Iracka wizjonerka, która zmieniła świat. Warszawa mogła być kolejnym dziełem Zahy Hadid
Zaha Hadid, architektka znana z odważnych i futurystycznych projektów, zapisała się w historii jako pierwsza kobieta nagrodzona Pritzkerem. Jej wizja sięgała także Warszawy, gdzie planowała stworzyć przełomowy wieżowiec Lilium Tower.
Spis treści: Dzieciństwo i edukacja – początki ikony Kariera pełna przełomów i wyzwań Zaha Hadid i Polska – projekt Lilium Tower w Warszawie Życie prywatne i śmierć – spuścizna niezapomnianej artystki Zaha Hadid jest dziś znana na całym świecie jako twórczyni spektakularnych budynków o płynnych, futurystycznych kształtach. Jej droga na szczyt nie była jednak łatwa. Będąc kobietą i imigrantką w zdominowanym przez mężczyzn świecie architektury, musiała nie tylko przełamywać konwencje artystyczne, ale także bariery kulturowe. Jej projekty, takie jak MAXXI w Rzymie czy Centrum Wodne w Londynie, zapisały się złotymi zgłoskami w historii architektury. Podobno właśnie w stolicy Wielkiej Brytanii jako 11-latka postanowiła, że zajmie się architekturą. Sama Hadid stała się potem symbolem niezależności, odwagi i bezkompromisowej wizji. Dzieciństwo i edukacja – początki ikony Zaha Hadid urodziła się 31 października 1950 roku w Bagdadzie, w rodzinie o silnych korzeniach intelektualnych i społecznych. Jej ojciec, Muhammad al-Hadid, był wpływowym politykiem i przemysłowcem, który promował świecki i postępowy model Iraku. Wychowywana w liberalnym i artystycznym środowisku, już jako dziecko wykazywała zainteresowanie zarówno naukami ścisłymi, jak i sztuką. Studiowała matematykę na American University of Beirut, zanim w 1972 roku przeniosła się do Londynu, by rozpocząć studia architektoniczne w renomowanej Architectural Association School of Architecture. Tam zetknęła się z postmodernizmem i dekonstrukcją, co na zawsze wpłynęło na jej postrzeganie estetyki. Kariera pełna przełomów i wyzwań Początki łatwe nie były. Sławę przyniosły jej projekty… niezrealizowane. Centrum rekreacyjne Peak Club w Hongkongu (1983 r.), budynek przy Ku’damm w Berlinie (1986 r.) i opera w Cardiff (1994 r.). Koncepcje Hadid były wizjonerskie, inspirujące i świeże na tyle, by wygrywać konkursy. Inwestorzy obawiali się jednak kierować je do realizacji. Uznawali za zbyt futurystyczne, nazbyt nowatorskie. Właśnie dlatego Zahę Hadid nazywano papierową architektką. Nawiasem mówiąc, Zaha nie używała komputera, tylko sama wykreślała swoje projekty na papierze. Dzięki temu zresztą mogły być potem pokazywane na wystawach sztuki. W końcu obawy inwestorów zostały przełamane. Pierwszą urzeczywistnioną bryłą był według jej koncepcji był budynek zakładowej straży pożarnej firmy Vitra w Weil am Rhein (dziś pawilon wystawienniczy). Warto zauważyć, że był to 15. rok pracy Zahy w zawodzie! Stopniowo zyskiwała coraz większe uznanie. Pierwsza dekada XXI w. to był jej czas. Contemporary Arts Center w Cincinnati (pierwsze amerykańskie muzeum zaprojektowane przez kobietę). Skocznia Bergisel w Innsbrucku – kontestowana ze względu na brak dialogu z otoczeniem, jako ciało obce wśród tradycyjnej alpejskiej zabudowy. Budynek administracyjny fabryki BMW w Lipsku. Projekt opery w chińskim Kantonie. To najbardziej znane z jej ówczesnych projektów. Zaha Hadid była pierwszą kobietą, która zdobyła Nagrodę Pritzkera (2004), a później także Nagrodę RIBA Stirling (dwukrotnie – w 2010 i 2011 roku). Jej twórczość łączyła nowoczesne technologie budowlane, cyfrowe modelowanie formy i nowatorskie podejście do funkcjonalności. Wśród najbardziej ikonicznych realizacji Hadid znajdują się: Centrum Nauki Phaeno w Wolfsburgu, muzeum MAXXI w Rzymie, Centrum Sportów Wodnych w Londynie (wybudowane na Olimpiadę 2012), wieżowiec Wangjing SOHO w Pekinie oraz Heydar Aliyev Center w Baku, uznawane za jedno z najbardziej organicznych dzieł współczesnej architektury. Założenia dekonstruktywizmu Zaha Hadid, obok Rema Koolhaasa, Franka Gehry’ego i Daniela Libeskinda, należy do najsłynniejszych reprezentantów dekonstruktywizmu w architekturze. I z pewnością jest jego najwybitniejszą reprezentantką płci żeńskiej. Prąd ten ukształtował się w latach 80. XX w. i był kontynuacją postmodernizmu. O ile tradycyjna architektura szukała harmonii i skupiała się na funkcji użytkowej budowli, dekonstruktywiści odrzucili takie podejście. Ich celem było zburzenie i odrzucenie starych architektonicznych porządków. Forma górowała u nich nad funkcją. W dekonstruktywizmie króluje krzywizna, także okien, sufitów czy podłóg. Chaos – takie można odnieść wrażenie, patrząc na dekonstruktywistyczne dzieło. Na takie radykalne odcięcie się od przeszłości pozwalała oczywiście rewolucja technologiczna, zaangażowanie do projektowania komputerów i możliwości współczesnej inżynierii. Teraz budynek nie musiał już szukać stabilności. Wręcz przeciwnie. Mógł być – wizualnie – radykalnie niestabilny, asymetryczny, prowokujący. Mógł być formalnie ekscentryczny. Mógł być krzykliwym manifestem. Cechy projektów Zahy Hadid Mimo że architektka wywodziła się ze świata arabskiego, muzułmańskiego, w jej twórczości inspiracji tą tradycją, nawet w zdekonstruowanej formie, nie widać. Zaha Hadid, jak na dekonstruktywistkę przystało, łączyła nietradycyjne materiały i niejednorodne płaszczyzny. Inspirowała się formami przyrody, w których obłości i krzywizny są czymś oczywistym. Szukała dynamizmu i energii. Zaczynała od ostrych kątów i surowych płaszczyzn (remiza) inspirowanych koncepcją suprematyzmu Kazimierza Malewicza i jego postulatem maksymalnego uproszczenia formy. Z czasem wypracowała własny styl, bazujący na założeniach futuryzmu, oznaczających całkowite zerwanie z tradycją, odrzucanie przeszłości i patrzenie w przyszłość. Jej projekty „złagodniały” w zakresie linii, zyskując łagodność i miękkość, ale zachowując dynamizm i energię. Głównym celem architektki stało osiągnięcie wrażenia płynności formy i ruchu. Stąd Hadid chętnie stosowała duże falujące powierzchnie. Przykładem niech będzie Centrum Hejdara Alijewa w Baku z 2014 r. Zaha Hadid oddziaływała na społeczeństwo nie tylko poprzez swoje projekty, czyli ślady w przestrzeni, ale także poprzez wpływ na studentów architektury. Zaraz po studiach zaczęła bowiem wykłady na swojej macierzystej Architectural Association School of Architecture, a potem na innych renomowanych uczelniach na świecie. Wystarczy wspomnieć Uniwersytet Sztuk Stosowanych w Wiedniu czy amerykańskie uniwersytety Columbia, Harvard i Yale. Zaha Hadid nie ograniczała się do budowli. Projektowała także przedmioty użytkowe, np. flakon perfum dla Donna Karan Women, biżuterię, np. pierścionek dla marki Bulgari, jachty, akcesoria kuchenne czy meble. Zaha Hadid i Polska – projekt Lilium Tower w Warszawie W 2008 roku Zaha Hadid została zaproszona do zaprojektowania wieżowca w samym centrum Warszawy. Lilium Tower, planowana jako 260-metrowa smukła wieża, miała stanąć w miejscu hotelu Marriott. Projekt prezentował się niezwykle futurystycznie – z dynamiczną fasadą przypominającą kwiatowe pąki, która miała podkreślać innowacyjność stolicy. Choć wizualizacje spotkały się z entuzjazmem, projekt nigdy nie został zrealizowany z powodu barier inwestycyjnych i urbanistycznych. Lilium Tower pozostaje symbolem niezrealizowanych ambicji warszawskiego krajobrazu i marzeń o odważnej, światowej architekturze w Polsce. Wpływ Hadid na polską scenę architektoniczną nie ograniczał się do projektu Lilium Tower. Jej odwaga w kształtowaniu przestrzeni, łamanie konwencji oraz konsekwencja artystyczna stały się wzorem dla wielu młodych projektantów w Polsce. W szkołach architektury jej projekty są studiowane jako przykład połączenia technologii z artyzmem, a jej biografia inspiruje kobiety do podejmowania śmiałych działań w tej nadal zdominowanej przez mężczyzn branży. Nawet bez fizycznej obecności jej budynków, duch Hadid jest widoczny w wielu współczesnych projektach, które odważnie wychodzą poza granice tradycyjnych form. Życie prywatne i śmierć – spuścizna niezapomnianej artystki Zaha Hadid prowadziła życie skoncentrowane wokół architektury. Nigdy nie założyła rodziny, co tłumaczyła całkowitym oddaniem swojej pasji. Jej biuro w Londynie stało się jednym z najbardziej wpływowych na świecie, zatrudniając setki architektów z różnych kontynentów. W 2016 roku zmarła nagle w Miami w wieku 65 lat w wyniku ataku serca. Wcześniej była hospitalizowana z powodu zapalenia oskrzeli. Jej śmierć wywołała ogromny smutek wśród architektów, krytyków i fanów na całym świecie. Została pochowana na Brookwood Cemetery w Wielkiej Brytanii. Jej dziedzictwo trwa w postaci ponad 950 zrealizowanych i zaprojektowanych obiektów oraz niegasnącego wpływu na myślenie o architekturze jako formie sztuki i wypowiedzi społecznej. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Wyspa Świętej Heleny należy do Brytyjczyków. Ale rozsławił ją cesarz Francuzów
Z położonej na środku Atlantyku Wyspy Świętej Heleny wszędzie jest daleko. Nie tylko z powodu odizolowania i odległości, ale także możliwości komunikacyjnych. Nawet dzisiaj jest to świat mocno osobny. Cóż dopiero w I połowie XIX w., gdy Brytyjczycy postanowili internować tam pokonanego Napoleona Bonaparte. W wyniku tej decyzji nazwa wyspy prawie skleiła się z cesarzem Francuzów.
Spis treści: Geografia Wyspy Świętej Heleny Mieszkańcy i gospodarka Historia skały na Atlantyku Najsłynniejszy mieszkaniec wyspy Wyspa Świętej Heleny leży na środku Oceanu Atlantyckiego, między Ameryką Południową a Afryką. Do tej pierwszej jest stąd 2888 km. Do drugiej – 1900 km. Te oddalenia w połączeniu w niewielkimi rozmiarami populacji mają swoje konsekwencje. Wszystkie cywilizacyjne osiągnięcia docierają tu z wielkim opóźnieniem. Do niedawna na wyspę można było dotrzeć jedynie drogą morską, a taka podróż oczywiście była wielodniowa. Na telewizję wyspa czekała do lat 90. XX w. Lotnisko powstało dopiero w roku 2015 r. (można tam dolecieć z Afryki Południowej i Wielkiej Brytanii). Wtedy też zaczęła na Świętej Helenie działać telefonia komórkowa. Geografia Wyspy Świętej Heleny Wyspa jest skrawkiem lądu długim na 17 i szerokim na 10 km, mającym łącznie 122 km kwadratowe powierzchni. Ukształtowała ją niegdyś wulkaniczna aktywność Ziemi. Jej linia brzegowa liczy 6o km. Po wschodniej, północnej i zachodniej stronie wyspa kończy się opadającymi do oceanu zboczami lub wręcz pionowymi klifami. W środku tego skrawka lądu wznosi się na wysokość 818 m n.p.m. jego najwyższy szczyt – Diana’s Peak. Mimo położenia w strefie tropikalnej na wyspie panuje łagodny klimat morski, który definiują południowo-wschodnie passaty. Na wybrzeżu opady są niewielkie, ale w centrum wyspy sięgają nawet 800 mm rocznie. Oddalenie od kontynentów sprawiło, że na wyspie przez miliony lat rozwijała się endemiczna fauna i flora. Niestety, kolonizacja ludzka na tym niewielkim skrawku ziemi i przywiezione przez człowieka gatunki obce wyrządziły miejscowej przyrodzie wielkie szkody. Spośród endemicznych roślin warto wskazać sekwoję św. Heleny (Trochetiopsis erythozylon), niespokrewnioną z amerykańskimi gigantami. Pierwsi osadnicy wykorzystywali jej drewno jako budulec. Dziś jednak drzewo to nie występuje już w stanie dzikim, a jedynie w ogrodach. Podobnie rzecz się ma z karłowym, krzewiastym hebanowcem św. Heleny (Trochetiopsis ebenus). Na wyspie w naturze rosną już tylko pojedyncze egzemplarze. Mieszkańcy i gospodarka Na wyspie mieszka ok. 4,5 tys. ludzi. Wyspiarska społeczność to mieszanka rasowa i narodowościowa. Składają się na nią potomkowie europejskich żeglarzy różnych nacji, niewolników z Afryki i robotników sprowadzanych z Azji. Stolicą jest liczące ok. 800 mieszkańców Jamestown, założone jeszcze przez Kompanię Wschodnioindyjską. Miasteczko jest usytuowane w James Bay, bardzo wąskiej dolinie wcinającej się w ląd na długości 2,5 km. Jest to praktycznie jedyne miejsce na wyspie, do którego mogą przybijać statki, a więc i jedyny funkcjonujący tu port. Można stąd wejść na Drabinę Jakubową, czyli wspiąć się po 700 wąskich betonowych schodach do pozostałości fortu Ladder Hill. Warto wspomnieć, że schody otwarte zostały w 1829 roku. Wyspa nie ma wielkich podstaw do gospodarczej prosperity. Nie występują tutaj w zasadzie żadne złoża minerałów, a jedynie na jednej trzeciej jej powierzchni mogą rosnąć lasy i rośliny uprawne. Praktycznie nie ma tu przemysłu. Wyspa Świętej Heleny eksportuje nieco kawy z miejscowych plantacji, a także tuńczyki poławiane w otaczających ją wodach. Inne dochody budżetowe to wpływy ze sprzedaży znaczków i opłat portowych. Funkcjonowanie wyspy umożliwiają w dużej mierze dotacje z Wielkiej Brytanii. Do dziś jest to bowiem brytyjskie terytorium zamorskie o nazwie Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i archipelag Tristan Da Cunha. Łącznie na tę jednostkę administracyjną składa się osiem wysp. Językiem urzędowym na Wyspie Świętej Heleny jest angielski, a mieszkańcy posiadają brytyjskie obywatelstwo. Historia skały na Atlantyku Dlaczego Święta Helena? Tak nazwali wyspę Portugalczycy, którzy odkryli ją w 1502 r. Na cześć matki rzymskiego cesarza Konstantyna, fundatorki m.in. Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Żeglarz Joao da Nova przybił bowiem do brzegów wyspy akurat w dniu jej święta. Pierwszym znanym stały mieszkańcem był Portugalczyk Fernando Lopez, okaleczony na rozkaz gubernatora indyjskiego Goa i tu pozostawiony. Portugalczycy wieść o wyspie trzymali w tajemnicy aż do roku 1588, kiedy to dowiedzieli się o niej Brytyjczycy, a konkretnie Thomas Cavendish. W XVII stuleciu najpierw na krótko kontrolę nad wyspą uzyskali Holendrzy, a potem (od 1673 r.) Anglicy. Kompania Wschodnioindyjska sprowadziła na ten bezludny skrawek lądu pierwszych osadników. W tym okresie połowę jego mieszkańców stanowili niewolnicy. Zostali oni wyzwoleni dopiero w latach 20. I 30. XIX w. Wyspa Świętej Heleny długo była przystankiem dla statków handlowych płynących do i z Indii. Znajdowały się na niej bowiem liczne źródła słodkiej wody. W 1834 r. wyspa została kolonią Imperium Brytyjskiego. Ciosem dla ekonomicznych podstaw funkcjonowania wyspiarskiej społeczności było pojawienie się statków parowych wypierających żaglowce. A przede wszystkim powstanie Kanału Sueskiego (otwartego w 1869 r.), dzięki któremu dotarcie z Europy do Azji nie wymagało już opływania Afryki. Najsłynniejszy mieszkaniec wyspy Na Wyspę Świętej Heleny Napoleon trafił po klęsce pod Waterloo w 1815 r., po której abdykował. Anglicy stanęli wówczas przed problemem, co z cesarzem Francuzów zrobić. Mogli go stracić, wytoczyć mu proces lub uwięzić. Wszystkie te opcje z różnych względów odrzucili. Postanowili internować go na jakimś odległym, kontrolowanym przez nich terytorium, a takich w imperium, nad którym słońce nie zachodziło, można było znaleźć sporo. Wybór padł na Wyspę Świętej Heleny. Bonaparte jako brytyjski więzień stanu przybył tam 18 października 1825 r. i spędził ostatnie 6 lat życia. Na swoim zesłaniu cesarz nie był zamknięty w celi. I nie przebywał tam sam. Towarzyszyła mu kilkunastoosobowa świta złożona z generałów, współpracowników, lekarzy i służących. Wszyscy oni mieszkali w Longwood, dawnej rezydencji gubernatora wyspy. Za żywność Francuzi musieli jednak płacić. Cesarz miał swobodę przemieszczania się. Mógł nawet jeździć konno. Jego ruchy były jednak stale monitorowane przez brytyjskich żołnierzy. Wojsko obsadziło też miejsca, do których mógłby przybić statek chcący podjąć Bonapartego. Wody wokół wyspy natomiast stale patrolowały okręty brytyjskiej marynarki wojennej. Brytyjczycy nie chcieli dopuścić, by powtórzyła się historia z Elby, wyspy u wybrzeży Francji, z której internowany Napoleon wydostał się, by rzucić Brytyjczykom wyzwanie pod Waterloo. Tym razem blokada okazała się skuteczna. 5 maja 1821 r. Napoleon zmarł. Pochowano go w Dolinie Geranium, bez napisu na grobie. Szczątków cesarza dziś już tam jednak nie ma – w 1940 r. zostały sprowadzone do Francji. Warto wspomnieć, że przez blisko rok członkiem świty Napoleona był też Polak, porucznik szwoleżerów, awanturnik i mitoman Karol Piątkowski. Napoleon nie był jedynym więźniem na wyspie. W późniejszych czasach Brytyjczycy wywieźli tam m.in. ok. 6 tys. Burów z południowej Afryki, a także Dinuzulu, króla południowoafrykańskiego ludu Zulusów. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Bolesław Wieniawa-Długoszowski: ostatni ułan i pierwszy bon-vivant II Rzeczypospolitej
Bolesław Wieniawa-Długoszowski z wykształcenia był lekarzem. Z zawodu – oficerem i dyplomatą. Obdarzonym doskonałą prezencją miłośnikiem koni, mocnych trunków i pięknych kobiet. Prawdziwą duszą towarzystwa. Adiutantem Piłsudskiego. Do tego bohaterem niezliczonych anegdot, które sobie w przedwojennym towarzystwie opowiadano. Wiele z nich było zmyślonych, jednak te zdarzenia, które miały miejsce naprawdę, a także barwna osobowość kawalerzysty, wszystkie czyniły prawdopodobnymi.
Spis treści: Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Kariera w kawaleryjskim stylu Barwny okres „Ziemiańskiej” Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk W osobie Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego łączyły się sprzeczności. Przejawiał wielkie zamiłowanie do wojska i kawalerii, z powodu którego został oficerem. Ale był on także człowiekiem wysokiej kultury, niedoszłym malarzem i – tu już bardziej praktykującym – poetą. Przede wszystkim jednak charakteryzował go ogromny apetyt na życie. Na świat przyszedł 22 lipca 1881 r. w Maksymówce koło Stanisławowa, w szlacheckiej rodzinie pieczętującej się herbem Wieniawa. Mimo artystycznych zainteresowań pod wpływem rodziny skończył medycynę na Uniwersytecie we Lwowie. Tam poznał wiele osób z lwowskiego środowiska artystycznego. Po raz pierwszy się ożenił ze śpiewaczką Stefanią Calvas i wyjechał wraz z żoną do Berlina, gdzie rozpoczął studia malarskie. Potem małżonkowie przenieśli się do Paryża. Nad Sekwaną Długoszowski pisał wiersze, tłumaczył francuską poezję, np. Baudelaire’a, i ogólnie nasiąkał światem cyganerii. Znajdowało to wyraz także w jego wyglądzie. Nosił bowiem długie włosy, czarną pelerynę i inne elementy stroju zdradzające dekadencko nieszablonowy stosunek do rzeczywistości. Radykalną zmianę w jego życiu spowodowało spotkanie z Józefem Piłsudskim. Wieniawa-Długoszowski i Piłsudski Przyszły marszałek Polski w 1914 r. przyjechał do Paryża, by wygłosić odczyt i zachęcać przebywających tam Polaków do niepodległościowej aktywności. Właśnie wtedy poznał go Długoszowski. I pod jego wpływem postanowił radykalnie zmienić swoje życie. Rozwiódł się z żoną, z którą w pełnej pokus stolicy Francji mocno się oddalili, i wrócił do kraju. Zapisał się na kurs Strzelca i trafił do słynnej Pierwszej Kompanii Kadrowej, która wyruszyła z Krakowa do Królestwa Polskiego. Wykazał się odwagą i talentami organizacyjnymi, co zaowocowało stanowiskiem adiutanta Piłsudskiego. Za udział w walkach został odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Po kryzysie przysięgowym w 1917 r., kiedy przyszłego naczelnika państwa internowano w Magdeburgu, Długoszowski został wcielony do armii austriackiej. W 1918 r. zdezerterował i udał się na tereny ogarniętej rewolucyjnym chaosem Rosji, z powierzonymi mu przez Edwarda Rydza-Śmigłego zadaniami natury wywiadowczej. Po licznych perturbacjach i przygodach w sienkiewiczowskim stylu, aresztowany przez Czeka, sowiecką policję polityczną, wylądował w końcu w moskiewskim więzieniu na Tagance. Został stamtąd zwolniony dzięki znajomościom i wstawiennictwu. Kluczowe okazały się starania i kontakty poznanej w Paryżu Bronisławy Berenson. (Jej mężem był Leon Berenson, adwokat Feliksa Dzierżyńskiego w procesach za czasów caratu). Ostatecznie Wieniawa przedarł się do Warszawy, gdzie trafił kilka dni przed zwolnionym z Magdeburga Piłsudskim. Teraz kariera w odradzającej się Polsce stała przed nim otworem. Tu trzeba wspomnieć, że Bronisława Berenson rozwiodła się z mężem i wyszła za Bolesława. Aby móc zawrzeć to małżeństwo, przeszedł on na protestantyzm (podobnie zresztą jak, z tego samego powodu, marszałek Piłsudski). Kariera w kawaleryjskim stylu Z pierwszej wojny światowej Wieniawa-Długoszowski wyszedł z tytułem rotmistrza. Na początku 1920 r. został majorem, a kilka miesięcy później podpułkownikiem – i przestał pełnić funkcję adiutanta Piłsudskiego. Brał udział w zajęciu Wilna i bitwie warszawskiej. W 1926 r. awansowano go na dowódcę I pułku szwoleżerów. To odpowiadało jego osobowości i zaspokajało kawaleryjskie ambicje. Był bowiem naprawdę doskonałym jeźdźcem (w czasie wojny nie wahał się podejmować naprawdę straceńczych misji). No i fantazję miał iście ułańską, co w połączeniu z urokiem osobistym oraz rozległymi kontaktami w kręgach władzy i środowisku artystycznym czyniło zeń doskonałego i pożądanego kompana do hulaszczej zabawy. A Wieniawa ochoczo z tej sytuacji korzystał. Jemu wolno było więcej niż innym wojskowym. W 1928 r. Piłsudski mianował go dowódcą garnizonu warszawskiego (co wszakże oznaczało wyraźne ograniczenia dla jego ulubionego trybu życia). W latach 1932–1938 piastował funkcję dowódcy II dywizji kawalerii. Karierę wojskową skończył w 1938 r. w stopniu generała dywizji właśnie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/03/640px-JozefPilsudskiipor.BoleslawWieniawa-DlugoszowskiwbramiehoteluBruhlowskiego22-205-2-a9d3faf.jpg" width="640" height="462" alt="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" title="640px-Józef_Piłsudski_i_por._Bolesław_Wieniawa-Długoszowski_w_bramie_hotelu_Brühlowskiego_(22-205-2)" /> Barwny okres „Ziemiańskiej” Słynne półpiętro w kawiarni Mała Ziemiańska na ul. Mazowieckiej 12 w Warszawie było chyba najważniejszym w dwudziestoleciu międzywojennym miejscem spotkań warszawskiej inteligencji artystycznej. Przy stoliku Skamandrytów oprócz Tuwima, Lechonia, Wierzyńskiego czy Boya-Żeleńskiego można było zobaczyć także Wieniawę-Długoszowskiego. Wśród panów we frakach występował zawsze w mundurze, z ostrogami na butach. Dla zabawy pisał fraszki i teksty piosenek, które zyskiwały ogromną popularność. Czasami robił to na poczekaniu. Powodzenie u płci pięknej gwarantowała mu aparycja, towarzyska pozycja i sława bon-vivanta. I chociaż plotkowano o jego niezliczonych miłosnych podbojach, zachowywał w tym względzie dżentelmeńską dyskrecję. Na punkcie kawaleryjskiego honoru również był czuły. Mimo iż w 1920 r. pojedynki zostały oficjalnie zakazane, Wieniawie-Długoszowskiemu zdarzało się wysłać sekundantów do ludzi, którzy owemu honorowi uchybili. Przykładem jego ułańskiej fantazji niech będzie szeroko powtarzana anegdota, jak to po pewnej przehulanej nocy wracał do domu trzema dorożkami: w jednej jechały jego rękawiczki, w drugiej szabla, a w trzeciej on sam. Wieniawa-Długoszowski jako dyplomata i polityk Piłsudski powierzał swojemu ulubieńcowi misje dyplomatyczne. Na przykład w 1921 r. Wieniawa-Długoszowski został attaché wojskowym w Rumunii, przygotowując sojuszniczą współpracę między obu krajami. W 1938 r. natomiast objął funkcję ambasadora w Rzymie. Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. prezydent Mościcki ewakuujący się z kraju przez Rumunię został tam internowany. W tej sytuacji, aby zachować ciągłość władzy, na swojego następcę „na wypadek opróżnienia urzędu przed zawarciem pokoju” mianował gen. Wieniawę-Długoszowskiego. Z powodu dezaprobaty mocarstw, przede wszystkim Francji, i niechęci gen. Władysława Sikorskiego, Wieniawa zrzekł się tytułu do tej godności. Prezydentem ostatecznie został Władysław Raczkiewicz. Gdy w 1940 r. Polska zerwała stosunki dyplomatyczne z Włochami, Wieniawa przez Portugalię udał się do Stanów Zjednoczonych. Gen. Władysław Sikorski, premier rządu na uchodźstwie i naczelny wódz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, nie zamierzał korzystać z jego usług i pomijał go przy obsadzie odpowiedzialnych stanowisk. W 1942 r. Wieniawa dostał propozycję objęcia funkcji ambasadora na Kubie. Nie przyjął jej jednak, widząc w tym próbę odstawienia go na boczny tor i odsunięcia od spraw i wydarzeń ważnych dla kraju. W 1942 r. wypadł z tarasu na 5 piętrze budynku w Nowym Jorku. Czy może raczej wyskoczył. Najprawdopodobniej było to bowiem samobójstwo wywołane rozgoryczeniem sytuacją osobistą i losem okupowanego kraju. W roku 1990 urna z prochami generała została sprowadzona do Polski i złożona w grobie na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Stanisław Marusarz w historii zapisał się skokami. Nie tylko tymi na ukochanych nartach
Stanisław Marusarz startował na arenach narciarskich konkurencji przez ponad 30 lat, i to z wielkimi sukcesami. Brał udział w pięciu olimpiadach. A prócz tego zasłużył na krzyż Virtuti Militari i pamięć potomnych jako bohaterski uczestnik ruchu oporu. Tatrzański kurier wsławiony brawurową ucieczką z rąk hitlerowców. Tak przeszedł do historii.
