Nowe życie kawiarenek internetowych – Japonia pokazuje, że to nie przeżytek
Kawiarenki internetowe w Japonii to nie tylko miejsce z dostępem do sieci – dla wielu stały się schronieniem, miejscem oddechu i... sypialnią. Takie kapsuły prywatności zmieniają sposób, w jaki Japończycy radzą sobie z codzienną samotnością.
Spis treści: Mikro-samotność w podróży – czym jest i kiedy staje się potrzebna? Co oferują nowoczesne japońskie kawiarenki internetowe? Kto korzysta z kawiarenek internetowych i dlaczego? Kawiarenka jak jaskinia – doświadczenie z pierwszej ręki Hofu, Japonia: 34° 03' 20" N, 131° 33' 40" E Od pojawienia się Homo sapiens około 300 000 lat temu, nasz gatunek żył i umierał, stłoczony jeden na drugim. Od plejstoceńskich skalnych schronień po trzaskające drzwi sypialni współczesnego nastolatka – ludzie byli poczęci, rodzeni, spali, jedli, wydalali, kłócili się, płakali, tańczyli, mordowali, pracowali i marzyli – zazwyczaj w towarzystwie innych. Tylko królowie i ekscentryczni mistycy cieszyli się tymi czynnościami w samotności. I tak jest nadal – gdy przemierzasz świat pieszo. Mikro-samotność w podróży – czym jest i kiedy staje się potrzebna? Wyobraź sobie życie w ciągłym ruchu. Dni spędzasz pod spojrzeniami obcych, w przestrzeniach publicznych: na polnych drogach, rogach ulic, bazarach, w parkach, na chodnikach, autostradach. Jesteś nomadycznym bohaterem na globalnej scenie. W najlepszych zakątkach świata, gdzie ludzie znają trud, ale mają czym się podzielić (choć niekoniecznie na tyle, by stawiać mury czy płoty), taka ciągła ekspozycja może otwierać drzwi do kilometrów gościnności. Przechodząc pieszo przez Gruzję przez 42 dni, niemal każdej nocy zapraszano mnie do domów w wioskach. Ale nawet bycie gościem zużywa energię psychiczną. Dlatego możliwość popatrzenia w cztery puste ściany w ciszy, we własnym towarzystwie, może być błogosławieństwem. Stąd zalety skromnych japońskich kawiarenek internetowych. Co oferują nowoczesne japońskie kawiarenki internetowe? Oprócz nieograniczonego dostępu do Wi-Fi i dużych konsol do gier, japońskie kawiarenki oferują gorące prysznice i pralki. Znajdziesz tam otwarte barki z napojami, lodami, a czasem i zupą. Ich ściany wyłożone są pokaźnymi zbiorami komiksów manga – dla tych, którzy mają taką słabość. Najlepsze są jednak prywatne pokoiki. Zamykane za drzwiami przypominającymi szafę, ustawione w długich korytarzach, oferują kokon prywatności. W środku czeka biurko mieszczące jeden łokieć, haczyk na plecak i poduszka wielkości sarkofagu do odpoczynku.Wszystko to można wynająć na pół godziny. Kto korzysta z kawiarenek internetowych i dlaczego? Docelowi klienci to przemęczeni pracownicy, którzy przegapili ostatni pociąg, pijani biznesmeni, którzy potrzebują wytrzeźwieć, oraz młodzi ludzie szukający schronienia poza ciasnymi mieszkaniami w japońskich miastach. W ostatnich dekadach stagnacji gospodarczej, tysiące osób zatrudnionych poniżej kwalifikacji zamieszkało w kawiarenkach internetowych – bo są tanie. Osiem godzin w mini-pokoju kosztuje zazwyczaj od 15 do 25 dolarów. Kawiarenka jak jaskinia – doświadczenie z pierwszej ręki Podczas pieszej wędrówki liczącej ponad 1 500 kilometrów przez Japonię, moi towarzysze i ja zazwyczaj zatrzymujemy się w ryokanach – tradycyjnych, rodzinnych pensjonatach. Ale po trudnych etapach marszu po asfalcie, śpimy też w kawiarenkach. Z zewnątrz wyglądają jak brutalistyczne kostki. W środku są często ciemne, ciche i męskie. Unosi się w nich zapach bezosobowego porządku – a czasem samotności. Ale to również element człowieczeństwa. Podążam ścieżkami naszych przodków z epoki kamienia przez kontynenty. Kawiarenki takie jak Kaikatsu Club i Media Café POPEYE to po prostu kolejna jaskinia po drodze – z cieniami na ścianie. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk.
Geografia samotności. Wędrówka przez opuszczoną prowincję Japonii
Japonia jawi się nam jako kraj postępu i zaawansowanych technologii. Ale prowincja pustoszeje. Wiejskie drogi są puste, sklepy zamknięte, domy porastają chwastami. Oto niezwykły reportaż Paula Salopka z japońskiej wsi, gdzie cisza jest głośniejsza niż zgiełk miasta.
