Flota napoleońska pokonana w niesamowitym stylu. To wszystko zasługa jednej osoby
Plan bitwy pod Abukirem zakładał okrążenie Francuzów, a potem ich jednoczesny ostrzał i ze sterburty, i z bakburty.
Spis treści: Werbowanie marynarzy Okręty liniowe Warunki w marynarce wojennej Anglicy gonią Francuzów Bitwa pod Abukir Zatopienie „L’Orient” Spektakularne zwycięstwo Anglików Wyobraź sobie, że znalazłeś się w niskim, dusznym pomieszczeniu. Wokół ciebie panuje półmrok, w którym zarysowują się postacie młodych mężczyzn zastygłych w jakimś niespokojnym oczekiwaniu. Ciężkie i zatęchłe powietrze, którym oddychasz, jest przesycone zapachem solonej wołowiny, fasoli i potu. Grobową ciszę zakłóca co chwila przenikliwe jęczenie drewnianej konstrukcji, nad którą znęca się wiatr i morskie fale. Niebawem odpalisz salwę burtową z wojennego okrętu. A jeszcze trzy miesiące temu prowadziłeś hulaszcze życie w portowych miastach Anglii. Werbowanie marynarzy Co jakiś czas zaciągałeś się na któryś z transportowców, by trochę zarobić, a potem wszystko przepijałeś w tawernach. Podczas jednej z takich nocnych hulanek spotkałeś bardzo miłego człowieka, który ochoczo stawiał ci kolejne piwa. Rozmawialiście sobie wesoło o życiu wilków morskich. Ale po jakimś czasie, gdy w twojej głowie alkohol zaczynał robić swoje, rozmowa z tym przyjaznym i szczodrym mężczyzną coraz bardziej zaczęła dryfować w stronę polityki. Po krótkim czasie połowa tawerny – łącznie z tobą – była owładnięta pijackim antyfrancuskim amokiem. Wszyscy wykrzykiwali wiwaty na cześć Royal Navy i złorzeczyli wschodzącej gwieździe francuskiej polityki: Napoleonowi. Dalej już nic nie pamiętasz. Następnego dnia rano zbudził cię krzyk oficera pokładowego. Zaganiał ciebie i jeszcze kilku innych półprzytomnych nieszczęśników do pracy. Tych, którzy się ociągali, częstował batem przez plecy. Ponad waszymi głowami łopotały żagle rozpięte na trzech masztach, czyli byliście już na morzu. W oddali znikały budynki Portsmouth, a wraz z nimi całe twoje młodzieńcze życie. Próbując odzyskać przytomność po wczorajszej pijatyce, przechyliłeś się przez nadburcie. Potwierdzają się najgorsze twoje przypuszczenia: w pijackim zwidzie podpisałeś kontrakt na służbę w Królewskiej Marynarce! Pod twoimi stopami, wzdłuż całej burty, ciągnęły się trzy rzędy ambrazur – otworów strzelniczych, przez które w razie potrzeby wystawiano złowieszcze nosy dział pokładowych. Stałeś się członkiem załogi okrętu liniowego: wojennego potwora z przełomu XVIII i XIX w., który mógł wypluwać z każdej ze swoich burt dosłownie żelazny grad kul armatnich. Okręty liniowe Tak w 1798 r. mógł wyglądać początek służby w eskadrze admirała Horatio Nelsona, której zadaniem było pilnowanie francuskiej floty w Tulonie. Wywiad brytyjski donosił, że Napoleon coś szykuje. Nie było jednak pewności, jaki jest jego plan: inwazja na Wyspy Brytyjskie, rejs do angielskich posiadłości w Indiach czy może atak na Turcję? Okręty Nelsona czuwały. Nazwa „okręt liniowy” pochodzi od sposobu prowadzenia morskich bitew, który upowszechnił się wraz z końcem XVII w. Wcześniej podstawową metodą pokonania przeciwnika był abordaż, a więc przejęcie wrogiej jednostki w drodze bezpośredniego starcia. Z czasem, gdy metalurgia europejska zaczęła stać na coraz wyższym poziomie i powstawały pierwsze manufaktury, artyleryjskie uzbrojenie okrętów zaczęło pozwalać na „rozniesienie” przeciwnika przy pomocy samych dział. A gdzie na statku zmieści się najwięcej stanowisk działowych? Ani na wąskiej rufie, ani tym bardziej na dziobie. Takim miejscem są oczywiście burty, które w pierwszej połowie XVIII w. najeżyły się działami. Na trzech pokładach największych statków liniowych znajdowało się od 78 do 120 dział. Najcięższe 36-funtówki były ustawiane na najniższym pokładzie działowym, tuż nad linią wody, co poprawiało stabilność okrętu. Jedno takie działo było obsługiwane przez 15 osób. Wyżej, na pokładzie środkowym, znajdowały się 24-funtówki i w końcu lekkie działa 16-funtowe na górnym pokładzie działowym. Zatem przeciętny okręt liniowy dysponował arsenałem od 30 do 50 dział na każdą burtę. Na wszystkich pokładach liniowca przebywało ok. 900 osób, w tym 150 żołnierzy piechoty morskiej. Najbardziej zatłoczony był dolny pokład działowy, na którym wspólnie spało i jadło ok. 450 osób. Poniżej linii wody znajdowały się ładownie oraz stanowisko chirurga. W czasie bitwy opatrywał rannych marynarzy, a w razie potrzeby amputował kończyny pokiereszowane kulami lub odłamkami okrętu. Warunki w marynarce wojennej Podstawową techniką prowadzenia bitew morskich stała się walka w tzw. szyku liniowym (zwanym również szykiem torowym). Polegała na ustawieniu własnych jednostek w jednej linii i skierowaniu burt wszystkich okrętów w stronę wroga. Walczące eskadry ostrzeliwały się salwami artyleryjskimi. Oczywiście taka taktyka wymagała od załogi żelaznej dyscypliny i dobrego wyszkolenia. Jednym z podstawowych problemów, z jakimi borykały się ówczesne jednostki, była kwestia komunikacji. Nawet gdy okręty znajdowały się w niedużej odległości, łopot żagli i szum morza uniemożliwiały skuteczną komunikację głosową. Najprostsze informacje i komendy dowódcy okrętów mogli przekazywać za pomocą kodu flagowego, jednak taka forma porozumiewania się pozostawiała wiele do życzenia. Dlatego większość kapitanów była informowana o zadaniach, jakie na nich miały spoczywać, w czasie bitwy lub jeszcze przed jej rozpoczęciem. Każdy wiedział, które wrogie jednostki ma ostrzeliwać, a podstawowym obowiązkiem każdej załogi było utrzymanie okrętu w szyku liniowym. Oczywiście ścisła dyscyplina odciskała swoje piętno na załodze. Marynarze wykonywali ciężką pracę w diabelskim rygorze, jaki narzucali im oficerowie. Zaśnięcie na wachcie – nie mówiąc o spowodowaniu wpłynięcia okrętu na mieliznę – było karane ciężką chłostą, którą wykonywano na środku górnego pokładu w obecności całej załogi i kapitana. W ogóle ówczesne okręty liniowe nie były przyjaznym dla człowieka miejscem. Ciasne i niskie pokłady wypełniał zaduch stłoczonych ludzkich ciał. Co roślejsi mężczyźni nie mogli się nawet w pełni wyprostować. Takie warunki sprzyjały plenieniu się wśród załóg rozmaitych chorób, w tym szczególnie śmiercionośnej żółtej febry, która dziesiątkowała marynarzy w czasie rejsów po tropikalnych zakątkach globu. W czasie wielotygodniowych rejsów solona wołowina zaczynała gnić, a w sucharach wiły siedliska robaki. Również słodka woda, magazynowana w wielkich bekach poustawianych w ciemnych ładowniach, po pewnym czasie nie zachwycała swoim zatęchłym smakiem. Anglicy gonią Francuzów W połowie maja 1798 roku nieprzyjazne wiatry wiejące u południowych wybrzeży Francji zepchnęły eskadrę Nelsona patrolującą okolice Tulonu na południe. Armada okrętów transportujących napoleońską armię – w tym trzynaście okrętów liniowych – wymknęła się Brytyjczykom. Na dodatek admirał Nelson stracił kontakt ze swoimi fregatami, które w owym czasie były oczami i uszami marynarki wojennej. Były szybsze i zwrotniejsze niż ociężałe liniowce i mimo że nie brały udziału w decydujących bitwach, to pełniły trudne do przecenienia funkcje zwiadowcze. Nelson, oślepiony utratą swoich fregat, rozpoczął poszukiwania francuskiej floty na wschodnich akwenach Morza Śródziemnego. Jednak jego działania zmieniły się w pogoń za duchem. 9 czerwca Napoleon dokonał inwazji Malty, a następnie skierował się już bezpośrednio ku brzegom Egiptu – jego wymarzonej, jak mniemał, bramy do Orientu. Tymczasem Nelson, oczywiście nie zdając sobie z tego spawy, wyprzedził okręty francuskie i dobił do Aleksandrii już 29 czerwca. Nie znalazłszy w tamtejszym porcie żadnych francuskich okrętów, pożeglował ku wybrzeżom Turcji. Nelson wraz ze swoimi oficerami zaczął w owym czasie dużo pić (dokumenty pokładowe mówią, że w pierwszym tygodniu lipca admirał i jego oficerowie wypili 9 butelek porto, 12 sherry i 20 butelek porteru). Nelson zdawał sobie sprawę, że jeżeli szybko nie odnajdzie wrogiej floty, której dał się wymknąć, to jego kariera w Royal Navy będzie skończona. Dodatkowo trapiło go niejasne podejrzenie, że Napoleon popłynął na zachód i np. właśnie dokonuje inwazji na Wyspy Brytyjskie. Wreszcie około 23 lipca 1798 r. do admirała dotarły wiadomości, z wolna rozchodzące się po archipelagach śródziemnomorskich wysp, że Napoleon wylądował w Egipcie. Okręty brytyjskiej eskadry ponownie pomknęły ku Aleksandrii. Rankiem 1 sierpnia Nelson dotarł do brzegów Egiptu. Od razu posłał przodem dwa okręty, by spenetrowały okolice aleksandryjskiego portu. Jednak Anglicy zastali tam jedynie dwa mniejsze liniowce i statki transportowe. Główne siły Francuzów były gdzie indziej. Dlatego Nelson wyekspediował dwa okręty – „Zealousa” oraz „Goliatha” – na wschód wzdłuż piaszczystych wybrzeży Egiptu. O godz. 14.40 odebrał flagowy komunikat od „Zealousa” mówiący o odnalezieniu trzynastu francuskich liniowców. Bitwa pod Abukir Wiceadmirał Brueys, który dowodził francuską flotą na Morzu Śródziemnym, zakotwiczył swoich trzynaście liniowców w zatoce Abukir. Od zachodu była ona osłonięta skalistym cyplem, na którego krańcu znajdowała się niewielka kamienna twierdza. Okręty francuskie, zgodnie z ówczesnymi kanonami morskiej sztuki wojennej, były ustawione w linię nieopodal skalistych płycizn zatoki. Większość ciężkich dział została przeniesiona na burty od strony morza, bowiem z tego właśnie kierunku spodziewano się ewentualnego ataku wrogich okrętów. W centralnym punkcie szeregu kotwiczył potężny liniowiec, a zarazem flagowy okręt admirała Brueysa – „L’Orient” ze 120 działami rozmieszczonymi na trzech pokładach. Żaden z angielskich liniowców nie dorównywał mu siłą ognia. Gdy Francuzi dostrzegli zbliżającą się eskadrę angielskich żaglowców, część ich załóg kopała właśnie studnie na piaszczystym brzegu. Była już godzina czwarta po południu i wszyscy spodziewali się, że Anglicy zaatakują dopiero następnego dnia. Prowadzenie bitwy w ciemnościach było bowiem wielce ryzykowne ze względu na możliwość pomyłkowego ostrzału własnych jednostek. Francuscy marynarze dość ospale powracali na swoje jednostki. Jednak eskadra Nelsona, bez wyraźnego planu bitwy, parła do ataku nie dochowując nawet szyku liniowego. Morski geniusz Nelsona polegał między innymi na tym, że pozwalał swoim kapitanom na improwizację. Przekazał tylko kodem flagowym informację, że atakuje czoło i środek francuskiej linii. Kapitan Foley, który dowodził „Goliathem”, pierwszy zbliżył się do kotwiczącego na szpicu całej francuskiej linii „Guerriera”. Zarówno Foleyowi, jak i Nelsonowi, który był już ze swoim 100-działowym „Vanguardem” w zatoce, przyszedł do głowy sprytny pomysł. Postanowili wśliznąć się między francuskie okręty a skaliste płycizny i zaatakować wroga od strony, z której ataku nikt się nie spodziewał. Faktycznie Francuzi pozostawili tam pas głębokiej wody. Cztery brytyjskie okręty bezlitośnie to wykorzystały. Wykonały ryzykowny, ale skuteczny manewr wpłynięcia między linię Francuzów a przybrzeżną płyciznę. Resztę eskadry Nelson poprowadził od zewnętrznej strony szyku francuskich okrętów. Tym samym czołowe jednostki francuskiego szeregu znalazły się w kleszczach krzyżowego ognia. Dodatkowo ich sytuację pogarszał fakt, że burty od strony brzegu miały słabiej uzbrojone. Zapadał zmrok, a obydwie floty rozpoczęły morderczą wymianę salw. Kule armatnie niszczyły maszty, takielunek i poszycie okrętów. Śmiercionośne drewniane drzazgi fruwały wokół marynarzy i oficerów, zbierając równie dużo ofiar, co armatnie kule obrywające kończyny i głowy. W czasie bitwy szczególnie złą sławą cieszyły się tak zwane rzeźnie, czyli środkowe przedziały pokładów artyleryjskich. To właśnie tam ginęło lub zostawało kalekami najwięcej marynarzy. Zatopienie „L’Orient” Około ósmej wieczorem, gdy panowały już ciemności, jeden z brytyjskich okrętów – „Bellerophon” – został wyeliminowany. Nieopatrznie podjął walkę z potężniejszym „L’Orientem”, co przypłacił utratą wszystkich trzech masztów. Kapitan rozkazał przeciąć kotwicę i „Bellerophon” zdryfował na pełne morze. Jego miejsce zajął jednak „Swiftsure”, który zacumował prostopadle do dziobu „L’Orient”. Dzięki temu mógł ostrzeliwać flagowy okręt Francuzów, a jednocześnie unikał jego niszczycielskich salw burtowych. Jedna z kul wystrzelonych ze „Swiftsure’a” oberwała admirałowi Brueysowi nogę. Ten nie zrezygnował. Kazał się przywiązać do krzesła i w taki sposób dowodził dalszymi działaniami. Jednak kolejna kula rozpłatała jego ciało na pół. Francuskie okręty z czoła szyku, ostrzeliwane z dwóch stron przez Anglików, były już w zasadzie pokonane. Mimo to „L’Orient” wciąż zażarcie walczył. Jednak w pewnym momencie na jego pokładzie rozszalał się pożar, który szybko zajął takielunek i żagle. Żar płonącego okrętu poczuli nawet marynarze ze „Swiftsure’a”. Około dziesiątej wieczorem monumentalna pochodnia rozświetliła pole boju. Wielu francuskich marynarzy wskakiwało do morza, by umknąć przed płomieniami. Nelson kazał ich ratować, co zgodnie czyniły wszystkie angielskie jednostki. W końcu powietrze rozdarł przeraźliwy huk – „L’Orient” eksplodował, a fala uderzeniowa powaliła wielu marynarzy na sąsiednich okrętach. W niektórych relacjach z bitwy pod Abukirem czytamy, że po wybuchu flagowego okrętu Francuzów nastąpiła kilkuminutowa cisza, żadna ze stron nie strzelała. Spektakularne zwycięstwo Anglików Unicestwienie „L’Orient” przypieczętowało zwycięstwo Anglików. Co prawda eskadra Nelsona zaatakowała czoło i środek francuskiej formacji, pozostawiając jej wschodni kraniec nietknięty, ale zakotwiczone tam dwa okręty liniowe „Guillaume Tell” i „Généreux” zamiast włączyć się do walki, opuściły zatokę Abukir i umknęły na pełne morze. Nad ranem stało się jasne, że Nelson zwyciężył. Straty strony angielskiej ocenia się na ponad 200 zabitych i prawie 700 rannych, natomiast po stronie francuskiej 1700 marynarzy poniosło śmierć, a 3000 trafiło do niewoli. Większość jednak została zwolniona, bowiem Nelson nie mógł sobie pozwolić na transport tylu jeńców. Wiadomość o zwycięstwie dotarła do Londynu dopiero 2 października i wzbudziła ogólnonarodowy entuzjazm. Bitwa pod Abukirem była pierwszym z serii spektakularnych zwycięstw Nelsona. Jej ukoronowaniem będzie w 1805 r. zwycięstwo pod Trafalgarem, które jednak admirał przypłaci życiem.
Na Perły Adriatyku powinien przepłynąć się każdy. Już wiemy, dlaczego się tak nazywają
Popłynąłem na chorwackie wyspy nazywane Perłami Adriatyku. I już wiem, że nie ma w tym przesady. Jeżeli do tej pory, nie mieliście planów na wakacje, to polecam właśnie ten rejs.
Jak tam żyjecie, wilki morskie? – pyta sarkastycznie kapitan kutra kołyszącego się przy kei portu miasteczka Murter, skąd zaraz wyruszę na archipelag wysp Kornati. Zbieraninę szczurów lądowych, której jestem częścią, trudno nazwać wilkami, a już na pewno nie morskimi. Część ekipy przypomina raczej zmoknięte kury siedzące na grzędzie o poranku, bo deszcz zacina zdrowo. Kapitan o imieniu Dragomir, przeklinając deszcz, opowiada, gdzie popłyniemy. Z potoku słów wyławiam nazwy Najviša Kruna, czyli „najwyższa korona”, i Žut, gdzie ponoć nikt nie mieszka na stałe. Archipelag Kornati wygląda jak ławica tuńczyków, która rozpierzchła się po ataku marlina. Jedne wyspy mają po 25 km długości, inne zaledwie metr kwadratowy. Kiedy wychodzimy z portu, zza chmur wreszcie wyłania się słońce. Ahoj, przygodo! Na koronie klifu Na archipelag dotarłem nie promem, a samochodem. Przejechałem po 40-metrowym moście zwodzonym przerzuconym przez wąską cieśninę w miejscowości Tisno (tłum. „ciasno”) oddzielającą wyspę Murter od stałego lądu. Następnie w jednej z lokalnych agencji wykupiłem rejs statkiem po wyspach Parku Narodowego Kornati. Mogłem wypłynąć dużym statkiem zabierającym na pokład kilkadziesiąt osób lub mniejszym kutrem, co też uczyniłem. Płyniemy przez labirynt wysp, wysepek, klifów wznoszących się ponad 80 m n.p.m. i skał ledwie wystających z wody. Minęliśmy wcześniej symboliczne „morskie wejście” do parku, a w zasadzie przesmyk między cyplem największej wyspy o nazwie Kornat a maleńką Vela Smokvica. Ze 150 wysp całego archipelagu w 1980 r. wydzielono 89 z nich, tworząc park narodowy. W niemal dziewiczej zatoce kapitan i jego pomocnik pokładowy rzucają cumy na prowizoryczny pomost skalistego nabrzeża wyspy Rašip Veli. Zagaduję Dragomira, dlaczego wybrał właśnie ten kilometrowy i dziki skrawek lądu na postój? – Lubię to miejsce, a jedna ze skał przypomina ludzką głowę, o tu, zobacz – mówi kapitan. Faktycznie, kiedy zmrużę oczy, jestem w stanie doszukać się rysów twarzy człowieka smaganej wiatrem. Zdecydowanie największą atrakcją tej wysepki okazuje się 64-metrowy klif, jakby odcięty nożem od kawałka tortu i odsłaniający nakładające się na siebie warstwy osadów skalnych. Staję na szczycie korony klifu. W dole szumi Adriatyk i bieleją żagle jachtów przepływających między dziesiątkami wysepek. Niektóre z nich są okrągłe, inne swym kształtem przypominają koronę zanurzoną w Adriatyku. Stąd też od słowa „korona”, czy też „koronować”, wzięła się nazwa archipelagu. Krążę po tej niewielkiej wyspie niczym Robinson, mijam wapienne skały wyrzeźbione przez wiatr i wodę miliony lat temu. Ale nie jestem tu sam. Dostrzegam stado kudłatych owiec, które wypasane są tu sezonowo i skubią nadmorską roślinność. Po godzinie wracam do zacisznej zatoki Rašip Veli, gdzie kołysze się na falach nasz biały kuter. Odpływamy na kolejną wyspę. Wyspa 10 mieszkańców Dopływam do największej wyspy archipelagu. Kornat ma 25 km długości i 2,5 km szerokości i na tle małych wysepek jawi się jako morski gigant. W osadzie Vrulje wybudowano raptem 50 domów rozrzuconych wokół zatoczki, z czego przez cały rok mieszka nie więcej niż 10 osób. Idę w głąb wyspy, mijając niewielkie gaje oliwne. Wcześniej, kiedy płynęliśmy między wyspami, moją uwagę zwróciły nagie stoki poprzecinane charakterystycznymi, długimi kamiennymi murami. Po co je wznoszono? Wytłumaczył mi to jeden z mieszkańców. Otóż każde z tych kamiennych poletek ma właściciela z dziada pradziada, w zasadzie cała ziemia – a raczej to kamienne pustkowie parku narodowego – znajduje się w rękach osób prywatnych. Wielu właścicieli grodziło więc swój teren, wyznaczając kamiennym murkiem granice pastwisk i gajów oliwnych. Równie ważne było też odsłonięcie gleby i uprzątnięcie warstwy kamieni, żeby drzewa i trawa mogły swobodnie rosnąć. Łączna długość wszystkich murków na wyspach Kornati wynosi ponad 300 km. Za czasów antycznych, kiedy Rzymianie budowali tu swoje wille i porty, klimat był tutaj znacznie łagodniejszy, rosły dęby ostrolistne, uprawiano winorośl. Dziś wapienne zbocza wypala latem słońce, a zimą chłoszcze wiatr bura wiejący od lądu. Ślady przeszłości widoczne gołym okiem Odpływam z osady Vrulje. Kuter sunie po Adriatyku wzdłuż wyspy Kornat. Na skalistym wzniesieniu dostrzegam ruiny twierdzy. Kapitan przybija do brzegu zatoki Tarac i już po chwili wspinam się kamienistym zboczem na szczyt. Docieram do ruin twierdzy zwanej wieżą Tureta, która powstała w VI w. Jej mury prawdopodobnie służyły w późniejszych wiekach za klasztor, spichlerz i punkt obserwacyjny. Schodzę do małego kościoła u podnóża twierdzy. Ascetyczny budynek, którego jedna ze ścian ocalała z czasów Bizancjum, to kaplica Gospe od Tarca – Królowej Morza. Służyła niegdyś modlącym się pasterzom oraz żeglarzom, którzy w jej murach szukali schronienia, oczekując na pomyślne wiatry. W pobliżu budowli znajduję małe źródełko, wokół którego powstała niewielka oaza pośród tego kamiennego pustkowia. Dawniej źródło służyło rolnikom i marynarzom do uzupełniania zapasów wody pitnej, bez konieczności schodzenia na niebezpieczny ląd. Odpoczywam przy nim chwilę, podobnie jak Chorwat, z którym rozmawiam. – Przypłyń tu w pierwszą niedzielę lipca na święto pól i morza. Tu przy kościele Gospe od Tarca znów wróci życie. Wtedy do zatoki wpływają dziesiątki jachtów, jest uroczyście, radośnie, kolorowo, śpiewane są pieśni przez męskie chóry. Miejsce ożywa jak za dawnych lat – podpowiada. Mam więc kolejny powód, żeby tu wrócić. Rzut na Žut Płyniemy Kanałem Žutskim, mijając wyspę Žut – największą niezamieszkaną na stałe wyspę Chorwacji, choć myślę, że to tylko kwestia czasu. Moda na wakacje w miejscach odludnych i tutaj dotarła. W zacisznych zatokach odwiedzanych niegdyś tylko przez żeglarzy powstały domki letniskowe. Wystarczy ustalić termin z ich właścicielami, zapłacić, wynająć łódź, wcześniej zrobić zapasy jedzenia i już można się cieszyć urlopem w naturze. Prąd do domków dostarczają panele słoneczne, wodę pitną i do mycia trzeba racjonować i oszczędzać. Co w zamian? Nie ma tłumów znanych z popularnych plaż Chorwacji – to po pierwsze. A po drugie, wokół wyspy Žut nie brakuje ciekawych miejsc do nurkowania i snorklowania. Do tego uprawia się na niej drzewa oliwne, rosną też figowce. W marinie zwanej ACI, do której przybiliśmy, natrafiłem na mały stragan z oliwą wytwarzaną z tutejszych upraw, która uchodzi za najlepszą w Chorwacji. Kupuję więc jedną butelkę. Na statku rozlewamy oliwę na małe talerzyki, posypujemy solą morską z nieodległych salin na wyspie Pag i razem z kapitanem maczamy ją w białym pieczywie, które kupiłem rano w porcie przed wypłynięciem. – Ovo je kruh, a ovo je ulje – czyli: „to jest chleb, a to oliwa” – mówi Dragomir z namaszczeniem i nie wiem, czy żartuje, czy tak na serio wczuwa się w rolę, jakby celebrował najlepszy posiłek w życiu. A przecież jemy prostą przekąskę tutejszych żeglarzy i pasterzy. Smakuje jednak jak najbardziej wykwintne danie. W mieście szkutników Pod wieczór przybijamy do miasta Murter. Idę do Betiny – małego miasteczka słynącego niegdyś z budowy statków i łodzi rybackich. Nocleg znalazłem w kamiennych zabudowaniach starego miasta. Betina zachwyca swoją dawną architekturą, wąskimi uliczkami i małym portem. Następnego dnia spaceruję nabrzeżem i przyglądam się łodziom żaglowym powstałym przed laty w tutejszych szkutniach. Do najsłynniejszej należy ta zwana tu Gajeta – symbol tych okolic i duma mieszkańców archipelagu. O jej historii dowiaduję się w miejskim muzeum szkutnictwa. Staję przy 8-metrowym kadłubie łodzi wykonanej z drewna i podziwiam, z jaką dbałością została odrestaurowana. Gajeta o zwiewnej i nieco frywolnej nazwie Cicibela powstała w 1931 r. Kiedyś służyła nie tylko do połowu ryb na wodach otaczających Murter, ale także do transportu bydła, owiec i towarów. Tradycje szkutnicze przetrwały wśród mieszkańców Betiny i kilka niewielkich zakładów nadal buduje takie łodzie. Odchodzę od portu i zagłębiam się w uliczki starego miasta. Na jednym ze skwerków mijam starszych panów grających w bule, którzy przekrzykują się i przekomarzają głośno o ostatni rzut. Jesienią, kiedy turystów jest znacznie mniej, wraca tu normalne wyspiarskie życie. Z mojego pokoju w starej kamieniczce mam dostęp do tarasu powstałego na szczycie niewielkiej wieży, z której wypatruję przepływających statków. Kiedyś przydomowe wieże obserwacyjne pozwalały dojrzeć zbliżających się piratów, ale dziś służą jako miejsce do relaksu i podziwiania panoramy na niewielkie wysepki: Tegina oraz mały i wielki Vinik, rozrzucone jak perły na morzu. To niezwykle relaksująca chwila.
Dominacja rycerzy zmieniła świat chrześcijański. Naukowcy ustalili, skąd przybywali
Pojawienie się w Europie strzemion – nowinki rodem z Chin – rozpoczęło erę rycerstwa. Zakończył ją inny wynalazek: broń palna. Te kilkaset lat dominacji rycerzy całkiem zmieniło chrześcijański świat, wykreowało nowe elity, ideały i bohaterów.
Spis treści: Duma Franków Kosztowna siła zbrojna Końsko-ludzkie pociski Honor i zbrodnie Pierwsi polscy rycerze Zbroja na kredyt Heros zabity z arkebuza Obserwując ze wzniesienia pole bitwy pod Nikeą, sułtan Kilidż Arslan I nie mógł otrząsnąć się ze zgrozy. Władca państwa Rum w Anatolii wojował w swym życiu z wieloma przeciwnikami, ale najeźdźcy z Zachodu kompletnie go zaskoczyli swą determinacją i sposobem walki. Strzały z łuków odbijały się od ich hełmów i pancerzy. Gdy gnali w stronę szyków Kilidż Arslana, pochylali swe niezwykle długie włócznie i zmiatali muzułmańskich wojowników z siodeł, zanim ci zdążyli zadać ciosy. Przybysze przetaczali się niczym walec po wyznawcach Proroka, obalając ich małe koniki, tratując i siekąc mieczami. Sułtan miał przewagę w ludziach, rzucał więc do walki wciąż nowe posiłki. Ale nie zdołał przechylić szali zwycięstwa na swoją stronę. Zanim zapadł zmierzch 16 maja 1097 r., wycofał się zdruzgotany. A straszliwi wojownicy z Zachodu mogli kontynuować marsz na Wschód, w stronę grobu Chrystusa, który zamierzali odbić z rąk muzułmanów. Zachodnie rycerstwo znajdowało się u szczytu swej potęgi. Droga, którą przeszło, była jednak dość kręta. Duma Franków Wśród państw barbarzyńskich, które powstały na gruzach Imperium Rzymskiego, na początku VIII w. wybijało się królestwo Franków w dzisiejszej północnej Francji. W tamtych czasach władcy barbarzyńców mieli armie złożone z przybocznej drużyny wojowników, zabierali też na wojnę uzbrojonych mężczyzn na co dzień uprawiających rolę. Frankowie walczyli pieszo, posługując się włóczniami i toporkami „francisca”, którymi miotali w przeciwnika. Byli też otwarci na nowinki. A w Europie pojawił się właśnie sprytny wynalazek z Chin – strzemiona. Dzięki nim jeździec pewniej trzymał się w siodle, mógł się zaprzeć, uderzając włócznią, narażał się też na mniejsze ryzyko spadnięcia z konia przy zadawaniu ciosów na boki. To dawało przewagę w walce z armiami złożonymi w większości z piechoty. Według części historyków to Karol Młot, władca Franków w latach 718–741, zrozumiał siłę jazdy wyposażonej w strzemiona. Na pewno w czasach Karola Wielkiego, wnuka Młota, frankijska konnica stała się już potęgą. Pędząca masa konnych już samym wyglądem potrafiła wzbudzić grozę w szeregach pieszych tarczowników. Frankijskich jeźdźców znacznie trudniej było wysadzić z siodła niż np. dawnych rzymskich kawalerzystów pozbawionych strzemion. Stali się wyjątkowo wartościowymi wojownikami. Wystawienie dużych formacji tego typu nie było jednak łatwe. Odpowiedni koń i kolczuga kosztowały bez porównania więcej niż wyposażenie pieszego woja. Wierzchowiec był wart w IX-wiecznym państwie Franków tyle co osiem krów. Wykonanie kolczugi, składającej się z tysięcy małych żelaznych pierścieni, wymagało niezwykle żmudnej pracy. Karol zastanawiał się, jak rozwiązać ten finansowy problem. Kosztowna siła zbrojna Karol Młot początkowo nakazał, by kilku właścicieli gospodarstw składało się na wyposażenie jednego ciężkozbrojnego jeźdźca. System ten jednak nie wypalił. Król zaczął więc swoim sprawdzonym wojownikom przekazywać w użytkowanie beneficja – włości ziemskie, których wielkość zapewniała sfinansowanie odpowiedniego uzbrojenia. Ziemię uprawiali poddani wojowników, np. jeńcy zamienieni w niewolników albo półwolni chłopi. Dzięki ich pracy posiadacze beneficjów mogli pozwolić sobie na wyposażenie dla siebie czy nawet paru przybocznych. Byli w stanie kupować i uzupełniać zniszczone w walkach elementy zbroi i broni, wymieniać wysłużone konie itd. Ponieważ zaś nie musieli sami pracować, mogli skupić się na ćwiczeniach wojskowych. To m.in. dzięki temu nowemu typowi kawalerii Karolowi udało się zbudować imperium w latach 768–814. Po śmierci władcy beneficja szybko uznano za dziedziczne, a pozycja właścicieli największych z nich rosła. Kiedy imperium karolińskie się rozpadło, a słabnący królowie nie byli w stanie odpierać najazdów wikingów, Arabów i Węgrów, najbardziej zagrożone ziemie musiały same organizować obronę. Spadła na barki lokalnych wojowników – książąt, baronów i hrabiów. Odgrywali coraz znaczniejszą rolę, a ich włości stawały się niezależnymi państewkami. Budowa prywatnych zamków jeszcze bardziej wzmacniała ich siłę. A możnowładcy – tak jak niegdyś król – nadawali ziemię w lenno w zamian za służbę swoim wojownikom. W ten sposób stopniowo kształtował się w Europie stan rycerski. Rozumiany jako konni, ciężkozbrojni wojownicy, którzy zobowiązywali się służyć królowi lub innemu panu (seniorowi) w zamian za dobra ziemskie. Początkowo granica między rycerstwem a innymi grupami społecznymi nie była jednak wyraźna. Lennikiem mógł zostać wojownik z przybocznej drużyny możnowładcy, ale też zwykły chłop. Sprawny i ambitny syn wieśniaka szukał często szczęścia na wojnie i gdy fortuna mu sprzyjała, otrzymywał nadanie ziemskie wystarczające do nabycia rycerskiego rynsztunku. Z drugiej strony byli i rycerze ulegający społecznej degradacji. Majątek lennika mógł np. zostać zagrabiony albo tak zniszczony w wyniku wojny czy klęski żywiołowej, że nieszczęśnik nie miał już możliwości utrzymania dotychczasowej pozycji i musiał chwytać za sochę. Końsko-ludzkie pociski W każdym kraju warstwa rycerska powstawała w nieco odmiennych okolicznościach. W Anglii za rządów Edwarda Wyznawcy (1002–1066) próbowano przenieść na miejscowy grunt pomysły z Francji, lecz miejscowi wojownicy nie chcieli o tym słyszeć. Dlatego, gdy normandzki książę Wilhelm Zdobywca najechał w 1066 r. Anglię, stanęły naprzeciw niego szeregi pieszych wojów z wielkimi toporami i tarczami. Czy można ich uznać za miejscowe rycerstwo? Historycy uważają, że rycerz to wojownik walczący konno w zamian za beneficja, a zatem – nie. Mimo to w bitwie pod Hastings anglosascy wojownicy przez cały dzień stawiali zaciekły opór normandzkim rycerzom, nim ostatecznie przegrali. Gdy Wilhelm Zdobywca objął tron Anglii, zaczął wprowadzać system „ziemia za konną służbę”. Na początku XII w. trzonem armii angielskiej stała się ciężkozbrojna konnica. Także w tym czasie wykształcił się sposób walki do dziś kojarzony z rycerstwem: miażdżące szarże na wroga. Na XI-wiecznej tkaninie z Bayeux, przedstawiającej m.in. bitwę pod Hastings, część rycerzy Wilhelma atakuje w tradycyjny sposób, uderzając włóczniami zza głowy. Inni jednak stosują całkiem nową technikę: trzymają długie włócznie przyciśnięte do boku i pochyleni nad końskimi grzbietami pędzą na wroga, celując w niego swą bronią. Używający tej metody kawalerzysta stawał się swego rodzaju wielkim żywym pociskiem miażdżącym wroga swą masą. Historycy przypuszczają, że technikę tę wymyślono gdzieś we Francji, niedługo przed wyprawą Wilhelma na Anglię. Nowinka okazała się na tyle skuteczna, że w połowie XII w. stosowano ją już powszechnie. Całe falangi „końsko-ludzkich pocisków” nacierały na siebie na polach bitew, a ich zderzenia były zatrważającym widowiskiem. Rozpowszechnienie się tego sposobu walki spowodowało zmiany w uzbrojeniu i końskim oporządzeniu. Włócznie stawały się coraz dłuższe, aż przybrały postać nowej broni – kopii rycerskiej. Podwyższano też tylny łęk siodła, by jeździec trzymał się jak najmocniej podczas zderzenia z przeciwnikiem. „Wojownik celtycki na koniu pozostaje niezwyciężony i może przebić nawet mury Babilonu” – pisała bizantyjska kronikarka księżniczka Anna Komnena w XII w. Ten sposób walki nie był jednak łatwy, wymagał lat ćwiczeń i wielkiej odporności psychicznej. Popularną formą treningu stały się w tym okresie brutalne turnieje rycerskie, polegające początkowo na walkach grupowych. Celem zawodników było obalenie przeciwnika, zmuszenie go do poddania się i przysięgi złożenia okupu. Wczesne turnieje nie różniły się jednak zbytnio od prawdziwej wojny i pociągały za sobą ofiary i trwałe okaleczenia. „Nie nadaje się do bitwy ten, kto nie widział własnej krwi, kto nie słyszał zgrzytu swych zębów wywołanego ciosem przeciwnika, kto nie poczuł ciężaru przeciwnika na sobie” – pisał w XII stuleciu kronikarz Roger z Hoveden. Stosujący nowy sposób walki, wyszkoleni na turniejach rycerze wyruszyli na pierwszą krucjatę do Ziemi Świętej. Zaszokowali Kilidż Arslana I i innych władców muzułmańskich, pokonując jedną po drugiej armie stające im na drodze. Zdobycie Jerozolimy w 1099 r. stanowiło moment wielkiego triumfu zachodniego rycerstwa. Honor i zbrodnie By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom. Przystąpienie do rycerskiej braci coraz częściej wyznaczał zaś specjalny rytuał, czyli pasowanie. W przypadku zwykłych wojowników polegało to po prostu na wręczeniu im broni przez seniora i wygłoszeniu słów przysięgi. Na dworach królewskich i możnowładczych towarzyszyły jednak temu aktowi rozbudowane rytuały. Pierwszy dokładny opis ceremonii pasowania pochodzi z 1128 r. i dotyczy andegaweńskiego hrabiego Gotfryda Pięknego. Po odbyciu rytualnej kąpieli ubrano Gotfryda w fioletową tunikę ze złotogłowiu i poprowadzono przed oblicze króla Anglii Henryka I. Zawieszono mu tam na szyi tarczę z herbem, a do nóg przymocowano złote ostrogi. Wreszcie monarcha założył młodzieńcowi pas z przytroczonym mieczem, który – jak twierdzono – został wykuty przez samego Waylanda, mitycznego kowala z nordyckich legend. Zgodnie z propagowaną przez Kościół ideologią rycerz miał być szlachetnym obrońcą chrześcijaństwa, protektorem wdów, sierot i innych maluczkich. Walczyć zaś powinien honorowo, bez podstępów, atakowania od tyłu czy używania „diabelskich” broni w rodzaju kuszy (zostawiając ją najemnym żołdakom). Rzeczywistość była bardziej ponura: rycerze uczestniczyli w masakrach i rabunkach. „Drugi lub trzeci syn i kolejni, którzy mają niewielki udział w dziedziczeniu majątku lub są go pozbawieni, często muszą brać udział w niesprawiedliwych i tyrańskich wojnach, by podtrzymać szlachecki status – donosił francuski rycerz i pisarz Philippe de Mézières (1327–1405). – Z tej przyczyny czynią tak wiele zła, że czymś przerażającym byłoby opowiadanie o ich grabieżach i zbrodniach, którymi gnębią biednych ludzi”. Pierwsi polscy rycerze Na Zachodzie rycerstwo wyewoluowało więc ze stylu walki konnych wojowników z epoki karolińskiej. A jak wyglądało to na ziemiach polskich? W X w. o rycerzach jeszcze nie było tam mowy. Tym niemniej trzon armii formującego się państwa Piastów tworzyli konni wojownicy. Utrzymywał ich książę, zapewne dzięki dochodom z łupów i handlu jeńcami. Żydowski kupiec Ibrahim ibn Jakub pisał, że Mieszko I wyposaża swych drużynników w „odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują. A gdy jednemu z nich urodzi się dziecko, on każe wypłacać mu żołd od chwili urodzenia, czy będzie płci męskiej, czy żeńskiej”. Tak bardzo scentralizowany i hojny system mógł się utrzymać zapewne tylko w fazie wielkiej ekspansji piastowskiej, gdy w ręce zdobywców wpadały co i rusz nowe ziemie, bogactwa i rzesze niewolników. Przesuwając swe granice, państwo Piastów napotkało jednak wkrótce na opór innych, wcześniej ukształtowanych państw, jak Cesarstwo Niemieckie czy Ruś Kijowska. W latach 30. XI w. doszło do kompletnego załamania się monarchii piastowskiej, a wraz z nim do upadku książęcej drużyny. Odbudowując potem państwo, książę Kazimierz Odnowiciel zachował przy sobie część drużynników, ale innym zaczął nadawać ziemię w zamian za służbę. Według jednej z legend podczas krwawej bitwy z Mazowszanami w 1047 r. Odnowiciela osaczyła gromada wrogów i niechybnie by zginął, gdyby nie rzucił mu się na pomoc jakiś brodaty wojownik. Wysiekł mieczem gromadę Mazowszan, ratując władcę z opresji, i pomógł mu wydostać się z pola bitwy. Po walce Kazimierz nazwał swego wybawcę Brodzicem i nadał mu kawałek ziemi – obecną wieś Brodzice w ziemi hrubieszowskiej. Choć opowieść jest legendą, zdaje się trafnie przedstawiać okoliczności, w jakich rozpoczęła się w Polsce ewolucja prowadząca do narodzin rycerstwa. Pierwsi polscy rycerze, czy raczej protoplaści rycerzy, nie byli specjalnie bogaci. Jeśli rzeczywiście istniał jakiś pierwowzór Brodzica, to uprawiał on ziemię własnymi rękami, może przy pomocy jednego czy dwóch niewolnych, których zdobył na wojnach. Stopniowo jednak władcy przekazywali wojownikom coraz większe nadania, ci zaś je powiększali – w sposób legalny (np. przez małżeństwa) albo nielegalny (np. zagarniając ziemię słabszym sąsiadom). Dzięki temu stać ich było na coraz lepsze wierzchowce i zbroje. Podobnie jak na Zachodzie, w tym wczesnym okresie granica między rycerstwem i chłopstwem nie była jeszcze nie do pokonania, awans społeczny wydawał się możliwy. Z około 1100 r. pochodzi pierwsza informacja o pasowaniu rycerskim w Polsce. Rytuał przeszli Zbigniew i Bolesław Krzywousty, synowie księcia Władysława Hermana, oraz grupa towarzyszących im młodzieńców. Wśród zwykłych wojowników zachodnia kultura rycerska rozpowszechniała się jednak bardzo powoli. Turnieje zaczęto organizować dopiero w XIII w. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1744596934-bb3a026.jpg" width="1906" height="1573" alt="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" title="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" /> Zbroja na kredyt Jazda rycerska dominowała na polach bitew przez kilka stuleci. Stałej ewolucji podlegało uzbrojenie. Nastąpił swoisty wyścig zbrojeń. Odpowiedzią na coraz twardsze kopie i śmiercionośne bełty z kusz były coraz odporniejsze zbroje i hełmy. Kolczuga, zakrywająca początkowo tylko tułów, ramiona i uda walczącego, zaczęła potem osłaniać całe ciało. Pod koniec XIII w. pojawiły się płytowe wzmocnienia goleni, łokci czy barków. Doprowadziło to do powstania pełnej zbroi płytowej, która w XV w. szczelnie pokrywała całego wojownika stalowymi blachami. Drożejące uzbrojenie utrudniało dostęp biedniejszych mężczyzn do warstwy rycerskiej. Sami rycerze zabiegali też o wyjątkowość swej pozycji i szczególne przywileje. W 1231 r. niemiecki cesarz Fryderyk II wydał dekret potwierdzający dziedziczność ich statusu: „Nikt nie powinien uważać się za rycerza, kto nie z rodu rycerskiego pochodzi, chyba że nasza łaska i zezwolenie pozwolą na ten zaszczyt”. W poszczególnych krajach to zamykanie się stanu rycerskiego dokonywało się w różnych okresach. W Polsce jeszcze w połowie XIV w. istnieli tzw. chlebojeźdźcy – chłopi służący w armii, którzy w wypadku szczególnych zasług mogli liczyć na otrzymanie ziemi na prawie rycerskim. Kategoria ta jednak zanikała. W końcu tego stulecia awans z chłopa na rycerza był już nad Wisłą bardzo trudny. W późnym średniowieczu czasem nawet teoretycznie bogatym posiadaczom ziemskim trudno było odpowiednio wyposażyć się na wyprawę. Przed wojną z Krzyżakami (1409) znakomity polski rycerz Jakub z Kobylan wziął kredyt od Żydów, by sfinansować uzbrojenie dla siebie oraz towarzyszących mu kuszników i giermków. Szacuje się, że koszt wyposażenia XV-wiecznego polskiego kopijnika wraz z dwoma kusznikami wynosił, w zależności od jakości zbroi i broni, od 25 do 85 grzywien. Roczny dochód średniozamożnego rycerza, posiadającego jedną dużą wieś, wynosił tymczasem ok. 60 grzywien. Warstwa rycerska coraz bardziej różniła się od reszty społeczeństwa i pielęgnowała własną, swoistą kulturę. Wreszcie wyodrębniła się w osobny stan szlachecki, posiadający uprzywilejowaną pozycję w stosunku do chłopów i mieszczan. Heros zabity z arkebuza W ciągu XV w. nastąpiły w Europie duże zmiany w sztuce wojennej. Piechota, której metody walki wciąż ulepszano, stawała się groźniejszym przeciwnikiem dla jazdy. W czasie słynnej wojny stuletniej (1337–1453) angielscy piesi łucznicy kilkakrotnie rozgromili francuskie hufce ciężkiej jazdy. Z kolei czescy husyci niezwykle skutecznie bronili się przed zakutą w zbroje kawalerią, wykorzystując tzw. tabory, czyli ruchome fortyfikacje zmontowane z połączonych łańcuchami wozów. Przede wszystkim zaś rozwijała się broń palna – armaty, hakownice, rusznice. Z dekady na dekadę szarżowanie na piechotę stawało się ryzykowniejsze. Jednocześnie coraz większa część rycerzy wolała zajmowanie się swymi majątkami niż walkę. Władcy dostrzegali te tendencje i proponowali szlachcie układ: nie będziemy was już ciągnąć na wojnę, ale pod warunkiem, że będziecie płacić podatki, za które sfinansujemy sobie zaciężnych. Kompanie najemne, złożone z dobrze wyćwiczonych zabijaków walczących dla pieniędzy, mnożyły się jak grzyby po deszczu, stając się podstawą nowoczesnych armii. Kto w porę nie zrozumiał, że do nich należy przyszłość, tego czekał zimny prysznic. 18 września 1454 r. pod Chojnicami 15-tysięczne siły krzyżackie, których trzon stanowili najemnicy, rozgromiły nieco liczniejsze wojska polskie składające się głównie z klasycznych hufców rycerskich. Po tej krwawej lekcji, która kosztowała życie 3 tys. polskich rycerzy, król Kazimierz Jagiellończyk zaczął przestawiać armię na nowe tory, zaciągając oddziały najemne finansowane z podatków. Na przełomie XV i XVI w. wielu najemników walczyło jeszcze na sposób rycerski, w pełnej, ciężkiej zbroi i z kopią przy boku. Broń prochowa wymiotła jednak w końcu tego typu kawalerię z pól bitewnych. Symbolem końca epoki rycerstwa i jego sposobu walki stała się śmierć słynnego francuskiego rycerza Pierre’a Terraila de Baillarda. W latach 1494–1524 brał udział w niezliczonych bitwach podczas tzw. wojen włoskich. 30 kwietnia 1524 r. osłaniając odwrót armii francuskiej nad rzeką Sezją, został trafiony kulą z arkebuza w plecy. Pocisk wystrzelony przez plebejskiego żołnierza przebił zbroję herosa i zgruchotał mu kręgosłup. Baillard umarł jeszcze tego samego dnia, pozostawiając po sobie legendę „ostatniego rycerza bez lęku i skazy”.