Spis treści: Stanisław Marusarz – dominator Sukcesy za granicą Na szlakach tatrzańskich kurierów Skoki życia Powojenne uznanie Znając historię życia Stanisława Marusarza, można by zażartować, że musiał urodzić się z nartami na nogach. W jego góralskim domu nart jednak nie było. Na świat przyszedł 18 czerwca 1913 r. w niezamożnej rodzinie Heleny i Jana, z zawodu gajowego. Pociąg do dwóch desek odkrył w sobie jako dziesięciolatek. Ponieważ w domu się nie przelewało, odpowiedzią na rodzącą się pasję musiała być własna pomysłowość. Pierwsze narty Stanisław Marusarz zrobił własnoręcznie, z pomocą brata Jana. Powstały z jesionowych desek, a do butów przywiązywane były rzemykami. Małe skocznie Staś też urządzał sobie sam. Miał jednak naturalne predyspozycje, talent, upór i góralską zadziorność, szybko zaczął się więc w świecie sportowym wyróżniać. Pierwsze prawdziwe narty też zawdzięczał własnym wysiłkom – dostał je w nagrodę za trzecie miejsce w zawodach juniorów w Zakopanem. Był bardzo wszechstronny i uprawiał wszystkie rodzaje narciarstwa: biegowe, alpejskie i skoki. Zdecydowanie preferował jednak te ostatnie. Na prawdziwej zakopiańskiej skoczni, Jaworzynce, pierwszy skok oddał jako 13-latek. „Przed oczami stanęły mi chyba wszystkie kaleki, jakie widziałem w życiu. Strach zabił całą emocję skoku” – wspominał. Ale pokonał strach, zarówno w tej, jak i wielu jeszcze sytuacjach, w jakich postawił go los. Bo jak wspominał, skoki dawały mu przede wszystkim pozytywne emocje. Stanisław Marusarz – dominator W 1931 r. po raz pierwszy został wicemistrzem Polski w skokach. Był to wstęp do długiego okresu dominacji, bo rok później został już mistrzem kraju, a potem powtarzał ten sukces w latach 1933, 1935, 1936, 1937, 1939, 1946, 1948, 1949, 1951, 1952. To same tylko skoki narciarskie. A przecież były jeszcze tytuły w innych dyscyplinach: zjeździe (1931, 1933, 1936, 1939), kombinacjach: norweskiej (1932, 1935, 1936, 1946) i alpejskiej (1933) oraz sztafecie 5x10 km (1933 rok). W sumie 21 tytułów. W 1938 r. został najlepszym sportowcem Polski w plebiscycie „Przeglądu Sportowego”. W lutym 1939 r. w na mistrzostwach świata w narciarstwie klasycznym Zakopane zobaczyło międzywojenną odsłonę skokomanii. Coś, co kolejny raz Polska mogła obserwować dopiero w trakcie kariery Adama Małysza. Na widownię ściągnęło wtedy ponad 25 tys. ludzi. Maksymalnie zapełnione były wszystkie kwatery nie tylko w Zakopanem, ale i całej okolicy. Kibice byli przekonani, że pod Tatrami, na rodzinnej ziemi, Marusarz zatriumfuje. Niestety, Stanisław nie osiągnął tam wyniku, jakiego powszechnie oczekiwano. Skakał bowiem kilka tygodni po złamaniu obojczyka i zerwaniu przyczepu mięśnia barkowego, o czym publiczność nie wiedziała. Kontuzji nabawił się w trakcie treningu. Mimo to zajął piąte miejsce w skokach i siódme w kombinacji norweskiej. Biorąc pod uwagę okoliczności trzeba to uznać za wielkim wyczynem, ale oczywiście nikogo on nie usatysfakcjonował. Sukcesy za granicą Na krajowym podwórku Marusarz bezapelacyjnie królował, ale sukcesy odnosił też za granicą. W 1935 r. w Planicy pobił rekord świata, oddając skok na odległość 87,5 m. A zaraz potem go poprawił. I to jak – skacząc na 97 m (był to zarazem rekord Polski, który utrzymał się przez 20 lat). Został także międzynarodowym mistrzem Jugosławii, Niemiec i Czechosłowacji. W 1938 r. podczas mistrzostw świata w fińskim Lahti skakał najdalej (66 i 67 m), ustanawiając rekord skoczni. Jego norweski rywal skoczył 63,5 i 64, ale sędziowie, ku zdumieniu konkurentów, uznali, że to właśnie Norweg wygrał, dając mu… 0,2 punktu więcej. Ewidentnie skrzywdzony tym werdyktem Marusarz został więc formalnym wicemistrzem, ale moralnym mistrzem świata. I pierwszym polskim medalistą imprezy tej rangi. Nasz słynny skoczek startował na czterech zimowych olimpiadach – w 1932, 1936, 1948 i 1952 (miał wtedy 39 lat!). Na piątej, w 1956 r., był przedskoczkiem. Gdyby nie wojna, z pewnością dołożyłby do tej listy kolejne dwie. Ciekawym i wartym wspomnienia epizodem w jego karierze był występ podczas Turnieju Czterech Skoczni w bawarskim Garmisch-Partenkirchen w 1966 r. Organizatorzy poprosili wówczas polskiego mistrza o oddanie pokazowego skoku, a Marusarz nie odmówił. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że miał wówczas 53 lata, a od dziewięciu nie był czynnym zawodnikiem. Mimo to – w garniturze i pod krawatem – skoczył 66 m nienagannym stylem, wywołując aplauz publiczności. Jak potem wspominał, najbardziej starał się skoczyć elegancko. A skoczył, żeby pokazać Niemcom, którzy skazali go na śmierć, że żyje i jest w dobrej formie. Na szlakach tatrzańskich kurierów Wybuch II wojny światowej zepchnął sport w cień. Cała rodzina Marusarzów zaangażowała się w działania konspiracyjne. I zapłaciła za to wysoką cenę. Jedna siostra Stanisława, Zofia, po aresztowaniu trafiła do obozu koncentracyjnego Ravensbruck, gdzie spędziła 5 lat, do końca wojny. Druga, 23-letnia Helena, po wpadce została rozstrzelana. Stanisław, który tak jak Jan i Helena został tatrzańskim kurierem, bliski był podzielenia losu sióstr. Kurierzy szlakami wytyczonymi przez podziemie przemycali dokumenty, pieniądze i ludzi pomiędzy okupowanym krajem a polskimi siłami zbrojnymi i rządem emigracyjnym na Zachodzie. Droga wiodła przez Słowację na Węgry, skąd przez Jugosławię przedostawali się na Zachód. Kurierzy musieli się charakteryzować odpornością psychiczną, byli bowiem tropieni zarówno przez gestapo, jak i słowacką żandarmerię. Marusarza do tej roli predysponowała tężyzna fizyczna, mistrzowskie umiejętności jazdy na nartach, znajomość gór i siła charakteru. Ta ostatnia okazała się kluczowa. Skoki życia Stanisław Marusarz został w Szczyrbskim Plesie schwytany przez słowackich żandarmów, którzy zawiadomili Niemców, chcąc im pojmanego przekazać. Ten zdołał jednak uciec, wyskakując przez znajdujące się na pierwszym piętrze okno strażnicy. Wiedział już, że nie jest bezpieczny i może zostać aresztowany, dlatego postanowił uciekać z żoną Ireną (pobrali się w listopadzie 1939 r.) na Węgry. Niestety, tuż przed madziarską granicą oboje zostali aresztowani. Stanisława przewieziono do katowni gestapo w Zakopanem, gdzie był torturowany. Potem do więzienia na Montelupich w Krakowie, gdzie wylądował w celi śmierci. Tam znowu oddał skok życia, i to dosłownie. Przecisnął się przez wygięte kraty, wskoczył z drugiego piętra, a potem sforsował czterometrowy więzienny mur zwieńczony drutem kolczastym. W ucieczce brali udział także inni towarzysze z jego celi, ale zostali zastrzeleni. Ujść z życiem udało się tylko Marusarzowi i Aleksandrowi Bugajskiemu. Stanisław w czasie ucieczki został ranny w udo. Mimo to zdołał pieszo dotrzeć do Zakopanego. Stamtąd po raz drugi spróbował przedostać się na Węgry. Tym razem z sukcesem. Powojenne uznanie W 1947 r. kolega sportowiec żartobliwie nazwał Stanisława Marusarza „Dziadkiem” – i ten pseudonim doskonale się przyjął. Zwłaszcza, że Marusarz był sportowym fenomenem, zawodnikiem, który skakał przez 30 lat. Trudno o przykład równie długiej kariery sportowej na wysokim poziomie. Po wojnie stał się osobą publiczną. Znanym działaczem sportowym, trenerem i kierownikiem zakopiańskich skoczni. Postacią uhonorowaną licznymi orderami, w tym Virtuti Militari, za bohaterską postawę w czasie okupacji. W 1969 r. został narciarzem 50-lecia Polskiego Związku Narciarskiego. W 1989 r. jego imieniem nazwano zakopiańską skocznię Wielka Krokiew. Jak powiedział nasz bohater, sam talent nie wystarczy. „Trzeba się uczyć i ustawicznie pracować nad sobą. Nie wolno się zrażać początkowymi niepowodzeniami. Sukcesy nie przychodzą łatwo”. Stanisław Marusarz zmarł 29 października 1993 r. w trakcie przemowy na pogrzebie Wacława Felczaka, jego dowódcy z konspiracji, na Pęksowym Brzyzku. Sam spoczął na tym samym zakopiańskim cmentarzu. Źródło: olimpijscy.pl Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Korrida jest brutalnym spektaklem, dla wielu anachronicznym. Walka z bykami to jednak element hiszpańskiej tożsamości
Korrida, czyli hiszpańska walka z bykami (corrida de toros), to jedna z najbardziej rozpoznawalnych tradycji kulturowych w Hiszpanii. Jej korzenie sięgają głęboko w historię. Dziś jednak wielu uznaje tę tradycję za anachroniczną, ze względu na jej okrucieństwo. Rzecz jednak w tym, że jest to jeden z symboli kraju i ważny składnik jego turystycznej oferty.
Spis treści: Narodziny hiszpańskiej korridy Byk – nieodzowny uczestnik Struktura spektaklu Areny do walk Kulturowe znaczenie korridy Kontrowersje związane z korridą Początki korridy sięgają starożytności, kiedy to walki z bykami były częścią ceremonii religijnych i rytuałów w różnych kulturach. Tradycja ta ma swoje korzenie w czasach rzymskich, a także w kulturze iberyjskiej. W starożytnym Rzymie odbywały się widowiska, w których wojownicy walczyli z dzikimi zwierzętami, w tym bykami. Jednak prawdziwy rozwój korridy jako formy widowiska znanego nam dzisiaj nastąpił w średniowieczu. Narodziny hiszpańskiej korridy W Hiszpanii pierwsze walki z bykami zaczęto urządzać w XIII wieku, za panowania króla Alfonsa X. Na początku miały one charakter młodzieńczych popisów i demonstrowania rycerskiej sprawności. Była to rozrywka dobrze urodzonych, którzy mierzyli się z bykami konno. Z czasem zaczęto organizować specjalne zawody, które miały charakter bardziej demokratyczny i kulturowy, a walka z bykiem odbywała się pieszo. W XVII wieku korrida (corrida) stała się integralną częścią hiszpańskiej kultury, zyskując popularność zarówno wśród arystokracji, jak i zwykłych obywateli. To wtedy narodził się również zawód toreadora, który stał się bohaterem narodowym. Szczyt swojego rozwoju korrida osiągnęła w XVIII wieku. To z tego okresu pochodzi najstarsza w Hiszpanii arena, plaza de torros, której budowę w Sewilli rozpoczęto w 1749 r. W wieku XX widowisko to przeżywało okresy zarówno wzrostu popularności, jak i kryzysów. Po wojnie domowej w Hiszpanii, w latach 30. i 40. XX wieku, zainteresowanie korridą zmalało. Jednak w latach 50. i 60. XX wieku nastąpił jej renesans, za sprawą technologii nagłośnieniowych i telewizyjnych transmisji. Byk – nieodzowny uczestnik Osią i nieodzownym uczestnikiem tego przedstawienia jest byk. Zwierzęta biorące udział w korridzie nie są przypadkowe. To wywodząca się z Andaluzji odmiana toro bravo. Są to zwierzęta specjalnie selekcjonowane, kilkuletnie, duże, silne, agresywne i z rogami skierowanymi do przodu. Hoduje się je na specjalnych farmach, gdzie wiodą dość swobodne życie. Przed spektaklem trzymane są jednak w ciasnym, ciemnym pomieszczeniu, co ma wzbudzić w nich agresję. Chodzi bowiem o to, żeby byk wbiegający na arenę był maksymalnie pobudzony i energiczny. Jego szanse na przeżycie przedstawienia są minimalne, choć zdarza się, że najdzielniej walczącym osobnikom życie jest darowane. Mięso tych, które nie miały tyle szczęścia, trafia do restauracji. Jest uznawane za szczególnie cenne ze względu na charakterystyczny smak związany z adrenaliną, która wydziela się podczas walki. Struktura spektaklu Najpierw uczestnicy przedstawienia w specjalnych strojach paradują na arenie, prezentując się widowni do dźwięków muzyki, przy większych okazjach granej na żywo przez orkiestrę. Wszyscy uczestnicy spektaklu są toreadorami, choć mają różne funkcje. Widowisko, podobnie ja każda ze składających się na nie walk, ma ustaloną strukturę, przypominającą akty w spektaklu teatralnym. Podczas korridy pada sześć byków, po dwa na matadora, czyli toreadora, którego zadaniem jest uśmiercenie zwierzęcia. Jedna walka trwa 20 minut i składa się z trzech części, tzw. tercios. A są to: Tercio de varas. W jej trakcie matador drażni byka za pomocą kolorowej płachty – mulety, która ma za zadanie sprowokować zwierzę i pokazać widowni, jak jest groźne. Byk raz za razem rusza do szarży na matadora, a ten wykonuje choreograficzne uniki, zaś muleta przesuwa się po grzbiecie zwierzęcia. Najlepsi matadorzy potrafią sprawić, że atakujący byk wykona wokół nich pełny okrąg. Nawiasem mówiąc, byk nie reaguje na kolory, gdyż ich nie rozróżnia. Tu chodzi o gwałtowny ruch. Czerwony kolor dobrze za to dostrzega widownia. Teraz do akcji przystępują pikadorzy. Występują konno i atakują byka kilkumetrowymi pikami (ich konie są osłonięte pikowanymi „kołdrami”). Grot piki ograniczony jest jelcem, zapobiegającym zbyt głębokiemu zranieniu zwierzęcia. Chodzi bowiem o to, by je jedynie osłabić, a nie unieruchomić. Tercio de banderillas. W drugiej tercji do akcji wkraczają banderilleros. Ci toreadorzy starają się wbić w grzbiet atakującego ich byka kolorowe włócznie ze wstążkami, które osłabiają mięśnie karku, wskutek czego zwierzę trzyma głowę nisko. Włócznie mają haczyki zapobiegające ich wypadnięciu w trakcie gwałtownych ruchów byka. Ruchy i techniki banderilleros też są skodyfikowane, a ich interakcja ze zwierzęciem przypomina choreografię baletową. Ci toreadorzy występują bez kap, które pozwalają zmylić byka, więc wystawiają się na największe ryzyko. Zgodnie z regulaminem, w byku może być najwyżej sześć banderilli (po dwie na jednego banderillero), najmniej zaś dwie. Tercio de muerte. Ostateczny cios zadaje główny toreador, czyli matador, przerywając rdzeń zwierzęcia jednym ciosem szabli – jeśli zdoła. Po precyzji można poznać najlepszych. Ruchy matadora też nie są jednak przypadkowe – są nazwane i opisane, jak techniki w sztukach walki. Cała uwaga świadomej tego widowni skupia się na technice i precyzji ruchów matadora, który w odpowiedzi na zachowania byka stara się wykonać jak najpiękniejszą choreografię. To przedstawienie z pogranicza walki i tańca. Ważne jest, aby pokazane zostały eleganckie, płynne i majestatyczne manewry, które są jednym z fundamentów corridy jako sztuki. Areny do walk Areny do walki byków to tzw. plaza de toros. Są to zazwyczaj owalne amfiteatry, z zewnątrz bardzo przypominające rzymskie. W środku budowli znajduje się centralna arena otoczona drewnianymi bandami i widownią. Warto tu wspomnieć o żółtym piasku, który pokrywa arenę. Musi on mieć odpowiednią wilgotność. Pył wzbijany z suchego podłoża w kształcie walki spadałby bowiem na publiczność i utrudniał jej obserwację widowiska. Z kolei za mokry mógłby wywoływać poślizg zwierzą i ludzi. Ponadto piaskiem łatwo przykryć plamy krwi. Największe obiekty mieszczą nawet kilkanaście tysięcy ludzi. Ceny miejsc w cieniu są najwyższe. W końcu przedstawienia odbywają się od marca do października, a więc w okresie, gdy słońce praży. Kulturowe znaczenie korridy Korrida nie jest jedynie widowiskiem, lecz również symbolem głęboko zakorzenionym w hiszpańskiej tradycji, częścią tożsamości kulturowej kraju. To połączenie sportu, sztuki i widowiska teatralnego, które ma swoje własne rytuały, zasady i etykietę. Dla widowni wszystkie zachowania toreadorów mają charakter rytualny. Nie zaskakują jej kostiumy, wzorowane na ubiorach XVIII-wiecznej szlachty. Podobnie ruchy i techniki toreadorów są znane, powtarzalne i w przeważającym stopniu przewidywalne, ale z furtką otwartą na zaskoczenie, niepewność i ewentualną grozę zaskakującego rozwoju sytuacji. Wszystko to ma moc jednoczenia widowni we wspólnym przeżywaniu emocji, podobnie jak na bardziej zrozumiałym dla reszty świata współczesnym stadionie futbolowym. Dla wielu Hiszpanów jest to także sposób na wyrażenie lokalnej tożsamości – w różnych częściach kraju corrida przyjmuje różne formy i style, zależnie od regionu. Ponadto korrida ma duże znaczenie dla hiszpańskiej turystyki. Miasta takie jak Madryt, Sewilla, Ronda czy Pampeluna przyciągają miliony turystów, którzy chcą zobaczyć to wyjątkowe widowisko, doświadczyć spektaklu na żywo, co przynosi duże dochody. Kontrowersje związane z korridą Corrida jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów współczesnej Hiszpanii. Jej przeciwnicy wskazują przede wszystkim na cierpienie zwierząt. W dobie rosnącej świadomości ekologicznej i etycznej trudno nie dostrzegać, że corrida nie pasuje do współczesnych standardów moralnych. W trakcie walki byk doświadcza skrajnego stresu, a samo jego zabicie jest często bardzo brutalne. Organizacje obrońców praw zwierząt domagają się więc całkowitego zakazu takich widowisk. W 2010 roku Katalonia jako pierwszy hiszpański region uchwaliła zakaz organizowania walk z bykami. Choć niektóre społeczności postrzegają takie decyzje jako atak na tradycję, w innych częściach Hiszpanii, zwłaszcza wśród młodszych pokoleń, ta forma rozrywki jest coraz częściej odrzucana. Źródło: Kultura i Społeczeństwo Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Pies dingo zawładnął Australią stosunkowo niedawno. Dziś jest już jednak jednym z jej symboli
Pies dingo trafił na ten kontynent nie później niż 3000 lat temu wraz z ludzkimi przybyszami. Jako największy dziś tamtejszy drapieżnik doskonale przystosował się do lokalnych warunków. Ewoluował w nich, stając się pełnoprawną częścią ekosystemu.
Spis treści: Luźne związki z ludźmi Budowa i rozmnażanie dingo Pies dingo – sprawny łowca Sposoby komunikacji Najdłuższy płot świata Z psem dingo nauka od dawna ma problemy. Chodzi głównie o ustalenie, jakie jest jego pochodzenie. A w tej kwestii długo nie było jasności. W myśl jednej teorii miał to być podgatunek wilka, czyli Canis lupus dingo. Według innej – wtórnie zdziczały pies już udomowiony przez człowieka. A zatem Canis familiaris dingo. Najnowsze badania genetyczne dowodzą jednak, że nie jest on ani wilkiem, ani psem. Jest osobnym podgatunkiem z rodziny psowatych – Canis dingo. Wskazują na to choćby ostatnie analizy DNA pochodzącego z czaszek psów żyjących w Australii przed przybyciem na ten kontynent Europejczyków, dokonane w mijającym roku przez naukowców z Queensland University of Technology. Multidyscyplinarny zespół przebadał 42 czaszki drapieżników z różnych części kontynentu, mające od 400 do 2746 lat. Następnie porównał je z DNA współczesnych dingo, wilków, a także psów różnych ras. Jak stwierdziła paleontolożka dr. Sally Wasef, jedna ze współautorek badania: „Genetycznie, anatomicznie i behawioralnie dingo różnią się od psów”. To znaczy, że nigdy nie były udomowione. Luźne związki z ludźmi Prawdopodobnie przybyły tu, podążając za człowiekiem z Azji Wschodniej i Nowej Gwinei. Jednak nie jako zwierzęta domowe, ale towarzysząc ludzkim siedzibom. Może dotarły przez lądowy pomost albo też zostały przywiezione przez żeglarzy. Ustalenie, kiedy to nastąpiło, jest szalenie trudne. Rozrzut jest duży, pomiędzy 5 tys. a 18 tys. lat temu. Prawdopodobnie przybyły w dwóch falach i być może w odmienny sposób. Wskazuje na to fakt, że ok. 3000 lat temu wyodrębniły się dwie populacje. Praktycznie mamy tylko jeden opis psa dingo pochodzący sprzed 1788 r., czyli czasu kolonizacji kontynentu przez białych osadników. Jego autorem był pierwszy gubernator Australii Arthur Phillip. Do niedawna dość powszechne było przekonanie, że trudno dziś o czystego genetycznie psa dingo, bo powstało bardzo dużo mieszańców z różnymi psami domowymi przywiezionymi przez Europejczyków. Zwłaszcza że te hybrydy zachowują zdolność rozmnażania się. Wspomniane już nowe badania naukowców z Queensland University of Technology sugerują jednak, że te krzyżówki wcale nie były znów tak częste. Większość psów dingo jest więc „naturalnie rasowa”. Budowa i rozmnażanie dingo Dingo to zwierzę średniej wielkości, osiągające do 55–60 cm w kłębie, 90–120 cm długości i 15 kg wagi. Ma prosty ogon i stojące, szpiczaste uszy. Dojrzałość płciową osiąga po roku, a do rozrodu przystępuje w wieku około dwóch lat. W niewoli dożywa do ok. 14 lat, na wolności zaledwie kilku. Umaszczenie najczęściej jest w odcieniach rudości lub piaskowych. Pojawiają się też jednak wersje czarne, białe i mieszane. Dingo rozmnaża się raz do roku, w pustych kłodach zwalonych drzew, jamach po królikach i skalnych zagłębieniach. W stadzie potomstwo ma tylko para dominująca. Samica zwykle ma w miocie 4–5 młodych, choć bywa i 10. Dingo człowieka raczej unika, ale potrafi też być w stosunku do niego agresywny. Dotyczy to zwłaszcza krzyżówek z psami domowymi, które zazwyczaj są nieco większe od „czystego” gatunku i mniej boją się ludzi. Pies dingo – sprawny łowca Psy dingo żyją pojedynczo, w parach lub większych grupach i tak też polują. Są terytorialne, a ich rewiry mają od 10 do 115 km kwadratowych. Są największymi drapieżnikami na kontynencie. Kiedyś podstawą ich diety była typowa australijska fauna, czyli kangury, wombaty, drobne ssaki i ptaki wodne. Czasami do diety dorzucały płazy czy gady. Teraz najczęstszą zdobyczą są króliki, sprowadzone na kontynent przez osadników w XIX w. Nie gardzą również padliną. W kwestii czasu łowieckiej aktywności dingo są bardzo elastyczne. Na najgorętszych obszarach kontynentu na łowy wyruszają głównie o zmierzchu, w nocy i wczesnym rankiem. Tam gdzie jest chłodniej, polują także w dzień. Na otwartych przestrzeniach Australii występuje jednak także inny typ ofiar – zwierzęta hodowlane, przede wszystkim owce. Te stają się łatwymi ofiarami i powodują specyficzne myśliwskie zachowania psów dingo. O ile bowiem w przypadku dzikiej fauny polują tylko po to, aby zaspokoić głód, przy stadzie bezbronnych owiec drapieżniki te wpadają w morderczy szał. Potrafią wtedy zabijać niejako dla sportu lub też samej satysfakcji. W ten sposób czynią spustoszenia znacznie większe niż tylko wynikające z ich potrzeb pokarmowych. To sprawa, że dla hodowców zawsze były szkodnikami, które należy bezlitośnie tępić. Tu warto wspomnieć, że historycznie ofiarą dingo stał się też wilk tasmański. I to mimo że ten drapieżny torbacz, zwany też wilkoworem, był wyraźnie większy i silniejszy niż dingo. Prawdopodobny ostatni przedstawiciel tego gatunku w niewoli padł w 1936 r. Wilk tasmański na kontynencie australijskim wyginął jednak już kilka tysięcy lat wcześniej. Właśnie z powodu dingo, który wkroczył na tereny łowieckie wilkowora. Choć mniejszy i słabszy, był bardziej wszechstronny. Przede wszystkim polował na jego ofiary stadnie. A dzięki tej strategii zagrażał nawet samemu wilkoworowi. Wilk tasmański na Tasmanii przetrwał dłużej, ponieważ wyspa ta oddzieliła się od kontynentu, zanim dotarł nań dingo. Sposoby komunikacji Dingo jako zwierzęta stadne komunikują się za pomocą dźwięków. W ich bogatym repertuarze znajdują się wycie, warczenie, skomlenie i krótkie, monosylabowe szczeki (dingo nie ujada tak jak pies). Drapieżniki te potrafią także wyć chóralnie, by wysyłać informację osobnikom spoza swojego stada o jego sile. O ile szczeki są zazwyczaj formą ostrzeżenia, warczenie ma sygnalizować dominację lub gotowość do starcia z wrogiem. Innym rodzajem komunikacji jest informacja zapachowa. Swoje terytoria dingo oznaczają bowiem feromonami z moczu lub kału i gruczołów zapachowych. Najdłuższy płot świata Dingo Fence to najdłuższa na świecie tego typu bariera. Mający ponad 5600 km płot biegnie przez tereny Queenslandu, Nowej Południowej Walii oraz Australii Południowej. Wysoką średnio na 1,8 m i zagłębioną w ziemi na 30 cm konstrukcję zaczęto wznosić w 1885 r., a ukończono w XX w. Jej celem było odseparowanie dingo z jałowych, dzikich obszarów Australii od wykorzystywanych rolniczo, głównie do hodowli owiec, południowo-wschodnich terenów, na których dingo zostały już eksterminowane. Okazało się, że bariera ta doprowadziła do zmian w ekosystemie, które naukowcy teraz badają. Kiedyś sądzono, że spowodowała też zmiany genetyczne i podział populacji dingo. Dziś już wiemy, że przyczyna istnienia dwóch różniących się genetycznie populacji, północno-zachodniej i południowo-wschodniej, jest inna.Wynika to raczej z faktu przybycia psów w dwóch turach i topografii kontynentu, która ten podział utrzymała. Płot prawdopodobnie nie miał z tym nic wspólnego. Źródło: Queensland University of Technology Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Maszt w Konstantynowie był najwyższą konstrukcją na świecie. Dopóki nie runął
Dziś rekordowych pod względem wysokości budowli trzeba szukać nad Zatoką Perską albo w metropoliach Azji. Ale począwszy od 1974 r. przez kolejne 17 lat najwyższą inżynierską konstrukcją świata był maszt stojący w centrum Polski, w Konstantynowie. Miał 646 m. Gdyby nie doszło do katastrofy, palmę pierwszeństwa straciłby dopiero w 2008 r., na rzecz Burdż Chalifa w Dubaju. Natomiast miejsce na podium w tej kategorii zajmowałby nadal.
