Samotna Sokotra, oddalona o 350 km od kontynentalnej części Jemenu, jest ojczyzną dziwnych roślin i zwierząt w wyjątkowy sposób przystosowanych do warunków panujących na tej gorącej, surowej wyspie.
Na rozległym, porośniętym lasem smokowców wzgórzu o nazwie Firmihin zbliża się północ. W noc tuż po pełni księżyc zalewa poszarpany krajobraz chłodnym srebrem. W obrębie kamiennych murów pasterskiej zagrody płomienie oświetlają twarze czterech bosonogich osób, które siedząc wokół ognia, popijają gorącą herbatę zmieszaną z kozim mlekiem. Neehah Maalha ma na sobie foutę – strój podobny do sarongu, a jego żona Metagal nosi długą suknię i ciemnofioletową chustę. Choć żadne z nich nie potrafi czytać, wiedzą, że nowa tablica u stóp wzgórza informuje, iż w Firmihin ustanowiono rezerwat przyrody. Mówią, że cudzoziemcy przyjeżdżają do ich wioski, by fotografować smokowce, róże pustyni i kwiaty mishhahir. Naukowcy odwracają kamienie, twierdząc, że zbierają owady i jaszczurki, ale kto wie, czego tam tak naprawdę szukają. Sokotra, którą od reszty targanego konfliktami Jemenu oddziela 350 km Morza Arabskiego, była kiedyś legendarnym miejscem na obrzeżach map znanego świata. Uważano, że jej mieszkańcy mają władzę nad wiatrami i potrafią kierować statki ku wybrzeżom, aby je zdobyć i złupić. Dziś różnorodność biologiczna Sokotry przyciąga nowych badaczy pragnących poznać jej sekrety, nim współczesny świat zmieni wyspę na zawsze. Na twarzy Metagal nagle pojawia się speszony uśmiech. Kobieta znika w ciemnościach, a po chwili wraca i podaje mi paczuszkę zawiniętą w papier. Czy chciałbym kupić trochę kadzidła? Neehah bierze okruch substancji i kładzie go na żarze z ogniska. Dym unosi się i zaczyna wirować. Czujemy intensywny zapach, który towarzyszył pogrzebom egipskich faraonów i wypełniał świątynie greckich bogów. Starożytne cywilizacje korzystały ze skarbów świata przyrody na Sokotrze – aromatycznych żywic, takich jak kadzidło, leczniczego wyciągu z aloesu i ciemnoczerwonego soku drzewa smoczego używanego jako lek i barwnik. Na wyspę przybywali awanturnicy żądni jej bogactw, pomimo opowieści, że strzegą ich ogromne węże żyjące w tamtejszych jaskiniach. Ceny kadzidła i smokowca osiągnęły szczyty w czasach Cesarstwa Rzymskiego. Później wyspa pełniła głównie funkcję przystanku dla kupców i pozostawała we względnej kulturowej izolacji. Badania z przełomu XIX i XX w. wykazały, że tropikalna Sokotra, mimo iż mierzy ledwie 134 na 43 km, należy do najważniejszych ośrodków bioróżnorodności na świecie, łącząc w sobie elementy Afryki, Azji i Europy w sposób, który do dziś zaskakuje biologów. Liczba endemicznych gatunków roślin na 1 km2 Sokotry i trzech pobliskich wysepek zajmuje czwarte miejsce pośród wszystkich archipelagów na ziemi – po Seszelach, Nowej Kaledonii i Hawajach. Pewnego dusznego popołudnia w pobliżu zakurzonego miasteczka Hadibu odbyłem spacer z botaniczką Lisą Banfield. Na skalistym zboczu przystanęliśmy obok rośliny, która pasowałaby do obrazu Salvadora Dalí – czegoś przycupniętego, wyglądającego tak, jakby znacznie wyższe drzewo stopiło się w upale. Dzięki podobnym do fuksji kwiatom jest nazywana różą pustyni. – Oto przykład strategii, którą sokotrzańskie rośliny rozwinęły, aby przetrzymać susze – powiedziała Banfield. – To Adenium obesum sokotranum. Rośnie także na Półwyspie Arabskim i kontynencie afrykańskim, ale tam jest znacznie mniejsza. Jej pień magazynuje wodę. Przybiera takie dziwaczne kształty, by wczepiać się w skały. Niektórzy twierdzą, że jest groteskowa, ale ja uważam, że to bardzo atrakcyjne drzewo. Kilka metrów dalej znaleźliśmy roślinę równie „otyłą” jak poprzednia, która wszędzie poza Sokotrą zostałaby uznana za dziwoląga nad dziwolągami. Jej nabrzmiały pień zwieńczony grzywą liściastych gałęzi strzelających na wszystkie strony jak dredy wznosił się nad naszymi głowami. – Ma pokrój podobny do Adenium – stwierdziła botaniczka – ale tak naprawdę to jest Dendrosicyos socotrana, drzewo ogórkowe. – Ogórkowe? – Tak, to jedyny gatunek drzewa w rodzinie Cucurbitaceae (dyniowatych), której przedstawiciele zazwyczaj przybierają formę krzaczastych pnączy. Ale tutaj można zobaczyć kilka naprawdę dużych roślin, z wielkimi pniami. Wyglądają zupełnie jak nie z tego świata. Smokowiec, symbol Sokotry, to kolejne drzewo endemiczne. Jego charakterystyczny kształt widnieje nawet na jemeńskiej monecie o nominale 20 riali. Jest krewniakiem pospolitych roślin doniczkowych z rodzaju Dracaena i rośnie na płaskowyżach i w górach znacznej części wyspy. Najrozleglejsze lasy smokowcowe występują na wzgórzu Firmihin, gdzie spędziłem noc w towarzystwie Neehaha i Metagal. Następnego dnia Banfield i jej sokotrzański kolega Ahmed Adeeb zabrali mnie na wędrówkę wokół Firmihin. Przemierzaliśmy labirynt wapiennych skał, które erozja wyrzeźbiła w kształty przypominające ostrza noży. Tu i ówdzie przypalony brąz krajobrazu przerywały jaskrawoszkarłatne kwiaty sukulenta Caralluma socotrana wyglądające równie nietypowo jak flaga na księżycu. Wszędzie dookoła wznosiły ku niebu swe gałęzie drzewa smocze przypominające parasole przegięte przez wiatr. Były ich setki, rosły, gdziekolwiek spojrzeć, ale Banfield wskazała na niepokojący fakt: między dojrzałymi okazami nie było widać prawie żadnych młodych drzewek. Wiele tutejszych roślin czerpie wodę jedynie z mgły. Odwrócone do góry gałęzie smokowców też są ewolucyjnym przystosowaniem pozwalającym roślinom czerpać cenną wilgoć w taki sposób, tymczasem obecnie ilość wody dostępnej z tego źródła maleje. Jeżeli zmiany klimatyczne są przyczyną tego, że smokowce i inne rzadkie rośliny nie odradzają się, to być może nie ma doraźnego rozwiązania tego problemu. Aż do roku 1999 na wyspie nie było żadnego lotniska z prawdziwego zdarzenia ani utwardzonych dróg. Jednak od tamtej pory rozwój postępował w gwałtownym tempie. Zmiany, które gdzie indziej zajmowały dziesięciolecia, tutaj odbywały się w ciągu kilku lat. Coraz więcej pojazdów przemierza wyspę wzdłuż i wszerz po rosnącej bezustannie sieci dróg. Choć ostatnie niepokoje polityczne chwilowo ograniczyły liczbę zagranicznych gości, w ciągu poprzedniej dekady piękne plaże wyspy, jej urwiste góry, wyjątkowa bioróżnorodność i kultura przyciągały coraz większą liczbę turystów – od 140 zagranicznych gości w roku 2000 do prawie 4 tys. w 2010. Niektórzy z wielbicieli Sokotry obawiają się, że chęć wprowadzenia wyspy w XXI w. wykazywana przez rząd Jemenu mogła już teraz bezpowrotnie zniszczyć właśnie to, co ludzie ci przybywali oglądać. Belgijski biolog Kay van Damme, specjalista od słodkowodnych skorupiaków, po raz pierwszy przyjechał na Sokotrę w 1999 r. w ramach ekspedycji naukowej. Pamięta, że wraz z kolegami odkrywał nowe gatunki, po prostu wędrując po ścieżkach lub brodząc w strumieniach. Zbierali jaszczurki, ślimaki, owady, rośliny oraz inne formy życia – i czasem w ciągu dnia znajdowali kilka nieopisanych dotąd gatunków. Kiedy van Damme powrócił na Sokotrę po roku, jego czysto naukowe zainteresowania straciły na znaczeniu, a w ich miejsce pojawiła się szerzej pojmowana troska o wyspę i jej kulturę. – Ludzie zapraszali nas do domów – wspomina. – Przekonałem się, że mieszkańcy Sokotry są bardzo mocno powiązani ze swoim środowiskiem. A fakt, iż te wszystkie gatunki mogły przetrwać tak długo, ma związek z tradycyjnymi metodami gospodarowania na wyspie. Na Sokotrze istnieje ponad 600 wiosek. Zazwyczaj są to po prostu skupiska domów wielopokoleniowych rodzin. Każda osada ma muqaddama, czyli szanowanego starszego. Przez stulecia mieszkańcy wypracowali praktyczne sposoby radzenia sobie z wypasami, pozyskiwaniem drewna, własnością ziemi, wykorzystywaniem zasobów wody i podobnymi kwestiami. W przeciwieństwie do współobywateli z kontynentalnego Jemenu, gdzie gwałtowne waśnie i spory plemienne były od dawna sposobem na życie i gdzie jest oczywiste, że wielu mężczyzn nosi broń palną i jambiyę (ceremonialny sztylet), Sokotrzanie mają tradycję rozwiązywania problemów w sposób pokojowy na spotkaniach sąsiednich wiosek. Dbałość o zasoby była jedynym sposobem na przeżycie w surowym środowisku wyspy, a ubocznym tego skutkiem okazała ochrona wyjątkowej bioróżnorodności. – Na innych wyspach mamy utratę i rozdrobnienie siedlisk, inwazyjne gatunki, spadek bioróżnorodności – mówi van Damme. – 86 proc. przypadków wymierania gadów miało miejsce na wyspach. Popatrz, co się stało na Guam, Wyspie Wielkanocnej, a nawet na Nowej Zelandii. Zagrożenia dla środowiska Sokotry są liczne, choć troska o bezpieczeństwo może zapobiec niektórym z nich, przynajmniej tymczasowo. Na pewnej pięknej plaży zaplanowano budowę dużego portu, pomimo iż nikt nie potrafił powiedzieć, do czego jest potrzebny. W barach kawowych krążyły różne pogłoski, od takich, które na pozór miały solidne podstawy (pewien Jemeńczyk o mocnych politycznych powiązaniach kupił ziemię, aby zbudować tam hotel), po całkiem mgliste (amerykańskie wojsko zamierza założyć bazę). Pewnego dnia wspiąłem się z Lisą Banfield na klify w pobliżu wioski Qulansiyah. Na czerwonych skałach botaniczka pokazała mi Dorstenia gigas, której bulwiasty kształt przypomina... no cóż, nic nie przychodzi mi do głowy. Zobaczyłem tam też rzadkie mirry, aloesy i inne endemity. Powiedziała mi, że pod względem różnorodności klify Maalah i przyległy płaskowyż ustępują jedynie górom Hajhir – nie tylko pod względem roślin i bezkręgowców, ale także gadów, których endemizm na wyspie przekracza 90 proc. A mimo to tuż pod nami – i powyżej nas, niewidoczne – wiły się zakręty nieukończonej drogi, która miała przeciąć ten biologiczny skarbiec. Klify pozostały nietknięte tylko dlatego, że budowniczym zabrakło technicznych umiejętności ich strawersowania. W innym miejscu na nizinach, nazywanym Iryosh, petroglify widniejące na płaskich skałach mogą zawierać informacje dotyczące pierwszych osadników na Sokotrze, ale w roku 2003 rząd zniszczył co najmniej 10 proc. z nich, budując w tym rejonie drogę. Jeśli turystyka odzyska dawny impet, będą rosnąć naciski na sprzedaż ziemi zagranicznym inwestorom. Na wyspie z tradycjami wspólnej własności spory o ziemię i perspektywy szybkich zysków skłócają wioski, a nawet rodziny. Już teraz nowo zbudowane drogi wiją się wokół obrzeży Sokotry, a w Hadibu trwa budowa nowych hoteli i sklepów, w większości należących do ludzi, którzy nie mieszkają na wyspie. Jednak w górach Hajhir dawne metody życia wydają się równie trwałe jak granitowe wierzchołki. Tamtejsi muqaddamowie wstają o świcie i śpiewają swoim kozom, a wieśniacy nadal chodzą do uzdrowicieli, którzy przypalają ich, by usuwać choroby. Nocna mgła unosi się wraz ze słońcem, czarnotki sokotrzańskie śmigają pośród drzew smoczych, małe gołębie wyśpiewują gardłowe „rococo”, a na zboczach, po których nikt nigdy nie chodzi, rozkwitają tajemnicze kwiaty. Pod koniec mojej podróży wybrałem się z Kayem van Dammem, Lisą Banfield i przewodnikami na płaskowyż Momi, gdzie wśród wapiennych grzbietów porośniętych z rzadka krzewami kryją się ogromne jaskinie pełne endemicznych krewetek i innych bezkręgowców. Gdy rozpoczęliśmy przechadzkę, nadbiegł jakiś starzec z rozwichrzoną brodą. Dopytywał się krzykliwie, co robimy na jego ziemi, i wołał, że musimy odejść, bo jeśli pozwoli nam zostać, pojawią się następni turyści, którzy zatrują skorpiony. Kiedy zgodziliśmy się zapłacić mu 10 dolarów, powiedział, że oprowadzi nas po zboczu aż do skarpy piętrzącej się za nim. Szedł boso po skałach o ostrych krawędziach, niosąc laskę, którą podkreślał swoje wypowiedzi. Wspięliśmy się na klify osiągające wysokość prawie 600 m ponad błękitem Morza Arabskiego. Kiedy mieliśmy już wracać, staruszek zebrał w swoją zieloną chustę duże naręcze gałęzi i zarzucił sobie ten ładunek na ramię, żeby zanieść go do chaty. Po powrocie do wioski stwierdził, że musi nam coś pokazać – tajemniczy przedmiot, który znalazł nieopodal. Uważał, że to może należeć do magicznych węży, które pilnują jaskiń, ale chciał się dowiedzieć, co to może być zdaniem cudzoziemców. Spomiędzy fałdów swojej fouty wyjął kawałek białej tkaniny. W środku była szklana kulka z brązowymi zawijasami. Zwyczajna kulka, jakich dzieci używają do zabawy, ale w tym świecie to było coś cudownego.