Takiego Egiptu jeszcze nie znacie. Ta podróż całkowicie zmieniła moje postrzeganie tego kraju
W czasie czterech dni spędzonych na kameralnym statku sunącym po Nilu, zobaczyłem całkiem inny Egipt. Na pokładzie najlepiej skupić się na teraźniejszości i pięknym otoczeniu, a opuszczając go – zagłębić w fascynującą przeszłość kraju faraonów.
Czterodniowy rejs wystarczy Egipska świątynia, w której króluje krokodyl Z wizytą w starożytnych grobowcach Dom Nubijczyków Abu Simbel i bogowie z kamienia Opierając się o szezlong, patrzę na ptaki. Czaple purpurowe z długimi, zdobnymi w pasy szyjami brodzą po płyciznach Nilu. Biało-czarne rybaczki srokate, o sylwetkach podobnych do naszych zimorodków, wypatrują z gałęzi zdobyczy. Ibisy o długich, wygiętych w łuk dziobach tuptają w trawie. Próbuję spojrzeć na nie okiem starożytnych Egipcjan. Sprowadzić ich sylwetki do hieroglifów – kaczki, ibisy, sokoły, sępy, sowy i wiele innych gatunków przez setki lat wykuwane były w kamieniach lub rysowane na papirusowych kartach. Wraz z setkami innych graficznych wzorów tworzyły język, dzięki któremu faraonowie i ich świta sprawowali kontrolę nad ludem, prowadzili księgowe zapisy i tworzyli plany, budując jedną z najbardziej ikonicznych cywilizacji świata. Sposób zapisu tego języka brał się z obserwacji otoczenia. Nad brzegiem Nilu ibisy przechadzały się tysiące lat temu, i przechadzają się nadal. Czterodniowy rejs wystarczy By je zobaczyć, ale też poznać jedną z najważniejszych rzek starożytnego świata, wybrałem się na czterodniowy rejs drewnianym statkiem napędzanym przed trójkątne żagle zawieszone na dwóch solidnych masztach na dziobie i rufie. Nieco uogólniając, są dwie opcje rejsów turystycznych po Nilu. Możesz wsiąść na kilkupiętrowy statek przypominający pływający blok mieszkalny (lub hotel), który zabiera na pokład kilkaset osób lub zdecydować się na tradycyjne żaglowce dahabija. Ich nazwa pochodzi od arabskiego określenia na „złoto” odnoszącego się do królewskiego pochodzenia tego typu łodzi. Dziś przewożą one nie faraonów, lecz turystów, ich podstawowy projekt niewiele się jednak zmienił od tysiącleci. Dahabija to wybór droższy, ale zapewniający kameralność – mój statek może zabrać 12 osób, dla których przygotowano sześć podwójnych kajut z prywatnymi łazienkami. Mniejsze rozmiary i większa zwrotność żaglowca gwarantują nam swobodę w planowaniu rejsu. Płyniemy co prawda na tym samym odcinku co duże statki – startując w Esnie i kończąc w Asuanie (można też podążać w przeciwnym kierunku) – jednak nasza załoga bez trudu może skierować łódź do małych przystani, zacumować w zaułkach rzeki lub zaimprowizować pikniki na nabrzeżu. Wi-fi okazuje się iluzoryczne, zasięg telefonu sukcesywnie zanika, a o telewizorze na pokładzie na szczęście nikt nie pomyślał. Szybko się więc okazuje, że czas rejsu najlepiej spędzić czytając, popijając herbatę, testując kolejne posiłki i, przede wszystkim, obserwując otoczenie. Gigantyczne trzciny, szerokie korony papirusów, sterczące w niebo palmy. Za nimi rozległe pola arbuzów i melonów, wreszcie osiołki stąpające po zakurzonych drogach. Co jakiś czas wpływamy w plamy unoszącego się nad wodą dźwięku – śpiewnych wezwań do modlitwy dochodzących z minaretów w wioskach pełnych niskich domów. Nawet posiłki, oznajmiane przez członka załogi miedzianym dzwonkiem, serwowane są na pokładzie. Przegryzając jagnięcinę, kaczkę, okonia nilowego czy gulasz pełen warzyw, możemy więc nadal patrzeć na to, co się dzieje za burtami żaglówki. Egipska świątynia, w której króluje krokodyl – Czas wyjść na ląd – Mahmoud, jeden z członków załogi, przerywa moje ornitologiczne kontemplacje. Statek zmienia kurs, żagle opadają z masztów, furkocząc, i dobijamy do nabrzeża niedaleko miasteczka Kom Ombo. Stoi tu starożytna świątynia Ptolemeuszów, która okazuje się dziś niemal opustoszała. Większość zabytków w Egipcie przyciąga tłumy, tę samotność przyjmuję więc jako kolejny podarunek losu. Mahmoud omiata skały laserowym wskaźnikiem, ujawniając podstawowe informacje historyczne, i po chwili zostawia nas, byśmy mogli pokręcić się po okolicy. Dla dwóch triad bóstw wzniesiono tu osobne pomieszczenia, z licznymi drzwiami prowadzącymi do środka. Wchodzę do ciężkiego, masywnego budynku i zatrzymuję się przy ścianie zalanej rzeką hieroglifów przedstawiających ludzkie postacie z krokodylą głową – Kom Ombo to jedyna znana egipska świątynia, w której czczono boga krokodyla Sobka. Kult był ponoć sposobem na wkupienie się w łaski tych pływających w Nilu gadów, śmiertelnego zagrożenia dla ówczesnych żeglarzy czy rolników. Nie mam pojęcia, na ile okazał się skuteczny, w niewielkim muzeum na zewnątrz świątyni odnajduję jednak ponad 40 zmumifikowanych krokodyli. Najwyraźniej zadbano o ich życie pozagrobowe, które wedle ówczesnych wierzeń możliwe było tylko przy zachowaniu fizycznego ciała. Z wizytą w starożytnych grobowcach Zejścia na ląd pozwalają nam swobodnie przesuwać się w czasie. Na statku jesteśmy zanurzeni w teraźniejszości, zwiedzając zabytki, cofamy się o tysiące lat. Liczba mijanych świątyń, grobowców i pozostałości miast pokazuje, jak ważny dla funkcjonowania Egiptu był Nil. Budynki stawiano w pobliżu rzeki, gdyż spływały nią wszystkie potrzebne do życia artykuły. Wodą transportowano też bloki skalne potrzebne do wznoszenia coraz większych budowli. Przekonuję się o tym przedostatniego wieczoru, gdy cumujemy w zwężeniu rzeki. Schodzimy po trapie do pozostałości świątyni Gebel el-Silsila poświęconej faraonom: Horemhebowi, Setiemu I, Ramzesowi II i Merenptahowi. Oprócz miejsca kultu znajdował się tu także jeden z większych w kraju kamieniołomów. Z piaskowca wycinano bloki potrzebne do postawienia m.in.: słynnych budowli w Luksorze. W wieczornym świetle przechadzam się po wykutych w skale korytarzach, mając nad sobą wysokie ściany, zaglądam do podziemnych galerii i wpatruję się w hałdy odpadów z kamieniołomu. Dłuta trzymane tysiące lat temu przez robotników zostawiły na skalnych ścianach sieć linii. Na przestrzeni stuleci zmieniały się technologia wydobycia oraz dostępne narzędzia, a każda modyfikacja umożliwiała pracownikom inny sposób pracy. Przy odrobinie uwagi da się odczytać te zmiany po głębokości i szerokości zagłębień zostawionych przez dłuta. Gdzieniegdzie można też znaleźć napisy i graffiti, a archeolodzy co jakiś czas wydobywają kolejne artefakty – kilka lat temu spod piachu wychynął niedokończony kriosfinks (lew z głową barana) mający ponad 3 tys. lat i 3,5 m wysokości. Rzeźba powstawała za panowania Amenhotepa III. Jego śmierć najwyraźniej skłoniła kamieniarzy do porzucenia pracy, a niedokończona figura pozostała na zawsze w kamieniołomie. Dom Nubijczyków Ostatniego dnia dopływamy do Asuanu, miasta, którego gwar po kilku dniach spędzonych na pokładzie brzmi dla mnie niczym kakofonia dźwięków dudniących w głowie. Portowe miasto to dom Nubijczyków pochodzących od plemion Kenzi i Faadicha, na ulicach ponadpółmilionowej metropolii można więc usłyszeć dialekt niosący w sobie elementy staroegipskie i suahili. Asuan znany jest jednak przede wszystkim jako dobra baza wypadowa do Wysokiej Tamy, która grodzi w tym miejscu Nil. Jej postawienie bezpowrotnie zmieniło krajobraz Egiptu. Budowa zakończyła się w 1971 r., kosztowała astronomiczną kwotę 1,2 mld dol. i wymagała pracy ponad 24 tys. robotników. Betonowy gigant – 120 m wysokości, 3600 m długości – pozwolił krajowi zyskać potężne źródło energii oraz ponad tysiąc hektarów pól uprawnych. Stworzone przez spiętrzenie Jezioro Nasera miało jednak zalać sporą część terenów, na których stały starożytne świątynie i grobowce. Zanim skończono napełnianie zbiornika, podjęto więc bezprecedensową akcję ratowania zabytków – część z nich postanowiono rozebrać i zrekonstruować w miejscach zabezpieczonych przed wodą. Największym wyzwaniem okazało się przeniesienie świątyń wybudowanych przez Ramzesa II w Abu Simbel. Leżą one ok. 230 km na południe od Asuanu i choć można się tam dostać statkiem, z braku czasu wybieram transport drogą lądową. Abu Simbel i bogowie z kamienia Główna świątynia w Abu Simbel została wykuta w litej skale, a u jej wejścia ustawiono cztery kamienne postacie poświęcone bogom: Amonowi, Horusowi, Ptahowi i samemu Ramzesowi. Mają po 20 m wysokości, a same ich twarze liczą w przekroju poziomym ponad 4 m. W 1968 r. kamienny zabytek został pocięty na ogromne bloki i przeniesiony w nowe miejsce, znajdujące się 60 m wyżej od pierwotnego położenia świątyni. Konstrukcję pieczołowicie złożono na sztucznie usypanym i podpartym filarami wzgórzu. Udało się nawet zachować takie samo ustawienie budynku względem słońca, aby – jak chcieli starożytni – w dwa dni w roku światło padało na płaskorzeźby wewnątrz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1198233965-003efe3.jpg" width="1024" height="676" alt="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" title="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" /> Jadąc na miejsce, zastanawiam się, czy zmiana lokalizacji nie uczyniła z tego miejsca jedynie teatralnego rekwizytu – kamienne bloki przestały przecież być czystym śladem przeszłości, to nie starożytni je ostatecznie postawili, lecz współcześni specjaliści. Jednak gdy staję przed kamiennymi kolosami, przestaje mieć to znaczenie. Kunszt architektoniczny i artystyczny twórców tych dzieł rozwiewa wszelkie wątpliwości – Abu Simbel wciąż pozostaje wrotami do świata starożytnego Egiptu. Ruszam więc przed siebie, by je przekroczyć.
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.
Ból towarzyszy nam od zawsze. Może być i naszym zbawcą, i podstępnym wrogiem
Skąd nasz mózg wie, co i kiedy powinno nas boleć? Kiedy ból jest naszym przyjacielem, a kiedy wrogiem? Naukowcy badają to od bardzo dawna i dzięki temu wiemy coraz więcej.
Spis treści: Czym tak naprawdę jest ból? Bólu nie powinno się ignorować Odczuwanie bólu ma różne oblicza Mózg wytwarza wrażenie bólu Czym jest chroniczny ból? Skąd inni mają wiedzieć, jak bardzo mnie boli? Jak leczyć ból? Mimo że nauczyliśmy się uśmierzać ból za pomocą leków, pozostaje on nieodłączną częścią ludzkiego życia. Odczuwamy zarówno ból fizyczny, jak i emocjonalny, o bardzo różnym natężeniu, od rozdzierającego po delikatne ćmienie. Czym jednak jest, jaką funkcję pełni i skąd wiemy, jak silnie odczuwają go inni? Czym tak naprawdę jest ból? Przede wszystkim jest doskonałym sygnałem ostrzegawczym. Bez niego nie cofnęlibyśmy ręki natychmiast po dotknięciu rozgrzanej patelni i poparzylibyśmy się naprawdę poważnie. Tego typu nagły ból ma zbawienny charakter i może od niego zależeć nasze przetrwanie. To dlatego do jego odczuwania zdolnych jest także wiele innych gatunków zwierząt. Niektórzy sądzą, że dotyczy to również roślin. Nie mają one jednak układu nerwowego ani mózgu, więc trudno powiedzieć, w jaki sposób miałyby odczuwać ból. Bez zdolności do odczuwania bólu wpadlibyśmy w poważne tarapaty. Wiemy o tym dobrze dzięki istnieniu rzadkiej choroby genetycznej – analgezji wrodzonej. Cierpiący na nią ludzie nie odczuwają ostrzegawczego ukłucia bólu, gdy zrobią sobie krzywdę. Dawniej większość z nich nie dożywała dorosłości – ginęli w wyniku urazów, z których nie zdawali sobie sprawy. Bólu nie powinno się ignorować Ból motywuje nas do działania. Odwołajmy się raz jeszcze do przykładu z gorącą patelnią. Wyobraźcie sobie, że chwyciliście za nią, nie wiedząc, że jest zbyt rozgrzana, byście byli w stanie utrzymać ją w dłoni. W takiej sytuacji macie do wyboru: upuścić naczynie i narobić bałaganu albo spróbować wytrzymać do czasu znalezienia rozwiązania. W ułamku sekundy zdajecie sobie sprawę: że patelnia jest gorąca (wrażenie termiczne), że trzymacie ją w dłoni (określenie położenia), że sprawia wam ból (intensywność bodźca), że się to wam nie podoba (odczucie nieprzyjemności), że sytuacja ta całkowicie pochłania waszą uwagę (wrażenie poznawcze), że jesteście z tego powodu niezadowoleni (odczucie emocjonalne). Słowem, odczuwacie mnóstwo różnych wrażeń – to dlatego ból ma „wielowymiarowy”charakter. Co więc robicie? Na podstawie dotychczasowych doświadczeń, wyuczonych reakcji i oceny potencjalnych skutków (np. perspektywy awantury z powodu bałaganu po upuszczeniu patelni) podejmujecie decyzję, a potem działanie. Zaprzęgając do pracy niezwykłą sieć, w której centrum znajduje się mózg, wytrzymujecie ból, odstawiacie rozgrzane naczynie w bezpieczne miejsce i natychmiast wkładacie dłoń pod zimną wodę. Krótko mówiąc, ból stymuluje was do działania. Odczuwanie bólu ma różne oblicza Tuż pod powierzchnią naszej skóry znajduje się misterna sieć odpowiedzialnych za odczuwanie bólu czuciowych włókien nerwowych, zakończonych specjalnymi receptorami, które nazywamy nocyceptorami. Po odebraniu bodźca przesyłają one za pośrednictwem neuronów sygnał do rdzenia kręgowego i dalej do mózgu, w którym pojawia się wrażenie bólu. Nocyceptory reagują na najróżniejsze bodźce: termiczne (ciepło), mechaniczne (skaleczenie nożem albo uderzenie młotkiem) czy chemiczne (coś kwaśnego albo ostre chili). Informacja o nich jest przesyłana za pośrednictwem kilku rodzajów czuciowych włókien nerwowych. Włókna typu A-delta przenoszą tzw. ból szybki – natychmiastowy, krótki sygnał „auu!”, gdy dotkniesz przykładowej gorącej patelni. Z kolei włókna typu C odpowiedzialne są za „ból późny” –pojawiające się po chwili wrażenie, że zranione miejsce nadal cię boli. Informacje o zwykłych bodźcach – dotyku ubrań na skórze czy długopisu w dłoni – są przenoszone zaś przez włókna A-beta. Co ciekawe, wiele nocyceptorów ma charakter polimodalny. Oznacza to, że ten sam receptor może odbierać bodźce związane np. i z temperaturą, i ze składnikami jedzenia. Poszczególne nocyceptory termiczne reagują na różne poziomy temperatur, odpowiadając za bolesne wrażenie dotkliwego gorąca lub zimna. Te same nocyceptory pobudzane są także przez niektóre naturalne substancje chemiczne, co skutkuje podobnymi doznaniami. Przykładowo, jeśli ugryziemy chili, znajdująca się w nim kapsaicyna zostanie zarejestrowana przez nocyceptory odpowiedzialne za odczuwanie sprawiających nam ból temperatur powyżej 42 stopni Celsjusza. To dlatego wydaje nam się, że mocno przyprawione curry „pali” nas w podniebienie. Mózg nie odróżnia bowiem, jakiego rodzaju bodziec został zarejestrowany przez nocyceptor: termiczny czy chemiczny. Mózg wytwarza wrażenie bólu Gdy bodźce bólowe dotrą do mózgu, uruchamiana jest rozległa sieć, w skład której wchodzi pień mózgu, wzgórze i kora mózgowa, a w efekcie pojawia się odczucie bólu. Póki mózg w sposób świadomy nie przetworzy docierających do niego sygnałów, nie mówimy jeszcze o bólu jako takim, lecz o nocycepcji – reakcji układu nerwowego na uszkodzenie tkanek. Związki między rozległością urazu a nasileniem i rodzajem odczuwanego bólu są złożone. Docierające do mózgu sygnały bywają wzmacniane, przytłumiane lub modyfikowane, co potrafi całkowicie zmienić ich odbiór i charakter doznań. Przykładowo, jeśli obawiasz się bólu towarzyszącego wizycie u dentysty, będzie on zapewne dotkliwszy. Emocje zadziałają niczym wzmacniacze, nasilając odczucie bólu. Posiadamy też – na szczęście – układ ograniczający bolesne doznania. Części mózgu odpowiedzialne za odczuwanie bólu mogą wydać polecenie rdzeniowi kręgowemu i wytłumić sygnały nocyceptywne, działając niczym hamulec. Skutkuje to ograniczeniem aktywności mózgu i odczuwanego bólu, przynajmniej do czasu zdjęcia owego hamulca. Doświadczają tego np. sportowcy i żołnierze w sytuacjach wysokiego pobudzenia albo osoby, których uwaga zostanie odciągnięta od odczuwania bólu (np. dzieci, które rodzice desperacko próbują zająć czymkolwiek, byle tylko nie poczuły tego okropnego zastrzyku). Nie jest to magiczny trik, tylko czysta fizjologia. To właśnie ten układ, nazywany układem zstępującym hamowania bólu, jest aktywowany, gdy efekt placebo redukuje odczuwany ból – następuje wówczas „znieczulenie placebo”. Czym jest chroniczny ból? To błąd systemu – ból, który utrzymuje się mimo wygojenia uszkodzonych tkanek. Doświadcza go aż jedna na pięć dorosłych osób. Odczuwa się go średnio przez siedem lat, ale u 20 proc. pacjentów utrzymuje się przez ponad dwie dekady. Na tę przypadłość częściej zapadają kobiety i osoby starsze. Powoduje ona cierpienia ich samych i ich rodzin, generuje też znaczne koszty dla całych społeczeństw, szacowane w Europie na 200 mld euro, a w Stanach Zjednoczonych na 600 mld dol. rocznie. Co gorsza, chronicznemu bólowi często towarzyszą stany lękowe, depresja i bezsenność. Chroniczne bóle to jeden z najpoważniejszych globalnych problemów zdrowotnych, a stosowane obecnie terapie nie przynoszą większości pacjentów wystarczającej ulgi. Chroniczny ból może pojawić się u osób cierpiących na różne dolegliwości: uszkodzenie nerwów w wyniku cukrzycy, bóle spowodowane chemioterapią, stwardnienie rozsiane, kontuzje, bóle fantomowe czy zapalenie stawów. Opisywane symptomy są we wszystkich przypadkach bardzo podobne. Dlatego też lekarze zaczynają uznawać chroniczny ból za odrębną dolegliwość – o własnej charakterystyce i przyczynach – i próbują znaleźć na nią skuteczne remedium. Kluczowym wyzwaniem w przypadku chronicznego bólu jest fakt, że włókna nerwowe typu A-delta i typu C wchodzą wówczas w stan permanentnego pobudzenia i nieustannie wysyłają do mózgu sygnały powodujące odczuwanie bólu. Co gorsza, wykazano, że ścieżka neuronalna z nocyceptora do mózgu może w takim przypadku stać się „nadwrażliwa”, co skutkuje nasileniem doznań. Sprawia to, że nawet dotykanie ubrań czy pościeli staje się dla pacjentów bolesne. Skąd inni mają wiedzieć, jak bardzo mnie boli? Jeśli coś nas boli, bardzo ważne jest powiedzenie o tym innym – po to, by wywołać u nich współczucie i uzyskać pomoc w wyeliminowaniu przyczyny bólu. Próbując ustalić, czy osobom w naszym otoczeniu coś dolega, polegamy zwykle na obserwacjach behawioralnych i komunikatach werbalnych. Patrzymy, czy ktoś nie skręca się, nie jęczy z bólu albo nie wykrzywia twarzy w grymasie. Zmierzenie intensywności bólu jest jednak trudne – to przecież subiektywne odczucie. Jeśli możemy porozumieć się z cierpiącą osobą, pomocne może być odwołanie się do skali określającej nasilenie czy rodzaj bólu (gdzie 0 oznacza jego brak, a 10 – ból nie do wytrzymania). Niekiedy używa się kwestionariuszy albo po prostu symboli uśmiechniętej i zmartwionej buźki – te ostatnie są praktyczne zwłaszcza w przypadku dzieci. Określenie bólu doświadczanego przez noworodki, osoby w śpiączce lub narkozie albo pacjentów z demencją jest jednak trudniejsze – niełatwo powiedzieć, co tak naprawdę w danej chwili czują. Do pewnego stopnia można to określić, obserwując parametry organizmu, jak tętno czy tempo oddychania. Z niektórych badań wynika, że kobiety są bardziej wrażliwe na ból niż mężczyźni. Jest jednak możliwe, że znoszą go lepiej. Urządzenia obrazujące pracę mózgu pomagają nam w zrozumieniu procesów odczuwania bólu, nie należy jednak przedkładać ich wskazań nad bezpośrednią relację cierpiącej osoby. Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu definiuje go jako „nieprzyjemne doznanie zmysłowe i emocjonalne, związane z faktycznym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek lub opisywane w kategoriach takiego uszkodzenia”. Krótko mówiąc, jeśli ktoś mówi, że go boli, to po prostu tak jest, niezależnie od przyczyny. Jak leczyć ból? Środki przeciwbólowe przynoszą pacjentom pewną ulgę. Dwa najstarsze to aspiryna, czyli ekstrakt z kory wierzbowej, oraz morfina wyrabiana z maku lekarskiego. Obecnie zamiast aspiryny stosuje się zwykle ibuprofen (jeśli bólowi towarzyszy stan zapalny) lub paracetamol (jeśli nie stwierdza się zapalenia). Morfina, substancja z grupy opioidów, bywa nadal używana, nie jest jednak tolerowana przez wszystkich pacjentów i może mieć działanie uzależniające. Do środków przeciwbólowych należą też różne rodzaje środków przeciwzapalnych, przeciwpadaczkowych i antydepresantów. Istnieje wiele dodatkowych metod leczenia bólu, w tym terapia poznawczo-behawioralna, fizjoterapia i zabiegi chirurgiczne, a najbardziej skuteczne wydaje się połączenie kilku metod. Jako że nieustannie opracowywane są nowe leki, a nasze rozumienie procesów odczuwania bólu staje się coraz bardziej dogłębne, można mieć nadzieję, że w przyszłości nikt nie będzie musiał cierpieć z powodu niepotrzebnie odczuwanego bólu.
Hiszpanie przewieźli szczepionkę w kontrowersyjny sposób. Dziś byłoby to nie do pomyślenia
Hiszpanie opłynęli kulę ziemską i przemierzyli Amerykę, by sprowadzić do swych kolonii szczepionkę przeciw ospie. Z braku lodówek transportowano ją w… organizmach dzieci.
Spis treści: Maluchy jak pojemnik na szczepionkę Zbawcy z sierocińca Chorobowa loteria Nosiciele za sombrero Opętany misją Daleka droga na Filipiny Ospa pod koniec XVIII w. była w Europie największym zabójcą. Chorowała na ospę prawie połowa populacji, co roku umierały setki tysięcy ludzi. Atakowała zarówno biednych, jak i możnych. Zmarli na nią choćby 17-letni król Hiszpanii Ludwik I, 15-letni car Rosji Piotr II czy sędziwy król Francji Ludwik XV. Pierwsze próby szczepienia polegały na wdmuchiwaniu w nozdrza zdrowej osoby strupów z wyprysków chorego. Czasem uodparniało to na wirusa, ale niosło też ryzyko śmierci pacjenta. Na szczęście pod koniec XVIII w. pojawiło się remedium na straszną chorobę. Angielski lekarz Edward Jenner zauważył, że na ospę nie zapadają ludzie pracujący z krowami. Uznał, że te osoby zarażają się od bydła chorobą podobną do ospy, ale o wiele łagodniejszą. Jej przejście uodparniało na ludzką zarazę. Wkrótce Jenner wyprodukował szczepionkę i 14 maja 1796 r. materiałem pobranym od dojarki Sary Nelmes zaszczepił małego Jamesa Phippsa. Potem celowo zaraził chłopca ludzką ospą i z satysfakcją zaobserwował, że choroba w jego organizmie się nie rozwinęła. Ale dzieci dopiero miały wnieść swój wkład w walkę z zabójczą chorobą. Maluchy jak pojemnik na szczepionkę Gdy w roku 1800 dokonano w Hiszpanii pierwszego szczepienia (hiszpańska nazwa szczepionki to vacuna, od słowa vaca, czyli „krowa”), wieść o tym dotarła do kolonii w Nowym Świecie. I wnet wysłano stamtąd do Madrytu błagania o dostarczenie remedium za Atlantyk. Jeśli bowiem w Europie ospa przerzedzała miasta i wioski, to w Ameryce je pustoszyła. Nie siekące miecze konkwistadorów, nie upiorny dla rdzennych ludów przymus pracy, lecz właśnie ospa (przy udziale innych chorób zakaźnych) wyludniła kontynent, zabijając nierzadko 90 proc. mieszkańców zaatakowanego obszaru. Indianie nie mieli przeciwciał i padali jak muchy. Choć na początku XIX w. sytuacja wyglądała lepiej niż w XVI stuleciu, to nadal była dramatyczna. Karol IV – pan chwiejącego się imperium – postanowił pospieszyć swoim poddanym z pomocą. 30 listopada 1803 r. La Coruñę opuścił statek „Maria Pita” z humanitarną pomocą. Wyprawa otrzymała oficjalną nazwę Real Expedicion Filantropica de Vacuna (Królewska Ekspedycja Filantropijna ze Szczepionką). Szefem misji został dr Francisco Javier Balmis. Przez wiele lat pracował w Meksyku (stosowana tam przez niego do leczenia chorób wenerycznych roślina otrzymała nazwę Begonia balmisiana), był uparty, stanowczy i wymagający wobec podwładnych. To on doszedł do wniosku, że najlepiej przetransportować szczepionkę do Nowego Świata w organizmach dzieci. Wprawdzie w Europie przewożono ją w słojach, ale przy dłuższej podróży wydawało się to ryzykowne. Dlaczego Balmis postanowił przewieźć dzieci, a nie dorosłych? Nie chodziło o wiek. Po prostu „do użytku” nadawały się wyłącznie osoby, które ospy nie przechodziły. W przypadku dorosłego, a nawet nastolatka, takiej gwarancji nigdy nie było. Zbawcy z sierocińca W dziewięć dni po zaszczepieniu człowieka można było od niego pobrać płyn limfatyczny – nową szczepionkę – albo przenieść substancję poprzez kontakt między skaleczeniami u dwóch osób. Po pewnym czasie zdolność każdego nosiciela szczepionki do jej rozprzestrzeniania zanikała. Dlatego też Balmis potrzebował nie jednego dziecka, lecz większej ich grupy, by stosując metodę łańcuszkową, dowieźć ładunek do miejsc przeznaczenia. Zdecydował, że potrzebuje dwudziestu kilku starannie przebadanych osóbek w wieku 3–9 lat. Tylko skąd je wziąć? Mieszkańcom La Coruñi proponowano pieniądze za „wypożyczenie” latorośli. Wielu się zastanawiało, ale prawie nikt się nie zdecydował. Na interes przystało tylko kilka samotnych matek, zapewne zresztą uprawiających najstarszy zawód świata. Resztę po prostu zabrano z sierocińca. Byli to sami chłopcy. Prócz osiemnastki z La Coruñi na wyprawę „zrekrutowano” również czwórkę z Madrytu. Dziś takie utylitarne potraktowanie dzieci, w dodatku poszkodowanych przez los, może wydawać się ohydne. Jednak wówczas uważano, że „dopóki człowiek nie osiągnie dorosłości, nie może być uważany ani za zdrowego, ani za pięknego, ani za dobrego” – jak napisali Emilio Balaguer i Rosa Ballester w książce poświęconej wyprawie. W dodatku podrzutki uznawano za dzieci gorszego sortu, gdyż zostały poczęte w grzechu, poza związkiem małżeńskim. To na nich eksperymentowano w sierocińcach np. z podawaniem sztucznego mleka. Nikomu więc nie przychodziło do głowy użalać się nad losem sierot zabranych w niebezpieczny rejs. Ich opiekunką została Isabel Lopez Gandalia, wychowawczyni z sierocińca. Balmis, tak surowy dla współpracowników, nie mógł się jej nachwalić. „Była dla naszych aniołków niczym matka, zawsze gotowa do każdego dla nich poświęcenia” – pisał. Pani Lopez zaadoptowała nawet jedno z dzieci z La Coruñi. Na pokładzie „Marii Pity”, dowodzonej przez kapitana Pedro del Barco y Espanę, dziećmi zajmowano się bardzo starannie. Miały tam zapewnione rozrywki, jak również naukę. „Dostawały posiłki z przystawkami i deserami, wino, chleb – pisał Balmis. – A gdy któreś zachorowało – jeszcze coś ekstra”. Czyli zabawki. Chorobowa loteria Pierwszym przystankiem „Marii Pity” była wyspa Teneryfa i miasto Santa Cruz de Tenerife. Po przybyciu ekspedycji zaraz odprawiono tam msze dziękczynne za dostarczenie szczepionki. Chętnych do jej otrzymania było tylu, że gubernator chciał urządzić loterię! Następnie, po podróży przez Atlantyk, 9 lutego 1804 r. okręt dotarł do Nowego Świata, na wyspę Puerto Rico. Przeprawa przez ocean przebiegła bez zakłóceń, bo Karol IV zadbał wcześniej o zgodę na rejs u walczących wówczas na morzu Francuzów i Anglików. W Puerto Rico Hiszpanów czekało jednak zaskoczenie. Okazało się, że mieszkańcy już dysponowali szczepionką! Sprowadzono ją na miejsce z sąsiedniej wyspy. Puerto Rico nie było jedynym miejscem, w którym mieszkańcy zdecydowali się działać na własną rękę, np. kupując szczepionkę od Anglików. Lecz nie wszystkie medykamenty były dobre, niektóre nie nadawały się do użytku. Brakowało standardów obchodzenia się z materiałem i ludźmi. Co więcej, miejscowi badacze bywali zazdrośni o sławę i utrudniali Balmisowi pracę. Za to na południe od Puerto Rico, w Wenezueli, gdzie szczepionki dotychczas nie było, ekspedycja dostawała do dyspozycji prawdziwe pałace w centrach miast. Szczepienia zaś – jak pisał Balmis w liście – „odbywały się publicznie przy radosnej muzyce i pokazach sztucznych ogni, a już obsłużeni triumfalnie demonstrowali nakłucia”. W Caracas włączono szczepienia w liturgię Wielkiego Piątku. W innym miejscu salę do iniekcji urządzono w teatrze. W mieście Cumana zaszczepionych zostało naraz 20 tysięcy rdzennych mieszkańców okolicznych terenów! Przebywający wówczas w Wenezueli chilijski poeta Andres Bello napisał „Odę do szczepionki” i sztukę teatralną „Wenezuela pocieszona”. Jedna z postaci mówi w niej: „Tak, Wenezuelo, ciesz się/Twoje plaże otrzymały dziś szczęsny/Wynalazek Jennera, który ci wysłał/W geście królewskiej dobroci twój suweren”. Nosiciele za sombrero Już dotarłszy do Meksyku, Balmis planował odesłać sieroty do Hiszpanii, zaś na miejscu zorganizować nową grupę do transportowania szczepionki po kontynencie i przewiezienia na drugą stronę Pacyfiku – do kolonii na Filipinach. Tak się jednak nie stało. Mali Hiszpanie pozostali w Meksyku. Początkowo mieli zostać umieszczeni w tamtejszych przytułkach, ale z interwencją u arcybiskupa wystąpił Balmis. Dzieciom zapewniono edukację, niektóre zostały adoptowane. Nową grupę dzieci-szczepionek zrekrutowano w Ameryce… wypożyczając je od rodziców za niewielką sumę pięćdziesięciu pesos oraz „dwie koszule, dwie pary spodni, dwie pary skarpetek i sombrero”. Między poszczególnymi miejscowościami szczepionkę przenosiło po dwoje dzieci pod opieką pielęgniarza. Podczas całej wyprawy z około setki dzieci wykorzystanych w roli nosicieli szczepionki (na dalszych etapach rekrutowano stale nowe) zmarło tylko jedno. To oczywiście o jedno za dużo. Ale dla porównania: z 733 dzieci znajdujących się w 1803 r. w sierocińcu w Santiago de Compostela wkrótce zmarło 588, a więc trzy czwarte. W innych placówkach działo się podobnie, gdyż dzieci były źle żywione, nie dbano o ich higienę i przede wszystkim z łatwością zarażały się nawzajem chorobami. Tak więc Balmis nie tyle naraził swoich podopiecznych na niebezpieczeństwa, ile większości z nich uratował życie. Opętany misją W maju 1804 r. Balmis podjął decyzję o podziale ekspedycji. Sam postanowił zająć się Karaibami i meksykańskim wybrzeżem. Natomiast misję zaniesienia szczepionki dalej w głąb kontynentu południowoamerykańskiego otrzymał jego zastępca, Katalończyk Josep Salvany. W przeciwieństwie do szefa ekspedycji porywał on ludzi urokiem osobistym, dobrym słowem. Balmisa się bano, Katalończyka – kochano. Jednak misja Salvany’ego od początku napotykała na przeszkody. Statek wiozący go na tereny Kolumbii osiadł na mieliźnie niedaleko Barranquilli. Jedzenia dostarczyli im na wpół dzicy tubylcy, a w końcu zabrał ich i odstawił w bezpieczne miejsce statek… kaperski. Stracili jednak większość sprzętu. To nie był koniec kłopotów. Podczas przeprawy przez rzekę Magdalena zdarzył się wypadek, wskutek którego Salvany stracił oko. W środku andyjskiego pustkowia został porzucony przez przewodników. Potem spadł z konia i złamał rękę… Nie poddał się, choć cierpiał na gruźlicę i chorował na serce. Miał świadomość, że decydując się na wędrówkę ze szczepionką przez wysokogórskie tereny Andów, naraża się na śmierć. A jednak sześć lat włóczył się po kontynencie ze swoją misją humanitarną. W niektórych miejscach witano go jak zbawcę. Na przykład w Bogocie, spustoszonej w 1802 r. przez straszliwą epidemię ospy. Do Quito pognał na wiadomość, że właśnie wybuchła tam epidemia. Gdy dotarł do bram miasta, „rozentuzjazmowany tłum wniósł dzieci na ramionach” – jak pisał Salvany. Nic dziwnego. Przybysze wszędzie, gdzie się pojawiali, mieli plan, by przeszkolić miejscowych lekarzy, nauczyć ich wyrobu szczepionek i stworzyć organizację, która będzie dbała o dalsze szczepienia – bezpłatne i dla wszystkich. A jednak w Limie, stolicy Wicekrólestwa Peru, spotkała go niezwykła przykrość. Już kilka dni drogi przed miastem Indianie nie chcieli się szczepić i odmawiali udzielenia noclegu. U bram przywitały go okrzyki: „Antychryst, antychryst!”. Okazało się, że w Limie była już szczepionka przywieziona z Anglii. Jednak miejscowi lekarze szczepili chętnych za pieniądze, więc nastawili obywateli przeciwko przybyszom. Salvany brnął dalej przez Andy. „Na olbrzymich wysokościach, po bezdrożach, szły te biedne stworzonka smagane deszczem i mrożone śniegiem” – pisał zakonnik towarzyszący wyprawie. Dzieci wytrwały, dowódca – nie. Wyczerpany Salvany zmarł w boliwijskiej Cochabambie 21 lipca 1810 r. w wieku 34 lat. Wyprawa pod nowym dowództwem podążyła jeszcze do Chile, dotarła aż do Ziemi Ognistej, a tam podjęto decyzję o powrocie do Hiszpanii. Daleka droga na Filipiny Tymczasem Balmis miał kłopoty z rekrutacją kolejnych dzieci, próbował nawet kupować małych niewolników. Kiedy mu się wreszcie udało skompletować grupę, okazało się, że nie ma statku mogącego przewieźć ekspedycję z Meksyku na Filipiny. Niechętne naukowcowi miejscowe władze stwierdziły, że potrzebują wszystkich swoich statków do celów wojskowych. Dlatego – mimo finansowych braków – Balmis zdecydował się na wykupienie miejsc dla siebie, współpracowników i 26 dzieci na pokładzie płynącego do Manili galeonu „Magellan”. Ta trwająca pięć tygodni przeprawa, która skończyła się 15 kwietnia 1805 r., była krytycznym momentem podróży. Pasażerowie dowiedziawszy się, kto z nimi płynie, zaczęli bać się zarażenia ospą. Ekspedycja została wyproszona z pokładu pasażerskiego i ulokowana w głębi okrętu. „Biedne dzieci dostawały do jedzenia tylko nieświeżą wołowinę, fasolę i soczewicę, żebrały o chleb u innych pasażerów. Spały na podłodze terroryzowane przez olbrzymie szczury i wpadały na siebie przy każdym zakołysaniu się statku” – napisał Balmis. Kiedy jednak dotarli na Filipiny, przyjęto ich znakomicie. Tamtejsi hierarchowie kościelni umożliwili Balmisowi podróżowanie po całym archipelagu. Miał już odesłać dzieci do Meksyku, gdy pomyślał, że warto byłoby dostarczyć szczepionkę do Chin. Zawinął do portugalskiego Makau, gdzie nie tylko zaszczepił mnóstwo osób, ale także przeszkolił chińskich lekarzy. Jednak w Kantonie miejscowe władze nie pozwoliły mu już na realizację zadania. Balmis ruszył więc w drogę powrotną do kraju, gdzie dotarł w 1806 r. Gdy podczas wojen napoleońskich Madryt został zajęty przez Francuzów, Balmis odmówił złożenia przysięgi na wierność nowym władzom. Dlatego jego dom został splądrowany i przepadło wiele dokumentów świadczących o osiągnięciach Hiszpana. Umierając w 1819 r. w wieku 66 lat, Balmis nie pozostawił żadnej relacji. Ostały się tylko listy, protokoły. A jednak – jak skomentował misję Hiszpana Edward Jenner – „trudno jest sobie wyobrazić bądź znaleźć w annałach wspanialszy przykład filantropii niż ta wyprawa”.