Spis treści: Dlaczego powstał maszt w Konstantynowie Konstrukcja masztu w Konstantynowie Katastrofa (nie)spodziewana Niechętni mieszkańcy Maszt w Konstantynowie, nazywany też masztem w Gąbinie (Konstantynów leży w gminie Gąbin w woj. mazowieckim), zaczęto budować w 1972 r., a oddano do użytku w roku 1974. Budowa została ukończona 18 maja 1974 r. Jej oficjalne otwarcie, którego dokonał ówczesny premier Piotr Jaroszewicz, nastąpiło 30 lipca. Pierwszymi dźwiękami wysłanymi w eter z masztu był 12 uderzeń zegara z wieży Zamku Królewskiego w Warszawie. Dlaczego powstał maszt w Konstantynowie Gdzieś pomiędzy fantazją a plotką należy umieścić szeroko rozpowszechnioną historię tłumaczącą decyzję o budowie masztu. Przyczyną – według owej legendy, którą w jednym z wywiadów podawał także konstruktor obiektu, inż. Jan Polak – był pewien dygnitarz. Otóż nie mógł on odbierać programu pierwszego radia na swojej daczy gdzieś w leśnym kompleksie na odludziu i to zainspirowało go do działania. Prawdą jest to o tyle, że powodem faktycznie była potrzeba pokrycia dobrej jakości sygnałem radiowym całego kraju, a także chęć dotarcia z radiowym przekazem do Polaków za granicą. Jakkolwiek było, zapadła decyzja, że wysoki maszt radiowy powstanie. Budową zajęła się firma Mostostal Zabrze. Głównym konstruktorem obiektu był inż. Jan Polak, natomiast pracami budowlanymi kierował inż. Andrzej Szepczyński. Projektantowi zorganizowano nawet 10-dniowy wyjazd do Stanów Zjednoczonych, gdzie powstawało wiele bardzo wysokich masztów. Ich stawianiem zajmowała się duża firma należąca do pewnego Polonusa nazwiskiem Guzewicz. Podzielił się on z inż. Polakiem swoją wiedzą i doświadczeniami. Amerykanie budowali ponadsześćsetmetrowe maszty, ale najwyższy z nich, w Fargo w Dakocie Północnej (wybudowany w roku 1963), miał 628 m. Był od konstantynowskiego o blisko 20 m niższy. Konstrukcja masztu w Konstantynowie 646 m i 38 cm wysokości masztu w Konstantynowie nie było wielkością przypadkową ani podyktowaną chęcią rywalizacji z Amerykanami. Po prostu okazała się ona optymalna dla efektywnego wykorzystania mocy nadajnika. Zresztą konstruktor twierdził, że o fakcie, iż maszt jest rekordowy, dowiedział się po jego wybudowaniu. Nawiasem mówiąc, Amerykanie zaplanowali maszt 900-metrowy. Niestety, konstrukcja zawaliła się, gdy osiągnęła jakieś 700 m. W Związku Radzieckim planowano wznieść nawet wyższy maszt, bo 1000-metrowy. Rosjanie zażyczyli sobie więc, by podesłać im kilkadziesiąt kopii polskiego projektu. Ambitny pomysł nie doczekał się jednak realizacji. Maszt w Konstantynowie osiągnął wysokość 646 m i 38 cm. Budowla wraz z linami odciągowymi ważyła 577 ton. Betonowa stopa fundamentowa zagłębiona była w ziemi na 8 m. Maszt w przekroju miał kształt trójkąta równobocznego o boku 4,8 m. Każda jego „noga” stała na ceramicznym izolatorze. Konstrukcja składała się z 88 członów o wysokości 7,5 m każdy. Poszczególne elementy były prefabrykowane. Ocynkowane trafiały na plac budowy, gdzie po kolei skręcano je śrubami, sprawdzając na ziemi, czy otwory dobrze do siebie pasują. Chodziło o to, by uniknąć niespodzianek po wciągnięciu modułu na górę. Kolejne elementy transportowano na górę za pomocą żurawia samojezdnego, który przesuwał się po jednej ze ścian konstrukcji. Rury krawężnikowe miały 245 mm średnicy i zmienną grubość ścianek od 34 mm na dole do 8 mm na szczycie. Z kolei liny odciągowe miały stałą średnicę 50 mm, ale zmienną wytrzymałość. Ta zmienność wynikała z różnic w szacowanych obciążeniach na różnych wysokościach konstrukcji. Komunikację w górę i w dół masztu zapewniała winda szwedzkiej produkcji, która na szczyt jechała pół godziny. Można też było wejść po drabinach, który to wyczyn przy sprzyjającej pogodzie zajmował sprawnemu człowiekowi dwie godziny. Maszt podtrzymywało pięć poziomów odciągów, po trzy liny na każdym z nich. Na szczycie masztu zainstalowano dwa nadajniki o mocy 1000 kW każdy. Zasięg sygnału emitowanego z masztu pokrywał nie tylko cały kraj, ale też Europę i Bliski Wschód. Docierał nawet do Kanady i Stanów Zjednoczonych. Katastrofa (nie)spodziewana Maszt w Konstantynowie runął 8 sierpnia 1991 r. o 19.10. Kierownik Radiofonicznego Centrum Nadawczego w Konstantynowie, inż. Zygmunt Grzelak, zapisał w dzienniku radiostacji: „W dniu 8 sierpnia 1991 r. o godzinie 19.10 najcudowniejszy twór polskiej myśli technicznej, wzniesiony rękoma polskich specjalistów, przestał istnieć. Powaliła go głupota ludzka, brak odpowiedzialności i szacunku do rzeczy wielkich, nie tylko wymiarami, brak wyobraźni i przewidywania następstw jakie pociąga za sobą bezmyślność”. Bezpośrednią przyczyną katastrofy była bowiem niekompetencja brygady wymieniającej linę odciągową najwyższego, piątego poziomu. Poluzowano ją wówczas, używając dwóch lin pomocniczych, z których jedna wysunęła się z mocowania, a druga zerwała. Najwyższy fragment złamał się i uderzył w niższe elementy, co doprowadziło do unicestwienia całej konstrukcji. Kierownika brygady remontującej obiekt skazano za zaniedbania na 2,5 roku więzienia i karę grzywny. Jak się okazało, nie miał uprawnień pozwalających nadzorować tak trudną operację. Nie prowadził też dziennika budowy, co utrudniło ustalenie przyczyn całego wydarzenia. Prawda jest jednak taka (co wykazał przewód sądowy), że maszt był w kiepskim stanie technicznym. Stalowa konstrukcja tej wysokości, wystawiona na oddziaływanie czynników atmosferycznych i ogromnych przeciążeń, wymaga bowiem regularnych, kompleksowych przeglądów, konserwacji i wymiany osłabionych elementów. Tymczasem powstające z czasem uszkodzenia naprawiano prowizorycznymi spawami i tymczasowymi łatami. Co więcej, na etapie konstrukcji nie opracowano sposobów utrzymania obiektu w dobrym stanie. Nie określono norm i wymagań technicznych sprzętu pozwalającego na diagnozę stanu konstrukcji, zwłaszcza lin odciągowych. Nawet zabezpieczenia antykorozyjne nie były wykonywane jak należy, ponieważ wymagało to dobrych farb i specjalistycznego sprzętu, a tego wszystkiego w kraju brakowało. Niechętni mieszkańcy Mimo że maszt był wielkim inżynieryjnym osiągnięciem i figurował w Księdze Rekordów Guinnessa jako najwyższa inżynieryjna konstrukcja na świecie, sympatii okolicznych mieszkańców, mówiąc delikatnie, nie zdobył. Miejscowa ludność obawiała się chorób związanych z promieniowaniem i polem elektromagnetycznym. Oskarżała konstrukcję o wszelkie zdrowotne zło, jakie ją dotykało. Przekonywaniu oficjalnych czynników o braku szkodliwego wpływu nadajników nie dawano wiary. Zwłaszcza, że nieufność do komunistycznych władz była wówczas powszechna. Powołano nawet do życia Stowarzyszenie Ochrony Życia ludzi przy Najwyższym Maszcie Europy, które miało artykułować niechęć miejscowej ludności i wywierać presję na rządzących. W związku z tym katastrofę ludzie przyjęli z zadowoleniem. Z ich punktu widzenia problem rozwiązał się sam. I nie dopuścili już do odbudowy konstrukcji, choć początkowo władze zamierzały to zrobić. Na nową lokalizację masztu nadawczego Polskiego Radia wybrano poligon w Solcu Kujawskim. Tam w 1999 r. postawiono dwa maszty, 330- i 289-metrowy. Ale nawet ich zsumowana wysokość nie dorównuje imponującej konstrukcji z Konstantynowa, która po upadku trafiła na złom. Źródła: Radiowe Centrum Nadawcze Konstantynów, Wywiad z inż. Janem Polakiem Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Theodore Roosevelt budował potęgę USA. Między innymi dzięki doktrynie grubego kija
Fakt, że znalazł się wśród czterech prezydentów, których podobizny zostały wykute w masywie Rushmore w Dakocie Południowej, świadczy o popularności jego zasługach dla kraju. Theodore Roosevelt jest uważany za jednego z twórców amerykańskiej potęgi w XX w.
Spis treści: Theodore Roosevelt – osiągnięcia w polityce wewnętrznej Gruby kij w polityce zagranicznej Życie prywatne Aktywność po prezydenturze Od dzieciństwa Theodore Roosevelt był słabego zdrowia. Ataki astmy uniemożliwiały mu uczestnictwo w lekcjach, więc do szkoły nie chodził. Na szczęście przyszedł na świat (27 X 1858 r.) w zamożnej rodzinie kupieckiej, więc nauczanie odbywało się w domu. Dzięki temu mógł wstąpić na studia na uniwersytecie Harvarda. Studiował też prawo na Columbii. Polityką Theodore Roosevelt zajął się wcześnie, bo tuż po ukończeniu edukacji wyższej. Działał w ramach partii republikańskiej. Zaczynał od członkostwa w legislaturze stanu Nowy Jork. Rywalizował też o urząd burmistrza Nowego Jorku, ale przegrał. W latach 1899–1901 był gubernatorem stanu Nowy Jork. Po zatonięciu w porcie w Hawanie amerykańskiego pancernika USS Maine Theodore Roosevelt agitował za wypowiedzeniem Hiszpanii wojny. Gdy w 1898 r. ta w końcu wybuchła, sam poszedł do wojska, dosługując się stopnia pułkownika. Dzięki dużej popularności zaczął się liczyć w krajowej polityce. 4 III 1901 r. wybory prezydenckie wygrał William McKinley, a jego wiceprezydentem był właśnie Roosevelt. Gdy McKinley został postrzelony przez zamachowca i zmarł, Roosevelta zaprzysiężono jako kolejnego, 26. już prezydenta Stanów Zjednoczonych. O ile pierwszą kadencję dostał dzięki konstytucyjnemu automatowi, to drugą zyskał w wyborach. Theodore Roosevelt – osiągnięcia w polityce wewnętrznej Okres rządów Roosevelta to czas napięć społecznych, strajków, organizowania się ruchu robotniczego oraz rosnących w siłę przemysłowych monopoli. Prezydent angażował się w łagodzenie sporów między pracownikami i właścicielami środków produkcji, obawiając się społecznych wystąpień i radykalizacji nastrojów. Opowiadał się za uznaniem i przestrzeganiem praw pracowniczych, wprowadzeniem ubezpieczeń społecznych i organizacją związków zawodowych. Konsekwentnie dążył do wzmocnienia roli władzy wykonawczej, by wytrzymała presję ze strony brutalnie walczących o swoje interesy wielkich firm. Występował przeciwko praktykom monopolistycznym. Jednym ze sztandarowych przykładów tej polityki było doprowadzenie do rozwiązania Northern Security Company, firmy należącej do znanego finansisty JP Morgana. To przedsiębiorstwo powstałe drogą wykupu i połączenia trzech mniejszych przewoźników uzyskało monopol na przewozy kolejowe na północnym zachodzie USA. Roosevelt powołał też Departament Handlu i Pracy, który miał wdrażać politykę przemysłową państwa. Jego część stanowiło Biuro Korporacji mające przeciwdziałać ekscesom wielkich firm. Wielki biznes potrafił się jednak odwinąć. JP Morgan w 1907 r. doprowadził do wybuchu w kraju paniki finansowej. Zademonstrował w ten sposób swoją siłę mogącą bardzo zaszkodzić władzy politycznej. Panikę JP Morgan potem pomógł stłumić, ale władza państwowa zrozumiała już, jak bardzo trzeba się z nim liczyć. Roosevelt ma też zasługi na polu ochrony przyrody. Stworzył bowiem Służbę Leśną i przyczynił się do ustanowienia licznych obszarów chronionych. Nawiasem mówiąc, prezydent był wielbicielem zwierząt i liczne pupile trzymał w czasie swego urzędowania w Białym Domu. Gruby kij w polityce zagranicznej „Przemawiaj łagodnie i noś ze sobą gruby kij”. Takich słów użył Roosevelt, wygłaszając prezydenckie orędzie w grudniu 1904 r. Było to rozwinięcie czy też uzupełnienie słynnej doktryny Monroe’a, w myśl której USA nie interweniują w Europie i nie pozwolą na interwencją państw europejskich w obu Amerykach. Roosevelt ogłosił w ten sposób, że Stany Zjednoczone mają prawo do i akcji zbrojnych i swoistego dyscyplinowania innych państw amerykańskich. A żeby móc tę neokolonialną doktrynę skutecznie stosować i rozszerzać wpływy Ameryki, potrzebna była marynarka wojenna. Rozumiejący to prezydent doprowadził do jej szybkiego rozwoju i potężnego wzmocnienia. Efektowną demonstracją możliwości militarnego, a co za tym idzie także politycznego działania na całym globie był rejs Wielkiej Białej Floty. Od grudnia 1907 r. do lutego roku 1909 r. cztery amerykańskie pancerniki oraz liczne jednostki towarzyszące, w sumie 16 okrętów i kilkanaście tysięcy marynarzy, opłynęło świat dookoła. Praktycznym efektem takiej polityki były militarne interwencje i okupacje Haiti, Dominikany czy Nikaragui. Istotnym wzmocnieniem globalnej pozycji USA było również przystąpienie do przekopu Kanału Panamskiego. Aby to osiągnąć, Amerykanie mocno przyczynili się do secesji Panamy od Kolumbii, uzależniając ją od siebie. Układ z oderwaną już Panamą gwarantował USA w zamian za 10 mln dol. opłaty dzierżawnej swobodne zarządzanie strefą kanału. Kanał ostatecznie ukończono i otwarto w 1914 r. W 1905 r. Theodore Roosevelt mediował w czasie wojny rosyjsko-japońskiej, organizując konferencję pokojową w Portsmouth. Zawarcie przez walczące strony porozumienia uznano za wielki sukces. Roosevelt został za to uhonorowany Nagrodą Nobla. Życie prywatne Theodore Roosevelt żonaty był dwukrotnie. Jego pierwszą żoną została poznana w czasie studiów Alice Hathaway Lee. Poślubił ją w roku 1880, a 14 lutego 1884 r., tuż po narodzinach ich córki, zmarła. Notabene, w tym samym dniu zmarła także matka Roosevelta. Przybity tym przyszły prezydent na dwa lata wycofał się z działalności publicznej. Wyjechał na prowincję, gdzie radził sobie z tym ciosem od losu, pracując fizycznie. W 1886 r. stanął na ślubnym kobiercu ponownie, poślubiając Edith Kermit Carow. Doczekał się z nią piątki dzieci. Aktywność po prezydenturze Po dwóch kadencjach Theodore Roosevelt przeszedł w stan spoczynku. W 1908 r. prezydentem został poparty przez niego William Taft. Roosevelt oddał się polowaniu i podróżom. Odwiedził m.in. Afrykę. W roku 1912 znów postanowił zawalczyć o prezydenturę. Nie uzyskał jednak nominacji partii republikańskiej, wystartował więc jako kandydat nowej Partii Postępowej. W czasie prowadzenia kampanii w Milwaukee został postrzelony przez zamachowca. Mimo poważnej rany klatki piersiowej doszedł do siebie. Wskutek podziału w elektoracie republikanów ani Roosevelt, ani jego konkurent Taft, bijący się o swoją drugą kadencję, nie wywalczyli prezydentury. Wybory wygrał reprezentujący partię demokratyczną Woodrow Wilson. Theodore Roosevelt zmarł 6 I 1919 r. w Oyster Bay w Nowym Jorku. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Raflezja, największy kwiat świata, cuchnie, by wabić muchy. Ludzi zaś przyciąga wyglądem i rozmiarami
Największy kwiat świata jest rośliną z krainy osobliwości, ekstremalną i paradoksalną. W tropikalnym lesie deszczowym czasem nie sposób jej zauważyć, a czasem trudno przeoczyć. Wszystko zależy od tego, w jakiej fazie cyklu rozwojowego się znajduje.
W tym artykule: Cykl rozwojowy raflezji Jak wygląda największy kwiat świata Kto jest odkrywcą Zagrożenia dla przetrwania Uprawa prawie niemożliwa Światełko w tunelu Genetyczna ciekawostka Zacznijmy od tego, że raflezja Arnolda, mimo iż jest ogromnych rozmiarów – osiąga metr średnicy i wagę do 10 kg – nie ma korzeni, łodygi ani liści. Z punktu widzenia obserwatora cała roślina jest jedynie pojedynczym kwiatem. To zresztą największy kwiat świata. Jak zatem się odżywia i funkcjonuje? Pasożytuje na pnączu z rodzaju Tetrastigma, należącym do rodziny winoroślowatych, spokrewnionym z winoroślą. Cykl rozwojowy raflezji A zatem największy kwiat świata sam nie prowadzi fotosyntezy. Początki procesu wzrostu rośliny nie są jeszcze w pełni poznane, ale rośnie kosztem żywiciela. W pierwszej fazie rozwoju jest niewidoczna – ma jedynie formę włókien przerastających tkanki gospodarza. Jak długo rozwija się przed etapem pąka, tak naprawdę nie wiemy. W końcu jednak na łodydze pnącza wykształca się obcy pąk, co może trwać dobrych kilkanaście miesięcy. Pąk ów przypomina główkę kapusty i osiąga ok. 30 cm średnicy. Gdy wreszcie dochodzi do jego pęknięcia, w ciągu jednego–dwóch dni rozwija się zeń gigantyczny pomarańczowy, pięciopłatkowy kwiat. Jak wygląda największy kwiat świata Struktura ta nie dość, że potrafi mieć metr średnicy, to jeszcze cuchnie padliną. Płatki są cętkowane plamkami w jasnym kolorze i pokryte guzkami czy wzgórkami. Otaczają płaski dysk, z którego prostopadle wyrastają masywne „kolce”. W środku owego dysku roślina utrzymuje płynny pyłek, stanowiący wabik przyciągający zapylające raflezję muchówki. Mięsistość płatków i ich kolor też mają wprowadzać w błąd owady, sugerując im górę mięsa. Raflezja kwitnie przez 5–7 dni, po czym zamienia się w coś w rodzaju kałuży czarnej mazi, która z czasem zasycha. Pojedynczy kwiat jest jednopłciowy, męski lub żeński. Może ważyć nawet ponad 10 kg i z tego powodu oczywiście leży na ziemi. Ale skoro jest kwiat, to jest i owoc – stosunkowo niewielki, okrągły i gładki. Zjadają go wiewiórki i ptaki, rozsiewając przy okazji nasiona rośliny. Nie jest do końca jasne, jak nasionka przenoszone przez mrówki czy drobne zwierzęta dostają się do potem do tkanek żywiciela. Prawdopodobnie gdy upadną przy jego korzeniach, wypuszczają pierwsze włókna, które dokonują inwazji na pnącze przez drobne uszkodzenia kory. Kto jest odkrywcą Wiele popularnych źródeł podaje, że raflezja dla zachodniej nauki odkryta została przez Sir Thomasa Stamforda Rafflesa, oficjela Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, przyrodnika z zamiłowania, oraz dr. Josepha Arnolda, członka brytyjskiego towarzystwa naukowego Royal Society. Panowie ci w trakcie wspólnej wyprawy do interioru Sumatry w 1818 r. znaleźli ów największy kwiat świata. Doktor Arnold wkrótce po zakończeniu wyprawy zmarł, a kwiat do naukowego rejestru zgłosił dopiero w 1821 r. Robert Brown. Nazwiska obu odkrywców zostały zaś upamiętnione w nazwie rośliny. Prawdopodobnie jednak prawdziwym odkrywcą raflezji (choć akurat nie gatunku Rafflesia arnoldii) był francuski botanik Louis-Auguste Deschamps, który natknął się na nie na Jawie w latach 90. XVIII w. i opisał jako pierwszy. Jego notatki jednak zaginęły, czy też, jak mówią niektóre źródła, zostały przejęte przez Brytyjczyków. Tak czy inaczej, nie wykorzystał on swojego prawa do nadania kwiatowi nazwy. Zagrożenia dla przetrwania Największym problemem roślin z rodzaju raflezja jest utrata siedlisk. Lasy Południowo-Wschodniej Azji znikają bowiem w błyskawicznym tempie. Inną przeciwnością jest rzadkość występowania i krótki okres kwitnienia. Jeśli dodamy do tego, że kwiaty są nieliczne, a pyłek musi zostać przeniesiony z egzemplarza żeńskiego na męski w ciągu tygodnia, czas na zapylanie staje się bardzo krótki. Jakby tego było mało, pąki są zbierane przez ludność rdzenną, dla której jest ona naturalnym medykamentem. Lasy tropikalne odrastają w zaskakująco szybkim tempie. Efekty widać już po 10 latach Badacze odkryli, że lasy tropikalne szybko się regenerują. Co to oznacza dla świata? Uprawa prawie niemożliwa Raflezje są bardzo kapryśnie. Kwitną rzadko i nieregularnie. Jak dotychczas nie udaje się ich hodowla w warunkach kontrolowanych. Rozwijają się tylko na stanowiskach, które same wybiorą. Biologia rośliny nie została jeszcze dogłębnie poznana. Według badaczy niektóre populacje liczą zaledwie kilkaset osobników. Można więc spokojnie założyć, że nie wszystkie gatunki zostały już odkryte. Badanie międzynarodowego zespołu ekspertów, m.in. z brytyjskiego Oksfordzkiego Ogrodu Botanicznego, którego wyniki opublikowano w roku 2023, wykazało, że wszystkie 42 znane gatunki raflezji są narażone na wyginięcie. Z tego 25 zagrożonych jest krytycznie. Mimo to znakomita większość z nich nie jest objęta ochroną. Tylko jeden figuruje w czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Trzeba tu podkreślić, że choć nie wszystkie gatunki raflezji są wielkości R. arnoldii, to wszystkie mają imponujące rozmiary. Budowa kwiatów i ich kolorystyka są bardzo podobne. Sytuacja raflezji doskonale pokazuje, że ochrona roślin jest traktowana po macoszemu w stosunku do działań podejmowanych dla ochrony zwierząt. I to zła wiadomość dla tych roślin. Wiele raflezji występuje na stosunkowo niewielkich terytoriach. Z reguły tylko na jednej wyspie. Niektóre znaleziono tylko raz. Natomiast aż 67 proc. terenów występowania raflezji może w najbliższym czasie zostać wylesione i zamienione w użytki rolne, zazwyczaj plantacje palmy olejowej. W ich oczach odbija się ludzkość. Orangutany mają "kulturę". Możemy nie zdążyć jej poznać W tym samym czasie, gdy naukowcom udaje się odkrywać coraz to nowe zaskakujące fakty na temat życia orangutanów, przyszłość tych rudych małp staje pod znakiem zapytania. Światełko w tunelu Zachowaniu stanowisk raflezji może sprzyjać fakt, że ze względu na swoją niezwykłość ma ona potencjał, by stać się przyciągającą turystów rośliną ikoniczną. Czymś na kształt wielkich kotów w świecie zwierząt. Zwłaszcza, że jej odnalezienie też nie jest łatwe i przypomina trochę tropienie dzikiego zwierzęcia. Najlepsza jest w tym oczywiście ludność rdzenna, dla której takie zadanie może stanowić ważne źródło dochodów. Coraz lepiej poznajemy też biologię rośliny i jest nadzieja, że poprawi to wyniki hodowli raflezji. Badacze wciąż pracują nad skutecznymi sposobami ich rozmnażania. Na przykład w Ogrodzie Botanicznym w indonezyjskim Bogor Sofi Mursidawati po latach prób udało się rozmnożyć raflezję. Ale ponieważ nie doszło do zakwitnięcia co najmniej dwóch egzemplarzy w tym samym czasie, nie wystąpiło też zapylenie (przyczyną było obumieranie zdecydowanej większości pąków). Badacze nie zdołali więc uzyskać hodowlanej populacji. Genetyczna ciekawostka Prof. Charles Davis z Harwardu odkrył, że raflezja od swojego żywiciela pobiera nie tylko wodę i składniki odżywcze, ale także… geny. Jest to zatem tzw. poziomy transfer genów, który dotychczas znaliśmy tylko z organizmów znacznie prostszych, z niższych poziomów biologicznego życia, takich jak np. bakterie. Być może to genetyczne upodabnianie zwiększa sprawność raflezji w wymuszonej przez nią „współpracy" z pnączem. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Świętokrzyski Park Narodowy to przede wszystkim Łysogóry. Ciekawe wcale nie z powodu czarownic
Świętokrzyski Park Narodowy był trzecim parkiem narodowym powstałym w Polsce, po Pienińskim PN i Białowieskim PN utworzonych w 1932 r., a pierwszym ustanowionym po wojnie – w 1950 r. Co sprawiło, że obszar ten tak szybko doczekał się ochrony? Wyjaśniamy to w poniższym tekście.