Zielony raj pełen pięknych zwierząt bezpowrotnie znika. Wśród dymu i trocin
Majestatyczne lasy Borneo znikają wśród dymu i trocin. Sławnej Bioróżnorodności wyspy zagraża gorączkowa pogoń za drewnem i olejem palmowym.
Przede wszystkim opowiem wam o Borneo waszych marzeń. Dzień zaczyna się sporo przed wschodem słońca dzikimi wrzaskami gibonów, tych budzików lasów deszczowych. Z koron drzew dobiegają miłosne nawoływania kochanków i ostrzegawcze krzyki rywali w natarczywym języku małp, którego znaczeń mogę się tylko domyślać. Ścieżka z mego obozowiska do lasu wiedzie wzdłuż ogromnych drzew – do najniższych konarów jest jakieś 30 m. Przez zielony gąszcz koron przenika nikłe słoneczne światło. Makak jawajski spaceruje wzdłuż strumienia w nadziei na śniadanie z ryb lub żab. Gdy małpa znika w dole strumienia, do brzegu w podskokach zbliżają się dwie mangusty. Na polanie para dzioborożców żałobnych z szumem skrzydeł nadlatuje żerować na owocującym drzewie. Ptaki wielkością przypominają indyki, są prawie całe czarne, lecz nad dziobami mają ogromne czerwono-żółte, lśniące w słońcu hełmy. Podziwiam ich niezwykłość, gdy nagle na wysokości mego pasa pojawia się jakiś kształt wielkości dłoni. Jest aksamitnie czarny, ale z dodatkiem szkarłatu i neonowej zieleni: to Trogonoptera brookiana. Przy rozpostartych skrzydłach osiąga niemal 18 cm. Spływam małą łodzią w dół szerokiej rzeki Kinabatangan, a potem płynę w górę wąskiego bocznego dopływu. Nade mną grupa nosaczy wspina się po gałęziach. Brzuchaty samiec, z karykaturalnie wielkim nosem zwisającym niczym dojrzały owoc, jest tak brzydki, że aż rozczulający. Większość spiczastonosych samic z jego haremu nosi przy piersi młode. Z góry popatrują na nas lutungi, z brzegu jakaś świnia brodata. Dwumetrowy waran ześlizguje się do wody. Borneański karłowaty słoń płynie przed łodzią, wydychając powietrze jak wieloryb. Widzę, dokąd zmierza: stado złożone z kilkudziesięciu osobników żuje pnącza porastające brzegi głównego nurtu rzeki. To właśnie baśniowe Borneo, jakie świat sobie wyobraża. Aby jednak zobaczyć, jak naprawdę wygląda dziś ta wyspa, trzeba być np. wężojadem, który usadowił się na drzewie na przeciwnym brzegu rzeki. Wtedy, wzniósłszy się wysoko, można się przekonać, jak prędko dziki las ustępuje miejsca równym rzędom olejowców gwinejskich. Plantacja olejowców jest soczysta i zielona, a wygięte pierzaste liście drzew nadają jej egzotyczny urok, jednakże dla niezrównanej różnorodności biologicznej Borneo oznacza ona śmierć. Wyspa Borneo, położona między Morzami Południowochińskim i Jawajskim, podzielona równikiem, była plądrowana przez wieki. Chińscy handlarze przybywali tu po rogi nosorożców, aromatyczne drewno agar i ptasie gniazda na zupę. Później dołączyli do nich muzułmańscy i portugalscy handlarze pieprzem i złotem. Brytyjczycy i Holendrzy kontrolowali wyspę w XIX i na początku XX w., kiedy drwale zaczynali trzebić tropikalny las, pozyskując twarde drewno. Obecny podział polityczny Borneo – 75 proc. należy do Indonezji, reszta do Malezji i maleńkiego Brunei – odzwierciedla brytyjsko-holenderskie sojusze z czasów kolonialnych. W ostatnich kilku dekadach spółki z Europy, USA i Australii prowadziły odwierty w poszukiwaniu złóż ropy, gazu i węgla. Od Amsterdamu po Melbourne, od Singapuru po Houston, wszędzie znaleźć można rezydencje zbudowane dzięki bogactwu pochodzącemu z Borneo. Rezydencje takie stoją też w Dżakarcie i Kuala Lumpur, bo największymi łupieżcami są Indonezja i Malezja, a przynajmniej ich elity. Odmienny rodzaj bogactwa kusił wielkiego przyrodnika Alfreda Russela Wallace’a, który spędził tu pewien czas w latach 50. XIX w., rozwijając teorie ważne dla współczesnego rozumienia ewolucji i biogeografii. Wallace zebrał tu ponad tysiąc nowych gatunków, w tym motyla Trogonoptera brookiana. Takie odkrycia naukowe zdarzają się po dziś dzień, co świadczy o tym, że Borneo należy do najbardziej zróżnicowanych biologicznie miejsc na ziemi. Na wyspie występuje ponad 15 tys. znanych nauce gatunków roślin, w tym ponad 2,5 tys. storczyków. Nizinne puszcze Azji Południowo-Wschodniej należą do najwyższych wilgotnych lasów tropikalnych świata; może tu występować nawet 240 gatunków drzew na półtora-hektarowym stanowisku. Borneo jest ojczyzną największego kwiatu, największego storczyka, największej rośliny mięsożernej i największej ćmy. W wielopoziomowej strukturze tutejszego lasu deszczowego żyje prawdziwa kolekcja zwierząt szybujących: poza kilkoma gatunkami latających wiewiórek występują tam lotokoty, latające jaszczurki, żaby i węże. Ale choć można tu spotkać także niedźwiedzia malajskiego, panterę borneańską, karłowatego słonia czy nosorożca (poniżej 50 sztuk, na granicy wyginięcia), symbolem Borneo stał się orangutan. Jego pełne wyrazu oczy spoglądają na nas z gazet i biuletynów obrońców przyrody na całym świecie. Być może, biorąc pod uwagę bioróżnorodność wyspy oraz tempo, w jakim znikają jej lasy – przyszłość Borneo będzie jednym z najtrudniejszych zagadnień ochrony przyrody na ziemi. Z perspektywy satelity zagrożenie deforestacją może się wydać przesadzone. Borneo wciąż jeszcze w połowie pokryte jest drzewami, a wyżyny wewnątrz wyspy są porośnięte setkami kilometrów kwadratowych dziewiczych lasów. Dotarcie do niektórych obszarów wymaga kilkudniowej podróży łodzią lub wyczerpującej pieszej wędrówki. Ale lasy nizinne, główne siedlisko dla większej części borneańskiego bogactwa biologicznego, to co innego. Szacuje się, że w ciągu minionych 20 lat wycinano 8 tys. km2 rocznie. Opublikowany w 2001 r. w Science artykuł pod złowieszczym tytułem Koniec indonezyjskich lasów nizinnych, odwołując się do wiarygodnych danych, przewidywał, że lasy nizinne w indonezyjskiej części wyspy mogą zostać zniszczone do 2010 r. Kryzysy rządowe spowolniły wycinkę i eksport, dlatego termin zagłady się przesunął. Mogą go jednak przyspieszyć inne czynniki. W czasie minionych 20 lat na Borneo powstały liczne monokulturowe plantacje olejowców, bo warunki naturalne na wyspie są dla uprawy tego zielonego złota idealne. Olej palmowy stosowany jest w kuchni, do produkcji kosmetyków, mydeł, deserów, biopaliw. Indonezja stała się światowym liderem w jego produkcji, oddając pod uprawę olejowców 60 tys. km2, powierzchni, która do 2020 r. może ulec podwojeniu. Borneo ma jeszcze inny surowiec, który jest środowiskowym zagrożeniem: węgiel. Kopalnie odkrywkowe – złota i węgla – znaczą południowe i wschodnie Borneo niczym wysypka, zastępując lasy i zanieczyszczając rzeki. Do tego w świecie wyczulonym na zagrożenia wynikające ze zmian klimatu Borneo przyciągnęło uwagę z jeszcze jednego powodu: około 11 proc. powierzchni wyspy zajmuje ekosystem zwany lasem torfowiskowym. Drzewa rosną tu na glebie wytworzonej przez wieki akumulacji nasyconej wodą materii organicznej. Gleba torfowa, osiągająca miąższość do 20 m, to potężny zbiornik węgla. Tropikalne torfowiska, odarte z drzew i osuszone, niszczeją i uwalniają swój węgiel do atmosfery, a wysychając, stają się podatne na pożary. Węgiel uwolniony w wyniku rozkładu torfu, pożarów i wylesiania ulokował Indonezję na trzecim miejscu wśród producentów gazów cieplarnianych, tuż za silnie uprzemysłowionymi Chinami i USA. Dla wilgotnych lasów Borneo czas biegnie szybko. Konwencjonalne metody ochrony nie dają wielkich nadziei. Wydzielanie dużych obszarów w postaci parków lub rezerwatów okazało się mało skuteczne, przynajmniej w indonezyjskiej części Borneo. Jednak wielu obrońców przyrody mówi, że wycinka drzew, często uważana za przekleństwo dla dzikich zwierząt, w rzeczywistości może – pod warunkiem że będzie prowadzona odpowiedzialnie – pomóc zachować znaczną część bioróżnorodności wyspy. – Dziewiczy wilgotny las tropikalny to na Borneo koncepcja skazana na niepowodzenie – twierdzi Glen Reynolds, szef pionu naukowego Danum Valley Field Center w Sabah. – Wszystkie duże obszary pierwotnych lasów nizinnych, które można było chronić, już są chronione. Teraz najważniejsze jest przekonanie ludzi, że las, który uważamy za zdegradowany, jest w stanie zachować różnorodność biologiczną. Po przeciwnej stronie Borneo wąska utwardzana droga wychodzi z Pontianak, miasta w indonezyjskiej prowincji Kalimantan Barat. Zatłoczona ciężarówkami i motorowerami biegnie przez wioski poprzedzielane polami ryżowymi. Zbiory dopiero się zaczęły i to tu, to tam widać ludzi uderzających snopkami o drewniane kratownice lub rzucających nasiona w powietrze, by wiatr porwał plewy. Śladów lasów, które kiedyś tu rosły, nie ma zbyt wiele. Podróżuję z Dessy Ratnasari, miejscowym naukowcem. Nasz szofer, Harun – który podobnie jak wielu innych Indonezyjczyków używa tylko jednego imienia – zaczyna mówić, gdy mijamy duży budynek otoczony chwastami. – To tartak, w którym pracował – wyjaśnia Ratnasari. – Upadł, bo nie było już drzew do cięcia. Zatrudniał 1300 pracowników. W odległości kilku kilometrów mijamy kolejne dwa tartaki – okna rozbite, plac parkingowy pusty. W jaki sposób do 2005 r. znikła niemal jedna trzecia wilgotnego lasu tropikalnego, który porastał Borneo 20 lat wcześniej? Odpowiedź można wyczytać z akronimu, którym Indonezyjczycy tłumaczą wiele problemów swojego kraju: KKN, czyli korupsi, kolusi, nepotisme (korupcja, zmowa, nepotyzm). W czasie 32 lat prezydentury Suharto, do chwili gdy w 1998 r. został zmuszony do ustąpienia, lasy indonezyjskie były traktowane jak prywatna własność jego klanu. Od tamtych czasów władza polityczna uległa decentralizacji, a decyzje w kwestiach zasobów naturalnych przeszły w ręce władz lokalnych, ale przyniosło to tylko decentralizację korupcji. Wielu gubernatorów prowincji, bupati (namiestników) okręgów i policja z zapałem brało łapówki za pozwolenia na wycinkę w lasach teoretycznie chronionych czy zgodę na zakładanie plantacji. Problem pogłębiał chaos prawny i nieuporządkowanie spraw dotyczących własności. Stan Sarawak, po drugiej stronie granicy, w malajskiej części Borneo, od 30 lat zarządzany jest przez skorumpowanego autokratę Abdula Taiba Mahmuda. Niekontrolowana wycinka tak bardzo uszczupliła leśne zasoby Sarawaku, że większość działaczy ochrony przyrody poddała się i skierowała uwagę na inne obszary wyspy. Przyroda nieco lepiej ma się w Sabah, malajskim stanie w północno-wschodniej części Borneo. Tu też rozrosły się plantacje olejowców, jednak ponad połowę stanu wciąż pokrywają lasy. Sabah utrzymuje najlepiej zachowane fragmenty lasu deszczowego: w rezerwatach w dolinie Danum i niecce Maliau. Zarządzanie jest najważniejsze – mówi Frances Seymour z Center for International Forestry Research (CIFOR), międzynarodowej organizacji zajmującej się ochroną lasów i poprawą standardu życia mieszkańców tropików. W Indonezji zaobserwowano pocieszające objawy postępu – zwłaszcza od 2004 r., kiedy to prezydentem został Susilo Bambang Yudhoyono. Jeszcze lepsze wieści nadeszły w 2005 r., gdy głównym szefem