To tutaj rozpoczynały się legendarne wyprawy. Na Hardangervidda panuje prawdziwa dzikość
Dziki, surowy rejon, który od wieków fascynuje swoim majestatem i nieprzewidywalnością. To tutaj, pośród nieujarzmionej natury, legendarni polarnicy przygotowywali się do swoich historycznych wypraw.
Spis treści: Płaskowyż Hardangervidda Tu trenowali polarnicy Najpiękniej położony kemping Idealny koniec przygody Drewniany znak wyrasta ze skalnej szczeliny, w pionie trzyma go góra usypanych wokół kamieni. Høgste punkt. 1343 m o.h. – wypalono na tabliczce po norwesku. Jak na najwyższy punkt nie robi to wrażenia, ale w tym miejscu nie o wysokość chodzi. Zrzucam plecak na wgłębienie w skale, w której wykuta jest droga Rallarvegen. Na poboczu rośnie trochę trawy przygniecionej podmuchami do ziemi, zaraz za nią zaczynają się skalne pagórki, gęste jak bąble w bulgoczącej wodzie, coraz wyższe i wyższe, porosłe mchami jak szlachetną miedzią. Między nimi rozlewają się oka pośniegowej wody, w większych zagłębieniach wciąż leżą wielkie szarzejące płaty śniegu pozostałe po zimie. A jest połowa września. Całości obrazu dopełniają potoki, rzeki, jeziorka, wodospady; w którąkolwiek stronę spojrzę, jest ich co najmniej kilka. Płaskowyż Hardangervidda Podobny widok towarzyszy mi od dobrych kilku godzin. Niby taki sam, a za każdym zakrętem inny, w zależności od tego, jak ułożą się skały. Ciągle więc zatrzymuję się, by westchnąć: „ale obłęd”. Ciszę mąci jedynie wycie wiatru. Ale wiem, że to tylko pozorne bezludzie. Co kilka godzin, czasem częściej, zbliża się miarowe „ta dam, ta dam, ta dam”, by po chwili równie tajemniczo ścichnąć i zniknąć. Gdzieś w tej litej skale po prawej, równolegle do drogi, którą idę, jest druga – kolejowa. W tunelach, kamiennych galeriach, przyklejona do górskiej ściany; czasem widzę nawet pociąg – przez kilka sekund, nim znowu „pochłonie” go skała. Linia Bergensbanen łącząca dwa największe norweskie miasta, czyli Oslo i Bergen, jest jedną z najwyżej położonych w Europie, najbardziej malowniczych, a równocześnie najtrudniejszych w budowie na świecie. Ma 400 km długości, z czego tunele zajmują ponad 70 km; znajdują się one głównie na terenie, przez który właśnie wędruję – na płaskowyżu Hardangervidda. Wiele okolicznych miejscowości ze światem łączy tylko pociąg. Dróżka jest jedna, prowizoryczna i nie dla samochodów. Rallarvegen została wydarta skałom 120 lat temu jako zaplecze dla budowniczych kolei. Dzisiaj ma status kultowej drogi rowerowej, lubią ją też piechurzy: 65 km wzdłuż torów z Haugastøl do Myrdal i jeszcze 17 szaleńczo w dół nad Aurlandsjord. Trzy metry poniżej najwyższego punktu, pięć minut marszu za nim, wzdłuż jeziorek połączonych potokami jak krwiobiegiem, stoi kamienno-drewniany dom pod spadzistym dachem. Przed nim jest fragment torów z drezynami, które już donikąd nie pojadą. To kawiarnia Fagernut i minimuzeum budowy powstałe w miejscu, gdzie kiedyś kwaterowali się robotnicy. Już zamknięte, ale jeden z czteroosobowej grupy norweskich rowerzystów, słysząc, że nie jestem stąd, wchodzi do środka, a po chwili informuje: – Jeśli chcesz, możesz wejść i obejrzeć. Pod koniec XIX w. było tu całkiem przyjemnie. Ładna zastawa na stole, gustowny żeliwny piecyk, lampy naftowe. No i ten widok ze wszystkich okien. Rowerzyści tymczasem się zbierają. – Idziesz do Myrdal? I dalej w dół? Ale to wiele godzin. – Wiem, ze dwa dni – odpowiadam. Jeśli coś mi przeszkadza, to fakt, że tak krótko, bo wczesna jesień maluje świat pięknymi rdzawymi kolorami. Ale to Norwegia, ścieżek w bok, szlaków i ich przedłużeń jest zatrzęsienie. I na szczęście zaczęłam wcześniej. Tu trenowali polarnicy Hardangervidda to kraina, która wygląda tak samo, jak brzmi. Groźnie, trudno, surowo. Trzeba przyznać, że ma charakter: ten największy europejski płaskowyż leży zaledwie 2 godz. drogi od Oslo, jeśli spojrzeć na mapę – na samym południu Norwegii. W rzeczywistości warunki panujące na bezdrzewnym pustkowiu przypominają arktyczne. Przed wyprawami trenowali tu Amundsen, Scott, Shackleton, Nansen. Dziś jedną ze stałych ofert są kursy przed wyprawami na biegun czy zimową Grenlandię. Ale nazwa Hardangervidda wpada też szybko w ucho, ma w sobie coś magiczno-wciągającego i łatwo ją oswoić. Płaskowyż – również. Jest to raj dla wędrowców o powierzchni niewiele mniejszej od województwa opolskiego, a prawie połowa to park narodowy poprzecinany rzekami, strumieniami, zamieszkany przez wielkie stado dzikich reniferów. I nieprzewidywalny; ponieważ pogoda potrafi zaskoczyć w każdej chwili, trawersy w poprzek płaskowyżu nie są dobrym pomysłem dla mało doświadczonych. Jeśli jednak chcecie sprawdzić, „z czym się to je” – trasa prowadząca obrzeżami Rallarvegen jest świetnym wyborem. Łatwo dostępna i niezbyt trudna, w razie załamania pogody, zmęczenia, czegokolwiek – zawsze można w kilka godzin dotrzeć szutrem do stacji i wsiąść do pociągu. Sama trafiłam na nią przypadkiem. Wybierałam się zupełnie gdzie indziej, ale ubiegłoroczny sierpień zalał południowy zachód Norwegii deszczem. Spłynęły szlaki, drogi, mosty, podtopiło tory. Leciałam więc do Oslo trochę w ciemno. Wylądowałam późnym wieczorem i dopiero po północy, kiedy pojawiła się informacja, jakie pociągi odjadą tego dnia, kupiłam bilet na Bergensbanen. Potoczyliśmy się powoli nad rzekami rozlanymi szeroko i wysoko, tak że czułam się, jakbyśmy nimi płynęli, a drzewa, które kiedyś rosły na brzegach, teraz wystawały z wody. Wysiadłam na stacji o dźwięcznej nazwie Geilo – czytaj: Jajlo – 50 km przed Finse, które jest bazą wypadową na Rallarvegen i na płaskowyż. – Górami nie pójdziesz, bo szlaki są zniszczone. Ale Rallarvegen wczoraj przejechał właściciel wypożyczalni rowerów, da się przejść – miła dziewczyna w informacji turystycznej przygląda się mapom, po czym wyrokuje: – Powiem ci, jak ja bym szła. No to za jej radą idę: lasem wokół jeziora Ustedalsfjorden, XIX-wiecznym drewnianym mostem, pod którym dudni rzeka Ustedøla opakowana znakami „nie stój na brzegu, fale przychodzą nagle i mogą cię zmyć”, długim stromym podejściem nad linię lasu. Skalne plateau przecina potok, na którym huczy wodospad. Płaski suchy kawałek pod nim jakby czekał na mój namiot. Zasypiam z moim ulubionym widokiem: na wielkie zielono-rdzawe przestrzenie zamknięte ośnieżonymi górami. „Czy to norweskie piękno może się znudzić?” – myślę. Najpiękniej położony kemping – Muszę się z wami podzielić tą historią – jeden z turystów na kempingu we Flåm pokazuje puszkę jak trofeum. – To najlepsze sardynki w Norwegii, kiedyś je produkowano w Szwecji, teraz w Polsce, a kupiłem je w Hiszpanii. I znowu tu wróciły. Jesteśmy na jednym z najpiękniej położonych kempingów świata. Na kolejnych stopniach – tarasach zielonego zbocza – są miejsca dla kamperów, domki, schronisko. Z tych wyższych widać Aurlandsfjord – odnogę Sognefjordu, czyli najdłuższego fiordu w Norwegii. Trzy namioty rozbiliśmy między starymi jabłonkami. Właściciel puszki to pół Szwed, pół Norweg, od lat mieszkający w USA, który wrócił na ziemię matki, żeby przejść pieszo do miejsca jej urodzenia. Na małą wyspę Sula ma stąd jakieś dwa tygodnie na północ. Para młodych Holendrów zachwyca się swoją pierwszą podróżą z namiotem od kempingu do kempingu. Ja przyszłam dziś z góry, z miejscowości Myrdal, gdzie od linii Bergensbanen odbija kolejka Flåm – najbardziej stroma linia o standardowym rozstawie torów w Europie. Już nią kiedyś jechałam i choć rozwijała prędkość do 30 km/godz. oraz miała zapasową hamującą lokomotywę na końcu składu, jazda po torach ułożonych w pętle, spirale, ostre zakręty, przyklejonych do ściany i schowanych w 20 tunelach dostarczała wielkich emocji. Wędrówka drogą obok linii tylko to potwierdza – prawdziwy inżynierski majstersztyk! Największe wrażenie robi pierwszy 4-kilometrowy odcinek: żeby konie mogły wciągać materiały potrzebne do budowy, poprowadzono go 23 szerokimi serpentynami. „Uwaga! Jedziesz na własne ryzyko, za każdym zakrętem droga może być inna” – ostrzeżenie dla rowerzystów uzupełniają sugestywne znaki, na których fikają koziołki z roweru na stromiźnie. Trochę ich tu jest, bo zjazd to popularna i szybka atrakcja. Przynajmniej w założeniu; na oko jakaś połowa rowery prowadzi albo odpycha się asekuracyjnie od ziemi, hamując piętami jak na sankach. „Wiuuuuuu” – frunie ktoś na linie trzy razy szybciej niż pociąg. Tutejsza tyrolka jest najdłuższą w Norwegii (1381 m długości), a tego lotu między wodospadami naprawdę i szczerze zazdroszczę. Z Flåm do Bergen można dopłynąć promem i już sama podróż jest tego warta. To pięć malowniczych godzin na Sognefjordzie i wzdłuż wyspowego wybrzeża. Ale jakoś szybko dotarłam, do samolotu jeszcze trzy dni, chcę je zagospodarować. Rzut oka na mapę na przystani i oczy mi się świecą. Prom zawija w miejsca, gdzie są jedna, dwie farmy albo tylko początek szlaku. – Poproszę tutaj – pokazuję na mapie miejscowość Undredal słynącą z XII-wiecznego kościółka i własnego, podobno najpyszniejszego w kraju karmelowego sera brunost. Ponieważ do lat 90. ubiegłego wieku całkiem była odizolowana, dostępna tylko drogą wodną, ludzie mówią tu własnym dialektem. – To przystań na żądanie, musisz zarezerwować też prom, który cię odbierze. To znaczy możesz to zrobić potem online. Ale tam nie ma zasięgu – wyznaje rozbrajająco kasjerka. Kiedy 2 godz. później wysiadam sama na kołyszącym się pomoście, i tak na wszelki wypadek proszę: – Tylko przypłyńcie po mnie jutro. Idealny koniec przygody Na zakończenie przygody wybieram odnogi Sognefjordu, w tym Nærøyfjord – wąski, dziki, otoczony wysokimi klifami, wpisany na listę UNESCO. Jedną noc spędzam pod samotną farmą Stokko, w miejscu, gdzie nocują też kajakarze – dzisiaj jest ich dwójka. Na tablicy informacyjnej oprócz typowych próśb i rad o zabranie śmieci czy nierozbijanie namiotu za blisko wody, napisano: „Stokko leży na końcu sieci ścieżek. Wróć tą samą drogą, bo innej tu nie ma”. Na kolejny nocleg wypatrzyłam ze statku małą osadę na przeciwnym brzegu fiordu. Spodobał mi się biały kościółek i kilka drewnianych domów na małej łące pod skałą. Największe wydarzenie w historii Bakka miało miejsce w XXI w. – dopiero wtedy zbudowano tunel pozwalający dotrzeć tu wygodnie drogą lądową. Patrząc, jak wieczorem otula nas mgła, pomyślałam jednak, że tak naprawdę od wieków wiele się tu nie zmieniło.
Saladyna, pogromcę krzyżowców pokonała nieznana choroba. Naukowcy są na jej tropie
Nawracająca wysoka gorączka, osłabienie, bóle głowy, utrata apetytu i powolna utrata przytomności – w takich okolicznościach zmarł w wieku 55 lat nieustraszony pogromca krzyżowców, Saladyn. Naukowcy wskazali najbardziej prawdopodobną przyczynę jego śmierci.
Spis treści: Gorączka przez 2 miesiące Śmierć wybitnego władcy Specjaliści ustalili, co mogło zabić Saladyna Jeszcze w połowie lutego 1193 r. Saladyn był prawdopodobnie najpotężniejszym człowiekiem obszaru Morza Śródziemnego. Ten arabski władca i wódz 4 czerwca 1187 r. pod Hittin pokonał i niemal całkowicie zniszczył armię krzyżowców, wśród pojmanych jeńców znajdował się sam król Jerozolimy. Po tym zwycięstwie przed Saladynem stanęły otworem miasta i twierdze krzyżowców w Palestynie. W ciągu 2 lat wódz zdobył je wszystkie z wyjątkiem Tyru. Zagadkowa choroba Saladyna 4 marca 1193 r. Saladyn już nie żył. Przyczyną śmierci 55-letniego władcy nie były rany odniesione w walce, ale tajemnicza choroba. Według opisu zachowanego w dziele arabskiego historyka Baha ad-Dina ibn Szadada przebiegała prawdopodobnie w kilku etapach. Pierwszy atak nastąpił osiem lat przed śmiercią, w grudniu 1185 r., kiedy 47-letni Saladyn oblegał Mosul. Nie zachowały się szczegółowe opisy przypadłości, wiadomo jedynie, że władca miał wysoką gorączkę, która trwała 2 miesiące. Choć otoczenie Saladyna szykowało się na jego śmierć, on wyzdrowiał, w następnych latach cierpiał jednak na nawracające ataki gorączki i kolki, które czasowo czyniły go niezdolnym do działań wojennych. Na przykład w lipcu 1190 r. był w stanie osobiście dowodzić wojskami, lecz w październiku tego samego roku uległ atakowi „żółciowej gorączki”, która przykuła go do łóżka na miesiąc. Śmierć wybitnego władcy Ostatnia – śmiertelna – faza choroby nadeszła, kiedy Saladyn miał 55 lat. Tym razem pierwszym objawem była utrata apetytu. Wkrótce dołączyły do niej: ogólne osłabienie, niestrawność i ospałość. Mimo że pogoda była chłodna i wilgotna, Saladyn odmawiał noszenia pikowanej tuniki i zachowywał się – jak zanotował ibn Szadad – „jak człowiek wyrwany ze snu” (prawdopodobnie chodziło o to, że władca był rozkojarzony i półprzytomny). Pojawiły się gorączka i silne bóle głowy. Agonia Saladyna trwała 14 dni, podczas których stan władcy nieustannie się pogarszał. Czwartego dnia upuszczono mu krew, dziewiątego władca popadł w stupor i nie był w stanie wypić przyniesionego mu lekarstwa. Dziesiątego dnia dwukrotnie zaaplikowano mu lewatywę, co wyraźnie przyniosło Saladynowi ulgę. Wypił nawet kilka łyków wody, w której moczono jęczmień, uważanej za środek przeciw dolegliwościom trawiennym. Kiedy w nocy zaczął się pocić, początkowo nadworni medycy przyjęli to za dobry znak. Pot był jednak tak obfity, że przesiąknął przez posłanie na podłogę. Dwunastej nocy Saladyn jeszcze bardziej osłabł, na zmianę tracił i odzyskiwał przytomność. Żył jeszcze 2 dni. Podczas XXV Historycznej Konferencji Kliniczno-Patologicznej lekarze zgromadzeni na Uniwersytecie Marylandzkim, korzystając z informacji zachowanych w dziele ibn Szadada, spróbowali postawić Saladynowi diagnozę. Stephen J. Gluckman, profesor medycyny na Uniwersytecie Pensylwanii w USA, który referował przypadek, wykluczył dżumę i ospę prawdziwą. Obie te choroby zabiłyby Saladyna znacznie szybciej: dżuma w ciągu 24 godzin, a ospa w 7–10 dni. Pozostawiłyby też na skórze charakterystyczne ślady, które na pewno zostałyby dostrzeżone i opisane przez ibn Szadada. Nie była to też gruźlica: ta choroba spowodowałaby trudności z oddychaniem. Gluckman wykluczył również malarię. Mimo że władca cierpiał z powodu charakterystycznych dla tej choroby ataków pocenia się, nie zanotowano, aby miał również dreszcze – typowy symptom malarii. Specjaliści ustalili, co mogło go zabić Ostatecznie Gluckman doszedł do wniosku, że Saladyna pokonał dur brzuszny. Ta choroba, wywoływana przez pałeczki Salmonella typhi zawarte w jedzeniu lub w wodzie, była powszechna na terenie Bliskiego Wschodu w XII w. Nawet dziś na świecie zapada na nią rocznie ok. 21 mln osób, z czego ponad 200 tys. umiera. Typowe objawy są uderzająco podobne do opisanych przez ibn Szadada cierpień Saladyna: nawracająca wysoka gorączka, osłabienie, bóle głowy, utrata apetytu i powolna utrata przytomności. Pasuje też długość trwania choroby: bez leczenia chory umiera po ok. 2 tygodniach. Naukowcy nie wiedzą jednak, czy również objawy, które pojawiły się na kilka lat przed śmiercią Saladyna, to symptomy tej samej, czy innej, łagodniejszej choroby. Diagnozę Gluckmana poddał w wątpliwość pomysłodawca konferencji profesor Philip Mackowiak z uniwersytetu medycznego w Maryland. Naukowiec podkreśla, że w zachowanym opisie choroby arabskiego wodza brak bólów brzucha, jednego z najbardziej charakterystycznych objawów duru brzusznego. Uczony uważa, że bardziej prawdopodobną przyczyną śmierci Saladyna może być na przykład wirusowe zapalenie opon mózgowych. Prof. Mackowiak zaznacza jednak, że XII-wieczny opis choroby władcy jest zbyt ogólny, by na podstawie braku jednego symptomu definitywnie wykluczyć chorobę.
Nie wszystko złoto, co złote. Ludzie je fałszowali, by pokazać, że są bogaci
Rzadki kruszec decydował o prestiżu. Kiedy ludzie zaczęli go fałszować? Grupa archeologów kierowana przez dr Miljanę Radivojević z McDonald Institute for Archaeological Research na uniwersytecie w Cambridge uważa, że uchwyciła początek tego fenomenu.
Spis treści: Jak podrabiano złoto Zapotrzebowanie na złoto zachęciło do fałszerstw? Specjaliści od podróbek Co ciekawe, być może to właśnie chęć imitacji rzadkiego kruszcu, a nie pozyskania wytrzymałego surowca na narzędzia i broń, była impulsem do rozwoju starożytnej metalurgii! Najstarsze stopy świata to mieszanina miedzi, cyny oraz arsenu. Naukowcy postanowili je odtworzyć w laboratorium, mieszając metale w różnych proporcjach. Zrobili to, aby dowiedzieć się, jak w rzeczywistości wyglądały przedmioty wykonane ze stopów tysiące lat temu. Dlaczego? Stopy miedzi silnie się utleniają. Metalowe zabytki znajdowane dzisiaj przez archeologów mają zupełnie odmienny kolor od oryginalnego. Obecnie zazwyczaj są matowe, zielonoszare lub zielonobrązowe. Jak podrabiano złoto Badacze stworzyli 64 próbki o różnych proporcjach miedzi, arsenu i cyny. Okazało się, że dodanie do miedzi około 5% (wagowo) cyny zmienia odcień metalu z czerwonego na jasnoróżowy, powyżej 8% kolor staje się złocisty. Złoty odcień utrzymuje się do ok. 20% zawartości cyny w stopie, a przy ok. 25–30% metal przybiera barwę srebrzystą. Stopy łączące w sobie miedź, cynę z niewielką (poniżej 5%) domieszką arsenu mają różne odcienie złotego koloru; niewielka domieszka arsenu ułatwia wyeliminowanie różowego i czerwonego odcienia miedzi. Dzięki temu eksperymentowi badacze ustalili, że przedmioty wykonane z takich stopów trudno było w starożytności odróżnić od złotych. Naukowcy porównali następnie skład wytworzonych przez siebie próbek ze składem chemicznym najstarszych znanych obiektów ze stopów miedzi z cyną i arsenem. Kilkanaście takich przedmiotów z V tysiąclecia p.n.e. znamy z rejonu Bałkanów. Najsłynniejszy wśród nich to fragment metalowej folii z Pločnik na terenie dzisiejszej Serbii, datowany na ok. 4650 p.n.e. Okazało się, że w jej skład wchodzi 11,7% cyny i śladowe ilości arsenu (ok. 0,03%). Chociaż dzisiaj folia jest matowa zielonobrązowa, pierwotnie miała prawdopodobnie ciepły złoty kolor i odznaczała się wysokim połyskiem. Zdaniem badaczy służyła do owinięcia glinianego naczynia, które dzięki temu zabiegowi imitowało złoty wyrób. Pozostałe przedmioty pochodzące z tego okresu z Bałkanów i wykonane ze stopów miedzi mają podobny skład chemiczny. Zawierały od 6 do 12% cyny i poniżej 1% arsenu. Wszystkie miały więc złoty kolor i połyskiwały. Różniły się więc bardzo od produkowanych wówczas przedmiotów z czystej miedzi o kolorze czerwonawym lub różowym. Zapotrzebowanie na złoto zachęciło do fałszerstw? Skąd pomysł, że najstarsze przedmioty ze stopów miedzi miały imitować wyroby ze złota? Otóż pojawiają się one dokładnie w tym samym okresie, co najstarsze znane obiekty z prawdziwego złota, które archeolodzy odkryli w grobach na cmentarzyskach znajdujących się w Warnie i Durankulak w Bułgarii. Przedmioty z metalu w egzotycznym złotym kolorze były bardzo rzadkie i służyły do podkreślania społecznej pozycji. Niewykluczone więc, że kiedy wśród ówczesnych elit pojawiło się zapotrzebowanie na złoto, obrotni pradawni metalurgowie wynaleźli sposób na fałszowanie szlachetnego metalu. Kto nie mógł zdobyć prawdziwego kruszcu, mógł się wtedy zadowolić jego imitacją. Hipotezę tę wydaje się potwierdzać fakt, że przedmioty z podróbek złota były równie rzadkie jak te z prawdziwego metalu. Dotychczas znamy ich z rejonu Bałkanów z V tysiąclecia p.n.e. zaledwie piętnaście. Imitacja złota była dostępna tylko niewielu osobom stojącym na szczycie drabiny społecznej. Wyroby z miedzi produkowano zaś masowo – do dnia dzisiejszego z tego rejonu i okresu archeolodzy wydobyli ich już prawie 5 ton! Specjaliści od podróbek Co ciekawe, badacze na podstawie analizy śladowych pierwiastków zawartych w najstarszych stopach ustalili, że najprawdopodobniej wykorzystany do ich produkcji metal pochodził z jednego regionu, z jednego lub zaledwie kilku bardzo podobnych do siebie geologicznie depozytów. Być może mieszkańcy tego terenu wyspecjalizowali się więc w podróbkach złota. Produkcja przedmiotów ze stopów miedzi, cyny i arsenu skończyła się na Bałkanach pod koniec V tysiąclecia p.n.e. Zbiega się to w czasie z upadkiem kultur produkujących i wytwarzających złote przedmioty na terenie Bułgarii. Archeolodzy ciągle nie wiedzą, dlaczego tak się stało. Stopy miedzi i cyny pojawiły się znowu dopiero ok. 1500 lat później, powtórnie „wynalezione” na terenie Bliskiego Wschodu. Wówczas jednak z pewnością wytwarzano je ze względów praktycznych – miedź zmieszana z cyną jest twardsza niż czysty pierwiastek – i na masową skalę.
Jaki ojciec, taki syn. Aleksander Walewski poszedł w ślady Napoleona
Aleksander Walewski, syn Napoleona i pani Walewskiej, walczył w powstaniu listopadowym. Potem służył w Legii Cudzoziemskiej i zrobił karierę we francuskiej dyplomacji.
Spis treści: Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski Romans Napoleona z panią Walewską Młodość Aleksandra Walewskiego Powstanie listopadowe Legia Cudzoziemska Dyplomacja i literatura Kariera ambasadora i ministra Związki z Polską Rosyjskie kartacze bombardowały zagajnik, który mieszkańcy Grochowa nazywali Olszynką. Nikt jednak nie myślał o drzewach, kiedy odłamki żelaza jeszcze większe spustoszenie czyniły wśród ludzi. Od 19 lutego 1831 r. na przedpolach Warszawy trwała zażarta walka między maszerującą na ogarnięte powstaniem listopadowym miasto armią feldmarszałka Iwana Dybicza a próbującymi ją zatrzymać wojskami gen. Józefa Chłopickiego. Proporcje sił wypadały na niekorzyść Polaków. Przeciw 59 tys. żołnierzy i 178 działom rosyjskim wystawili 36 tys. ludzi oraz 114 armat. A jednak wytrzymywali kolejne ataki. Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski Zniecierpliwiony Dybicz zdecydował, że 25 lutego ostatecznie skończy sprawę z buntownikami. Lecz w tych dramatycznych chwilach gen. Chłopicki dostrzegł możliwość nie tylko wytrzymania szturmu, ale i pobicia Rosjan. Postanowił rzucić na masy carskiej piechoty kawalerię, nim ta na nowo sformuje się po walce i nim pojawi się jazda rosyjska. Wysłał adiutanta do dowodzącego kawalerzystami gen. Tomasza Łubieńskiego. Polecił, by ten zajął stanowiska wyjściowe i czekał na rozkaz do ataku. Ale Łubieński polecenie zignorował, i to nawet wtedy, gdy zostało ponowione przez kolejnego posłańca. Wówczas Chłopicki postanowił wysłać trzeciego adiutanta – nieślubnego syna cesarza Napoleona Bonapartego. Liczył, że ten młodzieniec, uderzająco podobny do ojca, podziała na Łubieńskiego – starego szwoleżera z Gwardii Cesarskiej. Ów nie miał jednak zamiaru poddawać się sentymentom i wysyłać swych ludzi na – jak sądził – pewną rzeź. Wysłuchawszy próśb „młodzika”, zaskoczył go pytaniem: „Czy generał Chłopicki żąda wysłania dywizji jazdy, czy też dywizjonu?”. Zbity z tropu adiutant nie umiał odpowiedzieć. Polska kawaleria pozostała na swych pozycjach, a bitwa nie zakończyła się wyraźnym rozstrzygnięciem. Niefortunnym adiutantem był Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski. Owoc gorącego romansu cesarza Napoleona z Marią z Łączyńskich Walewską. Romans Napoleona z panią Walewską Cesarz zobaczył ją pierwszy raz na przełomie roku 1806 i 1807. Wychowana przez Mikołaja Chopina (ojca Fryderyka) dwudziestolatka była już wtedy żoną Anastazego Walewskiego, dawnego szambelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. Cesarzowi to nie przeszkadzało. Po balu na Zamku Królewskim w Warszawie obsypał Marię miłosnymi wyznaniami i podarunkami, a ta została jego metresą. A w 1807 r. pisał do niej spod Iławy Pruskiej: „Moja słodka przyjaciółko! Moje serce jest z Tobą, gdyby od niego zależało, byłabyś obywatelką wolnego kraju. Czy cierpisz tak samo jak ja z powodu naszej rozłąki? Mam prawo w to wierzyć. Jestem tego tak pewny, że zamierzam Cię prosić, abyś wróciła do Warszawy albo do Twojej posiadłości. Nie mogę znieść tak wielkiego oddalenia. Kochaj mnie, moja słodka Mario, i ufaj Twemu N.”. W 1809 r. Bonaparte po zajęciu Wiednia sprowadził sobie do pałacu Schönbrunn właśnie Polkę. Wtedy to Walewska zaszła z nim w ciążę. Powróciwszy do Walewic, 4 maja 1810 r. powiła syna. W tym samym roku zamieszkała w podarowanym jej przez cesarza pałacyku w Paryżu. Cesarz zabezpieczył przy tym byt dziecka, przyznając mu wysoką roczną rentę i obdarzając tytułem hrabiego cesarstwa. Przy nazwisku Aleksandra pojawił się na stałe przydomek „Colonna” (używany dotąd jedynie zwyczajowo przez niektórych przedstawicieli rodu) – od herbu Kolumna, którym pieczętował się Anastazy Walewski. Młodość Aleksandra Walewskiego Dopiero w 1812 r. Maria uzyskała rozwód ze zniedołężniałym i dużo starszym mężem. Lecz po klęsce Wielkiej Armii widziała się z Napoleonem tylko dwukrotnie. Najpierw odwiedziła go z synem na wyspie Elbie we wrześniu 1814 r. Potem zobaczyli się w 1815 r., przed ostateczną klęską Bonapartego i zesłaniem na Wyspę Św. Heleny. W tym samym roku zmarł Anastazy. W 1816 r. Walewska wyszła za kuzyna Napoleona hrabiego Filipa-Antoniego d’Ornano. Niedługo potem urodziła mu dziecko, ale chora i osłabiona zmarła w 1817 r. Aleksander został de facto bez rodziców. Wówczas jego wuj pułkownik Teodor Marcin Łączyński zabrał go do Polski. Osiedli się w rodzinnym majątku Kiernozia pod Łowiczem. Wuj budził u Aleksandra sprzeczne uczucia. „Łęczyński, człowiek miły dla równych mu urodzeniem, był niezwykle surowy dla swych poddanych. Nie tylko skazywał na kary, najchętniej bił własnoręcznie” – wspominał. Młody hrabia nie mieszkał z nim długo. Jeszcze jako dziecko zaczął kształcić się w kolegium jezuitów Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie w Genewie. Przez cały okres nauki pozostawał pod nadzorem rosyjskich służb. Kiedy zaś jako nastolatek wrócił do kraju w 1824 r., chciał wziąć go pod skrzydła wielki książę Konstanty. Aleksander jednak ani myślał służyć zaborcy. Uciekł z powrotem do Genewy. Wrócił, gdy w listopadzie 1830 r. w Warszawie wybuchła „rewolucja”. Powstanie listopadowe Dwudziestoletni hrabia nie miał wielkiego doświadczenia wojskowego i nie popisał się pod Olszynką Grochowską. A jednak za swą walkę otrzymał 3 marca 1831 r. Złoty Krzyż Virtuti Militari i awans na kapitana. W tym samym miesiącu z polecenia władz powstańczych zamienił mundur na frak. Jako specjalny wysłannik wyruszył do Europy Zachodniej, by przypominać tamtejszym rządom, iż „nami [Polakami] wojnę toczą, która by na nich spadła”. Droga na Zachód wiodła przez nieprzyjazne powstańcom Prusy. „Nie chciały nigdy nawet przejeżdżających polskich ajentów przepuszczać; potrzeba było szukać tysięcznych sposobów” – wspominał poeta i polityk Franciszek Wężyk. Dodał, że syn Napoleona „musiał się dać policzyć w poczet aktorów francuskich powracających z Warszawy do kraju”. Uderzająco podobny do ojca, znienawidzonego wśród Prusaków, być może odgrywał nawet na scenie jego rolę, nim wreszcie dotarł do Francji. Stamtąd zaraz wyruszył w imieniu powstańczego rządu do Londynu. 29 marca 1831 r. przyjął go lord Palmerston, sekretarz do spraw wojny. Zapewnił młodego dyplomatę, że „niemal wszyscy członkowie gabinetu są do Polski ustosunkowani przychylnie”. Lecz hrabia nie dostał żadnej gwarancji, że Anglia zrobi cokolwiek w wojnie polsko-rosyjskiej. Walewski nie poddawał się jednak. Tym bardziej że londyńskie salony stały otworem przed polskim synem Napoleona. Rosyjski ambasador był przerażony popularnością tego „potomka śmiertelnego wroga Albionu”. Jednak efekt nawiązanych przez Aleksandra kontaktów okazał się niewielki. Premier Charles Grey oświadczył, że mimo całego uznania dla bohaterstwa Polaków nie widzi szans powodzenia ich sprawy. Walewski w raportach do ks. Adama Czartoryskiego żalił się, że Anglicy to „ludzie zimni i wyrachowani, wciąż kalkulujący swe korzyści”. Legia Cudzoziemska Powstanie listopadowe upadło w październiku 1831 r. W grudniu Walewski wziął w Londynie ślub z 23-letnią lady Catherine Caroline Montagu. Niebawem doczekał się z nią dwojga dzieci, ale te zmarły w bardzo wczesnym wieku. W 1834 r. odeszła zaś z tego świata sama Catherine. Jeszcze przed jej śmiercią hrabia zaczął układać sobie życie na nowo. Wrócił do Francji, by tam robić karierę. Na początek musiał poznać… żar afrykańskiego słońca w szeregach Legii Cudzoziemskiej, powołanej do życia w 1831 r. Była to wówczas dla obcokrajowca jedyna możliwość służby w armii. W sierpniu 1833 r. przybył do Algierii, świeżo podbitej przez Francję. W odróżnieniu od większości Polaków wstępujących w szeregi Legii zachował oficerską szarżę kapitana. Jednak służba była niebezpieczna, bo Legia do walki z Berberami szła zawsze pierwsza. A od wrogich plemion jeszcze gorsze bywały mordercze, przyprawiające o depresję marsze przez pustynię. „W miarę posuwania się w głąb tego pustkowia, przygniata nas coraz większy smutek, który jest stokroć gorszy od zmęczenia. To smutek nicości, którego rozum pojąć nie zdoła” – wspominał podkomendny Walewskiego kapral Philip Receveur. Dyplomacja i literatura Całe szczęście sytuacja Aleksandra dosyć szybko się zmieniła. Już 3 grudnia 1833 r. król Ludwik Filip I nadał mu obywatelstwo francuskie. Niewykluczone, że było to jedno z posunięć, którymi próbował zjednać sobie środowisko bonapartystów. Wtedy też władze przypomniały sobie o doświadczeniu dyplomatycznym hrabiego. Wysłały go na dwór nieprzejednanego wroga Francji arabskiego emira Abd al-Kadira. Walewski w jednym z raportów pisał: „Służąc w wojsku, na własne oczy widziałem, jak w Afryce na nowo spełnia się nasz sen o imperium francuskim”. Hrabia nie przekonał algierskiego wodza do zaniechania walki. Jednak nie wrócił już do Legii, lecz do regularnej francuskiej armii. Kiedy w 1837 r. odszedł z wojska, zajął się publicystyką. Otworzył w Paryżu magazyn „Messager des Chambers”, który dość szybko sprzedał zaangażowanemu politycznie dziennikarzowi Louisowi Adolphe’owi Thiersowi. Odkrył w sobie inną zaskakującą pasję – satyryka i komediopisarza. Jego komedia „L’Ècole du Monde, ou la Coquettesans le savoir” miała nawet spore powodzenie. Jednak Aleksander musiał odłożyć swe pasje artystyczne, bo Ludwik Filip powierzył mu kolejną misję dyplomatyczną. „Wolę jednak być dygnitarzem niż autorem komedii w kraju Moliera” – stwierdził Walewski i w 1840 r. pojechał do Egiptu. Po tej misji przyszły następne – od Londynu po Buenos Aires. Walewski miał okazję poznać największych polityków epoki, a był to dopiero początek jego politycznej kariery. Kariera ambasadora i ministra Brylował na salonach. W 1846 r. ożenił się z hrabiną Anną Marią Ricci i doczekał się z nią czwórki dzieci. Do szczęścia rodzinnego Walewskiego doszły sukcesy zawodowe – szczególnie gdy władzę we Francji objął jego kuzyn Karol Ludwik Napoleon Bonaparte. Kiedy został prezydentem II Republiki (1848), mianował Aleksandra ambasadorem w Wielkim Księstwie Toskanii. W Italii Walewski nie tylko dbał o interesy Francji w burzliwych latach Wiosny Ludów, lecz wspierał też Polaków. Włosi od 1847 r. walczyli z austriackim okupantem, co nie uszło uwadze polskich patriotów. W lutym 1848 r. do Rzymu przybył Adam Mickiewicz z postanowieniem stworzenia polskiego legionu, który wsparłby Włochów. Niestety, legion ten, mimo bohaterskiej walki, podzielił los armii włoskiej w przegranej wiosennej kampanii 1849 r. Z liczącego około 600 osób oddziału zostało 50 ludzi, którzy znaleźli się w Toskanii. I tam właśnie wziął ich pod opiekę weteran „nocy listopadowej” ambasador Walewski. To on wynegocjował z rządem Toskanii odtworzenie legionu i powiększenie go do 800 żołnierzy. Dzięki hrabiemu legion zachował własne sztandary i otrzymał od Włochów obietnicę powrotu do kraju z bronią w ręku, „gdy okoliczności będą po temu”. Następnie Walewski trafił na placówkę w Hiszpanii. A kiedy w 1852 r. Karol Ludwik proklamował się cesarzem Napoleonem III, wysłał kuzyna w jeszcze ważniejsze miejsce – do Wielkiej Brytanii. W Londynie witano Aleksandra ciepło. Pamiętano tam jego poprzednią misję. Po audiencji, jakiej dostąpił Walewski w Buckingham Palace, królowa Wiktoria uznała II Cesarstwo Francuskie. Nic dziwnego, że w 1855 r. hrabia objął tekę ministra spraw zagranicznych. Moment był gorący, bo od 2 lat trwała wojna krymska – toczona przez koalicję państw zachodnich z Rosją. Gdy we wrześniu 1855 r. padł Sewastopol, car Aleksander II zaczął myśleć o zawieszeniu broni. Obawiał się, że dalsza wojna narazi Rosję na straty terytorialne, a zwycięzcy wysuną sprawę odbudowy niepodległej Polski. Faktycznie, Walewski wysłał notę do Londynu, w której proponował odbudowę Królestwa Polskiego zgodnie z traktatem wiedeńskim z 1815 r. Jednak państwa zachodnie zadowoliły się zapewnieniami cara, że „ulży doli Polaków”. Walewski przyjął to za dobrą monetę. Rok później miał swój wielki dzień: 30 marca 1856 r. w imieniu Francji podpisał traktat paryski finalizujący wojnę zakończoną klęską Rosji. Były powstaniec musiał czuć satysfakcję. Kilka lat później czekały go równie silne emocje, gdy 2 kwietnia 1861 r. uczestniczył – obok pary cesarskiej i innych członków rodziny Bonapartych – w ceremonii przeniesienia trumny cesarza Napoleona I do sarkofagu pod kopułą paryskiego Kościoła Inwalidów. Związki z Polską Walewski u szczytu kariery nie zapominał o sprawie polskiej, choć na uwadze musiał mieć przede wszystkim interesy Cesarstwa Francji. Marzył o niepodległości Polski, ale już w innych częściach świata wspierał imperializm. To on od 1855 r. doradzał cesarzowi ekspansję w Chinach. Dzięki postulatom hrabiego Francuzi w 1857 r. „wykroili wielki kawał z chińskiego tortu po udanym bombardowaniu Kantonu”, jak pisał w jednym z listów do Napoleona III podczas tzw. II wojny opiumowej. Walewskiego zaliczano wówczas do liberalnego skrzydła elity II Cesarstwa. Nawet krytycy Napoleona III (którzy zarzucali cesarzowi, że uczynił z Francji „kraj milczenia, strachu i zniechęcenia”) podkreślali, że „Walewski jest ulepiony z innej gliny”. „To bonapartysta, ale neutralizowany w Polsce” – podkreślali. Niewiele jednak pomógł hrabia Polakom po wybuchu powstania styczniowego, bo nie był już wtedy szefem MSZ. W 1860 r. dostał nominację na ministra kultury i sztuki. A wobec coraz brutalniejszej polityki wewnętrznej cesarza, w 1863 r. zrzekł się wszystkich stanowisk ministerialnych. Tymczasem Napoleon III zwodził Polaków walczących z armią rosyjską po lasach Kongresówki, bo w rzeczywistości szukał porozumienia z carem. Hrabia miał świadomość, że w 1864 r. Polacy mają jeszcze mniejsze szanse na wolność niż w roku 1831 czy w czasie wojny krymskiej. W 1868 r. Aleksander odszedł na emeryturę i osiadł w posiadłości Etiolles. Tam zmarł niebawem, rażony apopleksją. Pochowano go na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu – tym samym, na którym spoczął Chopin. Po śmierci hrabiego w „Journal de Paris” napisano: „W naszych czasach wystarczy pewna doza inteligencji, umiaru, systematyczności i serdeczności, by wybić się ponad przeciętność. To było właśnie udziałem hrabiego Walewskiego”. Choć uderzająco podobny do Napoleona, do końca życia obruszał się na uwagi, jakoby to nie Anastazy Walewski był jego rodzicem. Kiedy pewna dama zawołała na jego widok „Jakiż pan podobny do ojca!”, odparł: „Nie wiedziałem, że hrabia Walewski miał zaszczyt być pani znany”.