Spis treści: Niezwykły projekt japońskiego fotografa Japońskie pustkowie Dlaczego japońska prowincja się wyludnia? Młode miasto – opustoszała prowincja W poszukiwaniu bazy noclegowej Wędrówka przez Japonię niczym przez pustynię Ostatni Mohikanie japońskiej prowincji W pobliżu Yuyashinbetosuumyo, Japonia – 34° 22' 32" N, 131° 04' 17" E – Co fotografujesz, Soichi? – Ludzi. – Przypadkowych ludzi? – Tak, każdego, kogo spotkam. Gdy tylko widzę człowieka, muszę zrobić zdjęcie. Niezwykły projekt japońskiego fotografa Soichiro „Soichi” Koriyama jest moim towarzyszem pieszej wędrówki przez Japonię. To doświadczony fotograf dokumentalny, człowiek światowy, w pełni sił, pełen energii. Jest autorem opowieści o donośnym śmiechu i szybkim, zdecydowanym kroku. Realizuje niecodzienny projekt: postanowił sfotografować każdą osobę, którą napotkamy na naszej liczącej 1400 kilometrów trasie przez japońską wieś. Za każdym razem, gdy Koriyama dostrzeże człowieka – czy to starszego rolnika pochylonego nad grządką cebuli, parę spacerującą z psem, czy kobietę rozwieszającą pościel – unosi aparat, naciska migawkę i natychmiast rusza dalej, z determinacją przypominającą marsz żołnierza, którym niegdyś był. Cel Koriyamy początkowo budzi moje zdziwienie. Wydaje się arbitralny, pozbawiony konkretnej logiki. Co skłania człowieka do kolekcjonowania portretów przypadkowo napotkanych osób? Wydaje się to zadaniem niewykonalnym, zbyt ogromnym w skali. Jednak jak się okazuje, trudność tego przedsięwzięcia leży zupełnie gdzie indziej. Nie polega na nadmiarze ludzi do sfotografowania, lecz na ich braku. Japońskie pustkowie Przemierzamy główną wyspę Japonii – Honsiu – godzinami, nie spotykając ani jednej osoby. Mijamy pola ryżowe przypominające duchy dawnego życia, wioski z domami pokrytymi dachówką, milczące jak ekspozycje w muzeum. Idziemy środkiem wiejskich dróg, na których nie pojawia się żaden samochód. Sklepy są zamknięte, ich szyby ciemne i zakurzone. Od czasu do czasu trafiamy na opuszczony dom z uchylonymi drzwiami. Wewnątrz, w półmroku, dostrzegamy chwasty porastające stoły i telewizory. W takich chwilach misja Koriyamy zaczyna mieć głęboki sens: rejestruje on ostatnie przejawy życia na wsi, która powoli, lecz nieuchronnie zanika. Jest łowcą dowodów istnienia, świadkiem przemijania, który próbuje upamiętnić ostatnich mieszkańców opuszczonego krajobrazu. Krajobrazu, który wygląda, jakby został nagle opuszczony wskutek jakiejś ogromnej katastrofy – wojny, epidemii, może nawet biblijnego uniesienia. Pewnego dnia przemierzamy 43 kilometry w ciągu 12 godzin, bez większych przerw, przez dziesiątki wiosek. Spotykamy troje ludzi. Dlaczego japońska prowincja się wyludnia? Proces wyludniania japońskiej prowincji trwa od dawna. Od lat 50. XX wieku wiejskie rodziny zaczęły wysyłać swoje dzieci do miast, by tam pracowały lub studiowały. Życie na roli było trudne, zwłaszcza przed pełną mechanizacją rolnictwa. Japonia przeżywała wówczas tzw. cud gospodarczy – w latach 60. i 80. produkt krajowy brutto wzrósł dziesięciokrotnie – napędzany właśnie migracją ze wsi do miast. Wówczas całe społeczności gromadziły się na peronach, by pożegnać młodych wyjeżdżających do Tokio lub Osaki. – Cieszyliśmy się, że nasze dzieci idą na studia – mówi 83-letnia Keiko, piekarka z niemal opuszczonej wioski Marue niedaleko Kioto, która nadal codziennie o świcie gotuje ciastka ryżowe. – Ale to była pułapka. Nigdy nie wrócili. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/05/4soichiro32-b6b6455.jpg" width="1731" height="1154" alt="Automaty vendingowe są jednymi z ostatnich pozostałości po działalności gospodarczej w niektórych częściach wyludnionej japońskiej wsi" title="Automaty vendingowe są jednymi z ostatnich pozostałości po działalności gospodarczej w niektórych częściach wyludnionej japońskiej wsi" /> Podobnych historii jak Marue są setki, a może tysiące. W ciągu ostatnich sześciu dekad udział ludności wiejskiej w populacji Japonii spadł z 62% do zaledwie 8%. Dla porównania: w Stanach Zjednoczonych ten odsetek wynosi 17%, a w rolniczej Papui-Nowej Gwinei – 86%. Problem pogłębia fakt, że Japonia jest obecnie najstarszym społeczeństwem świata. Młode miasto – opustoszała prowincja Jedna trzecia obywateli ma ponad 65 lat, co wynika z niskiego przyrostu naturalnego i rosnącej długości życia – zjawiska charakterystycznego dla wielu zamożnych krajów. Jednak w Japonii temu starzeniu się społeczeństwa towarzyszy szczególna reorganizacja demograficzna: młodzi ludzie w przytłaczającej większości koncentrują się w wielkich miastach. Metropolia tokijska liczy obecnie niemal 38 milionów mieszkańców i nadal się rozrasta. Tymczasem na prowincji – w przestrzeniach odzyskiwanych przez naturę – niemal każda napotkana przez nas osoba jest w podeszłym wieku. Udało nam się porozmawiać z kilkoma rolnikami. Najmłodszy z nich miał 76 lat. Zrozumienie skali tego zjawiska poprzez statystyki czy spojrzenie przez okno pociągu dużych prędkości to jedno. Ale doświadczyć tego na własne oczy, tydzień po tygodniu, pieszo – to zupełnie inna perspektywa. W poszukiwaniu bazy noclegowej Z dala od świątyń, galerii handlowych, parków narodowych, popularnych szlaków pielgrzymkowych i innych atrakcji przyciągających miliony turystów, Koriyama i ja przesuwamy się powoli przez zapomniane regiony Japonii. Krajobrazy te są zarazem niepokojące i piękne, melancholijne i poruszające. – Przed nami nie ma żadnego pensjonatu – mówi Koriyama z westchnieniem, wpatrując się w telefon. Taka sytuacja powtarza się niemal codziennie w prefekturze Yamaguchi. Nasze cyfrowe mapy pokazują gęsto zaludniony świat – sieć wiosek i miasteczek. Z bliska ten świat okazuje się być jedynie martwą mapą ciszy. Mijamy setki zaniedbanych ogródków. Na nabrzeżach portów gniją rybackie