policji został generał Sutanto. Od tego czasu setki osób aresztowano za nielegalny wyrąb lasów, i to nie samych robotników leśnych pracujących za dwa dolary dziennie, ale też liczących się handlarzy drewnem i urzędników. Park Narodowy Gunung Palung w Kalimantan Barat, kiedyś miejsce masowych nielegalnych wyrębów i kłusownictwa, przeszedł gruntowną zmianę dzięki oddanemu sprawie ochrony przyrody dyrektorowi i jego strażnikom patrolującym park w leciutkich samolotach i motorówkach. – A jednak w tej wsi policjant nie zrobi nic, nie zażądawszy łapówki – mówi mi człowiek związany z małą grupą działaczy ochrony przyrody. Jak zwykle w przypadku takich osób, zostałem po-proszony o nieujawnianie nazwiska rozmówcy. – To jak stąpanie po kruchym lodzie. Bupati mają w Dżakarcie przyjaciół, którzy mogą nas zamknąć – mówi inny działacz organizacji pozarządowej. W kilku głównych miastach okręgów, które odwiedziłem, najbardziej rzucającym się w oczy przejawem zwiększonej lokalnej autonomii były reprezentacyjne, nowe rządowe biurowce, a zaraz po nich pretensjonalne domy miejscowych bupati. – Problemem jest znalezienie sposobu na to, jak pomagać naszym społecznościom i miejscowym władzom w podejmowaniu lepszych decyzji. Teraz widzimy chęć błyskawicznego zarobienia pieniędzy, ale za 10 lat nie będzie ani miejsc pracy, ani źródeł przychodu – mówi Frances Seymour. – I indonezyjska prowincja pozostanie tak samo biedna jak zawsze. Szosa wije się między poszarpanymi wapiennymi wzgórzami Kalimantan Timur. Kilka lat temu zwożono nią drewno. Dziś z obu stron widać tu jedynie busz. Po przekroczeniu mostu nad rzeką Telen zatrzymujemy się przy przydrożnym domu, o ile można go tak nazwać. To drewniana platforma uniesiona nad ziemię na palach na wysokość człowieka. Dach stanowi kawał niebieskiego plastiku. Na platformie siedzi kobieta z dwójką dzieci, inne bawią się pod spodem. Na polu za domem leżą pnie drzew; grunt jest czarny od wypalania, a tu i tam nad ziemią unosi się dym. Kilkoro mężczyzn i kobiet pracuje w polu, posługując się maczetami i długimi drągami z drzewa żelaznego Eusideroxylon zwageri. Oto jestem naocznym świadkiem niszczenia lasu. Dwaj mężczyźni podchodzą do nas, by porozmawiać – Udan Usat i Ismael, wuj i siostrzeniec. Noszą jawajskie stożkowe kapelusze ze słomy chroniące przed silnym słońcem. Ich twarze i ręce są pokryte sadzą, pot spływa po skórze. Należą do plemienia Kenyah i przenieśli się tu niedawno. Wcześniej mieszkali w wiosce Long Noran nad rzeką Wahau, w borneańskim interiorze. Tamtejsze lasy już dawno zostały wycięte przez wielkie spółki drzewne. Ponieważ został tylko busz, cały obszar dokoła wioski spłonął w potężnych pożarach w latach 1997–1998. Ogień wznieciły spółki przygotowujące ziemię pod plantacje, a w czasie pory suchej gwałtownie rozprzestrzenił się on na sąsiednie tereny. – Mieliśmy ogrody, drzewa owocowe, kauczukowce i pola warzywne, wszystko przepadło – mówi Udan Usat. – Był konflikt ze spółką drzewną. Oskarżyli nas o podpalenia, ale nie my to zrobiliśmy. Pożary przyszły z daleka. Potem zaczęło się dziać bardzo źle. – Z miejsca, gdzie mieszkaliśmy, do najbliższego osiedla z bazarem mieliśmy godzinę łodzią i 15 km po lądzie – mówi. – Korzystanie z łodzi było kosztowne. Rząd obiecał, że każda rodzina, która się przeniesie, dostanie 5 ha wzdłuż tej drogi. Dlatego kilku mieszkańców wioski przybyło tu obejrzeć ziemię, a potem 169 rodzin zdecydowało się zaczynać w nowym miejscu od zera. – Tu jesteśmy między dwoma miastami, więc będzie łatwiej sprzedawać zbiory, gdy pola zaczną dawać plony – mówi Ismael. Sąsiedzi pomagają sobie nawzajem, każdego dnia pracując na innym polu. Będą uprawiać ryż, banany i czerwony owoc zwany rambutanem. Pożary, które niedawno wzniecili, poprawią żyzność gleby. Mają też nadzieję zebrać pierwsze plony w przyszłym roku. Na razie rodziny mieszkają w tymczasowych szałasach. Ismael był dyrektorem szkoły w Long Noran i jeśli tu, nad rzeką Telen, będzie kiedyś dość dzieci, może wybudują szkołę. Pomimo wspaniałych nowych wieżowców wyrastających w Dżakarcie, pomimo nowych samochodów zapełniających jej ulice, największy wpływ na ochronę przyrody na Borneo ma skrajne ubóstwo większości Indonezyjczyków. Jakiekolwiek strategie działacze ochrony przyrody zastosują w celu zachowania bioróżnorodności Borneo, muszą wpierw znaleźć sposób na poprawę życia mieszkańców wyspy. – Nie ma nic ważniejszego od głodu – mówi Albertus z grupy Green Borneo z siedzibą w Pontianak. – Organizacje finansujące muszą zmienić sposób myślenia. Zapewnijmy ludziom lepsze zdrowie, wykształcenie, warunki ekonomiczne – a to pomoże chronić lasy. „BąDź ostrożny” – Hati-Hati – to JeDno z niewielu indonezyjskich wyrażeń, których się nauczyłem. Widać je na znakach wzdłuż wyboistej drogi: Hati-hati logging (Uwaga, zrywka drewna). Jest gorący poranek w Kalimantan Timur (indonezyjskie Borneo Wschodnie). Jadę ciężarówką z Erykiem Meijaardem, Duńczykiem współpracującym z Nature Conservancy, oraz jego kolegą Nardiyono. Przejechaliśmy już wiele kilometrów buszu, a wydaje się, że krajobraz w najbliższym czasie się nie zmieni. Teren ten, ongiś porośnięty nizinnym lasem tropikalnym, został wycięty i nigdy nie obsadzono go na nowo. Dziś są tu tylko krzewy, małe drzewa i paprocie poprzerastane pnączami. – Smutne, prawda? – mówi Meijaard, czytając w moich myślach. – A jednak w takich lasach Nardi i ja znajdujemy największe skupiska orangutanów – dodaje. Orangutany to najbardziej samotnicze z dużych małp, trudne do wypatrzenia. Meijaard powiedział mi, że w ciągu ostatnich dwóch i pół roku regularnej pracy w terenie widział tylko dwa dzikie orangutany. Ciężarówka mija małe wzniesienie i – powinienem przysiąc, że tego nie wymyśliłem – na drodze przed nami widać jakiś ciemny, czerwonawo-brązowy kształt. Gibon? – Orangutan! – Eryk i Nardi wykrzykują jednocześnie. Samochód hamuje z poślizgiem, wyskakujemy z niego, podczas gdy orangutan chowa się w zaroślach. Podążam za nim z lornetką, ale zwierzę umyka, co jakiś czas oglądając się za siebie. W końcu znika nam z oczu. Zwykle małomówny Nardi niemal wychodzi z siebie. – Ale z ciebie szczęściarz! Orangutan, na samej drodze! – powtarza po raz trzeci. To, czego przed chwilą byłem świadkiem, symbolizuje wątłą nitkę nadziei, że uda się uratować bioróżnorodność wyspy. – Powycinane lasy to przyszłość dzikich zwierząt na Borneo – mówi Siew Te Wong pracujący nad zachowaniem zagrożonego niedźwiedzia malajskiego. – Na Borneo gatunki nie wymierają z powodu jednej czy dwóch rund wyrębu – tłumaczy Junaidi Payne z przedstawicielstwa WWF w Sabah. – Równowaga gatunkowa zmienia się wtedy ogromnie, ale jeśli przyjrzysz się małym dolinom i obszarom podmokłym, to nadal są tam nawet wyspecjalizowane gatunki ptaków, storczyków czy epifitów. Tak więc możesz ciąć drzewa i zachować bioróżnorodność. Jednak nie wolno przekształcać tych obszarów w monokulturowe plantacje – mówi – bo to są biologiczne pustynie. Raymond Alfred, geograf z WWF, pokazuje mi leżący w stanie Sabah rezerwat Ulu Segama, gdzie drzewa zostały całkowicie – i legalnie – wycięte, z wyjątkiem zarośli, które w porównaniu z niebotycznym lasem w pobliskiej dolinie Danum wyglądają rachitycznie. A jednak właśnie tu badacze odkryli największe skupisko orangutanów. Ten gatunek trwa w podobnych enklawach rozrzuconych po całej wyspie. W ostatnich latach w Kalimantan Timur Meijaard pomagał spółkom drzewnym prowadzić wyrąb w sposób możliwie zachowawczy, a mieszkańcom lokalnych wiosek szukać sposobów na czerpanie korzyści z lasu. Dla purystów głównym celem ochrony przyrody na Borneo może być wydzielenie rozległych obszarów nietkniętych lasów, ale biolodzy mający do czynienia z tutejszym życiem codziennym wiedzą, że jedyną realną alternatywą jest kompromis. Gdy Meijaard rozmawia w wioskach o sprawach lasu, nigdy nie wspomina orangutanów. – Ludzie są tym znudzeni już po pięciu minutach. Dla nich to kolejna małpa na drzewie, na którą chcą sobie popatrzeć ludzie z Zachodu. Jeśli jednak mówię do nich o rybach w rzece czy dzikich świniach, słuchają, bo są to zasoby, z których las pozwala im czerpać. Meijaard nie jest sentymentalny w sprawach dotyczących wyrębu drzew i świętości dziewiczej puszczy. – To są tropiki. Rośliny odrosną. Te lasy muszą jakoś na siebie zarabiać – mówi. W przeciwnym wypadku z pewnością zostaną zamienione w plantacje olejowców lub drzew na ścier. – Próbujesz przekonać ludzi, przed którymi właśnie teraz otwierają się korzyści ekonomiczne, by zapomnieli o nich na rzecz korzyści, które pojawią się w przyszłości. A bupati, piastujący swą funkcję przez pięć lat, mówi: „Mam zamiar dorobić się teraz” – wyjaśnia Paul Hartman, działacz na rzecz ochrony orangutanów. Takie zarządzanie lasem, które umożliwia jego trwanie – wyrąb przynoszący korzyści finansowe, a nieniszczący ostatecznie ekosystemu – nie jest łatwe. W Sangatta, w Kalimantan Timur, rozmawiam z Daddy Ruhiyatem, doradcą miejscowych władz ds. ochrony przyrody. – Poprosiliśmy spółki drzewne, by wskazały lasy, które mogą przynosić podobne korzyści finansowe co plantacje olejowców. Ale na razie żadne nowe pomysły na bardziej produktywne wykorzystanie ziemi z sektora leśnego nie nadchodzą – mówi. Ruhiyat widzi szansę dla leśnictwa w swoim okręgu, ale przede wszystkim w plantacjach szybko rosnących drzew tekowych, które można ścinać co 15 lat. – Musimy uprawiać lasy w postaci plantacji. To jedyny sposób – przekonuje. Zdaniem Glena Reynoldsa z Danum Valley Field Center jedynym sposobem na odwrót od totalnej wycinki i plantacji palm jest „opłata za usługi środowiskowe”. – Postawmy rzecz jasno: dlaczego ludzie wycinają drzewa? Dla pieniędzy. Trzeba dać ludziom szansę ich zarobienia za pozostawienie drzew na miejscu – mówi Frances Seymour z CIFOR. A oto kolejne marzenie. Przy piaszczystej drodze na południu Borneo stoi domek z kilkoma drzewami bananowymi na podwórku i ogrodem warzywnym z tyłu. Przed domem mężczyzna myje motorower Yamaha. Ten człowiek nazywa się, dajmy na to, Pak Wang. Na swojej nowej maszynie może dotrzeć do najbliższej wioski w kilka minut, zamiast wędrować drogą prawie godzinę. W wiosce może się spotkać z przyjaciółmi, coś kupić, pójść do małego baru karaoke i oglądać telewizję w restauracji swojego wujka. Pak Wang chce mieć telefon komórkowy. Za jego pomocą łatwiej byłoby mu umawiać się z Unitą, która sprzedaje w mieście owoce na straganie. Jeśli chcemy chronić lasy Borneo, zachować znaczną część jego wspaniałej różnorodności biologicznej, to musimy znaleźć sposób, by Pak Wang mógł sobie kupić komórkę. A kiedy ożeni się z piękną sprzedawczynią owoców – żeby mogli chować zdrowe dzieci i posyłać je do szkoły. Sposób, który przyniesie im lepszą przyszłość bez konieczności przekształcania lasów w plantacje olejowców lub gigantyczne jałowe dziury po odkrywkach. I musimy to zrobić, dopóki jest jeszcze coś do ochrony.
