Doñana jest wymarzonym miejscem do obserwacji ptaków. Są tu też pustynie i dzikie konie
To jeden z najważniejszych rezerwatów dzikiej przyrody w Europie. Doñana to spotkanie z ruchomymi wydmami, rysiami, dzikimi końmi i orlikami.
Spis treści: Skansen historii Przystanek dla orlików Po parku wierzchem Doñana – informacje praktyczne Niewielki prom wysadził mnie na drugim brzegu rzeki Gwadalkiwir. Za plecami ucichło miasto Sanlúcar de Barrameda, a po chwili cisza zabrała też dźwięk promowych silników. W tym czasie moje uszy zajął szum piasku – wiatr przesypywał go przez nadbrzeżne zarośla i kępki traw makia. Wpatrywałem się w czubki własnych butów i zastanawiałem się, czy ów pustynny patent, który zaproponował mi doświadczony w przeprawach przez Saharę kolega, sprawdzi się i tu. Buty były ze szczelnego brezentu miały lekką, piankową podeszwę i wysokie sznurowanie zabezpieczające przed piaskiem. Dzięki temu miałem czuć komfort przemieszczania się na zaplanowanej, liczącej ponad 50 km trasie przez Park Narodowy Doñana. Skansen historii Stałem na południowym koniuszku parku, a przede mną rozciągało się piaszczyste nabrzeże i równie piaszczysta droga prowadząca w leśny, iglasty zagajnik. Gdy weń wszedłem, zapachniało igliwiem i żywicą. Ruszyłem przed siebie, starając się iść w cieniu. Wprawdzie był maj, a temperatura całkiem znośna, ale perspektywa dwudniowego marszu zmuszała mnie do ostrożności. Droga, oznaczona drewnianymi kierunkowskazami, prowadziła wzdłuż niewidocznego z tej perspektywy brzegu rzeki: wał wydm skutecznie zasłaniał widok. Na pierwszym przystanku, w El Poblado de La Plancha, sporych rozmiarów tablica informacyjna donosiła: to pierwsze miejsce, w którym człowiek założył osadę. Kiedyś stało tu aż 60 chat zbudowanych z gałęzi i traw. Ludzie hodowali zwierzęta, łowili ryby, zajmowali się pszczelarstwem, wypalali dębowe lasy na węgiel drzewny i pozyskiwali korek. Dziś pozostał po nich skansen prezentujący fragment tamtych czasów. Doñana zawdzięcza swój charakter rzece Gwadalkiwir, jednej z najdłuższych w Hiszpanii, u której ujścia do Atlantyku powstała unikatowa na europejską skalę delta pełna żyznych rozlewisk, słonych lagun i bagien. Swoje trzy grosze dodały do tego ocean i wiatr, czego efektem były ciągnące się dziesiątkami kilometrów pasy dzikich wydm nazywanych Grubymi Piaskami – w tym ruchomych, wędrujących, sezonowo, zmieniających wygląd parku. Gdy doda się do tego naturalną izolację miejsca, sosnowe lasy i zarośla, ma się przed oczami prawie kompletny obraz. Piszę „prawie”, bo w momencie, gdy pojawił się tam człowiek, obszar zaczął się zmieniać i degradować. Próby osuszania terenów, rozwijania rolnictwa doprowadziły do wydarzenia bez precedensu. Inicjatywę przejął Światowy Fundusz na rzecz Przyrody (WWF). Organizacja przeprowadziła międzynarodową zbiórkę funduszy i wykupiła z rąk prywatnych kluczowe grunty, chroniąc je przed zniszczeniem. Dzięki temu w 1969 r. rząd Hiszpanii mógł oficjalnie utworzyć tu park narodowy, obejmując ocalony teren prawną opieką. Na efekty tych działań nie trzeba było długo czekać. Park zyskał kolejne wyróżnienia i ochronne tarcze w ramach Rezerwatu Biosfery UNESCO, a w połowie lat 90. – wpis na światową listę dziedzictwa UNESCO. Dzisiaj jest jednym z największych i najważniejszych obszarów siedliskowych i zimowania ptaków. Przystanek dla orlików Jeleń! Stał, spokojnie, na środku piaszczystej przecinki wyciętej w celu zabezpieczenia parku przed niekontrolowanymi pożarami. Chwilę się poprzyglądał i powoli ruszył w zarośla, do cienia, znikając mi z oczu. Maszerowałem drugi dzień, bardziej na zachód, oddalając się od rzeki, zbliżając się do atlantyckiego brzegu. Chwilę wcześniej zatrzymałem się w bajkowym wręcz Palacio de las Marismillas. Białe mury, czerwona dachówka, palmy dookoła – nie bez powodu to miejsce jest jedyną prezydencką rezydencją w Andaluzji, odwiedzaną w przeszłości przez Tony’ego Blair’a czy Angelę Merkel. Przed II wojną światową polował tu dyktator Francisco Franco, a później powojenni książęta i królowie hiszpańscy, kontynuując ciągnącą się od wieków średnich łowiecką tradycję arystokracji. Gdy kilka dni później dotarłem do bagien Marismas del Guadalquivir, zobaczyłem setki stojących w wodzie niczym słupy soli flamingów, jeszcze więcej pływających kaczek, do tego czaple i ibisy, które prawie wyginęły i jakieś 30 lat temu na nowo zaczęły gniazdować w parku. Zresztą nie tylko one wybrały sobie to miejsce do całorocznego czy do sezonowego przebywania. Z Polski dociera tu na zimę kania ruda, a znad Biebrzy rzadkie dla obserwacji orliki grubodziobe. A wszystko to z powodu położenia parku na trasie zimowych migracji z Europy do Afryki. Ornitolodzy, którzy naliczyli tu 360 gatunków ptaków i oszacowali, że prawie pół miliona zimuje bądź zatrzymuje się tutaj w drodze na kontynent afrykański, nazwali Doñanę „ptasim mostem”. Władze parku utworzyły czatownie i drewniane ścieżki na punkty widokowe, gdzie można obserwować i fotografować ptaki. Po parku wierzchem Zielone, z wielkimi kołami i równie wielkimi szybami, terenowe autobusy dla turystów minęły mnie na szlaku może ze dwa razy. A wszystko to z powodu trasy, którą wybrałem. Chciałem w Andaluzji poznać smak pustyni. Najlepszą okazję miałem, gdy odbiłem jeszcze bardziej na zachód, opuściłem las, a dookoła mnie zaczęły królować wydmy. Na jednym z najwyższych punktów widokowych zatrzymałem się, aby coś zjeść. Wiało, piasek przesypywał się, zacierając ślady butów. Panorama był iście pustynna – jak okiem sięgnąć rozciągały się pofalowane, niekiedy porośnięte krzewinkami wydmy. Mimo wiatru zrobiło się całkiem gorąco. Ruszyłem z powrotem w kierunku lasu i chowając się w cieniu, walcząc z osuwającym się spod butów piaskiem, wędrowałem w kierunku La Rociny. I chociaż pomysł na pieszą wędrówkę po parku wydał mi się interesujący, to jednak zmęczenie szybko dało się we znaki. Pokonywane co rusz podejścia na wydmach i osuwający się piasek wykańczały. Gdy moja piesza ścieżka przecięła się z tą końską i zobaczyłem jeźdźców na wysokich i zgrabnych andaluzach, poczułem ukłucie zazdrości. Jednak największe wrażenie zrobiły na mnie nie te osiodłane, a wolne, obserwowane w okolicach północnej bramy parku, w Centro de Visitantes José Antonio Valverde. To marismeños, półdzikie konie, które stały się ikoną delty Gwadalkiwiru. Przez stulecia zwierzęta te idealnie przystosowały się do tutejszych trudnych warunków: słonego błota i andaluzyjskiego skwaru. Choć na co dzień żyją wolno na bagnach, jest jeden moment w roku, kiedy można się im przyjrzeć z bliska. Jeśli was także fascynują konie, zapiszcie sobie datę 26 czerwca. Wtedy odbywa się Saca de las Yeguas. Miejscowi pasterze, zwani yegüerizos, zbierają zwierzęta w wielkie stada i pędzą je do miasteczka Almonte. Tam konie są badane, strzyżone i znakowane, by po kilku dniach wrócić do parku. To tradycja kultywowana nieprzerwanie od ponad 500 lat. Jest jednym z najstarszych rytuałów pasterskich w całej Europie i symbolem odpowiedzialnego współistnienia dzikiej natury i człowieka. Doñana – informacje praktyczne Dojazd Z Polski najtaniej linią Ryanair do Sewilli (bilety od 160 zł w jedną stronę) i dalej samochodem na południe. Transport Wynajem auta na tydzień to wydatek od 700 zł z podstawowym ubezpieczeniem. W okolicy parku jest tyle atrakcji, że przemieszczanie się własnym środkiem lokomocji jest najbardziej optymalne. Nocleg Jeśli ktoś chce połączyć zwiedzanie z plażowaniem, to najlepiej spędzić ten czas w Matalascañas. Tygodniowy pobyt w wynajętym mieszkaniu dla 2 osób to wydatek od 2 tys. zł. Bardziej miejsko i na pewno lepiej kulinarnie będzie nad brzegiem rzeki w Sanlúcar de Barrameda. Ceny mieszkań od 1,2 tys. zł za tydzień. Warto wiedzieć Wejście do parku jest limitowane, dostępne są trasy piesze – od kilku do kilkunastu kilometrów, konne i pojazdami terenowymi: parku i firm posiadających licencję. Przejście przez cały park – opisywane przeze mnie – możliwe jest jedynie w czasie specjalnych wydarzeń, jak chociażby pielgrzymki do Matki Boskiej z El Rocio. Centra obsługi turystów El Acebuche i z El Rocio organizują wyprawy samochodami z napędem na cztery koła. Klasyczna wyprawa terenowym autobusem po północnej części parku kosztuje 33 euro i trwa 4 godz. Za 23 euro więcej można kupić wyprawę i na północ, i na południe. Dwugodzinne zwiedzanie na koniu – od 40 euro. Obserwacje ptaków Najlepsze miejsca są w niewielkiej odległości od wejść do parków: José Antonio Valverde i La Rocina. W punktach obsługi turystów można dostać mapy i informacje na temat czatowni i szlaków do obserwacji. Źródło: archiwum NG
El Rocío to wieś, którą może odwiedzić nawet milion osób. Tak wygląda finał pielgrzymki
Wizyta w tej wsi w trakcie słynnej zielonoświątkowej pielgrzymki jest wyjątkowym doświadczeniem. El Rocío staje się miejscem wielkiej fiesty.