W tym artykule: Historia Świętokrzyskiego Parku Narodowego Osobliwości świętokrzyskiej geologii Charakterystyczne zespoły roślinne Bogactwo świata zwierząt Obiekty, które warto zobaczyć Świętokrzyski Park Narodowy powołany został do ochrony najcenniejszych obszarów Gór Świętokrzyskich. Gór niewysokich, najstarszych w Polsce, po raz pierwszy wypiętrzonych w kambrze, czyli 0,5 mld lat temu. Jest to teren ciekawy z wielu względów – przyrodniczych, historycznych i kulturowych. Choć dla parku narodowego najistotniejsze są oczywiście te pierwsze. Siedziba dyrekcji mieści się w Bodzentynie, zaś parkowe Muzeum Przyrodnicze w poklasztornych zabudowaniach na Świętym Krzyżu, czyli Łysej Górze. Historia Świętokrzyskiego Parku Narodowego Można przyjąć, że zaczątkiem Świętokrzyskiego Parku Narodowego był utworzony w 1920 r. rezerwat ścisły Chełmowa Góra. Jego celem była ochrona kompleksu leśnego z naturalnym stanowiskiem modrzewia polskiego. Cztery lata później doszedł rezerwat na Łysicy (614 m n.p.m.) i Łysej Górze (504 m), czyli dwóch najwyższych szczytach całego pasma. W 1932 r. wspomniane rezerwaty powiększono i dodano kolejny, na Miejskiej Górze. Ochronie podlegało wówczas 1347 ha terenu, który stał się trzonem późniejszego Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Ostatnim terytorialnym zyskiem parku było przyłączenie w 1996 r. 1560 ha fragmentu Pasma Klonowskiego oraz kompleksu Zapusty. Dziś park ma 7694 ha, zaś powierzchnia jego otuliny wynosi 20038 ha. Osobliwości świętokrzyskiej geologii Na niewielkiej powierzchni Gór świętokrzyskich możemy obserwować utwory skalne pochodzące z wielu epok geologicznych: ery paleozoicznej (budują najwyższe partie gór, to z kambryjskich piaskowców powstały gołoborza), kenozoicznej (trzeciorzęd i czwartorzęd), mezozoicznej (trias). Łysogórskie piaskowce łupki i kwarcyty to najstarsze powierzchniowe skały w Polsce. Wspomniane gołoborza to znajdujące się w na stokach blisko szczytów połacie spiętrzonych skalnych głazów różnej wielkości, ale bez drobnej frakcji. Nie pokrywa ich szata roślinna. I taka jest prawdopodobnie etymologia tego słowa. Gołoborze znaczy obszar wolny (goły) od boru, czyli iglastego lasu, który rośnie dookoła. W Górach Świętokrzyskich materiałem skalnym tworzącym gołoborza jest kwarcytowy piaskowiec. Skały te powstały w kambrze, czyli mniej więcej 500 mln lat temu. Są to jedne z najstarszych skał na powierzchni w naszym kraju. W kambrze dzisiejsze Góry Świętokrzyskie były dnem płytkiego morza, czego dowody znajdujemy w osadowej skale właśnie. Natomiast skruszyły się stosunkowo niedawno, bo w plejstocenie, w okresie zlodowacenia północnopolskiego, czyli z grubsza 120–10 tys. lat temu. W tym czasie Góry Świętokrzyskie stanowiły przedpole lodowca. W surowym klimacie dochodziło do intensywnej erozji mrozowej. Woda dostająca się do szczelin skał zamarzając, zwiększała objętość i odłupywała bloki skały macierzystej. W ten sposób tworzyły się rumowiska. Charakterystyczne zespoły roślinne Dominującym typem lasu w parku jest bór jodłowy z domieszkami. Stefan Żeromski nazwał go Puszczą Jodłową i opisał w swoim poemacie pod takim właśnie tytułem i w innych swoich utworach. Jest to unikalny zespół leśny, wyżynny mieszany bór jodłowo-bukowy (Abietetum polonicum), porastający Łysicę i Łysą Górę. Takie zbiorowisko występuje tylko w Polsce, a zatem jest endemiczne dla naszego kraju. Poza Górami Świętokrzyskimi bór jodłowo-bukowy można spotkać jeszcze tylko na Roztoczu. Wiek niektórych drzew w Puszczy Jodłowej przekracza 200 lat. Ponad 670 drzew na terenie parku ma wynikający z ich rozmiarów status pomników przyrody. Niestety, zmiany klimatu i zanieczyszczenia powietrza nie sprzyjają jodłom, zwłaszcza tym rosnącym w wyższych partii gór, wystawionym na działanie niekorzystnych czynników. To sprawia, że zbiorowisko to traci kondycję. Z gołoborzami związany jest inny świętokrzyski unikat, czyli zespół jarzębiny świętokrzyskiej. Jarzębina jest pierwszym drzewem, które kolonizuje obrzeża gołoborzy. Tylko ona jest w stanie ukorzenić się w lukach między poszczególnymi głazami, przy niewielkiej ilości materii organicznej. Wyrastające w takich warunkach siewki innych drzew po prostu zamierają. Jarzębina jest tam praktycznie jedynym wyższym gatunkiem. Zbiorowisko uzupełniają mchy (np. widłoząb miotlasty i złotowłos strojny) i paprocie, przede wszystkim narecznice. Wielkopolski Park Narodowy zachwyca niesamowitym krajobrazem. Znajduje się niedaleko Poznania Wielkopolski Park Narodowy zajmuje siódme miejsce na liście najstarszych obszarów chronionych w Polsce. To miejsce idealne dla miłośników przyrody, ale nie tylko, bo park ma też sporo do zao... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/b81b9fc77cb628d833d484b6bb99127f1ea15c7a-f8ef596.jpg" width="933" height="700" alt="Wielkopolski Park Narodowy zachwyca niesamowitym krajobrazem i wspaniałą przyrodą (fot. Bajarka, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0-PL)" title="Wielkopolski Park Narodowy zachwyca niesamowitym krajobrazem i wspaniałą przyrodą (fot. Bajarka, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-3.0-PL)" /> Niewysokie góry zapewniają mnogość form ukształtowania terenu i klimatycznych nisz, co oznacza zróżnicowanie siedlisk i bogactwo flory. Na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego mamy więc naturalne siedliska ok. 860 gatunków roślin, z których 49 podlega prawnej ochronie. Wystarczy wymienić lilię złotogłów czy pełnik europejski, zwany różą górską. Rośnie tu także 340 gatunków porostów i 170 gatunków mszaków, może niezbyt efektownych, za to bardzo ważnych dla ekosystemu. Często występują tu od okresu polodowcowego. Bogactwo świata zwierząt Ponieważ Świętokrzyski Park Narodowy jest niemal w całości obszarem z różnymi typami leśnych zbiorowisk, a przy tym wolnym od gospodarczej działalności człowieka, występuje tu bogactwo fauny. Oczywiście dobre do życia warunki znajdują w parku gatunki pospolite w polskich lasach, takie jak sarna, jeleń czy lis. Są tam jednak także stworzenia rzadkie i zagrożone wyginięciem. Spośród zwierząt kręgowych warto wymienić węża gniewosza plamistego czy też traszki górskie. Wielkie jest także bogactwo bezkręgowców. Zanotowano tu np. ponad 600 gatunków motyli i 1000 gatunków chrząszczy. Wspomnieć wypada zwłaszcza niespotykane w lasach gospodarczych chrząszcze związane z rozkładem starych i martwych drzew, takie jak np. pachnica dębowa, niezwykle rzadki jelonek rogacz czy zagłębek bruzdkowany. Z ptaków, których jest ponad 220 gatunków, wymieńmy rzadkie puszczyka uralskiego czy bociana czarnego. Obiekty, które warto zobaczyć Wał kultowy. Szczyt Łysej Góry otacza eliptyczny kamienny wał długości 1,5 km, o wysokości dochodzącej do 2 m. Nie ulega wątpliwości, że jest to dzieło rąk ludzkich, choć specjaliści nie są zgodni co do jego przeznaczenia. Prawdopodobnie nie była to jednak konstrukcja obronna, tylko pełniąca w czasach pogańskich funkcje kultowe, wyodrębniająca miejsce o specjalnym religijnym charakterze. Wskazują na to podobne pozostałości znajdujące się na Ślęży czy Raduni. Wał miał jedno wejście i powstał z większych bloków obłożonych mniejszy tłuczniem pozwalającym nadać mu bardziej precyzyjną formę. Klasztor misjonarzy oblatów. Pierwsza świątynia w tym miejscu powstała w początkach XII w., a więc w czasach Bolesława Krzywoustego. Odkąd w XIV w. Władysław Łokietek przekazał zakonnikom z Łysej Góry relikwie drzewa Krzyża Świętego, miejsce stało się celem pielgrzymek. W czasach Jagiellonów było to najważniejsze polskie sanktuarium, odwiedzane przez królów, od Jagiełły do Jana Kazimierza. Obecny barokowy kościół św. Trójcy pochodzi z końca XVIII w. Co ciekawe, w jego podziemiach spoczywa rzekoma mumia kresowego magnata Jeremiego Wiśniowieckiego, czyli „Jaremy”, którą to postać spopularyzował Henryk Sienkiewicz w swojej powieści „Ogniem i mieczem”. Autentyczność szczątków jest jednak wątpliwa, zwłaszcza że w 1777 r. klasztor spłonął. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Bronisław Piłsudski między Sybirem a Japonią. Zadziwiająca historia brata marszałka
Bronisław Piłsudski najpierw skazany został na śmierć, a potem na etnografię. W pewnym sensie, bo gdyby nie zesłanie na Sachalin, z pewnością nigdy by nie pomyślał o badaniu Ajnów. Może nawet nie byłby świadomy istnienia tego ludu. Tymczasem właśnie dzięki niemu zapisał się w historii, a japońskie dzieci uczą się o nim w szkołach.
W tym artykule: Na Dzikim Wschodzie Narodziny fascynacji Pionierski badacz i społecznik Wałki Bronisława Piłsudskiego Górale jak Ajnowie Wielu Polaków zesłanych na Syberię zrobiło kariery i stało się badaczami bezkresnego wschodu carskiego imperium. Wystarczy wspomnieć Jana Czerskiego, Wacława Sieroszewskiego czy Benedykta Dybowskiego. Żaden jednak nie zrósł się tak z jednym miejscem i jednym ludem, jak Bronisław Piłsudski. Urodził się w 1866 r. na Wileńszczyźnie, na dworze w Zułowie, rodzinnej posiadłości Piłsudskich. Był synem Józefa Wincentego Piłsudskiego i Marii Piłsudskiej z Billewiczów. Po pożarze dworu rodzina przeniosła się do Wilna. Tam w gimnazjum organizował samokształceniowe kółko. Na studia – prawnicze – trafił do Petersburga, na tamtejszy cieszący się renomą w całym imperium uniwersytet. Tam młody inteligent dał się porwać politycznej gorączce i wplątał w spisek przeciwko caratowi. Działał we Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, m.in. wraz z bratem Lenina Aleksandrem Uljanowem. Obaj zostali w 1887 r. aresztowani i skazani na śmierć – za planowanie zabicia cara Aleksandra III. Uljanow zawisł na szubienicy. Natomiast Bronisławowi karę zamieniono na zesłanie na rosyjski Daleki Wschód. Za łaskawością carskiego aparatu represji najpewniej stały działania, a zwłaszcza pieniądze rodziny młodzieńca. Za politycznie zaangażowanie obu braci Piłsudskich (Józef Piłsudski także zamieszany był w tę sprawę, a skazano go na 5 lat zesłania) zapłaciła ona ekonomicznym upadkiem. Zmuszona była sprzedać trzy swoje majątki, w tym Zułów, m.in. po to, by sfinansować kary i starania związane z wyrokami Bronisława i Józefa. Na Dzikim Wschodzie W owym czasie Sachalin był wielką kolonią karną, do której trafiali nie tylko więźniowie polityczni, ale i kryminaliści. Tamtejszy klimat jest surowy, ciężki do zniesienia. Bronisław dotarł tam jako 21-latek, a podróż odbył statkiem, przez dwa miesiące płynąc parowcem z Odessy. Kolej transsyberyjska bowiem jeszcze wówczas nie istniała – zaczęto ją budować w 1891 r. Był skazańcem, ale też człowiekiem mającym magnetyczną osobowość, a przy tym wykształconym, a takich na wyspie brakowało. Szybko więc mógł porzucić ciężką pracę w tartaku na rzecz innych zajęć, badawczo-kształceniowo-administracyjnych. Z czasem zyskiwał coraz więcej swobody i mógł rozwijać się intelektualnie, m.in. dzięki zadaniom zlecanym przez carską administrację. Po 10 latach zesłania, w 1897 r., odzyskał wolność. Osiedlił się wówczas w osadzie Ajnów zwanej Ai. Tam według tubylczego rytuału poślubił Shinhinchou, krewną wodza, z którą miał syna Sukezo i córkę Kyou. Narodziny fascynacji Do etnografii namówił go Rosjanin Lew Sternberg, inny zesłaniec na Sachalin, także powiązany z Narodną Wolą, a przy tym etnograf. Ten zachęcił Bronisława do opisywania Giliaków, Oroków i Ajnów, rdzennych ludów Sachalinu, a także wyposażył go w podstawy wiedzy etnograficznej. Zwłaszcza dla tego ostatniego ludu zasługi Bronisława Piłsudskiego są nieocenione. Ajnowie zamieszkiwali Sachalin, Kuryle oraz Wyspy Japońskie (głównie Hokkaido). W końcu XIX w. ich populacja malała. Prowadzili tradycyjny sposób życia, utrzymując się z łowiectwa, zbieractwa i rybołówstwa, ale byli wypierani ze swoich ziem przez osadników. Mieli animistyczny system wierzeń, praktykowali szamanizm. Ich charakterystyczną cechą było utrzymywanie owłosienia twarzy. Nosili długie brody, co np. u gładkolicych Japończyków niejako automatycznie skazywało ich na podrzędny status. Tatuowali też kobiece twarze wokół ust i ręce węglem drzewnym wcieranym w nacięcia skóry. Pionierski badacz i społecznik Bardzo wiele z tego, co wiemy dziś o Ajnach, zawdzięczamy Bronisławowi. A trzeba tu podkreślić, że podchodził do kwestii etnologicznych bardzo szeroko i nowocześnie, zajmując się takimi zagadnieniami jak seksualność, tradycyjna gospodarka, medycyna, interakcje ze środowiskiem czy też psychologia. Jego zainteresowanie ludem Ajnów nie ograniczało się do kwestii naukowych. Piłsudski, wychowywany do społecznikowskiej aktywności, działał na rzecz poprawy położenia tego ludu. Rosjanie kolonizowali Sachalin, a Piłsudski chciał chronić tamtejszych Gilaków, Ajnów i Oroków przed utratą kulturowej tożsamości. Był więc ich rzecznikiem, lekarzem i doradcą w kontaktach z władzami. Organizował nauczanie szkolne. Opracował liczący ok. 10 tys. słów słownik rosyjsko-ajneński oraz sześciotysięczny rosyjsko-gilacki. Wierszyna to „polska wieś” na Syberii. Nasz język słychać tu codziennie Rodaków można znaleźć niemal pod każdą szerokością geograficzną. Nawet w – wydawałoby się – najmniejszym i najbardziej odległym zakątku globu, czego przykładem jest niewielka pols... Wałki Bronisława Piłsudskiego Nie chodzi tu bynajmniej o finansowe machinacje, a o XIX-wieczną technologię. W pewnym momencie, dzięki uznaniu dla jego pracy badawczej, Bronisław zyskał wsparcie Carskiego Towarzystwa Geograficznego. To dało mu oficjalną misję i fundusze. Nabył więc za nie aparat fotograficzny, kamerę, a także sprowadzony z Ameryki najnowocześniejszy ówczesny sprzęt. Był to fonograf Edisona, rejestrujący dźwięk na gumowo-kauczukowych wałkach. Tak wyposażony badacz penetrował Sachalin, urządzając wędrówki po wyspie. W roku 1904 natomiast wraz z Wacławem Sieroszewskim udał się do Japonii, także dzięki akademijnym funduszom, na badania tamtejszych Ajnów. W owym czasie zarejestrował ponad 100 wałków z dźwiękami języka tego ludu. Badacz zostawił po sobie ponad 300 doskonałych zdjęć Ajnów. Niestety, nie zachowały się żadne nakręcone przez niego filmy. A podobno zdołał zarejestrować m.in. tajemną ajneńską ceremonię niedźwiedzia. Wszystko dzięki niezwykłemu zaufaniu i szacunkowi, jakim się u tego ludu cieszył. Zwłaszcza rejestracja mowy, modlitw i pieśni Ajnów okazała się istotna. Waga tego dokonania ujawniła się później, bo język Ajnów wymarł. Kiedy jednak po powrocie z Dalekiego Wschodu do Europy przyciśnięty potrzebą Bronisław Piłsudski chciał nagrania spieniężyć, kupiec się nie znalazł. Jakimiś drogami trafiły więc na pewien warszawski strych, na którym zostały odkryte dopiero w latach 30. XX w. W roku 1983 r. wylądowały w… Japonii, gdzie poddane zostały renowacji i odtworzone na specjalnie skonstruowanym urządzeniu. Górale jak Ajnowie W 1906 r., po wojnie rosyjsko-japońskiej, przez Stany Zjednoczone Bronisław wrócił na Stary Kontynent. Ajneńskiej rodziny ze sobą nie zabrał, ze względu na sprzeciw głowy rodu jego żony. Osiadł w Krakowie, ale nie mógł znaleźć dla siebie miejsca. Ponieważ nie miał formalnego wyższego wykształcenia, nie mógł wykładać na uczelni w Krakowie czy Lwowie. Jego antropologiczna wiedza nad Wisłą była bezużyteczna. Trapiły go problemy materialne. Przez pewien czas w Zakopanem badał lud Podhala, korzystając z aparatu naukowego i doświadczenia zdobytego na Sachalinie. Założył Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał do Szwajcarii, a później do Paryża. Gdy odchodził z tego świata 17 maja 1918 r., tonąc w Sekwanie (prawdopodobnie było to samobójstwo), jego młodszy brat Józef siedział w niemieckiej twierdzy w Magdeburgu. Pół roku później miał zostać numerem jeden polskiej polityki, a kilka lat później jedynowładcą kraju. Józef Piłsudski podjął nawet próbę sprowadzenia rodziny Bronisława z Japonii, ale nie doszło to do skutku. Potomkowie polskiego badacza Ajnów żyją w Japonii do dziś, a jego postać jest wspominana w tamtejszych podręcznikach. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Madera jest wyrastającym z oceanu górskim ogrodem. Ale warto ją odwiedzić nie tylko z powodu natury
Portugalska Madera to spektakularne górskie widoki, bezkres oceanu dookoła, cudowna natura, sprzyjający dobremu samopoczuciu klimat. Nie spotkałem nikogo, kto po powrocie z tej wyspy nie zachwycałby się jej urokami.
W tym artykule: Klimat nieekstremalny Madera na dwóch nogach Madera na czterech kółkach Spałaszować pałasza Wyspa pod znakiem banana Kuchnia w nowej interpretacji Madera stała się w Polsce modna jako cel turystycznych podróży (jesteśmy już czwartą liczebnie nacją odwiedzającą tę wyspę). I nic dziwnego, stanowi bowiem kawałek naprawdę pięknej natury. Nie jest to jednak najlepsza destynacja dla amatorów plażowania. I wcale nie z powodu braku plaż. Te owszem są, w zatoczkach. Piękne jak cała wyspa, choć z reguły stosunkowo niewielkie, wulkaniczne i kamieniste. Gdyby ktoś myślał o tradycyjnym „plażingu”, to piaszczystych najlepiej szukać na Porto Santo, sąsiedniej wyspie archipelagu, oddalonej od Madery o jakieś 40 km. Czy jednak plażowanie jest dobrym wyborem, gdy za plecami pod niebo pną się pokryte niezwykłą roślinnością zielone stoki? Klimat nieekstremalny Madera ma swoje górskie pasmo biegnące przez jej środek. Ale w istocie cała wyspa jest jedną wielką górą – czubkiem wyrastającego z dna Atlantyku dawnego wulkanu tarczowego. Stąd jej brzegi to z reguły albo imponujące klify, albo zbocza wznoszące się w górę niemal od linii wody. I choć miejscami taki krajobraz ma urzekająco dramatyczny charakter, Madera w pewnym sensie jest krainą łagodności. Znane powiedzenie o wyspie wiecznej wiosny jest nie wcale frazesem. Na wyspie nie ma pogodowych ekstremów. Temperatura rzadko spada tu poniżej 15 stopni (pomijając wysokie partie gór, bo Pico Ruivo, najwyższy szczyt Madery, wznosi się 1862 m n.p.m.), podobnie jak rzadko i na krótko przekracza 30. Z reguły utrzymuje się przyjemne dwadzieścia kilka stopni. To sprawia, że dla kwiatów wiosna panuje tu przez większą część roku, a zieleń utrzymuje się przez cały rok. Wspaniałe hortensje, urzekająco niebieskie lilie afrykańskie czy ekstrawaganckie strelicje są powszechne. A gdyby komuś egzotyki miejscowej egzotyki było mało, na zboczach nad Funchal, stolicą wyspy, ma ogród botaniczny Monte Palace, z roślinami z innych rejonów świata, do którego można dotrzeć kolejką linową. I miejsce to naprawdę warte jest odwiedzenia. Tu przychodzi mi na myśl uwaga, że na wyspie wystarczy się przemieścić w poziomie – z północy na południe, bo często pogoda jest tam bardzo różna – albo w pionie, tzn. w górę szczytów, aby zmienić sobie (mikro)klimat, np. ze słonecznego na mglisty. Ta różnorodność naprawdę może zachwycić. Madera na dwóch nogach Z reguły każdy obszar najlepiej poznaje się pieszo. Nie inaczej jest na Maderze, która warunki ku temu ma doskonałe. Liczne szlaki piesze powstały tam niejako samoistnie. Kiedy bowiem w XVI w. w południowej części wyspy, mającej stosowniejszy klimat, zaczęto uprawiać trzcinę cukrową i bananowce, okazało się, że brakuje tam wody, której w wyższych partiach gór na północy jest pod dostatkiem. Zaczęto więc formować i żłobić w skałach koryta, którymi owa woda mogłaby spłynąć na plantacje południowego wybrzeża. Tak powstał osobliwy grawitacyjny system nawadniający, który funkcjonuje po dziś dzień. Ponieważ owe kanaliki, nazywane lewadami, wymagały napraw, konserwacji i monitorowania, w naturalny sposób powstały wzdłuż nich ścieżki, dziś wykorzystywane także turystycznie. Naturalnie nie wszystkie, bo długość lewad szacowana jest na 2500 km. Podobnie nie każdy z 30 turystycznych szlaków Madery biegnie wzdłuż lewady. Stanowią one jednak kręgosłup trekkingowego systemu. Matką wszystkich jest szklak PR nr 1, wiodący granią między Pico do Areeiro (do którego można dojechać asfaltową drogą) a najwyższym szczytem wyspy Pico Ruivo (częściowo szlak wiedzie wąskimi tunelami). Wyżej ma Maderze wejść się już nie da. Widoki po obu stronach są spektakularne, ale de facto jest to krajobraz wysokogórski. Lewady położone niżej są jednak nie mniej interesujące. Z uwagi na zanurzenie w bujnej, przebogatej roślinności, wiosennej w nastroju także w innych porach roku. Na przykład levada dos Cedros i szlak PR 14 prowadzi przez maderską osobliwość, czyli pierwotny wawrzynowy las Laurrisilwa figurujący na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Madera na czterech kółkach Wszystko zależy od czasu, jakim dysponujemy, jeśli jednak chcemy szybko zobaczyć więcej atrakcji wyspy, konieczny jest środek transportu. Można wynająć zwykły miejski samochód. Ale warto rozważyć inną propozycję: spinach tour w Funchal, stolicy wyspy. Te otwarte dwuosobowe elektryczne samochodziki (ale z motocyklową kierownicą) jakby z definicji zapewniają wakacyjną atmosferę (ruszanie pod górę automat ułatwia znakomicie). Podobno byli tacy, którzy tym samochodzikiem wspięli się na szczyt Pico do Areeiro (1818 m n.p.m.). Ale jeśli ktoś ma obawy, bo po wyspie jeździ się wąskimi drogami i tunelami, często serpentynami, z reguły góra-dół, można zaserwować sobie wycieczkę jeepami. W jej trakcie dotrzemy do najciekawszych zakątków wyspy. Na przykład z firmą Hit the Road, o której kierowcach można powiedzieć wszystko tylko nie to, że w swojej robocie się nudzą i nie mają fantazji. Czynny wulkan, czarne plaże i błękitny ocean. Teneryfa – kawałek nieba na ziemi Teneryfa to turystyczny raj, słynący z różnorodności klimatu i krajobrazu. Czynny wulkan, czarne plaże i popularne kurorty nad oceanem, to nie jedyne atuty Teneryfy. Sprawdź czego jeszcze mo... Spałaszować pałasza Dobrym sposobem jest też poznawanie wyspy „od kuchni”. Kulinarnym symbolem Madery jest espada (pałasz czarny). I nic dziwnego. Ta głębokowodna ryba poławiana jest ponoć w dwóch miejscach. W wodach w okolicach Madery i Japonii. Wgląda dość upiornie (co można zobaczyć np. na targu Mercado dos Lavradores w Funchal). Ma ciało długie niczym węgorz, wielkie zęby i ogromne wyłupiaste oczy. Jakby dla kontrastu, mięso ma białe, a smak delikatny. Rybna tekstura po prostu kremowo rozpływa się w ustach. Serwowana często z ziemniaczanym puree i karmelizowanym bananem. Jest to wynalazek „pod turystów”. Podobno lokalni mieszkańcy nigdy tej ryby tak nie przyrządzali. Z mojego rozeznania wynika jednak, że na wyspie zachodzi proces odwrotny do zwyczajowego. To nie lokalne danie trafiło do turystów, tylko danie niejako dla nich wymyślone stopniowo przejmuje lokalna społeczność. Ja jadłem je m.in. kilkaset metrów nad lustrem oceanu, tuż nad zboczem w restauracji Quinta de Furao (nidaleko Santana na północnym wschodzie wyspy). Z oszałamiającym widokiem na góry i kobaltowy ocean. I wierzcie mi, były to niezwykłe doznania. Wyspa pod znakiem banana Ale dlaczego akurat z bananem? Bo banan to kolejna z maderskich specjalności. Bananowce są tam uprawiane od XVI w. Doskonale rosną na niskich stokach na południu wyspy, nadając wielu miejscom tropikalny charakter. W miejscowości Madalena do Mar istnieje nawet Rota da Banana, czyli specjalny szlak prowadzący między plantacjami bananów. O jego atrakcyjności świadczą okoliczności przyrody, czyli ocean, piękne stoki i zieloność imponujących liści bananowców. Trzeba tu zauważyć, że banany z Madery są niewielkie, silą rzeczy mniej zakrzywione i słodsze od tych, które kupujemy w supermarketach. Ale może nawet lepiej niż na bananowy szlak zajrzeć do BAM – Centro da Banana da Madeira niedaleko miejscowości Ponta do Sol. Można tam zobaczyć multimedialne prezentacje i filmy wyjaśniające historię i tajniki uprawy bananowców. A potem skonfrontować tę wiedzę z realiami plantacji bananów, na której uprawianych jest wiele odmian bananowców i inne tropikalne owoce. Inna kulinarna propozycja z Madery to espetada, czyli coś w rodzaju wołowego szaszłyka pieczonego na węglu drzewnym, który serwuje się na zwisającej pionowo szpadzie. No i lapas (małże skałoczepy, jak sama nazwa wskazuje zbierane na przybrzeżnych skałach), stanowiące popularną przystawkę. Ponadto nie można nie spróbować tradycyjnego placka chlebowego Bolo do Caco z masłem czosnkowym, czy też ponchy – lokalnego alkoholowego drinka z cytrusowymi sokami i miodem. Portugalia: 10 powodów, by zakochać się w tym wyjątkowym kraju Dlaczego Lizbona to najpiękniejsza kobieta świata? Czy porto rzeczywiście najlepiej smakuje w Porto? Jak wysokie są fale w Nazare i czy kanioning jest bezpieczny na Maderze? O tym, dlaczego Por... Kuchnia w nowej interpretacji A jeśli ktoś chce współczesnych smakowych „wariacji na temat”, znajdzie je w restauracji Audax w Funchal. Oferuje ona prawdziwe kulinarne doświadczenia kuchni eksperymentalnej, która na nowo interpretuje tradycyjne dania i smaki Madery. Każde danie wyjątkowe smakowo i wizualnie. Można zamówić 5- lub 8-daniowe menu degustacyjne i obserwować przygotowywanie potraw. Nie jest to rozwiązanie budżetowe, ale na specjalną okazję – miejsce jak znalazł. Maderę można smakować na wiele sposobów i jedna wizyta na niej raczej nie wystarczy. Zawsze znajdzie się powód, by z przyjemnością odwiedzić tę wyspę ponownie. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Nowozelandzki moa olbrzymi był najwyższym ptakiem na świecie. Ale przystojniakiem nazwać go trudno
Moa olbrzymi nie był przykładem doskonałych proporcji, za to imponował rozmiarami. Na strusia, największego ptaka żyjącego dziś na ziemi, mógłby popatrzeć z góry. Był też od niego zdecydowanie cięższy. I właśnie ta wielkość sprowadziła na moa zgubę.
W tym artykule: Wygląd moa olbrzymiego Środowisko życia i zachowanie Systematyczne trudności Wrogowie skrzydlaci i dwunożni Teorie na temat wyginięcia Na Nowej Zelandii, archipelagu bardzo długo odizolowanym od reszty świata, wyewoluowała osobliwa, w dużej części endemiczna fauna. Nie wyspach nie było ssaków (z wyjątkiem nietoperzy) ani lądowych drapieżników. Dlatego to ptaki zajęły ważne miejsce w ekosystemie. Przy tym wyjątkowo dużo z nich straciło zdolność latania, np. kiwi, takahe czy papuga kakapo. Wśród ptasiej rodziny wyróżniali się zaś przedstawiciele rzędu Dinornithiformes – moa olbrzymie Dinornis robustus. Były to najwyższe ptaki świata. Wygląd moa olbrzymiego Największe osobniki mogły mieć nawet 3,6 m wysokości – jeśli chodziły jak afrykańskie strusie, z metrowymi szyjami wzniesionymi do góry. Jeśli jednak pochylały głowy jak kazuary, wypada im przypisać maksymalnie ok. 3 m wysokości. Moa olbrzymie cechował ekstremalny dymorfizm płciowy. Samice ważyły powyżej 250 kg, samce zaś niewiele ponad jedną trzecią tego. Różnice były tak duże, że do początków XXI w. samce i samice z rodzaju Dinornis badacze klasyfikowali jako odrębne gatunki. Moa olbrzymie miały brązowoczerwone, dość osobliwe pióra. Pozbawione stosiny, bardziej przypominały długą sierść. Masywne nogi ptaków kończyły się trzema palcami skierowanymi do przodu i jednym do tyłu (czasem była to tylko ostroga). Głowy w stosunku do rozmiarów ciała ptaków były zaś nieproporcjonalnie małe. Co ciekawe, moa nie miały skrzydeł nawet w szczątkowej postaci (pozostała po nich tylko jedna kość szkieletu). Jak z tego opisu widać, urodą nie zachwycały, choć w tej kwestii opinie mogą być podzielone. Wymarłe gatunki zwierząt. 7 z nich, których już więcej nie zobaczymy lub są zagrożone wyginięciem Codziennie z naszej planety znika niemal 150 gatunków roślin i zwierząt. Poznajcie wymarłe gatunki zwierząt, których już nigdy nie zobaczymy. Środowisko życia i zachowanie Można by uznać, że w ekosystemie nowozelandzkich wysp, w którym ssaki nie występowały, stworzenia te pełniły funkcję zwierząt kopytnych. Bo przecież 250-kilogramowy ptak dziennie zjadał imponujące ilości liści, owoców i kłączy. Skąd wiemy, że stworzenia te były roślinożerne? Wskazują na to budowa czaszki i dzioba oraz analiza koprolitów, czyli skamieniałych odchodów. Moa zajmowały bardzo różne siedliska, raczej suche, od obszarów nadmorskich po położone w głębi lądu i górzyste. Żyły zarówno na terenach sawannowych, otwartych, jak i w lasach. Skamieniałe ślady pozwalają przypuszczać, że wędrowały stosunkowo wolno, 3–5 km/godz. Trzymały się w stadach lub parach. Być może prowadziły nocny tryb życia, na co wskazywałoby dobrze rozwinięte węchomózgowie. Gnieździły się w płytkich zagłębieniach w ziemi, w których składały 1–2 jaja. Kruchość skorupki może sugerować, że wysiadywaniem jaj zajmowały się znacznie mniejsze samce. Systematyczne trudności Systematyka moa sprawiała badaczom spore problemy. W pewnym okresie wyróżniali oni nawet kilkadziesiąt gatunków moa. Obecnie naukowcy mówią jedynie o dziewięciu. Jak łatwo się domyślić, nie wszystkie były tak duże jak Dinornis robustus. Przedstawiciele najmniejszych gatunków byli wielkości mniej więcej indyka. Jak się szacuje, łączna liczebność populacji wszystkich moa na wyspach Nowej Zelandii osiągała 160 tys. osobników. 6 gatunków zwierząt, które moglibyśmy przywrócić do życia Oczywiście jeśli najpierw pokonamy pewne bariery technologiczne i dylematy natury etycznej. Wrogowie skrzydlaci i dwunożni Wrogów moa miał dwóch. Najpierw był to jedynie gigantyczny, ważący do 15 kg orzeł Haasta. Drapieżnik ten mógł atakować i zabijać nawet największe moa. Potem, być może w XIII w., na Nową Zelandię przybyli ludzie, Polinezyjczycy z wysp wschodniej części Oceanu Spokojnego. Dla nich nielotne moa stanowiły rezerwuar łatwego do zdobycia mięsa. Można założyć, że nie mając lądowych wrogów, wielkie ptaki nie bały się ludzi. Polowania szybko je przetrzebiły, tym bardziej, że moa rozmnażały się powoli. Dojrzałość płciową osiągały nie wcześniej niż po pięciu, a być może nawet po dziesięciu latach życia. Do dorosłości para moa doprowadzała zapewne jedno pisklę rocznie. Co więcej, ich ogromne jaja, ważące 3-4 kilogramy, też były chętnie zjadane przez ludzi. Ponadto miały stosunkowo cienką skorupkę i łatwo mogły się potłuc w trakcie wysiadywania. No i nie wolno zapomnieć, że ludzie zaczęli przekształcać ekosystem, wycinając lasy i wywołując pożary, co wielkim nielotom oczywiście nie służyło. Gdy w 1642 r. pierwszy Europejczyk, holenderski żeglarz Abel Tasman, dotarł na Nową Zelandię, wielkich moa już tam nie było. Wszystkie zostały zjedzone. Prawdopodobnie, bo teoretycznie mogły przetrwać nieco dłużej. Istnieją stosunkowo wiarygodne świadectwa mówiące o ich obserwacji w II połowie XIX w. Zapisy w dziennikach okrętowych statków wielorybniczych, których załogi uzupełniały na Nowej Zelandii zapasy, wzmiankują o urządzanych przez marynarzy polowaniach na dziwne ptaki. Mogły to być mniejsze gatunki moa. Teorie na temat wyginięcia W Europie moa poznano dopiero w roku 1840, kiedy do Wielkiej Brytanii dotarły kości tego potężnego ptaka. Zostały one zbadane przez przyrodnika Richarda Owena. Podjęto nawet ekspedycje poszukiwawcze w nowozelandzkich ostępach, ale nie przyniosły one oczekiwanych rezultatów. Początkowo wyginięcie moa tłumaczono różnie. Winę przypisywano pierwotnemu ludowi, który żył na wyspach przed Maorysami. Albo zakładano, że gatunek wyginął, bo nadmiernie wyrósł. Mówiono też o zabójczych wielkich pożarach (w oderwaniu od faktu, że wywoływali je ludzie). Niestety sprawcami zniknięcia moa byli Maorysi. Dowód? Po ich łowieckiej aktywności pozostały wielkie stosy kości moa. Jeśli przyjmiemy, że Polinezyjczycy przybyli na wyspy około roku 1280 (a byli stosunkowo nieliczni), stało się to naprawdę błyskawicznie. W ciągu 100–150 lat moa przeszły do historii. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Największa wyspa na Słowacji ma ponad 1300 km kwadratowych. Czemu warto ją odwiedzić?