Krokodyle: kiedyś władały światem, dziś my władamy ich losem
Reportaż o pięknych i niebezpiecznych gadach.
Latem 2008 roku pewien amerykański krokodyl wywędrował z zatoki Biscayne na Florydzie, przepłynął zapchanym jachtami kanałem przez luksusową dzielnicę Coral Gables i zamieszkał na terenie kampusu Uniwersytetu Miami. Czas dzielił głównie między wygrzewanie się na słońcu na brzegu jeziora Osceola i chrupanie przechodzących tamtędy żółwi. Zębaty gad codziennie przypominał studentom, że wybrali uczelnię na słonecznej, podzwrotnikowej Florydzie, a nie, dajmy na to, gdzieś pod kanadyjską granicą. Nie był to pierwszy krokodyl, jaki się w kampusie pojawił, ale pierwszy, który zdobył popularność. Nazwano go Donna, na cześć Donny Shalala, rektor uniwersytetu i byłej minister za prezydentury Clintona. Nie miało znaczenia, że Donna okazał się samcem. Czasami wylegiwał się na trawniku parę metrów od uniwersyteckiego pubu, zmuszając do odsuwania stolików piwnego ogródka nieco dalej niż zwykle. Poza tym nie powodował większego zamieszania. Rankiem 1 października ktoś Donnę zabił. Ten czyn wzburzył studentów i ciało pedagogiczne. Był też przestępstwem. Krokodyl amerykański, Crocodylus acutus, jest bowiem objęty ochroną gatunkową zarówno w świetle prawa stanowego, jak i federalnego. Miesiąc po incydencie policja aresztowała sprawców: mężczyznę i nastoletniego chłopaka, którzy podobno chcieli mieć krokodylą czaszkę jako trofeum. Los Donny można uznać za metaforę położenia wszystkich 23 znanych nauce gatunków z rzędu krokodylowych, reprezentowanego współcześnie przez trzy rodziny: krokodylowate (czyli krokodyle właściwe), aligatorowate (czyli kajmany i aligatory) oraz gawiale. Gady te przetrwały miliony lat zmian klimatycznych, wędrówek płyt tektonicznych i innych geologicznych kataklizmów, ale dziś śmiertelnie zagroził im... człowiek. W latach 70. XX w. liczba krokodyli na Florydzie spadła poniżej 400 sztuk. Gwałtowny wzrost liczby ludności stanu sprawił, że dla gadów zabrakło miejsca w zacisznych słonych zatokach, które kiedyś były ich ulubionym siedliskiem. Wiele krokodyli zginęło z rąk kłusowników łasych na cenne skóry. Wiele wypchano na muzealne eksponaty, część schwytano do ogrodów zoologicznych. Działania podjęte na rzecz ochrony krokodyli doprowadziły do odbudowy populacji tych zwierząt. Dziś żyje ich na Florydzie około 2 tys. – Ochrona krokodyli to żadna filozofia – mówi Steve Klett, szef rezerwatu Crocodile Lake. – Wystarczy zostawić bezpieczne mateczniki i pilnować, by gadów nie zabijano, a zaraz się mnożą. Największy problem to ich specyficzne wymagania siedliskowe. Jak już zajmą wszystkie dostępne obszary, dokąd mają iść? Donna zawędrował aż do miasta – nie miał innego wyjścia. Mówi się często, że dzisiejsze krokodyle to relikty ery dinozaurów. To prawda tylko do pewnego stopnia: bezpośredni przodkowie krokodyli pojawili się mniej więcej 80 mln lat temu. Ale są tylko odpryskiem licznej rzeszy krewniaków i pobratymców, którzy niegdyś wędrowali po naszej planecie. Crurotarsi, jak paleontolodzy nazywają grupę gadów obejmującą wszystkich krewniaków krokodyli, pojawiły się mniej więcej w tym samym czasie co dinozaury. W triasie z przodków krokodyli wyewoluowało całe bogactwo zwierząt lądowych – od szczupłych, długonogich gadów ciut podobnych do wilków po ogromne, przerażające drapieżniki na szczycie łańcucha pokarmowego. Niektóre, jak na przykład Effigia, były roślinożercami i przynajmniej przez część czasu chodziły na tylnych łapach. Crurotarsi opanowały ląd do tego stopnia, że dinozaurom (wtedy jeszcze nielicznym i małym) pozostało życie na marginesie; mogły zajmować tylko niektóre nisze ekologiczne. Pod koniec triasu, 200 mln lat temu, jakiś zagadkowy kataklizm zmiótł z powierzchni ziemi większość należących do Crurotarsi gatunków i dopiero wtedy dinozaury mogły wziąć Ziemię we władanie. Równocześnie oceany zostały opanowane przez pływające drapieżniki, takie jak plezjozaury. Dla krokodyli zostały już tylko nisze, w których żyją do dziś ich potomkowie: rzeki, bagna, rozlewiska. Niedostatek nisz ekologicznych do zasiedlenia zawęził być może możliwości ewolucyjne grupy, ale niewykluczone, że ją ocalił. Wiele gatunków przeżyło masowe wymieranie na przełomie kredy i trzeciorzędu, 65 mln lat temu, gdy asteroida prawdopodobnie wymierzyła śmiertelny cios dinozaurom (poza ptakami, które według aktualnych poglądów są po prostu ocalałymi dinozaurami). Nikt nie wie na pewno, dlaczego krokodyle przetrwały, ale wiemy, że zwierzęta słodkowodne przeżyły wielkie wymieranie w lepszej formie niż organizmy morskie. Te po spadku poziomu mórz utraciły ogromne obszary płycizn, w których wcześniej bytowały. Krokodylom pomogła też wszystkożerność i wynikająca ze zmiennocieplności zdolność do obywania się miesiącami bez pożywienia. Dlaczego jednak gdy znikły konkurencyjne lądowe dinozaury i morskie gady pływające, krokodyle znowu nie opanowały Ziemi? Cóż, głównie dlatego, że wtedy w ewolucyjną drogę ku panowaniu nad światem wyruszyły już ssaki. Z czasem różne ekstrawaganckie rody rzędu krokodyli wymarły, a pozostały tylko znane nam podłużne, krótkonogie stwory. – Największa zmiana, jaka zaszła w sytuacji krokodyli w ostatnich latach, to spadek intensywności kłusownictwa – twierdzi John Thorbjarnarson z Wildlife Conservation Society. Większość popytu na krokodylową skórę zaspokajają teraz fermy hodowlane. – 20 lat temu na liście zwierząt zagrożonych wymarciem było 15–20 gatunków krokodyli, dzisiaj najwyżej siedem – te, które utraciły większość siedlisk – podkreśla Thorbjarnarson. Ale nawet gatunki, które pod ochroną odbudowały liczebność, stoją w obliczu problemów, jakie miał Donna: kontaktu, a często konfliktu, z ludźmi. Liczebność gawiala gangesowego, zwierzęcia o charakterystycznym wąskim pysku, występującego niegdyś w rzekach od Pakistanu po Birmę, znacznie spadła w połowie XX w. W latach 80. i 90., dzięki ograniczeniu kłusownictwa i ustanowieniu rezerwatów, gatunek się odbudował. I gdy już wydawało się, że wszystko jest w porządku, populacja gawiali znów się załamała, tym razem na tyle silnie, że umieszczono je na liście skrajnie zagrożonych wyginięciem. Skąd takie tąpnięcie? Otóż gawiale żywią się wyłącznie rybami, a do życia niezbędne są im rzeki o bystrym prądzie i piaszczystych brzegach. Ostatnie kurczenie się populacji ma związek przede wszystkim z faktem, że gady muszą konkurować z ludźmi. Są prześladowane przez rybaków, zaplątują się w sieci i toną, a ich odwieczne siedliska są niszczone przez wybieranie piasku i inną działalność człowieka. W okresie od grudnia 2007 r. do lutego 2008 r. populacja gawiali w rzece Ćambal w Indiach dramatycznie zmalała na skutek skażenia wody. Dzikich gawiali jest dziś zaledwie kilka setek. Wegetują jeszcze w Indiach i Nepalu. Są krokodyle żyjące gdzieś w odległych zakątkach świata, którym – przynajmniej na razie – nie grozi niebezpieczeństwo. Są i takie, jak np. aligator missisipski (a. amerykański), których liczebność radykalnie wzrosła. Niemniej jednak trudno przewidzieć, ilu gatunkom uda się przetrwać w świecie, gdzie ludzie – od małorolnego chłopa po projektantów pól golfowych – kierują pożądliwy wzrok na każde mokradło a same krokodyle są uważane za niebezpieczne i paskudne, bo zdarza się im zjeść jakieś domowe zwierzę, a nawet człowieka. Krokodyle były świadkami ogromnych zmian, jakie zaszły na naszej planecie, i do wszystkich zdołały się przystosować. Ale w czasach, gdy tempo zmian nieustannie wzrasta, najtrudniejsze, wydaje się, jest jeszcze przed nimi. Peter T. White, 2009
Dziewięć lat temu dwóch ludzi podjęło się niezwykłej misji. Chcieli jako pierwsi sporządzić dokumentację wszystkich gatunków legendarnych rajskich ptaków. Po 18 wyprawach i wykonaniu blisko 40 tysięcy fotografii zadanie zostało wykonane.
Na Nowej Gwinei kangury wspinają się na drzewa, a motyle wielkości dużych talerzy śmigają po lesie deszczowym, w którym ssaki składające jaja taplają się w błocie. Żaby mają nosy jak Cyrano de Bergerac, a rzeki są pełne tęczowych ryb. Jednak żaden z cudów nowogwinejskiej przyrody nie zafascynował naukowców tak, jak stworzenia, które XIX-wieczny przyrodnik Alfred Russel Wallace nazwał najbardziej niezwykłymi i najpiękniejszymi z pierzastych mieszkańców ziemi. Miał na myśli rajskie ptaki. 39 ich gatunków spotyka się tylko na Nowej Gwinei i kilku pobliskich obszarach. Mimo dziesięcioleci obserwacji i badań nikomu nie udało się zobaczyć ich wszystkich – aż do tej pory. W 2003 r. Edwin Scholes, ornitolog z Uniwersytetu Cornella, oraz Tim Laman, biolog i fotograf, rozpoczęli planowanie misji, której celem było wykonanie dokumentacji wszystkich gatunków rajskich ptaków. Zajęło im to osiem lat i wymagało podjęcia 18 wypraw w jedne z najbardziej egzotycznych obszarów naszej planety. Poprzez zdjęcia, filmy wideo i nagrania dźwiękowe (nie wspominając o staromodnych notatnikach) Scholes i Laman uwiecznili rytuały godowe i działania nieznane wcześniej nauce. Świat przyrody zna niewiele spektakli równie dziwacznych jak zachowania godowe samców z rodziny cudowronkowatych (Paradisaeidae). Eksplozje złotych piór, komiczne tańce, stosiny przypominające anteny robotów, opalizujące kryzy i bufki, kołnierze i wachlarze, a także kolory przyćmiewające wszelkie klejnoty – cała ta ekstrawagancja ma tylko jeden cel: zwrócenie uwagi tylu samic, ilu się da. Rajskie ptaki stanową skrajny przykład opisanej przez Karola Darwina teorii doboru płciowego – samice wybierają samców w oparciu o kilka pociągających cech, zwiększając tym samym szanse, że cechy te będą przekazywane z pokolenia na pokolenie. Na Nowej Gwinei obfitość pożywienia i niewielka liczba drapieżników umożliwiły ptakom rozkwit i wyolbrzymianie ich najbardziej atrakcyjnych cech do stopnia, który nawet pozbawieni polotu naukowcy nazwali absurdalnym. Jaskrawe pióra od tysięcy lat były cenione w Azji jako ozdoby. Łowcy, którzy w XVI w., sprzedawali pierwsze okazy Europejczykom, często usuwali skrzydła i nogi ptaków, by podkreślić pióra, dzięki czemu powstała opinia, że są to w dosłownym sensie ptaki bogów, fruwające w niebiosach bez żadnego spoczynku i czerpiące pożywienie z rajskich mgieł. W XXI w. Laman i Scholes postawili sobie za cel sporządzenie dokumentacji zachowań tych ptaków w sposób, jakiego nikt nigdy nie próbował – z perspektywy samic. Na wyspie Batanta, położonej na zachód od Nowej Gwinei, Laman wspiął się na wysokość 50 m, w korony lasu deszczowego, żeby sfotografować rytuał godowy cudowronki czerwonej. Na półwyspie Huon, jakieś 2 tys. km na wschód, przymocował do gałęzi drzewa aparat skierowany obiektywem w dół, aby okiem samicy popatrzeć na kolorowe pióra na piersiach i fascynującą baletową spódniczkę samca sześciopióra garbonosego. Badacze mieli już doświadczenia w tropikach, ale wszystkiego nie da się przewidzieć. Dwa razy dryfowali więc po morzu, gdy zawiodły silniki ich łodzi. Za elektryzujące chwile, takie jak pierwszy widok samca astrapii czarnej do góry nogami (w postawie godowej), musieli zapłacić 2 tys. godzin obserwacji i milczącego wyczekiwania w kryjówkach. Wypatrzenie niebiesko-czarnego fałdowrona lśniącego w czerwcu 2011 r. oznaczało koniec ich poszukiwań. Scholes i Laman liczą na to, że ich praca będzie sprzyjać ochronie przyrody na Nowej Gwinei, gdzie do tej pory siedliska ptaków były bezpieczne po prostu dzięki swemu oddaleniu. Jak napisał Wallace: Wygląda na to, że natura zrobiła wszystko, żeby te jej największe skarby nie straciły wartości poprzez to, że zbyt łatwo je zdobyć.