Polscy żołnierze Napoleona zmienili barwy. Walczyli nawet z polskimi patriotami
Po abdykacji Napoleona jego polscy żołnierze nie odeszli na emeryturę. Nadal się bili – pod różnymi sztandarami. Niektórzy walczyli nawet z polskimi patriotami.
Spis treści: Po upadku Napoleona Oficerowie Napoleona w służbie Rosji Napoleończycy zabici przez powstańców Chorzy bohaterowie z Somosierry Napoleońscy Polacy w Ameryce W Warszawie było niespokojnie, co jakiś czas rozlegały się strzały. Generał Maurycy Hauke zbliżał się na koniu do Pałacu Namiestnikowskiego, za nim jechała w powozie żona Zofia z małymi dziećmi. Od strony Nowego Światu nagle dało się słyszeć okrzyki. Hauke ujrzał zbliżającą się kilkudziesięcioosobową grupę młodych żołnierzy z karabinami. Prychnął z niechęcią. Wiedział już, że konspiratorzy ze szkoły podchorążych wywołali w nocy rebelię. On pomysł rozpoczęcia powstania przeciw Rosji uważał za czyste szaleństwo. „To Hauke” – powiedział ktoś z grupy zbrojnych. Pozostali z radością rozpoznali zasłużonego dowódcę z czasów napoleońskich, wsławionego bohaterską obroną Zamościa w 1813 r. Teraz, po siedemnastu latach, powinien stanąć na ich czele, ruszać znów na Moskala! „Generale, prowadź nas!” – zaczęli wołać, zagradzając drogę patrzącemu na nich ponuro jeźdźcowi. „Mowy nie ma” – odparł zimno Hauke. Zaczął tłumaczyć im, że robią wielki błąd i że nie mają żadnych szans. Ale zapaleńcy przerwali mu, powtarzając swoje. I on, i oni mówili coraz głośniej, wymiana zdań przerodziła się w pyskówkę. „Dość tej głupoty, wracać do koszar!” – grzmiał generał. Któryś z rozsierdzonych rebeliantów wycelował w niego nagle lufę karabinu. Gruchnął strzał, Hauke zachwiał się. Wśród huku kolejnych, padających jeden po drugim wystrzałów zwalił się na ulicę, obok kamiennej rzeźby lwa. Z powozu dobiegły krzyki pani Zofii i płacz dzieci. Trafiony 19 kulami, podziurawiony jak sito generał skonał. I nie był jedynym napoleońskim bohaterem zamordowanym w noc listopadową. Po upadku Napoleona „Nie chce mi się zmieścić we łbie, że nasz wódz skończył na Elbie” – pisał w 1814 r. zdruzgotany poeta Kazimierz Brodziński, oficer armii Księstwa Warszawskiego. Dla wielu Polaków, walczących pod komendą Bonapartego niemalże od 20 lat, jego koniec był prawdziwym szokiem. Lata poświęceń poszły na marne, rozwiewały się nadzieje na odbudowę Polski, jej namiastka w postaci Księstwa Warszawskiego kończyła swój krótki żywot. Tysiące ludzi stanęły w obliczu pytania: co dalej? Byli wśród nich tacy, którzy pragnęli trwać nadal przy swym idolu, bez względu na wszystko. O wysłanie na ponurą wyspę św. Heleny – kolejne po Elbie miejsce zesłania „boga wojny” – starali się: były oficer ułanów Jan Szulc i porucznik szwoleżerów Karol Piątkowski. Udało się tylko temu drugiemu. Piątkowski odgrywał w Londynie histeryczne sceny przed Anglikami, błagając o zezwolenie na wyjazd. Potraktowany jako niegroźny fascynat, otrzymał zgodę i 20 grudnia 1815 r. przybył do Longwood. Otoczenie Napoleona zorientowało się, że jest pomylony i traktowało go wyrozumiale. Ponieważ Piątkowski zachowywał się krnąbrnie wobec Anglików, dość szybko został usunięty z wyspy. Przebywał przez jakiś czas w Anglii, potem we Włoszech i Austrii; pod stałym nadzorem policji, gdyż podejrzewano go o udział w spiskach pronapoleońskich. Nie jest zresztą wykluczone, że kontaktował się z grupkami narwańców planujących uwolnienie Bonapartego z jego więzienia. Austriacy osadzili wreszcie Piątkowskiego w twierdzy Josefstadt, w dość luksusowych warunkach. Wyszedł z niej po niecałych dwóch latach, podpisawszy zobowiązanie, że nie będzie podejmował działalności politycznej. Po śmierci Napoleona w 1821 r. służby bezpieczeństwa przestały się Polakiem interesować. Piątkowski często się przeprowadzał, mieszkając w różnych miastach Europy. Był wspierany finansowo zarówno przez rodzinę Bonapartych, jak i cara Aleksandra I, lubiącego kurtuazyjne gesty wobec pokonanych wrogów. Także ci oficerowie napoleońscy, którzy pozostali w kraju, mogli liczyć na wspaniałomyślność Aleksandra, dyktowaną rzecz jasna w dużym stopniu interesem politycznym. Tworząc w miejsce Księstwa Warszawskiego wasalne wobec Rosji Królestwo Polskie, car zaoferował polskiej kadrze oficerskiej możliwość dalszej kariery. Napoleońscy weterani, otarłszy łzy po francuskim cesarzu, skwapliwie z tego skorzystali. Wszystkie stanowiska w 30-tysięcznym wojsku (z wyjątkiem głównodowodzącego, którym został wielki książę Konstanty) otrzymali byli oficerowie Napoleona. Oficerowie Napoleona w służbie Rosji Wielkim kadrowym armii Królestwa został generał Jan Henryk Dąbrowski, twórca Legionów Polskich walczących u boku Francuzów od 1797 r. Stojąc na czele Komitetu Organizacyjnego Wojskowego, miał kluczowy wpływ na obsadę stanowisk w jednostkach. Rosjanie proponowali mu potem namiestnictwo Królestwa Polskiego, ale zmęczony latami ciężkiej służby Dąbrowski odmówił i przeszedł w stan spoczynku. Zamieszkał w swych dobrach w zaborze pruskim, gdzie zmarł w 1818 r. Namiestnikiem został ostatecznie gen. Józef Zajączek, również wielce zasłużony w walkach o niepodległość Polski, uczestnik konfederacji barskiej, powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich. Straciwszy prawą nogę w bitwie nad Berezyną w 1812 r. i dostawszy się do rosyjskiej niewoli, Zajączek zaczął dochodzić do wniosku, że Rosji nie da się pokonać. Przebieg zdarzeń potwierdził wkrótce tę refleksję. Na stanowisku namiestnika zachowywał się ulegle i pokornie wobec Moskwy, bez większych obiekcji uczestnicząc w przekształcaniu dość liberalnego początkowo Królestwa w państwo policyjne. W 1819 r. wprowadził cenzurę, 6 lat później utajnił obrady krytykującego carską politykę Sejmu. Wielki książę Konstanty, sprawujący faktyczną władzę w kraju, pogardzał służalstwem namiestnika, choć oczywiście je wykorzystywał. Gdy wytropiono patriotyczną siatkę spiskową Waleriana Łukasińskiego, Zajączek proponował obławę na wielką skalę. Konstanty zaoponował, zalecając umiar. „Jestem lepszym od pana Polakiem, choć cudzoziemcem” – szydził z namiestnika. Zasłużeni weterani uczestniczyli też bezpośrednio w zwalczaniu patriotycznej konspiracji. Rosjanie przejęli napoleońskie tajne służby, a ich najzdolniejsi agenci zaczęli gorliwie wspierać nowych panów. Ponurą sławą okrył się w szczególności gen. Aleksander Rożniecki, bohaterski legionista o kawaleryjskiej fantazji, a potem jeden z szefów wywiadu Księstwa Warszawskiego. Przeszedłszy na rosyjską służbę, zaczął organizować tajną policję Królestwa, wykazując się niezwykłą gorliwością. Likwidował nie tylko autentyczne grupy spiskowe, ale sam inspirował tworzenie nowych, by rozbijać je i zapisywać kolejne sukcesy na swoim koncie. Był prawdziwym mistrzem prowokacji budzącym postrach wśród konspiratorów. Pracował dla niego m.in. jeden z najzdolniejszych polskich szpiegów czasów napoleońskich – Jakub Jurgaszko. W czasach Księstwa agent ów dawał popisy brawury, wielokrotnie przekraczając wschodnią granicę w celu zbierania informacji wywiadowczych o armii rosyjskiej. Schwytany wreszcie przez Rosjan, zmienił front. W Królestwie Polskim zajął się śledzeniem i rozbijaniem niepodległościowych grup spiskowych. Służby Rożnieckiego tropiły m.in. Towarzystwo Patriotyczne Łukasińskiego. Major Łukasiński, walczący jeszcze niedawno ramię w ramię z Rożnieckim w kampaniach napoleońskich, został aresztowany w 1822 r. i przesiedział w carskich więzieniach 46 lat. Napoleończycy zabici przez powstańców W czasie wywołanego przez zbuntowanych podchorążych powstania listopadowego (1830–1831) ani Rożnieckiego, ani Jurgaszki nie dosięgła zemsta rodaków. Ten pierwszy zdążył uciec do Rosji, drugiego chciano zlinczować, ale uratował go jeden z generałów. Powstańcy dokonali jednakże linczu na kilku najwyższej rangi oficerach, bohaterach epoki napoleońskiej. Ich główną, a czasami jedyną przewiną była odmowa przyłączenia się do rebelii. Zdecydowana większość dowódców armii Królestwa Polskiego, nauczona doświadczeniami z lat 1797–1815, uznała, że powstanie pociągnie za sobą tylko niepotrzebny rozlew krwi. Maurycy Hauke, bohatersko walczący dla Napoleona przez 13 lat, zginął jako jeden z pierwszych. Dobrotliwy i powszechnie lubiany gen. Stanisław Potocki, były przyjaciel księcia Józefa Poniatowskiego, został postrzelony, gdy próbował powstrzymać powstańców przed rozdawaniem broni cywilom. Zmarł w mękach kilkanaście godzin później. Jeden z nielicznych ocalałych ze straszliwych walk na wyspie San Domingo gen. Ignacy Blumer padł w obronie Arsenału przed rebeliantami. Order Virtuti Militari i nadana przez Napoleona Legia Honorowa nie uchroniły 38-letniego gen. Stanisława Trębickiego, uważanego za wojskowego geniusza. Oddział zbuntowanych podchorążych chciał go zmusić, podobnie jak Haukego, by stanął na ich czele. Został zastrzelony, gdy stanowczo odmówił i wdał się w kłótnię z żołnierzami. Zabici zostali też inni zasłużeni napoleończycy: generałowie Tomasz Jan Siemiątkowski i Józef Nowicki oraz pułkownik Filip Nereusz Meciszewski. O włos uniknął natomiast śmierci gen. Józef Sowiński, później jeden z największych bohaterów powstania. Podczas nocy listopadowej chciano zakłuć starego dowódcę bagnetami, ale uratował go w ostatniej chwili jeden z buntowników, wołając, że nie godzi się zabijać kaleki. Sowiński miał tylko jedną nogę; drugą stracił podczas kampanii napoleońskiej w Rosji, za którą otrzymał Virtuti Militari i Legię Honorową. Chorzy bohaterowie z Somosierry Losu zabitych generałów uniknął Jan Leon Hipolit Kozietulski, dowódca słynnej szarży w wąwozie Somosierra. Jednak jego koniec był nie mniej dramatyczny. W Kongresówce został dowódcą jednego z pułków ułanów, ale nominacja zbiegła się z gwałtownym pogorszeniem stanu zdrowia Kozietulskiego. Wielokrotnie ranny podczas wcześniejszych kampanii, oficer coraz częściej chorował. Skarżył się na uderzenia krwi do głowy i bóle wątroby. Cierpiał poza tym z powodu zaburzeń psychicznych; nawroty depresji kompletnie go paraliżowały, uniemożliwiając jakąkolwiek aktywność przez wiele dni. Pech chciał, że wkrótce nałożyła się na to wszystko finansowa afera w pułku. Z kasy zniknęły pieniądze na konie i mundury, za co Kozietulski jako dowódca ponosił odpowiedzialność. Przełożony, wielki książę Konstanty, potraktował sprawę pobłażliwie, chcąc oszczędzić stresów schorowanemu oficerowi. Domyślano się, że jacyś nieuczciwi podwładni wykorzystali niedbalstwo i łatwowierność dowódcy. Kozietulski mocno przejął się jednak kradzieżą dokonaną pod jego nosem, coraz bardziej pogrążając się w – jak mówiono – „gorączce nerwowej”. Po otrzymaniu urlopu na przełomie 1818 i 1819 r. przebywał na zagranicznej kuracji, która jednak nie przyniosła nadzwyczajnych efektów. Siostra Kozietulskiego Klementyna Walicka nie ukrywała, że brat doznał „pomieszania zmysłów”, w związku z czym urlop wciąż przedłużano. Wkrótce bohater z Somosierry całkowicie stracił kontakt z rzeczywistością, pozostając pod stałą opieką rodziny i lekarza. Zmarł 3 lutego 1821 r., przeżywszy zaledwie 43 lata. Kłopoty psychiczne dopadły też drugiego czołowego herosa Somosierry Andrzeja Niegolewskiego. Szwoleżer, który jako pierwszy wtargnął po szaleńczej szarży na ostatnią pozycję Hiszpanów, osiadł po upadku Napoleona w swych dobrach w zaborze pruskim. Ożenił się z rozsądku i zaczął wieść życie ziemianina, płodząc liczne dzieci i zajmując się majątkiem. Zasiadał przez kilka kadencji w lokalnym sejmie wielkopolskim, gdzie dał się poznać jako furiat i ekscentryk. Podobnie jak Kozietulski cierpiał na zaburzenia psychiczne, choć nie aż tak poważne. Przypisywano to ciężkiej ranie głowy, której doznał pod Somosierrą. „W jego okaleczonym mózgu nie ma żadnego uporządkowania – pisano o Niegolewskim w jednym z raportów pruskiej policji. – Ciągłe przeskoki myślowe i brak równowagi, powiązane z dziecięcym i niedorzecznym postępowaniem, przekonują, że Niegolewski może być niespełna rozumu. W rzeczywistości może być tak, że rana, którą zadano mu w wyprawie wojennej, nie zagoiła się i nieregularnie powoduje chorobę”. Wiedząc o zaburzeniach byłego szwoleżera, konspiratorzy nie chcieli wciągać go do działalności podziemnej. Bohater cieszył się jednak aż do śmierci ogromnym poważaniem Wielkopolan. Gdy zmarł w 1857 r., na pogrzeb ściągnęły tłumy. Napoleońscy Polacy w Ameryce Napoleońscy Polacy służyli po klęsce cesarza nie tylko Rosji, ale też innemu wielkiemu wrogowi Bonapartego: Anglii. Jeńców wziętych we Włoszech i Hiszpanii Anglicy przetrzymywali często w okropnych warunkach. Ale dawali im wybór – mogli zaciągnąć się do wojska Jego Królewskiej Mości. Część zdesperowanych polskich jeńców zdecydowała się na ten krok. Trafili m.in. do pułku De Watteville, przetransportowanego do kolonii w Kanadzie. Podczas wojny Anglii z USA formacja ta wzięła udział m.in. w oblężeniu Fortu Erie (1814). Polacy dobrze się spisywali, brytyjscy dowódcy ich chwalili. Zasłużonym żołnierzom nadawano potem spore działki ziemi w Kanadzie. Prawdopodobnie jednym z takich szczęśliwców był François Wischnofsky, urodzony zapewne jako Franciszek Wisznowski. Niektórych byłych żołnierzy napoleońskich los rzucił też do Ameryki Południowej. Przykładem Franciszek Dunin-Borkowski, który dostał się do niewoli Anglików podczas hiszpańskiej kampanii cesarza w 1808 r. Przewieziono go na Wyspy Brytyjskie i po pewnym czasie uwolniono. W Anglii poznał prawdopodobnie jakichś przybyszów z Ameryki Południowej i postanowił wyjechać na ten kontynent. Trafił w 1813 r. do Chile, ogarniętego konfliktem między zwolennikami niepodległości (zwanymi patriotami) i prohiszpańskimi lojalistami. Jako doświadczony wojskowy zaciągnął się do oddziałów tych pierwszych i wziął udział w wojnie w latach 1817–1818, decydującej o przyszłości kraju. 5 maja 1818 r. patrioci rozgromili ostatnią armię hiszpańską w krwawej bitwie pod Maipu, w której uczestniczył również Dunin-Borkowski. Polak zakończył wojnę w randze pułkownika, odznaczony medalami. Ożenił się, spłodził dwoje dzieci. Żył do 1826 r., dumny z udziału w zwycięskiej wojnie o niepodległość. Co prawda Chile, a nie Polski, ale zawsze lepszy rydz niż nic.
W tym kraju znajdziecie przepis na szczęście. Sprawdziliśmy to na własnej skórze, działa
Nieduża hiszpańska wyspa kryje w sobie lekcje, które mogą inspirować każdego z nas. Uczy, jak odnaleźć harmonię między teraźniejszością a własną, czasem burzliwą przeszłością. To także miejsce, gdzie człowiek uczy się na nowo żyć w zgodzie z naturą. Poznajcie Minorkę.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Orzeł Biały nad Bałtykiem. Tak Rzeczpospolita zmarnowała szansę zostania morską potęgą
Rzeczpospolita szlachecka, mimo że miała dogodny dostęp do Bałtyku, nigdy nie stała się morską potęgą. Choć królom nie brakowało ambicji, na przeszkodzie stanęli uparci gdańszczanie i pieniądze.
Spis treści: Flota wojenna nigdy nie była priorytetem Polski Korsarze zamiast własnej floty Paweł Beneke, kaper z Gdańska Konflikt między królem i Gdańskiem Próby budowy floty Koniec marynarki I Rzeczypospolitej Na obrazie Wojciecha Kossaka „Zaślubiny Polski z Bałtykiem” gen. Józef Haller wjeżdża na koniu we wzburzone morskie fale. Malarz uwiecznił chwilę, w której polski dowódca wrzucał w wody zatoki jedną ze specjalnie na tę okazję wykonanych platynowych obrączek. W rzeczywistości moment ten wyglądał zupełnie inaczej. 10 lutego 1920 roku wody Zatoki Puckiej były skute lodem. Być może sfinansowana przez polskich gdańszczan obrączka tylko odbiła się od lodowej pokrywy i potoczyła w głąb zatoki. Zmarznięta delegacja sejmowa, kryjąc się pod parasolami, słuchała przemówienia gen. Hallera o świetlanej przyszłości polskiej marynarki. Po dziękczynnej mszy wśród huku armatnich salw podniesiono na maszcie uprzednio poświęconą Banderę Polską. Wkrótce miała załopotać na pierwszych od XVII wieku okrętach wojennych. Flota wojenna nigdy nie była priorytetem Polski Polska od zawsze była zorientowana bardziej ku lądowi. To od siły armii zależał kierunek bieżącej polityki. Stąd przez większość naszych dziejów flota była niepotrzebna. Zmienił tę sytuację konflikt z… Zakonem Krzyżackim. Wojny, jakie Jagiellonowie toczyli z potężnymi braćmi zakonnymi, kojarzą się nam głównie z bitwą pod Grunwaldem czy oblężeniami Malborka, jednak ważną ich areną były także zalewy Gdański i Wiślany. Walki toczyły się o kontrolę nad pruskimi portami, przede wszystkim nad rosnącym w siłę Gdańskiem, a co za tym idzie o przejęcie ogromnych zysków z handlu morskiego. W trakcie wojny trzynastoletniej (1453–1466) król Kazimierz Jagiellończyk po raz pierwszy skorzystał z usług gdańskich i elbląskich żeglarzy, którzy pod polską banderą mieli zwalczać wrogów Polski. Podobnie postąpił Zygmunt Stary podczas tzw. wojny pruskiej (1519–1521), ostatniej batalii z Zakonem. Handel stał się także przyczyną wojen o dominium Maris Baltici, jak nazwał je Zygmunt August. Upadający Zakon Kawalerów Mieczowych rządzący w Inflantach (tak ówcześnie nazywano teren krajów nadbałtyckich), pozostawił po sobie bogate porty, które były kluczowe dla handlu z Rosją. Pośredniczyli w nim Polacy i Litwini, korzystając z braku dostępu sąsiada do morza. Kiedy w 1558 roku Iwan Groźny zajął estońską Narwę, zdobywając okno na świat, doszło do bezpośredniej konfrontacji. Szwecja i Dania posiadające silne floty, lawirowały między Rzecząpospolitą a Moskwą, starając się przejąć jak największe udziały w bałtyckim handlu. By przeciwdziałać zakusom Skandynawów, potrzebna była marynarka wojenna, której stworzenie – jak się miało wkrótce okazać – przerastało możliwości państwa polskiego. Korsarze zamiast własnej floty Wystawienie własnej floty wiązało się bowiem z poważnymi wydatkami. Stąd powszechną praktyką w Europie od średniowiecza było zaciąganie flot kaperskich, czyli korsarzy. W zamian za protekcję mieli łupić i napadać statki wrogów pod banderą królestwa, któremu służyli. Wystawienie listów kaperskich, czyli specjalnych patentów opatrzonych szeregiem przywilejów, było zatem najtańszą formą prowadzenia działań wojennych na morzu. Wielką protektorką korsarzy była na przykład Elżbieta I z dynastii Tudorów, u której służył sławny Sir Francis Drake. Choć zasłynął przede wszystkim opłynięciem globu, na co dzień zajmował się… łupieniem hiszpańskich okrętów wracających z Ameryki! Na Półwyspie Iberyjskim postrzegano go jako zwykłego angielskiego bandytę. Pierwszym znanym z imienia i nazwiska polskim kaprem był Michał Ertman, który już w 1456 roku atakował krzyżacki zamek Lochstedt na Mierzei Wiślanej, a później prowadził akcję przeciwko sprzymierzonym z Zakonem Duńczykom w Starlsundzie. Flota kaperska szybko się rozrastała w pierwszej fazie wojny trzynastoletniej. W latach 50. przy samym tylko duńskim wybrzeżu operowało 55 gdańskich okrętów! Krzyżacy wkrótce stracili swoje morskie siły, a ich ostateczną klęskę przypieczętowała bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 r. Kaprowie ponownie byli potrzebni dopiero Zygmuntowi Staremu w 1517 roku. Mieli się zająć „chwytaniem i łupieniem naszych wrogów Moskali”, którzy wsparli Krzyżaków w ich ostatniej konfrontacji z Polską. Polscy korsarze zostali wysłani na wody Zatoki Fińskiej. Wśród nich znalazł się Adrian Flint. Kaper ten jako „ukochany i wierny żołnierz morski”, wraz ze swoją załogą mógł liczyć na królewską opiekę, o czym świadczy glejt podpisany przez bp. Tomickiego, królewskiego sekretarza: „Chcąc tedy zapewnić im ocalenie i pełne bezpieczeństwo ich życia i mienia, bierzemy ich wszystkich razem i każdego z osobna pod naszą królewską opiekę dajemy i przyznajemy nasz królewski, chrześcijański, wolny glejt i [zapewniamy] wszelkie bezpieczeństwo w królestwie i władztwach naszych gdziekolwiek bądź, a szczególnie w mieście naszym Gdańsku”. Paweł Beneke, kaper z Gdańska Podobnie jak wśród piratów z Karaibów, także wśród bałtyckich kaprów pojawiały się postacie legendarne. Jedną z nich był Paweł Beneke – zwany także „Haarten Seevogel” – czyli twardy ptak morski – gdańszczanin i hanzeatycki pirat. Zasłynął porwaniem lorda burmistrza Londynu Thomasa Krigecka w czasie wojny Hanzy z Anglią w latach 1469–1474. Jeśli wierzyć legendzie, Beneke zastosował jako pierwszy piracki fortel ze zmianą flagi. Nakazał wywiesić francuską banderę na masztach swoich statków – „Mariendrache” i „Anholt” – a następnie zaczaił się na angielskiego notabla u wybrzeży Dieppe. Gdy Krigeck wracał do Anglii, Beneke podpłynął do jego statku nie wzbudzając podejrzeń. Korsarze porwali burmistrza, złupili jego okręt, a następnie skierowali się ku wybrzeżom holenderskim. Beneke doskonale zdawał sobie sprawę, że Anglicy zablokują im drogę powrotną na Bałtyk. I rzeczywiście, mała flota składająca się z 13 okrętów zasadziła się na gdańszczan u wybrzeży dzisiejszej Belgii. Okręty angielskie, choć liczne, nie stanowiłyby dużego zagrożenia dla większych i lepiej uzbrojonych hanzeatyckich okrętów, gdyby nie towarzystwo potężnego statku „St. John”. Sprytny gdańszczanin poczekał więc, aż morze spowije mgła, po czym podpłynął na małej łódce do angielskiej floty. Udając holenderskiego rybaka, poprosił o możliwość przepłynięcia obok „St. Johna”, wmawiając marynarzom, że spieszy się do domu na kolację. Jego słowa miała potwierdzać gotująca się na pokładzie… zupa piwna! Anglicy szybko pożałowali swojej łatwowierności. „Piwna zupa” bulgocząca na łódce okazała się bowiem roztopionym ołowiem, którym Beneke oblał łączenia steru, unieruchamiając statek. Nazajutrz hanzeatyckie statki przypuściły atak na flotę angielską, która po unieszkodliwieniu jej flagowego okrętu nie stanowiła już żadnego zagrożenia. Gdańsk zawdzięcza Benekemu słynny obraz „Sąd Ostateczny” autorstwa Hansa Memlinga, zrabowany przez kapra w 1473 roku. Dzieło było częścią skarbu, który wieziono z Brugii do Włoch na zamówienie bankiera A. Taniego. Dwa burgundzkie okręty handlowe zostały zaatakowane na kanale La Manche przez słynną gdańską karakę „Piotr z Gdańska” – jedną z największych jednostek morskich Hanzy. Łup podzielono między załogę, a słynny ołtarz ofiarowano Kościołowi Mariackiemu. Konflikt między królem i Gdańskiem Władze Gdańska nie zawsze jednak podzielały królewski entuzjazm wobec kaprów. Kupcom, broniącym swoich rozległych przywilejów i przede wszystkim interesu handlowego, korsarstwo przestało odpowiadać, kiedy stało się zagrożeniem dla ich kontrahentów. Kardynał Hozjusz, sekretarz króla Zygmunta Augusta, twierdził wręcz, że gdańszczanie „nienawidzą królewskich kaprów bardziej niż psa i węża, bo nie mogą znieść, żeby król miał jakąś władzę na morzu”. Czasy ostatniego Jagiellona to okres intensywnej polityki morskiej, o czym świadczy powołanie w 1568 roku pierwszej polskiej admiralicji, tzw. Komisji Morskiej. Konflikt między królem i Gdańskiem był zatem nieunikniony. Pretekstu władzom miejskim dostarczyli sami kaprowie. Marynarze – jak przystało na ludzi morza – nie stronili od bijatyk. W czerwcową noc 1568 roku 11 kaprów wdało się w bójkę z lokalnymi chłopami, którzy oczekiwali otwarcia miejskich bram z transportem żywności. Marynarze pobili ich dotkliwie i okradli z towarów, a także z… garderoby. Constantin Faber, ówczesny burmistrz Gdańska, nakazał aresztować sprawców. Korsarze mimo protestów komisarzy królewskich zostali skazani na śmierć już 5 dni po incydencie. Wyrok wykonano, a ścięte głowy winowajców wystawiono na widok publiczny przed Bramą Wyżynną. Dokładnie tak, jak robiono z ciałami piratów! Do tego dwa dni wcześniej, 21 czerwca, komendant Latarni (dzisiaj Twierdza Wisłoujście) kazał ostrzelać cztery okręty kaperskie, kapitanów Schelego i Treselera. Zamknięto też dostęp do portu dla uszkodzonego statku, którego dowódca chciał dokonać niezbędnych napraw w Gdańsku. Okręt zatonął, powiększając straty poniesione przez kaprów. Co więcej, rok wcześniej gdańszczanie, broniąc swojej reputacji, wymogli na korsarzach, by przenieśli swoją bazę do Pucka. Rozwścieczony król uznał w końcu działania mieszczan za obrazę majestatu. Podczas sejmu lubelskiego w 1569 roku Zygmunt August zdecydował się na kontrakcję wobec nieposłusznego miasta. Zasłużonym kaprom nadał tytuły szlacheckie, a w trakcie obrad kolportowano pamflet przeciwko gdańszczanom, w którym nazwano ich „ludem od Gorgony sroższym, obłudnym, nieposłusznym”. Swoją niechęć wyraził także bezpośrednio w rozmowie z jednym z gdańskich posłów Kleofasem Meyem. Król ani myślał pertraktować z mieszczanami starającymi się załagodzić konflikt i uznał wystąpienie przeciwko kaprom za otwarty bunt. Odprawił więc emisariuszy z kwitkiem, a gdy Mey w błagalnym geście padł przed nim na kolana, miał powiedzieć: „byście i tysiąc razy klękali, tedy to nie pomoże nic, ja żadnej dysputacyjej nie chcę”. W 1572 r. zmarł Zygmunt August, zostawiając spór nierozwiązany. Wręcz przeciwnie, konflikt narastał także za panowania Stefana Batorego, co ostatecznie doprowadziło do otwartej wojny w 1577 r. Po nieudanym oblężeniu Batory się ugiął i w zamian za pieniężne odszkodowanie potwierdził przywileje miasta. Król jednocześnie zrezygnował z prowadzenia niezależnej polityki morskiej, skupiając się ponownie na armii lądowej. Próby budowy floty Problemy z korsarzami uświadomiły jednak polskim władcom konieczność budowy regularnej floty. Pierwsze próby podjął jeszcze Zygmunt August, który ściągnął w tym celu do Gdańska weneckich szkutników Domenica Zaviazello i Giacoma Salvadore. W 1570 roku rozpoczęto budowę pierwszego polskiego galeonu. Okręt nawet powstał i został zwodowany rok później, zakupiono do niego także uzbrojenie, jednak… nie doczekał nawet nadania nazwy! Rychła śmierć króla położyła kres morskim aspiracjom, a los „Smoka” – jak nazwali galeon późniejsi – może posłużyć za symbol całego przedsięwzięcia. Jednostka uległa zniszczeniu w 1577 r. Jedna wersja podaje, że została spalona przez atakujących Elbląg gdańszczan, jednak bardziej prawdopodobna wydaje się druga, zgodnie z którą okręt został wycofany w górę Elblążki podczas najazdu duńskiego. Tam ścięto mu maszty i pozostawiono na kolejne 11 lat, ostatecznie rozbierając go przed 1588 rokiem. Ponowne próby stworzenia stałej floty podjął Zygmunt Waza, który potrzebował okrętów do walki o szwedzki tron. Za jej zorganizowanie odpowiadał Jan Wejher, który od najmłodszych lat przebywał na dworze królewskim, gdzie zdobywał doświadczenie wojenne i polityczne, między innymi podczas szwedzkich wypraw Zygmunta. Jego ojciec Ernest był starostą puckim i dowódcą małej floty kaperskiej walczącej przeciwko Gdańskowi podczas wojny w 1577 roku. Być może ze względu na zasługi ojca to Janowi monarcha rozkazał nadzorować w Gdańsku budowę 5 okrętów wojennych do obrony wybrzeża w 1601 roku. Miał on wtedy jedynie 21 lat, ale wkrótce wykazał się sporymi zdolnościami jako dowódca utworzonej wówczas Eskadry Okrętów Wojennych. W 1606 roku Szwedzi dwukrotnie próbowali wysadzić desant na Mierzei Helskiej – ówcześnie pasmie małych wysepek stanowiących świetną bazę wypadową do ataków na Gdańsk i bazę kaprów w Pucku. Wejher odparł oba ataki i do swojej śmierci w 1626 roku skutecznie bronił dostępu do Zatoki Gdańskiej. Zdesperowani Szwedzi mieli nawet podobno zorganizować nieudany zamach na jego życie w 1607 r., a podczas najazdu na Pomorze polować zawzięcie na „kaprów Wejhera”. Od nazwiska słynnego kapitana nazwano w końcu miejscowość – Wejherowo. Zygmunt III powołał także do życia Komisję Okrętów Królewskich, która miała nadzorować dalszą rozbudowę floty. Okręty przez nią pozyskane pokonały szwedzką eskadrę pod Oliwą w 1627 roku. Niestety zwycięstwo, choć imponujące, miało wymiar jedynie propagandowy, a wkrótce skończyły się pieniądze na utrzymanie floty. W 1628 roku zawieszono działanie komisji, a rok później król przekazał dziewięć okrętów do Wismaru, gdzie włączono je do sojuszniczej floty cesarskiej. Niestety, nigdy więcej nie zostały użyte w walce i powoli niszczały w porcie aż do 1632 r., gdy Szwedzi atakujący niemieckie miasto zajęli wszystkie jednostki tam stacjonujące. Koniec marynarki I Rzeczypospolitej Pieniędzy w skarbie państwa na program morski nie było także za panowania Władysława IV. Młody król, chcąc zrealizować swoje ambicje, postanowił poszukać pożyczek u kupców gdańskich. Ci jednak, bojąc się o własną pozycję w państwie, patrzyli na królewskie plany bez entuzjazmu. Z grupy tej wyłamał się Jerzy Hewel, bogaty armator, który, czy to z pobudek patriotycznych, czy z zimnej kalkulacji, zdecydował się na udzielenie korzystnego kredytu na 10 statków. Pożyczka pozwoliła na zorganizowanie silnej eskadry, której wyposażeniem miał się zająć Gerard Denhoff kierujący wskrzeszoną w 1635 roku Komisją Okrętów Królewskich. W ciągu 6 miesięcy – poza kupnem statków – udało się obwarować Mierzeję Helską, na której powstały twierdze Władysławowo i Kazimierzowo. Rozmach prac generował dalsze koszty, pokrywane z kolejnych pożyczek wziętych u Hewla. Co więcej, okręty, w tym galeon flagowy „Wielkie Słońce”, mimo ogromnych nakładów (szacuje się, że eskadra pochłonęła 400 000 ówczesnych złotych), nie zostały w ogóle wykorzystane w walce, ponieważ jeszcze w 1635 roku zawarto ze Szwecją rozejm. Ostatecznym ciosem okazała się śmierć Jerzego Hewla, bo jego spadkobiercy zaczęli domagać się zwrotu pieniędzy. Władysław IV nie posiadał środków na spłatę, a roszczenia sięgały już grubo ponad 1 mln zł! Zdecydowano się zatem sprzedać pozostałe okręty (część zatonęła lub została mimo rozejmu zajęta przez Szwedów). Pieniędzy starczyło na pokrycie ledwie 10 proc. długu! I tak, w zaciszu kupieckiego kantoru, a nie w bitewnej zawierusze, ostatecznie zakończyła się historia marynarki wojennej I Rzeczypospolitej.