Spis treści: W sercu Andaluzji Spacer po piasku Rytmy flamenco El Rocío – informacje praktyczne Stałem na środku wielkiego piaszczystego placu. Było gorąco i dość cicho, tak jak to bywa w czasie sjesty. Dookoła niego lśniły w słońcu białe fasady niskich kamienic, które nieodparcie przywodziły mi skojarzenia z filmową scenografią z Dzikiego Zachodu. Podświadomie czekałem, aż na środku tego placu pojawi się koń, a na nim jeździec ozuty w dżinsy, kapelusz i z koltem u pasa. Ale ta projekcja była zafałszowanym przez popkulturę obrazem świata, który istnieje w zasadzie wyłącznie w kinowym wymiarze. Bo i owszem, jeździec się pojawił. Tyle że na głowie nosił filcowy kapelusz z szerokim rondem, nieco przykrótką niebieską marynarkę, osłonięte skórzanym fartuchem obcisłe spodnie z lampasem i lśniące czystością wysokie buty. Ale przede wszystkim nie był filmowym kowbojem, zaś na koniu nie jechał sam. Tuż za nim, zwrócona bokiem, siedziała kobieta. Prawą ręką trzymała jeźdźca w pół. Jej czerwona, pofalowana suknia od ramion opadała aż po ubrane w czerwone pantofle stopy. Czerwony kwiat zdobił głowę, wpięty w ciasno spięte ciemne włosy. Wielkie koła kolczyków poruszały się miarowo, gdy para przedefilowała tuż obok mnie i zniknęła w cieniu jednej z uliczek. Stałem jak oniemiały. W sercu Andaluzji El Rocío to osada słynąca tak samo z białych, stylowych kamienic i domów, jak i z braku utwardzanych, za to wysypanych piaskiem ulic. Miejscowość w swej obecnej formie powstawała z końcem XIX i w XX w., sławna jest przede wszystkim z powodu sanktuarium Matki Bożej z Rocío, do którego każdego roku maszerują tłumne pielgrzymki. Gdy będąc w sercu Andaluzji, w końcu nadarzyła się okazja, postanowiłem dołączyć do jednego z bractw. A wybór nie był łatwy, bo za pielgrzymką i legendą cudownego odnalezienia w XIII w. figurki Maryi, ukrytej w bagnach Doñana przed panującymi tu przez 800 lat Maurami, kryje się kult Virgen del Rocío – Dziewicy z Rosy. A wraz z nim ponad setka świeckich bractw, które od wieków, każdego roku, ciągną wielki dwukołowy zaprzęg, a na nim simpecado – święty dla nich sztandar z wizerunkiem Maryi z dzieciątkiem. Ruszają z miast i miasteczek Andaluzji, ale i spoza regionu, by po wielu dniach marszu – pieszo, wierzchem, w wozach do złudzenia przypominających romskie tabory – przybyć do drzwi sanktuarium i pokłonić się patronce. Spacer po piasku Najlepiej dotrzeć tu, zanim jeszcze pojawią się pielgrzymi, i zgubić się w plątaninie ulic. Ma się wówczas szansę na swobodne, niczym niezakłócone sycenie oczu zjawiskową architekturą. Gdy pierwszy raz tu przyjechałem, z miejsca zauważyłem wysoką wieżę kościoła i dzwonnicę. Ta neobarokowa, wybudowana w andaluzyjskim stylu świątynia – Santuario de Nuestra Señora del Rocío – zachwyca tak samo lekkością konstrukcji co przestrzenią wnętrza. Chroniąc się przed upałem w przestronnym gmachu, miałem przeświadczenie, że zbudowano je tak, by wszyscy odwiedzający zwracali ciągłą uwagę na figurę matki Chrystusa. Na tyłach kościoła zaglądnąłem do sklepików z pamiątkami i dewocjonaliami, a potem ruszyłem dalej, próbując rozszyfrować inspiracje, które stały za kolejnymi fasadami budynków otaczających świątynny plac. Niektóre domy przypominały zwykłe kamienice z rzędem okien zamkniętych drewnianymi, malowanymi jaskrawymi kolorami okiennicami i dachami pokrytymi czerwoną dachówką. Zauroczył mnie niewielki Mesón „La Madre” przerobiony na typowy zajazd z czerwonymi stołami i krzesłami. Ale prawdziwy zachwyt ogarnął mnie we wnętrzu hotelu Palacio Doñana. Zacienione patio zdobiła fontanna, zaś ściany – mauretańskie łuki i zdobienia z ręcznie malowanych ceramicznych płytek. Hotel był przytulny, odcięty od jakichkolwiek dźwięków z zewnątrz. Gdy podziwiałem wnętrze, wdałem się w rozmowę i ktoś z hotelu zarekomendował mi, abym odwiedził jeden z domów pielgrzymów z Sevilli na Plaza Doñana. Budynek odnalazłem bardzo łatwo, przypominał prowincjonalną hacjendę, stał mniej więcej w połowie północnej ściany kamienic, a fasadę zdobiła nazwa miejscowości i herb bractwa: Casa Hermandad del Rocío de Sevilla. Środek zaś zdobiły wymalowane religijne freski, ale najbardziej oryginalną atrakcją było wielkie kamienne poidło dla koni. Z domu bractwa poszedłem jeszcze kawałek dalej i podziwiałem fasadę domu pielgrzymów z Huelvy. Z dzwonnicami i wieżyczkami bardziej przypominała obronną twierdzę. Błądząc w poszukiwania czegoś zimnego do picia, dotarłem na południową krawędź osady. Zasiadłem w zacienionej, przytulnej restauracji hotelu Toruño del Rocío i podziwiałem widok na Charco de la Boca – ogromny staw, w którego wodach przeglądały się różowe flamingi. Wypiłem zimny trunek i ruszyłem jeszcze dalej na zachód, aż do miejsca, gdzie na wielkiej polanie, już poza El Rocío, biegały samopas konie. Stado liczyło ponad 50 osobników. Wracając do centrum, przeszedłem obok basenu. Turkusowa woda kusiła, ale lada chwila miały przybyć pierwsze grupy pielgrzymów. Zaczynała się religijna fiesta. Rytmy flamenco Kręciłem się z aparatem, wsłuchiwałem się w muzykę i śpiewy. Huczało jak w ulu. Wszyscy odziani w odświętne stroje, na galowo, chętnie pozowali do zdjęć, zapraszali na poczęstunek, zachęcali do tańca albo po prostu rozmowy. W cieniu kolorowych markiz i kotar, w chłodnych wnętrzach kamienic kotłowali się i pielgrzymi, i ci, którzy przybyli jedynie na spektakularny finał wydarzenia. Kawiarnie i restauracje były całkowicie wypełnione ludźmi. Dorożki i jeźdźcy przepychali się wąskimi ulicami, a potem zatrzymywali się gdzieś pod zacienieniem, nie schodząc z konia, częstowani, wznosili toast. Można było godzinami błądzić w tym tłumie, obserwować i podziwiać stroje, zatrzymywać się tam, gdzie akurat grali muzykę, gdzie słychać było kroki flamenco, dłonie i obcasy butów wybijały rytm, a okrzyk „Olé!” znaczył zakończenie spektakularnej tanecznej sekwencji. Ostatni dzień, zielonoświątkowa niedziela, był dla wszystkich wydarzeniem szczególnym. Gazety podały, że zjechało tu aż milion osób. W tym czasie każde bractwo prezentowało się w drzwiach świątyni, oddając ukłon figurze Matki Boskiej. A potem, już nocą, zaczynał się prawdziwy spektakl – Salto de la Reja, czyli skok przez ogrodzenie relacjonowany na żywo w hiszpańskiej telewizji. Ubrani w białe koszule członkowie bractwa z Almonte, historycznie strażnicy sanktuarium, „porywali” wielki ołtarz z figurą maryjną i ruszali z nią w pełen chaosu, ogromnych emocji, tłumny pochód dookoła świątyni i odwiedziny u wrót domów poszczególnych bractw. Ważąca kilkaset kilogramów figura wraz z baldachimem płynęła nad głowami dziesiątek tysięcy zgromadzonych, by po wielu godzinach powrócić na swoje miejsce w świątyni. El Rocío – informacje praktyczne Dojazd Samolotem z Polski z przesiadką np. w Barcelonie do Sewilli (cena biletu ok. 600 zł w dwie strony) i dalej wynajętym samochodem. Podróż autem do El Rocío zajmuje stamtąd nieco ponad godzinę. Można także znaleźć bezpośrednie połączenie lotnicze np. do Malagi i stamtąd ruszyć samochodem – podróż potrwa wtedy ok. 3 godz. Na miejscu auto staje się jednak zbędne, a nawet kłopotliwe – ulice we wsi nie są utwardzone. Kiedy jechać Aby w pełni poczuć ducha tego miejsca, najlepiej zaplanować podróż w okresie właśnie Zielonych Świątek. Jest to święto ruchome – w 2026 r. główne uroczystości przypadają na dni 22–25 maja. Nocleg W samym El Rocío znalezienie noclegu w czasie święta graniczy z cudem, dlatego najlepiej szukać go w miejscowościach odległych do 30 min jazdy samochodem. Dobrą bazą jest Mazagón, a nieco bliżej (i drożej) Matalascañas. Ceny za noc zaczynają się od 200 zł za dwójkę za noc. Jeśli podróżujesz poza terminem pielgrzymki, możesz spróbować szczęścia w samym miasteczku, np. Hotelu Palacio Doñana z pięknym patiem w stylu mauretańskim, lub skorzystać z miejskiego kempingu La Aldea (od 320 zł za noc za domek). Warto wiedzieć Jazda konna jest tu elementem lokalnej kultury. Miejscowe stajnie oferują spokojne konie nawet dla nowicjuszy, a godzinny spacer po piaszczystych traktach to koszt rzędu 25–30 euro. Jeśli wolisz wygodniejszą opcję, możesz wynająć całą dorożkę z woźnicą za 60–80 euro. Alternatywą dla koni jest rower – wypożyczenie sprzętu kosztuje 12–15 euro za dzień, a utwardzona ścieżka prowadzi nad ocean. Źródło: archiwum NG
Ponidzie jak Toskania. Bezkresne pola, małe domki i Tatry na horyzoncie
Ten skrawek regionu świętokrzyskiego stał się mekką fotografów krajobrazu. Ponidzie to oaza spokoju.