Žitný Ostrov, czyli Wyspa Żytnia, leży na południowym zachodzie Słowacji, za Bratysławą, przy granicy z Węgrami. Nie myślcie jednak, że jest to jakiś spłachetek lądu – ma ponad 1300 km kwadratowych.
W tym artykule: Termalna wyspa Zalety Dunajskej Stredy Wielkie koty i motory Młyny nad wodą Smaki pogranicza Wyspa, paradoksalnie, w jakimś sensie znajduje się i na Dunaju, i – z powodu swojej rozległości – obok niego. Jest to po prostu ziemia pomiędzy głównym korytem Dunaju a tzw. Małym Dunajem. Czyli jego odnogą, która wpada do Wagu, który z kolei łączy wody z właściwym Dunajem. Czasem Słowacy, z pewną przesadą, mówią, że jest to największa rzeczna wyspa w Europie. W istocie jest to aluwialna równina, składająca się z kilkuset wysp podzielonych niewielkimi rzekami, starorzeczami i kanałami. W 1992 uruchomiono wybudowaną przy niej zaporę Gabčikovo, która miała stabilizować Dunaj, chronić tereny przed powodziami, a hydroelektrownia – wytwarzać prąd. Dziś zaspokaja ona 8 proc. słowackiego zapotrzebowania na energię elektryczną. Samą zaporę warto zobaczyć. Wiatr rozpędzony nad masą spiętrzonej słodkiej wody zapewnia prawdziwie morskie doznania. Termalna wyspa Mimo że Wyspę Żytnią definiuje Dunaj, nie tylko jego wody są na niej istotne. Pod ziemią są tu bowiem ogromne zasoby wody pitnej. A ponadto pełno tu źródeł termalnych. Wykorzystuje je np. Thermal Corvinus, aquapark w miejscowości Velký Meder. Na ten ogromny teren rekreacyjny składa się kilkanaście basenów termalnych mających różną temperaturę wody (w tym basen fala i basen dzika rzeka) w sąsiedztwie 80-hektarowego parkowego lasu. Miejsce to oferuje mnóstwo wodnych atrakcji dla dzieci. Są wśród nich rozmaite zjeżdżalnie, dysze, trampoliny, ścianka wspinaczkowa nad wodą i największy w Słowacji 600-metrowy park linowy Tarzana. Inna termalna propozycja to Thermalpark w największej na Wyspie Żytniej miejscowości Dunajská Streda. Na powierzchni kilkunastu hektarów znajdują się tam naturalne jeziorko, a przede wszystkim baseny z wodą termalną o temperaturze od 24 do 39 stopni, wydobywaną z głębokości 1600 m. Oprócz tego, że służy ona do celów rekreacyjnych, korzystnie wpływa także na schorzenia narządów ruchu. Thermalpark ma baseny zewnętrzne i wewnętrzne. A poza tym proponuje m.in. trzy rodzaje sauny, jacuzzi, masaże itp. Ja zafundowałem sobie tam prawdziwą popołudniową sesję odnowy biologicznej. Ale można tu zakotwiczyć na dłużej, bo kąpielisko dysponuje także hotelem oraz rozległym kempingiem. Zalety Dunajskej Stredy Szef Thermalparku w Dunajskej Stredzie przekonuje, że jego ośrodek może być dogodnym miejscem na krótszy lub dłuższy przystanek w drodze na popularne wśród naszych rodaków chorwackie wybrzeże. Znajduje się bowiem mniej więcej w połowie drogi z centralnej Polski nad Adriatyk (300 km od naszej granicy). Ale może też stanowić dobrą bazę dla zwiedzania zakątków południowo-zachodniej Słowacji. Mamy tu sielskość wiejskiej doliny Dunaju, obszar rolniczy, ale ciekawy ze względu na kulturowe pogranicze słowacko-węgierskie. Ponad połowę populacji Žitnego Ostrova/Csallókӧz stanowią Madziarzy, a tablice informacyjne są tam oczywiście dwujęzyczne. Wyspa Żytnia jest też atrakcyjna dla amatorów ornitofauny. Jest tu obszar chronionego krajobrazu Dunajské Iuhy (Dunajskie Łęgi), składający się z kilku oddzielnych enklaw dzikiej natury. Chyba najciekawszym jego fragmentem jest odcięte w połowie XIX w. starorzecze, czyli Čičovské mŕtve rameno, największy naturalny zbiornik wodny w kraju. Jednym z moich zaskoczeń było zresztą bogactwo ptaków widoczne na całej wyspie. Niezwykle kręty Mały Dunaj jest dogodny dla rodzinnej kajakowej rekreacji. To także doskonały teren dla miłośników rowerów. Z Bratysławy do Komarna, wzdłuż Dunaju, biegnie część europejskiej drogi Eurovelo 6. Ale są też inne, lokalne trasy, na tyle spokojne, że można się cieszyć się na nich samotnością. Wielkie koty i motory Urozmaiceniem pobytu na wyspie może być wizyta w Malkia Parku, leżącym w miejscowości Orechová Potôň. Jest to atrakcyjny wizualnie azyl dla dzikich zwierząt, przede wszystkim wielkich kotów, ale nie tylko. Stworzenia te trafiły tam z mniej i bardziej legalnych przedsięwzięć, np. rozrywkowych, ale też podejrzanych hodowli. Przebywają w Malkii w warunkach możliwie jak największej swobody i troski o ich dobrostan. Atrakcją dla gości jest np. możliwość uczestniczenia w karmieniu lwów i podejście naprawdę blisko wielkiego kota. Niemal po sąsiedzku, także w Orechová Potôň, można zaserwować sobie dawkę zupełnie innego rodzaju wrażeń, jadąc na Słowacki Ring. To uniwersalny tor wyścigowy z międzynarodowymi homologacjami, o długości blisko 6 km, na którym organizowane są większej i mniejszej rangi wyścigi. Jest też osobne centrum gokartów. Istnieje możliwość spróbowania swoich sił z wykorzystaniem pojazdu własnego lub wynajętego. Młyny nad wodą Ryk silników na Ringu okazał się zbyt męczący? Powrót do sielskości zapewni np. okolica młyna wodnego Dunajský Klátov. To ustronne miejsce z krystalicznie przejrzystą wodą i bujną wodną roślinnością. Zapewniam, że tchnie niezwykłym spokojem. Na odnodze Małego Dunaju w XIX w. powstał tam młyn z dolnym napędem. Nieczynny już, ale stanowiący minimuzeum. Podobnych młynów jest na Wyspie Żytniej więcej – na przykład w miejscowościach Jelke czy Tomášikovo. Zazwyczaj są to konstrukcje z dolnym napędem, które wymagały silnego prądu i sporego przepływu wody. Ale, jak już powiedzieliśmy, wody na Wyspie Żytniej nie brakuje. Smaki pogranicza Turysta, jak wiadomo, jeść musi i lubi, bo ciekaw jest też nowych wrażeń smakowych. Miałem okazję spróbować kulinarnych restauracji Corvin w Velkym Mederze. Menu zmienia się tam z tygodnia na tydzień, a szef kuchni proponuje dania zarówno kuchni lokalnej, jak i europejskiej. Zjadłem tam zwykłego, zdawałoby się, kurczaka, który został jednak zaserwowany i smakował jak najbardziej wyszukane danie. Nie bez powodu lokal w 2023 roku wygrał plebiscyt na najlepiej karmiący na Żytniej Wyspie. Inną restauracją godną polecenia jest Villa Rosa w Dunajskej Stredzie. Ambicją tego lokalu jest powrót do starych smaków Kukkonii (to dawna nazwa regionu). Proponuje dania lokalne, serwując np. mięso świń węgierskiej rasy mangalica z miejscowych hodowli. Warto też zajrzeć na Farmę Kukkonia w miejscowości Orechová Potôň, gdzie serwują gościom dania z lokalnych, w tym własnych produktów, także wegetariańskie. No i oczywiście wszędzie warto spróbować win z lokalnych winnic. Na koniec wspomnijmy, że całkiem niedaleko Wyspy Żytniej znajdują się trzy stolice – Bratysława, Budapeszt i Wiedeń, mogące zapewnić wielkomiejski kontrapunkt dla pobytu na wiejskiej w istocie naddunajskiej wyspie. I może nawet podkreślić jej walory. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Hermann Göring miał się za człowieka renesansu. Przede wszystkim jednak był zbrodniarzem
As lotnictwa, dowódca, polityk, menedżer gospodarczy, myśliwy, narkoman, wielbiciel i grabieżca sztuki, sybaryta i ostatecznie zbrodniarz wojenny. Hermann Göring, człowiek nr 2 w Trzeciej Rzeszy, był jedną z najbardziej intrygujących osobowości wśród nazistowskich notabli. Przy nim wszyscy oni mogli uchodzić za postaci bezbarwne.
W tym artykule: Hermann Göring – młodość Wojskowa kariera Göringa Wielbiciel sztuki Nazistowski sybaryta Relacje z Hitlerem Zbrodniarz wojenny Cechowały go arystokratyczne maniery i takiż styl życia, rozmach i ekstrawagancja. Hermann Göring odznaczał się wysoką inteligencją, zdolnościami retorycznymi, a ponadto był dobrym negocjatorem. Jako człowiek z natury towarzyski potrafił rozmawiać z ludźmi i świetnie odnajdywał się w wyższych sferach.Stąd doskonałe opinie w nazistowskiej prasie, jakimi się cieszył, które z kolei wzmacniały jego pozycję w partii. Był łasy na władzę, tytuły i stanowiska. Dość powiedzieć, że jednocześnie piastował funkcje ministra lotnictwa Rzeszy, wicekanclerza tejże, premiera Prus i przewodniczącego Reichstagu i ministra leśnictwa, nie licząc pomniejszych. Był kawalerem kilkudziesięciu orderów, nie tylko niemieckich, ale też przyznanych przez wiele innych krajów europejskich. Hermann Göring – młodość Urodził się w 1893 roku w bawarskim Marienbadzie k. Rosenheim. Jego ojcem był Heinrich Göring, oficer i urzędnik państwowy, a matką Franziska Tiefenbrunn. Z racji stanowiska ojca, który piastował funkcję gubernatora Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej, Hermann był pozbawiony rodzicielskiego nadzoru. Wdawał się więc w awantury, wagarował i nie przykładał się do nauki, wskutek czego wydalano go z kolejnych szkół. Ostatecznie trafił do wymagającej dyscypliny szkoły kadetów, która zrobiła z niego oficera. Braki w edukacji ambitny Hermann Göring nadrabiał dopiero po wojnie, podejmując studia na Uniwersytecie w Monachium. Wojskowa kariera Göringa Jako syn niemieckiego oficera, zafascynowany wojskiem, w 1913 r. został porucznikiem. Przyszły marszałek Rzeszy w trakcie I wojny światowej wstąpił do armii jako żołnierz piechoty. Później jednak, ze względu na stan zdrowia, zdołał się przenieść do lotnictwa. Po szybkim kursie pilotażu trafił do służby i w 1916 r. został zestrzelony. Na front wrócił dopiero w 2017 r., po wyleczeniu kontuzji. Szybko jednak wykazał się zdolnościami i w 1918 r. był już dowódcą pułku myśliwskiego. Łącznie odniósł 22 zwycięstwa w powietrznych walkach. Został więc asem myśliwskim i bohaterem wojennym, uhonorowany najwyższym odznaczeniem Pour le Merite. Przyczynę wojennej klęski Niemiec widział w zdradzie politycznych elit. Takie myślenie zbliżyło go do nazistów, z którymi się związał. Po klęsce nazistowskiego puczu monachijskiego z 1923 r., w którym odniósł kolejną ranę, zbiegł i kilka lat spędził na emigracji we Włoszech i Szwecji. Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 r. objął urząd ministra lotnictwa Rzeszy. Rozbudował Luftwaffe, czyli lotnictwo wojskowe, którym dowodził, tworząc najsilniejsze siły powietrzne świata. Po klęskach Polski i Francji, do których potężna Luftwaffe mocno się przyczyniła, Göring triumfował. Hitler nadał mu tytuł marszałka Rzeszy. Był to najwyższy stopień wojskowy w całej armii. Potem przyszła jednak powietrzna bitwa o Anglię. Z powodu błędnych danych wywiadowczych oraz faktu, że Niemcy nie dysponowali myśliwcem dalekiego zasięgu pozwalającym ich maszynom dłużej operować nad Anglią, Luftwaffe starcie to przegrała. Kolejne niepowodzenia przyszły na froncie wschodnim. Göring wygubił flotę transportowców, próbując drogą powietrzną zaopatrywać armię okrążoną pod Stalingradem. Od tego czasu jego gwiazda w nazistowskim systemie władzy zaczęła przygasać. On zaś zaczął coraz bardziej pogrążać się w narkotycznym nałogu. W uzależnienie od morfiny popadł w trakcie leczenia rany odniesionej w trakcie puczu. Wielbiciel sztuki Lubił uciechy życia i sztukę, a miał się za człowieka renesansu. Nie był jedynym nazistowskim notablem, który nie gardził zrabowaną sztuką. Żaden jednak nie gromadził jej tak namiętnie i na taką gigantyczną skalę. Źródłem obrazów były najpierw majątki Żydów niemieckich, a potem zrabowane w krajach podbijanych przez Wehrmacht. To Göring uchodził za inicjatora systematycznej grabieży sztuki w Europie. Co ciekawe, nie odrzucał sztuki uważanej przez Hitlera i nazistowskich ideologów za zdegenerowaną, czyli np. impresjonistów. Gdy rząd Vichy skonfiskował sztukę będącą w posiadaniu Żydów, Göring skorzystał z okazji, by wiele z tego sobie przywłaszczyć lub nabyć za śmieszne pieniądze. Szczegółowy katalog jego zbiorów, ujawniony po wojnie, zawierał blisko 1400 pozycji. Były tam obrazy Dürera, Cranacha, Moneta, Renoire’a. Kolekcję trzymał m.in. w swojej podberlińskiej rezydencji Carinhall (nazwanej przez Göringa na cześć pierwszej żony, Szwedki Carin von Fock), wybudowanej w lesie, obok rezerwatu Schorfheide. Nazistowski sybaryta Mimo że obiekt teoretycznie miał charakter dworku myśliwskiego, w istocie stanowił luksusowy pałac wyposażony z wielkim przepychem. Był tam np. basen, strzelnica, kino i … mini-zoo ze stadem lwów. Göring miał też willę w Berlinie, w Prusach, nieruchomość w Alpach i kilka innych posiadłości. Po kraju poruszał się prywatnym luksusowym pociągiem, który przewoził też jego limuzyny. Lubił i urządzał wystawne przyjęcia i polowania – jako łowczy Rzeszy. Między innymi z tego powodu w pewnym momencie ważył ponad 140 kg. Skąd brał na to wszystko środki? Za wiele tych fanaberii płaciło państwo. Znakomita większość dzieł sztuki była zrabowana. No i nie gardził łapówkami. Jako człowiek odpowiedzialny za gospodarkę wojenną otrzymywał kosztowne prezenty od biznesmenów zainteresowanych rządowymi zamówieniami dla armii. Relacje z Hitlerem Hermann Göring od początku swojej przynależności do NSDAP blisko współpracował z Hitlerem. Przywódca Rzeszy w 1935 r. był świadkiem na jego ślubie z drugą żoną Emmą Sonnemann i ojcem chrzestnym jedynej córki Hermanna, Eddy. Natomiast w 1941 r. Hitler mianował go swoim następcą. Zaskakujące, że mimo to Hitler nie był z Göringiem po imieniu. Intryguje też fakt, że tolerował wystawne życie i ekstrawagancje Göringa, mimo że sam był raczej ascetycznego usposobienia. W 1945 r. tuż przed kapitulacją Niemiec marszałek Rzeszy próbował jednak przejąć władzę. Dowiedziawszy się o tym, Hitler pozbawił go wszelkich funkcji, nakazał aresztowanie i rozstrzelanie. Zbrodniarz wojenny Göring członkiem NSDAP został stosunkowo wcześnie, bo już w 1922 roku. I już po roku został dowódcą partyjnych bojówek. Jako jeden z organizatorów i najważniejszych postaci nazistowskiego państwa, które rozpętało II wojnę światową, sam musiał być zbrodniarzem. Zaczął od nocy długich noży, czyli wewnątrznazistowskiej rozprawy, w trakcie której zwolennicy Hitlera wymordowali wielu jego prominentnych przeciwników. Kierował tą akcją wraz z Himmlerem. W 1933 r. w Prusach, których był premierem, utworzył zbrodnicze Gestapo, czyli Tajną Policję Państwową, która potem stała się ogólnoniemiecka. To Göring zorganizował pierwsze nazistowskie obozy koncentracyjne, w Oranienburgu i Papenburgu, gdzie bez wyroków przetrzymywano przeciwników reżimu. To on wreszcie jako dowódca Luftwaffe odpowiadał za bombardowania miast Polski czy Anglii, których celem było sianie terroru wśród ludności cywilnej. I to on w 1941 r. wydał Reihardowi Heydrichowi rozkaz ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej. Był odpowiedzialny z konfiskatę mienia żydowskiego. W istocie był człowiekiem, który zmienił Niemcy w państwo totalitarne. Z tak obciążonym kontem w 1946 r. Göring stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Skazany na śmierć przez powieszenie, przed wykonaniem wyroku odebrał sobie życie, połykając kapsułkę z cyjankiem. Okoliczności i szczegóły tego zdarzenia do dziś pozostają niewyjaśnione. Jego ciało zostało spalone, a prochy rozsypane. Źródło: National Geographic Polska
Joseph Goebbels był ministrem propagandy III Rzeszy. Lubił kłamstwa, bo pasowały do jego osobowości
Należał do najwyższych dygnitarzy Rzeszy i najbliższych współpracowników führera i miał ogromny wpływ na Niemców. Jako minister propagandy Joseph Goebbels uzyskał panowanie nad ich umysłami. Wzbudzał w narodzie emocje, którym ten nie potrafili się oprzeć. Przekonywał do działań zbrodniczych. Dlaczego Niemcy mu uwierzyli? Bo miał talent do tego, co robił.
W tym artykule: Goebbels i Hitler Goebbels propagandysta Motywy nazistowskiej propagandy Prywatne życie Goebbelsa Paul Joseph Goebbels na świat przyszedł 29.10.1897 r. w rodzinie urzędnika i robotnicy rolnej. Studiował literaturę i filozofię na kilku niemieckich uniwersytetach. Edukację przypieczętował doktoratem na Uniwersytecie w Heidelbergu uzyskanym w 1922 r. I zaraz potem związał się z partią nazistowską. Dzięki wrodzonym talentom, inteligencji i gruntownemu humanistycznemu wykształceniu sprawdzał się doskonale jako mówca i polemista. Zwłaszcza, że jako narcyz uwielbiał publiczne występy i znajdowanie się w centrum uwagi. W rozpolitykowanych, wzburzonych, wiecujących Niemczech czasów Wielkiego Kryzysu były to cenne umiejętności. Zafascynowany Hitlerem, początkowo wspierał nazistów jako publicysta. NSDAP, czyli Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników, po puczu monachijskim w 1923 r. została zdelegalizowana. Od roku 1925, po reaktywacji NSDAP, stał się jej etatowym działaczem. Kierował regionalną strukturą nazistowskiej partii jako gauleiter Berlina, ale przede wszystkim odpowiadał za jej propagandę. Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 r. w naturalny sposób został już szefem Ministerstwa Propagandy i Oświecenia Publicznego, z zamiarem uczynienia Niemców ślepo wiernymi swojemu wodzowi. Goebbels i Hitler Intelektem Hitler Goebbelsa nie uwiódł. A mimo to führer zyskał w nim bezwzględnie wiernego, czczącego go współpracownika. Aby móc pozostać w strukturach władzy przy boku wodza, Goebbels wyrzekł się nawet swoich antykapitalistycznych poglądów. Należał bowiem do funkcjonującego w początkach partii lewicowego skrzydła środowiska nazistowskiego i postulował nawet współpracę ze Związkiem Radzieckim. Pozostał wierny do końca, mimo iż führer wspomniane skrzydło brutalnie wyciął. Nie zrobił tego jednak wyłącznie z powodów koniunkturalnych. Po prostu ślepo zawierzył wodzowi. Nie on jeden. Hitler miał pewien rodzaj charyzmy sprawiający, że wielu ludzi było stawało się bezwzględnie lojalnymi wobec niego. Już w 1926 r. Goebbels w swoich dziennikach napisał: „On jest geniuszem. Z całą pewnością twórczy instrument boskiego losu. Stoję przed nim wstrząśnięty. Taki on jest: jak dziecko, kochany, dobry, miłosierny. Jak kot przebiegły, mądry i zwinny, jak lew gigantyczny i ryczący”. (Notabene wspomniane dzienniki stanowią jedno z najcenniejszych, bo wewnętrznych świadectw sposobu funkcjonowania nazistowskiej machiny). Goebbels propagandysta Społeczeństwo masowe stworzyło też masowe środki komunikacji. Na początku XX w. dziedzina ta rozwinęła się dynamicznie. Pojawiły się bowiem nowe formy komunikacji: radio i film dźwiękowy. Ponieważ za ich pośrednictwem można było dotrzeć do szerokich mas, pozwalały na te masy wpływać, kształtować pożądane postawy. Goebbels doskonale to rozumiał. Stał się wręcz symbolem propagandy rozumianej jako manipulacja. Jak powiedział, „kłamstwo powtórzone tysiąc razy staje się prawdą”. Kierując propagandową machiną Trzeciej Rzeszy w latach 1933–1945, okazał się niewiarygodnie skuteczny. Za jej pośrednictwem cywilizowany naród przekonał do idei i działań haniebnych i zbrodniczych. Jak to osiągnął? Budując informacyjny monopol. To on umożliwiał skuteczne posługiwanie się manipulacją, półprawdami i ordynarnymi kłamstwami. Propagowaniu nazistowskiego przesłania podporządkowane zostały w Niemczech wszystkie formy zbiorowej komunikacji. Nie tylko media informacyjne, ale także literatura, teatr, sztuka czy wydawnictwa edukacyjne. Goebbels przekonał Niemców do porzucenia rozumu i zawierzenia emocjom, które umiejętnie kreował i podsycał. Sam wygłaszał agitacyjne przemowy, ale pisał też przemówienia dla Hitlera. Dzięki temu przygotowywał nawały propagandowe przed ważnymi wydarzeniami i decyzjami politycznymi. Najważniejsza była jednak systematycznie sącząca się zewsząd w przestrzeni publicznej nazistowska narracja. Motywy nazistowskiej propagandy Głównym celem przekazów suflowanych przez system Goebbelsa było budowanie jedności wokół führera i jego geniuszu, przekonywanie społeczeństwa o wyjątkowej roli dziejowej Niemiec i tłumienie wątpliwości, które mogłyby się pojawić. Kreowano kult wodza, który da Niemcom dynamikę, siłę, dumę i przyszłość. Goebbels robił to m.in. za pośrednictwem monumentalnych, pseudomistycznych partyjno-państwowych wieców i defilad, morza flag, marszów z pochodniami itp. Podglebiem tego były opowieści o rzekomej krzywdzie Niemiec po przegranej I wojnie światowej i niesprawiedliwości, jakich mniejszość niemiecka doświadcza na terenach wschodnich. Przekonywano, że Niemcom potrzeba przestrzeni życiowej, której brak osłabia demograficzny potencjał narodu. Propagowano czysty rasizm, tłumacząc, że szlachetna rasa aryjska zagrożona jest przez podrzędne rasy, w tym Słowian i Żydów, z którymi się miesza, czemu trzeba się przeciwstawić. Żydów obarczano winą za komunizm. Kierowana przez Goebbelsa propaganda dowodziła, że przedstawicielami tej nacji kieruje żądza pieniądza, dla którego zrobią wszystko. Że w istocie to oni zakulisowo sterują państwami alianckimi, prąc do wojny. Efektem tych działań było rozpętanie przez Hitlera, przy aprobacie Niemców, barbarzyńskiej wojny w Europie i Holokaust. Natomiast pod koniec wojny, gdy Wehrmacht cofał się przed Armią Czerwoną i aliantami, ducha walki podtrzymywał propagowaniem koncepcji „wojny totalnej” i „cudownych broni”, które odmienią sytuację na froncie. Co ciekawe – całkiem skutecznie. Prywatne życie Goebbelsa W wypadku tego nazistowskiego notabla życie prywatne i polityczna działalność splatały się nierozerwalnie, stanowiąc jedność. Hitler był świadkiem na ślubie Goebbelsa. Zdaniem niektórych jego żona Magda, przekonana nazistka, związała się z Goebbelsem tylko po to, by dzięki niemu być bliżej führera. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Szóstka dzieci tej pary miała imiona zaczynające się na „H” – podobno na cześć wodza właśnie. Mimo gromadki potomstwa małżeństwo Goebbelsów przetrwało tylko dzięki führerowi. Choć minister propagandy utykał, mając zdeformowaną prawą nogę, nie przeszkadzało mu to w korzystaniu ze swojej pozycji. Ochoczo więc romansował, zwłaszcza z aktorkami, które tą drogą chciały robić karierę w show biznesie. Dla czeskiej aktorki Lidy Baarovej zamierzał się rozwieść, na co Hitler nie wyraził zgody. Nie zgodził się też później, gdy z podobną inicjatywą wystąpiła Magda. Życie małżonkowie zakończyli już zgodnie. Po śmierci Hitlera 30 kwietnia 1945 r. w berlińskim bunkrze, Goebbelsowie poszli w jego ślady. 1 V 1945 r. otruli swoje dzieci (w wieku od 4 do 12 lat), podając im pastylki z cyjankiem, po czym popełnili samobójstwo. Jednak zanim do tego doszło, przez ponad dobę, od śmierci Hitlera do własnej, Goebbels, namaszczony przez führera, formalnie pełnił funkcję kanclerza Rzeszy. Tyle że jego władza nie wykraczała już poza bunkier w Berlinie.