Najbogatszy polski magnat zaplanował zabójstwo swej synowej. Uszło mu to na sucho
Brutalne morderstwo wstrząsnęło opinią publiczną. Podejrzenie zlecenia zabójstwa młodej szlachcianki padło na teścia ofiary – pierwszego magnata Rzeczypospolitej. Mimo niezbitych dowodów winni nie zostali ukarani.
Spis treści: Rodzina Komorowskich Romans Potockiego z Komorowską Potajemny ślub i skandal Morderstwo na zlecenie magnata Zbrodnia bez kary Była mroźna noc 13 lutego 1771 r. W dworze Komorowskich w Nowym Siole niedaleko Lwowajuż dawno zgasły światła. Nagle ciszę przerwały głośne okrzyki. Główna brama otwarła się z hukiem i na dziedziniec wpadła grupa licząca około 150 jeźdźców z pistoletami przygotowanymi do strzału. Ich oblicza ostro odcinały się od okrywającego ziemię śniegu – jedni mieli maski, drudzy przyczernili swe twarze sadzą. Zbudzeni przez bandę domownicy z Jakubem Komorowskim na czele wybiegli na zewnątrz, by sprawdzić, co się dzieje. Dwaj przywódcy hordy poinformowali, że dowodzą rosyjskim oddziałem poszukującym ukrywających się konfederatów barskich, jednak zaraz potem ujawnili swe prawdziwe zamiary. Rzucili się na Komorowskich i ich służbę, bijąc każdego w zasięgu ręki. Napadnięci nie byli w stanie się bronić, tym bardziej nie mogli zapobiec najgorszemu. Część zbirów bowiem wtargnęła do wnętrza dworu. Po chwili wrócili, ciągnąc po śniegu córkę Komorowskich, siedemnastoletnią Gertrudę. Ubrana w cienką sukienkę dziewczyna była w zaawansowanej ciąży. Jej krzyki i próby wyrwania się z żelaznego uścisku porywaczy nie przyniosły efektu – wrzucili ją na przygotowane sanie, po czym cała horda błyskawicznie opuściła posiadłość z porwaną szlachcianką. Przez moment słychać było jeszcze krzyki bandytów, aż wreszcie pochłonęła ich noc i znowu zapadła cisza. Komorowscy już nigdy nie zobaczyli swej córki żywej. Gdy sześć tygodni później wyłowiono z rzeki Raty zwłoki młodej dziewczyny, jej oblicza nie dało się rozpoznać. Nie było jednak wątpliwości, że znaleziono szczątki Gertrudy. Sine pomarszczone ciało tu i ówdzie osłaniały strzępy zniszczonej sukni, którą nastolatka miała na sobie, kiedy została wywleczona z domu przez porywaczy. Dlaczego została porwana i zamordowana? Komu zależało na jej śmierci? Kim byli sprawcy? By odpowiedzieć na te pytania, należy prześledzić ostatnie miesiące życia Gertrudy oraz losy jej rodziny. Rodzina Komorowskich Komorowscy byli przedstawicielami ubogiej szlachty, która w relacjach z najprzedniejszymi rodami już dawno musiała zapomnieć o sarmackiej równości. W stosunkach społecznych przypadła jej rola tzw. klienteli magnackiej. W owym czasie klientelizm był powszechnym zjawiskiem w Rzeczypospolitej. Drobna i średnia szlachta w zamian za m.in. poparcie polityczne i właściwe głosowanie na sejmikach mogła liczyć na wstawiennictwo swych patronów u króla w staraniach o nadanie urzędu czy ziemi. Ponadto sami możni mieli wiele do zaoferowania. Przede wszystkim przyjęcie na służbę na magnackim dworze lub w prywatnym wojsku, co otwierało ubogiej szlachcie drogę do awansu społecznego. Zatem nic dziwnego, że wielu przedstawicieli skromnych familii ciągnęło do siedzib wielkich rodów z nadzieją na karierę, zdobycie pieniędzy i sławy. Komorowscy należeli do grona klientów możnego rodu Potockich, któremu dorównywali rodowodem, lecz nie majątkiem. Dlatego też Jakuba i jego żonę Antoninę często widywano w Krystynopolu, gdzie panem i włodarzem był Franciszek Salezy Potocki. Wpływy tego wojewody kijowskiego sięgały daleko poza granice jego rozległych posiadłości. Jako najbogatszy magnat Rzeczypospolitej był jedną z najważniejszych osób w państwie. Choć dla okolicznej szlachty znaczył więcej niż król w odległej Warszawie, marzył mu się właśnie monarszy tron. Zazdrosny i kłótliwy Potocki przez niemal całe życie dążył do godności i urzędów – nie otrzymał jednak ani buławy hetmańskiej, ani korony. Przekonany o własnej wyjątkowości magnat uznał, że to, czego nie udało mu się osiągnąć, z racji ogromnego majątku, sławy i zasług rodu, należy się jego synowi Stanisławowi Szczęsnemu. By osiągnąć ten cel, stary Potocki nie zamierzał cofnąć się przed niczym. Nawet przed zabójstwem. Początkowo wojewoda w wizytach Komorowskich nie dostrzegł zagrożenia, bo cóż mogło być groźnego w odwiedzinach jego klientów w krystynopolskim dworze? Zapewne nic by się nie stało, gdyby nie fakt, że na początku 1770 r. pierwszy raz przybyli tam ze swoją młodziutką córką. Piękna i delikatna Gertruda natychmiast zdobyła serce trzy lata starszego od niej Szczęsnego. Niedojrzały magnat musiał ukrywać swoje uczucie przed rodzicami, którzy z całą surowością tępili wszelkie flirty wśród swoich dworzan i służby. Jak zapisał zarządca dworu Potockich Ignacy Chrząszczewski, bigoteryjna matka Anna Elżbieta „panny swoje za najmniejszą płochość względem mężczyzn rózgami ćwiczyć kazała. Często w noc późno zerwawszy się z łóżka szła po ciemku na podsłuchy do ich mieszkania, czy się tam młodzik jaki nie zakradł”. Marny był los przyłapanej na gorącym uczynku panny, bowiem kara często nie kończyła się na kilkudziesięciu razach rózgami. Winowajczyni trafiała jeszcze później do ciemnicy, w której żywiono ją jedynie chlebem i wodą. Ciężkiej ręki Potoccy nie żałowali także swemu jedynemu synowi. Wychowany w wyjątkowo surowych warunkach Szczęsny drżał na samą myśl, że mógłby się sprzeciwić rodzicom. A jednak uczucie, jakie żywił do Gertrudy, spowodowało, że ten jedyny raz w swoim życiu postąpił wbrew ich woli. Romans Potockiego z Komorowską Trzymany dotąd pod kluczem, w połowie 1770 r. zaczął nagle martwić się o zdrowie, bo wiele mówiono o zagrożeniu zarazą. W obawie o formę rzekomego przyszłego monarchy i największej gwiazdy swego rodu, Potoccy pozwolili synowi na konne przejażdżki, dzięki którym miał zażywać więcej świeżego powietrza. Jak łatwo się domyślić, stałym punktem każdej jego wycieczki był dwór Komorowskich w Susznie. Jakub i Antonina bardzo przychylnie spoglądali na romans ich córki ze Szczęsnym. Zupełnie nie przeszkadzało im, że młodzieniec był ograniczony umysłowo – jak pisał jego biograf Jerzy Łojek, Szczęsny ledwo przekraczał poziom debilizmu! Przychylność Komorowskich nie powinna jednak dziwić. Pewnie przypuszczali, że bystrej córce jeszcze łatwiej będzie zapanować nad nierozgarniętym kochankiem. Zresztą – rzecz najważniejsza – w Szczęsnym widzieli przede wszystkim nadzieję na bogactwo i sławę, którą mógł im zapewnić związek Gertrudy i młodego Potockiego. Dlatego też za każdym razem serdecznie witali w swych progach zakochanego magnata i bez oporów prowadzili go do komnaty Gertrudy, gdzie zostawał sam na sam z wybranką serca przez wiele godzin. Ba, Komorowscy pilnowali drzwi sypialni ich córki, by młodym nikt nie przeszkadzał! Najwyraźniej cynicznie wykorzystali upośledzenie Szczęsnego, który po latach izolowania od kobiet pierwszy raz w życiu się zakochał. Nie wiadomo, co myślała o tym wszystkim Gertruda, ale chyba można przyjąć, iż skuszona wizją zostania panią Potocką chętnie wypełniała polecenia rodziców. Jak bardzo chętnie, niech świadczy fakt, że już wczesną jesienią była w ciąży. Potajemny ślub i skandal Komorowscy tylko na to czekali – przed nimi pojawiła się szansa związania córki z przyszłym spadkobiercą największego majątku w Polsce. Oczywiste było dla nich, że Potocki musi ożenić się z matką swojego dziecka. Ograniczony Szczęsny, przekonany przez rodziców Gertrudy, potajemnie zgodził się na małżeństwo, a co najmniej nie wyraził sprzeciwu. Drżąc na myśl, jak zareagują starzy Potoccy, gdy dowiedzą się o jego poczynaniach, przyglądał się sprytnym Komorowskim, którzy sprawnie zajęli się przygotowaniami do ceremonii. Trzeba było się spieszyć – w każdej chwili Szczęsny mógł zrezygnować, a co gorsza, o wszystkim mogli dowiedzieć się jego rodzice. Już 18 listopada odbyły się zaręczyny, Komorowskim prędko udało się także uzyskać dyspensę na ślub bez zapowiedzi. Drugiego dnia Bożego Narodzenia w małym kościele w Niestanicy wielki magnat, który małżonkę wybierać miał wśród najbogatszych panien i najznakomitszych księżniczek, ożenił się z prostą szlachcianką, jakich pełno mógł znaleźć wśród służby na dworze w Krystynopolu. Po ślubie z pozoru wszystko wyglądało jak dawniej – Gertruda mieszkała nadal z rodzicami, a Szczęsny w Krystynopolu. Jednak nie udało się długo utrzymać sprawy w tajemnicy. Już na początku 1771 r. w siedzibie dumnych Potockich zawrzało. Być może sam pan młody wyjawił prawdę rodzicom. A może informacja wyszła od Komorowskich – z pewnością liczyli, że niebawem ich córka zamieszka ze swym mężem w magnackiej posiadłości. W każdym razie łatwo sobie wyobrazić wściekłość Potockich, kiedy usłyszeli, iż Szczęsny – urodzony kandydat do korony polskiej – zawarł małżeństwo z córką ich skromnych klientów, których szczytem marzeń do niedawna było zaproszenie do Krystynopola. Po kilku dniach awantur uznano, że należy działać. Czas był w tej sytuacji bezcenny. Wszak niebawem miało się narodzić dziecko Szczęsnego, które posiadałoby prawo do dziedziczenia fortuny magnackiego rodu. Podjęto kroki w celu unieważnienia małżeństwa. Pomóc w tym miało oświadczenie młodego Potockiego, w którym napisał, że żadnego ślubu nie chciał i został do niego zmuszony. Ograniczony umysłowo magnat wrócił już w tym czasie do swej roli potulnego, bezwolnego syna, spełniającego wszelkie polecenia surowych rodziców. Kochana dotąd Gertruda przestała go interesować – nie miał zamiaru bronić małżeństwa niechcianego przez jego rodziców. Co gorsza, nie próbował nawet chronić życia ciężarnej żony. Morderstwo na zlecenie magnata Droga do unieważnienia ślubu była długa i wcale niepewna, dlatego należało sięgnąć także po inne środki. Wściekły i zdeterminowany Franciszek Salezy zgodnie z wolą Anny Elżbiety wybrał środek ostateczny. W dniu, w którym wydawał za mąż swą córkę Pelagię, wojewoda przystąpił do planu mającego sprawić, że Szczęsny znowu będzie wolny. Według słów Chrząszczewskiego Potocki wezwał do siebie komendanta dragonii Karola Sierakowskiego, „żądając od niego, aby z oddziałem jazdy wpadł w nocną porę do domu Komorowskich i porwawszy ich córkę przywiózł ją do Krystynopola w krytym powozie. Sierakowski na taki rozkaz przerażony zgrozą padł przed nim na kolana, wypraszając się od naniesienia gwałtu domowi obywatelskiemu, którego nieraz gościnnej uprzejmości doświadczał”. Magnat nie musiał jednak obawiać się zdrady ze strony swego wojskowego – dukaty zapewniły jego milczenie. Ostatecznie na dwór Komorowskich, którzy przezornie przenieśli się z Suszna do lepiej umocnionego Nowego Sioła, trzy dni później napadła banda opłaconych zbójów – pod wodzą Aleksandra Dąbrowskiego, oficera kozaków w służbie nadwornej Potockiego, oraz niejakiego Wilczka. Co jednak dokładnie wydarzyło się w trakcie ucieczki bandytów z porwaną Gertrudą, nie dowiemy się nigdy. Gdy wieść o napadzie rozniosła się po Rzeczypospolitej, a zbrodnię przypisano Potockim, powstało co najmniej kilka wersji. Według jednej z nich – korzystnej dla rodu magnackiego – napastnicy wcale nie zamierzali zabić nieszczęsnej dziewczyny, lecz tylko porwać ją i zamknąć w którymś z lwowskich klasztorów. Zwykły pech miał jednak sprawić, że w środku lutowej nocy (!) porywacze spotkali na drodze do Lwowa… istną karawanę furmanek chłopskich ze zbożem. W momencie, gdy przejeżdżali obok chłopów, Gertruda usiłowała krzyczeć. Wtedy Dąbrowski i Wilczek przycisnęli do głowy szlachcianki leżące w saniach poduszki. Kiedy zagrożenie wykryciem minęło, podnieśli je, lecz Gertruda już nie oddychała. By ukryć dowody zbrodni, wrzucili ciało do rzeki. Powyższa wersja zawiera kilka nieścisłości. Przede wszystkim zamknięcie ciężarnej żony Szczęsnego w klasztorze nie usuwałoby najbardziej palącego problemu – mianowicie dziecka. Wszakże i tak by się urodziło, a tym samym stałoby się ślubnym potomkiem i prawowitym dziedzicem młodego Potockiego. Poza tym zdumienie mogą budzić wyjaśnienia związane z chłopskimi furami, które miały rzekomo jechać przez zaśnieżoną drogę leśną w środku nocy, zimą. Na jeszcze większe zdziwienie zasługuje fakt, że Potoccy, sugerując, iż bandyci nie chcieli popełnić morderstwa, jednocześnie twierdzili, że Dąbrowski i Wilczek w momencie napadu w ogóle nie byli już na ich służbie, a napad przestępcy zaplanowali sami! Po co zatem banda chciała porwać Gertrudę i zamknąć ją w klasztorze? Jak widać, w sposób niedorzeczny Potoccy bronili się przed oskarżeniami, które wskazywały ich jako głównych winowajców tragicznej śmierci ciężarnej szlachcianki. Zbrodnia bez kary Kuriozalna sprawa na tym się nie skończyła. Wkrótce wszyscy w Rzeczypospolitej byli świadkami żałosnych prób podejmowanych przez Franciszka Salezego w celu unieważnienia ślubu Szczęsnego z nieżyjącą przecież Gertrudą. Za tę drwinę z zamordowanej nie odpowiedział nikt. Sprawcom udało się również uniknąć odpowiedzialności za zabójstwo – o skazaniu najbogatszego magnata w pogrążonej w chaosie Rzeczypospolitej nie było w ogóle mowy. Zdeterminowani Komorowscy doprowadzili ostatecznie do ogłoszenia zaocznego wyroku komisji sejmowej 2 listopada 1774 r. Jednak uznano w nim, że za zabójstwo odpowiadają tylko Dąbrowski, Wilczek i reszta bandy. Zresztą skazani na karę śmierci mordercy dożyli spokojnej starości w dobrach Potockich! Obojętnie patrzący na wszystko Szczęsny tylko raz próbował zamanifestować swoją rozpacz po śmierci Gertrudy. Otóż schowawszy się w toalecie, usiłował poderżnąć sobie gardło… scyzorykiem. Jednak robił to tak nieporadnie, że kamerdyner zdążył otworzyć drzwi i zabrać mu narzędzie, którym – jak pisał Jerzy Łojek – „Szczęsny zdołał zaledwie podrapać sobie skórę na grdyce”. Jak żałosny był to czyn, niech świadczy fakt, że już niebawem młody magnat zapewniał ojca: „doskonale poznaję mój błąd i mój nierozum w daniu się ubiec ludziom podstępnym, którego zawsze żałować i wstydzić się będę”… Mimo wszystko trzeba jednak zauważyć, że po śmierci ciężarnej żony Szczęsny zdobył się na jakikolwiek gest. Gdy dwadzieścia lat później ginęła Rzeczpospolita, Potocki nie tylko nie bronił ojczyzny, ale jeszcze pomagał kopać jej grób.
Twórca najbardziej znanego parku rozrywki chciał podbić kosmos. Było bardzo blisko
70 lat temu ludzkość była bliżej Marsa niż kiedykolwiek później. Na Czerwoną Planetę chciał nas przenieść nazistowski geniusz naukowy oraz magnat przemysłu rozrywkowego dla dzieci. Pierwszy nazywał się Wernher von Braun. Tym drugim był Walt Disney.
Spis treści: Kim był Wernher von Braun? Jak przetrwać 400 dni na Marsie? Walt Disney i podbój kosmosu Musk jak von Braun? Podróż na Marsa, zakładanie na nim ludzkich kolonii, a nawet sadzenie ziemniaków w jego glebie. Tak, to fikcja, którą żyjemy od blisko 150 lat, przypomniana np. przy okazji filmu „Marsjanin” z Mattem Damonem w roli głównej. Dzisiejsza fascynacja podbojem czwartej planety od Słońca i optymizm towarzyszący dążeniom do tego celu to jednak nic w porównaniu z przeświadczeniem, jakim podszyte były marzenia o rychłej kolonizacji Marsa w latach 50. i 60. To przeświadczenie narodziło się w głowie Wernhera von Brauna, twórcy nazistowskiej rakiety V2. Kim był Wernher von Braun? W 1948 roku niemiecki naukowiec wykonał pierwsze obliczenia niezbędne do zorganizowania załogowego lotu na Marsa. Skoszarowany w teksańskim Fort Bliss, wolny czas pomiędzy pracą nad rakietowymi pociskami balistycznymi dla Amerykanów poświęcał na pisanie książki o wyprawie na Czerwoną Planetę. Kosmiczne wizje Trzeba pamiętać, że snucie tego typu koncepcji nie było niczym nowym. Pierwsze, wówczas jeszcze dość baśniowe, opowieści o życiu i podróżach na czwartą planetę od Słońca pochodzą z lat 80. XIX wieku. O wyprawie w kosmos za sterami statku „Astronauta” w 1880 roku wspominał Percy Greg w powieści „Across the Zodiac”. Dziewięć lat później Hugh MacColl w książce „My Stranger’s Sealed Packet” nakreślił świat, w którym ludzie lecą na Marsa powietrznymi maszynami, a tam spotykają pokojowo nastawionych tubylców. W 1951 roku jedną z najważniejszych książek o kolonizacji Marsa wydał słynny Arthur C. Clarke, późniejszy autor m.in. „2001: Kosmicznej Odysei”. Jego „Piaski Marsa” obfitowały w realistyczne opisy zakładania ludzkich osad na sąsiedniej planecie, a nawet metod pozyskiwania tlenu z jej gleby. Rzecz w tym, że czym innym było wykorzystywanie wyobraźni w beletrystycznym rzemiośle, a czymś zupełnie innym zaprzęgnięcie jej do tworzonej od podstaw naukowej rozprawy. Nazista od rakiet Von Braun do tego niezwykłego zadania nadawał się lepiej niż jakikolwiek inny uczony. Urodzony w Wyrzysku w Wielkopolsce, od młodych lat interesował się astronomią. Swoje zainteresowania już jako student rozwijał w Instytucie Techniki w Berlinie i Zurychu. W 1934 roku zdobył doktorat na Uniwersytecie Berlińskim, działał także w Stowarzyszeniu Podróży Kosmicznych. Jego pierwsze prace badawcze nad prostymi silnikami rakietowymi nie przeszły bez echa. W 1937 roku został dyrektorem technicznym w ośrodku wojskowym w Peenemünde. Potrzeby niemieckiej machiny wojennej stały się trampoliną dla jego kolejnych odkryć, zwieńczonych stworzeniem pierwszego w historii pocisku balistycznego nazwanego V2, od niemieckiego słowa „Vergeltung” oznaczającego „odwet”. Naukowiec stwierdził kiedyś, że wynalazki nie mają wymiaru moralnego: „Ktoś przecież wynalazł nóż – używa go i chirurg, i morderca”. Odpowiedzialność von Brauna za zbrodnie III Rzeszy długo stanowiła jednak przedmiot sporów historyków. Nie da się zaprzeczyć, że był członkiem NSDAP, był też – kilkakrotnie awansowanym – oficerem SS. Po zbombardowaniu Londynu przy użyciu V2 miał rzekomo sarknąć: „Jaki to sukces, skoro nie trafiliśmy w tę planetę, co trzeba?”. Ale robotnicy przymusowi fabryki Mittelwerk, w której von Braun nadzorował budowę swoich rakiet, wspominali, że to on osobiście wydawał rozkazy egzekucji, np. podejrzanych o sabotaż. Obciążają go także ofiary obozu koncentracyjnego Mittelbau-Dora. Praca w USA Po wojnie von Braun nie tylko uniknął odpowiedzialności, ale z ponad setką niemieckich naukowców (w większości także członków NSDAP i SS) otrzymał pracę w USA. Amerykańskie służby specjalne przerzuciły uczonych za ocean w ramach Operacji Paperclip (czyli Spinacz). Wielu z nich, jak choćby Bernhard Tessmann, stało się później kluczowymi postaciami programów kosmicznych w nowym kraju. Żaden jednak nie zdobył sławy wizjonera i naukowego celebryty jak Wernher von Braun. Jak przetrwać 400 dni na Marsie? Gotowy na początku lat pięćdziesiątych „Das Marsprojekt” von Brauna był pierwszym technicznie kompletnym planem załogowej misji na Marsa. Do tego planem totalnym i bezkompromisowym. Plan misji Wystarczy powiedzieć, że Niemiec zakładał ekspedycję złożoną z siedmiu statków załogowych, którymi podróżowałyby 10-osobowe zespoły. Na pokładzie każdy z astronautów miałby do dyspozycji kulistą strefę mieszkalną średnicy 20 metrów. Uzupełnieniem tej floty były trzy statki bezzałogowe z zaopatrzeniem i trzema lądownikami. Każda z kosmicznych maszyn projektowanych przez von Brauna ważyłaby ok. 3720 ton. Przetransportowanie tak potężnej armady wymagało niestandardowych przedsięwzięć. Dlatego naukowiec zamierzał wynosić ją na orbitę w częściach i tam montować. Obliczył, że potrzebne do tego będzie 990 lotów 46 wahadłowców, które przez osiem miesięcy miałyby kursować pomiędzy orbitą a wyspą Johnston na Pacyfiku. Być może kosmiczne wizje von Brauna przeszłyby do historii po prostu jako jedna z wielu śmiałych, ale nierealnych naukowych szarż, gdyby nie splot szczęśliwych dla niego okoliczności. W październiku 1951 roku uczony został zaproszony na nowojorskie sympozjum, pierwsze poświęcone lotom kosmicznym, zorganizowane przez Hayden Planetarium. Tam von Braun czuł się jak ryba w wodzie. Z pasją opowiadał o podboju wszechświata, o lotach na Księżyc i przede wszystkim – o swoim pomyśle zdobycia Marsa. Seria artykułów Choć w tamtych czasach były to historie wręcz abstrakcyjne, Niemiec dosłownie zahipnotyzował słuchaczy (a może właśnie dlatego). Wśród nich znajdowało się dwóch dziennikarzy popularnego magazynu „Collier’s”, którzy zaprosili do współpracy wschodzącą naukową gwiazdę. Von Braun przygotował dla czytelników pisma serię artykułów. Nie tylko na temat misji na Marsa czy życia człowieka na Czerwonej Planecie, ale i lądowania na Księżycu, budowy stacji orbitalnej oraz problemów związanych ze stanem nieważkości. Najbardziej spektakularna była oczywiście koncepcja podboju Marsa. Von Braun zakładał, że lot na czwartą planetę Układu Słonecznego zajmie 260 dni. Pierwsza dziesięcioosobowa załoga miała wylądować na jednym z marsjańskich biegunów (według von Brauna tylko tereny skute lodem nadawały się do bezpiecznego płaskiego lądowania), następnie przebyć łazikami dystans 6,5 tys. kilometrów i w czasie 80 dni przygotować bazę i lądowisko dla reszty ziemskiego kontyngentu. Von Braun planował, że na marsjańskich piaskach swoje stopy postawi w sumie 50 kosmonautów. Pozostała dwudziestka w dwóch statkach miała przebywać na orbicie i stamtąd nadzorować misję oraz prowadzić obserwacje. Na badania planety przewidziano aż 400 dni, w tym czasie załoga mieszkałaby w nadmuchiwanych habitatach. Każdy z jej członków miał mieć do dyspozycji zapasy w postaci 12 ton tlenu, 8 ton jedzenia, 13 ton wody pitnej i 2 ton wody przemysłowej. W sumie po 920 dniach marsjańscy pionierzy zamierzali wrócić na Ziemię. Pierwsza książka Amerykańskiej publiczności po raz pierwszy w taki sposób przedstawiono koncepcję eksploracji kosmosu. Żeby ułatwić wyobrażenie sobie rozmachu tego niewiarygodnego przedsięwzięcia, redakcja „Collier’s” zatrudniła słynnego malarza Chesleya Bonestella, który miał ilustrować naukowe imaginacje von Brauna. Cykl artykułów zainaugurowano w lutym 1952 roku. W tym samym roku na rynku pojawiło się pierwsze książkowe wydanie „Das Marsprojekt” w języku niemieckim. Rok później pozycję przetłumaczono na język angielski. Von Braun, którego projekty przez całe życie nosiły klauzulę „ściśle tajne”, w końcu mógł rozwinąć skrzydła. Wśród milionów Amerykanów, których zaraził fascynacją międzygwiezdną odyseją, był Walter Elias Disney. Szerzej znany jako Walt Disney. Walt Disney i podbój kosmosu W latach 50. twórca Myszki Miki i Kaczora Donalda też miał przed sobą ambitne zadanie – zbudowanie gigantycznego parku rozrywki zarówno dla dzieci, jak i dorosłych. Ponieważ koszty tej inwestycji były – nomen omen – astronomiczne, po pieniądze zwrócił się do stacji ABC. Stacja TV miała współfinansować budowę przyszłego Disneylandu (otwarto go w 1955 roku w Anaheim w Kalifornii), za co Disney zrewanżowałby się serią programów telewizyjnych. Kraina Jutra Park rozrywki Disneya dzielił się na kilka stref-krain, na przykład fantazji, przygody czy pogranicza. Jedną z nich była Kraina Jutra dająca możliwość obcowania z przyszłością, z nauką i czystą fantazją. Ward Kimball, współpracownik Disneya, przypomniał mu nazwisko niemieckiego uczonego, który pisał o pozaziemskich przygodach w „Collier’s”. Zamerykanizowany nazista miał bezpośredni wpływ na wygląd najpopularniejszej części Disneylandu nazwanej „Tomorrowland”. To między innymi tam bawił w 1959 roku Nikita Chruszczow. Radziecki polityk przyjechał z wizytą do Ameryki z dwoma życzeniami: zobaczenia parku rozrywki Disneya oraz spotkania Johna Wayne’a. Gdy w lipcu 1955 roku otwierano Krainę Jutra, już pierwszego dnia chciało ją zobaczyć 35 tys. osób. Część ludzi przyjechała do Anaheim z podrobionymi zaproszeniami. Sprzedano i rozdano – celebrytom, dziennikarzom i notablom – ok. 20 tys. biletów. Wszyscy chcieli zobaczyć na własne oczy 22-metrową rakietę (podobną do słynnej V2), hiperrealistyczną symulację lotu na Księżyc, a także wiele innych atrakcji z samego początku tzw. epoki kosmicznej. Jej dynamikę (od wystrzelenia w 1957 roku Sputnika) wyznaczała szalona rywalizacja i wyścig pozaziemskich zbrojeń pomiędzy ZSRR i USA. Programy telewizyjne Boss filmów animowanych miał wobec von Brauna również inne zamiary. Zaangażował go do popularnonaukowej serii w ABC, która przy okazji miała reklamować Disneyland. Von Braun pojawiał się na ekranie, wyjaśniając, z charakterystycznym germańskim akcentem wyzwania, przed którymi stanie świat w przyszłości. Kto wie, może to właśnie on zainspirował kilka lat później Stanleya Kubricka do stworzenia w filmie „Dr. Strangelove” postaci nazistowskiego geniusza od broni atomowej doradzającego w trakcie zimnej wojny prezydentowi USA. W sumie Disney i von Braun nakręcili trzy filmy dokumentalne: „Człowiek w kosmosie”, „Człowiek na Księżycu” oraz „Na Marsa i jeszcze dalej”. Gdy emitowano je w latach 1955–1957, przed telewizorami zasiadło 150 milionów Amerykanów. W częściowo animowanym dokumencie o Marsie („Mars and Beyond”) sporo uwagi poświęcono ewentualnemu życiu na Czerwonej Planecie. W tym wątku bardziej widać rękę Disneya niż von Brauna, a może po trochu jednego i drugiego. Autorzy filmu zastanawiali się, jakie stworzenia mogą zamieszkiwać to tajemnicze środowisko. Rośliny, które świdrują ziemię niczym czerwie w „Diunie”? Rośliny, które żywią inne rośliny? Rośliny, które żywią się same? A może ptaki przypominające płaszczki ze skrzydłami o czterokrotnie większej powierzchni niż ma ptactwo ziemskie? Drapieżniki zabijające ofiary gazem, a może skupioną wiązką światła słonecznego? A może są tam jakieś inteligentne formy życia? Na te pytania odpowiedzieć nie potrafił ani Disney, ani von Braun. Musk jak von Braun? Von Braunowi, jak i Disneyowi (z którym zresztą się zaprzyjaźnił) nie wystarczał status medialnego celebryty. Karierę telewizyjną traktował trochę jak formę popularyzowania kosmicznej problematyki i przygotowywania gruntu pod dzieło swojego życia, którym nieodmiennie pozostawała załogowa misja na Marsa. Gdy stracił nadzieję, że tę wyprawę uda się zorganizować z rozmachem, jaki wymyślił, w 1956 roku przedstawił jej skromniejszą wersję. W książce „Eksploracja Marsa” („The Exploration of Mars”) napisanej wspólnie z Willym Leyem odchudził ekspedycję do dwóch statków z masą mniejszą o połowę i załogą ograniczoną do 12 osób. Zamiast na Marsa von Braun zabrał ludzi na Księżyc. W 1958 roku został pierwszym dyrektorem Centrum Lotów Kosmicznych im. George’a C. Marshalla w Alabamie. To on stworzył rakietę Saturn V, która pozwoliła Amerykanom wylądować na Srebrnym Globie. Ukształtował też wieloletnią strategię podboju kosmosu przez NASA – tę strategię nawet nazywano potocznie „paradygmatem von Brauna”. W 1969 roku został odznaczony Medalem Sił Lądowych za Wybitną Służbę (Distinguished Service Medal). W tym samym roku po raz ostatni próbował przekonać amerykański rząd, by sfinansować lądowanie na Marsie. Po udanej ekspedycji na Księżyc ludzkość żyła w przeświadczeniu, że kolonizacja sąsiednich planet jest tylko kwestią czasu. Nie była. Chyba, że „kwestię czasu” należy pojmować w szerszej perspektywie. Gdy w 1971 roku von Braun żegnał się z NASA, w dalekiej Pretorii na świat przyszedł Elon Musk. Twórca firmy SpaceX, uważany za wizjonera, właśnie wraca do utopii sprzed kilkudziesięciu lat.
Niewolnicy byli potrzebni światu? Pełnili ważne role w bogatych rodzinach
W Rzymie nie wyobrażano sobie świata bez niewolników. Byli siłą roboczą, a nawet żywymi budzikami i encyklopediami. Wbrew pozorom ich losu nie odmieniło chrześcijaństwo. Odmianę mógł im zapewnić tylko talent.
Podział niewolników na lepszych i gorszych Niewolnicy byli dosłownie do wszystkiego Szansa na wolność i karierę Chrześcijaństwo było nadzieją dla niewolników Calvisius Sabinus chciał uchodzić za człowieka oczytanego. Na nieszczęście – jak pisał Seneka Młodszy w I w. – „jego pamięć była tak zła, że zapominał nawet imion Ulissesa, Achillesa czy Priama”. Sabinus zakupił więc niewolników, aby przypominali mu w towarzystwie odpowiednie cytaty: jeden miał się nauczyć całego Homera, drugi Hezjoda itd. Lecz nawet oni nie byli w stanie dobrze wszystkiego spamiętać! Widząc to niejaki Satellius Kwadratus, który lubił obnażać ludzką głupotę, zażartował, że Sabinus powinien jeszcze sprawić sobie grupę niewolników-gramatyków, którzy staliby przy niewolnikach-recytatorach i poprawiali ich błędy. Urażony Sabinus pochwalił się, jaką fortunę wydał na tych niewolników. Kwadratus skwitował, że przecież taka sama liczba książek byłaby dużo tańsza. Podział niewolników na lepszych i gorszych Takie docinki niewiele jednak zmieniały. Rzymianie mieli niewolników od dosłownie wszystkiego. Najgorszy był los tych harujących na roli, w wiejskich posiadłościach, w kopalniach i kamieniołomach. Lepiej żyli niewolnicy publiczni (stanowiący własność państwową i pomagający w świątyniach lub w administracji), cesarscy (obsługujący dwór i interesy panującego) oraz oczywiście niewolnicy domowi. Liczba obowiązków tych ostatnich była w zasadzie nieograniczona. W końcu właściciel był panem ich życia i śmierci. Wedle mitów świat nie zawsze był podzielony na niewolników i panów. Istniał kiedyś złoty wiek pod władzą Saturna, w którym nie znano ani niewolnictwa, ani nawet własności prywatnej. Wspomnieniem tych czasów stało się dla Rzymian święto Saturnaliów, podczas którego panowie i niewolnicy na kilka dni zamieniali się rolami. Niewolnictwo nie było więc postrzegane przez Rzymian jako stan w pełni naturalny, lecz jako… zdobycz cywilizacji. Pisarze rzymscy utrzymywali, że system niewolniczy istniał już u początków Rzymu, za legendarnego Romulusa w VIII w. p.n.e. Jednak zgodnie z Prawem XII Tablic z V w. p.n.e. niewolnik był jeszcze „osobą” (choć gorszego sortu), nie zabraniano nawet sprzedawać wolnego Rzymianina w niewolę za długi. Obie te rzeczy z czasem się zmieniły. Najpierw w IV w. p.n.e. zniesiono możliwość zniewolenia obywatela rzymskiego. Potem Lex Aquilia z przełomu III–II w. p.n.e. uczyniła z niewolnika element ruchomego majątku. Mówiąc wprost: stał się rzeczą (res) i często tak właśnie był traktowany. Uczony i polityk Marek Terencjusz Warron określił niewolnika terminem „mówiące narzędzie” (instrumentum vocale). Niewolnicy byli dosłownie do wszystkiego Było to trafne określenie. W antycznym romansie „Leukippe i Klejtofont” pojawiają się postacie niewolników pełniących funkcje posłańców, odźwiernych, konkubin, a nawet „budzika” i muzykanta przygrywającego do posiłku. Petroniusz w satyryczny sposób opisuje ucztę nowobogackiego wyzwoleńca Trymalchiona. „Niewolnicy z Aleksandrii polali nam ręce wodą chłodzoną śniegiem, a inni przystąpili do nóg i z nadzwyczajną zręcznością usunęli nam zanokcicę” – pisze. Dopiero po takim pedicure biesiadnicy przystępują do uczty, podczas której słudzy dbali o czystość rąk ucztujących, obmywając je winem. Z zachowanych inskrypcji wiadomo, że niewolnicy pełnili także funkcje kucharzy, fryzjerów, garncarzy, szewców, ochroniarzy czy nałożnic (obu płci). Niektórzy bogacze trzymali mężczyzn, których zwali „zabawkami” i kastrowali, by dłużej zachowali chłopięcy wygląd. Dochodziło też do gwałtów. Historyk Liwiusz opisuje, że podczas rzymskiej kampanii wojennej w Galacji (189/188 r. p.n.e.) legioniści schwytali miejscową kobietę o imieniu Chiomara. Centurion zmusił ją do stosunku, bo – jak zaznacza Liwiusz – mógł, stanowiła wszak łup wojenny. Nazwalibyśmy to gwałtem, ale rzymska koncepcja gwałtu była inna niż nasza. Zależała od statusu społecznego ofiary. Zmuszenie do seksu jeńca lub niewolnicy nie było czymś bulwersującym, czasem nawet Rzymianie traktowali to jako karę za niesubordynację! Niewolnice musiały dbać o urodę swojej pani i mogły być surowo karane na przykład za niewłaściwe ułożenie jej włosów. Wśród kobiecych służek popularna była funkcja położnej i mamki. Niektórzy Rzymianie nawet lepiej wspominali swoje mamki niż biologiczne matki! Nic dziwnego, że sofista Favorinus bronił w II w. „tradycyjnego” modelu rodziny i piętnował młode matki, które same nie karmią dzieci piersią, tylko zlecają to mamkom-niewolnicom. Szansa na wolność i karierę Niewolnicy pochodzili z rozmaitych krain. Z czasem powiązano określone grupy etniczne z konkretnymi specjalizacjami. Gallowie byli podobno świetnymi pasterzami, Kapadocczycy – piekarzami, zaś Epiroci – strażnikami posesji. Wśród służących do prac „intelektualnych” prym wiedli wykształceni, oczytani Grecy. Zadaniem tzw. nomenclatora było zapamiętywanie imion wszystkich ważnych ludzi spotkanych przez pana tudzież innych przydatnych informacji. Wychowawca (paedagogus) dbał o codzienną edukację dzieci właściciela. Nie brakowało też greckich niewolników-lekarzy. Na ich panoszenie się skarżył się historyk Pliniusz Starszy w I w. Według niego to Rzymianie są powołani do zgłębiania tajemnic natury, zaś Grekom w ogóle nie należy ufać, bo może pod pozorem leczenia tak naprawdę chcą mordować prawych obywateli? Błyskotliwi niewolnicy mogli jednak zdobyć szacunek, a nawet zasłużyć na wolność. Przy odrobinie szczęścia i zaradności cieszyli się większymi luksusami niż gros wolnej ludności. Cyceron darzył niewolnika Marcusa Tulliusa Tirona dużym zaufaniem. Sługa zarządzał jego sprawami finansowymi, posiadłością i ogrodem, był jego sekretarzem i pomocnikiem w redagowaniu pism. W tym celu Cyceron zadbał o jego edukację i wolał mieć w nim „raczej przyjaciela niż niewolnika”. W końcu nawet wyzwolił Tirona, który jednak nadal towarzyszył byłemu właścicielowi. Po śmierci Cycerona to prawdopodobnie on zredagował i opublikował jego listy, napisał biografię mistrza oraz wiele własnych pism naukowych poświęconych meandrom języka łacińskiego. Ponoć nabył posiadłość niedaleko Puteoli i dożył tam prawie stu lat. Także niejaki Staberius Eros został wyzwolony dzięki swym talentom edukacyjnym i założył własną szkołę. „Niektórzy powiadają – pisze Swetoniusz – że miał tak szlachetny charakter, że podczas dyktatury Sulli przyjmował do klasy dzieci ofiar proskrypcji, nie biorąc od nich zapłaty”. Wśród jego uczniów znaleźli się przyszli cezarobójcy – Brutus i Kasjusz. Inny słynny niewolnik Lucjusz Woltacilius Pilutus zaczynał jako odźwierny, ale dzięki swej inteligencji i talentowi do nauki został człowiekiem wolnym i odtąd pomagał byłemu właścicielowi w formułowaniu aktów oskarżenia na potrzeby procesów. Jak widać, status niewolnika nie był nieodwracalny. Wyzwolenie następowało najczęściej dzięki woli właściciela wyrażonej za pomocą odpowiedniej formuły lub testamentu. Wyzwoleniec automatycznie stawał się rzymskim obywatelem, jednak był pozbawiony części praw należnych wolno urodzonym, np. możliwości piastowania urzędów (posiadały je za to jego dzieci). W praktyce wyzwoleńcy cesarscy nieraz obejmowali wysokie stanowiska w administracji centralnej i zdobywali niemal nieograniczone wpływy. Nawet po wyzwoleniu istniała jednak formalna więź między byłym panem a jego niewolnikiem. Ten pierwszy stawał się dla drugiego patronem, któremu należała się lojalność i szacunek. Jeśli wyzwoleniec temu uchybił – mógł powrócić do poprzedniego stanu. Co ciekawe, dla greckich autorów ze wschodu imperium możliwość tak dużego awansu społecznego była nienormalna. Dionizjusz z Halikarnasu (zm. 7 r. p.n.e.) był zaszokowany rzymskim liberalizmem, a Appian z Aleksandrii (zm. 180 r.) oceniał tę cechę wręcz jako źródło zepsucia życia społecznego. Chrześcijaństwo było nadzieją dla niewolników Sytuacji niewolników nie zmieniło nawet pojawienie się chrześcijaństwa. Przez pierwsze wieki nowa religia nie miała żadnej możliwości zreformowania zastanej sytuacji społecznej. Ale chyba także i chęci. W Nowym Testamencie znajdujemy wręcz napomnienia, że niewolnicy mają być posłuszni swym panom tak „jak Chrystusowi” („List do Efezjan”, 6,5–8) i także po nawróceniu winni pozostać niewolnikami! „Pierwszy List Piotra” nakazywał chrześcijańskim niewolnikom posłuszeństwo nawet wobec okrutnych panów i cierpliwe znoszenie kar cielesnych. Nic dziwnego, że Paweł z Tarsu odesłał zbiegłego niewolnika Onesimusa jego właścicielowi. Podobne stanowisko reprezentowali też późniejsi autorzy chrześcijańscy, choć zalecali jednocześnie miłosierdzie wobec niewolników. Augustyn w V w. dowodził, że nierówność ludzi i instytucja niewolnictwa są naturalną konsekwencją grzechu pierworodnego. Nawrócony servus był wprawdzie uważany za brata w wierze, ale nie zapominano o jego przeszłości. Kiedy pierwszy znany w historii „antypapież” Hipolit rywalizował na początku III w. o tytuł biskupa Rzymu z niejakim Kalikstem, zarzucił mu m.in., że ów za młodu był niewolnikiem, synem niewolnicy „z dzielnicy portowej” (zapewne nierządnicy). Chrystianizacja Imperium także nie pociągnęła za sobą radykalnej zmiany prawnej. Pierwszy cesarz chrześcijański Konstantyn nakazał wprawdzie właścicielom niewolników, by „w sposób umiarkowany” korzystali ze swoich praw do ich karania, lecz zarazem zabronił dochodzenia, czy śmierć niewolnika w wyniku chłosty była umyślnym zabójstwem, czy wypadkiem przy pracy. W porównaniu z prawodawstwem wcześniejszych cesarzy pogańskich to wyraźny regres. Samej zasady niewolnictwa nie kwestionowano aż do upadku Rzymu.