Spis treści: Polska Toskania Polowanie na Tatry Rzepak po horyzont Koryto Nidy Ponidzie – informacje praktyczne Jadąc autem, obserwuję krajobraz za oknem: pofalowane pola są żółte od zasianego rzepaku albo zielone od wschodzących zbóż czy też pokryte długimi brązowymi pryzmami. Choć kolor pól zależy od konkretnej pory roku, to wiosną i latem jest na Ponidziu bez wątpienia najpiękniej. Polska Toskania Ponidzie często porównywane jest do Toskanii. Powód? Cóż, wystarczy stanąć na krawędzi jednego z pól w okolicach Małoszowa, albo jeszcze lepiej – w Pamięcicach – i rozglądnąć się dookoła. Jak we Włoszech długie, szerokie pola zwieńczone są tu samotnym domkiem albo niewielkim gospodarstwem. Jeśli weźmie się ze sobą aparat i sfotografuje miejsce tak, by w kadrze zamknąć wyłącznie wybrany fragment krajobrazu – mamy gotową odpowiedź. Dotarłem w okolice Czarnocina. To pierwsze z miejsc, które odwiedziłem na Ponidziu. Samochód zostawiłem na wskazanym przez znajomego fotografa miejscu – tuż na skraju sadu – i kierując się na południe, wzdłuż szpaleru drzew, doszedłem do wysokiej skarpy. Przed oczami, w dole, ukazała mi się droga. Była wąska i kręta, przecinała szachownicę pofalowanych pól. Słońce chyliło się nad horyzontem, co w efekcie nadało krajobrazowi niesamowicie wyrazistej plastyki. Ale estetycznym kluczem były tam rosochate wierzby posadzone na skraju drogi. Muszę przyznać, że jest w nich coś romantycznego. Na Ponidziu stoją sobie wzdłuż rzek i polnych dróg, na miedzach. Tworzą minimalistyczne, wręcz gotowe fotograficzne kadry. Wciąż są ogławiane – zgodnie z tradycją – czyli przycinane w taki sposób, by tworzyły pień na kształt głowy. Polowanie na Tatry Na zdjęcia w okolice Czarnocina najlepiej wybrać się w czasie wyżowej pogody. Przejrzystość powietrza jest największa, a na fotografującego może wówczas czekać nagroda. Tuż za pierwszym planem pól, tuż za drugim – z domami, sadami i pojedynczymi drzewami, wyłania się oryginalne tło w postaci skalistej ściany gór. Wystarczy użyć obiektywu o dłuższej ogniskowej i mamy obraz kompletny – łączący urok miejsca z oddalonymi o 200 km Tatrami. Zresztą Czarnocin to świetna baza wypadowa nie tylko dla fotografowania pofalowanych pól rzepaku czy Tatr. A o jakości i unikatowości tamtejszego krajobrazu niech świadczy fakt, że już w połowie XX w. w Kielcach powstał kolektyw fotografów – Kielecka Szkoła Krajobrazu. Wyspecjalizowali się w specyficznym stylu fotografowania tych ziem: krajobraz, owszem, ale najczęściej z człowiekiem i jego aktywnością w tle. Unikali pokazywania nieba, skupiając się wyłącznie na szachownicach pól, miedzach i samotnych drzewkach owocowych, końskich zaprzęgach ciągnących pług, traktorach. Dziś trudno odtworzyć tamte zdjęcia, bo maleńkich szachownic pól już w zasadzie nie ma. Zostały skomasowane, tworząc kolorystyczne monokultury. Rzepak po horyzont Taką właśnie monokulturę fotografowałem tuż przy obwodnicy Miechowa. Zjechałem na pobocze, rozstawiłem statyw, założyłem aparat. Przede mną rozciągały się kilometrowej długości, szerokie pasy żółtego rzepaku i zielonych zbóż. Niebo było w pięknym błękitnym kolorze urozmaiconym pojedynczymi pierzastymi obłokami. Obraz był wręcz bajeczny. Ponidzie najlepiej poznawać powoli, błądząc – samochodem – po wąskich dróżkach, wypatrując oryginalnych widoków. Mój ulubiony znajduje się niedaleko Głuchowa. Jadąc drogą pomiędzy polami, wjeżdżam na niewielkie wzniesienie, z którego długie, szerokie bruzdy prowadzą wzrok w kierunku pofalowanego pola – a za nim do małego parterowego domku z ceglastym dachem, który sprawia wrażenie, jakby mrugał do mnie jednym z dwóch otworów okien. Nie mniejsze wrażenie robi na mnie, i to za każdym razem, panorama roztaczająca się ze wzgórza niedaleko Stradowa. To słynne wczesnośredniowieczne Grodzisko, mekka fotografów, którzy wiosną chcą upolować klasyczny ponidzki widok: kręta biała dróżka wcinająca się w niewielkie pagórki, zielone pola i białe kwiaty drzewek owocowych. Koryto Nidy Nazwa Ponidzia wywodzi się od rzeki, która go przecina. Poskręcane, nieregulowane koryto Nidy: Białej, Czarnej i łączącej wody obydwu – już po prostu – Nidy, liczne starorzecza pozamieniane na stawy, idealne do plażowania i wędkarstwa, kajakarze na wodzie – to jedynie część uroków tego miejsca. Obszar podzielony jest na trzy parki krajobrazowe i kilka rezerwatów. Ale za pofalowany krajobraz, niewielkie, ale zazwyczaj dość ostro wznoszące się wzgórza – punkty widokowe – odpowiada to, co pod ziemią: gipsy, opoka, twarde skalne wapienie. Dzięki oryginalnej budowie geologicznej dostajemy ów nieckowaty wygląd, ale i świetne wody mineralne do picia i do kąpieli. Ich uzdrowicielska moc każdego roku przyciąga do Buska-Zdroju i Solca-Zdroju tysiące kuracjuszy z całej Europy, którzy powracają tutaj do zdrowia, przywracają blask swej urodzie i poprawiają kondycję. To tutaj znajdują się najsilniejsze w Polsce i jedne z silniejszych w Europie złoża wód siarczkowych. Najlepszą bazą wypadową do fotografowania jest Pińczów. Renesansowe miasteczko chwali się tak samo architekturą z włoskim sznytem, jak i całkowicie zielonym – zadrzewionym, miejskim rynkiem. Knajpki położone nad tutejszym zalewem zawsze kuszą perspektywą letniego wieczoru z obserwacją zachodu słońca – konkurując tym samym z widokami spod kaplicy św. Anny – wzgórza, które wraz z ruinami zamku góruje nad miastem. W chłodniejsze poranki warto tu przyjść dla zdjęć w czasie wschodu słońca. Nad doliną Nidy unoszą się wówczas malownicze mgły. Te nienachalne, nieco oniryczne ponidzkie krajobrazy mogą stanowić jedyny powód, by wybrać się tu na weekend. Ale nie muszą. Odwiedzając chociażby Muzeum Wsi Kieleckiej – skansen i park etnograficzny w Tokarni, można i fotografować, i zanurzyć się w historię regionu. XVIII i XIX-wieczna zabudowa robi wrażenie nie tylko na fotografach. Ponidzie – informacje praktyczne Dojazd Ponidzie – jego serce, czyli Pińczów, znajduje się niedaleko drogi S7 łączącej Kraków z Warszawą. Nocleg Pińczów wydaje się najlepszym miejscem na nocleg. Wszędzie stąd blisko. Świetny jest Hotel nad Starą Nidą (ok. 350 zł za dwójkę), w agroturystyce – ok. 100 zł taniej. Na uroczym zamku w Sobkowie od 300 zł za dwójkę z pełnym wyżywieniem. Jedzenie Restauracja Ponidzie w Busku-Zdroju oferuje nowoczesną kuchnię z lokalnym sznytem. Na świetną kuchnię tajską i wietnamską można się wybrać do Me Thai w Kazimierzy Wielkiej, zaś na rybkę – do Bistro Stawy. Zobacz więcej Most wąskotorówki w Stawach – świetne miejsce na zdjęcia wschodu i zachodu słońca, warto poczekać na płynących kajakarzy. Winnica Złota Wieś – można wpaść na zdjęcia i degustacje. Białe wytrawne solarisy i rieslingi – świetne. Sosna na Szczudłach w Wełczu koło Buska-Zdroju – pomnik przyrody, odsłonięte ponad 3 m korzeni funduje niecodzienny widok. Busko-Zdrój – miasto-sanatorium ze wspaniałym parkiem zdrojowym i zasobami wód leczniczych – w Sanatorium Marconi także do picia. Zalew Gacki – pięknie położony, z czystą wodą i udogodnieniami dla dzieciaków. Źródło: archiwum NG
Dahab to raj dla nurków i żeglarzy. Co jeszcze przyciąga turystów do tego kurortu?
Turkusowa woda, fantastyczne widoki i wyjątkowe towarzystwo. Dahab nieprzypadkowo uchodzi za jeden z najlepszych egipskich kurortów.
W tym artykule: Dahab – niepowtarzalne warunki do nurkowania i żeglowania Rafa koralowa w Zatoce Akaba Codzienność w Dahab Dahab – informacje praktyczne Wielkie turkusowe oko lśniło w słońcu pofalowaną taflą wody, na której unosiły się pojedyncze sylwetki nurków. Ale też tych, którzy z maską, rurką, z ciekawością, ale i z obawą zerkali pod wodę. W czeluść jednej z najbardziej niesamowitych nurkowych miejscówek. Patrzyłem na to z zazdrością i rosnącą ekscytacją. Na niewielkie wzgórze, wyrastające tuż przy morskim brzegu, wdrapałem się w klapkach i kąpielówkach. Żar lał się z nieba i chociaż wody zatoki Akaba marszczył wiatr, tu, na górze, nie było czuć jego zbawiennej mocy. Z aparatem fotograficznym przy oku wpatrywałem się w szeroki, owalny, sięgający 100 m pionowo w dół otwór przybrzeżnej rafy. Z powodu kształtu i koloru wody nazywany jest on Blue Hole – Błękitną Dziurą. Ten cud natury miał w sobie coś magicznego i magnetycznego. Każdy, kto planował nurkową wyprawę do Dahabu, za punkt honoru stawiał sobie zanurzenie się w tym miejscu. Ba, wielu przybywało na półwysep Synaj wyłącznie z tego powodu. Dahab – niepowtarzalne warunki do nurkowania i żeglowania Do egipskiego Dahabu, niewielkiej beduińskiej osady położonej godzinę jazdy na północ od słynnego Szarm el-Szejk, wcale nie miałem wielkiej ochoty przyjeżdżać. Ale mój nurkowy kumpel, Zbyszek, namawiał. Kusił perspektywą świetnych zanurzeń, ale też atmo­sferą – inną od tej w popularnych egipskich kurortach. Opowiadał o niewielkich nadmorskich osadach, klimatycznych knajpkach, spokoju i hipisowskim charakterze miejsca. Nie kłamał. Już pierwszego wieczoru, gdy w czasie odprawy siedzieliśmy w kucki na kolorowych dywanach i popalaliśmy jabłkową sziszę, poczułem, że to miejsce dla mnie. Obok nas otulone dymem z sziszy siedziały niewielkie grupy turystów, gdzieś przed nami migotały światełka latarek nurków. Brzeg morza był tuż-tuż, na wyciągnięcie ręki. Nasz przewodnik, Hakim, opowiadał o kolejnych dniach pod wodą. Ale też o sobie. Przybył