August II Mocny łamał podkowy i płodził dzieci. Ale Rzeczypospolitej postawić na nogi nie potrafił
Znany z wielkiej siły fizycznej i nadzwyczajnego temperamentu elekcyjny król Polski August II był postacią barwną. Dobrze wykształcony, znający Europę i europejskie dwory, mecenas artystów, królem Polski został dzięki determinacji i przekupstwu. Z konkurentem dosłownie ścigał się do Krakowa po koronę.
W tym artykule: August II i wyścig po koronę Rzeczpospolita polem dla gry interesów sąsiadów Sytuacja Rzeczpospolitej za Augusta August II jako kochanek Spuścizna Augusta II Mocnego Na świat August II przyszedł 12 maja 1670 r. jako syn elektora Saksonii. Po śmierci swojego brata w 1694 r. sam został elektorem saskim jako Fryderyk August I. Ale ambicje miał większe. A los chciał, że w sąsiadującej z Saksonią Rzeczpospolitej, trzykrotnie wówczas rozleglejszej niż dzisiejsza, trwało akurat bezkrólewie. W czerwcu roku 1696 zmarł bowiem król Jan III Sobieski. Tymczasem sejm elekcyjny zwołano dopiero na maj roku 1697. Był zatem czas na działanie. August II i wyścig po koronę O tron zabiegali wspierany przez Habsburgów Jakub Ludwik Sobieski, syn zwycięzcy spod Wiednia, oraz Franciszek Ludwik Burbon, książę Conti. Teoretycznie Burbon miał wygraną w kieszeni. Francuzi nie byli jednak w stanie wyłożyć naprawdę dużych pieniędzy. Saski elektor przystąpił więc do rywalizacji. Aby zwiększyć swoje szanse, dokonał konwersji z luteranizmu na katolicyzm. W trakcie elekcji w czerwcu roku 1697 najwięcej głosów zebrał Conti i właśnie jego prymas Michał Radziejowski ogłosił królem. Cześć szlachty nie uznała jednak wyniku i domagała się powtórzenia głosowania. Straszono posłów zaprowadzeniem absolutyzmu na wzór francuski. Prawdopodobnie za tymi protestami stało złoto Rosji i Wettyna, które przemówiło do stronników jego konkurentów. Biskup kujawski królem ogłosił Fryderyka Augusta Wettyna, którego poparł papież i sąsiedzi Polski. Obaj wybrani w tym samym dniu potencjalni monarchowie na wyścigi ruszyli do Krakowa po insygnia koronne. Pierwszy był August. Tyle że po jednym z ośmiu kluczy do skarbca Rzeczypospolitej dzierżyli senatorowie i wojewodowie, którzy nie uznawali prawomocności wyboru Wettyna. Insygnia wydobyto więc przez dziurę wybitą w ścianie skarbca. (Było to mniej świętokradcze niż siłowe sforsowanie drzwi). Dopiero w 1699 roku August został ostatecznie uznany za legalnego króla Polski. Rzeczpospolita polem dla gry interesów sąsiadów August II był inicjatorem powstania Ligi Północnej, tj. sojuszu Saksonii, Rosji i Danii zawiązanego przeciwko Szwecji, do którego to przymierza dołączyła też Polska. Wciągnął tym kraj w szwedzko-rosyjską III wojnę północną. Szwedzi jednak w 1702 r. pokonali pod Kliszowem siły sasko-polskie i zajęli Warszawę i Kraków. To w Rzeczpospolitej spodobać się nie mogło. W 1704 r. August został więc zdetronizowany, a nowym królem obwołano wojewodę poznańskiego Stanisława Leszczyńskiego, „Piasta”. Nastąpiło to w Warszawie otoczonej przez Szwedów i rzecz jasna pod ich kuratelą. Oczywiście August nie poddał się bez walki, w kraju wybuchła więc wojna domowa. W 1706 r. August Mocny zrzekł się korony. Mimo to trzy lata później został królem ponownie, dzięki wsparciu Rosji. Ta bowiem wyszła zwycięsko z rywalizacji ze Szwecją, ostatecznie pokonując jej armię w bitwie pod Połtawą. Od tej pory Rzeczypospolita stał się praktycznie rosyjskim protektoratem. Najlepiej obrazuje to tzw. sejm niemy zwołany w 1716 r. Po swoim powrocie August rządził bowiem bez zwoływania sejmów, co szlachcie się nie spodobało. Dlatego zawiązała konfederację tarnogrodzką. „Mediatorem” w sporze szlachta-król stał się car Rosji Piotr I. Sejm nazwano niemym, ponieważ posłowie nie zostali dopuszczeni do głosu. Chodziło o to, by nikt nie zerwał obrad. Sytuacja Rzeczpospolitej za Augusta W okresie rządów tego władcy w kraju zapanował chaos. Jako takiego porządku strzegła armia saska, której koszty ponosiła Rzeczpospolita. Już okoliczności samej elekcji Augusta i przebieg jego panowania pokazują, jak podatny na korupcję i obce wpływy był system polityczny kraju. Szlachta bała się wprowadzenia w kraju absolutyzmu, więc osłabiała pozycję monarchy. Kraj właściwie pozbawiony był istotnej siły militarnej. Praktycznie nie bito w nim własnej państwowej monety, polegając na mennicach saskich. W tym okresie Rosja i Szwecja bez skrupułów mieszały się w wewnętrzne sprawy Polski. Ponieważ w konflikcie tych dwóch sił zwyciężyła Rosja, to ona zdominowała Rzeczpospolitą. Co gorsza, na północy w siłę urosło Królestwo Pruskie, co umykało uwadze króla Augusta II, ale i politycznego „narodu szlacheckiego”. Ostatnie lata życia król poświęcił zabiegom o ustanowienie w Polsce dynastii. Ostatecznie syn Augusta II i jego oficjalnej małżonki jako August III Sas został królem Polski. Dokonało się to jednak drogą elekcji, a nie dynastycznego dziedziczenia władzy. August II jako kochanek Król przejawiał nieprzeciętną namiętność do płci przeciwnej. Ponieważ oficjalna żona władcy Krystyna Eberhardyna Hohenzollern nie dokonała konwersji na katolicyzm, nie mogła zostać koronowana na królową Polski. Została więc w Dreźnie i nigdy do naszego kraju nie przyjechała. August miał z nią tylko jedno dziecko. Rozłąka z małżonką nie oznaczała jednak dla króla seksualnej abstynencji. Wręcz przeciwnie. Liczba jego kochanek szła w setki, podobnie jak będącego wynikiem tych związków potomstwa. Oficjalnych, uznanych dzieci król miał jedenaścioro, ale liczbę wszystkich szacuje się na ponad 300. Większość kochanek pozostaje szerzej nieznana. Zwłaszcza, że monarcha czasem wyruszał na miłosne podboje incognito. Warto tu wspomnieć, że August lubił dodatkowe emocje związane z uwodzeniem mężatek. Aby ułatwić sobie romansowanie, nie szczędził grosza na organizowanie balów i uczt. Oficjalnymi metresami króla, rezydującymi przy dworze, zazwyczaj były arystokratki, takie jak Maria Aurora von Kingsmark, Urszula Lubomirska (mąż zgodził się na romans w zamian za karierę na królewskim dworze) czy hrabina Cosel. Jako wielki koneser niewieścich wdzięków monarcha jednak nie gardził kobietami niskiego stanu. I nie ograniczał się do tych najbardziej urodziwych. Spuścizna Augusta II Mocnego W rodzinnej Saksonii okres rządów Augusta przyniósł gospodarczy rozwój. To wtedy powstała np. słynna manufaktura porcelany w Miśni. W Polsce historycy także na plus władcy zapisują rozwój rzemiosła i handlu. Król zbudował też w Warszawie Pałac Saski, a towarzyszący mu ogród stał się pierwszym publicznym parkiem w kraju. Stworzył teatr narodowy. Zorganizował pierwszą polską szkołę oficerską w Dreźnie. Przyczynił się też do usprawnienia transportu i administracji, w tym skarbowej. Ponadto ustanowił Order Orła Białego. W kwestiach ustrojowo-politycznych niczego jednak nie wskórał. Nie zdołał zmienić systemu władzy na dający monarsze większą kontrolę nad krajem, nie wzmocnił go też militarnie. W pewnym sensie wystawił go na wpływy Rosji. Król zmarł 1 lutego 1733 roku. Przyczyną śmierci była gangrena, która wdała się po amputacji stopy cukrzycowej. Pochowany został na Wawelu.
Teatr antyczny ma korzenie religijne. W pewnym sensie wyrasta z radosnego picia wina
Tak jak w większości dziedzin zachodniej kultury, fundamenty pod rozwój teatru położyli starożytni Grecy. Grecki teatr antyczny był jednak nie tylko rozrywką, ale także religijnym rytuałem i formą edukacji.
W tym artykule: Ewolucja teatru antycznego Jak wyglądał teatr antyczny Trzy antyczne jedności Najwybitniejsi twórcy teatru antycznego Grecki teatr antyczny korzeniami sięga misteriów religijnych łączących się ze świętem, tańcem i ekstazą. Mowa o Dionizjach, uroczystościach ku czci Dionizosa, boga wina i witalności. Początkowo występy w ich trakcie były nieskrępowane. Z czasem zaczęły jednak zyskiwać pewne formalne ramy. Głównym elementem tego przedstawienia było chóralne śpiewanie pieśni zwanych dytyrambami przez odzianych w koźle skóry uczestników, którym przewodził koryfeusz. Ewolucja teatru antycznego Za twórcę teatralnego spektaklu uchodzi Tespis, którego wędrowna trupa dawała przedstawienia na wiejskich obszarach Grecji, wykorzystując do tego czółno na kołach. W 534 roku p.n.e. na zaproszenie rządzącego wówczas Atenami tyrana Pizystrata Tespis wystawił w mieście przedstawienie na początek Wielkich Dionizji. A zatem w tym okresie nadal zachowywało ono pierwiastek sakralny, stanowiąc część obchodów religijnego święta. Tespis wprowadził pierwszego aktora, dialog z chórem oraz mówiony prolog, czyli wstęp do prezentowanej historii. Rozwiązania te dały początek dramatowi, którego istotą jest przecież dialog. Z czasem w trakcie ateńskich Wielkich Dionizji urządzano konkurs dla trzech autorów, z których każdy miał jeden dzień na prezentację swych dokonań. Każdy dramaturg proponował publiczności cztery sztuki. Budowle starożytnej Grecji – najważniejsze wzniesione obiekty. Gdzie można je zobaczyć? Budowle starożytnej Grecji to bez wątpienia jedna z największych atrakcji tego niezwykle pięknego kraju. Które z nich należy uznać za najważniejsze? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem prezen... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/budowle-starozytnej-grecji-najwazniejsze-wzniesione-obiekty-fot-miguel-palacios-cover-getty-images-1da8461.jpeg" width="938" height="611" alt="Budowle starożytnej Grecji - najważniejsze wzniesione obiekty (fot. Miguel Palacios/Cover/Getty Images)" title="Budowle starożytnej Grecji - najważniejsze wzniesione obiekty (fot. Miguel Palacios/Cover/Getty Images)" /> Nawiasem mówiąc, przedstawienia teatralne miały funkcję jednoczącą Ateńczyków. Były dostępne dla wszystkich mieszkańców miasta, w tym kobiet, niewolników i dzieci. Uboższym uczestnictwo zapewniało wsparcie z publicznej kasy. Jak wyglądał teatr antyczny Początkowo publiczność przedstawień rozsiadała się na zboczu, u stóp którego dawano występ. Z czasem pojawiły się stałe miejsca takich wydarzeń, specjalne drewniane ławy dla widzów i wreszcie budowle z kamienia. Centralna część takiej konstrukcji, początkowo okrągła lub eliptyczna, a ostatecznie półkolista, nosiła nazwę orchestra. Za nią, naprzeciw widowni, wznosiła się skene. Budowla mająca troje drzwi, przez które aktorzy wchodzili na podest zwany proskenion, który po pewnym czasie zaczął pełnić funkcję sceny. (Pierwotnie sceną była orchestra. Potem pozostał na niej tylko chór, aktorzy zaś przenieśli się na proskenion). Skene stanowiła garderobę i jednocześnie element scenografii, tło akcji. Publiczność nosiła nazwę theatron - stąd wzięło się nasze słowo „teatr”. Jedną z pierwszych stałych konstrukcji teatralnych w starożytnej Grecji był wzniesiony w VI wieku p.n.e. Teatr Dionizosa, usytuowany u stóp Akropolu w Atenach, w miejscu świętego kręgu Dionizosa (stąd okrągła orchestra), początkowo drewniany. Dopiero w 336 roku p.n.e. wzniesiono kamienny, którego ruiny przetrwały do naszych czasów. Wykorzystujący naturalny stok półkolisty amfiteatr miał szerokość 100 i wysokość 90 m. Widownia liczyła 78 rzędów podzielonych w poziomie na trzy części. Przecinało ją 7 promieniście biegnących przejść. Komunikacja w obiekcie była ważna, bo przewidziany był on na 17 tys. widzów. W praktyce wchodziło ich tam jednak znacznie więcej. Warto w tym miejscu wspomnieć, że kamienne teatry greckie miały zdumiewającą wręcz akustykę. Kwestie aktorów były doskonale słyszalne nawet na najdalszych miejscach w ostatnich rzędach, mimo wielotysięcznej widowni. Teatr Dionizosa stał się wzorem dla innych konstrukcji tego rodzaju wznoszonych potem w rozległych obszarach zdominowanych przez kulturę grecką. Potem z koncepcji tej skorzystali starożytni Rzymianie. W kręgu Morza Śródziemnego powstało bardzo wiele amfiteatrów, a ruiny wielu z nich możemy podziwiać po dziś dzień. Demokracja ateńska: jak kryzys zadłużenia i rozwój sztuki wojennej przyniosły światu rządy ludu W plemiennym okresie rozwoju ludzkość zwykle praktykowała pierwotną demokrację wiecową. Później, wraz z rozwojem miast i handlu, społeczeństwa mocno się zróżnicowały pod względem maj... Trzy antyczne jedności Klasyczny teatr antyczny zachowywał zasadę trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. Oznaczało to, że historia musiała się rozgrywać jednego dnia, w jednym miejscu i ograniczać do jednego fabularnego wątku. Istotne dla rozwoju akcji wątki poboczne były publiczności relacjonowane przez posłańca. Przedstawienie tragedii miało wywołać w widzu katharsis, czyli rodzaj emocjonalnego wstrząsu. Aktorami w teatrze antycznym byli wyłącznie mężczyźni. Wcielali się oni także w postaci kobiece. Aktorzy występowali na koturnach, przywdziewali maski, symbolizujące konkretne postaci dramatu, i powłóczyste szaty. Dzięki temu aktor zmieniając maski, mógł w jednym przedstawieniu grać różne postaci. Aktorzy byli doskonale opłacani, a spektakle były przedsięwzięciami bardzo kosztownymi. Najwybitniejsi twórcy teatru antycznego Choć tragedie greckie powstawały przez kilka wieków, wszystkie zachowane do naszych czasów są autorstwa najwybitniejszych autorów: Ajschylosa (525–456 p.n.e.), Sofoklesa (496–406 p.n.e.) i Eurypidesa (480–406 p.n.e.). Tragedia stanowiła podstawowy gatunek dramatyczny, którego istotą było zderzenie jednostki z wartościami lub siłami wyższymi. Konflikt ten kończył się dla bohatera katastrofą. Każdy ze wspomnianych autorów miał na koncie mniej więcej 100 dramatów, z których do naszych czasów zachowało się jednak stosunkowo niewiele. Wraz z rozwojem ich twórczości ewoluował też grecki teatr. Wprowadzali oni bowiem istotne innowacje: Ajschylos zastosował drugiego aktora, zwiększając partie dialogowe. Ograniczył rolę chóru, dodał też akcję rozgrywającą się poza sceną; Sofokles dołożył kolejnego aktora (trzeciego), skontrastował bohaterów i zastosował psychologiczną motywację ich działań; Eurypides pogłębił realizm, psychologię postaci, zainicjował chwyt deus ex machina. Zapoczątkował rozwój tragikomedii, dając czasem szczęśliwe zakończenia swoich dzieł. Gatunkiem opozycyjnym do tragedii była komedia. Cechował ją śmiały, często sprośny język, elementy satyry społecznej czy politycznej oraz motywy fantastyczne. Najsłynniejszym autorem sztuk tego gatunku jest Arystofanes (446–385 p.n.e.). Teatr, tragedia, komedia, koturn, scena, koryfeusz – te i wiele innych pojęć i koncepcji związanych z teatrem dwa i pół tysiąclecia później pozostaje żywym dziedzictwem greckiej kultury.
Juliusz Cezar miał wielkie ambicje, talenty i bezwzględność. Dzięki nim przeobraził rzymskie imperium
Gajusz Juliusz Cezar sam formalnie rzymskim cesarzem nie był. Dzięki nieposkromionej ambicji i wojskowym talentom pogrzebał jednak republikę i został jedynowładcą Rzymu. Jego przydomek (Cezar) stał się zaś synonimem władcy imperium, czyli cesarza.
W tym artykule: Kariera polityczna Juliusza Cezara Pierwszy triumwirat Galijska kampania Cezara Juliusz Cezar rzuca kośćmi Śmierć Juliusza Cezara Juliusz Cezar jako wódz Życie osobiste Cezara Juliusz Cezar jako retor i literat W głosowaniu na najpopularniejszą postać starożytności Gajusz Juliusz Cezar prawdopodobnie walczyłby o laur pierwszeństwa. Obok być może Kleopatry, która, nawiasem mówiąc, znaczną część swojej sławy zawdzięcza romansowi z Cezarem. W plebiscycie na najpopularniejszą postać Rzymu zwyciężyłby chyba bezapelacyjnie. Na świat przyszedł 12 lipca 100 r. p.n.e. Po pokonaniu i zniszczeniu w 146 r. p.n.e. Kartaginy, swojego wielkiego rywala, Rzym przeżywał wtedy okres rozwoju terytorialnego i ekonomicznego. Warstwy rządzące szybko się bogaciły, a republikańskie ideały traciły popularność. Coraz powszechniejsze było kupowanie urzędów, polityczne zdrady jako metoda działania, nadużycia zarządców prowincji. Stanowiska obejmowano dzięki pieniądzom i znajomościom, a nie talentom czy zasługom. Życie społeczne imperium powoli się degenerowało. Kariera polityczna Juliusza Cezara W takim świecie wyrósł Juliusz Cezar. I, wiedziony niepohamowaną ambicją, rzucił się w wir polityki, marząc o prawdziwej władzy. Ułatwiała mu to przynależność do ustosunkowanej rodziny Juliuszów. Utrudniał fakt, że był bratankiem żony Gajusza Mariusza, przywódcy stronnictwa popularów (reprezentowało interesy niższych warstw społecznych). Władzę w Rzymie w tym czasie sprawował bowiem dyktator Sulla. Był to przywódca konserwatywnego stronnictwa optymatów, chcącego zatrzymać pełnię władzy dla bogatych rodów. Wodzowie Rzymu szkodzili państwu. Walnie przyczynili się do upadku republiki rzymskiej Duże podboje oznaczały dla rzymskiej republiki duże problemy. Usiłowali je rozwiązać ambitni wodzowie rzymscy – Mariusz, Sulla, Pompejusz, Cezar – którzy szybko zamieniali się jednak w ... Marsz do władzy Juliusz Cezar zaczął od stanowiska kapłana boga Jowisza. To był jego pierwszy tytuł. I szybko go stracił, popadając w konflikt z Sullą. Na wszelki wypadek opuścił Rzym. Aby myśleć o najwyższych urzędach, musiał wykazać się dokonaniami wojskowymi, które dałyby mu popularność. Walczył więc we flocie z piratami. Wyprawił się do Bitynii zaatakowanej przez króla Pontu i pokonał go. Powoli piął się po szczeblach politycznej kariery. Zostawał kolejno kwestorem Hiszpanii Dalszej. Kuratorem drogi Via Appia. Edylem kurylnym (nadzorującym porządek i budownictwo w Rzymie oraz organizację igrzysk). Pontifeksem maximusem, czyli najwyższym kapłanem Rzymu. Pretorem. Namiestnikiem Hiszpanii Dalszej, gdzie walczył z plemiona górskimi i ujarzmił je. Po kampanii w Hiszpanii zyskał tytuł imperatora, czyli zwycięzcy mogącego triumfalnie wjechać do Rzymu. Na zdobywanie stanowisk nie szczędził pieniędzy. Wykorzystywał środki własne i pożyczone od Marka Krassusa, najbogatszego człowieka w ówczesnym Rzymie. Jeśli było trzeba, stosował przekupstwo. Uplasował się wysoko w politycznej elicie rzymskiej. Jednak stanowiska konsula, czyli najwyższego urzędnika w republikańskim Rzymie, jeszcze nie piastował. Drogę do tej funkcji otworzył mu dopiero pierwszy triumwirat. Pierwszy triumwirat W roku 60 p.n.e. Cezar zawarł tajne porozumienie z Markiem Krassusem i i Gnejuszem Pompejuszem, którzy byli konsulami. Umowa przewidywała, że nic w Rzymie nie stanie się bez zgody któregokolwiek z nich. Dzięki niej w następnym roku konsulem został on sam. Korzystając ze wsparcia triumwirów, przepchnął niepopularną wśród senatorów reformę rolną. Pozwalała ona na przyznawanie ziemi weteranom i zakazywała wywłaszczania bez zgody właściciela. No i przede wszystkim zagwarantował sobie pięcioletnie namiestnictwo w Galii Przedalpejskiej (za rzeką Rubikon), Ilirii oraz Galii Narbońskiej. To miała być dla Cezara trampolina do pieniędzy sławy i pełni władzy. Galijska kampania Cezara Galię zamieszkiwały plemiona nie mające silnej organizacji państwowej. I tu Cezar zobaczył swoją szansę. Rozgromił Helwetów, Swebów, Germanów, Belgów. W Bretanii pokonał Wenetów. Przeprawił się nawet za kanał La Manche, by zetrzeć się z Brytami. Największym wyzwaniem i zwycięstwem była jednak rozprawa z Wercyngetoryksem, który stanął na czele wielkiego buntu jednoczących się Galów. W 52 r. p.n.e. Cezar zdobył głodem bronioną przez niego twierdzę w Alezji, biorąc wodza do niewoli. Namiestnictwo w Galii było wielkim pasmem militarnych sukcesów Cezara. I jednocześnie popisem jego bezwzględności. Kampanię w Galii można wręcz uznać za ludobójczą. Rzymianie eksterminowali tam całe plemiona. Przykładem masakra Uzypetów i Tenkerów, dokonana bez wyraźnego militarnego powodu. Szacunki mówią nawet o milionie ofiar tych wojen. Gdy w 50 r. p.n.e. namiestnictwo Cezara w Galii wygasło, musiał postarać się o nowe stanowisko. Tyle że triumwirat przestał już istnieć. Krassus nie żył. Jego drogi z dawnym sprzymierzeńcem Pompejuszem się rozeszły. Z przyczyn formalnych nie mógł starać się o stanowisko konsula. (Nowe prawo wymagało pięciu lat przerwy między namiestnictwem a objęciem urzędu rzymskiego). W stolicy miał wielu wrogów. Jedynym wyjściem wydawał się przewrót i zdobycie władzy z wykorzystaniem wojska, w którym był niebywale popularny. Juliusz Cezar rzuca kośćmi 10 stycznia 49 r. p n.e. Cezar wypowiedział słynne zdanie: Alea iacta est. „Kości zostały rzucone”. Tego dnia przekroczył ze swoją armią Rubikon, rzekę oddzielającą Galię Przedalpejską od Italii. To był krok bez odwrotu. Oznaczał wystąpienie przeciwko legalnej władzy senatu i wojnę domową. Najpierw Cezar starł się z liczniejszymi siłami Pompejusza i pobił je. Korzystając z chaosu, jaki wywołał, został w Rzymie obwołany dyktatorem. Potem pokonał siły Pompejusza na wschodzie imperium, zwyciężył w Egipcie i w Afryce. Rzym stał przed nim otworem. Zwiększając liczbę senatorów z 600 do 900, Cezar osłabił konserwatywne stare rody rzymskie. Został jedynym konsulem, i to z dziesięcioletnią kadencją. (Wcześniej kadencja konsula trwała rok). Politycznie senat znaczył już niewiele. Przy pozorach ciągłości w istocie powstał nowy system polityczny. Cezarowi zaproponowano nawet koronę królewską, której ten nie przyjął. I bez niej praktycznie był nie tylko królem, ale królem królów. W 44 r. p.n.e. senat obwołał go wiecznym dyktatorem. Śmierć Juliusza Cezara Nieustraszony wódz, uczestnik wielu krwawych bitew, zginął w skrytobójczym zamachu. 15 marca 44 r. p.n.e. w gmachu senatu śmiertelne ciosy (23!) sztyletami zadali mu zamachowcy pod przywództwem Marka Brutusa, który był przyjacielem Cezara, i Gajusza Kasjusza. Ich motyw był polityczny – zachowanie ustroju republikańskiego poprzez wyeliminowanie tyrana. Paradoksem jest, że stało się to w idy marcowe, rzymskie święto boga wojny Marsa. „I ty Brutusie przeciwko mnie?”. Takie były ponoć ostatnie słowa Cezara. Juliusz Cezar jako wódz Z czego wyrastała skuteczność Cezara jako wodza i związana z tym popularność w armii? Na pewno miał szczęście. Ale był również urodzonym przywódcą. Przede wszystkim nie budował dystansu. Podkreślał, że na polu bitwy jest żołnierzem takim samym jak jego podkomendni. Dzielił z nimi dramatyczne czasem warunki militarnych kampanii. Jeśli głodowali i spali w polu, on też to robił. Miał strategiczny zmysł, zdolność do adekwatnej oceny ryzyka i umiejętność podejmowania szybkich decyzji. Rozumiał i podkreślał znaczenie dyscypliny w armii. To ona pozwalała stawiać czoło i zwyciężać ze znacznie liczniejszym przeciwnikiem. Widać to było zwłaszcza w trakcie zmagań w Galii z Wercyngetoryksem (53–52 r. p.n.e.). Ale także w starciu z Pompejuszem w trakcie wojny domowej. No i przede wszystkim dzieli się z armią łupami. Krwawa wojna w Galii pozwoliła Cezarowi nie tylko wyjść z długów, ale też potężnie się wzbogacić. Jego żołnierze też mogli dzięki niej budować majątki. Życie osobiste Cezara Pierwszą żoną Cezara była Kornelia, córka Korneliusza Cynny, przywódcy popularów. Miał z nią córkę Julię. To na początku kariery od razu skłócało go z rządzącym w Rzymie Sullą. Mimo to Cezar odrzucił propozycję rozwodu, co ułatwiłoby mu karierę polityczną. Co ciekawe, w Rzymie plotkowano homoseksualnym romansie Cezara z królem Bitynii Nikomedesem w trakcie jego wyprawy do Azji Mniejszej. Przywiązanie Cezara do żony nie trwało jednak długo. Miał wiele kochanek, zazwyczaj z wyższych rzymskich sfer. Znalazły się wśród nich np. Tertulia, żona Krassusa, oraz Mucja, żona Pompejusza, a więc jego partnerów z triumwiratu. Krassus prawdopodobnie pozostawał nieświadomy tego faktu. Natomiast Pompejusz, dowiedziawszy się o tym rozwiódł się z żoną. Jednak (czegóż się nie robi dla władzy) poślubił córkę Cezara, Julię. I stworzył z nią udane małżeństwo. Cezar zaś związał się z Pompeją, kuzynką Pompejusza. Z zamieszaną w obyczajowy skandal Pompeją rozwiódł się, twierdząc, że żona Cezara musi być poza podejrzeniami. Trzecią żoną została Kalpurnia, córka Kalpurniusza Pizona. Nie przeszkadzało mu to w romansowaniu z Serwillą, matką Marka Brutusa, jego późniejszego mordercy. A także Tertią, siostrą tegoż. Najsłynniejszy był jednak romans z Kleopatrą, po stronie której stanął w domowej wojnie w Egipcie. Z tego związku urodził się Cezarion. Tak utrzymywała Kleopatra. Kwestia ojcostwa Cezariona była jednak bardzo kontrowersyjna. Cezar miał już adoptowanego syna Gajusza Oktawiana. Ten po śmierci Cezara prawdopodobnie kazał zamordować potencjalnego konkurenta. I to on został pierwszym cesarzem Rzymu (w 27 r. p.n.e.). Juliusz Cezar jako retor i literat Juliusz Cezar obok talentów militarnych przejawiał też intelektualne. Był autorem poezji oraz dzieł o gramatyce i astronomii, które do naszych czasów się nie zachowały. Przetrwały za to niektóre jego mowy wygłaszane na forum publicznym. A przede wszystkim „Pamiętniki o wojnie galijskiej”, czyli rodzaj sprawozdania z działalności w Galii. W pewnym sensie jest to dzieło propagandowe. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Cezar pisze językiem prostym, ale zdyscyplinowanym i gramatycznie nienagannym. Pisze w trzeciej osobie, co teoretycznie ma sprawiać wrażenie obiektywizmu. Stara się jednak przedstawić siebie i swoje działania w jak najlepszym świetle. Przy okazji umieszcza tam sporo wiadomości na temat galijskich plemion, ich organizacji wierzeń itp. Innym dziełem, o podobnym charakterze, są „Pamiętniki o wojnie domowej”. W tych przedstawia swoje zmagania z Pompejuszem. I jak łatwo się domyślić, siebie wybiela. On broni wolności, Pompejusz zaś walczy w imię interesów politycznej kliki. Do historii przeszło też kilka zdań, które Cezar wypowiedział w kluczowych momentach swojego życia. W tym to ostatnie: „I ty Brutusie przeciwko mnie”.