To dlatego Słowianie nie zostali mocarstwem. Historycy nie mają wątpliwości
Zanim Słowianie zbudowali własne państwa, bez kompleksów atakowali silniejsze od siebie Cesarstwo Bizantyjskie. Wiele razy oblegali mury Konstantynopola. Gdyby nie plemienne waśnie, stworzyliby mocarstwo.
Spis treści: Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Niestali sojusznicy Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola Krótka kariera Samona Byli skłóceni, ale nadal groźni Jeszcze się taki nie urodził i nie pojawił pod słońcem, kto by potrafił ujarzmić naszą potęgę. Myśmy przywykli do tego, aby panować nad cudzymi ziemiami, a nie, by kto inny nad naszą. I tego jesteśmy pewni, póki istnieje wojna i miecz – powiedział Dauritas, wódz Sklawinów, gdy w 578 r. na jego dwór przybyło awarskie poselstwo z nakazem płacenia podatku. Porywczy Dauritas nie tylko odmówił podporządkowania się Awarom, ale wbrew przyjętym zwyczajom kazał posłów zamordować i sam wyruszył na łupieżczą wyprawę. W VI i VII w. hordy słowiańskich plemion pustoszyły greckie i bizantyjskie miasta, mordując bez litości ich mieszkańców. Mury kruszyli machinami oblężniczymi, a obrońców zmuszali do ucieczki, zasypując ich chmarą strzał. Kulminacją słowiańskiej ekspansji było wysłanie w 626 r. kilkudziesięciotysięcznej armii w kierunku Konstantynopola, który oblegano przez wiele dni. Taki obraz jest daleki od powszechnego wyobrażenia o naszych praprzodkach. Podręczniki szkolne pełne są opowieści o łagodnych i utrzymujących się z rolnictwa Słowianach, tymczasem wąsatym wojownikom z ich temperamentem bliżej było do Galów czy wikingów niż uprawiających ziemię nomadów. – W zdobytym kraju mordowali w okrutny sposób mężczyzn i zaganiali do niewoli dzieci i kobiety, niszcząc dobytek, którego nie mogli zabrać – pisał o nich historyk Prokopiusz z Cezarei w VI w. Takie działania budziły uzasadniony strach. Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Źródła historyczne wspominają, że Słowianie pojawili się w Europie z początkiem VI w. n.e. Zajmowali wtedy tereny na północ od Dunaju, wypuszczając się z czasem coraz odważniej we wszystkich kierunkach. Zajęli dorzecze Wisły i Odry, kraj nad Dunajem, Kotlinę Czeską, wyszli nad Bałtyk u ujścia Odry i Łaby, założyli osady w samym centrum obecnych Niemiec, kolonizowali doliny alpejskie i dzisiejsze północne Włochy. Plemiona Słowian południowych przeprowadzały z kolei rajdy do Tracji, Macedonii, a także Grecji, docierając aż po Korynt. Oberwało się tym samym Cesarstwu Bizantyjskiemu, które sprawowało wówczas władzę nad Bałkanami. To, co odróżniało najeźdźców znad Dunaju od innych plemion, to wyjątkowo elastyczne podejście do kwestii osadnictwa. Słowianie nie przywiązywali się zbytnio do miejsc i chętnie przenosili się na podbite przez siebie tereny, dopóki nikt inny ich stamtąd nie przepędził. Jako pierwsi ataków na Bizancjum dokonywali Sklawinowie i Antowie – plemiona Słowian wschodnich i południowych, zamieszkujące obszar między Dniestrem a Dunajem i Cisą oraz dorzecze Dniepru. To one w latach 505–520 pustoszyły wioski i mniejsze miasteczka Dalmacji. W kolejnych latach zajęli tereny nie tylko dzisiejszej Chorwacji, ale także Bośni, Serbii i Bułgarii, a na obszarze Grecji zepchnęli Bizantyjczyków do kilku portowych miast. Jasnowłosi wojownicy swoje sukcesy zawdzięczali słabości rządów cesarstwa wschodniorzymskiego – co przekładało się m.in. na brak silnej armii, zdolnej odeprzeć ataki nie tylko z Bałkanów, ale i z Azji, gdzie imperium zagrażali Persowie. Sytuacja Bizancjum poprawiła się, gdy władzę przejął Justynian I (rządzący od 527 do 565 r.), mający ambicję zjednoczenia obu części dawnego Imperium Romanum. Stworzył i wyposażył nową armię, którą powierzył doświadczonym i zdolnym dowódcom – Belizariuszowi i Narsesowi. Zawarł także pokój z Persami (532 r.), dzięki czemu mógł skupić się na wzmocnieniu terenów bałkańskich. Ataki Słowian na moment osłabły. Jednak w 548 r. Sklawinowie i Antowie zdobyli twierdzę Toperos w Tracji i to mimo że kilkanaście kilometrów dalej stacjonowała 15-tysięczna armia bizantyjska. „Mężczyzn w liczbie 25 tysięcy zaraz wszystkich wymordowali, zrabowali wszystko, a dzieci i kobiety zagarnęli do niewoli” – pisał Prokopiusz. Wymowny jest fakt, że bizantyjscy żołnierze bali się zaatakować grupę wąsatych agresorów, chociaż tych było mniej! Sklawinowie wrócili do Dalmacji jeszcze w 551 r., rozbijając pod Adrianopolem cesarską armię i zatrzymując się niespełna 50 km od Konstantynopola. O okrutnym usposobieniu Słowian może świadczyć fakt, że dowódcę jednego z grodów, który wpadł im w ręce, obdarli ze skóry i spalili żywcem. „Przeklęty lud Słowian przeszedł przez całą Helladę, przez ziemie Tesalii i Tracji, zdobył wiele miast i grodów, pustoszył, palił i łupił, opanowywał kraj i zasiedlał go z całą swobodą i bez obawy, jak swój własny” – złorzeczył Jan z Efezu w VI w. Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Od tamtej pory łupieżcze wyprawy stały się niemal coroczną tradycją, a większe grupy Słowian zaczęły na stałe osiedlać się na spustoszonych przez siebie ziemiach bałkańskich. Po klęsce bizantyjskiej armii pod Adrianopolem Justynian rozkazał wybudować na terenie obecnej Macedonii ponad 400 fortyfikacji obronnych. Dalszy rozwój ekspansji słowiańskiej przerwało jednak nie wybudowanie umocnień, ale przybycie w połowie VI w. do Europy tureckiego ludu Awarów. Po śmierci Justyniana (565) władzę w cesarstwie sprawowali kolejno Konstantyn IV i Justynian II. Ten ostatni, aby zapewnić sobie spokój od wojen, płacił Awarom i Persom haracz. W ten sposób tymczasowo „zmusił” Awarów do powstrzymywania najazdów Słowian, a Persów do wspólnej obrony granic od strony Kaukazu, skąd napierały koczownicze plemiona górali. Awarowie, opłacani przez Bizancjum, przemieszczali się na zachód w kierunku Wyżyny Węgierskiej, podbijając i wchłaniając wiele bułgarskich ludów. Rozbili związek plemion antyjskich, podporządkowali sobie Sklawinów dackich, by wreszcie osiedlić się nad dolnym Dunajem. Ostatecznie w 567 r. stworzyli potężne państwo obejmujące obszar dzisiejszych Węgier, Słowacji, częściowo Czech i Ukrainy. Ten pierwszy i najpotężniejszy w historii awarski kaganat był przez 60 lat największą militarną siłą w tej części Europy. Dzięki wchłonięciu plemion huńsko-bułgarskich liczebność konnej armii awarskiej wzrosła z 20 tys. do 50 tys. wojowników. Współpraca z Bizancjum nie trwała jednak długo. Niestali sojusznicy Ludy słowiańskie, wyjątkowo krnąbrne w swojej naturze, nastręczały Awarom dużo kłopotów. O trudnych relacjach świadczy, chociażby wspomniana historia Dauritasa. I choć Sklawinowie zostali spacyfikowani za swoją zuchwałość, nie złamało to ich ducha walki. Awarowie szybko zrozumieli, że lepiej mieć w nich sprzymierzeńców niż wrogów. Tym bardziej że Słowianie mieli jeszcze jednego asa w rękawie – potrafili budować łodzie, z czym Awarowie sobie nie radzili. W efekcie od 582 r. wojska awarsko-słowiańskie razem atakowały Bizancjum. Oczywiście nie na równych zasadach – Awarowie sprawowali nad Słowianami władzę, dając im w zamian za pomoc w grabieżach udział w łupach oraz nieco więcej swobody przy zarządzaniu własnymi ziemiami. Wspólne wypady rozpoczęto od zajęcia strategicznej greckiej twierdzy Sirmium, a następnie najeźdźcy wkroczyli do Tesalonii, docierając przez Peloponez aż na Kretę. Dwa lata później 5 tys. Słowian próbowało zdobyć Konstantynopol i Tesalonikę, ponieśli jednak klęskę. Powodem wycofania się sił słowiańskich była zaraza oraz głód, jakie zapanowały w ich obozie. W ciągu następnych trzydziestu lat walki między Bizancjum a oddziałami awarsko-słowiańskimi toczyły się ze zmiennym szczęściem. W 591 r. grabieże barbarzyńców powstrzymał na jakiś czas cesarz Maurycjusz, który zawieszając kolejną wojnę z Persami, mógł skupić się na obronie zachodnich rubieży cesarstwa. Bizantyjczycy odzyskali m.in. twierdzę Singidunum na terenie dzisiejszej Serbii, a następnie odepchnęli Awarów i Słowian do ich dawnych siedzib za Dunaj. Już dwa lata później Słowianie ruszyli z odsieczą i przejęli odebrane tereny. W 599 r. przełamali obronę przygranicznych twierdz i ponownie zagrozili stolicy nad Bosforem. W następnych latach złupili jeszcze Istrię i spalili Salonę, stolicę Dalmacji. A ciągle nie było to ostatnie słowo słowiańsko-awarskiej hordy. Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola – O świcie całe plemię barbarzyńców wzniosło okrzyk wojenny i zmasowanym atakiem ruszyło na miasto ze wszystkich stron. Jedni ciągnęli katapulty i wznosili zapory z głazów, inni nadbiegali, ciągnąc drabiny, aby wspiąć się na mury miasta. Jeszcze inni rzucali oszczepy, które niczym burza gradowa spadły na mury obronne. Był to widok wprawiający w osłupienie. Nad miastem unosiła się chmara kamieni i strzał, które niczym chmura zakryły niebo – pisał kronikarz Symeon Metafrastes o ataku na Tesalonikę w 617 r. Ostatnim, a zarazem największym aktem awarsko-słowiańskiego współdziałania było wielkie oblężenie Konstantynopola w 626 r. Skoordynowane z atakiem Persów od wschodu, zagroziło stolicy cesarstwa jak żadne dotąd. Gdy na początku VII w. król Persji Chosroes II wypowiedział Bizancjum wojnę, przeprowadził w ciągu kilkunastu lat kampanię spektakularnych podbojów. Zajął większość Syrii, Palestyny, Egiptu i Anatolii. Dopiero w 624 r. cesarz Herakliusz przeszedł do kontrofensywy i po zreformowaniu armii wyruszył naprzeciw perskim zaciągom. Nie miał pojęcia, że Persowie porozumieli się z Awarami, by zaatakować Konstantynopol jednocześnie od strony europejskiej i azjatyckiej. W czasie gdy 40 tysięcy Bizantyjczyków wyruszyło do Azji, by stoczyć ostateczną bitwę, Persowie użyli fortelu. Rozdzielili swoje wojsko – część pozostawili, by broniła ojczyzny w Azji, a część wysłali potajemnie nad Bosfor, by zaatakowała Konstantynopol chroniony przez zaledwie 12 tys. żołnierzy. W tym samym czasie oddziały słowiańsko-awarskie szykowały się do ataku na miasto od strony europejskiej. 31 lipca 626 r. doszło do pierwszego szturmu. Herakliusz otrzymał wiadomość o oblężeniu za późno. Pojął swój błąd, lecz nie był w stanie na czas wrócić z armią ze wschodu. Miasto przez kilka dni zasypywały setki tysięcy strzał. Pod murami pojawiły się machiny oblężnicze ciskające ogromne głazy. A jednak Konstantynopol nie padał i to mimo miażdżącej liczebnej przewagi wroga. Obrońcy podpalali machiny oblężnicze wroga, a flota bizantyjska panowała nad cieśniną Bosfor, spowalniając działania agresorów. Pomogli też Bizantyjczykom Ormianie, którzy rozbili posiłki Awarów idące na Konstantynopol. Jednocześnie morzem nadciągnęło wsparcie floty greckiej, która pokonała siły perskie. To ostatecznie przesądziło o losach oblężenia. Krótka kariera Samona Największy atak słowiańsko-awarski na stolicę Bizancjum zakończył się sromotną klęską. Z jednej strony położyła ona kres najazdom na cesarstwo, z drugiej mocno wstrząsnęła państwem Awarów. Wywołała walki wewnętrzne, w których efekcie rozpadł się wielki kaganat. Słowiańskie plemiona, jedno po drugim, stanęły do walki, całkowicie zrzucając awarską zwierzchność. Wiele z nich weszło w skład tzw. Państwa Samona – niezwykłego tworu, który w 623 r. założył frankijski kupiec galijskiego pochodzenia. Na tereny Czech i Moraw przyciągnęła go pokusa zarobku. Słowianom brakowało broni, a on mógł ją sprowadzać niemal w nieograniczonych ilościach. Lata wspólnych interesów tak bardzo zbliżyły Samona do Słowian, że gdy ci wszczęli bunt przeciw Awarom, bez wahania przyłączył się do nich. To, że wybrali go na swojego przywódcę, było dla niego niemałym zaskoczeniem. Samon po obaleniu władzy Awarów poczuł się tak pewnie, że podjął walkę z królem Franków Dagobertem I, pokonując jego wojska w bitwie pod Wogastisburgiem (631). Sukcesy Samona sprawiły, że jego władzę uznały także plemiona czeskie, Serbów połabskich i Słoweńców. Choć Samon miał przynajmniej 22 synów, po jego śmierci w 658 r. państwo rozpadło się. Nie był to proces błyskawiczny, ale trwający kilkadziesiąt lat. Ziemie państwa Samona weszły później w skład Państwa Wielkomorawskiego. Byli skłóceni, ale nadal groźni Słowianie przestali zapuszczać się pod Konstantynopol. Nie oznacza to jednak, że Bizantyjczycy o nich zapomnieli albo zaczęli ich lekceważyć. Wręcz przeciwnie, zarówno mieszkańcy cesarstwa, jak i sami władcy widzieli w naszych praprzodkach ogromne zagrożenie. „Na ogół Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowni i gdyby nie ich niezgoda wywołana mnogością rozwidleń ich gałęzi i podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile” – pisał podróżnik z Kordoby Ibrahim ibn Jakub jeszcze w X stuleciu. W jaki sposób Słowianie radzili sobie z lepiej wyszkolonym przeciwnikiem? Przede wszystkim dzięki sprytowi. Unikali otwartej konfrontacji, woleli metody partyzanckie, szykując w czasie walk zasadzki, wykorzystując naturalne ukształtowania terenu. Zanim zaczęli używać machin oblężniczych, zdarzało się, że wywabiali podstępem mieszkańców grodów na zewnątrz. W razie porażki słowiańscy wojownicy uciekali na bagna, gdzie chowali się pod wodą i oddychali przez rurki z trzcin. Dla pokonanych byli bezlitośni, co potęgowało krążące o nich legendy. Taka opinia towarzyszyła przez stulecia wszystkim Słowianom. Oto jak Helmold w „Kronice Słowian” z XII w. charakteryzował Polan: „Wezwani na wyprawę wojenną są mężni w bitwie, ale niezwykle okrutni w grabieżach i mordach. Nie oszczędzają ani kościołów, ani klasztorów, ani cmentarzy. Toteż nie inaczej dają się wplątać w wojny prowadzone przez innych, jak pod warunkiem, że dozwoli się im na rabunek mienia pozostającego pod opieką miejsc świętych. Stąd to także się zdarza, że z powodu żądzy łupu odnoszą się do zaprzyjaźnionych ze sobą jak do wrogów”. Nawet wikingowie woleli nie zadzierać ze Słowianami. Świadczy o tym fakt, że stosunkowo rzadziej zapuszczali się na wyprawy w rejon Bałtyku niż w okolice Normandii czy Wysp Brytyjskich. Skandynawowie wiedzieli, że czeka ich mocny opór. Zamiast walczyć, woleli więc korzystać z efektu strachu, jaki wywoływali we Francji czy Anglii. Podobieństw między ludami Północy a Słowianami jest zresztą więcej: to nie tylko wysoki wzrost, ale także udział kobiet w czasie bitew. Bizantyjczycy po oblężeniu Konstantynopola w 626 r. wśród trupów Słowian i Awarów znajdowali też ciała wojowniczek. Jeden z najznakomitszych znawców Słowiańszczyzny Witold Hensel (zm. 2008) stwierdził, że „prawie wszystkie przekazy pisane mówią o dużych umiejętnościach Słowian w zakresie sztuki wojennej”. Należy jednak pamiętać, że Słowianie nie stanowili jednolitej struktury. W przeciwieństwie do wielu ludów nie byli sterowani centralnie, decyzje podejmowali gremialnie na wiecach, a i wśród samych ludów słowiańskich dochodziło do waśni i wojen. Chętnie wykorzystywali to Bizantyjczycy, werbując ich w swoje szeregi. Nie ma wątpliwości, że gdyby nasi praprzodkowie byli bardziej zgodni, mogliby na trwałe zmienić historię wczesnośredniowiecznych europejskich imperiów. Źródło: National Geographic Polska
Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
Substancje wytwarzane przez układ hormonalny krążą w krwiobiegu, regulując funkcjonowanie organizmu i nasze zachowanie. Odkrycie, że hormony mają tak znaczny wpływ na nasze ciała, zajęło jednak naukowcom dużo czasu.
Spis treści: Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Proces starzenia zatrzymany? Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Odkrycie insuliny Szybki rozwój wiedzy o hormonach Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Większość z nas często używa słowa „hormon” i dobrze rozumie jego znaczenie. To właśnie na hormony zwalamy rozchwiane nastroje, zażywamy też hormony, by zapobiec cukrzycy czy ciąży. Nastolatki często zmagają się zaś z „burzą hormonów”. Te zadziwiające substancje, wydzielane do krwi przez gruczoły hormonalne, regulują niemal wszystkie zachodzące w organizmie procesy: od wzrastania i rozwoju po odruchy i nastroje. Posiadamy nawet hormony, które regulują… inne hormony. Aż do początku XX w. większość naukowców nie miała jednak pojęcia o ich istnieniu, nie mówiąc już o zrozumieniu sposobu ich działania. Bardziej namacalne elementy organizmu, jak szkielet, mięśnie czy większe narządy, były znane już w starożytności. Z istnienia hormonów i układu dokrewnego anatomowie zaczęli zdawać sobie sprawę dopiero w XIX w., ale ich funkcja jeszcze przez jakiś czas pozostawała zagadką. Mimo to już wiele stuleci wcześniej po omacku dokonywano manipulacji hormonalnych u zwierząt i ludzi. Dysponujemy znaleziskami wskazującymi na ekstrahowanie przez starożytnych Chińczyków hormonów z moczu do celów leczniczych już około 200 r. p.n.e. W XVI-, XVII- i XVIII-wiecznych Włoszech śpiewakom operowym zwanym kastratami usuwano jądra przed okresem dojrzewania, by zapobiec obniżeniu barwy ich głosu. A rolnicy od tysięcy lat kastrowali zwierzęta gospodarskie, by stały się bardziej potulne. Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Zgłębianie tajemnic układu hormonalnego i produkowanych przezeń substancji zapoczątkowała w epoce wiktoriańskiej seria okrutnych i kontrowersyjnych eksperymentów. Nieco ponad sto lat temu raczkująca endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych, a wiele powszechnych schorzeń układu hormonalnego udało się wreszcie zdiagnozować i poddać leczeniu. Wszystko zaczęło się w 1849 r. od niemieckiego naukowca Arnolda Bertholda i kilku wykastrowanych przez niego kogutów. Berthold zauważył, że ptaki pozbawione w młodości jąder nie wykształcają typowych dla samców cech płciowych, jak duże czerwone grzebienie czy korale. W ramach pierwszego w dziejach eksperymentu endokrynologicznego Berthold wszczepił z powrotem kilku kogutom usunięte wcześniej jądra. Ptaki szybko zaczęły zachowywać się, jakby nigdy nie zostały wykastrowane – nabrały charakterystycznego upierzenia i stały się agresywne – a w przeszczepionych jądrach wkrótce znów zaczęła krążyć krew. Wyniki eksperymentu sugerowały, że substancje odpowiedzialne za wykształcanie się męskich cech płciowych są wydzielane przez jądra i że trafiają one do krwiobiegu. Ustalenia Bertholda, mimo swej doniosłości, przeszły raczej bez echa. Musiało upłynąć kolejne półwiecze, nim inni naukowcy podjęli jego badania. Spekulowali, że najróżniejsze wydzieliny mogą regulować funkcjonowanie poszczególnych narządów, ale nie mieściło im się w głowie, że krążące w krwiobiegu substancje mają aż taki wpływ na całe ciało człowieka. Proces starzenia zatrzymany? Pod koniec XIX w. badania nad jądrami i ich funkcją przybrały dość niezwykły obrót. Fizjolog Charles-Édouard Brown-Séquard przeprowadził serię oryginalnych eksperymentów, np. wstrzyknął sobie płyn wytłoczony ze zmiażdżonych zwierzęcych jąder. W 1889 r. w wieku 72 lat ogłosił, że udało mu się powstrzymać u siebie procesy starzenia za pomocą zastrzyków z „mikstury z jąder” psów i świnek morskich. Zaobserwowane przez niego rezultaty niemal na pewno były jednak efektem placebo. Zastrzyki zawierały niewielkie dawki testosteronu, który zapewne szybko uległ rozkładowi w ciele badacza. Mimo to fizjolog upierał się, że opracowana przez niego substancja może uleczyć niemal każdą dolegliwość. Zastrzyki szybko stały się modne i już w tym samym roku tysiące lekarzy podawały je swoim pacjentom. Na szczęście nieco mniej ekstrawaganckie eksperymenty naprowadziły rodzącą się endokrynologię na właściwsze tory. W 1891 r. George Redmayne Murray ogłosił, że udało mu się wyleczyć obrzęk śluzowaty. Obecnie wiemy, że jest to efekt niedoczynności tarczycy polegający na puchnięciu tkanki podskórnej. Zaproponowane przez Murraya leczenie polegało na zastrzykach z ekstraktu z owczej tarczycy. Wzorem Browna-Séquarda naukowiec posiekał gruczoł i odsączył z niego sok, a następnie zaaplikował go pacjentom. W przeciwieństwie do mikstur poprzednika, te naprawdę zawierały jednak znaczną ilość wydzielanych przez tarczycę hormonów. Musiały upłynąć lata, nim badacze zrozumieli rolę tarczycy w regulowaniu procesów metabolizmu i wzrostu. Niemniej terapia okazała się skuteczna, stając się pierwszym pomyślnym zastosowaniem endokrynologii w konwencjonalnej medycynie. W 1895 r. George Oliver i Edward Albert Schäfer wykazali zaś, że zastrzyki z ekstraktu z nadnerczy i przysadki podnoszą u zwierząt ciśnienie krwi. Był to kolejny dowód, że wydzieliny gruczołów mogą w istotny sposób wpływać na inne części ciała. Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Mimo pojawiania się coraz mocniejszych dowodów na istnienie wewnętrznego układu chemicznej regulacji organizmu, Brytyjskie Towarzystwo Medyczne pozostawało sceptyczne wobec tej hipotezy. Dominował pogląd, że funkcjonowanie organizmu nadzoruje układ nerwowy, a lekarzom niełatwo było pogodzić się z odmiennym stanem rzeczy. Niepełne ustalenia zwiodły endokrynologię na dość mroczne manowce. Na początku XX w. tysiące mężczyzn (w tym irlandzki poeta W.B. Yeats) poddało się przypominającemu wazektomię zabiegowi nazywanemu „operacją Steinacha” od nazwiska austriackiego fizjologa Eugena Steinacha. Twierdził on, że podwiązanie nasieniowodów może spowalniać starzenie i zwiększać popęd seksualny. O wiele bardziej tragiczny był fakt usunięcia jajników setkom tysięcy zdrowych kobiet na przełomie XIX i XX stulecia – często pod przymusem. Miało to, jak błędnie sądzono, ograniczać podatność na rozchwianie nastrojów, histerię, niepoczytalność i inne dolegliwości. Odkrycie insuliny W 1902 r. przełomowy eksperyment przeprowadzili na szczęście fizjolog Ernest Starling oraz jego szwagier William Bayliss. Obaj byli niezmordowanymi badaczami i wykazali, że substancje zawarte we krwi mogą wpływać na funkcjonowanie narządów ciała niezależnie od układu nerwowego. Rozsławiony przez to odkrycie Starling został w 1905 r. zaproszony do wygłoszenia cyklu wykładów dla Królewskiego Towarzystwa Lekarskiego. Podczas jednego z nich, opisując badane przez siebie substancje, użył terminu ukutego w poprzedni wieczór – podczas kolacji, którą jadł w towarzystwie badacza starogreckiej poezji. Określenie owo brzmiało „hormon”, wywodziło się od starogreckiego słowa oznaczającego „pobudzam” czy też „stymuluję” – i przyjęło się doskonale. Od tej pory endokrynologia zaczęła czynić szybkie postępy. W 1921 r. Frederick Banting i Charles Best odkryli insulinę – hormon regulujący przyswajanie przez organizm glukozy z krwiobiegu. Przeprowadzony przez parę badaczy eksperyment zaowocował opracowaniem terapii, która po dziś dzień ratuje życie milionów ludzi. Wcześniej osoby cierpiące na cukrzycę były często skazane na powolną i bolesną śmierć w młodym wieku. W przypadku cukrzycy typu 1 organizm nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny, a w efekcie glukoza pochodząca ze strawionych pokarmów pozostaje w krwiobiegu i nie jest przyswajana przez tkanki jako źródło energii. Banting i Best rozpoczęli swoje dociekania od wycięcia psu trzustki. Zwierzę szybko zapadło na cukrzycę, co wskazywało, że narząd ten odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby. Większość tkanek trzustki wydziela soki trawienne, ale badacze podejrzewali, że nie jest to jedyna funkcja tego organu. U innego psa podwiązali więc przewód trzustkowy, co doprowadziło do obumarcia komórek odpowiedzialnych za wydzielanie soków. W ten sposób wyselekcjonowali tylko te fragmenty trzustki, których potrzebowali do dalszych eksperymentów (później nazwane wysepkami Langerhansa). Wyekstrahowaną z nich substancję wstrzyknęli cierpiącym na cukrzycę psom, a poziom glukozy w ich krwi wkrótce wrócił do normy. Rok później, obmyśliwszy sposób oczyszczenia uzyskiwanej substancji, wstrzyknęli ją pierwszemu pacjentowi. Wkrótce osobiście wykonywali całe serie takich zastrzyków na oddziałach pełnych cierpiących na cukrzycę dzieci, które szybko wychodziły ze śmiertelnej śpiączki. Już dwa lata po odkryciu Bantinga i Besta firma farmaceutyczna Eli Lilly produkowała z narządów zwierząt, m.in. wołów, dość insuliny, by poddać leczeniu wszystkich cukrzyków w Stanach Zjednoczonych. W latach 60. opracowano zaś metodę syntetycznego produkowania hormonu, bez konieczności wykorzystania zwierząt. Szybki rozwój wiedzy o hormonach Od tej pory nowoczesna endokrynologia rozwijała się pełną parą, a cały XX w. przyniósł tej nauce serię przełomowych odkryć. Wielu z nich dokonano dzięki opracowaniu sposobu precyzyjnych pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów krążących w krwiobiegu. Nie byłyby one możliwe bez zespołu technik nazywanych „metodami radioimmunologicznymi” (w skrócie RIA), którego twórczynią była amerykańska fizyczka Rosalyn Yalow. Yalow w 1977 r. wespół z endokrynologami Rogerem Guilleminem i Andrew Schallym otrzymała Nagrodę Nobla. Opracowana przez nią technika umożliwiła pozostałej dwójce laureatów dokonywanie pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów przysadkowych we krwi. Doprowadziło to do przełomu w zrozumieniu roli przysadki mózgowej jako narządu regulującego pracę innych gruczołów dokrewnych. Bywa ona nawet nazywana „gruczołem nadrzędnym”, jako że stanowi łącznik między podwzgórzem będącym częścią mózgu a układem hormonalnym – swego rodzaju zwornik bodźców z zewnętrznego świata, docierających do nas za pośrednictwem zmysłów, oraz sygnałów chemicznych w naszym ciele. Zdaniem zmarłej endokrynolożki prof. Saffron Whitehead opracowane przez Yalow metody radioimmunologiczne oraz rozwój precyzyjnych technik obrazowania stanowiły podwaliny niemal wszystkich osiągnięć endokrynologii w ostatnim półwieczu. – Pomiary metodą RIA zrewolucjonizowały badania i diagnostykę endokrynologiczną. Dzięki nim po raz pierwszy mogliśmy dokładnie określić poziom hormonów we krwi – wyjaśniała. Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Obecnie nasza wiedza o hormonach jest już bardzo rozległa. Naukowcy zidentyfikowali w ludzkim organizmie około 80 takich substancji. Wiemy też, że są one wytwarzane nie tylko przez gruczoły dokrewne. Obecnie prowadzone są badania dotyczące związku hormonów z otyłością, chorobami sercowo-naczyniowymi, depresją i procesami starzenia. Wiele lat zajmie też pewnie endokrynologom zrozumienie powiązań między układem hormonalnym a genetyką człowieka. Prof. Whitehead uważała, że odkryjemy jeszcze wiele nieznanych dotąd hormonów. – Jestem przekonana, że poza hormonami wydzielanymi do krwiobiegu istnieją też substancje działające w sposób bardziej punktowy, między komórkami – twierdziła. Współczesna endokrynologia należy do najbardziej zaawansowanych nauk o człowieku. Korzysta z nowoczesnych technik laboratoryjnych i modelowania komputerowego, by zrozumieć niezwykle złożone procesy biochemiczne, które utrzymują nas przy życiu. Dzisiejsi naukowcy zawdzięczają jednak bardzo wiele badaczom z czasów wiktoriańskich oraz ich wczesnym i makabrycznym eksperymentom.
MINI kontynuuje elektryfikację. Aceman ma być odpowiedzią na miejskie podróże
Długo musieliśmy czekać, by Aceman ujrzał światło dzienne. Czekanie się opłaciło, bowiem nowy model w gamie MINI wygląda zaskakująco dobrze i tak samo się prowadzi. Na deszczowych drogach Kopenhagi miałem okazję przekonać się o tym na własnej skórze.
Spis treści: ACEMAN to dobry elektryk. Jest tylko jedno ALE Pozostaje pytanie, czy Aceman nadaje się na dalekie podróże Gokartowa frajda z jazdy została Wnętrze dobrze znane z innych modeli Czy Aceman zdobędzie klientów? Samochody rosną i tego procesu raczej nikt nie zatrzyma. Dotyczy to również samochodów marki MINI, które swoją legendarną pozycję zbudowały właśnie na małych nadwoziach. Najmniejszy w gamie Cooper nawet urósł na tyle, że nie jest już taki mini. Aceman to model pomiędzy właśnie Cooperem a Countrymanem. Ma być uzupełnieniem luki, którą sami producenci w zasadzie sobie stworzyli rezygnując z Clubmana. Aceman to jednak zupełnie inna budowa nadwozia, ale widocznie klientom brakowało czegoś pomiędzy. ACEMAN to dobry elektryk. Jest tylko jedno ALE Kopenhaskie drogi idealnie umożliwiły przetestowanie MINI w każdych warunkach. W mieście, jak to MINI, spisywał się wyśmienicie. Zero obaw przed tym, że gdzieś się nie zmieścisz, można swobodnie wszędzie zaparkować. W Acemanie można mieć ten sam zestaw akumulatorów, jaki dostaniemy w zwykłym Cooperze. Podobny jest także deklarowany zasięg. Przy mniejszej baterii 42,5 kWh w modelu Aceman E wynosi 310 km, przy większym 54,2 kWh w Acemanie SE – 406 km. Te same są także silniki – słabszy generuje 184 KM, mocniejszy – 218 KM. Na testach dostałem tą mocniejszą wersję. Jak na tak małe auto, to wartości podawane przez producenta mogą robić wrażenie. Najważniejsze jest to, że MINI zachowuje prognozowane przez komputer wartości. Po przejechaniu 214-kilometrowej trasy zasięg spadł tylko o 193 km. Średnie zużycie wynosiło 14,2 kWh/100 km, przy czym ok. 20 proc. stanowiły autostrady, 40 proc. miasto, a pozostałe 40 proc. drogi krajowe. Pozostaje pytanie, czy Aceman nadaje się na dalekie podróże To jest moment, w którym wyjaśniam to „ALE”. Jest to moc ładowania. Na szybkich ładowarkach MINI ograniczyło prędkość ładowania Acemana do zaledwie 75 kW, a w mocniejszej wersji do 95 kW. To powoduje, że postój na ładowanie będzie wydłużony, a to może zmniejszyć przyjemność dalekich podróży Acemanem. Gokartowa frajda z jazdy została MINI słynie z tego, że ich samochody się świetnie prowadzą. Patrząc na bryłę tego auta, można mieć przez chwilę wątpliwości, czy ta frajda z jazdy została tu zachowana. Pierwsza sekcja szybszych zakrętów odkryła wszystkie karty. Nowy Aceman, tak jak inne modele z gamy, prowadzi się świetnie. Układ kierowniczy jest bardzo precyzyjny i reaguje nawet na najmniejszy ruch. Podwozie i zawieszenie są sztywne i zwarte, więc to potęguje dobre prowadzenie. Tryb Go-Kart jeszcze mocniej uwydatnia sportową duszę Acemana. Nawet masa wynosząca 1800 kilogramów nie jest odczuwalna podczas szybszego pokonywania zakrętów. Wnętrze dobrze znane z innych modeli MINI w swoich nowych wnętrzach postanowiło powrócić do korzeni. Zamiast dwóch ekranów i mnóstwa przycisków jest jeden duży, okrągły ekran i pod nim mały panel z kilkoma najważniejszymi przełącznikami. Ekran OLED jest świetny. Obsługa systemu prosta, ale mam małe zastrzeżenie co do wyświetlania informacji. MINI mogło pokusić się o jeszcze lepszą możliwość konfiguracji ekranów. Mimo wszystko bardzo szybko można się przyzwyczaić do dotykowego ekranu i poszukiwania funkcji. Wykorzystane w samochodzie materiały pochodzą z recyklingu, a ich struktura jest bardzo ciekawa. Na ten moment nie spotkałem się z czymś takim w innych autach, więc w tej kwestii MINI zdecydowanie przoduje. Brak drążka do zmiany biegów sprawił, że jest mnóstwo przestrzeni w kabinie pomiędzy dwoma fotelami. Czy Aceman zdobędzie klientów? Na odpowiedź będzie trzeba trochę poczekać. Futurystyczny wygląd może przyciągnąć miłośników marki oraz trafić do zupełnie nowych. Właściwości jezdne też przemawiają za Acemanem, tak samo jak praktyczność w przemieszczaniu się po mieście. Podróż w 4 dorosłe osoby może nie być wystarczająco komfortowa, jednak przestrzeni dla dzieci na tylnej kanapie będzie odpowiednio dużo. Na Acemana trzeba wyłożyć co najmniej 161,5 tys. zł. Czy to odpowiednia cena? Sami oceńcie.
Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
Neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Co jeszcze warto wiedzieć o najbliższym krewnym współczesnego człowieka?