tu kilkanaście lat temu z Aleksandrii. Mijały wówczas dwie dekady od czasu, gdy Synaj powrócił w granice Egiptu po wielu latach wojennej zawieruchy i konfliktu z Izraelem. Najpierw potencjał miejsca odkryli hipisi, dopiero po nich dotarli tu nurkowie. Najwięcej atutów na półwyspie miał właśnie Dahab – niewielka beduińska osada położona tuż nad brzegiem morza. Nazwa miasteczka oznacza „złoty”, a podzielone jest ono na część północną, z dawną osadą Asalah – z knajpkami i hotelikami i z urokliwą promenadą nad samym morzem, oraz część południową – z kilkoma sieciowymi hotelami i laguną, mekką miłośników windsurfingu i latawców kite. „Goa Morza Czerwonego” – trąbiły o Dahabie gazety i turystyczne przewodniki lat 90. XX w. Za tym sloganem, nawiązującym do atmosfery luzu i seksualnej swobody indyjskiej osady znad Morza Arabskiego, kryło się przyzwolenie na to, by przyciągnąć tu specyficznego turystę. Indywidualistę stroniącego od hotelowych molochów all inclusive, rozkrzyczanych dzieciaków i dudniących po nocach dyskotek. Czy czułem się kimś takim, gdy gnaliśmy na pace pikapa, w kurzu i słońcu na pierwszą nurkową miejscówkę? Trochę tak. Długowłosi, wyluzowani egipscy kierowcy, nie mniej swobodni divemasterzy – podwodni przewodnicy, wszyscy w kolorowych czapeczkach i barwnych tiszertach, wpisywali się w ten obraz. Po niespełna pół godzinie jazdy wysadzili nas tuż obok Blue Hole, ale pierwszego nurka miałem wykonać w oddalonych kawałek dalej „dzwonach” – El Bells. Dookoła mieliśmy pustkę: spalone słońcem, pomarańczowo-brązowe skały, piach i kurz. Obok tego tafla wody niczym lustro Alicji, za którym wkracza się do innego świata, do krainy czarów. – Z Blue Hole nie ma żartów – ze śmiertelną powagą mówił Hakim, gdy szykowaliśmy się do zejścia pod wodę. A mnie przed oczami stawały tablice przymocowane do skały tuż przy nurkowisku. Upamiętniały tych, którzy zlekceważyli niebezpieczeństwa miejsca. Byliśmy więc wyjątkowo skupieni. Wszelkie żarty skończyły się, gdy usiedliśmy na skale w „bellsach”. Potem trzeba było spuścić nogi do wody i zanurzyć się… głową, pionowo w dół. – Plecami do skały, a potem, gdy zobaczysz niewielki skalny łuk – odwróć się o 180 stopni i przepłyń pod nim – cierpliwie tłumaczył mi Zbyszek. – I tam na mnie poczekaj. Zakryła mnie woda, swobodnie opadałem wzdłuż skalnej szczeliny, sprawdzając na zegarku głębokość. Zanurzaliśmy się dość szybko, w grupie, wyposażeni w dodatkowe butle. Skupieni, ale zrelaksowani, próbując zużyć jak najmniej gazu. Gdy na mierniku pojawiła się informacja: „26 metrów”, zobaczyłem wspomniany łuk, za którym otworzyła się błękitna otchłań. Czekałem na Zbyszka i dalej, w niewielkim prądzie popłynęliśmy już razem – wzdłuż ściany. Po chwili podziwialiśmy kolorową rafę i biało-pomarańczowe błazenki buszujące w ukwiałach. Dotarliśmy do tzw. ogrodu – zagłębienia w koralowcach Błękitnego Oka, ulubionego miejsca tych, którzy trudy nurkowania w pełnym akwalungu zastępują swobodą zestawu ABC – maski, rurki i płetw. Nurkowaliśmy dalej. Na głębokości 57 m skontrolowaliśmy ilość gazu w butli, a proste zadanie matematyczne, które wymyślił nasz divemaster, miało sprawdzić, czy nadal potrafimy trzeźwo myśleć. Przed nami stała perspektywa przepłynięcia pod łukiem – kilkanaście metrów w tak zwanym dachu, czyli ze skałą nad głową, bez możliwości wypłynięcia. Już po drugiej stronie, z odrobiną ekscytacji, ale w spokoju, przestrzegając zasad dekompresji, z przystankami dyktowanymi przez akwalungowy komputer, wynurzaliśmy się w kierunku słońca. Rafa koralowa w Zatoce Akaba Zatoka Akaba, głęboka na 1700 m, długa na 180 km i wąska średnio na 20 km – dzieli swoje skarby pomiędzy Egipt, Izrael, Jordanię i Arabię Saudyjską. W ciepłych i bardzo słonych wodach wykształciła się rafa, którą buduje 265 gatunków korali, w tym 150 twardych koralowców, z czego 23 to endemity Morza Czerwonego. To, co odróżnia tutejszą rafę np. od tej okalającej Australię, sprowadzić można do jednego zdania: odporność na wahania temperatur. I jeśli australijskie koralowce bieleją, umierając w wyniku podnoszenia się temperatury wszechoceanu, to te z Morza Czerwonego, a szczególnie z zatoki, mają się nieźle. Prawdopodobnie pozostało więc jeszcze trochę czasu, by je ochronić przed klimatyczną zagładą. Morze Czerwone to swoiste laboratorium i bank genów tych koralowców, które są bardziej odporne na zmiany klimatu. Dlatego trwają prace, by region wpisać na listę światowego dziedzictwa UNESCO i tym sposobem objąć go dodatkową ochroną. Miejsce jest dość odludne. Parę nadmorskich osad, małe kurorty ze szkołami nurkowania. Poza tym wielka pustka, w którą idealnie wpisuje się Blue Hole. Porównanie jej czeluści do turkusowego oka jest nieprzypadkowe. Synaj już 6 tys. lat temu był miejscem wydobycia cennych turkusów. Codzienność w Dahab Poranna kawa, śniadanie złożone z grubych naleśników z dżemem i jogurtem. Potem przegląd sprzętu, pakowanie pikapa i w drogę. Po pierwszym nurkowaniu przerwa – leżakowanie, popijanie wody, rozmowy albo czytanie książki, gry planszowe. Potem drugie zanurzenie. W międzyczasie jakaś przekąska na ciepło, czasem spacer na punkt widokowy. Tak wyglądał nasz każdy dzień podczas tygodniowego pobytu w Dahabie. Tę rutynę przerywaliśmy jedynie nocnym nurkowaniem na „miejskiej” plaży zwanej Lighthouse Reef. Przy dobrej przejrzystości wody miało się wrażenie, że jakby się było zawieszonym w próżni. Uwielbiam nurkować w ciemności, bo nocą widać… więcej kolorów! Tak! Mocna latarka oświetla rafę i tym samym redukuje efekt niebieskiego filtra, który w ciągu dnia funduje nam woda. Alternatywą dla nocnych nurkowań były wystawne kolacje w lokalnych knajpkach. Kuchnia w Dahabie na przestrzeni lat wyewoluowała w stronę specyficznego fusion, łącząc smaki Maghrebu, Bliskiego Wschodu i europejskich krajów Morza Śródziemnego. Efekty bywają zaskakujące! Czasem więc zamiast morza decydowaliśmy się na jego owoce. Najlepiej z grilla! Dahab – informacje praktyczne Dojazd i nocleg Najlepiej wybrać się czarterem z którymś z biur podróży. Siedmiodniowy pobyt w hotelu z dwoma posiłkami i przelotem z Polski, w listopadzie, to wydatek ok. 2 tys. zł na os. Można też rezerwować noclegi samodzielnie. Od ok. 400 zł za dwójkę za tydzień ze śniadaniem. Dolot do Szarm el-Szejk to wydatek od 1 tys. zł w obie strony. Stamtąd shuttle bus do Dahabu za 60 zł w jedną stronę. Lot na Synaj trwa ok. 4,5 godz. Jedzenie Najczęstszą opcją są posiłki w hotelu. Jeśli nie, to tanio i dobrze zjemy też „na mieście”: śniadanie kosztuje ok. 8 zł, woda mineralna – 2 zł, kawa – 4 zł, frytki – 7 zł, spaghetti – 11 zł, pizza – 20 zł, tadżin z rybą – 25 zł, zestaw owoców morza – 50 zł. Na kolację w grupie polecam droższą, ale znakomitą restaurację Zanooba Slow Cooking; oferuje zestaw od 50 zł za osobę. Nurkowanie Polecam agencję Bedouin Divers. 6-dniowy pakiet nurkowy (dwa zanurzenia dziennie) to wydatek od 180 euro w górę, a od 210 euro z wypożyczeniem pełnego ekwipunku. Świetnie, gdy centrum w cenie oferuje transport z hotelu na miejscówki i z powrotem. Jeśli jedziesz pierwszy raz, warto przejść kurs PADI Open Water Diver. Od ok. 300 euro, pozwala na nurkowanie do 18 m. Planując nurkowanie, koniecznie trzeba wykupić ubezpieczenie dla nurków. Polecam DAN; 130 zł na tydzień. Park Narodowy Ras Muhammad Na południowym koniuszku Synaju. Jest tu jedna z najpiękniejszych raf koralowych na świecie. Źródło: National Geographic Traveler
Słowacki Raj to perła w koronie atrakcji naszego południowego sąsiada. Jakie szlaki tu na was czekają?
Słowacki Raj jest częścią łańcucha Słowackich Rudaw. Na turystów czeka tu 300 km szlaków pieszych i 150 km tras rowerowych. Co warto zobaczyć w Słowackim Raju?
W tym artykule: Słowacki Raj – zielony szlak Misowe Wodospady Kolejne wodospady Słowacki Raj czy Góry Straceńskie? Doliny Słowackiego Raju Atrakcje okolic Słowackiego Raju Słowacki Raj – informacje praktyczne Poranek na kempingu Podlesok w Hrabušicach na Słowacji był nieco mglisty i chłodny. Wprawdzie mieliśmy środek lata, ale rozgwieżdżone minionej nocy niebo wskazywało, że pobudka będzie wymagająca. I była, a wymagała przede wszystkim wyjścia z ciepłego namiotu, zagotowania wody na kawę i przygotowania czegoś na ząb. Dodatkowo trzeba było się nieco pospieszyć, bo imponująca ilość namiotów rozbitych dookoła wróżyła tłok na szlaku. A ten – jak się później okazało – mógł stwarzać niebezpieczeństwo. Przed wejściem na szlak czuliśmy z Dorotą pewną tremę. Naczytałem się różnych relacji z wypadów do Słowackiego Raju. Gdy mój kumpel – dowiedziawszy się o naszych planach – pokręcił głową i skwitował krótkim „nooo, nooo”, a potem zażartował i poradził: „zabierzcie raki” – poczułem obawę. A ta zaczęła rosnąć. Gdy dzień wcześniej siedzieliśmy pochyleni nad mapą, palcem rysowaliśmy po jej śliskiej powierzchni plany, to ów palec jakoś sam unikał tych nazw, które w przeczytanych opowieściach brzmiały... no właśnie. Strasznie? Ale przecież strach ma wielkie oczy! Słowacki Raj – zielony szlak – Jeśli nie będzie nam się podobało, to przynajmniej zaliczymy największą atrakcję parku Słowacki Raj – Dorota racjonalizowała decyzję, by na pierwszy raz wybrać się doliną Suchá Belá. Najbardziej popularna, relatywnie krótka, bo samo przejście jednokierunkowego zielonego szlaku – od dołu