Perykles dał starożytnym Atenom wielkość i umocnił demokrację. Stał się wzorem męża stanu
Ateny przełomu V i IV w. p.n.e. to miejsce i czas w dziejach światowej kultury absolutnie niezwykłe. Sokrates, Arystoteles, Sofokles, Platon, Eurypides, Fidiasz, Herodot – wszyscy oni żyli praktycznie w tym samym czasie w tym jednym greckim mieście. Powstałe tam dzieła sztuki, filozofii i architektury stanowią fundament późniejszej kultury europejskiej. A politycznym ojcem tego fenomenu był w znacznej mierze Perykles.
W tym artykule: Perykles ojcem demokracji Dokonania Peryklesa Polityk i mecenas Perykles jajogłowy Peryklesa życie prywatne Perykles przyszedł na świat w Atenach w 495 roku p.n.e., w zamożnej arystokratycznej rodzinie. Jednak gdy dorósł, wbrew rodzinnemu środowisku został demokratą. Co za tym wyborem stało? Prawdopodobnie potrzeba wynikająca z politycznych ambicji. Otóż w swojej klasie społecznej musiałby rywalizować z przewodzącym wówczas Ateńczykom Kimonem (510-449 rok p.n.e.). Człowiek ów, po pierwsze, był synem Miltiadesa, wielkiego zwycięzcy nad Persami pod Maratonem. Po drugie, miał liczne talenty, więc przekonywał do siebie dokonaniami. Po trzecie wreszcie był jednym z najbogatszych ludzi w Atenach. Ogromny majątek zaś umiejętnie wykorzystywał do umacniania swoich wpływów. Na przykład hojnie wspierał ubogich. Perykles musiał więc znaleźć sposób, by móc skutecznie z Kimonem konkurować. I uznał, że będzie to kurs na osłabienie wpływów arystokracji i rozwój demokracji. Ta w Atenach od dobrych kilku dekad w ograniczonym stopniu była już praktykowana. Perykles ojcem demokracji Perykles szybko stał się jednym z ważnych ludzi skrzydła demokratów. Najpierw osłabiło on Kimona metodami czarnego PR-u, oskarżając go o przyjęcie łapówek z zagranicy. Przed tym zarzutem się jednak wybronił. Okazja do jego pokonania nadarzyła się, gdy Kimon przekonał zgromadzenie ludowe Aten do wysłania wojskowego korpusu na pomoc Sparcie. Sport w starożytnej Grecji – jak wyglądała kultura fizyczna w antyku? Sport w starożytnej Grecji był nieodłącznym elementem edukacji chłopców i ważnym etapem kształtowania charakterów. To właśnie w antyczni Grecy wynieśli sport do rangi jednego z najważn... Sparta musiała akurat tłumić powstanie w swoich włościach, a Kimon konsekwentnie stawiał na sojusz z nią. Tyle że ustrojowo oligarchiczna Sparta, w obawie przed szerzeniem demokratycznych idei w swojej armii, odesłała do domu przybyłych ze wsparciem 4 tys.hoplitów dowodzonych przez samego Kimona. To wzburzyło Ateńczyków i ułatwiło reformę ustrojową. Polegała ona na praktycznej likwidacji areopagu, czyli najwyższej rady złożonej z przedstawiciel arystokracji. Sam Kimon w 461 r. p.n.e., jako architekt wspomnianej zniewagi, został wyrokiem sądu skorupkowego (ostracyzm) wygnany z Aten. Idąc za ciosem, Perykles: Oddał zgromadzeniu ludowemu obywateli Aten kontrolno-administracyjne funkcje sprawowane dotychczas przez areopag. Dopuścił do wysokich urzędów (archontów) przedstawicieli trzeciej grupy majątkowej (obywatele podzieleni byli na 4 klasy według rocznego dochodu). Ustanowił diety dla sędziów i członków rady 500, co ułatwiało udział w tych gremiach ludziom biedniejszym. Wprowadził zasadę, że ateński obywatel musi mieć oboje rodziców Ateńczyków, co osłabiało arystokrację, koligacącą się z oligarchią innych ośrodków. Przyznał wynagrodzenie za pełnienie funkcji urzędniczych, co było w interesie ludzi niemajętnych. Umożliwił najbiedniejszym bezpłatny wstęp na przedstawienia teatralne. Perykles już wtedy praktycznie rządził Atenami. A po skazaniu na ostracyzm Tukidydesa (do którego doszło 443 rok p.n.e.), rywala ze skrzydła konserwatywnego, został już swego rodzaju nieformalnym królem Aten. Przez kilkanaście lat (w okresie 444-429 p.n.e.) corocznie wybierany był na funkcję stratega, czyli dowódcy wojskowego. Wiązała się ona także z wielkimi wpływami politycznymi. Ostatecznie wojna to polityka prowadzona metodami militarnymi. Miasta w Grecji - malownicze miejsca, które warto odwiedzić [PRZEWODNIK] Grecja wieńczy Bałkany od południa. To gorące, wybitnie atrakcyjne turystycznie państwo co roku przyciąga miliony turystów. Większość z nich decyduje się na wypoczynek na plaży, korzyst... Dokonania Peryklesa W polityce zagranicznej Ateny pod wodzą Peryklesa rosły w siłę. Działo się to m.in. dzięki konsekwencji w budowaniu hegemonistycznej pozycji i wykorzystywaniu funduszy Związku Morskiego. Ów sojusz greckich miast, głównie jońskich, miał służyć wspólnej obronie przed Persami. Dominujące w nim Ateny chętnie narzucały jednak innym członkom rozwiązania ustrojowe (demokracja), uniemożliwiały wystąpienie ze związku i arbitralnie ustalały wysokość trybutu na obronę. No i mając (przeniesiony z Delos) u siebie związkowy skarbiec, korzystały z funduszy związkowych na obronę, przeznaczając je na umacnianie własnej potęgi. Perykles był w tych działaniach prawdziwym mistrzem. Spartę uważał za wroga. Dążył do umocnienia przez Ateny dominującej pozycji w świecie greckim, stania się jego polityczno-kulturowym centrum. W tym celu: Rozbudował port w Pireusie, co przyniosło przewagę handlową Aten na Morzu Egejskim. Otoczył Ateny i Pireus długimi Długimi Murami, aby stworzyć twierdzę i zapobiec możliwości odcięcia Aten od morza. Trzymał w karbach Związek Morski, ograniczając niezależność tworzących go polis i wykorzystując jego zasoby do wzmacnia pozycji Aten. Zaatakował np. wyspę Samos, która w wojnie z Miletem odmówiła uznania ateńskiego arbitrażu. Prawdopodobnie narzucił też pokonanej Samos ustrój demokratyczny. Rozszerzał geograficzne wpływy swojego miasta, zakładając jego kolonie na wybrzeżu Morza Czarnego. Konsekwentnie rozwijał i upiększał miasto. Przebudował Akropol, wznosząc np. stojący tam do dzisiaj Partenon – świątynię patronki miasta Ateny, mieszczącą 11-metrowy pomnik bogini dłuta Fidiasza, pokryty złotem i kością słoniową. Z jego inicjatywy wzniesiono też Propyleje i Erechtejon. Wyspy greckie – przewodnik po najpiękniejszych greckich wyspach i ich skarbach Jak dobrze znasz wyspy greckie? Możesz się zaskoczyć! Są ich tysiące, a te najbardziej znane wcale nie muszą być najciekawsze. Polityk i mecenas Peryklesa można uznać za pierwowzór współczesnego męża stanu. Był człowiekiem dobrze wykształconym, obdarzonym talentami retorycznymi i erystycznymi. To pozwalało mu panować nad dyskutantami i przepychać swoje racje, co było istotne uzyskiwania politycznego poparcia. Perykles utrzymywał przyjacielskie relacje z największymi umysłami swojego miasta. Przyjaźnił się np. z Fidiaszem, najwybitniejszym rzeźbiarzem greckiej starożytności, filozofem Anaksagorasem i dramaturgiem Sofoklesem. Za przyjaźnią szło wsparcie, nie tylko polityczne. Perykles jajogłowy Perykles miał jajowato zdeformowaną czaszkę. Było to najpewniej wynikiem choroby genetycznej – oksycefalii. Ze względu na tę fizyczną ułomność pozwalał się portretować tylko w hełmie, który nieco maskował jego wielką głowę. Niezależnie od ustroju czy epoki, władza nie może przecież narażać się na śmieszność. Jego portret autorstwa Kresilasa (znamy tylko jego rzymskie kopie) jest jednym z najsłynniejszych wizerunków greckich z okresu klasycznego. Portret wykonano pośmiertnie i umieszczono na Akropolu. Peryklesa życie prywatne Z pierwszą żoną miał dwóch synów. Potem związał się z Aspazją z Miletu. Nie mamy pewności, czy została jego żoną. Była raczej nieformalną partnerką. W starożytnej Grecji pozycja kobiet był zdecydowanie podrzędna. Aspazja była jednak heterą, czyli kurtyzaną, w dodatku cudzoziemką. Takie kobiety mogły być wykształcone i niezależne. Aspazja prowadziła coś na kształt ateńskiego salonu intelektualno-towarzyskiego, co było wówczas ewenementem. Co więcej, Perykles publicznie okazywał jej szacunek i czułość, zawsze całując np. na pożegnanie, co było ewenementem nie mniejszym. Z Aspazją doczekał się trzeciego syna, Peryklesa Młodszego. Ponieważ była cudzoziemką, ich syn nie mógł uzyskać obywatelstwa. W uznaniu zasług Ateńczycy zgodzili się jednak uznać go za obywatela Aten i spadkobiercę. Mimo, iż Perykles przed laty był twórcą prawa, które mówiło, że obywatelem Aten może być tylko Ateńczyk z matki i ojca. W 430 r. w trakcie wojen peloponeskich wśród Ateńczyków stłoczonych za Długimi Murami wybuchła zaraza. W jej wyniku zmarli dwaj starsi synowie i siostra Peryklesa. W 429 r. zaraza zabiła także jego.
Demokracja ateńska: jak kryzys zadłużenia i rozwój sztuki wojennej przyniosły światu rządy ludu
W plemiennym okresie rozwoju ludzkość zwykle praktykowała pierwotną demokrację wiecową. Później, wraz z rozwojem miast i handlu, społeczeństwa mocno się zróżnicowały pod względem majątkowym. Pojawiające się w tym czasie formy rządów przybierały charakter mniej lub bardziej despotyczny. Aż do Aten z przełomu VII i VI w. p.n.e., gdzie rozkwitła demokracja ateńska.
W tym artykule: Jak narodziła się demokracja ateńska Rozkwit demokracji za Peryklesa Ustrojowe zasady demokracji ateńskiej Demokratyczne organy Wady ateńskiej demokracji Początki Aten sięgają połowy II tysiąclecia p.n.e. Miasto to przeszło w swojej historii rozmaite formy rządów. Zanim ukształtowała się demokracja ateńska, było ono targane społecznymi konfliktami. Praktykowało więc władzę arystokratów, czyli posiadaczy ziemskich, oligarchię, autokrację Pizystrata i jego synów. Ateny nie mogły uzyskać wewnętrznej równowagi między innymi dlatego, że nad wisiała nad nimi wybuchowa, długo narastająca i nierozwiązana kwestia skumulowanej własności ziemi oraz niewoli za długi. Jak narodziła się demokracja ateńska Początki demokracji ateńskiej sięgają przełomu VI i V w. p.n.e. oraz działalności Drakona (tego od drakońskich praw) i Solona. Spisują oni i porządkują ateńskie prawa. Solon, wielki reformator i prawodawca, umorzył chłopskie długi i zakazał zniewalania za nie. Podzielił obywateli na cztery klasy według zamożności i poszerzył ich dostęp do decydowania o sprawach publicznych. Teraz majątek, a nie pochodzenie decydować miały o prawach politycznych. Tyle że w praktyce oddał władzę w ręce najbogatszych mieszkańców. No i nie rozwiązał kwestii ziemi skupionej w rękach nielicznych. Tymczasem to ona była źródłem politycznej niestabilności miasta państwa. Społeczne wrzenie skończyło się rządami tyrana Pizystrata. Nawiasem mówiąc, mimo że nazywany tyranem, stronił on od nadużyć i dbał o rozwój społeczno-kulturalny. Potem do władzy doszło dwóch jego synów – Hipparch i Hippiasz. Ten pierwszy został jednak zamordowany, a drugi wypędzony. Ateny zmierzały w stronę rządów ludowych. Watykan zwraca Grecji słynne marmury Elgina. Symboliczny gest i historyczna chwila Starożytne marmury, które niegdyś zdobiły Partenon w Atenach, w 1801 roku zostały wywiezione do Londynu. Od tamtego czasu są częścią kolekcji British Museum, a Grecja stale domaga się i... Demokracja ateńska została wprowadzona po krótkotrwałej interwencji Spartan, którzy nieskutecznie próbowali wpłynąć na to, w jaką stronę pójdzie teraz polityka w Atenach. Działo się to w 508/507 roku p.n.e. (roczne daty dziejów greckich często podajemy w ten sposób, bo w greckich kalendarzach rok rozpoczynał się w połowie roku naszej dzisiejszej rachuby czasu). Początki prawdziwie demokratycznych rozwiązań pojawiły się za Klejstenesa. To on dopuścił do władzy najbiedniejszych i wdrożył ważne ustrojowe innowacje. Między innymi wprowadził podział obywateli na 10 jednostek administracyjnych, tzw. fyl, dzielących się z kolei na mniejsze jednostki – demy. Arbitralność tego podziału wymieszała obywateli i porozrywała stare klanowe więzi terytorialno-rodowe. To z tych okręgów wybierano przedstawicieli do Rady 500 i strategów. Swoje wpływy zachował jednak areopag, czyli najwyższa rada złożona z przedstawicieli arystokracji. Rozkwit demokracji za Peryklesa Perykles (495–429 r. p.n.e.), mimo iż wywodził się z arystokracji (był m.in. daleko spokrewniony z Klejstenesem), rozszerzył i umocnił rządy ludu (termin „demokracja” wywodzi się od greckich słów demos – lud i kratos – władza). Dał niższym warstwom udział w rządzeniu państwem. Dzięki osobistym talentom skupił władzę w swoich rękach (w latach 444–429 p.n.e. pełnił funkcję ateńskiego stratega). To on osłabił znaczenie areopagu. Wprowadził diety dla sędziów i dopuścił do wysokich urzędów (archontów) przedstawicieli trzeciej grupy majątkowej. Wprowadził zasadę, że ateński obywatel musi mieć oboje rodziców Ateńczyków, co osłabiało arystokrację, koligacącą się z arystokracjami innych polis. Budował publiczne gmachy. To jemu Ateny zawdzięczały one Partenon i Propyleje. Ufortyfikował miasto i rozbudował port w Pireusie, dając Atenom przewagę handlową na Morzu Egejskim. Zakładał liczne kolonie na Morzu Czarnym. Za jego rządów nastąpił gospodarczy i kulturalny rozkwit miasta. Zyskał nieporównany z żadnym innym politykiem wpływ na rozwój Aten, dając im okres bezprzykładnego rozwoju. Ateny za jego rządów stały się fenomenem oddziałującym na całą zachodnią cywilizację w następnych tysiącleciach. Jak powstał Rzym? Historia założenia starożytnego imperium do dziś jest niejasna Jeszcze nie tak dawno temu geneza powstania Wiecznego Miasta była przedmiotem licznych dyskusji, toczonych między przedstawicielami różnych dziedzin nauki. Dzięki ich pracy, dziś wiemy całki... Co sprawiło, że w Atenach na przełomie VII i VI w. p.n.e. zaczęła kształtować się demokracja? Wspomnieliśmy już, że miał to być sposób na uniknięcie dramatycznego kryzysu politycznego. Istnieje też pogląd, zgodnie z którym nie mniej istotnym powodem była zmiana sposobu prowadzenia wojen i militarna struktura greckich polis. Homer w swoich poematach opisuje jeszcze wojnę arystokratów, gdzie kluczowe są pojedynki doskonale wyszkolonych i uzbrojonych wojowników. Ówczesna wojna to sprawa wyższych warstw społecznych, bo tylko ich przedstawicieli stać było na niezwykle drogie uzbrojenie. W VII w. p.n.e. główną siłę militarną Greków stanowi już jednak ciężkozbrojna piechota, czyli hoplici. Ci nie popisują się homeryckimi indywidualnymi wyczynami. Walczą w osłoniętym tarczami ciasnym szyku zwanym falangą. Stojąc jeden przy drugim, są, zależnie od okoliczności, niczym mur lub walec. Ich sukces zależy od współpracy. Są zwykłymi obywatelami Aten, ale ponoszą koszty, bo uzbrojenie wciąż nie jest dostępne dla najuboższych. A przede wszystkim ryzykują życiem dla ojczyzny. Zaczynają więc zabierać głos w sprawach publicznych, domagając się praw politycznych. I je dostają. Ustrojowe zasady demokracji ateńskiej Nie każdy mieszkaniec starożytnych Aten jest obywatelem z politycznymi prawami. Niewolnicy, kobiety i cudzoziemcy głosu nie mają. Miastem-państwem rządzi większość, wypowiadająca się w trakcie Zgromadzenia Ludowego. Każdy obywatel ma prawo zabierać na nim głos i zgłaszać propozycje ustaw. Urzędy są kadencyjne. Kadencja w instytucjach i urzędach jest jednoroczna i jednorazowa (urzędów – z wyjątkiem funkcji stratega – nie można piastować dwukrotnie). Każdy kandydat przed objęciem urzędu zdaje specjalny egzamin (co teoretycznie eliminuje niekompetentnych), a po swojej kadencji składa sprawozdanie. Osiągnięcia starożytnego Egiptu – co wynaleźli starożytni Egipcjanie? Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała trzy tysiące lat i w tym czasie zdołała dokonać wielu osiągnięć, które imponują nawet dziś. Co wynaleźli mieszkańcy królestwa faraonów? Demokratyczne organy Zgromadzenie ludowe, czyli eklezja. Najważniejszy ustrojowy organ. Udział mógł w nim brać każdy obywatel, ale warunkiem było przejście obowiązkowego dwuetapowego szkolenia. Najważniejsze decyzje wymagały quorum, które stanowiło 6000 głosów (na ok. 40 tys. wszystkich uprawnionych obywateli). Pozostałe – zwykłej większości. Głosowano przez podniesienie rąk. Każdy głos był tak samo ważny. Od czasów Peryklesa za udział przysługiwało niewielkie wynagrodzenie (w celu zachęcenia obywateli do uczestnictwa). Najpierw obradowano na Agorze, czyli ateńskim rynku, potem na wzgórzu Pnyks. Rada 500. Jej kadencja trwała rok. Tak jak w wypadku każdego ateńskiego urzędu, obywatel mógł być jej członkiem tylko raz. Dzięki temu znaczna część populacji doświadczyła tego zaszczytu. Kandydaci musieli mieć minimum 30 lat, a zgłaszały ich poszczególne demy. Rada obradowała codziennie, zajmując się kwestiami finansowymi i polityki zewnętrznej. Rada przygotowywała porządek obrad Zgromadzenia Ludowego i pilnowała realizacji jego uchwał. Dyskutowała też wcześniej nad wnioskami, które trafią na obrady Zgromadzenia. Mimo że większość decyzji Rady wymagała akceptacji Zgromadzenia, organ ten miał dość szeroką autonomię. Sąd ludowy. Sędziowie w Atenach byli wybierani drogą… losowania spośród chętnych obywateli. Było ich 6000. Sędziowie składali przysięgę, za której złamanie sankcję stanowiła klątwa. Trybunały były liczne i gromadziły kilkuset sędziów, a w skrajnych przypadkach nawet więcej. Zamysłem takiego rozwiązania było utrudnienie ewentualnych prób skorumpowania sędziowskiego gremium. Stratedzy. 10 urzędników wybieranych na roczną kadencję, każdy z jednej fyli. Dowodzili oni oddziałami wystawianymi przez poszczególne fyle. Urząd ten nie był związany z wynagrodzeniem, dlatego mogły go sprawować tylko osoby zamożne. Ostracyzm. Procedura pozbawienia praw publicznych i skazania na wygnanie. Raz w roku Zgromadzenie Ludowe decydowało o tym na specjalnych glinianych tabliczkach (nazywanych ostrakonami). Usuwano z miasta tych, którzy zdaniem ludu zagrażali demokracji. Wady ateńskiej demokracji Ateńska demokracja to prawdziwy fenomen. Na niej wzorowane były rozwiązania rzymskie. Platon, przeciwnik demokracji, widział jednak w ateńskiej polityce schlebianie masom i upadek naturalnych hierarchii opartych na wiedzy czy doświadczeniu. Uważał, że w tym systemie wygrywają ci, którzy umieją przypodobać się tłumowi i nim manipulować. Ostracyzm, w teorii służący zapobieganiu tyranii i skupieniu nadmiernej władzy w rękach jednej osoby, w istocie można było wykorzystać do brudnych rozgrywek politycznych. Na ostracyzm skazano np. ojca Peryklesa.
Senat rzymski: 10 wieków ekskluzywnego klubu władzy
Trudno o instytucję, która może się szczycić tak długim trwaniem. Wielkość, charakter i ustrój Rzymu się zmieniały, a senat rzymski wciąż pozostawał jego symbolem.
W tym artykule: Senat rzymski w okresie królewskim Senat rzymski w okresie republiki Czym zajmował się senat rzymski Organizacja obrad senatorów Stronnictwa senackie Senat w okresie cesarstwa Rzymska spuścizna Przez ponad tysiąc lat istnienia starożytnego Rzymu, czyli od VIII w. p.n.e. do V w. n.e., w kraju tym w takiej czy innej formie funkcjonował senat rzymski (łac. „Senatus"). Źródłosłowem tego pojęcia jest łacińskie „senex” (starzec, stary), bo była to forma rady starszych. Oczywiście wraz z politycznymi zmianami w najpierw wzrastającym, a potem gasnącym imperium rola senatu rzymskiego się zmieniała. Ze względu jednak na swoją trwałość i charakter stanowił on ostoję i symbol ciągłości państwa. Członkostwo w tym gremium oznaczało zaś nobilitację i stanowiło dowód przynależności do społecznej elity. Zasadniczo w jego historii można wyróżnić trzy fazy: okres królewski, okres republiki, okres cesarstwa. Senat rzymski w okresie królewskim W czasie od założenia miasta (przyjmuje się tu 753 rok p.n.e.) aż do powstania republiki na przełomie VI i V w. p.n.e. było to ciało doradcze władcy. Według tradycji Romulus wyznaczył 100 senatorów, później ich liczebność wzrosła do 300. Ponieważ najważniejsze decyzje podejmował król, kompetencje senatu nie były wielkie. W okresie bezkrólewia spośród swego grona wybierał on jednak 10 interreksów, czyli osoby cyklicznie (przez 5 dni każdy) sprawujące władzę do czasu wyboru nowego władcy. Interreksi wskazywali też kandydata na króla. Senat rzymski w okresie republiki To czas świetności senatu i jego największego znaczenia w państwie. Wzrost roli senatu wynikał z faktu, że funkcja senatora była dożywotnia. Tymczasem wszystkie ważne urzędy państwowe były kadencyjne, a kadencje – krótkie. Co więcej, członkami senatu zostawali wysocy urzędnicy właśnie. Listę senatorów co pięć lat aktualizowali cenzorzy, urzędnicy odpowiedzialni za spisy ludności, jej majątków i czuwanie nad moralnością obywateli Rzymu. Cenzorzy proponowali senatowi dokooptowywanie nowych członków i usuwanie z tego zacnego ciała osób splamionych swoimi czynami. Żeby zostać senatorem, oprócz nieposzlakowanej opinii trzeba też było mieć ponad 45 lat, pochodzić z wpływowego rodu i mieć majątek osobisty przekraczający 400 tys. sestercji. Czym były polis w starożytnej Grecji? Miasta-państwa odegrały ogromną rolę w kształtowaniu cywilizacji europejskiej Polis nie były jedyną formą organizacji społeczeństwa i państwa w starożytnej Grecji. Nie ulega jednak wątpliwości, że Hellada kojarzy się przede wszystkim z miastami-państwami, które ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polis-czym-byly-w-starozytnej-grecji-charakterystyka-i-ciekawostki-fot-prisma-universal-images-group-via-getty-images-65130d9.jpg" width="938" height="547" alt="Polis – czym były w starożytnej Grecji? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Prisma/Universal Images Group via Getty Images)" title="Polis – czym były w starożytnej Grecji? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Prisma/Universal Images Group via Getty Images)" /> Czym zajmował się senat rzymski W okresie republiki znaczna część ustawodawstwa pozostawała w gestii zgromadzeń ludowych. Senat rzymski natomiast stanowił swego rodzaju kolegialną głowę państwa, z kompetencjami obejmującymi najważniejsze obszary jego funkcjonowania. Finanse. Do kompetencji senatu z zakresu tej dziedziny należało zarządzanie skarbem, czyli wprowadzanie nowych podatków. Ponadto przyjmował budżet, zarządzał publiczną ziemią i robotami publicznymi. Armia. Senat mianował i odwoływał wodza armii, ustalał liczebności wojska, wydawał zgodę na triumfalny wjazd do Wiecznego Miasta dla zwycięskich wodzów. Polityka zagraniczna. Senat w imieniu Rzymu wypowiadał wojny i zatwierdzał traktaty pokojowe, negocjował umowy międzynarodowe, przyjmował poselstwa obcych państw i wysyłał własne. Nadzorował relacje ze sprzymierzeńcami. Polityka wewnętrzna. Senat decydował o powołaniu dyktatora i powierzeniu mu władzy (co wiązało się z ograniczeniem wielu praw obywatelskich). Zatwierdzał postanowienia zgromadzeń ludowych. Kontrolował administrowanie prowincjami i wyznaczał ich zarządców. Religia. W tej dziedzinie senat inicjował organizowanie nowych kultów, zakazywał już istniejących, dedykował bogom świątynie itp. Sądownictwo. Nie bez znaczenia był też fakt, że w gestii senatu leżało sądzenie jego członków i ich rodzin. Organizacja obrad senatorów Posiedzenie senatu Rzymu odbywało się na wniosek widzących taką potrzebę wyższych urzędników (czyli konsula, dyktatora, pretora lub trybuna ludowego). Senatorowie na będący przedmiotem obrad temat wypowiadali się według starszeństwa. W istocie nie byli więc równi. Najważniejszy był princeps senatus, pierwszy na aktualizowanej co pięć lat liście senatorów. To on w dyskusji zawsze wypowiadał się jako pierwszy. Potem głos zabierali inni, według rangi sprawowanych wcześniej urzędów państwowych. Najważniejszy głos tym samym mieli byli konsulowie, najwyżsi urzędnicy Rzymu. Taki stan rzeczy powodował, że senatorowie mniej ważni w praktyce nie mieli okazji wypowiedzenia się. Zazwyczaj wniosek o głosowanie padał bowiem, zanim mogli dojść do głosu. (Zwłaszcza że długość i temat wystąpień nie były w żaden sposób reglamentowane). Głosowanie było jawne. Dokonywało się przez przejście na jedną lub drugą stronę sali obrad (stąd senatorowie „drugoligowi” zwani byli senatores pedearii (od łac. pedes, stopy). Jak można się domyślać, czasem niektórym senatorom towarzysze pomagali podjąć decyzję siłą. Posiedzenia odbywały się w gmachu Curia Hostila na Forum Romanum, ale bywały też organizowane w świątyniach. Trwały od wschodu do zachodu słońca. Jak wszystkie publiczne działania w starożytnym Rzymie były poprzedzane wróżbami. Nie obradowano w czasie świąt religijnych. Posiedzenia kończyły się spisaniem protokołu. Siedem cudów świata starożytnego budziło powszechny zachwyt. Do dziś przetrwał tylko jeden z nich Te budowle zostały uznane za najwspanialsze pomniki ludzkiego geniuszu. Siedem cudów świata starożytnego jednak nie przetrwało – wyjątkiem jest piramida Cheopsa. Co stało się z resztą, k... Stronnictwa senackie Najbogatsi i najbardziej wpływowi senatorowie wśród mniej ustosunkowanych organizowali frakcje, które pomagały im realizować koncepcje polityczne i zwiększały ich wpływy. W II w. p.n.e. w senacie uformowały się jednak dwa podstawowe stronnictwa: optymatów i popularów. Ci pierwsi reprezentowali interesy arystokratycznych, możnych rzymskich rodów. Ci drudzy – plebejuszy. Optymaci zasadniczo torpedowali próby demokratyzacji ustroju podejmowane przez popularów. Przede wszystkim starali się nie dopuścić do politycznych stanowisk ludzi bez arystokratycznych korzeni, pochodzących z prowincji. A właśnie to było celem popularów. Chcieli oni też dalszych podbojów, podczas gdy optymaci opowiadali się za zakończeniem ekspansji i konsolidacją państwa w istniejących granicach. Senat w okresie cesarstwa W I w. p.n.e. skład senatu wzrósł najpierw do 600 osób (w czasie dyktatury Sulli), a za panowania Juliusza Cezara do 900 senatorów. W okresie cesarstwa pozycja senatu wyraźnie się zmieniła. Formalnie kosztem zgromadzeń ludowych zyskał on nowe kompetencje ustawodawcze czy sądownicze. Teoretycznie wybierał też nowego cesarza. W praktyce jednak zaczął tracić na znaczeniu, ponieważ polityczna przewaga cesarzy była zbyt duża. W tym czasie to cesarz był princeps senatus i miał przywilej mianowania senatorów. Władcy zaczęli traktować senat jako maszynkę do automatycznego zatwierdzania ich decyzji. Wraz z upadkiem starożytnego Rzymu erodowała też jego główna polityczna instytucja, stając się w końcu czymś na kształt rady miejskiej Rzymu. Rzymska spuścizna Klasyczna republika rzymska z okresu przed pryncypatem, czyli rządami jednostki (wprowadzonymi w 27 r. p.n.e. przez Oktawiana Augusta) stała się źródłem ustrojowych rozwiązań funkcjonujących w naszych czasach. Dziś większość krajów na świecie to (przynajmniej formalnie) republiki, mające ciała przedstawicielskie. W bardzo wielu krajach (np. w Polsce i Stanach Zjednoczonych) senatem nazywa się wyższą izbę dwuizbowego parlamentu. W Polsce terminem tym określany jest też kolegialny organ szkół wyższych. I choć np. w Polsce politycznie senator znaczy dziś mniej niż poseł, słowo to wciąż kojarzy się z dostojeństwem i prestiżem.