Z archiwum National Geographic. Wiosna nadziei w Polsce
Amerykanin patrzy na Polskę Anno Domini 1971.
W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nastała ciepła wiosna. Nad świeżo obsianymi zbożem polami śpiewały skowronki, a pobocza wiejskich dróg rozkwitły niebieskimi niezapominajkami. Białe sukienki dziewczynek przygotowujących się do pierwszej komunii rozjaśniały uliczki miast i miasteczek, a uwaga młodych mężczyzn skierowana była ku wyścigom rowerowym – rozpoczynały się międzynarodowe zawody kolarskie znane pod nazwą Wyścigu Pokoju. Spośród 33 mln Polaków 15 spędzi najbliższych 16 dni przed telewizorami, obserwując wyścig na trasie Warszawa–Berlin–Praga, w którym wezmą udział zawodnicy z 17 państw. – Wyścig ma symbolizować porozumienie międzynarodowe – wyjaśnia mój tłumacz. – Najważniejsze jednak, żeby wygrał Polak! Wie pan, że w Polsce produkuje się najlepsze rowery? Nie wiedziałem o tym, ostrzegano mnie jednak przed polską skłonnością do przesady tak w słowach, jak i czynach. W Warszawie kilku mieszkańców w rozmowach ze mną wprost się do tego przyznało. – Niech pan spojrzy na modę – zwróciła moją uwagę szykowna redaktorka. – Gdzie jeszcze dziewczyny noszą tak ogromne okulary słoneczne i nakładają tyle makijażu? – Albo jedzenie – dorzucił student Uniwersytetu Warszawskiego. – W pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia około 10.00 rano na stole czekają karp, pasztet, polędwica, kiełbaski, barszcz, marynowane buraczki, ogórki i cebulka. A to dopiero śniadanie. Po południu pojawia się obiad – tyle samo potraw. A o 18.00 kolacja. To się powtarza następnego dnia. Proszę sobie wyobrazić, że przez święta 40 razy wzywano pogotowie do płukania żołądka. Kolejne dwa dni radosnej przesady to Wielkanoc. Nie można też zapominać o imieninach. – Albo podejście do samochodów – wtrąca inżynier. – Samochód jest towarem tak luksusowym, że traktuje się go jak najważniejszego członka rodziny. Polak każdej niedzieli myśli tylko o pucowaniu swojego pojazdu. Potrafi przyjechać na brzeg Wisły i myć go bez końca, a dzieci i żona dostają w tym czasie szału. Gdy skończy, jest tak zmęczony albo jest już tak późno, że wracają prosto do domu. Nie wszystko jednak z tego, co może usłyszeć zaskoczony obcokrajowiec, jest przesadzone. Byłem na przykład przekonany, że Polska leży na wschodzie Europy. Wcale nie, mówią Polacy. Jesteśmy w samym sercu kontynentu. Sprawdźmy. Wystarczy narysować linię sięgającą od najdalej wysuniętego na wschód kawałka Europy w środkowym Uralu po Lizbonę, mieszczącą się na zachodnim krańcu; kolejna linia powinna prowadzić od północnych regionów Norwegii aż do południowych brzegów Grecji. Obie przetną się w pobliżu Warszawy. Trzeba także zwrócić uwagę na zróżnicowanie geograficzne całego kraju. To prawda, że 90 proc. powierzchni stanowią monotonne równiny z nielicznymi pagórkami. Jednak na północy błyszczą dziesiątki mazurskich jezior i znaleźć można setki kilometrów plaż obmywanych wodami Bałtyku. Na południu górskie szczyty Tatr, równie stromych i malowniczych jak Alpy. A na północnym wschodzie rozciąga się dziewicza Puszcza Białowieska, obecnie park narodowy. Wędrówkę rozpocząłem od niedzielnego spaceru po słonecznej Warszawie. W Parku Łazienkowskim, na scenie pod pomnikiem Szopena, młoda pianistka grała mazurki i polonezy wielkiego kompozytora. Setki ludzi siedziały w milczeniu na kamiennych ławkach i z zachwytem wsłuchiwały się w te dzieła. W kolejnej enklawie zieleni, u stóp 230-metrowego Pałacu Kultury i Nauki, tysiące ludzi zgromadziło się na corocznych targach książki: 57 wydawców, od Ministerstwa Obrony Narodowej po Społeczny Komitet Walki z Alkoholizmem, sprzedawało książki na 90 stoiskach, a niestrudzeni autorzy rozdawali autografy. Miałem już teraz pewne przeczucie na temat tego, co chodziło Polakom po głowach i dlaczego ta wiosna była tak nadzwyczajna. Używali określenia „przemiany”, co oznaczało przełomowe zmiany w kierownictwie i polityce Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej – czyli partii komunistycznej. A jako że Polska jest państwem komunistycznym, zainteresowanie tymi zmianami wcale nie było przesadzone. – Przyjechał pan tu w ciekawych czasach – zapewnił mnie pewien wysoki urzędnik. – Takich nadziei Polska nie miała od zakończenia wojny. Co się tak właściwie stało? Jeden z niestrudzonych autorów zaprosił mnie na obiad i obiecał to pokrótce wytłumaczyć. – Mieliśmy przewodniczącego partii o nazwisku Gomułka, którego z początku wszyscy bardzo lubili. Z upływem lat coraz bardziej tracił jednak popularność. Dlaczego tak się stało? Ponieważ prosił ludzi o wytężoną pracę, a Polacy odkryli, że ich standard życia pogarsza się, zamiast polepszać. Czuli się bezsilni i sfrustrowani. 12 grudnia 1970 r. rząd ogłosił nowe ceny: potaniały żyletki, telewizory i lodówki, ale ceny żywności poszły w górę! Mięso zdrożało o 17 proc., smalec o 33 proc. Podnieśli ceny jedzenia tuż przed Bożym Narodzeniem! W Gdańsku zastrajkowali stoczniowcy. Zaczęli demonstrować przed partyjnymi komitetami.Protesty przerodziły się w zamieszki, komitety stanęły w ogniu, polała się krew. Kolejne strajki w Gdyni i Szczecinie i jeszcze więcej krwi. Gomułka i niektórzy członkowie Biura Politycznego chcieli wysłać kolejne oddziały wojska, ale reszta kierownictwa partii sprzeciwiła się temu, tłumacząc, że wtedy zginęłyby już dziesiątki ludzi. Frakcja umiarkowana zdobyła w końcu przewagę, a jeden z jej przywódców, Edward Gierek, były górnik ze Śląska, najbogatszego regionu kraju, został nowym szefem partii. To on nakazał armii odwrót, a potem spotkał się z robotnikami i obiecał poprawę sytuacji. Od tej chwili nie ma dnia bez ważnych wiadomości! Podwyżki płac! Przywrócenie poprzednich cen żywności i zamrożenie ich na dwa lata. No i pojawił się nowy styl uprawiania polityki. Gomułka unikał ludzi – Gierek był wszędzie. Każdego dnia widziałem jego zdjęcia w gazetach – z młodzieżą partyjną, z robotnikami, z kobietami pracującymi w fabrykach. – On wie, że Polska musi nabrać rozpędu – wytłumaczył mi zachodni dyplomata. – Niech pan spojrzy na rolnictwo. 83 proc. znajduje się w prywatnych rękach – 5 hektarów to średnia wielkość gospodarstwa, 50 hektarów to maksimum, które można posiadać. Rolnicy wciąż muszą dostarczać obowiązkowe kontyngenty mięsa, mleka lub zboża. Gierek obiecał ich zniesienie. W ciągu jednej nocy przyszłość polskich rolników zaczęła wyglądać o wiele lepiej. Jedno było pewne: nigdy wcześniej w żadnym kraju komunistycznym fala wielkich, nierewolucyjnych demonstracji nie doprowadziła do tak głębokich przemian politycznych jak w dzisiejszej Polsce. Nikt nie mógł jednak przewidzieć, jakie będą dalekosiężne skutki tych wydarzeń. Polska na przestrzeni 1 200 km graniczy ze Związkiem Radzieckim. Czy Rosjanie zdecydowaliby się na wysłanie czołgów, tak jak zrobili to w Czechosłowacji, gdy tamtejsza partia komunistyczna obrała inny kurs polityczny? – Wszyscy się tego bali, i zwykli ludzie, i władze – mówi polski dziennikarz. – Jednak nowym przywódcom partii udało się przekonać Rosjan, że wciąż są lojalnymi komunistami. Rosjanie udzielili Polsce pożyczki i zwiększyli eksport ziarna, co pozwoli produkować więcej mięsa, a Gierkowi pomoże wywiązać się z obietnic. Tylko czy będzie chciał ich dotrzymać? – O to właśnie ludzie pytali na spotkaniach z nim. Jak zapobiec ponownemu pogorszeniu sytuacji? Odpowiedział, że to zależy od nich, że to oni kontrolują rządzących za pomocą oddolnych nacisków. Brzmi to nieźle, tylko jak to zrobić. W tym tygodniu pojawił się kolejny z beztroskich i sceptycznych polskich dowcipów. Jaka jest różnica pomiędzy Gomułką a Gierkiem? Nie ma żadnej, tylko Gierek jeszcze nie wie, że my już o tym wiemy. Pojechałem na południe, by wziąć udział w trwających dwa i pół dnia zabawach zwanych Juwenaliami, kiedy to studenci istniejącego od 608 lat uniwersytetu w szacownym Krakowie czekają na rozpoczęcie sesji egzaminacyjnej. Po 15 minutach od opuszczenia centrum Warszawy znalazłem się na wsi. Przydrożne sady rozkwitły białym kwieciem, wokół rozciągały się zielone łąki, na których pasły się krowy. Po polach jeździły nieliczne traktory, większość orki wykonywano za pomocą pługów konnych, a zboże było wysiewane ręcznie. Często zatrzymywały mnie postoje na przejazdach kolejowych, nie miało to jednak większego znaczenia. By zobaczyć w Waszyngtonie tak imponujące lokomotywy parowe, musiałbym odwiedzić muzeum Smithsonian Institute. Ludzie podchodzili bliżej, by przyjrzeć się oczekującym na podniesienie szlabanu samochodom. Ach! Ford capri! O, volvo! Moje auto zostało zignorowane; to tylko polski fiat, produkowany w pobliżu Warszawy. Po czterech godzinach jazdy znaleźliśmy się w centrum Krakowa, na Rynku Głównym, z XVI-wiecznymi Sukiennicami. Epicentrum szaleństwa. Piraci i jaskiniowcy, Batman i Zorro, rudowłosa Kleopatra. Kościotrup w cylindrze kieruje ruchem w niewłaściwą stronę. Policja się nie wtrąca. Podczas Juwenaliów miasto należy do studentów. Gwizdy! Trąbki! Dzwonki! Młodzi stają w kole i zaczynają śpiewać Dziekan najlepszym naszym przyjacielem jest! na melodię Glory, glory, hallelujah! Nagle zamiast dziekana pojawia się Mao. Potem Nixon. Aż wreszcie słychać: Władysław najlepszym naszym przyjacielem był! Kto? Władysław Gomułka. Podczas wyborów najmilszej studentki w hali sportowej atmosfera staje się poważniejsza. Wszystkie kandydatki są piękne, uświadomiono mi jednak, że tym, co liczy się w eliminacjach najbardziej, jest dowcip. Naprawdę? – Widzi pan Elę? Miała dwie minuty na wykonanie striptizu. Odpowiedziała, że skoro ma się zaprezentować nago, to będzie to nagość całkowita. Obnaży przed wszystkimi swoją duszę. Do końca opowiadała o sobie… Wyruszam na wschód, spiesząc w stronę Łańcuta, by zdążyć na majowy festiwal muzyki kameralnej odbywający się w tamtejszym pałacu. Droga E-22 wije się przez porośniętą bujną zielenią krainę, prowadząc do Tarnowa, który słynie z tancerzy ludowych i fabryki nawozów. Z radia w samochodzie dobiega relacja z Wyścigu Pokoju, a mój tłumacz jest wściekły. Wczoraj zwyciężył Belg, dziś Niemiec. Co tam się dzieje? Czy ci sędziowie są ślepi? Mijamy Rzeszów – stolicę województwa pełną warsztatów, biurowców i minispódniczek – cudem udało mi się nie wpaść na ciężarówkę wiozącą makulaturę i stare szmaty. – Taka ciężarówka jeździ od jednej wsi do drugiej i skupuje zużyty papier – wyjaśnia mój tłumacz. – Musimy produkować papier, nie mamy jednak tyle