sieci. Przystanki autobusowe są porośnięte winoroślą. Szkolne boiska wypełnia echo nieobecności. Wędrówka przez Japonię niczym przez pustynię Ze względu na brak sklepów z żywnością musimy nosić prowiant w plecakach. Noclegi są rzadkie. Zaczynamy rozważać nocowanie w krzakach przydrożnych żywopłotów. Prowincjonalna Japonia zaczyna przypominać moje wcześniejsze wędrówki przez odludne tereny, jak pustynie Arabii Saudyjskiej. Z tą różnicą, że tutaj krajobraz jest w pełni zabudowany, choć opustoszały. Nasze „studnie” to automaty z napojami, które za 130 jenów oferują butelki wody i napojów gazowanych. – 7-Eleven! – krzyczy Koriyama z radością, widząc sklep w zasięgu pieszej wędrówki. Jeszcze bardziej surrealistyczne niż ogólne opuszczenie są te miejscowości, które – dzięki miliardom jenów z państwowych programów rewitalizacji – próbują zachować pozory normalności. Idziemy samotnie po idealnie utrzymanych, czystych wiejskich uliczkach. W niewielkich, nowo urządzonych parkach znajdują się ławki i miejsca do odpoczynku. Ale nie słychać tam nawet szczekania psa. Te niemal bezludne wioski – z populacją liczącą od dwóch do kilkunastu osób – wyglądają, jakby były zamrożone w czasie, zakonserwowane niczym pod szklanym kloszem. – Nikt już nie chce wykonywać takiej pracy – mówi Kunihiro Nishida, 48-letni robotnik drogowy, który usuwa osuwisko skalne w prefekturze Tottori. Droga przybrzeżna, zasypana granitowym rumoszem, powoli wraca do natury. – Młodym łatwiej jest pracować w biurze w Kioto. jest uprzejmy i otwarty, jak większość ludzi, których spotykamy w wymierającej prowincjonalnej Japonii. To ludzie twardzi, pogodni. Ostatni Mohikanie japońskiej prowincji Ci nieliczni, których napotykamy, mówią o pustych polach i opustoszałych wsiach z godnością i spokojem, jakby ich samotność była zjawiskiem naturalnym – nieuniknionym jak zmiana klimatu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/05/1-soichiro33-2b72617.jpg" width="1731" height="1154" alt="Posąg Jizu stoi na straży przed prawie opuszczoną wioską w prefekturze Yamaguchi. Kapliczki chronią dzieci i podróżnych, którzy są nieobecni na japońskiej wsi" title="Posąg Jizu stoi na straży przed prawie opuszczoną wioską w prefekturze Yamaguchi. Kapliczki chronią dzieci i podróżnych, którzy są nieobecni na japońskiej wsi" /> Babcia uśmiecha się i macha do nas z oddali. Dziadek z podkaszarką krzyczy radosne „Ohayō!” (dzień dobry). Pewien starszy rolnik właśnie sprząta grób przodków, gdy się do niego zbliżamy – pierwsza osoba, którą widzimy od pół dnia. Jest tak nieśmiały, tak odwykły od towarzystwa, że stopniowo usuwa się z naszego pola widzenia, chowając się za kamiennym nagrobkiem, jednocześnie uprzejmie odpowiadając na nasze pytania. W dniu, w którym przemierzamy samotne 43 kilometry przez prefekturę Yamaguchi, dostaję wiadomość o śmierci dawnego przyjaciela – artysty, lepszego człowieka ode mnie. Tego wieczoru, w jedynym dostępnym schronieniu – ciasnej kabinie wielkości dwóch mat do jogi, wynajmowanej sezonowym robotnikom – pozwalam sobie na łzy. Następnego ranka kierownik tego prowizorycznego zajazdu puka do moich drzwi. Z wielką kulturą i taktem przekazuje kondolencje, informując mnie łagodnie, że pokój został zarezerwowany i muszę go opuścić. Z życzliwością i szacunkiem zachęca nas, byśmy się nie poddawali. Byśmy szli dalej. Koriyama naciska spust migawki. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk.
Ściana wody. Relacja z wędrówki wzdłuż strefy zdemilitaryzowanej w Korei Południowej
Niewiele osób wie, że Koreę Południową i Północną oddziela nie tylko ogrodzenie, ale częściowo również „ściana” wody. Ten opustoszały i dziewiczy rejon odwiedził Paul Salopek. Oto jego relacja.
Spis treści: „Wybuchowa” turystyka w Korei Południowej Nieznane oblicze strefy zdemilitaryzowanej (DMZ) Najbardziej wysunięte przyczółki Korei Południowej i ich zrelaksowani mieszkańcy Przykurzona linia frontu Strefa zdemilitaryzowana, Korea Południowa, 37° 47’ 20” N, 126° 29’ 19” E Gigantyczną połać bezludnego terenu oddzielającego Koreę Południową od Północnej można opisać następująco: Ostatnia zimnowojenna granica świata skończyła w tym roku 71 lat. Zmaterializowała się w 1953 r., gdy zarówno Seul, jak i Pjongjang, pogodziły się z faktem, że konflikt, która pochłonął 2,5 mln istnień ludzkich, skończył się impasem. Oficjalnie oba kraje pozostają w stanie wojny. Rozległa strefa zdemilitaryzowana (określana niekiedy angielskim skrótem DMZ) ciągnie się przez długich 248 km gór, dolin, opustoszałych wsi i gospodarstw. Oddziela od siebie wrogie armie pasem szerokim na cztery bezludne kilometry. „Wybuchowa” turystyka w Korei Południowej Tę umocnioną granicę odwiedza co roku ok. 1,2 mln turystów. Na każdego z nich przypada średnio jedna mina – po obu stronach strefy rozmieszczono ponad milion ukrytych ładunków wybuchowych, by wybić przeciwnikowi z głowy próby inwazji. W potyczkach stoczonych w DMZ w ciągu kilkudziesięciu lat zginęło łącznie ok. 800 żołnierzy północno- i południowokoreańskich, a także amerykańskich; USA są sojusznikiem Korei Południowej. W 1996 r., po niełatwych negocjacjach, grupa weterynarzy z Korei Południowej uratowała północnokoreańską krowę, która utknęła na rzecznej wyspie w strefie zamkniętej. Incydent ten ujawnia mało znaną prawdę o DMZ – częściowo składa się ona z wody. Nieznane oblicze strefy zdemilitaryzowanej (DMZ) Na odcinku 67 km, od betonowego wału przeciwpowodziowego na północ od Seulu aż po brzegi Morza Żółtego, oba kraje mierzą się wrogimi spojrzeniami ponad mulistymi wodami rzeki Han-gang, rozlewającymi się szeroko w rozległym estuarium, a potem rozpływającymi w słonych falach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/4-IMG7850-507a247.jpg" width="4032" height="3024" alt="Ogrodzona natura: DMZ, czyli