W tym artykule: Neandertalczycy stosowali penicylinę Początki ziołolecznictwa Prehistoryczna opieka nad chorymi Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Kamienne kręgi w jaskiniach Nie doceniamy neandertalczyków Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Tajemnica ściany w El Castillo Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Neandertalczyk w Polsce Leczenie chorób, budowanie skomplikowanych konstrukcji, staranne grzebanie zmarłych, a także tworzenie rysunków naskalnych. Te umiejętności jeszcze do niedawna uchodziły za domenę Homo sapiens. W świetle najnowszych badań okazuje się jednak, że tysiące lat zanim przedstawiciele tego gatunku pojawili się w Europie, a czasami nawet dziesiątki tysięcy lat zanim wpadli na pomysł opuszczenia swojej afrykańskiej kolebki, neandertalczycy posiadali wiedzę, która nawet z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. Czasami dotyczyła odpowiedniego wykorzystania dostępnych surowców. Czasami wiązała się z trudną do odczytania symboliką opartą na wierzeniach i rytuałach. Ich celu ani przebiegu nie da się dziś odtworzyć. Jednym słowem neandertalczycy posiadali inteligencję i zdolności poznawcze, których im jeszcze do niedawna odmawiano, przedstawiając jako bezmyślne małpoludy. Neandertalczycy stosowali penicylinę Dowodzą tego sensacyjne ustalenia opublikowanie na początku marca 2017 roku w prestiżowym tygodniku „Nature”. Wynika z nich, że neandertalczycy posiadali dość zaawansowaną wiedzę medyczną. Potrafili bowiem leczyć rozmaite schorzenia. Ujawniła to analiza pozostałości pożywienia i bakterii uwięzionych w kamieniu nazębnym kilku osobników, zamieszkujących tereny dzisiejszej Belgii oraz Hiszpanii. Jeden z hiszpańskich osobników, mężczyzna żyjący ok. 49 tys. lat temu w jaskini El Sidrón, zwrócił szczególną uwagę badaczy. Jego kamień nazębny zawierał DNA pasożyta Enterocytozoon bieneusi z grupy mikrosporydiów. Może on wywoływać bóle brzucha i ostrą biegunkę. Ponadto w jego szczęce była dziura. To znak, że cierpiał z powodu ropnia. Przy ostrym zakażeniu zęba bakterie dosłownie wyjadają kość. – Obydwie te rzeczy musiały powodować intensywny ból – mówi współautor pracy w „Nature” Antonio Rosas z Museo Nacional de Ciencias Naturales w Madrycie. Jednak według Rosasa mężczyzna ten sam albo przy pomocy współbratymców próbował się wyleczyć. W jego kamieniu nazębnym znaleziono DNA Penicilinum, czyli pędzlaka. To grzyb, z którego wyizolowano pierwszy antybiotyk – penicylinę. Ponadto naukowcy odkryli ślady materiału genetycznego topoli. Jej kora, korzenie i liście zawierają kwas salicylowy. Czyli „naturalną aspirynę” o właściwościach przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych. Początki ziołolecznictwa Te odkrycia współgrają z wcześniejszymi badaniami kamienia nazębnego osobników z El Sidrón. W 2012 roku zespół Karen Hardy z Universitat Autònoma de Barcelona stwierdził, że zawierał on pozostałości krwawnika i rumianku. Obydwie rośliny są do dziś wykorzystywane w ziołolecznictwie. Pierwsza – do leczenia wrzodów żołądka, niestrawności i stanów zapalnych układu pokarmowego. Druga przydaje się przy bólach brzucha, ma również działanie rozkurczające. Według Amandy Henry, paleoantropolożki z uniwersytetu w Lejdzie, neandertalczycy nie jedli tych rzeczy z powodu zawartości kalorycznej lub smaku. Mogli świadomie wykorzystywać ich medyczne właściwości. Oczywiście, nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy wiedza o naturalnych medykamentach była dostępna dla wszystkich. Może istnieli neandertalscy „specjaliści” od leczenia. Czyli szamani strzegący wiedzy i odpowiednich rytuałów związanych z owymi medykamentami, a też (być może) z innymi „magicznymi” czynnościami. Niezależnie jednak od tego, kto leczył, jest bardzo prawdopodobne, że wiedza naszych kuzynów na temat zdrowotnych właściwości roślin była niezwykle rozległa. Neandertalczycy toczyli wojnę z ludźmi przez 100 tys. lat. Właśnie to odkryto Około 600 tys. lat temu ludzkość podzieliła się na dwie grupy. Jedna została w Afryce, druga ruszyła mostem lądowym do Azji i Europy. Tymi wędrowcami byli neandertalczycy Prehistoryczna opieka nad chorymi Jednak odpowiednie leki są tylko jednym z wielu elementów „opieki medycznej”. Neandertalczycy potrafili również odpowiednio zajmować się chorymi. Najlepiej świadczy o tym pochówek 40-letniego mężczyzny, znaleziony kilkadziesiąt lat temu w Szandar (północny Irak). Analiza kości dowiodła, że od urodzenia cierpiał na niedowład prawej strony ciała. Był ślepy na jedno oko, amputowano mu rękę, a rana znakomicie się zagoiła. Współplemieńcy musieli zajmować się nim przez dziesiątki lat. Nie był to odosobniony przypadek. Kilkanaście lat temu szwajcarscy naukowcy dokonali wirtualnej rekonstrukcji pogruchotanej neandertalskiej czaszki znalezionej w 1979 roku nieopodal francuskiej wioski St. Cesaire. Okazało się, że na jej czubku znajdowała się zagojona rana, zadana prawdopodobnie ostrym narzędziem. Także i ten uraz wymagał długotrwałej pielęgnacji rannego, a zapewne i medycznej wiedzy. Być może tym zabiegom towarzyszyły jakieś magiczne praktyki. Pewną poszlakę wskazującą na istnienie duchowego życia neandertalczyków dają znajdowane w ich grobach kawałki czerwonej ochry czy hematytu. To minerały o dużej zawartości tlenków żelaza. Krwista barwa we wszystkich kulturach świata symbolizuje życie. Antropolodzy uważają, że i dla naszych kuzynów miała to samo znaczenie. Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Same pochówki są zresztą ciekawe z kilku powodów. Po pierwsze, zmarłych składano w specjalnie wykopanych jamach w ziemi, niekiedy prostokątnych, czasami okrągłych. Ponadto do grobu neandertalczycy wkładali nie tylko kawałki kolorowych skał, lecz również inne dary. Na przykład pochówkowi 2-letniego neandertalskiego dziecka, znalezionego w 1993 roku w syryjskiej jaskini Dederiyeh, towarzyszyło 14 krzemiennych narzędzi, 100 kamiennych odłupków, kości zwierzęce i muszle. Z grzebaniem zmarłego musiały więc wiązać się jakieś rytuały. Być może część z nich dotyczyła manipulacji związanych z cięciem zwłok lub usuwaniem tkanek miękkich. Na wielu neandertalskich kościach widnieją bowiem rysy sugerujące takie działania. Słynne rzeźby świata. Najstarsza figura powstała nawet 300 tysięcy lat temu W starożytności rzeźbiarstwo było jedną z najważniejszych dziedzin artystycznych. W tym okresie powstało wiele figur i posągów, które stanowią przykład monumentalnych dzieł sztuki W 2015 roku zespół prof. Marii Dolores Garraldy z uniwersytetu w Bordeaux opublikował pracę dotyczącą szkieletów znalezionych na francuskim stanowisku paleolitycznym Marillac. Dowodziła, że ciała dwóch dorosłych neandertalczyków i dziecka zostały rozczłonkowane krótko po śmierci. Na ich kościach widniały nacięcia i ciemne plamy zrobione za pomocą kawałków manganu. Owe plamy są wyjątkowo ciekawe. „Manganowe kredki” czy też „ołówki” (jak nazywają je archeolodzy) znajdowane są na różnych stanowiskach archeologicznych związanych z neandertalczykami. Istnieje nawet teoria, według której nasi kuzyni malowali sobie nimi ciała. Miała to być dodatkowa forma (wizualnej) komunikacji ze współplemieńcami. Owe manipulacje i nacięcia na neandertalskich kościach są przez badaczy często interpretowane jako ślady po kanibalskich ucztach. Prof. Garralda pozostaje w tej kwestii bardzo ostrożna. „Do tej pory byliśmy w stanie wykazać istnienie takich manipulacji na wielu neandertalskich stanowiskach w Europie. Jednak nie byliśmy w stanie dowieść konsumpcji ludzkiego mięsa przez neandertalczyków. Chociaż zostało to wykazane w przypadku innych, bardziej współczesnych populacji” – mówi prof. Garralda. Niewykluczone więc, że mamy do czynienia ze śladami po jakichś rytuałach, których przebieg i symboliczne znaczenie być może nigdy nie będą dla nas zrozumiałe. Kamienne kręgi w jaskiniach Neandertalskie pochówki są w większości znajdowane w jaskiniach. Jaskinie zdawały się więc mieć dla naszych kuzynów wyjątkowe znaczenie. Dowodzą tego dwie prace naukowe. Pierwszą na łamach „Nature” umieścił zespół archeologów z uniwersytetu w Bordeaux pod kierunkiem znanego specjalisty od paleolitu prof. Jacques’a Jauberta. Dotyczyła niezwykłego odkrycia we francuskiej jaskini Bruniquel. Znaleziono tam 6 kamiennych kręgów, wzniesionych z ułamanych stalagmitów. Największa ze struktur miała blisko siedem metrów średnicy. Ich ściany nie były wysokie – maksymalnie mierzyły 40 cm. W wielu miejscach były jednak osmalone i nosiły ślady podgrzewania. Stąd badacze są przekonani, że palono w nich ogień. Kiedy po raz pierwszy ludzie ujarzmili ogień? W rozwiązaniu tej zagadki pomogła sztuczna inteligencja Izraelscy naukowcy odkryli, że człowiek mógł zacząć używać ognia już co najmniej 800 000 lat temu. Dowody odnaleźli na prastarych krzemiennych narzędziach. Paleniska znajdowały się jednak bardziej na ścianach ze stalagmitów niż na dnie jaskini. Dlaczego? Naukowcy nie wiedzą. Datowanie tych niezwykłych kamiennych kręgów przyniosło sporą niespodziankę. Okazało się, że zostały wzniesione ok. 175 tysięcy lat temu. W tym czasie nasi przodkowie z gatunku Homo sapiens (który pojawił się na arenie dziejów ok. 200 tys. lat temu) zamieszkiwali tereny dzisiejszej Etiopii. Używali prymitywnych narzędzi i nawet nie przymierzali się do opuszczenia Afryki. Jedynymi hominidami zamieszkującymi Europę byli neandertalczycy. Najwyraźniej nie bali się wejść głęboko do jaskini (kręgi znaleziono 336 metrów od jej wejścia). I odprawiali w jej wnętrzu sobie tylko znane rytuały. Nie doceniamy neandertalczyków Komentując odkrycie swoich kolegów na łamach „Nature” Marie Soresi, archeolożka z uniwersytetu w Lejdzie, napisała: „Być może powinniśmy rozważyć idee, że brak wyrazistości danych na temat neandertalczyków wynika z braku ich zachowania”. Zasugerowała przy tym, że naukowcy są po prostu uprzedzeni. Analizując znaleziska, zawsze w pewien sposób przeciwstawiają sobie obydwie grupy. Czyli tych, którzy wyginęli (neandertalczyków) i tych, którzy przetrwali oraz odnieśli sukces (Homo sapiens). A neandertalczycy wyginęli, bo nie do końca byli tacy jak my. Bo to przecież my – przedstawiciele gatunku Homo sapiens – jesteśmy wyjątkowi (i tacy mądrzy). Być może stąd biorą się wciąż pełne niedowierzania publikacje naukowe kwestionujące intelektualne zdolności naszych kuzynów. Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Wiele wskazuje na to, że już wkrótce będzie trzeba je zrewidować. Pomóc w tym może ponowne wydatowanie najstarszych naskalnych malowideł na świecie, w tym pochodzących z tak słynnych miejsc jak hiszpańska jaskinia Altamira. Do tej pory wiek tych dzieł sztuki ustalano głównie, badając drobinki węgla drzewnego wchodzące w skład pigmentów używanych do malowania. Nie chcąc jednak niszczyć malowideł, naukowcy pobierali naprawdę mikroskopijne próbki. A to zwiększało prawdopodobieństwo ich zanieczyszczenia i zafałszowania wyniku badań. Stąd zespół dr. Alistaira Pike’a z uniwersytetu w Bristolu zdecydował się na wykorzystanie datowania radiouranowego. Czyli opartego na rozpadzie połowicznym uranu, wchodzącego w skład wapiennych nacieków tworzących się na malowidłach i wyrytych w niektórych jaskiniach wzorach. Okazało się, że przyjmowane do tej pory za pewnik datowania oparte na węglu 14C były mocno zaniżone. Na przykład malowidła w Altamirze są o 10 tys. lat starsze, niż sądzono – mają co najmniej 35,6 tys. lat. A sama jaskinia była wielokrotnie „przemalowywana” na przestrzeni 20 tysięcy lat. Największe zaskoczenie przyniosło jednak datowanie innej hiszpańskiej jaskini – El Castillo. Widniejący tam dysk zrobiony poprzez dmuchanie barwnikiem na ścianę ma co najmniej 40,8 tys. lat. Jest więc również 10 tys. lat starszy, niż do tej pory sądzono. Kiedyś uważano, że malowidła w tej jaskini są dziełem Homo sapiens, ale czy na pewno? Tajemnica ściany w El Castillo Homo sapiens pojawił się na terenie północnej Hiszpanii 41,5 tys. lat temu. Neandertalczycy wyginęli tam ok. 40 tys. lat temu. Kto zatem dmuchał na ścianę w El Castillo? Dr Pike nie wyklucza, że ci drudzy. – Możliwe, że malowidła istniały przez wiele tysięcy lat, zanim utworzyła się na nich wapienna powłoka. Stąd musimy wziąć pod uwagę możliwość, że zostały zrobione przez neandertalczyków – mówił Pike na briefingu prasowym towarzyszącym publikacji odkryć w „Science”. Ze swoim kolegą zgodził się obecny na sali współautor publikacji, światowej sławy specjalista od neandertalczyków prof. João Zilhào z uniwersytetu w Barcelonie. Przypomniał, że m.in. zawieszki zrobione z kości, zębów, muszli można było spotkać na terenie Francji i Półwyspu Iberyjskiego już 50 tys. lat temu. – Wiemy, że były dziełem neandertalczyków. Nie byłoby więc dziwne, gdyby to oni okazali się pierwszymi artystami jaskiniowymi. Stwierdzenie to może szokować, ale w kontekście tego, czego dowiedzieliśmy się o neandertalczykach w ciągu ostatniej dekady, naprawdę nie powinno być zaskoczeniem – powiedział Zilhão. Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Według portugalskiego uczonego, jeśli pierwsze naskalne malowidła były dziełem neandertalczyków, to musieli posiadać zdolność sprawnego porozumiewania się (język) oraz inteligencję dorównującą naszej. A wszystko to odziedziczone po żyjącym pół miliona lat temu ostatnim wspólnym przodku Homo sapiens oraz naszych kuzynów. Można się tu więc pokusić o przypuszczenie, że być może to właśnie neandertalczycy nauczyli hiszpańskich Homo sapiens malować w jaskiniach. A nasi przodkowie po prostu rozwinęli tę umiejętność. Naukowcy w Hiszpanii odkryli nowe malowidła naskalne. W badaniach wykorzystano technikę z XIX wieku Nowe badania sztuki naskalnej z hiszpańskiej jaskini pozwoliły odkryć zupełnie nowe malowidła. Badacze wykorzystali w tym celu obrazowanie 3D. Wspomniana już hiszpańska jaskinia El Sidrón kryje również prawdopodobnie wyjaśnienie zagadki zagłady naszych kuzynów. Naukowcy wciąż bowiem się zastanawiają, dlaczego około 40 tys. lat temu neandertalczycy po prostu zniknęli z powierzchni ziemi. Wiemy, że dochodziło do ich kontaktów z przedstawicielami gatunku Homo sapiens. Kontakty te nie ograniczały się do wymiany pozdrowień, ale dotyczyły również i genów. Próbka DNA pobrana od jednego z mężczyzn pochowanych w El Sidrón pozwoliła ustalić, że warunkujący płeć męską neandertalski chromosom Y znacznie różnił się od naszego. Znajdujące się w jego obrębie mutacje w czterech genach mogły uniemożliwiać neandertalczykowi spłodzenie syna z ludzką kobietą. Wiele wskazuje na to, że wszystkie męskie płody były przez jej organizm odrzucane lub rodziła chłopca, który był jednak bezpłodny. Stąd całkowity brak w naszym DNA neandertalskich chromosomów Y, są natomiast chromosomy X. My więc na relacjach z kuzynami zyskaliśmy nowe geny. Tymczasem oni, chcąc stworzyć z nami jedno wielkie plemię, powoli tracili na znaczeniu, aż w końcu wyginęli. Neandertalczyk w Polsce Na terenie dzisiejszej Polski odkryto liczne ślady obecności neandertalczyków w różnych okresach paleolitu. W Jaskini Ciemnej (koło Ojcowa) znaleziono narzędzia krzemienne związane z kulturą mustierską. Z kolei w Jaskini Raj znaleziono nie tylko narzędzia, ale również dowody na to, że neandertalczycy polowali na zwierzęta, takie jak nosorożce włochate czy mamuty. W Jaskini Stajnia w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkryto fragmenty zębów, które przypisano neandertalczykom. Analizy genetyczne potwierdziły, że należały one do przedstawicieli tego gatunku. To jedno z najważniejszych odkryć na terenie Polski, ponieważ dostarcza dowodów na fizyczną obecność neandertalczyków. Odkrycia wskazują, że neandertalczycy na ziemiach polskich zajmowali się przede wszystkim łowiectwem i zbieractwem. Byli dobrze przystosowani do surowych warunków klimatycznych okresu lodowcowego, budując schronienia i korzystając z naturalnych jaskiń. Byli obecni głównie w południowej i południowo-zachodniej części Polski, na obszarach Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Gór Świętokrzyskich i Sudetów. Te rejony były bogate w schronienia skalne oraz zasoby zwierzęce i roślinne. Poza narzędziami i szczątkami, na wielu stanowiskach znaleziono ślady obozowisk, ognisk czy kości zwierząt noszących ślady obróbki, co wskazuje na neandertalskie praktyki. Źródło: National Geographic Polska
Polscy piłkarze mogli zdobyć złoto olimpijskie. Dlaczego im się nie udało?
88 lat temu polscy piłkarze byli o krok od historycznego triumfu. I to na oczach Hitlera! Niestety, zgubiły ich… nasze narodowe wady.
Spis treści: Zagraniczny trener na ratunek Amatorzy, wódka i pieniądze Bliski bojkot igrzysk Regulamin idealny dla naszych piłkarzy? Medal na wyciągnięcie ręki Widoczny brak Eziego Piłka toczy się dalej Wielu kibicom pierwsze sukcesy polskiej reprezentacji kojarzą się z latami 70. Zanim jednak Orły Górskiego zdobyły złoty medal Igrzysk Olimpijskich w Monachium, a potem wyszarpały remis na Wembley, nasi piłkarze mieli już wcześniej okazję zamieszać na światowej arenie. Choć więc początki futbolu w wyniszczonym kraju były trudne, Polacy mieli swoje ambicje. Tak powstał plan podbicia Berlina, gdzie w 1936 r. odbywały się igrzyska olimpijskie. Zagraniczny trener na ratunek Aby zwiększyć szanse narodowej jedenastki, PZPN zaufał zagranicznemu trenerowi – w 1935 r. podpisał kontrakt z Kurtem Otto. Niemiec miał unowocześnić metody treningowe reprezentacji. Za selekcję i prowadzenie drużyny odpowiadał jednak Józef Kałuża pełniący najważniejszą funkcję w ekipie – tzw. kapitana związkowego. Atutem drużyny mieli być przede wszystkim napastnicy. Wśród nich wyróżniało się trio z Ruchu Hajduki Wielkie (miasto przyłączone potem do Chorzowa, dziś dzielnica Chorzów Batory): Gerard Wodarz, Teodor Peterek i Ernest Wilimowski. Owi „trzej królowie” dominowali w 1936 r. na polskich boiskach. Na tyle, że Wilimowski i Peterek toczyli pojedynki właściwie już nie z rywalami, lecz między sobą – o miano ligowego króla strzelców. Nic dziwnego, że kibice zacierali ręce na myśl o golach strzelanych przez graczy Ruchu olimpijskim przeciwnikom. Na szczególną uwagę zasługiwał „Ezi” Wilimowski. Tuż przed turniejem olimpijskim skończył zaledwie 20 lat, ale kibice nie mieli wątpliwości, że zajdzie daleko. Znany językoznawca Jan Miodek, zagorzały fan Ruchu Chorzów i jego powojennej gwiazdy Gerarda Cieślika, wspominał: „Mój ojciec – stary piłkarz i wielki kibic – powtarzał mi do śmierci: »Nie odbieram ci miłości do Cieślika, bo sam go bardzo lubię, ale pamiętaj, że piłkarskim geniuszem był Wilimowski«”. Piłkarza cenił też trener Kałuża. Lecz oto kilka tygodni przed igrzyskami nastąpił prawdziwy wstrząs: Wilimowskiego usunięto z reprezentacji! Amatorzy, wódka i pieniądze W prawach zawodnika zawiesiła Wilimowskiego krajowa federacja. Do dzisiaj trudno rozstrzygnąć, co było prawdziwą przyczyną takiego kroku – wiadomo tylko, jakie były okoliczności i pretekst. Oto mistrzowska drużyna Ruchu, kilkadziesiąt godzin po pokonaniu bardzo mocnej Wisły, poległa w towarzyskiej potyczce z dużo niżej notowaną Cracovią 0:9. Winę za szokujący wynik zrzucono na zawodników Ruchu, którzy między meczami urządzili sobie alkoholową libację. Co więcej, zawodnicy Ruchu mieli otrzymać za zwycięstwo nad Wisłą wynagrodzenie wysokości 50 zł. W tych czasach płacenie piłkarzom było zabronione. Nic dziwnego, że PZPN walczący z wszelkimi przejawami zawodowstwa w polskiej lidze wszczął śledztwo. Doszło do przesłuchań i powołania specjalnej komisji. I tu dochodzimy do najpoważniejszej kwestii: Wilimowski miał ponoć zlekceważyć ją i złożyć fałszywe zeznania. Właśnie kłamstwo, uznane za złamanie przysięgi olimpijskiej, podano jako przyczynę brzemiennego w skutki zawieszenia. Choć może prawdziwa przyczyna leżała gdzie indziej? Ezi zaczynał karierę w klubie 1. FC Katowice, uważanym za niemiecki. Zdaniem dziennikarza Pawła Czado, specjalizującego się w historii śląskiego sportu, PZPN mógł sprzeciwiać się wysłaniu wychowanka takiego klubu do Berlina rządzonego przez nazistów… Którąkolwiek z wersji uznamy za słuszną, większość badających tę sprawę jest zgodna: Wilimowski stał się ofiarą rozgrywek działaczy. W owym czasie narastał konflikt między PZPN i Ruchem na wielu polach. Piłkarska centrala próbowała przejąć zyski czerpane przez najpopularniejszy klub z organizacji arcypopularnych meczów. Mistrz Polski z kolei próbował wykorzystać swoją sportową dominację do zdobycia znacznej niezależności. Animozje i konflikty interesów odbiły się na Wilimowskim. Jako zawodnik prowadzący się dość swobodnie, był wymarzonym kozłem ofiarnym. Latem 1936 r. zawieszony był zarówno Ruch (PZPN kontrolował hajduckie księgi rachunkowe), jak i jego największa gwiazda. Lecz reprezentacja, mimo braku najlepszego zawodnika, ruszała do Berlina pełna nadziei. Bliski bojkot igrzysk Organizację igrzysk przyznano Niemcom w 1931 r., czyli przed dojściem Hitlera do władzy. Późniejsze wydarzenia w III Rzeszy wzbudziły jednak tyle zastrzeżeń, że odezwały się głosy wzywające do odebrania imprezy Berlinowi, ewentualnie jej zbojkotowania. Do tego jednak nie doszło. Z obecnej perspektywy igrzyska organizowane przez hitlerowców budzą grozę. Jednak w 1936 r. większość obserwatorów bagatelizowała trzepocące w całym mieście flagi ze swastykami i wznoszone przez tłumy okrzyki „Sieg heil!”. „Przegląd Sportowy”, opisujący przyjazd do Berlina pociągu z polskimi olimpijczykami, martwił się nie nazistowskimi gestami, lecz gęstymi chmurami i siąpiącym deszczem. Korespondent gazety zwracał ponadto uwagę na serdeczne przyjęcie zgotowane naszym sportowcom przez tłumy kibiców zgromadzone na dworcu kolejowym. Również ceremonia otwarcia imprezy nie wzbudziła zastrzeżeń naszego największego sportowego dziennika. W relacji wspomniano o przytłaczającej atmosferze wielkiego stadionu, krótkim przemówieniu Hitlera, 30 tysiącach gołębi wypuszczonych w niebo i pozdrowieniu Führera przez francuską ekipę, która wyciągnęła prawe ręce w „starożytnym geście olimpijskim”, wywołującym rzecz jasna entuzjazm widzów. Polscy piłkarze wzięli udział w ceremonii otwarcia. Jednak dla nich igrzyska zaczęły się tak naprawdę kilka dni wcześniej – wraz z losowaniem i ustaleniem turniejowej „drabinki”. Te nastroiły wszystkich nader optymistycznie. „Przegląd Sportowy” przewidywał nawet, że jest szansa na awans do grona czterech najlepszych ekip turnieju (na pozostałe miejsca typował Szwedów, Niemców i Peruwiańczyków). Bo rywal w I rundzie – Węgrzy – był w zasięgu Polaków. Madziarzy nie przysłali bowiem do Berlina swoich najlepszych piłkarzy – Węgry reprezentowali amatorzy, którzy nie odgrywali znaczącej roli nawet w najsłabszych ligowych klubach. „Przegląd Sportowy” stwierdził, że byli co najmniej o półtorej klasy gorsi od pierwszej reprezentacji kraju. Regulamin idealny dla naszych piłkarzy? Potwierdziły to wydarzenia na boisku. Polacy wygrali bowiem z Węgrami 3:0. Dwie bramki strzelił młody Hubert Gad. W ten sposób zaczął wykorzystywać szansę, jaką była dla niego nieobecność Wilimowskiego. W kolejnej rundzie czekał rywal, którego nazwa onieśmielała: Wielka Brytania. Znowu jednak ratunek stanowił dla nas olimpijski regulamin, który pozwalał na start wyłącznie amatorom. W ojczyźnie futbolu już dawno postawiono na profesjonalizm, więc do Berlina mogli przyjechać zawodnicy co najwyżej drugorzędni. Nikt wprawdzie nie zamierzał lekceważyć nawet takiej drużyny, bo brytyjski futbol wzbudzał wówczas olbrzymi szacunek, ale nadzieje na awans były w pełni zasadne. Początek meczu wydawał się to potwierdzać, bo na pierwszą bramkę rywala nasi zawodnicy odpowiedzieli aż pięcioma (hat-trick Wodarza w ciągu 9 minut!). Wydawało się, że można już spokojnie odetchnąć. Brytyjczycy jednak nie poddali się i doprowadzili do wyniku 4:5. Najwięcej strachu napędził nam strzelec dwóch goli Bernard Joy, na co dzień pracujący jako nauczyciel w szkole średniej. Na szczęście ani jemu, ani jego kolegom nie udało się doprowadzić do remisu i Polacy mogli się cieszyć z awansu do strefy medalowej. W półfinale mieli już na nas czekać Peruwiańczycy. Tyle że pokonani przez nich po dogrywce Austriacy zgłosili protest: kibice Peru jakoby wtargnęli na boisko, a jeden z nich miał ze sobą rewolwer! Zarządzono więc powtórkę ćwierćfinałowego meczu. Obrażeni gracze z Ameryki Południowej nie zgodzili się na takie rozwiązanie i zostali zdyskwalifikowani. Ostatecznie więc na naszej drodze do finału mieli stanąć Austriacy. Nie była to zresztą jedyna niespodzianka turnieju. Do półfinału nie dotarli Szwedzi, pokonani w I rundzie przez Japonię. Jednak największą sensację sprawiła Norwegia, wygrywając z Niemcami. Świadkami tego wydarzenia byli m.in. Goebbels, Hess i sam Hitler, dla którego był to prawdopodobnie jedyny w życiu obejrzany mecz piłkarski. W tych okolicznościach wielu obserwatorów uznało, że faworytem do zdobycia złotego medalu stała się Polska! Medal na wyciągnięcie ręki Najpierw jednak trzeba było uporać się z Austrią. Również ten kraj reprezentowali zawodnicy odbiegający poziomem od najlepszych w kraju. Nikt nie spodziewał się ich zwycięstwa nad Egiptem, a zwłaszcza nad Peru, nawet jeśli okoliczności drugiego triumfu budziły zastrzeżenia. Polacy mogli z optymizmem przystąpić do gry. Jedynym zmartwieniem była kontuzja napastnika Fryderyka Scherfke. Poobijany przez Brytyjczyków, miał odpocząć i zbierać siły na finał. Spodziewano się, że zastąpi go Michał Matyas, król ligowych strzelców z poprzedniego sezonu (1935). Kałuża zaskoczył jednak wszystkich i do składu wstawił debiutanta Walentego Musielaka, grającego w drugorzędnym klubie działającym przy poznańskiej fabryce Hipolita Cegielskiego. Jak widać, napastników mieliśmy w składzie wielu, nie tylko z Ruchu. Wynikało to z powszechnie stosowanej taktyki 2-3-5. Po dwóch spotkaniach rozegranych na berlińskim Post-Stadion (czyli „Stadionie Pocztowym”), 11 sierpnia 1936 r. nasi piłkarze mieli się wreszcie zaprezentować na głównej arenie igrzysk. Być może 80 tys. widzów zgromadzonych na Stadionie Olimpijskim speszyło naszych zawodników. A może zgubiła ich nadmierna pewność siebie? Faktem jest, że półfinałowy mecz zupełnie im nie wyszedł. Kolejna w tym turnieju bramka Gada okazała się jedynie trafieniem honorowym. Porażka 1:3 była przykrym zaskoczeniem – tym bardziej że rywala uznano powszechnie za najsłabszego spośród wszystkich stających naprzeciw Polaków (Austriacy przegrali potem w finale turnieju z Włochami 1:2). Naszych piłkarzy bronił światowej sławy śpiewak Jan Kiepura. Atakował na łamach „Przeglądu Sportowego” angielskiego arbitra („dra Bartona”) za nieuznanie bramki strzelonej przez Peterka: „Bardzo się dziwię, że kierownictwo drużyny nie złożyło protestu przeciwko wynikowi z Austrią. Przecież ten gol nieuznany przez sędziego to był skandal! Gdybym ja był na boisku, nie wytrzymałbym. Zbiłbym tego Anglika na kwaśne jabłko!”. Głównym winowajcą okrzyknięto Musielaka, choć nie tylko on popełniał poważne błędy. Do pomyłki w ustawieniu drużyny przyznał się sam Kałuża. Notabene, pechowy Musielak ostatecznie w całej swej karierze nie zagrał ani jednego oficjalnego meczu w reprezentacji. Bo nawet feralny pojedynek półfinałowy nie jest dziś uznawany za takowy (podobnie jak wcześniejsze mecze z Węgrami i Wielką Brytanią). Dlaczego? Jak wskazuje badacz piłkarskich dziejów Andrzej Gowarzewski, za oficjalny można uznać tylko taki mecz, w którym obie drużyny są istotnie najlepszymi reprezentacjami swoich krajów. Tego o naszych trzech przeciwnikach z pewnością nie można było powiedzieć. Inaczej rzecz się miała z Norwegami, z którymi czekał nas 13 sierpnia mecz o trzecie miejsce i olimpijski medal. Widoczny brak Eziego Podobnie jak w przypadku Polaków, nawet najlepsi norwescy piłkarze mieli status amatorów. Ale komentatorzy dostrzegali dużą szansę na ich pokonanie. Wprawdzie doceniano ich twardy, wzorowany na brytyjskim styl gry, podziwiano wielkie zwycięstwo w pojedynku z Niemcami, ale poważnie liczono na zdobycie „bronzowego” [sic!] medalu. Niestety, w obecności 90 tys. widzów (to do dzisiaj rekord frekwencji podczas meczu naszej reprezentacji na zagranicznym stadionie!) Polacy ponieśli kolejną porażkę. Tym razem jednak grali dobrze i stoczyli równą walkę, za co ich chwalono. W meczu długo utrzymywał się wynik remisowy 2:2, jednak w końcówce wszelkich nadziei pozbawił nas Arne Brustad, strzelec wszystkich goli dla swej drużyny. Ostatecznie polscy futboliści wrócili z igrzysk w Berlinie bez medalu. Wprawdzie czwarte miejsce stanowiło i tak sukces naszej ekipy, ale biorąc pod uwagę przebieg turnieju, można było mówić o rozczarowaniu. Piłkarzy zatem doceniono, ale dominowały głosy o straconej szansie. Czy byłoby inaczej, gdyby w szeregach naszej reprezentacji znalazł się Wilimowski? Nie można tego przesądzać, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że w 1936 r. uciekł nam sprzed nosa medal. I to być może złoty! Pikanterii sprawie dodaje fakt, że zaraz po igrzyskach Eziego odwieszono w prawach zawodnika! Bez uzasadnienia, bez rozstrzygnięcia jakichkolwiek wątpliwości, bez przeprosin. Po prostu jak gdyby nigdy nic przywrócono go do gry. Szkoda, że wyjęcie z jego kariery marnych 6 tygodni okazało się tak dotkliwe dla całego polskiego futbolu. Piłka toczy się dalej Po turnieju pożegnał się z polską reprezentacją trener Otto, przez niektórych podejrzewany nawet o sabotowanie gry naszej drużyny w Berlinie. Kapitanem związkowym pozostał zaś krytykowany Kałuża. Wkrótce okazało się, że była to dobra decyzja. Wprawdzie kilka kolejnych wyników nie wywołało entuzjazmu, zwłaszcza kompromitująca porażka 3:9 z Jugosławią, ale następny rok miał przynieść istotną odmianę. Oto w październiku ponownie podjęliśmy walkę o awans do mistrzostw świata. Trudno było o nadmierną radość z losowania eliminacji, bo trafiliśmy w nich na... Jugosławię. Tym razem jednak role się odmieniły i to polska drużyna triumfowała 4:0. Porażka 0:1 w rewanżu nie mogła nam już zamknąć drogi na piłkarskie salony. A podczas turnieju finałowego we Francji reprezentacja rozegrała jeden z najdramatyczniejszych meczów w historii. W pojedynku z Brazylią pierwszą bramkę dla Polski strzelił z rzutu karnego wielki nieobecny olimpijskiego półfinału Scherfke. Potem Wilimowski dorzucił kolejne... cztery! Nawet to nie wystarczyło jednak do zwycięstwa, ale porażka 5:6 po dogrywce wzbudziła podziw i szacunek piłkarskiego świata. No i rozbudziła apetyty. Od tej pory mieliśmy należeć do elity, a Wilimowski miał nas prowadzić już tylko do zwycięstw... Niestety, przewidywane triumfy ograniczyły się do upragnionego zwycięstwa z Węgrami – tym razem z ich najlepszą „wersją”. Po wielu porażkach wreszcie mogliśmy zatriumfować: 27 sierpnia 1939 r. na stadionie Legii wygraliśmy 4:2, a Ezi zaliczył kolejny hat-trick. Ostatni w polskiej reprezentacji. Cztery dni później piłka nożna przestała być ważna.
Elektryfikacja wsi miała służyć nie tylko mieszkańcom. Także propagandzie
Elektryfikacja polskiej wsi trwała prawie 40 lat, a pracowało przy niej 40 tysięcy ludzi. W skwarze, w deszczu, w śniegu. W pierwszej kolejności słupy stawiano tam, gdzie zawiązały się popierane przez władze spółdzielnie produkcyjne.