drewna. Następnego dnia pałac w Łańcucie wypełniają tłumy wycieczkowiczów z fabryk i szkół, harcerze, młodzi ludzie z gitarami i kalekie dzieci chodzące o kulach. Rozgadane kobiety pokazują sobie armatę i głowy jeleni, pociemniałe portrety i błyszczące meble w stylu Ludwika XVI należące niegdyś do polskiej arystokracji. Pałac został zbudowany przez Lubomirskiego, którego wnuk poślubił Czartoryską i zostawił miasto Potockiemu, którego wnuk poślubił Radziwiłłównę… Jak mówi kustosz pałacu, w ostatnim roku pojawiło się tu 300 tys. odwiedzających. – Dzieci uczą się tu języka sztuki. Wszyscy mogą zobaczyć, jak potężni byli magnaci, mający tak olbrzymi wpływ na nasze dzieje. Mnie uwiodła postać księżnej Izabelli Elżbiety z Czartoryskich Lubomirskiej, przedstawicielki XVIII-wiecznej magnaterii. Nie tylko dlatego, że była właścicielką 14 miasteczek i 365 wsi, posiadała port rzeczny, fabryki i browary – do tego pałace w Lwowie, Warszawie oraz w Wiedniu, a także skrzydło w Palais Royal w Paryżu. Znała Woltera, Marię Antoninę, Goethego i Jeffersona. Nie była wysoka, pisał jeden ze współczesnych, miała jednak ogromny urok. Wspaniała reprezentantka epoki Oświecenia. – I niestrudzona skandalistka – dodaje kustosz. – Trudno jest odczuwać dumę z wszystkich magnatów. Wielu z nich nie zrobiło niczego dla ludu. Ostatni z arystokratycznych właścicieli Łańcuta, Alfred Potocki, wyjechał do Austrii, kiedy do miasta pod koniec II wojny światowej wkroczyły radzieckie wojska. Zabrał ze sobą większość dzieł sztuki, a Niemcy zaoferowali mu specjalny pociąg, bo uważali, że im sprzyjał. Potocki był wyjątkiem, twierdzi kustosz, większość arystokratów walczyła w ruchu oporu. Część z nich wciąż mieszka w Polsce. Nadal żenią się między sobą. Na rynku w Łańcucie wisi tablica z napisem: Socjalizm zmienił kierunek rozwoju świata. W otaczających rynek sklepach można znaleźć to, co w każdym miasteczku zamieszkanym przez ponad 10 tys. ludzi. Trzy czwarte sklepów – spożywczych, odzieżowych, z narzędziami i sprzętem AGD – należy do MHD, przedsiębiorstwa państwowego, lub do PSS, krajowej spółdzielni. Właścicielem sklepu z butami jest spółdzielnia inwalidów. Jedna trzecia placówek znajduje się jednak w rękach prywatnych właścicieli, tak jak zakład fryzjerski i piekarnia. G. Wasilewska ma sklep z kapeluszami, a Jan Paczka handluje farbami, klejem i mydłem własnej produkcji. Zapytałem ekspedientkę w sklepie MHD, czy sprzedaje lepszą kapustę niż prywatna konkurencja. Odpowiedziała, że nie, dokładnie taką samą. Zgodziła się z nią właścicielka sklepu prywatnego. – Mamy takie same ceny, ustalone przez rząd. Czasem uda mi się sprzedać coś taniej, bo sama hoduję część towaru. Rząd narzuca tylko ceny maksymalne. W pasmanterii M. Jachowicy znalazłem plastikowy model forda T. Prywatne warsztaty, które produkujące tego rodzaju rzeczy z plastiku, paski do zegarków lub drobiazgi dla sklepów z narzędziami – mogą przynieść fortunę. Tak jak prywatna hodowla truskawek, kwiatów czy warzyw. Ci, którzy zarobili najwięcej, jeżdżą po kraju sportowymi samochodami. Przed opuszczeniem Łańcuta zatrzymuję się na stacji benzynowej. Tu własność jest podzielona: stacja należy do państwa, które sprzedaje licencję prywatnemu odbiorcy; im więcej uda mu się sprzedać, tym więcej zarabia. Prywatne przedsiębiorstwo nie może zatrudniać więcej niż 50 osób. Na 10 mln Polaków 0,5 mln pracuje w prywatnych firmach, nie licząc ponad 6 mln ludzi zatrudnionych w praktycznie całkowicie prywatnym sektorze rolniczym. Gdy wyruszamy w stronę Bieszczad, w radiu słychać relację z finiszu Wyścigu Pokoju. Ostatecznym zwycięzcą został – SZURKOWSKI! Sprawiedliwości stało się zadość! Kolejny rekord padnie w nocy – mierzony w litrach wódki. Z drogi widać, jak nowe murowane domy zaczynają z pagórkowatego krajobrazu wypierać tradycyjne drewniane chaty. Najlepiej zachowane egzemplarze, z dachami krytymi strzechą, otwartymi paleniskami oraz oddzielnymi i równie wielkimi, co część mieszkalna pomieszczeniami dla krów, przeniesiono do skansenu w Sanoku jako fragment wystawy poświęconej lokalnej architekturze. Mój zachwyt wzbudził dom należący do rodziny Dołżyckich. Postarałem się, by umówiono mnie z Tymoteuszem Dołżyckim, bo nigdy jeszcze nie spotkałem człowieka, którego miejsce urodzenia trafiło do muzeum. Dołżycki jest wysokim, niebieskookim mężczyzną o siwych włosach, twarzy pokrytej zmarszczkami i twardej szczęce. Nosi czarną czapkę z daszkiem i każdym centymetrem ciała podkreśla swoją pozycję sołtysa – zwierzchnika wsi Komańcza. Sprawuje tę funkcję już od 25 lat. Co trzeba zrobić, by zostać sołtysem? – Trzeba być najlepszym – odpowiada. Co trzy lata jest ponownie wybierany na to stanowisko. Jego dobytek składa się z 11 hektarów ziemi, dwóch krów i trzech cieląt, dwóch koni i czterech owiec. Uprawia ziemniaki i jęczmień. Jego syn właśnie został lekarzem. W całym domu słychać pracujące piły, czuć intensywny zapach farby. – Dobudowujemy dwa pokoje na piętrze – mówi sołtys. – Dla turystów. Niektórzy miastowi uważają, że spanie na sianie jest romantyczne, inni jednak wolą wygody. W maju świt nadchodzi wcześnie. Tuż po trzeciej rano niebo się rozjaśnia, po czwartej nad zamglonymi szczytami Bieszczad pojawia się płomienny brzask, a po chwili wyłania się słońce, otulając góry złocistoczerwonym blaskiem. Powietrze jest delikatne i świeże. Z Ustrzyk Górnych, miejscowości na południowo-wschodnim krańcu Polski, wyruszyłem pieszo przez gęste lasy pełne buków i drzew iglastych; idąc wzdłuż wąskich strumieni, dotarłem do łąk, na których trawy falowały na wietrze. Wspinając się 200 m w górę smaganej wiatrem przełęczy, wdrapałem się na szczyt Połoniny Caryńskiej, skąd rozciągał się widok na cały majestat Bieszczad. Aż po horyzont żadnych wytworów ludzkich rąk: tylko zieleń gór oraz dolin. O 5 km na wschód znajdowała się granica Związku Radzieckiego, a 8 km na południowy zachód zaczynała się Czechosłowacja. Stąd jednak nie było widać żadnych granic. Być może spędziłem tam zbyt wiele czasu. Albo spowodował to porywisty wiatr. Dotarło do mnie, jak bardzo ta zielona Polska, tak czarująca i promieniejąca życiem, dotknięta jest pamięcią nieopisanej grozy. Tysiące tablic i pomników na ulicach, w lasach i obozach koncentracyjnych upamiętniają miejsca tortur i egzekucji. Tu zostało powieszonych 50 osób, tu 3 tys. spłonęły żywcem; tam 80 tys. zadręczono i skazano na śmierć głodową, a tutaj 800 tys. trafiło do komór gazowych. Pomniki nie oskarżają Niemców, cała wina spada na hitlerowców. Młodsze pokolenie wciąż ma przed oczyma wizerunek hitlerowców ciągle obecny w sztukach, książkach, filmach i programach telewizyjnych. Gdy byłem w Warszawie, dyrektor PTTK, państwowej organizacji turystycznej, tłumaczył mi, że młodzież jest zachęcana do odwiedzania miejsc związanych z martyrologią. Za każdą wizytę dzieci otrzymywały specjalne odznaki. Jaki jest cel nieustającego przypominania o tym koszmarze? – Ponieważ nie chcemy, by się powtórzył. Nigdy więcej! Na tę myśl natknąłem się jeszcze wiele razy w czasie mojej podróży. Wyraża ona głębokie pragnienie tkwiące we wszystkich Polakach. Pojawia się bezwiednie, nawet w tak dziwnych okolicznościach, jak wizyta w zakładach zaopatrujących połowę Warszawy w produkty mięsne i produkujących 21 rodzajów kiełbasy. Ubrany w biały fartuch śledziłem proces powstawania najbardziej ekskluzywnego produktu zakładów – kiełbasy krakowskiej, wędzonej nad dębowym dymem. Skosztowałem smakołyku, dowiedziałem się jednak, że zakłady muszą zrezygnować z pięciogodzinnego wędzenia. – Używamy syntetycznych aromatów, aby nadać kiełbasie ten posmak – tłumaczył dyrektor. – Musimy to zrobić, żeby zwiększyć produkcję. Czy jednak kiełbasa pozostanie tak dobra jak przedtem? Dyrektor gwizdnął cicho przez zaciśnięte zęby: – Cóż, wszyscy wiemy, że postęp ma swoje wady. Wie pan, że więcej Amerykanów zginęło w wypadkach samochodowych niż na wojnie? – I nagle dodaje: – Zawsze to lepiej zginąć w samochodzie niż na wojnie. Nigdy więcej! Równie głębokie uczucia, choć bardziej skomplikowane, łączą Polaków z Rosjanami – nieprzyjacielem z przeszłości, a dzisiejszym sojusznikiem, którego oficjalne krytykowanie jest zabronione bez względu na okoliczności. Każdy Polak wie, że jedynie dzięki wytrwałej walce i dużej dozie szczęścia udało się uniknąć podbicia kraju przez Sowietów tuż po zakończeniu I wojny światowej. A w 1939 r., 16 dni po wkroczeniu na teren Polski armii hitlerowskiej, od wschodu wtargnęły wojska Stalina. Udało im się zająć większą część kraju i wysłać tysiące mieszkańców do obozów na Syberii. Trwało to aż do momentu, gdy Hitler wypowiedział wojnę ZSRR. Po wojnie Stalinowi przypadł w udziale olbrzymi kawał ziemi będący wcześniej częścią wschodniej Polski, w tym Wilnoi Lwów. Polacy otrzymali ziemie, które wcześniej stanowiły wschodni kraniec Niemiec. Granica kraju przesunęła się o 200 km na zachód, a Polska wróciła na terytoria, które były w jej władaniu, gdy przed tysiącem lat powstało tu pierwsze królestwo. Pamięć o straconych ziemiach jest jednak żywa, a nocą w prywatnych mieszkaniach można usłyszeć Polaków śpiewających piosenki o Lwowie. Uśmiechają się, ale w ich oczach błyszczą łzy. Choć nawet oni nie podważają ważności sojuszu z ZSRR. – Nikt inny nie pomógłby nam pokonać Niemców – mówią. W drodze na północ ku Bałtykowi rozkoszowałem się wiosną na Mazurach: łąki pełne kwitnących niebiesko łopianów, ospałe sroki, zamki z czerwonej cegły zbudowane przez Krzyżaków. Na brzegu Zatoki Wiślanej pomiędzy murami katedry we Fromborku powstaje muzeum, które ma zostać otwarte w 1973 r. – w 500. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika – Polaka, który zrewolucjonizował astronomię. W niedalekiej odległości od portu i stoczni w Gdańsku słychać huk dział, a po wodach Bałtyku mkną kutry rakietowe – manewry Marynarki odbywają się dokładnie w tym samym miejscu, w którym średniowieczni polscy wojowie składali przysięgę. W 1308 r. Krzyżacy zdobyli Gdańsk i zmienili nazwę miasta na Danzig, jednak w roku 1466 teren ten wrócił w ręce polskich władców. Wizerunki królów widniały na dukatach wybijanych w złotej epoce miasta, kiedy to w skład Polski wchodziła Ukraina, kraj był spichlerzem Europy, a sam Gdańsk stał się ważnym portem. Po rozbiorze Polski w 1793 r. Gdańsk przeszedł w ręce Prusaków i znów stał się Danzigiem. Perły renesansowej i barokowej architektury spłonęły w ogniu II wojny światowej. Po jej zakończeniu zostały odrestaurowane. Równie wielkie wrażenie co zabytki robi spółdzielczy blok mieszkalny, w którym zamieszka 12 tysięcy rodzin. Szeroki na 760 m budynek jest już prawie ukończony. Zauważam niewielkie trawniki oznaczone tabliczkami: Niedźwiadki, Żubry. Wyjaśniono mi, że każda tabliczka oznacza grupę dzieci opiekującą się trawnikiem. Dzięki temu uczą się odpowiedzialności społecznej. Jeśli budynek jest utrzymywany w porządku, a mieszkańcy nie spóźniają się z płaceniem przez cały rok, czynsze spadają. Jeśli nie – opłaty za mieszkanie rosną. Na wyciągnięcie ręki miałem piękne bałtyckie plaże. Sopot, Hel, Łeba, gdzie wiatr i piasek tworzyły wydmy sięgające nawet 45 m wysokości. Zamiana tych terenów w park narodowy pozwoliła uchronić je przed rozdeptaniem przez 150 tys. turystów, którzy przybywają tu co roku. Mogą się poruszać tylko po wyznaczonych ścieżkach. Szczecin wybudowany u ujścia Odry rozbrzmiewa buczeniem syren dziesiątków frachtowców pływających pod różnymi banderami. Zazwyczaj wiozą polski węgiel do Danii, Francji czy Włoch. Ze Szwecji, Brazylii i Związku Radzieckiego przypływa ruda żelaza. Ziarno również. Trwa właśnie rozładunek mąki z mieszczącego 50 tys. ton silosu na pokładzie Komilesa, który przypłynął z Leningradu. W szczecińskich stoczniach powstają statki towarowe i trawlery dla Anglii, Indii i Kuwejtu. – Płacą w twardej walucie – usłyszałem wyjaśnienie. – I to gotówką. Ten właśnie towar Polska najbardziej pragnie importować. Pomiędzy strzelistymi masztami portu, pośród stad czarnogłowych mew wypatrzyłem żołnierzy uzbrojonych w karabiny maszynowe. Czujnie strzegli, aby żaden Polak bez paszportu nie dostał się na pokład obcego statku. Ruszyłem na południe w ślad za barkami do przewozu rudy płynącymi po Odrze, stanowiącej granicę z Niemiecką Republiką Demokratyczną. W pobliżu Ognicy zszedłem z łodzi i usiadłem w trawie, ciesząc oczy sielankowym widokiem: rzeka, łagodne zielone wzgórza, drzewa o szerokich koronach, pasąca się na horyzoncie krowa oraz kolejny żołnierz z karabinem maszynowym. Uprzejmie poprosił mnie o okazanie dokumentów. Później pozwolił mi zostać i dokończyć piknik, dotrzymując mi towarzystwa. Wydało mi się dziwne, że ta granica jest tak czujnie strzeżona. Kto chciałby się przekradać do NRD? Uświadomiono mi, że nie o to chodzi: należało uważać na zachodnich agentów przenikających do Polski. Żołnierz okazał się pochodzącym z okolicy 20-latkiem. Jego rodzice przybyli tu z centralnej Polski po tym, jak te tereny opuścili Niemcy. Ci, którzy nie uciekli z wycofującą się armią hitlerowską, zostali deportowani tuż po wojnie. To samo działo się we Fromborku, w Gdańsku i Szczecinie. Niemcy przyjeżdżają oglądać swoje dawne włości i zazwyczaj mówią, że kiedyś tu wrócą. Ostatnio jednak coraz rzadziej. Rząd w Bonn ostatecznie uznał zachodnią granicę Polski i w grudniu 1970 r. podpisał stosowny traktat. Polacy odetchnęli – to kolejny z powodów, dla których ta wiosna jest tak niezwykła. Podążam wzdłuż Odry, mijając Słubice, Wrocław i Opole, by dotrzeć do Koźla – portu rzecznego połączonego kanałem z Gliwicami, miastem w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Proszę sobie wyobrazić 13 wielkich miast zgromadzonych na obszarze o rozmiarach Los Angeles. Jego centrum stanowią Katowice, pełne wieżowców ze szkła i betonu, słynące z olbrzymiego parku. To właśnie tutaj panuje najwyższy standard życia w Polsce; tu robotnicy, zwłaszcza górnicy, są panami. Na szczególnie uroczyste okazje ubierają się w czarne mundury galowe ze złotym szamerunkiem i odznaczeniami, nakładają również czapki zdobione piórami. Uliczne plakaty propagandowe ogłaszają Polskę dziesiątą potęgą przemysłową świata, dziewiątym potentatem w produkcji miedzi i stali oraz piątym krajem na świecie pod względem wydobycia węgla. Jedna czwarta tej produkcji pochodzi właśnie stąd. Gdziekolwiek spojrzeć, widać jedynie kopalniane wieże, hałdy, błyski ognia z wielkich pieców i kominy wytwarzające smog, co wpędziło mnie w lekkie przygnębienie. Z ulgą odnalazłem więc duże połacie zieleni utrzymywane w idealnym porządku, tak by pomagały oczyścić atmosferę. Głęboko wciągając powietrze, ruszyłem na spacer po lesie. Chwilę wcześniej przeszła lekka mżawka. Podczas pobytu w Katowicach potarłem dłonią ścianę jednego z budynków. Zostały mi na niej ślady brązowoczarnego nalotu. Teraz, stojąc w lesie, wziąłem do ręki błyszczący liść, na którym widać było kropelki czystej wody. Potarłem nim o kartkę z notesu. Ten sam brązowoczarny osad. Zacząłem się zastanawiać, jak wiele z polskiego piękna może być w ten czy inny sposób skażone? Była to myśl, która tkwiła w mojej podświadomości od początku podróży – co jest pod powierzchnią, jak naprawdę wygląda polska rzeczywistość? Pytałem o to wszystkich napotkanych mieszkańców. Jak naprawdę wygląda życie tutaj? Spotkałem agenta nieruchomości z Los Angeles, który wielkim czerwonym samochodem przemierzał ojczyznę swoich przodków. Twierdził, że ten kraj to jeden wielki bałagan. – Proszę spojrzeć na ponure twarze ludzi czekających na przystankach. Nic dziwnego – przecież nie mają tu żadnej przyszłości, ale nie powiedzą panu prawdy, bo ma pan przy sobie rządowego tłumacza. Czasem jednak udawało mi się wymknąć. Potrafię mówić po niemiecku – tak jak spora liczba Polaków po 40. roku życia – dziedzictwo okupacji lub prac przymusowych w niemieckich obozach. To, czego się dowiedziałem, wzbudziło we mnie nieufność wobec prostych odpowiedzi. W pewnej wiosce spotkałem małżeństwo, które chciało odwiedzić córkę pracującą w Polkowicach. Zaoferowałem im podwiezienie. Córka była nauczycielką, a jej mąż pracował w kopalni miedzi. 18 miesięcy temu zaczęli oszczędzać na mieszkanie spółdzielcze w pięciopiętrowym bloku. Podczas wizyty ojciec odkrył rozchwianą balustradę na klatce schodowej i źle zamontowane drzwi do mieszkania. – Trzeba będzie to naprawić – uznał. Matka przyglądała się wszystkiemu ze zdumieniem. Lodówka, ciepła woda i łazienka! Jej własny dom na wsi jest obszerny i komfortowy, spoglądała jednak na te maleńkie pokoiki jak na królestwo luksusu – meble na wysoki połysk, dywany na podłogach. By to wszystko zdobyć, jej zięć pracuje po godzinach. Jako zatrudniony w kopalni ma prawo do miesiąca urlopu w kurorcie należącym do zakładów; przez pozostałą część roku bierze jedynie dwie wolne niedziele w miesiącu. Miałem wrażenie, że z nadzieją patrzy w przyszłość. Kiedy znów udało mi się pewnego dnia wymknąć spod opieki tłumacza, na ławce przy sopockiej plaży miałem okazję porozmawiać z pewnym zażywnym jegomościem w średnim wieku, który wcale nie ukrywał tego, co myśli. Rozmowa zaczęła się od tego, że pochwaliłem piękno plaż i słońca… – Piękne, piękne, ale życie dla Polaków wcale nie jest takie piękne – zareagował. – Ciężko pracują całymi dniami i nic z tego nie mają. Nawet kiełbasy nie można już kupić… – co mówiąc, sięgnął do torby i wyciągnął kanapkę z kiełbasą. Miał ich tam jeszcze sześć. – A teraz niech pan spojrzy na tych wszystkich partyjnych dyrektorów, którzy nic nie robią, a opływają w dostatki. Bo kradną! Przecież ta cała partia nawet nie jest polska: to wszystko Żydzi są! Część tych z Politbiura to nawet pisać i czytać nie umie. (Znaczna przesada: po wojnie zostało w Polsce niecałe 10 tys. Żydów, żaden z nich nie należał do Biura Politycznego. Ponad 98 proc. Polaków potrafi czytać i pisać, śmiało można założyć, że wśród władzy wskaźnik ten sięga 100 proc.). Wskazałem palcem nowe bloki skierowane w stronę morza, mówiąc, że musi być całkiem miło cieszyć się takim widokiem z okien. – Nie, wszyscy są zbyt zmęczeni, by na cokolwiek patrzeć – odparł mój towarzysz. – Czego się pan zresztą spodziewał po takim systemie? Inni rozmówcy twierdzili jednak, że problem nie tkwi w samym systemie, tylko w postawie pewnych ludzi. – Pracował w naszej fabryce człowiek, który miał pięcioro dzieci i bardzo mało zarabiał – opowiadał mi inżynier z Gdańska. – W związkach zawodowych mieliśmy fundusze przeznaczone na pomoc pracownikom, przekonałem więc kolegów, że powinniśmy pomóc temu mężczyźnie. Pewnego ranka zacząłem mu się jednak przyglądać. Przyszedł do pracy i pierwsze, co zrobił, to zapalił papierosa. Potem zaparzył sobie herbatę. Później poszedł poplotkować z innymi robotnikami. Na firmowych maszynach wykonał kilka drobiazgów dla siebie, a na koniec poszedł do magazynu i ukradł parę arkuszy blachy. Myśli pan, że mogliśmy go zwolnić? Ależ skąd! Daliśmy mu tylko ostrzeżenie i wymogliśmy, że będzie się lepiej zachowywał. Tego typu podejście jest jednak w Polsce nagminne. Mnóstwo rzeczy się marnuje, bo ludzie nie mają żadnego poszanowania dla własności publicznej. Najprostszej odpowiedzi na pytanie, co jest największą wadą Polski, udzielił mi emerytowany dyrektor państwowego przedsiębiorstwa. – Jak to co? Ludzie – i ci na górze, i ci na dole. Po powrocie do Warszawy spotkałem turystkę z Nowego Jorku, która próbowała się dowiedzieć, ile co kosztuje w Polsce. Odpowiedź była uzależniona od tego, co i od kogo się kupuje. W Warszawie znalazła korzystne ceny srebra, wyrobów skórzanych i lnianych. Za 1,50 dolara mogła zjeść dobry posiłek w każdym polskim mieście. Za 3,25 dolara dziennie mogła korzystać z wód leczniczych, posiłków i opieki medycznej w sanatorium. Wydając 1 330 dolarów, mogła kupić taki sam samochód, jakim jeździłem – szybkiego, czterodrzwiowego fiata. Cena tego samochodu to odpowiednik sześcioletnich zarobków niewykwalifikowanego robotnika; cztery lata pracy górnika lub policjanta. Dwuletnie pobory na stanowisku dyrektorskim. Z drugiej strony jednak robotnicy mogli liczyć na premie i specjalne ulgi przy zakupie mieszkań. Studia są bezpłatne dla każdego, kto zda egzaminy. Wypoczynek urlopowy jest bardzo tani. Opowiedziałem kiedyś Polakowi, ile zapłaciłem za wizytę u dentysty. Nie potrafił wyjść ze zdumienia – w tak cywilizowanym kraju jak Ameryka opieka dentystyczna nie jest bezpłatna? To, że w Ameryce płaci się za opiekę medyczną, jest dla nich równie zdumiewające, jak dla nas cena samochodu równa sześcioletnim zarobkom. Niezaprzeczalnym faktem jest jednak to, że zarobek za godzinę pracy pozwala polskiemu robotnikowi kupić jedynie ćwierć kilo mięsa. W większości rodzin pracują zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Prawie każdy szuka sposobów na oszczędzanie i zdobycie dodatkowych pieniędzy, by związać koniec z końcem lub kupić luksusowe towary w rodzaju pralek czy sprzętu grającego. Kobiety znajdują zatrudnienie