strefa zdemilitaryzowana między dwiema Koreami, przez ostatnie 71 lat była w niewielkim stopniu zagospodarowana przez człowieka. Zdziczała, stanowi de facto obszar chroniony." title="Ogrodzona natura: DMZ, czyli strefa zdemilitaryzowana między dwiema Koreami, przez ostatnie 71 lat była w niewielkim stopniu zagospodarowana przez człowieka. Zdziczała, stanowi de facto obszar chroniony." /> Jako że ludzie nie mają wstępu do strefy zdemilitaryzowanej, nie jest wykluczone, że ujście Han-gang należy do najbardziej dziewiczych na świecie. Brzegów nie kalają tu porty ani fabryki, na frontowych wodach nie kołysze się ani jeden prom, boja nawigacyjna czy rybacka łódka. Krwawy konflikt sprawił, że cały rzeczny ekosystem trwa zastygły poza czasem. Na osuchach, gdzie od dekad nie postała podeszwa kalosza, zagrożone wyginięciem warzęchy małe polują na cefale. Wśród trzcin aż roi się od jelonkowców błotnych. A cały ten mulisty raj można podziwiać zza rzędów wież strażniczych, płotów pod napięciem, pól minowych i zasieków z drutu żyletkowego. Najbardziej wysunięte przyczółki Korei Południowej i ich zrelaksowani mieszkańcy Wraz z mym koreańskim towarzyszem przemierzałem te zaciszne rozlewiska przez trzy upalne, letnie dni. Czułem się, jakbym brnął przez krainę nakrytą szklaną kopułą – parną muzealną dioramę. – Jestem jedną z ostatnich, którzy tu zostali – stwierdziła 85-letnia Song Yoon-Yeo, emerytowana rolniczka z zapyziałej wioseczki na wyspie Ganghwa w ujściu Han-gang. – Wszyscy wyjechali do Seulu. Song przykucnęła pod dziką jabłonią i przy studni prała ubrania. Nie robiło na niej wrażenia, że w zasięgu wzroku ma Koreę Północną – wrogie państwo uzbrojone w głowice atomowe i rządzone przez dyktatora, który wytruł ponoć swoich krewnych. Skarżyła się na zwyczajne problemy. Migracja do miast pustoszyła koreańską prowincję, a dostęp do usług publicznych stawał się coraz gorszy. Ale były i dobre wieści: niedawno w okolicy otworzyła się kawiarnia. – Jeszcze kilka lat temu nie wiedzieliśmy, co to kawa – przyznała Song. Mieszkańcy Cho-Gang Ri, innej nadrzecznej wsi, upierali się wręcz, że życie tuż obok najmocniej ufortyfikowanej i najpilniej strzeżonej granicy na Ziemi to w gruncie rzeczy najbezpieczniejsze, co może człowieka spotkać. – Ludzie zamartwiają się, co będzie, jeśli znów wybuchnie wojna. Ale tutaj nikt nie wierzy, by to było możliwe – przekonywał Jang Youngchul, który handluje ryżem. – A nawet jeśli, to wiesz co? Oba kraje odpalą rakiety wycelowane w swoje stolice. Nasza wieś jest tak mała, że nikt nie zwróci na nią uwagi. Tak jak niemal cała południowokoreańska prowincja, Cho-Gang Ri sprawiała wrażenie na wpół opustoszałej. Jang roztaczał jednak wizję złotych czasów, jakie nastaną po zjednoczeniu Korei. Wyobrażał sobie rzekę Han-gang jako szlak handlowy. A póki co, dodał, poletka wzdłuż strefy zdemilitaryzowanej są idealnymi działkami dla znerwicowanych mieszczuchów z Seulu. Wytyczony wzdłuż DMZ „szlak pokoju” dostarcza im podobno relaksu. Przykurzona linia frontu W niewyobrażalnym skwarze maszerowaliśmy nim przez wiele dni. Nie spotkaliśmy żywej duszy. View Ediplayer on the source website Obserwowaliśmy za to szramę rozcinającą Półwysep Koreański na swoje, gdzie 1 220 000 żołnierzy stacjonuje wzdłuż dziczejącego pasa ziemi. Zamaskowane koszary nad Han-gang poszarzały i pokryły się kurzem. Z wież strażniczych sterczały umundurowane manekiny, też wyblakłe od słońca. Trudno było nie wyobrażać sobie podobnego bezruchu na północnokoreańskim brzegu, gdzie w skwarze pobłyskiwały ciche, zielone wzgórza. Nad rzeką, niczym konfetti, unosiły się stada czapli. – Przejdź się dowolną ulicą w Seulu i zapytaj kogokolwiek przed czterdziestką, jak często myśli o Korei Północnej albo o strefie zdemilitaryzowanej – radził Lee Junseok, wydawca czasopisma popularnonaukowego i mój tyczkowaty kompan. – Upłynęło zbyt wiele czasu. Nikt już nie wierzy w zjednoczenie. Co nie znaczy, że po dawno odciętej kończynie nie pozostał fantomowy ból. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/IMG7800-bbc7265.jpeg" width="4032" height="3024" alt="85-letnia Song Yoon-Yeo, mieszkanka wioski położonej w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, wspomina trudne lata życia w powojennej Korei Południowej – gotowanie na skradzionym drewnie, przemierzanie kilometrów w poszukiwaniu jedzenia i brak dostępu do usług publicznych" title="85-letnia Song Yoon-Yeo, mieszkanka wioski położonej w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej, wspomina trudne lata życia w powojennej Korei Południowej – gotowanie na skradzionym drewnie, przemierzanie kilometrów w poszukiwaniu jedzenia i brak dostępu do usług publicznych" /> Pomaszerowaliśmy nadrzeczną ścieżką, w cieniu wysokich bambusów. Wspięliśmy się na betonowe umocnienia, których strzegli południowokoreańscy chłopcy uzbrojeni w karabinki M-4. Oznaczenia pozawieszane na nadrzecznym płocie instruowały dezerterów z Korei Północnej, by nacisnęli guzik i wezwali pomoc: jedzenie, wodę, otwarte drzwi. Sprzedawca z punktu widokowego na strefę nieopodal Gimpo opowiedział nam o pewnym melancholijnie usposobionym uciekinierze. Spragniony wolności, przepłynął przez rzekę, ale po latach życia w Korei Południowej zmienił zdanie. Pewnej nocy powrócił, przecisnął się pod ogrodzeniem i popłynął na północ. Rzeka miała w tym miejscu prawie dwa kilometry szerokości. Podobno mu się udało. Ale świat nie usłyszał o nim już nigdy więcej. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Poznajcie ostatnich cesarzy Chin. Pierwsi władcy tej dynastii nie byli… Chińczykami
Podczas wędrówki po terenach na północ od Pekinu wciąż zauważalny jest blask, choć nieco przyblakły, ostatniej cesarskiej dynastii Chin – Qing. Jej śladami udał się podróżnik Paul Salopek.