Spis treści: Za mało pieniędzy i fachowców Wszystko szło zgodnie z planem Polityka faktów dokonanych Elektryfikacja obowiązkowa Do więzienia za kable Nowe inwestycje zabijały stare Skrzydła wiatraka w wielkopolskich Rakoniewicach obracają się na tle nieba. „Wiatraki to pomnik dnia wczorajszego – słychać głos narratora. – W tę sielankę wkracza nagle nowoczesność. Właśnie stawiają pomniki nowej epoki. Słupy linii elektrycznej. Pobliską wieś Bojnowo elektryfikują uczniowie państwowego gimnazjum technicznego z Poznania. Mogą być dumni ze swego zawodu. Dzięki nim światło elektryczne dotarło pod wiejską strzechę. Chwila niepewności – żarówka oświetla wiejską chatę. Nic już nie będzie tak jak było”. To epizod kroniki filmowej z 1946 r. Władze powojennej Polski do serca wzięły sobie leninowskie hasło: komunizm to władza rad i elektryfikacja wsi. Gdy tylko zaprowadziły władzę, zajęły się tym drugim tematem. Za mało pieniędzy i fachowców Pod koniec 1945 r. prąd docierał do 3512 wsi, co stanowiło niecałe 10 proc. ich ogółu w nowych granicach Polski. Najpierw zaczęła się reelektryfikacja wsi, w których instalację uszkodzono podczas wojny – było to częste zwłaszcza na ziemiach zachodnich. Jeśli naprawy były drobne, dokonywano ich spontanicznie. Potem działano w myśl Planu Odbudowy Gospodarczej na lata 1947–1949. Według niego państwo miało pokrywać jedną trzecią kosztów. Przyjęto zasadę, że linie doprowadzające energię do miejscowości budowano z pieniędzy rządowych, natomiast doprowadzenie od słupa do domu i instalacje wewnętrzne leżały w gestii zainteresowanych. Podczas elektryfikacji pomijano tylko takie zagrody, które były w bardzo złym stanie albo znacznie oddalone od zwartej zabudowy. W tym drugim przypadku na ogół umożliwiano dołączenie do sieci, ale za dopłatą. Niestety, proces postępował powoli – z powodu braku materiałów, fachowców, a wreszcie pieniędzy. Starano się więc skłonić ludzi do pracy społecznej. W pierwszej kolejności elektryfikowano wsie, które zadeklarowały więcej prac w czynie społecznym, czyli kopanie dołów, organizowanie transportu itp. Aby skłonić wszystkich Polaków do bezinteresownych poświęceń, tworzono propagandowe filmy. Klip Polskiej Kroniki Filmowej pokazywał, jak w 1949 r. członkowie Związku Młodzieży Polskiej z Ochoty i Związku Akademickiego Młodzieży Polskiej Politechniki Warszawskiej, nie zważając na mróz śnieg i deszcz, przez trzy miesiące budowali trzykilometrową linię elektryczną do mazowieckich wsi Wypędy i Janki. „Nadszedł wielki dzień – ekscytował się komentator. – W domu obywatela Kaczorowskiego student Biernacki wkręca bezpieczniki. Chwila napięcia… Jest! Wieś otrzymała światło. Warszawska młodzież zdała egzamin techniczny i społeczny”. Wszystko szło zgodnie z planem Propaganda podkreślała, że prąd nie tylko zwiększy zdolności produkcyjne wsi, ale i podniesie poziom życia mieszkańców. „Jak za dotknięciem różdżki ciemne chałupy zamieniają się w przytulne wnętrza, w których gości kultura i radość życia” – komentowała oficjalna propaganda elektryfikację wsi Łagów, jedną z 600 zaplanowanych na 1947 r. Wieś Gągolin, jako pięćdziesiątą w powiecie łowickim, przyłączył do sieci energetycznej wiceprezydent Krajowej Rady Narodowej, zastępca Bieruta Stanisław Szwalbe. „Polska wkracza na drogę mechanizacji produkcji rolnej, a pierwszym krokiem do tego jest elektryfikacja” – opowiada lektor PKF, a tłum się cieszy, młockarnia pracuje, zaś kobiety przędą przy elektrycznym świetle. „Wraz z prądem do wsi dociera radio i książka. Jasno oświetlona izba, to nowy świat To także nowy człowiek, zdrowszy i chętniejszy do pracy”. W kronikach jak na dłoni widać propagandowy wymiar elektryfikacji. Chciano poprawić warunki bytowe mieszkańców wsi, by przekonać tę konserwatywną, niechętną „wspólnej” własności i kolektywnemu zarządzaniu warstwę społeczną do nowej władzy. Elektryfikacja oznaczała zaś nie tylko światło, ale i radio, które stanowiło wtedy najsilniejszą tubę propagandy komunistycznej. Propagandziści szczególnie kochali ważne daty i rocznice – na przykład we wsi Korce na Pałukach żarówki rozbłysły 21 grudnia 1950 r., by uczcić urodziny Stalina. A mieszkańcy byli tak zachwyceni energią elektryczną, że (wedle propagandzistów) kobiety zaraz wykupiły w gminnym Szubinie wszystkie żelazka, a mężczyźni – radioodbiorniki. Polityka faktów dokonanych A jednak nie wszyscy gospodarze byli zainteresowani takim postępem. Wszak żyli bez prądu od wieków, więc dlaczego mieliby teraz płacić za coś, czego nie potrzebowali? Bywało więc też i tak, że prąd we wsi był, ale mało kto, a nawet nikt z niego nie korzystał! Tego jednak nie znajdziemy w oficjalnych kronikach, ale w relacjach, wspomnieniach i pamiętnikach. Tak działo się na przykład w wielkopolskich Piotrowicach, gdzie co bogatsi gospodarze utrzymywali nawet własne urządzenia wiatrowe, a do sieci podłączyć się nie chcieli. Entuzjazm studziły też nieprawidłowości, które pojawiły się już na początku wdrażania Planu Odbudowy Gospodarczej. Prowadząc linie energetyczne, nie zważano na zasiewy, uprawy, własność prywatną. Płacono co prawda odszkodowania za zniszczone plony, lecz nie pomyślano, by rekompensować chłopom straty wynikłe z ograniczenia możliwości korzystania z ich gruntów, za miejsca pod słupy, transformatory. Nie pytano nawet właścicieli o zgodę na montaż tych instalacji! To ułatwiało i przyspieszało planowanie oraz wykonanie prac, ale powodowało szereg nadużyć, przekupstwo i łapówkarstwo. Pamiątką po tym okresie pozostały fantazyjnie poprowadzone linie energetyczne, tak by ominąć pola jednych kosztem tych mniej zapobiegliwych. Ta radosna elektryfikacja, zwłaszcza w początkowym okresie, gdy nie przywiązywano wagi do działań o charakterze formalnym, zostawiła ciągnące się latami sądowe spory o ustalenie służebności. Czas pierwszego planu gospodarczego był też okresem, w którym pojawiły się próby fałszowania raportów z wykonania planów, sprawozdań i statystyk. Bywało, że na papierze prąd już doprowadzono, a w rzeczywistości była do tego daleka droga. Kiedy wreszcie się udawało, z okazji symbolicznego zapalenia pierwszej żarówki organizowano huczne fety, na które zapraszano najznaczniejszych oficjeli. To miało zatrzeć złe wrażenie po opóźnieniach i niedoróbkach. Elektryfikacja obowiązkowa Ostatecznie w latach 1945–1949 zelektryfikowano ok. 12,5 tys. wsi, czyli około 27 proc. wszystkich w kraju. Wtedy uznano, że przyszedł czas na działania oparte już nie tylko na planach rządowych, lecz na podstawach prawnych. 28 czerwca 1950 r. sejm uchwalił ustawę o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli. W ustawie, która zbiegła się z początkiem tzw. planu sześcioletniego (1950–1955), oficjalnie zwanego planem „budowy podstaw socjalizmu”, zapisano, że elektryfikacja ma być powszechna, czyli obowiązkowa. Przyłączano więc zagrody bez względu na protesty właścicieli. Zresztą tych z czasem było coraz mniej. Zapewniono doprowadzenie przewodów elektrycznych napięcia użytkowego do budynków mieszkalnych i gospodarczych. Najczęściej oznaczało to 2 punkty świetlne i 1 gniazdo wtykowe w mieszkaniu. Opcjonalnie dodatkowo jeden punkt świetlny na terenie gospodarstwa. Ponadstandardowe gniazdka instalowano tylko na wniosek i za dodatkową opłatą. Założono też zwiększenie nakładów państwowych do 60 proc. kosztów. Odpłatność za przyłączenie do sieci ustalano według przychodów gospodarstw rolnych. W 1951 r. było to od 405 do 5190 zł. Dla porównania – średnia miesięczna płaca wynosiła wtedy 599 zł. Opłatę można było rozłożyć na trzy lata w półrocznych ratach. Jednocześnie na terenach, na których zarządzono powszechną elektryfikację, zobowiązano mieszkańców do świadczeń rzeczowych i osobistych (np. niewykwalifikowanej pracy, zapewnienia zakwaterowania monterom). Szczęśliwie dla rolników – za wynagrodzeniem. Do więzienia za kable Z każdym rokiem wieś coraz bardziej oswajała dobrodziejstwa elektryfikacji, która jednak przebiegała nierównomiernie. Nadal w pierwszej kolejności prąd docierał do miejscowości o zwartej zabudowie, w dalszej – do tzw. kolonii. Tu prowadzenie linii między rozproszonymi budynkami stawało się kłopotliwe i coraz droższe. A jednocześnie coraz bardziej pożądane. Tyle że w PRL-owskiej gospodarce nieustannie czegoś brakowało. Na przykład mieszkańcy wsi Morgi pod Świeciem położyli instalacje własnym sumptem, ale nie udało się jej podpiąć do sieci, bo… brakowało liczników. Niedobory sprzętu i okablowania były na tyle powszechne, że wykonanie planu 6-letniego w dziedzinie elektryfikacji zawisło na włosku. Wówczas w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (PKPG) zrodziła się idea, by przyspieszyć działania, zastępując drut ocynkowany stalowym, stosując zwykłe żerdzie zamiast wysokich elektrycznych słupów, i nakładając na te żerdzie butelki w miejsce drogich izolatorów. Instalacje te wyglądały jak nieco wyższe pastuchy elektryczne, do dziś widywane na wsiach. Czy to się mogło sprawdzić? Władze uznały, że tak, bo w podobny sposób elektryfikowano po wojnie wieś radziecką. W rezultacie stalowe druty trzeba było szybko wymienić, bo pordzewiały. Dopiero po odkryciu dużych złóż miedzi (1957 r.) sytuacja się nieco poprawiła. Lecz i tak zła jakość przewodów zaowocowała serią pożarów w elektryfikowanych wsiach w województwie bydgoskim. Na dodatek kwitła korupcja. Z jednej strony rolnicy częstokroć szukali „dojść” i protekcji, aby ich wieś znalazła się w planach elektryfikacji i aby trafiły do niej jak najlepsze instalacje. Z drugiej – decydenci brali za to łapówki, a zakłady montujące linie elektryczne nierzadko zdobywały brakujące materiały, wykorzystując znajomości. Nic dziwnego, że w 1958 r. aresztowano całe kierownictwo przedsiębiorstwa elektryfikacyjnego z Bydgoszczy – na ławie oskarżonych zasiadło 25 osób. Zarzucano im nadużycia gospodarcze, łapówkarstwo, malwersacje, oszustwa. Głównego oskarżonego skazano na 8 lat więzienia. Nowe inwestycje zabijały stare Lata 60. przyniosły kolejne inwestycje, ale i zaniedbywanie starych. Z jednej strony powstawały fabryki: przewodów w miejscowości Załom pod Szczecinem, sprzętu z tworzyw sztucznych w Gostyninie, transformatorów w Żychlinie, bezpieczników w Poniatowej (rocznie zużywano wtedy około 25 tys. km gołych przewodów, 150 tys. izolatorów, 2,5 tys. transformatorów). Z drugiej strony wydajność pracy spadała, a raz założoną sieć pozostawiano samą sobie, nie remontowano, nie modernizowano, co powodowało jej szybszą degradację. Lecz postęp był. W 1964 r. we wsiach małopolskich przypadało średnio 4,6 punktu świetlnego na gospodarstwo. Na cztery gospodarstwa były trzy żelazka elektryczne. Kuchenka znajdowała się w co drugim, a radio w dwóch na pięć domostw. Zaledwie co dziesiąta gospodyni miała pralkę. Ciekawe, że największe nasycenie sprzętem AGD odnotowano w małych i średnich gospodarstwach. Tłumaczono to tym, że ich mieszkańcy pracowali również w miastach. Czyli mogli sobie pozwolić na kosztowny zakup, bo mieli dodatkowe zarobki, a przede wszystkim odczuwali potrzebę korzystania z takich samych dóbr cywilizacji, jakie w mieście były już względnie powszechne. Trudniej było natomiast wykorzystać prąd do unowocześnienia gospodarki. Choć silniki elektryczne znalazły się w 93 proc. gospodarstw wiejskich, to jednak torpedowano indywidualny zakup maszyn (takich jak młockarnia, sieczkarnia czy śrutownik), które rolnicy mogliby do tego silnika podłączyć pasem transmisyjnym. W ten sposób władze skłaniały ich do wynajmowania sprzętu z Państwowych Ośrodków Maszynowych (POM) albo z kółek rolniczych. Do 1965 r. zelektryfikowano w zasadzie wszystkie państwowe i spółdzielcze gospodarstwa rolne oraz 74 proc. zagród chłopskich. Jako jedne z ostatnich w 1974 roku prąd otrzymały podkarpacka Dobra i małopolska Ochotnica. W 1980 r. prąd miało 99,7 proc. gospodarstw wiejskich. Jednak nadal istnieją pojedyncze domy bez prądu. Pewna rodzina z Bodzanowa w gminie Głuchołazy na energię z sieci czekała aż do września 2016 roku!
Historia Barbary Ubryk zszokowała XIX-wieczną Europę. Kościół był za to długo krytykowany
Historia Barbary Ubryk wstrząsnęła Europą. Losy mniszki, uwięzionej w klasztornej celi przez 21 lat, spowodowały rozruchy w Krakowie i wzmocniły ruchy antyklerykalne na całym kontynencie.
Spis treści: Tragiczny los Barbary Ubryk Rozruchy w Krakowie Kim była Barbara Ubryk? Choroba zakonnicy Proces, którego nie było Żaden z krakowskich sędziów nie musiał być jasnowidzem, by się domyślić, że jeśli potwierdzą się informacje z anonimu z wtorku 20 lipca 1869 r., to wybuchnie ogromny skandal. Według donosu w klasztorze Karmelitanek Bosych przy ulicy Kopernika więziono w nieludzkich warunkach jedną z zakonnic – niejaką Barbarę Ubryk. W Sądzie Krajowym zwołano więc nadzwyczajne zebranie. Postanowiono, że sprawą zajmie się specjalna komisja z sędzią śledczym Władysławem Gebhardtem na czele. Tragiczny los Barbary Ubryk Po wstępnym rozpoznaniu okazało się, że na liście zakonnic klasztoru rzeczywiście znajduje się Barbara Ubryk. Wobec tego 21 lipca Gebhardt udał się do biskupa administratora Antoniego Gałeckiego, by ten pozwolił komisji wejść na teren klasztoru, który był objęty ścisłą klauzurą. Zdumiony treścią anonimu duchowny nie tylko wydał odpowiednią zgodę. Na prośbę sędziego dokooptował też do komisji swego przedstawiciela księdza Spitala. Gebhardt nie tracił czasu. Ściągnął jeszcze eskortę policyjną i udał się prosto na ulicę Kopernika. Mimo początkowych protestów podprzeoryszy Teresy Kozierkiewicz członkowie komisji dostali się na teren zakonu. Kazali się zaprowadzić się do miejsca, w którym przebywała Barbara Ubryk. Po chwili znaleźli się przed ostatnią celą na pierwszym piętrze budynku klasztornego. Jej tajemnicy strzegły masywne podwójne drzwi. To, co później ujrzeli, zmroziło im krew w żyłach. Po otwarciu drzwi przybyłych zwalił z nóg nieznośny odór, który buchnął z wnętrza mrocznej celi.„Znajdowała się wygódka z otworem niezamkniętym, a uchodzącym do dołów kloacznych” – jak relacjonował później dziennik „Kraj”. Gdy członkowie komisji trochę się otrząsnęli, zdali sobie sprawę, iż znaleźli się „w celi z oknem zamurowanem, tak ciemnej, że zaledwie dzień od nocy odróżnić można było” – jak informowało wydanie „Czasu” z 24 lipca. W ciemnościach wypatrzyli „stworzenie podobne do ludzkiego”. Postać ta wyglądała wprost przerażająco. Zgodnie z treścią protokołu komisji sądowej była ona „bez najmniejszego okrycia, skuloną w kuczki, brudną, z głową krótko ostrzyżoną, ciało zaś przedstawiało istny szkielet, poobijany zapewne przez tłuczenie się po ścianie”. Barbara Ubryk przywitała Gebhardta i resztę słowami: „Dobrodzieju, będę posłuszną, ale proszę o obiad!”. Sędzia zostawił resztę komisji na miejscu i pojechał po biskupa. Gdy Gałecki przybył do klasztoru, zdruzgotany sytuacją „zgromił zakonnice w te słowa: »Toć to wasza miłość bliźniego, kobiety, czy wy jesteście ludźmi, czy furyami, że stworzenie Boskie tak traktujecie!«” – donosił „Czas”. Natychmiast nakazano poprawę warunków bytowych więzionej mniszki. Następnego dnia do klasztoru powróciła komisja razem z dwoma biegłymi lekarzami, którzy zbadali siostrę Barbarę. Zmaltretowana zakonnica znajdowała się w fatalnym stanie. Ważyła zaledwie 34 kg, a jej stan umysłu budził niepokój. Dlatego zdecydowano się na przeniesienie jej na obserwację do szpitala św. Ducha, do którego trafiła już 23 lipca. Rozruchy w Krakowie Choć władze starały się nie nadawać tym wydarzeniom rozgłosu, krakowska prasa zwęszyła sprawę. Już 24 lipca całe miasto mogło przeczytać o szczegółach interwencji komisji sądowej. Sensacyjne doniesienia o skandalu w klasztorze przy ulicy Kopernika wywołały w Krakowie wstrząs. Przed klasztorem zaczęli gromadzić się ludzie. Wieczorem kilkutysięczny tłum ruszył do ataku. Zniszczono główną bramę, a manifestantów przed wdarciem się do budynków zakonnych powstrzymał przybyły w ostatniej chwili szwadron huzarów. W innych punktach miasta także dochodziło do ekscesów. „Miasto nasze jest w wzburzeniu z powodu owej zakonnicy zamurowanej żywcem w klasztorze Karmelitanek” – zanotował krakowski pisarz Michał Bałucki. Dodał, że „tłumy ludu wieczorami wdarły się do wielu klasztorów, wysadzając bramy i tłukąc okna. Jezuitów pobito mocno, a ich mieszkania zniszczono wewnątrz”. Nad przedstawicielami Kościoła zawisło wielkie niebezpieczeństwo. „Uderzono na zakłady religijne całkiem tej sprawie obce, żadnego niemające związku z klasztorem Karmelitanek, znieważono a nawet uszkodzono osoby duchowne, wyważono bramy, tłuczono okna, zgoła pokrzywdzono na zdrowiu i własności niewinne całkiem osoby i klasztory” – relacjonował nocne zajścia „Czas”. Sytuacja w kolejnych dniach stała się na tyle poważna, że na ulicach pojawili się żołnierze, by utrzymać porządek publiczny. „Dziś w nocy wojsko stało pod bronią po różnych stronach miasta dla obrony klasztorów” – pisał Bałucki. Wzburzenie mieszkańców Krakowa doprowadziło do tego, że dostarczyli Radzie Miejskiej podpisaną przez kilka tysięcy osób petycję z żądaniem wypędzenia z miasta karmelitanek bosych oraz jezuitów. Zaniepokojona rozwojem sytuacji prasa próbowała ostudzić emocje krakowian. Przypominano im, iż „władze sądowe i duchowna wzięły się jak najenergiczniej winni z pewnością ukarani zostaną, trzeba więc cierpliwie czekać rezultatu”. Swe odezwy wydali także rządzący. Delegat Namiestnika (czyli przedstawiciel władz austriackich) Juliusz Bobowski, który czyn karmelitanek określił jako „nieludzkości lub ciemnocie średniowiecznej tylko właściwy”, wzywał do poszanowania prawa i spokoju. Z kolei prezydent miasta Józef Dietl zapewniał, że „winni będą ukarani – Sądy bowiem, jak Wam wiadomo, z całą ścisłością i sumiennością owładnęły tę sprawę, a reprezentacja miasta [władze samorządowe] wszelkich dołoży starań, aby podobne dzieje ohydy nie powtórzyły się”. Po kilku dniach sytuacja się uspokoiła, a krakowianie wrócili do swych domów, w których czytali kolejne doniesienia prasowe o sprawie Ubryk. Wątek ten podjęły także wydawnictwa zagraniczne. Dla Europy, która właśnie wkraczała w czas rozkwitu i postępu, szokujące informacje z grodu Kraka były czymś niewytłumaczalnym. Temat nie opuszczał stron najważniejszych gazet na całym kontynencie. Zewsząd pojawiało się to samo pytanie. Jak mniszka z Krakowa mogła być przetrzymywana w tak nieludzkich warunkach? Śledztwo przyniosło odpowiedź. Kim była Barbara Ubryk? Materiał dowodowy był obfity, mimo braku zeznań niektórych zamieszanych w tę sprawę osób. Wieloletni spowiednik karmelitanek ksiądz Lewkowicz w wieku 48 lat zmarł na zawał, gdy dowiedział się, że prasa ujawniła fakt więzienia siostry Barbary. W wyniku przesłuchań i analiz dokumentów śledczy dowiedzieli się, że nieszczęsna mniszka naprawdę nazywała się Anna Ubryk. Urodziła się 14 lipca 1817 r. w Węgrowie. Wcześnie zostawszy sierotą (ojciec zmarł w 1830 r., a matka trzy lata później), mogła liczyć tylko na trzy siostry, które w 1836 r. skierowały ją na naukę u wizytek w Warszawie. Po dwóch latach Anna zdecydowała się na wstąpienie tam do nowicjatu. Zaledwie po trzech miesiącach „po obłóczynach dostrzeżono u niej pewne zboczenia umysłowe” – pisał biegły lekarz dr Leon Blumenstok, który sporządził opinię na potrzeby śledztwa. Anna krzyczała przez sen, a czasami „odzywała się, że widzi złych duchów i że jej coś chodzi po poduszce; wśród dnia mówiła sama do siebie i od rzeczy”. To zmusiło wizytki do usunięcia jej z klasztoru. Anna powróciła do Węgrowa, skąd zabrała resztki ojcowizny i wyjechała do Krakowa. Wtedy objawy choroby ustąpiły. Kobieta znów myślała o zakonie. Jedynym problemem przy wstępowaniu do Karmelitanek Bosych były kwestie formalne. Wszak Anna pochodziła z Kongresówki. Po ich załatwieniu 4 lutego 1840 r. 23-letnia dziewczyna nałożyła habit i przyjęła imię Barbara. Jednak po dwóch latach choroba wróciła. „Otóż w chórze zaczęła [Barbara] przewracać brewiarz, śmiać się na głos, nos silnie siąkać” – wyliczał dr Blumenstok. Jedna z zakonnic zeznała natomiast, że „gdy ks. Dominik w rozmownicy spowiedź z nią odprawiał, spowiadała się godzin 15, a to jednego dnia 7, a drugiego 8, tak, że pierwszego dnia księdza i ją ledwie przy zmysłach wyprowadzono”. Ekscesy te tolerowano przez sześć kolejnych lat, aż wreszcie pewien incydent zaważył o losie siostry. Któregoś dnia w 1848 r. uciekła z chóru i zamknęła się w swojej celi. Gdy na rozkaz przełożonej ogrodnik klasztorny wyważył drzwi, „ujrzał Barbarę nagą, tańcującą. Zakonnice zarzuciły na nią prześcieradło i tego samego dnia wsadzono ją do karceresu”. Tego samego, w którym 21 lat później znalazła ją komisja sądowa. Choroba zakonnicy Zakonnice wezwały lekarzy, ale ich pomoc nie przyniosła żadnych efektów. Tymczasem choroba postępowała. Barbara „wychodek zatykała często słomą i sama do niego się wciskała, mówiąc, że idzie do czyśćca”. Piec w jej celi został rozebrany, gdyż obawiano się, że chora zakonnica go zburzy. Okno zaś zostało zamurowane, ponieważ Barbara pojawiała się w nim naga i „odzywała się nieprzyzwoicie do ludzi w ogrodzie pracujących”. Ogrodnik zeznał, że za każdym razem, gdy do niej przychodził ze świeżą słomą, „Barbara umizgiwała się do niego, śpiewając piosnki lubieżne”. Zdaniem biegłych mniszka chorowała na nimfomanię, której objawy nasiliły się w trakcie surowego życia zakonnego. Tezę tę potwierdza jej zachowanie podczas pierwszej wizyty komisji sądowej z 21 lipca, gdy „obecność tylu osób płci męskiej obudziła w niej zmysłowość do wysokiego stopnia” – brzmiał fragment protokołu. Dodajmy, że jeszcze gorzej było następnego dnia, gdy komisja ponownie przybyła do klasztoru z dwoma lekarzami, w tym dr. Blumenstokiem. „Na widok mężczyzn zaczęła śpiewać bardzo prędko: »Chłopy moje chłopy«”, a następnie „posunęła się na kuczkach do jednego z mężczyzn, a spozierając na okolicę części płciowych, rzekła, składając ręce jak do modlitwy, z rozrzewnieniem: »Ja nie będę godną dostąpić tego szczęścia«” – opisywał biegły. Zaś gdy lekarze nakazali jej zdjąć ubranie, „uczyniła to z szybkością, wystawiając części płciowe w mniemaniu, że się ją wzywa do spółkowania”. Proces, którego nie było Jak wynikało ze zgromadzonego materiału dowodowego, w czasie uwięzienia Barbary Ubryk podjęto próby przeniesienia jej do zakładu dla obłąkanych. Jednak wszystko rozbiło się o stanowisko najwyższych władz zakonnych. Przebywający w Rzymie generał zakonu odmówił wydania zgody i nakazał, by zakonnice same zajmowały się chorą. Czyli – jak napisał prof. Stanisław Salmonowicz, współautor „Pitavala krakowskiego” – to, w jakich warunkach żyła Barbara Ubryk, zależało już tylko od samych sióstr zakonnych. One zaś, na początku jeszcze zainteresowane losem siostry, którą odwiedzały, z biegiem czasu i wraz z postępem choroby Barbary coraz bardziej traktowały całą tę sytuację jako coś bardzo wstydliwego. „Stan jej pogarszał się ciągle, a wizyty u niej ustać musiały, ponieważ zaczęła być niesforną i mówić rzeczy sprośne” – zanotował dr Blumenstok. Dlatego też Barbara spędziła dwadzieścia jeden lat w małej ciemnej celi bez pieca i z zamurowanym oknem, w dodatku karmiona w sposób niewystarczający. Fatalne położenie spowodowało u niej znaczący rozwój choroby. Zdaniem biegłych tak ciężkie warunki „zdołałyby człowieka zupełnie zdrowego na umyśle w przeciągu lat kilku, a tem bardziej kilkunastu przyprawić o utratę rozumu i władz umysłowych”. Odpowiedzialne za to zakonnice, z przeoryszą Marią Wężykówną na czele, oskarżono o bezprawne ograniczenie wolności Barbary Ubryk i spowodowanie ciężkiego uszczerbku w jej zdrowiu. Proces był błyskawiczny – rozpoczął się 25 listopada i tego samego dnia się skończył. Skład sędziowski na posiedzeniu niejawnym postanowił o… umorzeniu postępowania. Sędziowie wskazali, że zgodnie z treścią przepisów można ograniczyć wolność tylko takiej osoby, która posiada wolną wolę. Ubryk, która już u wizytek zdradzała oznaki choroby psychicznej, takiego stanu woli jako chora umysłowo nie mogła posiadać. Nie było też możliwe pełne ustalenie, w jakim dokładnie stopniu przetrzymywanie mniszki wpłynęło na stan jej zdrowia, przez co nie dało się jasno określić zakresu winy oskarżonych zakonnic. Nic nie dało też odwołanie się do sądu II instancji, które wniósł prokurator. Sprawę zakończono. Tego zaś, czy były jakieś zewnętrzne naciski na sędziów, czy nie, nie dowiemy się nigdy. Sprawa Ubryk stała się symbolem dla ruchów antyklerykalnych, które formowały się w tym czasie w Europie. Los więzionej mniszki był przedstawiany jako dowód na zacofanie Kościoła. Jej przypadek jeszcze długo roztrząsano w prasie oraz literaturze. I jak to często w takich sytuacjach bywa, o jej historii pamiętali wszyscy, o niej – niemal nikt. Zmarła w zapomnieniu w szpitalu dla psychicznie chorych dopiero w 1898 r.
Na dwór Jana Kazimierza trafił chłopiec wychowany przez niedźwiedzie. Ile jest prawdy w tej historii?
W drugiej połowie XVII w. litewskie bory zamieszkiwali ponoć ludzie zachowujący się jak zwierzęta. Jeden z nich trafił nawet na dwór polskiego króla.
Spis treści: Pół człowiek, pół zwierzę Chłopiec-niedźwiedź był postrzegany jako bestia Dzikie dzieci poruszały się na czterech kończynach Dzikie dziecko podarowane królowi Francji Kraj obfitujący w potwory Nieustanne wojny w połowie XVII wieku zrujnowały większość ziem Rzeczypospolitej. Nie inaczej było w przypadku województw podlaskiego i trockiego. Pod koniec 1659 roku splądrowały je wojska moskiewskie dowodzone przez Iwana Chowańskiego. Wyludnienie regionu odczuwane było jeszcze wiele lat później. W 1663 roku chłopi skarżyli się stolnikowi wielkiemu litewskiemu Marcjanowi Aleksandrowi Ogińskiemu na zagrażające ludziom niedźwiedzie, które w wielkiej liczbie rozmnożyły się w okolicznych lasach. Poproszono o pomoc wojsko, które wkrótce zaczęło urządzać polowania na niebezpieczne zwierzęta. Podczas jednego z nich doszło do niezwykłego wydarzenia. W nieprzebytej puszczy żołnierze natknęli się na grupę niedźwiedzi zaciekle broniących swojego potomstwa. Ku zdziwieniu ludzi Ogińskiego wśród niedźwiadków znajdowało się także… ludzkie dziecko, około ośmioletni chłopiec! Nie umiał chodzić ani mówić. Do tego był cały pokryty włosami, niby sierścią. Wieści o dziwnym chłopcu szybko dotarły na dwór królewski i wzbudziły duże zainteresowanie królowej. Ludwika Maria Gonzaga, żona dwóch kolejnych polskich królów, i jedna z najbardziej wpływowych kobiet w Rzeczypospolitej XVII wieku, nigdy nie została szczęśliwą matką. Dzieci, których doczekała w związku z Janem Kazimierzem, Maria Teresa i Jan Zygmunt, zmarły jeszcze w niemowlęctwie. Być może z tego powodu królowa nie szczędziła funduszy na dobroczynność. To ona sprowadziła do Polski Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia, potocznie zwane szarytkami, które opiekowały się chorymi dziećmi i sierotami. Nie wiemy, czy powodowała nią zwykła ciekawość, czy może także współczucie i chęć pomocy. Niemniej chłopiec-niedźwiedź na wyraźne życzenie monarchini został sprowadzony na dwór i otoczony królewską opieką. Pół człowiek, pół zwierzę Historie dzieci osieroconych lub pozostawionych w dziczy przez rodziców fascynowały ludzi już w starożytności. Powszechnie znana była legenda upowszechniona przez Liwiusza o bliźniakach Romulusie i Remusie, których porzucono nad brzegiem rzeki. Mitycznymi założycielami Rzymu do czasu odnalezienia ich przez pasterza Faustulusa zaopiekowała się wilczyca, przyszły symbol Wiecznego Miasta. Chłopcy jednak nie byli zdziczali, a ich ciała – zdeformowane. Inne mity szły znacznie dalej, opowiadając o zamieszkujących odległe krainy ludzkich hybrydach: harpiach – kobietach-ptakach, centaurach – pół koniach, pół ludziach, groźnych syrenach. Potwory jeszcze silniej rozbudzały wyobraźnię człowieka w średniowieczu. Stąd bestiariusze czy mniej lub bardziej fikcyjne relacje z dalekich krain, jak choćby napisane w XIV wieku „Podróże Jana z Mandeville”, obfitowały w opisy zdeformowanych ludzi. Na przykład w Afryce i Indiach mieli żyć kynokefalowie, czyli ludzie o głowach psów lub szakali. Zgodnie ze średniowieczną legendą rozpowszechnioną w krajach prawosławnych psią głowę posiadał św. Krzysztof, wcześniej nazywany Reprobusem (z łac. niegodnym, odrażającym). Według „Złotej Legendy” Jakuba de Voragine zdeformowany olbrzym odznaczający się nadludzką siłą, ale i dzikością, pragnął służyć najpotężniejszemu z władców. Gdy dowiedział się, że i cesarz, i diabeł, którym wcześniej oferował swoje usługi, nie są wszechmocni, udał się do pustelnika, by ten pomógł mu zgłębić nauki Chrystusa. Eremita nakazał mu przenieść przez rwącą rzekę małe dziecko. Jak się okazało, niezwykle ciężkie niemowlę było w rzeczywistości Synem Bożym, który w podzięce nadał gigantowi ludzkie oblicze i ochrzcił go imieniem Christophorus, czyli „niosący Chrystusa”. Chłopiec-niedźwiedź był postrzegany jako bestia Te powszechnie znane w Europie legendy wpłynęły na sposób, w jaki chłopca-niedźwiedzia postrzegali ówcześni obserwatorzy. Dostrzegali w nim bardziej dziką bestię niż człowieka. Mimo to zaraz po przybyciu do Warszawy chłopca ochrzczono i nadano mu imię Józef. Prawdopodobnie nie doczekał się jednak nazwiska, a samo imię nie było zbyt często używane. Najczęściej nazywano go po prostu l’ourson – niedźwiadek. Królowa oddała chłopca pod opiekę zakonnicom ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia, które miały nauczyć go mówić oraz wpoić mu zasady ludzkiego zachowania. Edukacja szła jednak Józefowi opornie. Z opisu francuskiego arystokraty i żołnierza Antoine’a Charles’a de Gramonta wynika, że po 6 miesiącach nauk „nie umiał poprawnie wymówić jednego słowa po polsku, i nadal wył, doskonale imitując odgłosy niedźwiedzi”. Nie tylko mowa sprawiała chłopcu problemy. Nie umiał też chodzić w pozycji wyprostowanej, natomiast poruszanie się na czworakach, „do którego był przyzwyczajony od dziecięctwa – jak relacjonuje Gramont – bardziej mu pasowało i przychodziło z dużą łatwością”. Także lekcje savoir-vivre’u poszły na marne. Szpital szarytek znajdował się w pobliżu królewskiej rezydencji. Królowa zabierała chłopca do ogrodów, gdzie mógł się bawić, jednocześnie wywołując sensację wśród dworzan. W 1662 roku zdarzył się incydent, którego świadkiem był Jan Chryzostom Pasek. „W tenże to czas podała mu krolowa z gruszki łupinę, pocukrowawszy ją z wielką ochotą włożył do gęby; posmakowawszy, wyplunął to na rękę i z ślinami cisnął krolowej między oczy – zanotował pamiętnikarz. – Król począł się śmiać okrutnie. Krolowa rzekła coś po francusku; król jeszcze bardziej w śmiech. Ludowika, jako była gniewliwa, poszła od stołu”. Mimo swej tragicznej zapewne historii chłopiec nie wzbudzał empatii wśród ludzi, którzy mieli okazję go obejrzeć. Pierre des Noyers, francuski sekretarz Ludwiki Marii, pisał, że dziecko „jest prawie tak zwierzęce, jak ci, którzy je wychowali”. Przebywanie w nowym otoczeniu było dla chłopca ewidentną traumą. Jak twierdził des Noyers, „gdy jest niezadowolony, chowa się w dziurze wykopanej w ziemi”. Sekretarz zastanawiał się również nad niezwykłym wyglądem dziecka. W liście do przyjaciela astronoma Ismaëla Boulliau pisał: „Nie wiem, czy wynika to z pożywienia, czy utraty krwi w wyniku, jak się domyślano, wielkiej rany od kłów, po której bliznę ma na ciele”. Także Jan Chryzostom Pasek podejrzewał, że nadmierne owłosienie mogło być skutkiem ubocznym odżywiania się niedźwiedzim mlekiem. Niektóre plotki mówiły jednak, że chłopiec został poczęty przez mężczyznę współżyjącego z… niedźwiedzicą. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/10/Zalozyciele-Rzymu-Romulus-i-Remus.-Bohaterowie-najslynniejszej-legendy-o-dzieciach-wychowanych-przez-zwierzeta.-fot-Wielka-Historia--11086fd.jpeg" width="932" height="622" alt="Założyciele Rzymu Romulus i Remus. Bohaterowie najsłynniejszej legendy o dzieciach wychowanych przez zwierzęta. fot: Wielka Historia" title="Założyciele Rzymu Romulus i Remus. Bohaterowie najsłynniejszej legendy o dzieciach wychowanych przez zwierzęta. fot: Wielka Historia" /> Dzikie dzieci poruszały się na czterech kończynach Dzikie dzieci budziły zainteresowanie ówczesnych właśnie dlatego, że uważano je za stadium pośrednie między zwierzęciem a człowiekiem. W XVI i XVII wieku nie istniała jeszcze naukowa systematyka organizmów, więc przyrodę opisywano przez analogię. I tak francuski przyrodnik i lekarz Pierre Belon podczas podróży po Egipcie, obserwując tresowane pawiany, stwierdził, że mogą być to właśnie mityczni kynokefalowie. Prawie wiek później, w 1631 r., holenderski lekarz Jacob de Bondt jako pierwszy Europejczyk opisał orangutana. Słowo to w języku malajskim oznacza „leśnego człowieka” i w takiej formie zostało przeszczepione do Europy. Sporządzony przez de Bondta szkic przedstawia owłosioną postać, która bardziej niż małpę przypominała człowieka. Tego typu przeinaczenia zdarzały się nawet w wieku XIX. Odkrycie goryli przez Paula du Chaillu wywołało ożywioną dyskusję wśród zachodnich uczonych. Sam podróżnik twierdził, że „włochate bestie porywają kobiety i zaciągają je do swoich leży w głębi dżungli w celach zbyt plugawych, by o nich mówić”. Zatarcie granicy pomiędzy człowieczeństwem a zwierzęcością spowodowało, że lekarze chętnie postrzegali psychiczne i fizyczne wady „dzikich dzieci” bardziej jako skutek niż przyczynę ich porzucenia. Takie odwrócenie sytuacji zamieniało upośledzone dzieci w cudowne fenomeny natury. Słynny francuski filozof J.J. Rousseau w „Rozprawie o nierówności stanów pomiędzy ludźmi” posłużył się przykładem dwóch pirenejskich chłopców, którzy mieli reprezentować pierwotny stan człowieka nieskażonego cywilizacją. Wychowani z dala od ludzi mieli przejąć zwierzęce formy zachowania, w tym poruszać się po stromych górach na czworakach, niczym górskie kozice. Inny chłopiec, znaleziony w 1725 roku w lesie okalającym niemieckie miasto Hamelin, został przez niektórych uznany za… orangutana. Sprowadzony do Anglii przez Jerzego I wywołał niemałą sensację. Rozpisywały się o nim gazety, a każdy lekarz chciał go zbadać. Poza typowymi objawami „dzikości”, jak poruszanie się na czterech kończynach, agresywne zachowanie i brak umiejętności mowy, także wygląd chłopca odbiegał od normy. Niski wzrost, grube kręcone włosy, opadające powieki, wydatne usta i wykrzywiona w kształt łuku górna warga wskazują, że mógł być chory na zespół Pitta-Hopkinsa – zaburzenie genetyczne powodujące deformację i niedorozwój umysłowy. Znamienne, że w Wielkiej Brytanii został zapamiętany jako Piotruś Dziki Chłopiec. Taka inskrypcja widnieje na jednym z nagrobków cmentarza w Northchurch, gdzie został pochowany w 1785 roku. Nie doczekał się medycznej diagnozy. Choroba, na którą cierpiał, została zidentyfikowana dopiero w 1978 roku. Dzikie dziecko podarowane królowi Francji Podobnie jak w przypadku Piotrusia, wygląd „niedźwiadka” był dla XVII-wiecznego człowieka zagadką niemożliwą do rozwiązania. Des Noyers czy Pasek, którzy tłumaczyli nadmierne owłosienie pokarmem, utratą dużej ilości krwi czy międzygatunkowym mezaliansem, powoływali się na plotki powielające ówczesne medyczne stereotypy. Źródła nie dostarczają dowodów pozwalających jednoznacznie rozstrzygnąć, na jakie schorzenie w rzeczywistości cierpiał Józef. Nie zachowały się żadne ilustracje, szkice czy portrety „niedźwiadka”, wykonane przez naocznych świadków. Możemy jednak podejrzewać, że chłopiec mógł mieć hipertrichozę – chorobę hormonalną powodującą nadmierne owłosienie. Po raz pierwszy jej objawy zanotowano u Petrusa Gonsalvusa, urodzonego w 1537 roku na Teneryfie. W wieku 10 lat chłopiec został podarowany królowi Francji Henrykowi II i natychmiast stał się jego pupilem. Petrus odebrał dobre wykształcenie i cieszył się królewskimi względami, z czasem dołączając do grupy dworzan. W 1572 roku wziął ślub z Catherine Raffelin, z którą miał siódemkę dzieci. Niektóre z nich, w tym Tognina, słynna dzięki pracom włoskiego naturalisty Ulisse Aldrovandiego, także cierpiały na schorzenie ojca. Mimo królewskiej opieki Petrusa nie traktowano jak pełnoprawnego człowieka. Przezywano go „dzikusem króla” oraz „leśnym człowiekiem”, a w młodości był dla dzieci monarchy czymś w rodzaju tresowanej małpki. Nie cieszył się także pełną wolnością i jego opiekunowie mogli się nim wymieniać jak przedmiotem. Najpierw trafił jako podarek na dwór Małgorzaty Parmeńskiej, namiestniczki Niderlandów. Ta z kolei oddała go swojemu mężowi Aleksandrowi Farnese, księciu Parmy. Petrus zmarł we Włoszech w 1618 roku. Jego wygląd znamy dobrze dzięki serii obrazów zebranych w tyrolskiej siedzibie Habsburgów, od której hipertrichozę nazywa się potocznie zespołem Ambras. Kraj obfitujący w potwory Przedmiotowo traktowano także Józefa. Król podarował go podczaszemu królowej Piotrowi Adamowi Opalińskiemu. Umiejący już wtedy trochę mówić po francusku oraz wykonywać proste czynności chłopiec został pomocnikiem kuchennym. Podobno do końca nie udało się z niego wyplenić dzikości. Miał udawać się na długie spacery do lasu, a tam spotykać się z niedźwiedziami, które uznawały go za swojego pobratymca. Niewiele więcej wiadomo o losie Józefa w tym okresie. Pierre des Noyers w liście z 1688 roku informował, że z wiekiem stał się groźny. Szlachcic, który się nim opiekował, był zmuszony... zakuć go w łańcuchy. „Nie wiem, czy on dalej żyje, czy już umarł, ale taka jest jego historia. Nigdy nie okazał oznak rozumności. I nie wiedziano nic o tym, żeby kiedykolwiek nauczył się robić znak krzyża przed posiłkiem” – podsumowywał des Noyers. Historia „niedźwiadka” wkrótce obrosła legendą. W literacko-naukowym periodyku „Journal des Savants” z 1681 roku pojawił się artykuł relacjonujący jego historię. Autor stwierdził w nim, że Litwa to kraj „bardziej niż inne obfitujący w potwory”. Podobnego zdania był Bernard O’Connor. Nadworny lekarz Jana III Sobieskiego, który spędził w Polsce zaledwie parę miesięcy w roku 1694, napisał, że litewskie lasy zamieszkiwane są przez „ludzi bardzo dzikich i ciemnych”, a „dzieci są wychowywane przez niedźwiedzie”. Twierdził, że widział 10-letnie pokryte bliznami dziecko, które nie potrafiło mówić i chodzić na dwóch nogach. Nie wspomniał o nietypowym owłosieniu, dlatego też twierdzenie, że miał do czynienia z kolejnym „niedźwiadkiem”, należy przypisać bujnej wyobraźni Irlandczyka. Przypadek Józefa był odosobniony, a powstanie kolejnych historii wynika z małej wiedzy na temat wschodnich rubieży Rzeczypospolitej. Zawikłane losy ludzi uznanych za „dzikich” rzadko kończyły się happy endem. W XVIII i XIX wieku coraz większą popularność zyskiwały pokazy osobliwości, podczas których za drobną opłatą można było oglądać syjamskie bliźniaki, karły czy ludzi-słonie. Do roli cyrkowej rozrywki sprowadzano także ludzi o innym kolorze skóry, a uznanie braku cywilizacji za przyczynę ułomności fizycznych i psychicznych stało się podstawą europejskiego rasizmu. W ogrodach zoologicznych organizowano „wybiegi dzikich”, w których zamykano całe wioski. Nowojorskie zoo w roku 1906 wystawiło porwanego z Konga Pigmeja Ota Bengę, którego umieszczono w wybiegu z orangutanem. Ostatnia taka wystawa odbyła się w Brukseli… w 1958 roku!