we wszystkich branżach – sprzątanie ulic, kierowanie dźwigami, medycyna, administracja. Większość z nich nie spodziewa się męskiej pomocy przy zakupach, gotowaniu czy sprzątaniu domu. Oczekują jednak, że będą traktowane jak damy, co wyraża się w typowo polskim obyczaju całowania rąk na powitanie. Bywa, że nawet policjant przejmujący służbę po swojej partnerce na skrzyżowaniu całuje ją w rękę. Podszedłem do takiej dziewczyny, ubranej w białą marynarkę i czarną minispódniczkę, która spod blond grzywki zmierzyła mnie spojrzeniem niebieskich, mocno umalowanych oczu. Na otoku jej czapki dumnie błyszczał srebrzysty polski orzeł. Zapytałem ją, czy to prawda z tymi pocałunkami. – Zasady mówią, że wystarczy jedynie zasalutować – odpowiedziała. – Ale nie uważa pan, że to miłe? Tego samego dnia natrafiłem na zdjęcie: towarzysz Gierek, pierwszy sekretarz Komitetu Centralnego PZPR, całował rękę robotnicy zakładów lotniczych w pobliżu Lublina. Nastał czwartkowy poranek Bożego Ciała, jednego z najważniejszych świąt w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, gdzie przytłaczająca większość ludzi wyznaje religię rzymskokatolicką. Po tradycyjnej procesji w Warszawie Jego Eminencja kardynał Stefan Wyszyński wygłosi kazanie, bez wątpienia dotyczące ostatnich przemian. Wszyscy czekają na to, co powie. Do tej pory zdołałem już sobie uświadomić, jak istotna jest rola Kościoła w życiu Polaków. Pewnej niedzieli w Sanoku pośród tłumu zgromadzonego na schodach świątyni dało się słyszeć wzmocniony poprzez głośniki głos księdza niosący się po całym placu: – Nasza ziemska matka musi odejść, jej serce bijące jedynie dla szczęścia swych dzieci musi się zatrzymać. Nasza Matka w Niebie będzie na nas zawsze czekać. Zawsze możemy na nią liczyć: miłość wszystkich matek świata jest niczym w porównaniu z miłością, jaką obdarza nas Maryja… Mężczyzna stojący obok mnie ze ściśniętym gardłem przełknął ślinę, kobieta z dziecięcym wózkiem wyjęła z torebki chusteczkę. Każdego roku do Matki Boskiej Częstochowskiej pielgrzymują tłumy Polaków. W tysiącach polskich kościołów można spotkać sztandary, na których litera M oznaczająca Marię wkomponowana jest w wizerunek polskich orłów – przypomina to o czasach zaborów, gdy tylko w kościele można było wyrażać patriotyczne uczucia, kiedy na swój sposób kościół był Polską. Za czasów Gomułki po kraju krążył taki oto dowcip: Podczas mszy wszyscy w kościele padają na kolana, tylko jeden mężczyzna wciąż stoi. Po chwili słychać szepty: uklęknij, dlaczego stoisz? Ponieważ jestem ateistą, odpowiedział mężczyzna. To co robisz w kościele? Sprzeciwiam się władzy. Kiedy siwowłosy kardynał trzymając pastorał ze złota i kości słoniowej i błyskając złotym pierścieniem przemawia z pasją w warszawskim kościele św. Anny, na placu gromadzą się nieprzebrane tłumy. – Oczekujemy, że obietnice zostaną wypełnione… Warszawie potrzeba 50 nowych kościołów… W całej Polsce, po 17 latach opóźniania budowy, potrzebne są ich tysiące… Żądamy czynów, nie obietnic! Patrzyłem na niewielki kościół próbujący pomieścić tysiące wiernych – 16 mszy w ciągu jednej niedzieli. – Można się popłakać – stwierdziła jedna z parafianek. Pieniądze nie są tu problemem: aby wznieść kościół, trzeba uzyskać pozwolenie na budowę i na zakup niezbędnych materiałów. Czy Gierek pozwoli zaspokoić oczekiwania starego kardynała Wyszyńskiego? Jakim człowiekiem jest Gierek, z którym tak wielu łączy nadzieje? Chciałem zobaczyć go z bliska. W tym celu wyruszyłem na 40. Międzynarodowe Targi Poznańskie. Swoje stoiska mają tu przedsiębiorcy z Düsseldorfu i Monachium, a na zakupy przyjeżdżają inżynierowie z Irkucka i Chińskiej Republiki Ludowej. Edward Gierek odwiedza ważniejsze hale targowe. W pawilonie amerykańskim oczekuje go ambasador USA. Będzie to pierwsza okazja do rozmowy z człowiekiem, który od sześciu miesięcy rządzi Polską. Oto nadchodzi, otoczony gromadą członków Biura Politycznego, urzędników i ochroniarzy w czarnych płaszczach. W trakcie całej pogawędki stoję w odległości metra od niego. Premier Piotr Jaroszewicz podkreśla, że Polsce szczególnie zależy na zdobyciu większej liczby amerykańskich licencji na produkcję przemysłową. Mówi: – Mamy nadzieję, że… W tym momencie wtrąca się Gierek: – W Polsce mówimy, że nadzieja to dopiero połowa sukcesu. Wciąż prowadzimy rozmowy, wydaje się jednak, że niektórzy nie chcą nas słuchać… Nie ma wątpliwości, że ten mężczyzna o krótko przystrzyżonych włosach jest twardzielem. Dwa miesiące po tym spotkaniu rząd amerykański wreszcie odsprzedał Polsce patent na oczyszczanie ropy naftowej, dzięki któremu rafineria w Płocku będzie mogła unowocześnić swoją produkcję opartą na radzieckim eksporcie. Podczas ostatnich dni w Polsce postanowiłem odwiedzić państwowe muzeum Auschwitz-Birkenau, dawny hitlerowski obóz koncentracyjny. O 9 rano na parkingu stoi 18 autobusów. Wystawa nie pomija żadnych szczegółów i stanowi pomnik ludzkiego bestialstwa na skalę nieporównywalną z niczym innym w nowożytnych dziejach Europy. W ciągu niecałych pięciu lat w tym piekle wymordowano milion ludzi. Przejeżdżając u podnóża postrzępionych Tatr, zauważyłem nowe domy o murowanych fundamentach, kryte dachówkami. Ten region był niegdyś najbiedniejszy w Polsce, wielu mieszkańców wyemigrowało do Ameryki. Jak powiedział mi góral spotkany w Bukowinie Tatrzańskiej: – Prawie każdy ma jakichś krewnych w Ameryce. Jeśli przyślą ci zaproszenie i dostaniesz amerykańską wizę, to rząd może pozwolić ci na wyjazd. Mój sąsiad właśnie wrócił po półtora roku spędzonym w Chicago. Pracował tam przez dwie zmiany dziennie jako rzeźnik. Jego żona została tutaj i umierała z tęsknoty. Teraz kupili ziemię, budują dom, mają już samochód. A musiałby pan widzieć, jak ona się dzisiaj ubiera! W Polsce może pan harować całe życie i nigdy się tego wszystkiego nie dorobić… Nastały wakacje, a ja zabrałem po drodze parę nastolatków. Rozpoczął się oficjalny sezon autostopowy. Każdy powyżej 17. roku życia mógł kupić zieloną Książeczkę autostopowicza, która zawiera ubezpieczenie od wypadków oraz kupony. Autostopowicz stojący na poboczu drogi unosi zieloną książeczkę, a kierowca, który go zabiera, otrzymuje jeden kupon za każde 25 km jazdy. Kierowcy wymieniają kupony na losy loterii, w której główną wygraną jest polski fiat. Czy autostopowicz może się źle zachowywać? No cóż, na kuponach jest jego numer. Dowiedziałem się tego od pułkownika milicji odpowiedzialnego za zapobieganie przestępstwom i bezpieczeństwo ruchu w całej Polsce. – Te małe książeczki zaprowadziły porządek wśród autostopowiczów – stwierdził. Powiedział mi też, że uczniowie muszą nosić na rękawach tarcze z numerem swojej szkoły. – Łatwo ich wtedy zidentyfikować. Jeśli niewłaściwie się zachowują, wysyłamy kartki z informacją do rodziców. To daje doskonałe wyniki. Takie rozwiązania oraz 380 tys. członków Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej pozwoliły mi zrozumieć, dlaczego nocą widywałem ludzi spokojnie spacerujących po parkach. Na wschodnich Mazurach, pośród malowniczych jezior, wybrałem się na rejs żaglówką ze studentami odpoczywającymi w Międzynarodowym Centrum Jachtowym w Giżycku. Największe z jezior miało zaledwie 15 km szerokości, jednak było ich tutaj wiele, a pomiędzy nimi poprowadzono kanały. Błękitna woda, zielone łąki i lasy, w których można rozbić namioty. Niestety drzewa rosnące wzdłuż dróg będą musiały zniknąć. Jak mi wytłumaczono, stanowią zagrożenie dla ruchu. Autobus, który próbował uniknąć zderzenia z nadjeżdżającym niewłaściwym pasem samochodem, uderzył w drzewo, a 71 dzieci odniosło obrażenia. Roczna liczba zgonów w kolizjach drogowych sięga 13 na każde 10 tys. samochodów. To prawie trzykrotnie więcej niż w USA, na szczęście tylko jeden na 12 Polaków posiada samochód. (W Stanach Zjednoczonych 3 na 5 mieszkańców). Gierek obiecał jednak „motoryzację uniwersalną” i uruchomienie produkcji małych, niedrogich samochodów. Drogi muszą zostać poszerzone i odgrodzone od drzew. Kiedy kierowca wyrusza w trasę, życzy się mu szerokiej drogi. Kolejna długa podróż zmusza do głębszych przemyśleń. Czy starania Polaków przyniosą wyczekiwane przez nich efekty? Czy Gierek utrzyma modernizacyjny kurs? – Wcześniej nasi przywódcy skupiali się na doktrynie – powiedział mi jeden z jego doradców. – Gierek myśli pragmatycznie i jest patriotą. Oczywiście są tysiące ludzi – udzielnych władców w niewielkich miejscowościach – których zmiany wcale nie cieszą. Miliony ludzi jednak, zwłaszcza młodych ludzi, udzielają mu swego poparcia. To jest jego siła. W pierwotnej puszczy Białowieskiego Parku Narodowego zagubiłem się pomiędzy gigantycznymi drzewami. Dęby i lipy sięgające 40 m. 50-metrowe świerki. Dzień był wspaniały. Wróciłem do schroniska, spóźniając się po raz kolejny na ulubiony serial telewizyjny Polaków – Bonanzę. Emitowana jest w niedzielne popołudnie, z polskim lektorem czytającym dialogi. Zdążyłem jednak na Dobranockę o 19:20. Pokazywano kreskówkę o chłopcu, który pomagał ptakom za pomocą zaczarowanego ołówka. Cokolwiek narysował, natychmiast zaczynało istnieć. Kiedy kot zaatakował ptasie gniazdo, chłopiec narysował wóz straży pożarnej i przegonił kota strumieniem wody z pompy. Następnie narysował luksusowe domy dla ptaków, wyposażone w lodówki i łazienki. Wdzięczne ptaki wprowadziły się do nowych mieszkań i zaśpiewały mu piosenkę. Chłopiec narysował sobie fortepian i zaczął im akompaniować. Zapragnąłem takiego ołówka, aby móc narysować Polakom wszystko, czego pragną i ochronić ich przed wszystkimi złymi kotami tego świata. Następnego ranka wreszcie ujrzałem osławionego żubra europejskiego, który kilka lat temu był gatunkiem praktycznie wymarłym, a teraz jego pogłowie liczy 230 sztuk. Weterynarz opiekujący się zwierzętami wskazał mi za palisadą 15-dniowego uroczego cielaka i zapytał, czy chciałbym nadać mu imię. Rodzice tego żubra nazywali się Poleszuk i Polarna. Jego imię, tak jak imiona wszystkich żubrów z Białowieży, musiało rozpoczynać się od liter PO. Pomyślałem przez chwilę i wymyśliłem. Powinien nazywać się Pontuk. Lekarz zapytał, co to oznacza. Odpowiedziałem, że dla mnie brzmi to bardzo mocno i bardzo po polsku. Być może z takim imieniem cielak wyrośnie na potężnego polskiego żubra. Pomyślałem przy tym o tych wspaniałych Polakach, których spotkałem. O ich dążeniu ku lepszemu życiu. Życzyłem im szerokiej drogi. Pełna wersja tego artykułu znalazła się w wydaniu National Geographic z kwietnia 1972 r.