W tym artykule: Śladami dynastii Qing Kontrowersyjna dynastia Qing Cesarze Qing byli mistrzami kamuflażu Czasy prosperity dynastii Qing Chengde. Ważne miejsce na mapie dynastii Qing Kres dynastii Qing W towarzystwie lokalnych piechurów wędrowałem po Chinach przez ponad dwa lata. Pokonawszy ponad 6000 kilometrów, odwiedziłem megamiasta i plantacje czosnku. Brzmi monotonnie? Może nawet trochę nudno? Nie jest. Śladami dynastii Qing Porzucając szklane sześciany centrów handlowych w Pekinie, w ciągu jednego dnia wędrówki przemierzamy stulecia: wkraczamy w okres dynastii Qing. Za szóstą obwodnicą stolicy wzdłuż wiejskich dróg drżą topole białe. Twarde brzoskwinie lśnią niczym żółte słońca w sadach. Grają cykady. Uściskowi dłoni towarzyszy lekko archaiczny, formalny ukłon. A legiony spalonych słońcem rolników w słomkowych kapeluszach zbierają kosze dzikich owoców – jagód jujube rosnących na gęstych krzakach. Wystarczy zmrużyć oczy, żeby wyobrazić sobie świtę cesarza Qing Kangxi – kolumnę o długości 10 kilometrów – maszerujące zastępy chorążych, małżonków, dworzan, poetów, setki krów i kaczek przeznaczonych na ubój, skrzypiące wozy pełne ryżu i złożonych namiotów, z belgijskim astronomem kroczącym na końcu. „Przemarsz przypominał exodus narodu lub spęd bydła” – pisze historyczka Ruth Rogaski o procesjach królewskich Qing, „ale taki, któremu przewodził Syn Niebios”. Biorąc pod uwagę ich miejsce jako ostatnich cesarzy Chin – ostatni władca Qing, przeciętniak o okrutnym usposobieniu imieniem Puyi, który abdykował na rzecz rewolucjonistów w 1911 r., kończąc tym samym 2000 lat sukcesji dynastycznej w Państwie Środka – można by pomyśleć, że istnieje konsensus co do ich panowania. Ale historia Chin nie jest prosta. A już najmniej dla samych Chińczyków. Kontrowersyjna dynastia Qing Po części dlatego, że przynależni do niej władcy, przynajmniej początkowo, nie byli Chińczykami. Byli to klasyczni insiderzy-outsiderzy: półnomadzi, polujący i będący rolnikami, zwani Mandżurami, pochodzący z zimnych lasów w pobliżu Syberii. Siłą, dyplomacją i przebiegłością te klany mniejszości przygranicznych w 1644 roku podbiły całe Chiny. Moment był idealny: większościowa grupa etniczna Han była uwikłana w wojnę domową. – Jeśli Mongołowie byli jak Lakoci z równin, to Mandżurowie byli trochę jak Irokezi w Nowym Jorku – mówi Jeremiah Jenne, amerykański historyk mieszkający w Pekinie i specjalizujący się w epoce Qing. – Byli sprytnymi budowniczymi koalicji – dodaje. Zaskakujące sojusze z sąsiadującymi wrogimi były dla Mandżurów koniecznością pogranicza i często źródłem podejrzeń dla wielu Chińczyków Han. Cesarze Qing byli mistrzami kamuflażu Wzmacniali swoją władzę, przejmując zwyczaje – i zawierając małżeństwa – z polityczną i wojskową elitą swoich wrogów. Byli zwolennikami tolerancji i rządów pośrednich. Qing publikowali pięciojęzyczne słowniki, aby zachęcić do komunikacji między zróżnicowaną populacją: mandżurski, mandaryński, mongolski, tybetański i starożytny język środkowoazjatycki zwany Chagatai. Jeden z cesarzy zbudował w Pekinie ogromny meczet dla swoich muzułmańskich poddanych. Do stolicy zapraszano tybetańskich mnichów buddyjskich. – Qing nosili wiele kapeluszy. W dosłownym tego słowa znaczeniu – mówi historyk Jenne. – Cesarz zmieniał nakrycia głowy podczas audiencji królewskich, aby dopasować się do strojów etnicznych wizytujących delegacji – podkreśla. Najbardziej widocznym mandżurskim symbolem dominacji była charakterystyczna męska fryzura Qing, zwana po chińsku bianzi, z wygolonym czołem i długim warkoczem z tyłu, kojarzona przez mieszkańców Zachodu z cesarskimi Chinami XIX i początku XX wieku. Jednakże charakterystyczna dla Mandżurów tolerancja była wyrachowana. Łagodzenie tarć w kraju umożliwiło Qing rozpoczęcie agresywnych kampanii zewnętrznego podboju. Do XVIII wieku Qing potroili wielkość swojego imperium, przejmując kontrolę nad Tybetem, dzisiejszym Sinciangiem oraz częściami Rosji i Korei. Ustanawiali obecne granice Chin będąc w nieustannej gotowości do walki. Czasy prosperity dynastii Qing Gospodarka kwitła. Qing wyrosło na jeden z najbogatszych imperiów na ziemi, wprowadzając innowacyjne zastosowanie czeków bankowych (podróżujący kupcy nie musieli już ciągnąć ze sobą wozów ze srebrem). Sztuka również przeżywała rozkwit. Przez pewien czas pomysły i technologie z zewnątrz były mile widziane. Chrześcijańscy misjonarze przybywali do Chin, a pochodzący z zagranicy naukowcy znajdowali tu pracę (wraz