdziwy powód buntu na okręcie. Wiadomo, że jego misją było zebranie sadzonek chlebowca na wyspie Tahiti i przetransportowanie ich do Indii Zachodnich. Owoce chlebowca miały stanowić tanie pożywienie dla tamtejszych niewolników. Po kilkumiesięcznym pobycie na Tahiti niemała część załogi weszła w dość zażyłe czy nawet intymne kontakty z tubylczymi Tahitańczykami. Po opuszczeniu wyspy już po kilku dniach załoga – z powodu tęsknoty lub okrucieństwa kapitana – wszczęła bunt. Działo się to 1789 r. Część załogi wraz z kapitanem zmuszono do opuszczenia statku. Reszta zawróciła na Tahiti. 1790 rok i dotarcie na Pitcairn Dalsze losy buntowników ostatecznie doprowadziły do opuszczenia Tahiti. Porucznik i dowódca buntowników Fletcher Christian stał się niepopularny wśród tubylców. Na wyspie pozostało 16 członków załogi, którzy starali się ułożyć sobie życie z Tahitańczykami. Natomiast opuszczający Tahiti buntownicy zabrali ze sobą grupę tubylców, którzy wraz z nimi zasiedlili Pitcairn. W 1790 r. na wyspie wylądowało dziewięciu buntowników, 12 tahitańskich kobiet i sześciu mężczyzn. Miała to być ostateczna ostoja spokoju dla marynarzy. Zorganizowano tam społeczność. W początkowym okresie buntownikom żyło się spokojnie, zakładali rodziny. Samotnie na Wyspach Towarzystwa Przed najazdem Europejczyków Tahitańczycy nie znali tytoniu i narkotyków. Jedyny alkohol wytwarzali z korzeni. Dożywali starości, żyli i rozmnażali się pod gołym niebem Potem jednak autorytet porucznika Christiana osłabł i doszło do wielkich spięć. Tahitańczycy mieli być ponoć poniżani przez białych mężczyzn. Doszło do wielu morderstw. Spokój zapanował dopiero w 1799 r. Nauka była bolesna. Przeżyło tylko dwóch białych buntowników, dziewięć tahitańskich kobiet i 19 dzieci. Od tamtej pory społeczność stała się bardziej zżyta. Współcześni mieszkańcy Pitcairn Dzieci pierwszych osadników są przodkami dzisiejszych mieszkańców wyspy. W XIX w. co prawda Imperium Brytyjskie ustanowiło tu kolonię, ale życie mieszkańców pozostawało niezmienione. Ze względu na trudną dostępność wyspy mało kto chciał wyruszać w jej kierunku. Jednym z elementów dziedzictwa tej euro-polinezyjskiej mieszanki kulturowej jest język pitkarnyjski. Jest to mieszanka z języka angielskiego i tahitańskiego. Na wyspie znajduje się przedszkole i szkoła podstawowa, która uczy dzieci zgodnie z nowozelandzkim programem. Do tego dochodzi historia Pitcairn i nauka języka pitkarnyjskiego. W dzisiejszych czasach największą przyczyną kurczenia się populacji jest bezpowrotny wyjazd młodzieży. Wyspa dostaje kilka milionów dolarów wsparcia od Wielkiej Brytanii. Podtrzymuje to infrastrukturę i pozwala na dostawy zaopatrzenia z czarterowanego statku. Źródła: Maria Amoamo, 2011, Remoteness and Myth Making: Tourism Development on Pitcairn Island, Tourism Planning & Development, nr 11. Maria Amoamo 2013, Empire and Erasure: A Case Study of Pitcairn Island, Island Studies Journal, nr 8/2, str. 233-254.