do góry – nie powinno zająć więcej niż 2 godz. Nie powinno, ale wszystko zależy od ilości turystów oraz zasobów posiadanej odwagi. Szlak startował tuż obok kempingu, więc nie traciliśmy czasu na dojście. Wędrując dnem potoku, który tamtego lata nie toczył zbyt dużej ilości wody, a potem wchodząc na drewniane, poziomo ułożone nad lustrem wody śliskie drabiny, zaczęliśmy przeczuwać, co nas czeka. Dolina zwężała się, mijaliśmy połamane i zwalone drzewa, których nikt tu nie usuwa – no chyba że tarasują przejście. Było coraz bardziej ślisko. Większą uwagę zwracaliśmy na to, jak idziemy, niż na to, co dookoła. Na szczęście byliśmy tylko we dwójkę, więc od czasu do czasu, nie blokując szlaku, zatrzymywaliśmy się i rozglądaliśmy. Mijały kolejne chwile. Gdy zaczął nas ogarniać huraoptymizm, bo z wycieczki popularnym szlakiem wykuwał się romantyczny spacer we dwoje, dotarliśmy do miejsca, w którym przywitał nas gwar. Misowe Wodospady – Misiowe Wodospady – przeczytała Dorota na tabliczce informacyjnej. A potem sprostowała: – Misowe to chyba od mis, co? Cóż, pytanie zostało bez odpowiedzi. Mój wzrok lizał teraz wysoki na blisko 30 m – to dziewięć pięter – system stalowych drabin praktycznie w całości wypełniony ludźmi, którzy umilali sobie czas rozmowami i dowcipkowaniem. Stali na metalowych platforemkach albo wprost na stopniach drabin, trzymając się kurczowo stalowych łańcuchów. Ktoś tam na górze bał się iść dalej, wyżej, a reszta ekipy próbowała go przekonywać do zrobienia kolejnego kroku. Powstały w ten sposób korek miał jedną zaletę. Czekając, można było zasięgnąć języka. Spokojnie poprzyglądać się sporych rozmiarów kamiennym misom, do których przy wysokiej wodzie z impetem zwalał się potok. Wody było niezbyt dużo, jak na standard tego miejsca. Przynajmniej tak twierdziły osoby, które stały przed nami, gdy dołączyliśmy w końcu do wesołej gromady. Zaczęło się mozolne wspinanie: krok, drugi, chwila odpoczynku i kolejny. Platforma, stroma drabina. Umknęła gdzieś cała ta obawa, strach, to gromadne oczekiwaniu odczarowało nieco miejsce uznawane za najbardziej wymagające w całym Słowackim Raju. Trudności, wysokie drabiny zostały oswojone. Kolejne wodospady Szlak oferował nam kolejne atrakcje z nutką adrenaliny. I kolejne korki. Przecisnęliśmy się przez wąską skalną gardziel. Na prawie tak samo słynnym co misy punkcie, Okienkovým Vodopádzie, znów zastaliśmy zatamowany ruch. Blisko 12-metrowej wysokości wodospad wymagał od nas przejścia bardzo długą położoną drabiną przez skalne okienko. Na prawo lały się potoki wody. To był bez wątpienia jeden z najbardziej malowniczych fragmentów trasy. Ostatnim wyzwaniem był Korytový Vodopád. Pokonawszy blisko 4 km, dotarliśmy do drogowskazu. Z jednej strony zachęcał do kolejnych atrakcji, z drugiej wskazywał żółty, a potem czerwony szlak, wprost na kemping. Nieopodal drewnianej wiaty postanowiliśmy rozbić tymczasowe obozowisko i zjeść to wszystko, co zabraliśmy ze sobą. Przed nami kolejne grupki turystów kierowały się w drogę powrotną. Cześć z nich skusiła się na dość drogą ofertę wypożyczenia roweru i wygodnie zjeżdżali w dół. Cóż, 3,5-kilometrowy powrót niezbyt interesującą poznawczo okolicą okazał się najnudniejszym fragmentem dnia. Słowacki Raj czy Góry Straceńskie? Co powiecie na nazwę „Góry Straceńskie”? To nie mój pomysł, ale uznanego polskiego geografa Jerzego Kondrackiego, który w swojej regionalizacji tak właśnie ochrzcił góry Słowackiego Raju. Ale Słowakom ta nazwa się nie podobała. Zwłaszcza że wielki, pocięty krasowymi dolinami płaskowyż jest jedną z największych górskich atrakcji kraju, więc to „rajskie” nazwanie brzmi lepiej. I dumniej. A poza tym to mnisi – kartuzi, którzy na przełomie XIII i XIV w. założyli tu klasztor (dziś to miejsce nazywamy Kláštorisko) – posługiwali się w swych księgach niewzbudzającym wątpliwości określeniem paradisus. Mimo przestrzegania bardzo surowej zakonnej reguły malownicza okolica musiała wywołać u nich takie, a nie inne skojarzenia. Oficjalnie nazwa pojawiła się w 1921 r. w czasopiśmie „Piękna Słowacja”. Wcześniej lokalny działacz, aktywista, taternik i narciarz Martin Róth próbował przejść całą dolinę Suchá Belá. Bez drabin było to niemożliwe, a śmiałek utknął nomen omen przy „misach”. Dopiero zimą 1910 r. ekipa Alexandra Mervaya pokonała cały wąwóz, który w 1957 r. został udostępniony turystom. Park narodowy ustanowiono dopiero w 1988 r. Doliny Słowackiego Raju Dziś „rajskich” dolin do zwiedzania jest osiem. Ta, którą pokonaliśmy jako pierwszą, posiada największe walory łączące przygodę, widowiskowość i czas przejścia. Nie da się tu zbytnio zmęczyć i na krótki weekendowy wypad, gdy park narodowy nie jest celem samym w sobie, nadaje się najlepiej. Drugą, która skusiła nas opisem i perspektywą pięknych widoków, była ta prowadząca przez Przełom Hornadu. Niebieski dwukierunkowy szlak był znacznie dłuższy i poświęciliśmy cały dzień, by go pokonać. Ciśnienie podniósł nam już sam początek szlaku. Pokonanie przymocowanych do wapiennej ściany metalowych podestów – stupaček – rosnąca ekspozycja, a w dole całkiem spory potok i perspektywa spotkania innych turystów idących z naprzeciwka sprawiały, że trudności Železnych Vrát pokonaliśmy błyskawicznie. Nie wyobrażałem sobie, jak mogłaby tu wyglądać mijanka: wąski podest, wysokość, dość luźny łańcuch i wystraszony turysta. Dzień żegnaliśmy na jednym z najwspanialszych punktów widokowych górującym blisko 150 m nad doliną. Tomášovský Výhľad jest skalną platformą, z której rozpościera się panorama parku, zaś przy dobrych warunkach panorama Tatr. Miejsce upodobali sobie słowaccy wspinacze, wytyczając tu dziesiątki dróg wspinaczkowych. Turyści zostają tu na piknik i podziwianie zachodu słońca. Atrakcje okolic Słowackiego Raju Okolice Słowackiego Raju również można nazwać rajskimi – u wrót parku sporo jest atrakcji. My wybraliśmy te miejskie. Sobotnie popołudnie po wyjściu z doliny Suchá Belá spędziliśmy w oddalonej od kempingu o kwadrans jazdy samochodem Lewoczy. Miasteczko, jedno z najbardziej uroczych w Słowacji, wraz z pobliskim Spiskim Zamkiem zostało wpisane w 2009 r. na listę UNESCO. Świetnie odrestaurowane, z malowniczym rynkiem i słynną klatką na czarownice jest zazwyczaj pomijane – bo gdzieś z boku Tatr, bo kawałek od nowej autostrady. Bo w końcu jakoś przyćmione przez Spiską Sobotę – kiedyś samodzielne miasto, dziś dzielnicę Popradu odwiedzaną przy okazji pobytu w parku wodnym Aqua City. Pomijane niesłusznie, a żeby się o tym przekonać, wystarczy pospacerować po rynku – jednym z największych we wschodniej Europie. Zajrzeć w okna kamienic, z których kilka pamięta czasy XIV i XV w., gdy zyskały gotyckie zdobienia, oraz do monumentalnej bazyliki Świętego Jakuba. Gdy tam wchodziliśmy, w myślach szykowałem niespodziankę dla Doroty. Rodowita krakowianka nie spodziewała się, że zobaczy gotycki ołtarz, bardzo przypominający ten z bazyliki Mariackiej. Historię Pawła z Lewoczy, rzeźbiarza i autora tego najwyższego na świecie gotyckiego ołtarza, opowiedziałem jej, gdy po odwiedzeniu bazyliki i spacerze po mieście siedzieliśmy w restauracji U Leva. Przez okno lśnił w zachodzącym słońcu lewocki rynek, z talerza zniknęła właśnie bryndzová zupa, zaś lada chwila miały się pojawić halušky – tradycyjne słowackie danie, nieco zapomniane i trochę wyparte przez mało paradny smażony ser z frytkami. W mojej opowieści Mistrz Paweł – jak mówią o nim Słowacy – jawił się jako uczeń Wita Stwosza, możny artysta i kupiec handlujący winem. Mało o nim wiemy, bo pożar miasta w połowie XVI w. zniszczył większość dokumentów źródłowych. Jedno jest pewne: styl rzeźbiarski miał tak podobny do szkoły Stwosza, że trudno mieć wątpliwości co do bliskich związków Pawła, Wita, Lewoczy i Krakowa. Słowacki Raj – informacje praktyczne Dojazd Najlepiej samochodem, kierując się na Hrabušice i dalej na kemping Podlesok. Z Krakowa to ok. 190 km, po drodze można się zatrzymać i zwiedzić partnerskie miasto Lewoczy, jakim jest Stary Sącz. Parking u bram parku kosztuje 5 euro za dzień. Noclegi Kemping Podlesok to najlepsza baza wypadowa. Pobyt kosztuje 155 zł za weekend dla 2 osób we własnym namiocie. W cenie jest wejściówka do parku oraz ubezpieczenie. W okolicy znajduje się mnóstwo kwater prywatnych, dwójka na weekend to wydatek od 130 zł, bilet w cenie. Jedzenie Przy kempingu oraz w Hrabušicach znajduje się kilka restauracji i barów. Polecam Poniklec, serwują dobre słowackie jadło. W Lewoczy warto zjeść U Leva i w Planéta Levoča. Główne danie z zupą, piwem i deserem to wydatek ok. 60–70 zł. Wejście do Parku Narodowego Słowacki Raj Darmowe dla osób nocujących w regionie. Bilety całodniowe: 4 euro za wejście do wąwozu Suchá Belá, 3 euro za wejście do pozostałych wąwozów. Dzieci do 6. roku gratis, młodzież do 15. roku – 1 euro mniej. Rowery Warto się wybrać na trasy rowerowe. Informacje i mapy dostaniecie w centrum informacji Chata na Rázcestí w Spišskich Tomášovcach. Za wypożyczenie roweru górskiego zapłacicie 20 euro za dzień lub 4 euro za godzinę. Rower elektryczny to wydatek odpowiednio 40 euro za dzień lub 30 euro za 4 godz.
Chorwacja na wakacje – dlaczego warto tam pojechać?
Niezwykłe archipelagi wysp, imponujące wodospady, klify wrzynające się w szmaragdowe morze. Chorwacja to gotowa scenografia filmowa.