z uczonym-wojownikiem, cesarzem Kangxi, podróżował pochodzący z Belgii Ferdinand Verbiest, jezuicki nauczyciel, który miał zawsze ze sobą sekstans, termometr, narzędzia do mapowania i astrolabium). – Życie pod rządami jakiegokolwiek imperium nigdy nie jest łatwe. Ale w Qing cena była stosunkowo niska. Zapłać swoje podatki. Nie buntuj się. Daj się ostrzyc – mówi Jenne. View Ediplayer on the source website Chengde. Ważne miejsce na mapie dynastii Qing Jenne, mój towarzysz wędrówki z Szanghaju, Frank Geng, i ja wspólnie wybieramy się w drogę ku Chengde. Czym jest Chengde? To gigantyczny park. Ogród rozkoszy. Cmentarz pamięci. Będące letnimi terenami łowieckimi cesarzy Qing, Chengde, położone jest 230 kilometrów na północ od Pekinu. Mandżurscy arystokraci jeździli tam, aby oddawać się swojej pasji – konnemu polowaniu na jelenie. Dziś jest to raj dla piknikowiczów uciekających przed parną aurą stolicy. Do dawnego kurortu królewskiego dojeżdżamy starymi trasami Qing: nasłonecznionymi drogami rolniczymi, które biegną obok pól kukurydzy i zbiorników wodnych. Wspinamy się na krasowe wzgórza o postrzępionych grzbietach przypominających kardiogramy. Śpimy w zabrudzonych nikotyną pensjonatach, popularnych pośród kierowców ciężarówek i obwoźnych sprzedawców. Chengde jest piękne: zielona oaza ścieżek i pagód. Odrestaurowano jego ozdobne jeziora. Ale jest też nawiedzone. Rozległe trawniki, po których spacerują turyści, zdają się dzwonić pustką. Trudno nie spojrzeć na Chengde przez pryzmat historii. Kres dynastii Qing Wywodzący się z mniejszości narodowej zręczni władcy Niebiańskiego Imperium, Qing zaczęli się chylić ku upadkowi w XIX wieku. Powody były złożone. Zawieranie umów mandżurskich, które zapewniały pokój ze zdecentralizowaną kontrolą, skończyło się niepowodzeniem. Wielkie powodzie zniszczyły zbiory, podsycając głód i powstania. Osłabiona dynastia stała się celem agresywnych ataków ze strony brytyjskich handlarzy opium oraz francuskich, rosyjskich, japońskich i amerykańskich kanonierek wymuszających ustępstwa gospodarcze. Pod koniec rozpanoszyła się korupcja. W przypadku cesarzowej wdowy Cixi, zasiadającej na tronie od lat sześćdziesiątych XIX wieku do początków XX wieku, oznaczało to przekierowanie budżetu przeznaczonego na modernizację chińskiej marynarki wojennej na wyrzeźbienie gigantycznego, ozdobnego statku z marmuru w jej letnim pałacu. I tu kryje się ostatnia polemika dotycząca Qing. Wielu Chińczyków debatuje nad tym, czy Mandżurowie - niezależnie od tego, czy byli u szczytu swojej chwały, czy też podupadali – byli naprawdę odrębną kulturą, czy też w pełni zasymilowali się z Hanami? Jakie wnioski na temat stosunków z sąsiadami można wyciągnąć z panowania ostatniej dynastii feudalnej Chin? Oraz na temat mniejszości i współczesnej tożsamości narodowej? Kim lub czym jest Chińczyk? Wydaje się, że Komunistyczna Partia Chin, zwycięzca wojny domowej, która wybuchła po upadku Qing 112 lat temu, nie może się zdecydować. Oficjalna historia dynastii zamówiona przez rząd ponad 20 lat temu kosztem milionów dolarów została znacznie zmieniona i nie została jeszcze opublikowana. Poszukując zanikających znaków Qing, wędruję dalej do Hetu Ala, plemiennej siedziby półnomadycznych jeźdźców, którzy stali się Mandżurami. To historyczne miejsce nieopodal miasta Shenyang zostało odrestaurowane na potrzeby turystyki kulturowej. Zrekonstruowane XVII-wieczne domy pokryte wypalanymi z gliny dachówkami oferują łóżka we wnętrzach ogrzewanych podczas niskich temperatur piecami opalanymi drewnem. Zwiedzający mogą obrócić kamień młyński napędzany koniem. Znajduje się tu też tabliczka z kilkoma słowami napisanymi w języku syberyjskim Mandżurów. Saiyun oznacza część. Prawie nikogo więcej oprócz nas tu nie ma. – Niestety nie znam zbyt dobrze języka mandżurskiego. Nie uczy się go w szkołach Han – mówi Zhao Mei Hui, przewodniczka wycieczek, dodając, że jej pradziadek był urzędnikiem Qing Przychodzi mi na myśl Puyi, ostatni cesarz Chin, który zmarł w 1967 roku. Po abdykacji przeszedł komunistyczne obozy reedukacyjne i został zamiataczem ulic w Pekinie. W młodości traktowany niemal jak bóg, który dla kaprysu kazał chłostać personel pałacu, po rewolucji musiał uczyć się sznurowania własnych butów. Często gubił się podczas sprzątania ulic. – Jestem Puyi, ostatni cesarz Qing. Zatrzymałem się u krewnych i nie mogę znaleźć drogi do domu – mówił zaskoczonym przechodniom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk.