Fenicjanie nie byli liczni i nie mieli wielkich zasobów. Jak zdołali stać się potęgą?
Choć Fenicjanie na arenę dziejów weszli przed trzema tysiącami lat, można ich uznać za lud pod wieloma kulturowymi względami zdumiewająco nowoczesny.
W tym artykule: Kim byli Fenicjanie? Tak Fenicjanie poszerzali strefę wpływów Fenicjanie i pieniądze Fenicjanie i alfabet Starożytni globaliści Kartagina, czyli fenickie mocarstwo Według biblijnej historii Fenicjanie wywodzili się od Kanaana, wnuka Noego. Niektóre starożytne źródła mówią, że na swoje ziemie u podnóży libańskich gór przywędrowali znad Zatoki Perskiej. Prawdopodobnie jednak ich kultura wyewoluowała na terenach dzisiejszego Libanu, północnego Izraela i zachodniej Syrii, gdzie pojawili się na początku III tysiąclecia p.n.e. Kim byli Fenicjanie? Fenicja nie stanowiła jednolitego państwowego terytorium, ale federację miast-państw połączonych językiem i kulturą. Rządzili nimi królowie przy ważnym udziale arystokracji. Fenicjanie zajmowali stosunkowo niewielki obszar, ciągnący się wąskim przybrzeżnym pasem szerokości maksimum 50 km. Ta przybrzeżna kraina u stóp gór Liban (sięgających 3 tys. m n.p.m.) stanowiła łącznik między Egiptem a Mezopotamią. To tędy szły szlaki handlowe łączące obie cywilizacje. Było to położenie niekorzystne z punktu widzenia geopolitycznego (presja silniejszych sąsiadów chcących panować nad strategicznie ważnym obszarem), ale także geograficznego. W górzystej krainie trudno było bowiem rozwijać rolnictwo, choć w żyznych nadmorskich dolinach Fenicjanie prowadzili wydajne uprawy tarasowe. Mimo to ze wspomnianych ograniczeń zdołali uczynić atut. Tak Fenicjanie poszerzali strefę wpływów Począwszy od XII w. p.n.e. rozwijali swój zdumiewający potencjał. Warunki im sprzyjały, bo kontrolujący te ziemie Egipt osłabł, zaś potężna Asyria jeszcze nie zgłosiła do nich swoich pretensji. Choć prawdopodobnie nigdy nie byli zbyt liczni i nie mieli wielkiej armii, spenetrowali niezwykle rozległe obszary. Za ich ojczyznę w zasadzie można by uznać morze. Libańskie góry porastały piękne cedrowe lasy, dające doskonały budulec okrętowy. Fenicjanie z powodzeniem z niego skorzystali, gdy ok. XII w. p.n.e. doszło do technologicznego przełomu w budowie statków. Zaczęli wtedy wodować jednostki znacznie dłuższe niż 10-metrowe, napędzane głównie siłą wiatru, a mniej wiosłami. To pozwalało im rozwijać handel dalekomorski i zakładać faktorie na najdalszych wybrzeżach Morza Śródziemnego. Docierali do Półwyspu Iberyjskiego, a nawet dalej, do Madery, Wysp Kanaryjskich (choć tego dokonali Kartagińczycy), Azorów. Ich najważniejszymi ojczystymi ośrodkami były Tyr, Sydon, Byblos, Akka, Berytus (dziś Bejrut). Z oczywistych względów wszystkie te miasta leżały nad morzem. Fenicjanie nie mieli poczucia terytorialno-politycznej jedności. Kroniki egipskie podkreślają polityczne rozbicie Fenicji i wewnętrzną rywalizację między ośrodkami. Nawet kolonie nie były podporządkowane centrum. Przedstawicieli tego ludu cechowała odwaga i przedsiębiorczość, a ich ekspansja nie miała charakteru militarnego. Stawiali raczej na związki ekonomiczne, negocjacje i porozumienia. Lokowali swoje placówki i faktorie na terenach, które zazwyczaj miały swoich władców, a mimo to ci zgadzali się na nie, wiedząc, że to oznacza handel. Byk z brązu – straszna tortura, którą wymyślono w starożytności. Kto został zabity w ten sposób? Byk z brązu był jedną z najstraszniejszych tortur, jakie wymyślono w starożytności. Ten sposób kaźni polegał na zamknięciu skazańca wewnątrz spiżowego byka, a następnie rozpaleniu pod... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byk-z-brazu-straszna-tortura-ktora-wymyslono-w-starozytnosci-kto-zostal-zabity-w-ten-sposob-fot-heritage-art-heritage-images-via-getty-images-0cf715d.jpg" width="869" height="700" alt="Byk z brązu – straszna tortura, którą wymyślono w starożytności. Kto został zabity w ten sposób? (fot. Heritage Art/Heritage Images via Getty Images)" title="Byk z brązu – straszna tortura, którą wymyślono w starożytności. Kto został zabity w ten sposób? (fot. Heritage Art/Heritage Images via Getty Images)" /> Fenicjanie i pieniądze Zapewne negocjacyjną siłę Fenicjan bardzo wzmacniały ich pieniądze. Choć pieniądze w formie monet pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie w kilku miejscach na ziemi, długo przypisywano ich wynalezienie Fenicjanom. I nawet jeśli to nie oni je wymyślili (uczeni mówią dziś, że narodziły się w Lidii, gdzie bito je już ok. 650 r. p.n.e. z występującego w tamtejszych rzekach naturalnego stopu srebra i złota zwanego elektrum), to na pewno je spopularyzowali. Jak wiadomo, potrzeba jest matką wynalazku. A jako naród żeglarzy i kupców nawiązujących kontakty handlowe z różnymi ludami i regionami potrzebowali środka ułatwiającego wymianę. Standaryzacja w postaci takich samych wagowo kawałków kruszcu z odbitym znakiem władcy gwarantującym rzetelność to było coś, co kupieckie życie znakomicie ułatwiało. Nie trzeba już było ciąć i ważyć cennego metalu. Łatwo było przeliczać wartość. Fenicjanie podchodzili do pieniędzy bardzo kreatywnie. Ich innowacją było zastosowanie specjalnych glinianych tabliczek zamiast przewożenia kruszcu. Było to coś w rodzaju czeku. Wypada więc uznać ich za prekursorów obrotu bezgotówkowego. Fenicjanie i alfabet Na początku było pismo obrazkowe, w którym znak oznaczał słowo. Egipskie hieroglify stanowiły modyfikację tego zapisu. Pismo klinowe zaś było jeszcze dalej idącym uproszczeniem tych znaków, które stały się symboliczne. Mimo to znaków wciąż było bardzo dużo. Fenicjanie podeszli do tego problemu z innej strony. Powiązali znaki z konkretnymi dźwiękami i na bazie pisma proto-kananejskiego stworzyli alfabet, który składał się z 22 znaków. Potem poprzez różne modyfikacje stał się on podstawą alfabetu greckiego, hebrajskiego, łacińskiego, arabskiego i niemal wszystkich innych. Alfabet fenicki powstał ok. XIII w. p.n.e. Charakterystyczne było to, że nie miał samogłosek. Te odczytywano z kontekstu (trochę jak w „Kole fortuny”). Alfabet taki nazywamy abdżarem. Zapisu dokonywano od lewej do prawej, co odziedziczyły po nim alfabety hebrajski i arabski. Zachowało się stosunkowo niewiele, w dodatku krótkich inskrypcji w tym języku fenickim, na ruinach budowli. Dlatego z jego istnienia zdano sobie sprawę stosunkowo późno, a zrekonstruowany został dopiero w roku 1904. Co ciekawe, mimo tej lingwistycznej kreatywności Fenicjanie o sobie nie napisali wiele. Większość informacji, jakie mamy na ich temat, pochodzi od ich wrogów, np. Hebrajczyków. Stosując pismo wynalezione przez Fenicjan, formułowali oni mało pochlebne opinie na ich temat. Jak to o sąsiedzie z niezwykłą ręką do interesów, któremu łatwo przypisać niecne uczynki czy pobudki. Przedstawiano ich zazwyczaj jako szubrawców. Starożytni globaliści Kraina, którą zamieszkiwali Fenicjanie, nie sprzyjała rolnictwu, stąd środki do życia musieli zdobywać gdzie indziej. Przede wszystkim prowadzili morski handel metalami, które pozyskiwali poprzez swoje liczne kolonie. Np. srebro, cynę, ołów i złoto importowani z Hiszpanii, miedź z Cypru, zaś złoto z Afryki. Żyli nie tylko z kupieckiego pośrednictwa, ale też z eksportu. Wyspecjalizowali się np. w obróbce metali, rozwijając wytwórstwo przedmiotów z brązu. Wspaniałe libańskie cedry wysyłali choćby do Egiptu. Przejęli też od Egipcjan technikę wytapiania szkła i osiągnęli w jego produkcji wielką biegłość. No i przede wszystkim – produkowali tkaniny w kolorze purpury tyryjskiej (od miasta Tyr). Źródłosłowem nazwy Fenicja jest greckie słowo phoinos oznaczające „krwistoczerwony”. Barwnik ten uzyskiwano z rozkolców, drapieżnych morskich ślimaków. Choć wytwarzano go w wielu miejscach, Fenicjanie zachowali monopol na produkcję barwnika w najbardziej pożądanym odcieniu purpury, uzyskując najwyższe ceny. Niektórzy utrzymują, że wymyślili też mydło, czyli mieszankę tłuszczu, ługu sodowego i substancji zapachowych. W Europie odkryto niezwykle rzadką arabską inskrypcję. Pochodzi z okresu średniowiecza Archeolodzy, którzy prowadzili wykopaliska na Malcie, odnaleźli fragment wapiennej steli, na której znajdowała się arabska inskrypcja. Odkrycie rzuca światło na historię wyspy, gdy zamieszk... Kartagina, czyli fenickie mocarstwo Niezwykłe spektakularnym sukcesem Fenicjan, choć innego rodzaju niż poprzednie, była również Kartagina. Ta fenicka kolonia, wyrosła z ducha i talentów tego przedsiębiorczego ludu. Założona na przełomie IX i VIII w. p.n.e. na wybrzeżu naprzeciw Półwyspu Apenińskiego, na początku była portem dla kupców. Ale dzięki zyskownemu pośrednictwu w handlu z ludami Afryki błyskawicznie zdominowała swoje otoczenie. Sama stała się centrum dla rozległej sieci handlowych placówek w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Kolonizując Półwysep Iberyjski i Sycylię, stawała się mocarstwem hamującym ekspansję Rzymu. Handel, rywalizacja, kreatywność, otwartość na kontakty z innymi ludami i gotowość do podejmowania ryzyka – dzięki tym cechom Kartagina odniosła niebywały sukces ekonomiczny. Sama stawała się fenickim centrum, bo w Libanie potęgi Asyryjczyków i Persów osłabiały najprężniejsze miasta starej Fenicji, przede wszystkim Tyr. Miała też wyjątkowo sprawną flotę wojenną. Kartaginę ostatecznie zniszczyli Rzymianie. Ale kto wie, jak wyglądałby dziś świat, gdyby rozstrzygającą bitwę Rzymian i Kartagińczyków pod Zamą w 202 r. p.n.e. wygrali jednak ci ostatni…
Cesarz Kaligula rządy w Rzymie zaczynał jako liberał. Tyranem stał się wskutek choroby
Kaligula jako cesarz Rzymu miał władzę absolutną i mógł zarządzić wszystko, nawet działania naprawdę szalone. Drugą stroną tego medalu było wiszące nad władcą nieustanne zagrożenie utratą życia.
W tym artykule: Kaligula dojrzewał w skrajnych warunkach Dobry cesarz Kaligula Zły cesarz Kaligula Szaleństwa Kaliguli Uzasadnione wątpliwości historyków Cesarska władza Kaliguli nad Rzymem trwała krótko, od 18 marca roku 37 do 24 stycznia roku 41 n.e. Panował jako Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus. Był synem Germanika, popularnego wodza rzymskiego, który stacjonował z wojskiem nad Renem, mając przy sobie rodzinę. Tu warto wspomnieć, że Germanik odrzucił ofertę zbuntowanych legionów, chcących uczynić go cesarzem. Wśród legionistów Kaligula często paradował w żołnierskich podkutych sandałach zwanych caligae. Stąd przydomek Caligula, czyli Sandałek. Kaligula dojrzewał w skrajnych warunkach W roku 19 n.e. ojciec Gajusza umarł w Antiochii. Mówiło się, że zejść z tego świata pomógł mu zazdrosny o popularność cesarz Tyberiusz. Na rodzinę Kaliguli spadły wówczas prześladowania. Zwłaszcza, że po śmierci popularnego Germanika lud cesarstwa pogrążył się w autentycznej żałobie, co władcy nie mogło się podobać. Mozaika ze statku Kaliguli przez prawie 50 lat służyła jako stolik kawowy Po wielu latach mozaika Kaliguli wróciła do Muzeum Statków Rzymskich w Neri. Matka chłopca, Agrypina Starsza, została zesłana na wyspę. Dwóch starszych braci na rozkaz cesarza zgładzono. Najstarszy z trójki, Neron, został zmuszony do samobójstwa, a średni Druzus zagłodzony na śmierć. Kaligula przeżył, bo uznano, że był za mały, by zagrozić władcy. Ale Tyberiusz, który z dala od Rzymu, na wyspie Capri, oddawał się rozmaitym wyuzdanym praktykom, i tak przez sześć lat trzymał go w niewoli pod swoim okiem. Gajusz nie mógł tam ufać nikomu. Przetrwał w warunkach prowokacji, podstępów, zawiści i brutalności. Regularnie obserwował – podobno z wielką przyjemnością – tortury. Udawał, że polityka go nie interesuje. Ten czas z pewnością odbił się na jego psychice. Władzę zdobył dzięki niejakiemu Makronowi, prefektowi pretorianów. Po pierwsze, Makron przyczynił się do zejścia z tego świata cesarza Tyberiusza. Po drugie, pomógł Gajuszowi zostać jedynowładcą. W swoim testamencie Tyberiusz wskazał bowiem dwóch swoich następców mających współrządzić. Byli to Gajusz oraz Tyberiusz Gemellus, wnuk cesarza. Dzięki działaniom Makrona senat unieważnił jednak wolę zmarłego władcy. Rolę łącznika między oboma panami pełniła żona Makrona, Ennia, będąca jednocześnie kochanką Gajusza. Dobry cesarz Kaligula Objęcie rządów przez nowego cesarza rzymski lud przyjął z wielkimi nadziejami. „Tak uzyskawszy tron, spełnił najgorętsze życzenia narodu rzymskiego lub, powiem raczej, całego rodu ludzkiego, jako władca szczególnie upragniony przez większość mieszkańców prowincyj i żołnierzy, gdyż znali go przeważnie jeszcze jako niemowlę” – pisze Swetoniusz w „ Żywotach cezarów”. I faktycznie, Kaligula zaczął jak prawdziwy liberał. Oto bowiem młody, 25-letni cesarz pozwolił na powrót osobom skazanym przez jego poprzednika na zesłanie i anulował jeszcze trwające procesy. Nie akceptował donosów. Wrócił do jawności finansów i publikowania rachunków państwowych, czego Tyberiusz zaniechał. Wygnał ze stolicy ludzi wsławionych ekonomicznymi przekrętami i rozwiązłością. Kazał opublikować dzieła opozycyjnych historyków, które Tyberiusz bezwzględnie niszczył. Wprowadził liczne ulgi podatkowe. No i ostatnie, ale nie najmniej ważne – urządzał fantastyczne igrzyska, co rzymski lud naprawdę uwielbiał. Popularność cesarza szybowała. Nic więc dziwnego, że wieść o jego chorobie wywołała żałobę. Na co Kaligula zapadł – nie wiemy. Może była to jakaś choroba mózgu, może załamanie nerwowe. Dość że rokowania nie były dobre. W intencji cesarza składano liczne ofiary ze zwierząt, prosząc bogów o jego powrót do zdrowia. Byli tacy, którzy ofiarowywali na tę okoliczność własne życie. I bogowie wysłuchali żarliwych próśb cesarskich poddanych, bowiem Kaligula wyzdrowiał. Na zgubę niektórych błagających. Bo choć cesarz wciąż był ten sam, to jednak nie taki sam. Zły cesarz Kaligula Jesienią 37 r. n.e., po zaledwie kilku miesiącach w roli dobrego władcy, Kaligula stał się prawdziwym tyranem. Zaczął skazywać na samobójstwa, czyli nakazywać ich popełnienie. W ten sposób pozbył się Tyberiusza Gamellusa, z którym według testamentu poprzedniego cesarza miał dzielić władzę. Podobnie potraktował prefekta Makrona, któremu władzę zawdzięczał. Potem jego żonę, a swoją kochankę. Tak też usunął z tego świata własnego teścia. Zaczął też opróżniać zasobny skarbiec cesarstwa. Jego poprzednik, Tyberiusz, sprawny administrator, a przy tym skąpiec, zostawił go bowiem w bardzo przyzwoitym stanie. A gdy pieniędzy brakowało, Kaligula znalazł źródło dodatkowe źródło dochodów: konfiskaty wielkich majątków pod wydumanymi pretekstami. Szaleństwa Kaliguli Cesarz miał mniej lub bardziej kosztowne ( a czasem wręcz zyskowne) zachcianki, ekstrawagancje i szaleństwa. Oto najsłynniejsze z nich: Ogłosił się bogiem i kazał zbudować w Rzymie poświęconą sobie świątynię. Mianował też kapłanów swojego kultu, za co wyróżnieni tym zaszczytem szczęśliwcy musieli płacić miliony. Zmusił wszystkich składających śluby w intencji jego wyzdrowienia, aby dokładnie je wypełnili. A, przypomnijmy, niektórzy ofiarowywali własne życie. Nad Zatoką Neapolitańską kazał ustawić w dwóch rzędach dwa tysiące okrętów i zatopić je, by następnie usypać na nim trzykilometrowy most łączący Baje i Puteole. Na tej niezwykłej konstrukcji urządzał sobie przejażdżki ze świtą. Okręty oczywiście były zarekwirowane, a taka wyrwa we flocie wywołała poważne perturbacje w handlu. W Puteolach zaprosił publiczność na poświęcenie mostu, a potem kazał z wybrzeża zepchnąć ludzi w morze. Pijał perły rozpuszczone w occie i karmił gości potrawami z płatkami złota. Jego koń trzymany był w marmurowej stajni i miał własnych niewolników. Podobno cesarz nosił się też z zamiarem mianowania go konsulem. Na ślubie Pizona i Orestylli zabrał pannę młodą jako swoją żonę, by zaraz potem ją odprawić. Dla chwilowego kaprysu odbierał też żony dostojnikom, nie zważając na jakiekolwiek normy i obyczaje. Ze wszystkimi swoimi siostrami (a zwłaszcza z ukochaną Druzyllą) był bardzo związany emocjonalnie i miał kazirodcze stosunki. Miał zmusić swoje siostry do nierządu, by następnie wygnać je z powodu niemoralnego prowadzenia się. Cesarz Kommodus był wyjątkowo okrutny i nieudolnie rządził Rzymem. Spotkała go za to straszna śmierć Historia rządów Kommodusa, syna i dziedzica jednego z najwybitniejszych władców Rzymu, jednoznacznie udowadnia, że jabłko nie zawsze pada blisko od jabłoni. Następca Marka Aureliusza zapisa... Wiodąc taki żywot, cesarz spokojnej śmierci oczywiście nie doczekał. Zginął z rąk spiskowców, którzy zaatakowali go w drodze z igrzysk na odpoczynek do pałacu, zadając mu kilkadziesiąt ran. Motywem bezpośrednich sprawców – oficerów gwardii cesarskiej – była zemsta za szyderstwa, jakimi władca ich obdarzał. Spisek był jednak dużo szerszy i obejmował wielu senatorów, zmarginalizowanych i obawiających się o własne życie. Uderzyli więc pierwsi. Uzasadnione wątpliwości historyków Problem z Kaligulą jest jeden. Otóż większość z tego, co o nim wiemy, pochodzi z „Żywotów cezarów” Swetoniusza. Jedno źródło to stanowczo za mało, by uznać wszystkie zamieszczone w nim rewelacje za prawdziwe. Zwłaszcza że autor nie uchodzi za wzór obiektywizmu. Trzeba pamiętać, że propaganda polityczna nie jest wymysłem naszych czasów. Uznanie cesarza za zwyrodnialca czyniło jego zabójstwo czynem jakoś usprawiedliwionym. I może to było celem Swetoniusza. Natomiast czasy Kaliguli były brutalne, więc okrucieństwo cesarza nie jest znów aż tak niezwykłe. Czy i jak bardzo odbiegał od normy, już się chyba nie dowiemy.
Meteory: klasztory na greckich masywach skalnych. Historia i zwiedzanie
Meteory - mnisie miasto pośród chmur. Wykute w skale klasztory górujące nad Greckimi dolinami. Tu to, co ziemskie styka się z niebem.
Dokąd udałbyś się w poszukiwaniu odosobnienia i kontaktu z tym co duchowe? Na dno najgłębszych oceanów czy na górskie szczyty? Greccy mnisi wybrali to drugie żeby z wyżyn modlić się do swojego boga. Ich dom powstał niedaleko miasta Kalambaka, położonego na Nizinie Tesalskiej, a jego nazwa w języku miejscowych znaczy „wzniesiony w górę, będący wysoko w powietrzu”. Meteory - monastyry na skałach W Grecji z zielonej Niziny Tesalskiej wyrastają do 600 m ponad poziom morza piaskowcowe ostańce. Miliony lat erozji nadały im niezwykłe obłe kształty. Jakby tego było mało, na szczytach krawędzie skał przechodzą gładko w ściany budowli zwieńczone rdzawymi dachami. Przed nami Meteory. Cały ich rój. Dzisiaj tylko sześć z tych prawosławnych monastyrów (cztery żeńskie i dwa męskie) jest dostępnych dla turystów, choć wzniesiono ich przez wieki 24, każdy na innej skale. Współczesna „duchowa obsada” – co najwyżej kilkuosobowa, a i to nie we wszystkich klasztorach – to zaledwie drobna część tej, która w czasach świetności, w XVI w., żyła w ich murach. Meteory - powstanie Dlaczego powstały Meteory? Z potrzeby odosobnienia, porzucenia świata, poświęcenia się modlitwie, dla niezwykłego poczucia zawieszenia w przestworzach. Ale też bezpieczeństwa, jakie dawała ucieczka pod niebo. Jak powstały te greckie klasztory? Tak naprawdę nie wiadomo. Według jednej z teorii na początku były linki przyczepione do latawców, które umożliwiły zainstalowanie pierwszych sznurowych drabinek. Choć możliwe, że były to po prostu niezwykłe umiejętności wspinaczkowe jakiegoś śmiałka. Jedno jest pewne: zarówno wznoszenie, jak i potem życie w wybudowanych już monastyrach wymagało samozaparcia i hartu ducha. Ani dostanie się tu, ani funkcjonowanie, ani wydostanie nie było sprawą prostą. Jeszcze do początków XX w. wszelkie zaopatrzenie, wyposażenie i ludzi transportowano na górę w koszach lub siatkach na linie przymocowanej do kołowrotu (konstrukcja do obejrzenia w klasztorze św. Warłama), a między niektórymi skałami przemieszczano się po systemie drabin, czasem prawie pionowych, a czasem poziomych – trudno zgadnąć, które bardziej były niebezpieczne. Meteory - turystyka Zmieniający się świat, w tym potrzeby turystyki, wymusiły jednak wykucie schodów i zbudowanie solidnych pomostów. Pierwszy był wzniesiony na najwyższym ostańcu Wielki Meteor z 1336 r., założony przez Atanazego przybyłego z innej mnisiej republiki – góry Athos na Półwyspie Chalcydyckim. Trzeba jednak wyjaśnić, że monastyr stanowił jedynie nową formę i jakość w miejscowej kolonii odludków. Naturalne jaskinie Meteorów przyciągały bowiem i gościły pustelników od wieków, jakby sama natura swą niezwykłością skłaniała tu ludzi do duchowych poszukiwań. Dzisiaj o samotności w Meteorach nie ma mowy – wręcz przeciwnie. W sezonie turystycznym odgrywający rolę gospodarzy tych miejsc mnisi i mniszki zamieniają się de facto w pracowników agencji turystycznej. Próżno tam szukać wyciszenia i spokoju. Ale nad wrażeniami warto popracować. Trzeba jednak zapomnieć o samochodzie, podchodzić pieszymi szlakami, zwłaszcza w porze poza szczytem sezonu, i uwolnić wyobraźnię. Pooglądać barwne freski, czasem makabryczne sceny męczeństwa, jak te w Wielkim Meteorze. Cerkiewka, refektarz, pracownia bibliograficzna, dekorowane szkatułki z relikwiami, stare ikony, ogromna beczka na wodę, prymitywne kuchenne sprzęty – wszystko to są materialne pamiątki życia bardzo prostego. Braciszkowie, wydając niewiele, gromadzili bogactwa czerpane z należących do klasztorów posiadłości na równinach. Patrząc na sąsiednie ostańce i zieleń u podnóża Meteorów, w szumie wiatru można poczuć potrzebę zerwania się do lotu. Duchowego, rzecz jasna. Meteory - praktyczne informacje WARTO WIEDZIEĆ Na teren monastyrów można wchodzić tylko w długim ubraniu zakrywającym ramiona i kolana. W godzinach popołudniowych, między 13 a 15, następuje przerwa w zwiedzaniu większości klasztorów. Co więcej, w różnych dniach tygodnia różne klasztory są zamknięte dla turystów, zatem zwykle jednego dnia nie można zobaczyć wszystkich. Najlepiej zatrzymać się w położonym u podnóża Meteorów miasteczku Kalambaka (5 km od monastyrów, docierają tu autobusy z Aten) lub leżącej jeszcze bliżej celu wsi Kastraki (hoteliki i kempingi), a rankiem podchodzić do celu. KIEDY JECHAĆ? Najlepiej w okresie przed- lub powakacyjnym, gdy temperatury (co ważne zwłaszcza dla piechurów) i ruch turystyczny (dziesiątki turystów wysypujące się z autokarów) są mniejsze. JAK TAM DOTRZEĆ? Turyści najczęściej docierają do podnóża Meteorów z Aten, gdzie wsiadają na pociąg jadący do Kalampaki. Podróż trwa około pięciu godzin.