W tym artykule: Chorwacja – co warto zobaczyć? Chorwacja – gdzie jechać? Plaże w Chorwacji Marzymy o niej już w samochodach, pędząc nowo powstałymi autostradami, którymi większość z nas dociera na chorwackie wybrzeże. Byle krócej, byle już być! Nikomu ani w głowie zatrzymywać się po drodze. Na nocleg? Po co? Na zwiedzanie? Niby czego? W ten sposób większość z obojętnością mija perłę chorwackiego interioru – Zagrzeb. Podróż poślubna: gdzie warto pojechać na miesiąc miodowy? 10 miejsc za granicą, które cieszą się dobrymi opiniami wśród nowożeńców Podróż poślubna za granicą? Poznaj ranking 10 miejsc – od Dubrownika po Mykonos – idealnych na wypoczynek dla świeżo upieczonych małżonków. Bo cóż może być ciekawego w podobnej do austriackiego Salzburga stolicy kraju? A może chociażby największa w Chorwacji katedra z wysokimi na ponad 100 m wieżami. Albo Muzeum Etnograficzne z obłędną kolekcją braci Seljanów, XIX-wiecznych podróżników porównywanych do samego Marca Pola. Umykają nam też pałacowo-ogrodowa dzielnica zwana Podkową Lenuzziego i zakupy na urokliwym deptaku, ul. Ilica. Mówią o Zagrzebiu, że jest jak Rzym, wszystkie autostrady w kraju prowadzą właśnie tutaj. W drodze nad morze warto przemyśleć przystanek, tym bardziej że miasto ma ofertę kulturalną z tak zwanego wysokiego C. Bo i obfita, i na wysokim, artystycznym poziomie. Pierwsze miejsce, w którym gasną silniki naszych samochodów, to Jeziora Plitwickie. I dobrze – wpisane na listę UNESCO tworzą najstarszy park narodowy kraju. Obłędne kaskady, wapienne skały, ten zapierający dech kolor wody! A gdyby tak zaryzykować i przed wylądowaniem na plaży zahaczyć jeszcze o inne przyrodnicze cuda? Jest o co. Mamy do wyboru rzekę Krka z rejsami wokół wysepki z monastyrem Visovac. Albo zjawiskowe kaniony w Parku Narodowym Paklenica, największym w południowej Europie regionie wspinaczkowym. To tu kręcono filmową adaptację przygód Winnetou. Wodne atrakcje Chorwacji i szczyty Welebitu z powodzeniem udawały plenery północnej Ameryki. Wakacje w Chorwacji: wszystko, co musisz wiedzieć! Planujesz wakacje w słonecznej Chorwacji? Oto, co warto wiedzieć, by podróż do niej była udana, a cały pobyt niósł ze sobą niezapomniane chwile. Chorwacja – co warto zobaczyć? Chorwaci przekonują, że lepiej przyjechać do nich niż do Włoch. Bliżej, a i tak większość miast wybrzeża ma mocno włoski charakter. I trudno z tym dyskutować. Zjeżdżając na Istrię, półwysep w kształcie serca leżący na północy, z miejsca potykamy się o atrakcje o rzymskim rodowodzie. W każdym przewodniku traficie na informacje o tym, że to Rzymianie zdobyli, wybudowali, stworzyli. A potem Wenecjanie zmienili, dobudowali, ozdobili i tak dalej. Pula, najstarsze miasto na wschodnim Adriatyku, nazywana jest wręcz małym Rzymem. To w Chorwacji znajduje się trzeci najlepiej zachowany amfiteatr świata, słusznie uznawany za jedną z najważniejszych atrakcji tej części wybrzeża. Nie dziwi, że taki Rovinj – jedno z najpiękniejszych miast na Istrii, ze wspaniałymi nadbrzeżnymi kamienicami – zamieszkuje mniejszość włoska. Z Rovinja warto się wybrać na rejs Kanałem Limskim, niczym norweski fiord wcinającym się w głąb lądu. Patronem miasta jest św. Jerzy, który – jak mówi legenda – zasłynął tym, że zabił smoka. I tu ponownie wkraczamy w świat filmu: zabytki m.in. Szybenika, Splitu, Dubrownika i Trogiru zagrały Siedem Królestw w „smoczym”, piątym sezonie świetnego serialu Gra o tron. Pozostając na Istrii i wciąż we włoskich klimatach, zajrzeć warto do Rjeki, największego miasta półwyspu, chociażby po to, by odwiedzić chorwacką krzywą wieżę. Na koniec zameldować się w miasteczku Hum i poznać jego wszystkich mieszkańców. Bez obaw, nie będzie to trudne. W tym najmniejszym mieście świata mieszka 17 osób. Chorwacja – gdzie jechać? Jeśli ktoś zadecydowałby się pozostać na kontynencie, zamiast chować się w uroczych miasteczkach Korčuli, Hvaru, Krk czy innych chorwackich wysp, będzie musiał poddać się nie lada wyborom. Bo na odcinku ok. 600 km z Istrii do Dubrownika czeka naprawdę mnóstwo miejsc wartych uwagi. Kawałek dalej na południe miniemy Trogir, którego obsadzona palmami nadmorska promenada to kwintesencja Chorwacji. Grzech tu nie przysiąść w zachodzącym słońcu w jednej z kawiarni i nie napić się czerwonego dingača, najlepszego chorwackiego wina rodem z rozgrzanych skalistych ziem półwyspu Pelješac. Albo schłodzonego, orzeźwiającego pošipa, perły w koronie białych win, wprost z Korčuli, wyspy Marca Pola. Do tego aż się prosi coś na ząb, np. pastę posypaną świeżą, startą truflą. W końcu do Buzet, światowej stolicy trufli, całkiem niedaleko. Na mały głód można też posmakować świeżej bagietki z ajwarem – pastą z papryki, pomidorów, bakłażanów, czosnku na octowej zaprawie. Albo risotta z czarnego ryżu z krewetkami. Do wina świetnie nada się pršut – suszona szynka z pobliskiego Drniša, albo i aromatyczny paški sir z wyspy Pag. A jeśli kto solidnie głodny, niech zamówi grillowaną rybę albo brudet – gulasz rybny. Palce lizać. Pociąg z Polski do Chorwacji jeszcze w tym roku. Znamy trasę Jak podróżować do Chorwacji? Niewykluczone, że już niebawem wczasowicze będą mieli do wyboru bezpośrednie połączenie kolejowe. Plaże w Chorwacji Split może nieco odstraszyć – przemysłowy charakter przedmieść nie wróży nic dobrego. Warto tu jednak wdepnąć dla nadmorskiej promenady i kolejnej rzymskiej pamiątki – monumentalnego pałacu Dioklecjana z IV w., w którym cesarz dokonał swojego żywota. To ostanie tej wielkości miasto na turystycznej mapie kraju, dalej przed nami już tylko morze i urocze niewielkie miasteczka. Na pierwszy ogień – riwiera Omiš z kameralnymi plażami Duće, Nemira, Stanići czy Medići. Dalej ulubiona przez Polaków Makarska słynąca z plaż zasypanych drobnym żwirem. Choćby tych z okolic osady Brela, z poskręcanymi, pachnącymi sosnami, krystaliczną wodą i dość imprezowym charakterem. Jeśli ktoś szuka miejsc ustronnych, bez tłoku – niech się nawet tutaj nie zatrzymuje. Znudzonym plażowaniem, ale sprawnym kierowcom polecam wycieczkę samochodową na wysokość prawie 2 tys. m, najwyżej poprowadzoną trasą w Chorwacji na szczyt Sveti Jure (1762 m n.p.m.), skąd rozpościera się jedna z najpiękniejszych panoram Adriatyku i wysp. A mniej odważni i bardziej niecierpliwi mogą od razu kierować się na południe, do Dubrownika, perły Adriatyku, jednego z najpiękniejszych miast basenu Morza Śródziemnego. Nim jednak tam dotrą, niechaj przystaną na chwilę na półwyspie Pelješac, w miasteczku Ston, i spróbują świeżych ostryg i muli. Prócz uciech dla podniebienia można tu sobie zafundować oglądanie „europejskiego muru chińskiego”, długiego na blisko 7 km, najdłuższego w Europie muru obronnego, opasującego dwa miasteczka. Dubrownika nie trzeba nawet zwiedzać, wystarczy tu być. Można całe dnie spędzać na pobliskiej, uroczej wysepce Lokrum, spacerując po ogrodzie botanicznym, kąpiąc się nago, ale i tak po południu każdy wyląduje na starym mieście. Wycieczka okalającymi je monumentalnymi murami obronnymi to punkt obowiązkowy. Tak samo jak łyk wody z fontanny Onufrego i wypowiedzenie życzenia, które jak niesie wieść, ma szansę się spełnić. Mogę całe dnie wałęsać się wąskimi uliczkami, wspinać schodami, gapić się na Pałac Rektorów i wypatrywać w dziurze muru flotylli okrętów, z czasów kiedy Dubrownik był – obok Wenecji i Ankony – centrum handlowym na Adriatyku. Za to późnym popołudniem lubię usiąść na schodach kościoła św. Błażeja, naprzeciwko pięknego XVI-wiecznego pałacu Sponza. Rozgrzane białe wapienie z Korčuli, z których zbudowano miasto, są wtedy wciąż ciepłe, a nad murami powoli zapada zmrok. Myślę sobie wówczas, że gdybym był Chorwatem, miałbym niejeden powód do dumy. Dumny byłbym i z krawatów, które pochodzą z mojej ojczyzny, z długopisów wymyślonych przez mojego krajana, Josifa Peknalę, i spadochronów powstałych z pomysłu urodzonego w Sibeniku Fausta Vrančicia. Z podróży Marca Pola, wynalazków Nikoli Tesli i narciarskich osiągnięć Janicy Kostelić. Z pysznego burka – eksportowej przekąski, i psów dalmatyńczyków. Mówi się, że nazwa szwajcarskiej czekolady Milka to dowód miłości założyciela fabryki, Philippe’a Sucharda, do chorwackiej sopranistki, Milki Terniny, która z końcem XIX w. podbijała europejskie opery. I jeśli nawet tak nie było, nawet jeśli to tylko plotka, to czy nie jest to słodka historia? Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – 50 miejsc w Europie” (nr 02(03)/2020). Albania na wakacje. Oto miasta, dla których warto odwiedzić ten niewielki kraj na Bałkanach Tirana pławi się w kolorze, Berat uwodzi orientalną aurą, Riwiera pulsuje energią, gwarem i światłem. Albania wita turystów z otwartymi ramionami. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dc461001fd50152c7da195a5ac98c3f1d9f311c2-92f7309.jpeg" width="938" height="625" alt="Albania: miasta, które warto odwiedzić podczas wakacyjnego wyjazdu. Sprawdź, co zobaczyć [atrakcje, ciekawostki, zabytki]" title="Albania: miasta, które warto odwiedzić podczas wakacyjnego wyjazdu. Sprawdź, co zobaczyć [atrakcje, ciekawostki, zabytki]" />
Wstawiasz zdjęcia z podróży? Sprawdź, czy nie łamiesz prawa. Oto 12 miejsc, których nie wolno fotografować
W każdym razie nie wolno publikować ich zdjęć bez pozwolenia. Jeśli więc masz konto na Facebooku, Instagramie czy Twitterze i uwielbiasz chwalić się zdjęciami, upewnij się, czy nie łamiesz prawa.