Cuda Chin. Z wizytą w kolonii artystów w Państwie Środka
Malarze, rzeźbiarze, dramaturdzy, muzycy i wegańscy piekarze. Wszystkich można spotkać w kolonii artystów w Xiayuan w północnych Chinach.
W tym artykule: Podmiejscy zbieracze-łowcy antropocenu „Hodowla” artystów W kolonii artystów Wioska Xiayuan, Pekin, Chiny: 40° 13' 48" N, 116° 27' 11" E Nigdy nie można być pewnym, na co się trafi, maszerując z Pekinu na północ. Mija się ogromne szklane sarkofagi megassaków z wielkimi rzeźbami buldogów francuskich wykonanymi z włókna szklanego – przystrojonych w złote łańcuchy i różowe sygnety. A potem wychodzi przez panoramiczną zieleń kwintyliona liści drzew wprost w trzewia Mandżurii, zimne niczym ciekły wodór. Podmiejscy zbieracze-łowcy antropocenu Trafia się na przykład na starych chłopów – w Chinach zawsze są starzy – poniewczasie skrywających swe purpurowe twarze przed słońcem pod szerokimi rondami słomianych kapeluszy. Rwą owoce z rosnących na poboczach krzaków głożyny, zwanej tu jujubą. Mężczyźni i kobiety sprzedają je potem kierowcom przejeżdżających ciężarówek, którzy obwieszczają przez megafony: „Kupię jujubę!”. Ci podmiejscy zbieracze-łowcy antropocenu nigdy nie reagują na widok piechurów umykających z dwudziestodwumilionowej metropolii z garbami plecaków inaczej, niż w sposób wyryty w miedzianym rdzeniu ich chłopskości. Czyli: odwiecznym narzekaniem („Nasze dzieci? Ha! Myślisz, że one też tak będą harować?”) lub uprzejmością. Chłopi oddadzą ci wszystko, co mają w zasięgu ręki. Twarde, zielonkawe brzoskwinki; tykwy o barwie jadeitu, wielkie jak ludzkie głowy. Plastikowe kubeczki jogurtu, które trapiony wyrzutami sumienia syn-mieszczuch posyła raz na dwa tygodnie swej cierpiącej na osteoporozę āyí. Jak to możliwe, że te pomarszczone dłonie są tak czułe? Trafia się na starawe, ale wciąż sprawne meble biurowe – półki, biurka, krzesła obrotowe – porzucone w równych odstępach przy zarośniętych bujnym zielskiem, wiejskich drogach. Miejskie artefakty, które możesz na chwilę zaanektować, by dać upust impulsowi plenerowego pracoholizmu. A dalej dźwiga się słynny, odrestaurowany odcinek Wielkiego Muru w Simatai. Schody prowadzące na wysoki, kamienny bastion są tak wyboiste, odsłonięte i karkołomnie strome, że – przyznaję to z upiorną szczerością – stałem tam pewnego dnia o zachodzie słońca jak oniemiały. Bo czy można wyobrazić sobie miejsce, gdzie przepisy bezpieczeństwa eliminują ryzyko bezwzględniej niż w konfucjańskich Chinach? Może kolonię menonitów? Albo umysł mężczyzny na terapii małżeńskiej? Stałem czekając, czy któryś z turystów gramolących się chwiejnym krokiem ze wzrokiem wbitym w wizjer swojego smartfona nie runie ze schodów w dół. „Hodowla” artystów Pomiędzy tym wszystkim leży Xiayuan. Niezbyt niegdyś zamożni mieszkańcy tej wsi uprawiali ogórki i kukurydzę dla dwudziestodwumilionowego miasta. Dziś hodują artystów. Czynsze za wynajem wyprzedzają tu dochody ze sprzedaży rodzynek o wiele kilometrów. Napędzane są przez setki – jeśli nie tysiące – malarzy, rzeźbiarzy, dramaturgów, muzyków i niebiańsko rzemieślniczych wegańskich piekarzy nadziewających suszonymi śliwkami chleb na zakwasie i dzikich drożdżach, którzy szukają inspiracji pośród kaczych strumyków. Jest tu otwierana wyłącznie po uprzednim umówieniu galeria tkanin. Jest stypendystka nowojorskiej Rose Academy of Ballet. Są warsztaty buddyzmu przemianowane na zajęcia jogi, by zapobiec ewentualnej dezaprobacie oficjeli. Jest samoobsługowa herbaciarnia bez drzwi, nazywana „gównianą herbaciarnią”. Jest pracownia niemieckiego wytwórcy protez. Jest niezmordowany system segregacji odpadów, i szkoła waldorfska, i jeszcze przysięga „dziesięcioletnich ciuchów”, zobowiązująca do wymiany ubrań zamiast ich kupowania. Solarne marzenia póki co się nie ziściły, to fakt. W scentralizowanej sieci przesyłowej nie ma miejsca dla sprzedawania na własną rękę nadwyżek energii. Ale przynajmniej zwalczanie szkodników odbywa się na organiczną modłę. Kokony drapieżnych szerszeni, białe jak surowy jedwab, poprzyczepiano zszywkami do gałęzi wiązów, by wyklute z nich owady pożarły obce, żerujące na drzewach robale. Wyglądają jak maleńkie druidzkie wota. – Wiele rzeczy organizują tu mamy – mówi aktywista ekologiczny He Ran podczas wycieczki po tej alternatywnej społeczności. Frank, mój towarzysz wędrówki, uśmiecha się i komentuje, że jasne, bo przecież wszyscy tatusiowe zasuwają w Pekinie. No ale Frank to cynik. W kolonii artystów Tymczasem w pracowni malarza i ilustratora Li Hua Menga na ścianach wiszą półki z 10 tysiącami ksiąg o filozofii i poezji. – Większość sztuki podąża dziś za zainteresowaniami większości, więc nie jest to tak naprawdę sztuka – mówi Li. I dodaje: – Tutaj musisz potrafić zmierzyć się z własną samotnością. A antologia opowiadań dla dzieci, wystawiona w globalnowioskowej kawiarni, przytakuje mu ochoczo. Dlatego czasem trzeba wpaść w „króliczą norę”, na niezbadane terytorium – by dotrzeć do miejsca, w którym powinno się znaleźć. Niezmiernie ważne jest, by być odważnym/-ną i doświadczyć dzięki temu niepowtarzalności życia oraz stać się lepszym/-ą sobą. Opowiedz mi o tym, bracie, gdy siądziemy razem pod jujubą. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk.