Planujesz wyjazd fotograficzny? Koniecznie sprawdź, jakie przepisy obowiązują w wybranym miejscu. Warto wydrukować sobie w języku danego kraju podstawę prawną i w przypadku kłopotów – powołać się na nią. Wolność panoramy - nie wszędzie! Trzeba pamiętać, że bardzo ważna jest tzw. „wolność panoramy” – to prawo obowiązujące np. Polsce, Niemczech, Szwajcarii, Norwegii i Turcji. Pozwala na fotografowanie i swobodną publikację zdjęć – także komercyjną np. na Facebooku czy Instagramie, w reklamie produktów i firm – przedstawiających zarówno prywatne, jak i publiczne budynki, dzieła sztuki, pejzaże. Ale pod jednym warunkiem: jeśli obiekty są elementem szerszej panoramy, widoku, przestrzeni publicznej. Prawo to jednak nie działa m.in. we Francji, Włoszech czy na Ukrainie, w Nepalu, Mongolii, Jordanii i Indonezji. Inaczej jest w USA, Rosji, Argentynie, gdzie wolność panoramy nie dotyczy publicznych wnętrz i wyklucza dzieła sztuki. Za to swobodnie można fotografować publiczne wnętrza w Australii, Wielkiej Brytanii czy Indiach – tu obostrzenia dość często dotyczą np. czasowych wystaw czy w ogóle wystaw obrazów, rzeźb. Tyle teorii. W praktyce może być jednak inaczej. W praktyce... W Błękitnym Meczecie w Stambule nie miałem szans fotografować, ale już w Hagia Sophia – obecnie muzeum – mogłem to robić do woli. Również na krakowskim Wawelu fotografujący muszą mierzyć się z bezprawnym zarządzeniem dyrekcji zakazującym fotografowania i publikacji zdjęć. Informacyjny chaos, prawda? Na dodatek wykorzystanie zdjęć, np. na prywatnym blogu, na którym są reklamy, może być uznane za użycie komercyjne. Możemy wówczas narazić się na konsekwencje prawne i finansowe. Wiele znanych budowli na całym świecie chroni prawo autorskie twórców – architektów – i wszelkie formy publikacji potrzebują tzw. property release, czyli pisemnego pozwolenia, zazwyczaj płatnego. Fotografować na prywatne potrzeby można prywatne budynki – także te z tabliczką „zakaz fotografowania”, który to zakaz jest raczej wolą właściciela niż prawem. Warunek jest jeden: zdjęcia robimy z przestrzeni publicznej (np. z ulicy, wzgórza etc.), a nie z prywatnego terenu. Miejsca w Polsce, w których obowiązuje zakaz lub ograniczenie fotografowania, to zazwyczaj instalacje militarne, fabryki zbrojeniowe czy o kluczowym znaczeniu strategicznym – tamy, niektóre mosty. Bez pytania o zgodę można fotografować na dworcach kolejowych. Umownie Prócz praw pisanych istnieją też te wynikające z ograniczeń religijnych czy tradycji. Każdy fotograf wie, że w krajach muzułmańskich nie można fotografować ludzi. Mam z tym różne doświadczenia: w Pakistanie reakcje były dość gwałtowne – lepiej było nie wyciągać aparatu. W Egipcie – nie miałem z tym problemu. W Iranie – jeśli tylko w kadr nie weszły kobiety – nikt nie zwracał na mnie uwagi. Rajem dla portrecistów jest buddyjska Sri Lanka czy Wietnam. Tam ludzie uśmiechają się i dziękują za zdjęcia! Jedyny wyjątek – słynni rybacy łowiący na palach u wybrzeży Sri Lanki. Zdecydowanie oponują. Fotografując ludzi i myśląc o sprzedaży zdjęcia, potrzebujesz podpisa­nego przez nich tzw. model release, czyli pisemnego pozwolenia na takie działanie. Zdjęcia grup osób w miejscach publicznych możesz swobodnie publikować na blogach. Ważne, by kontekst fotografii nie był dla nich krzywdzący czy obraźliwy. Dlatego fotografuj z głową! Warto sprawdzać Jeśli chcesz być pewien, że niewinne fotografowanie nie skończy się otrzymaniem rachunku na wiele tysięcy euro – zajrzyj na stronę wiki.gettyimages.com i sprawdź, co można, a czego zabrania się fotografować, publikować i wykorzystywać komercyjnie. Zobacz miejsca, w których obowiązuje zakaz fotografowania >>> Tekst: Piotr Trybalski
Zwiedziliśmy Hawanę w 48 godzin. Sprawdź, jak najlepiej wykorzystać ten czas
Co warto zobaczyć, a co z czystym sumieniem ominąć? Gdzie spać, gdzie jeść? Podpowiadamy, jak zorganizować satysfakcjonującą, dwudniową wycieczkę do stolicy Kuby.
Hawany są dwie. Aby zobaczyć tę pierwszą, wystarczy zamknąć oczy. Pojawi się pełna blichtru, pachnąca perfumami Channel, lśniąca lakierem sunących szerokimi ulicami samochodów. Z nich przed modnymi klubami wysiadają długonogie piękności w sukniach bez pleców, z nieodłączną cygaretką na długiej lufce. W tej wizji słychać swingujących jazzmanów i głos Nata Kinga Cole’a. Widać balowe sale i elegancko ubranych mafiosów. Druga Hawana pojawia się zaraz po tym, jak otworzymy oczy. Przypomina starszą dystyngowaną panią, której świetność minęła już dawno – wraz z czasami kolonialnymi, a w jej przymglonych oczach, w zmarszczkach twarzy i pogniecionej sukni zapisana jest cała słodko-gorzka historia porewolucyjnej Kuby, gdzie czas zatrzymał się z końcem 1959 r. 1. DZIEŃ Zaczynam śniadaniem w casa particulares. Spanie w domach Kubańczyków ma ten urok, że można zobaczyć, jak żyją uczestnicy karaibskiego Big Brothera. Wybieram kwaterę colonial, czyli taką, która pamięta jeszcze czasy hiszpańskiej dominacji. Jest jak w muzeum! Wczesną porą ruszam ulicą Teniente Rey zwiedzać Starą Hawanę. Czeka mnie prawdziwa uczta architektoniczna, lekcja historii i wycieczka do Andaluzji. Pierwszy przystanek to Plaza Vieja – uroczy Stary Plac wybudowany w 1559 r. Przemykam arkadami Casa de los Condes de Jaruco, której dawna właścicielka, podróżniczka i pisarka – hrabina de Merlin, sławiła miasto w swych licznych publikacjach. Dziś plac jest pusty, odrestaurowany i na szczęście pozbawiony funkcji miejskiego parkingu. Robię zdjęcia kolorowych fasad, witraży i wymykam się dalej, na Plaza de San Francisco, zanurzając się tym samym w czasy hiszpańskiej kolonii, gdy w pobliskim porcie ładowano złotem jezuickie statki. Skojarzenia z Hiszpanią nie są przypadkowe: oglądam fontannę wzorowaną na tej w grenadyjskiej Alhambrze, zaglądam do bazyliki San Francisco i zachwycam się wspaniałą akustyką tej najlepszej w Hawanie sali koncertowej. Kuba rumem stoi Być na Kubie i nie posmakować rumu to grzech. Na bazie liczącego 80 lat tradycji Havana Club, stworzonego przez rodzinę José Arechabala, przyrządza się mojito. W muzeum rumu zamawiam najlepszy – Añejo 7 años. W ustach prócz wybitnego aromatu kakao czuję każdy dzień morderczej, niewolniczej pracy kubańskich niewolników – architektów gospodarczego sukcesu Kuby czasów kolonialnych. W głowie wciąż grzechoczą mi kostki lodu w szklance, gdy w dobrym, bo nieco wzmocnionym rumem nastroju maszeruję dalej ulicą Oficios i w końcu trafiam na Plaza de Armas. Czego tutaj nie ma! Wielki targ kusi mnóstwem książek i plakatów, starych gazet i pamiątek rewolucyjnych. Dookoła architektoniczne perły baroku, w środku zieleń klombów. Kłaniam się Kolumbowi w bajecznym Palacio de los Capitanes Generales. W pobliżu placu znajduję Calle Enna – najmniejszą uliczkę Hawany, a ja z odległości podziwiam Castillo de la Real Fuerza – najstarszą, XVII-wieczną fortyfikację miasta. Historyczną, dawną handlową Calle Mercaderes, kontemplując oryginalny, kolonialny mural, niespiesznie dochodzę do najważniejszego miejsca Starej Hawany, Plaza de la Catedral (placu Katedralnego). Przerwa w zwiedzaniu – muszę w końcu coś zjeść! Cudem znajduję wolny stolik – tuż obok Ernesta Hemingwaya – w „Małym sklepiku pośrodku”, czyli Bodeguita del Medio. Pisarz patrzy na mnie z obrazu, na którym ściska rękę Fidela. Zamawiam ropa vieja, wołowe danie, którego smakuję, choć nazwa nie brzmi zachęcająco – „stare ubranie”. Próbuję słynnego drinka Hemingwaya, opartego na białym rumie, limetce i syropie cukrowym – daiquiri, w ulubionej przez pisarza wersji Papa Doble rozsławionej w jego powieściach. W świetnym nastroju zaglądam w końcu pod katedrę św. Krzysztofa na placu Katedralnym. Poznaję słynnego bohatera jednego z wydań National Geographic Traveler – z nieodzownym cygarem w ustach pozuje do zdjęć. Tuż obok, w restauracji El Patio, turyści podziwiają starszą parę habaneros, tańczących bolero do hitowego Dos gardenias. Zamykam oczy i widzę eleganckiego muzyka Ibrahima Ferrera i całe Buena Vista Social Club. Na chwilę odpływam. Deptak miłości Czas oddać się nocy. Zamiast spaceru odrestaurowaną, pełną barokowych pereł ulicą Obispo, decyduję się na wizytę na Malecónie – nadmorskim deptaku. Długi na 8 km jest miejscem wieczornych spotkań zakochanych i turystów. To najbardziej romantyczne, ale i najsmutniejsze miejsce Hawany. Bo gdzieś tam, całkiem niedaleko, 100 mil na północ, znajduje się inny świat – Floryda, Miami i Little Havana, dokąd uciekły bądź wyemigrowały tysiące Kubańczyków. Piękną linię starych kamienic Malecónu i mozaikę stylów art nouveau oraz neoklasycystycznego podziwiam z tylnego siedzenia kabrioletu. Pamiętający początki rewolucji czerwony chevrolet sunie powoli wzdłuż wybrzeża. Chłodny wiatr daje odrobinę wytchnienia od upału. Dzień kończę w Tropicana Club. Tutejsza rewia, nieco podobna do tej z paryskiego Moulin Rouge, o 80-letniej tradycji, nie ma sobie równych. Atmosfera momentami erotyczna, chwilami nieco kiczowata przywołuje klimat tamtych czasów, gdy za stołem siedzieli włoski mafioso „Lucky” Luciano i jego przyjaciel, pochodzący z Polski Meyer Lansky – twórca hazardowego imperium na Kubie. 2. DZIEŃ Żegnaj, Stara Hawano! Jadę na zachód, w kierunku Vedado – dzielnicy wspaniałych rezydencji, rewolucji, polityki i najlepszych lodów na świecie. To zupełnie inny świat. Pieszą wycieczkę zaczynam spod słynnego hotelu Nacional. Jego urok art déco i wspaniała klientela, od Franka Sinatry, przez Johna Wayne’a, Marlenę Dietrich, Marlona Brando, na Winstonie Churchillu skończywszy, tworzą historię jednego z najpiękniejszych budynków Kuby. Wzdłuż La Rampy docieram do kultowej lodziarni Coppelia, jednej z największych na świecie, z długą kolejką klientów i oryginalnym budynkiem współprojektowanym podobno przez samego Fidela Castro. Cóż, dzisiaj smak lodów już nie powala. Wchodzę teraz w świat zupełnie innej Hawany, z klubami, kinami, sklepami, szerokimi ulicami i mnóstwem kolorowych samochodów. Dookoła wielkie neony i tłum pieszych gnających we wszystkich kierunkach; momentami czuję się trochę jak w Las Vegas. Absurdu dodaje pobliski pomnik nagiego Don Kichota na swojej szkapie – Rosynancie – i najwyższy na Kubie, liczący 121 m budynek Focsa, z którego rozpościera się jedna z najciekawszych panoram miasta. Na lunch zbaczam nieco z trasy i ląduję na 11. piętrze paladerii, czyli prowadzonej w prywatnym domu restauracji Castas y Tal. Nastrój, obsługa, dania – jak u mamy. Tyle że kuchnia mocno hiszpańska, z całą paletą tapas, jagnięciną w mocnych przyprawach, dość dobrym winem i świetnymi deserami. Popołudnie to idealny czas, by odwiedzić monumentalny Cementerio de Cristóbal Colón. Po drodze zahaczam o Parque Lennon i przysiadam na ławeczce tuż obok najsłynniejszego beatlesa, którego pomnik z brązu, projektu José Villi Soberóna, odsłonięto w 20. rocznicę śmierci artysty. Pan ochroniarz pomnika „pożycza” okulary, które do zdjęcia lądują na nosie muzyka. Cóż, oryginalne wciąż ginęły. Cmentarz nazwany imieniem Kolumba to miejsce, które na każdym robi ogromne wrażenie. Zaprojektowany przez hiszpańskiego artystę Calixto Arellano de Loira y Cardoso uznawany jest za najpiękniejszy na świecie. Białe kaplice, mauzolea, ogromne figury aniołów, postaci historycznych i tabliczki z nazwiskami tych, którzy wpisali się w historię Kuby. Generał Máximo Gómez, bohater wojny o niepodległość, czy pochowany 10 lat temu nieodżałowany Ibrahim Ferrer, którego głos to esencja kubańskiej muzyki son, i w końcu Alberto Korda, autor najsłynniejszego zdjęcia ikony przedstawiającego Ernesta Che Guevarę w berecie z gwiazdą, to tylko nieliczni tworzący historyczną mozaikę czasów zamkniętą w wąskich cmentarnych alejkach. Bye, bye, Havana W nieco melancholijnym nastroju przechodzę na plac Rewolucji. Na ogromnej przestrzeni jednego z największych miejskich placów świata próbuję sobie wyobrazić, jak co roku, 26 lipca, w rocznicę ataku na koszary Moncada, czyli symboliczny początek rewolucji kubańskiej – stoją tu w słońcu tysiące Kubańczyków. I słuchają Castro. A ten potrafi przemawiać nawet 8 godzin. Z jednej ze ścian budynku patrzy na mnie twarz Che, a podpis głosi: Do zwycięstwa aż po kres! Z drugiej strony brodata twarz tragicznego bohatera przewrotu z 1959 r., Camila Cienfuegosa, który szybko się zorientował, że wielkie idee rewolucji padły jak muchy pod łapką chciwości Fidela. I najpewniej zapłacił za to życiem. Vas bien, Fidel („Dobra robota, Fidel”), zdaje się cynicznie mówić Camilo napisem wyrytym przy swej wielkiej podobiźnie. A ja rozmyślam, czy zbliżająca się odwilż zmieni oblicze Hawany? Pewnie tak. Nikt jednak nie może przewidzieć, jak bardzo zmieni się Królowa Karaibów. WARTO WIEDZIEĆ ■ KIEDY JECHAĆ? Od listopada do marca–kwietnia jest sucho (chociaż zdarzają się opady), ale i dość chłodno, ok. 20°C. W wakacje jest gorąco, wilgotno i tłoczno. Natomiast od września do listopada szaleją huragany. Optymalny okres to kwiecień–maj. ■ JEDZENIE Zamiast w restauracjach dla turystów jedz w tych dla habaneros! Wyjdzie nawet kilka razy taniej, bo zapłacisz w walucie mieszkańców, a nie tej „turystycznej”. Tekst: Piotr Trybalski
Muzykę z Afryki bardzo łatwo rozpoznać – taneczne, wartkie rytmy, charakterystyczny śpiew i intonacja, odgłos bębnów i chwiejne dźwięki instrumentów strunowych. Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że ten stereotypowy obraz to w gruncie rzeczy domena jednego regionu – Afryki Zachodniej, z Mali i Senegalem na czele, które od ponad 60 lat eksportują na cały świat dźwięki Czarnego Lądu.
Do Dakaru, stolicy Senagalu, przybyłem wprost z Bamako, z rodzinnego domu Toumani Diabatégo, malijskiego mistrza kory – instrumentu łączącego indyjski sitar i harfę. Napędzony dźwiękami odwiedzonego wcześniej Festiwalu Pustyni, postanowiłem zakończyć afrykańską podróż w mieście uznawanym za najbardziej prężną muzyczną scenę Afryki. Bo Dakar nigdy nie śpi. Od późnego wieczoru, gdy skwar rozpłynie się pod linią horyzontu, życie zaczyna tlić się w licznych nocnych klubach, by grubo po północy eksplodować gorącymi rytmami z mbalax, łączącym tradycyjne dźwięki z nowoczesnymi aranżacjami na czele. Gdy pierwszy raz zobaczyłem na scenie Youssou N’Doura, miałem łzy w oczach. Senegalczyka, który rozsławił muzyczne korzenie Afryki, odkrył dla świata Peter Gabriel. Kto chciałby stanąć twarzą w twarz z artystą, powinien wybrać się w sobotę do klubu Thiossane. Punktualnie o 2 w nocy na rozgrzanej do czerwoności scenie pojawi się Youssou i zaśpiewa głosem, który „niesie w sobie całą historię Afryki” – jak napisał o nim magazyn The Rolling Stones. No, chyba że akurat wyjedzie, bo od 2012 r. artysta pełni też funkcję ministra kultury i turystyki w senegalskim rządzie. Kolejny wieczór trzeba przeznaczyć na wizytę w klubie Just 4U, gdzie regularnie występuje kultowa grupa Orchestra Baobab. Zespół wyrósł w czasach, gdy w dakarskich klubach grało się tak, że zamknąwszy oczy, można było przenieść się do nocnych lokali kubańskiej Hawany. To zasługa przeszłości kolonialnej i Francuzów, „importujących” modne w połowie XX w. trendy latynoskie na zachodnioafrykański grunt. Niewolnicze dziedzictwo Senegal uznawany jest za jedno z najbardziej przyjaznych miejsc w Afryce, z łagodnym islamem, którego wyznawcy z Braterstwa Mouride kultywują ideały Aamadou Bamby Mbàkkego, sufi i pacyfisty. Na przełomie XIX i XX w. dzięki jego postawie i staraniom kraj mógł powstać z kolan i – mimo że wciąż pod francuską „opieką” – rozwijać się. Senegal ma jednak i drugą twarz – tragiczną przeszłość kolonialną, której blizny wciąż widać na Île de Gorée, niewielkiej wysepce nieopodal Dakaru. I chociaż rola wyspy w atlantyckim handlu afrykańskimi niewolnikami jest mocno przesadzona, to jednak słynny „dom niewolników” – obecnie muzeum – i pobliski pomnik niewolników robią na odwiedzających piorunujące wrażenie. Podobnie jak informacja, że wyspa i fort były kiedyś w garści przedsiębiorczych kobiet, tzw. signares – Metysek francusko-afrykańskiej krwi, które trzęsły handlem niewolnikami. Historię tego procederu można poznać w pobliskim Muzeum Henriette Bathily. Prawdziwe centrum niewolnictwa poznałem w położonym 320 km na północ od Dakaru Saint-Louis, stolicy XVII-wiecznej francuskiej kolonii. Położone u wylotu rzeki Senegal, zasłynęło z handlu – wzdłuż rzeki transportowano tu i gumę arabską, i wosk pszczeli, skóry zwierzęce i ludzi, a z wybrzeża ambrę wielorybią. Kolorowa, pełna dawnych składów towarowych, a dziś hotelików i restauracji stara część miasta została wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. O świetności dawnej stolicy świadczyć może wspaniały most Faidherbe, nazwany tak od nazwiska gubernatora, który o rozwój miasta zabiegał w połowie XIX w. Kto będzie miał szczęście, może tu spotkać jednego z griotów – wędrownego barda i opowiadacza – i poznać burzliwą historię wojen, walk plemiennych i słynnego Mungo Parka, szkockiego podróżnika przemierzającego na przełomie XVIII i XIX stulecia tutejsze szlaki. Warunek jest tylko jeden – trzeba rozumieć język wolof, używany powszechnie w tym rejonie Afryki. W Saint-Louis trafiłem na jedną z najpiękniejszych osad rybackich. Kolorowe łodzie, obserwacje codziennej pracy odważnych rybaków oraz zmagania się z falami i rosyjskimi kutrami nielegalnie łowiącymi na senegalskich wodach sprawiły, że zadomowiłem się w miasteczku na dobrych kilka dni. Na podobny klimat atlantyckiego rybołówstwa można się natknąć nieco bliżej Dakaru. 60 km na północ od miasta wielkie kolorowe łodzie wypuszczają w morze rybacy z Kayaru. Wypad można połączyć z zachwytami nad słynnym La Rose – jeziorem z różową wodą, tuż obok którego jeszcze kilka lat temu kończył zmagania z afrykańskimi bezdrożami nie mniej słynny Rajd Paryż–Dakar. Oprócz turystów, którzy najchętniej odwiedzają Senegal, łącząc wyjazd z wypadem do Gambii, przybywają tu miliony ptaków, traktujących rozlewiska rzek jako naturalny rezerwuar słodkiej wody i miejsce odpoczynku w drodze z Europy przez Saharę. Wielkie stada pelikanów i kormoranów podglądałem w Parc National des Oiseaux du Djoudj niedaleko Saint-Louis, w jednym z największych sanktuariów ptaków świata, oraz w położonym na południowym krańcu kraju Parc National du Delta du Saloum, przy granicy z Gambią. To przyrodnicze eldorado dla miłośników bezkrwawych, fotograficznych safari i niedaleko stąd do najlepszych plażowych miejscówek na Petite Côte, gdzie rozłożyły się niewielkie morskie resorty. Zapasy w piasku Południe Senegalu pozostaje pod wpływem chrześcijańskim, ale obie wielkie religie żyją w zgodzie. A tę najlepiej widać na cmentarzu w Fadiouth, gdzie muzułmańskie nagrobki i chrześcijańskie krzyże po równo zasypane są morskimi muszlami. Dotrzeć tu można w kilka godzin z dworca autobusowego w Dakarze, który jest zjawiskiem samym w sobie, nieporównywalnym z żadnym innym dworcem świata. Setki starych, kolorowych i białych bush-taxi, zdezelowanych peugeotów, renault, w których jakimś cudem rozmnożyły się miejsca, zabierając nawet 12 pasażerów, stoją w chaosie, czekając na podróżnych. Taka jazda to wyzwanie, ale i najlepszy sposób, by dotrzeć do każdego zakątka kraju. Piotr Trybalski
Kuba. Nostalgiczna, roztańczona, biedna, ale zarazem chwytająca za serce. 3 travelerowe sposoby, żeby poczuć tę salsę!
Czasem zamykam oczy i wracam na Kubę. Odtwarzam obrazy, dopisuję nowe historie. Znowu tam jestem. Siadam wówczas w cieniu ze szklaneczką piwa Bucanero, patrzę na psy wylegujące się pod żółtymi jak kanarek ścianami Iglesia Mayor - jednego z najpiękniejszych kościołów w Remedios. Oto 3 sposoby, żeby poczuć Kubę tu i teraz: 1. Magia kina Obejrzyj film „Melasa” (reż. Carlos Lechuga) i poznaj kubańską rzeczywistość od środka. Słodko-gorzka opowieść wprowadzi Cię w kulisy codziennego życia. 2. Salsa, cygaro, mojito Wybierz się do Krakowskiej Alchemii na kubański wieczór organizowany przez La Compania Cubana. 3. Zaczytaj się w Kubie Sięgnij po „Czekając na śnieg w Hawanie” Carlosa Eire i zobacz, jak było zanim Fidel Castro doszedł do władzy. Wybierz się w sentymentalną podróż na przedrewolucyjną oszałamiającą Kubę. Taką Kubę można mieć na co dzień. (fot. Shutterstock)