Śladami pierwszego Homo sapiens w Chinach. Jaskinia Tianyuan pełna zagadkowych kości
To jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych Chin. Odkryto tu kości jednego z pierwszych Homo sapiens, który dotarł do dzisiejszego Państwa Środka. Ze szczątków człowieka można wywnioskować, że nosił buty – pisze dla National Geographic z Chin Paul Salopek.
W tym artykule: Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Człowiek z Tianyuan – kim był? Pradziejowe obuwie made in China W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Widok z jaskini Tianyuan Jaskinia Tianyuan, Chiny: 39° 39’ 28” N, 115° 52’ 17” E Pniemy się po zielonych wzgórzach na zachód od Pekinu. Porastają je dzikie morele i orzechy włoskie. Ich owoce są małe, twarde, gorzkawe. Wśród zieleni jak szalone ćwierkają chmary mazurków. Na dnie doliny w promieniach słońca lśni pogrążona w ciszy wieś. Jakim cudem ten rajski zakątek uchował się na obrzeżach 22-milionowej metropolii? Wygląda to jak sen, z pewnością jest zagadką. Pylistą, wspinającą się zakosami ścieżką dla kóz maszeruje przede mną profesor Gao Xing. Zmierzamy ku wejściu do jaskini, przegrodzonemu żelazną kratą z napisem „Tianyuan”. W środku znaleziono jedne z najstarszych szczątków Homo sapiens w Chinach. – Sprzed jakichś 40 tys. lat – mówi Gao, krępy, małomówny mężczyzna o pewnym kroku kogoś, kto pół życia spędził na wykopaliskach. Jest specjalistą od kamiennych narzędzi z Instytutu Paleontologii Kręgowców i Paleoantropologii Chińskiej Akademii Nauk. Przed kosmicznym promieniowaniem chroni go kapelusz z szerokim rondem i bluzka z długimi rękawami. – No i jak? – uśmiecha się. Wspaniale. Czuję radość i wzruszenie. Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Od kilkunastu lat maszerowałem w kierunku jaskini Tianyuan – miejsca szczególnego dla antropologów badających wędrówki pierwszych ludzi i ich rozprzestrzenianie się po świecie. Od 2013 r. wędruję z Afryki, podążając śladami najdawniejszych współczesnych mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy w epoce kamienia eksplorowali naszą planetę. Opisuję historię miejsc na trasie i rozgrywające się tam obecnie wydarzenia. Rozmawiam z poszukiwaczami skamieniałości i poetami. A teraz, o ledwie dzień spaceru ze stolicy Chin, spotykam wreszcie jednego z tych pradawnych pionierów. Odczuwam wyjątkową więź z Człowiekiem z Tianyuan. Wędrowcem, który złożył tu swe kości – i już nie powstał – u zarania naszych dziejów, gdy cała Ziemia była dla nas nowa. Znaleziska szczątków wczesnych Homo sapiens są niezwykle rzadkie. Gdyby wszystkie skamieliny – pogruchotane kości palców, zęby, skorupy czaszek – zebrać w jednym miejscu, zmieściłyby się w sporej szopie. View Ediplayer on the source website Jak to często bywa, na Człowieka z Tianyuan natrafiono przypadkiem. Jego szkielet, a także kości wymarłych już jeleni i jeży, znaleźli chłopi. Ryli w jaskini w poszukiwaniu źródła. – Kompletnie zaburzyli stratygrafię – wzdycha Gao. – Mógł to być pochówek, ale równie dobrze scena zbrodni. Nie wiemy. Nie znaleźliśmy żadnych artefaktów, żadnych śladów ognia. Pieczara jest zbyt mała, by w niej zamieszkać. Fakt, bardzo tu ciasno – trzeba zgiąć się wpół i trzymać łokcie przy ciele, jak w kawalerce na Manhattanie. Maleńka wapienna grota wcina się w zbocze wzgórza może na 20 kroków. Gao przypuszcza, że Człowiek z Tianyuan mógł zostać zamordowany, a jego zwłoki wrzucono w szczelinę. A może sam się tu wczołgał, szukając schronienia, i zmarł – chory lub ranny. Nie znaleziono jego czaszki. Możliwe, że porwał ją jakiś drapieżnik – albo zabrali współcześni wieśniacy. Co wiemy na pewno? Człowiek z Tianyuan – kim był? Był mężczyzną. Zmarł od 39 do 42 tys. lat temu. Na podstawie stanu uzębienia jego wiek szacuje się na jakieś 40–50 lat. Jak na epokę kamienia był sędziwym starcem. Mieszkał w okolicy o umiarkowanym klimacie, obfitującej w zbiorniki wody. W krainie lesistych wzgórz, mokradeł, jezior i rzek. Badania jego skamieniałych kości wykazały obecność izotopów wskazujących na dietę bogatą w białko ryb słodkowodnych. Niekiedy jadał też pewnie mięso bizonów i dzikich świń. Badania genetyczne sugerują, że Człowiek z Tianyuan należał do wytrzymałych azjatyckich osadników – nomadów, którzy wywędrowali z Afryki i zdążyli się już nieco zróżnicować względem swych europejskich pobratymców. W jego DNA zidentyfikowano markery genetyczne typowe dla współczesnych Azjatów oraz rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Są to jednak ślady bardzo mglistego i dawnego pokrewieństwa. Wątpliwe, by był bezpośrednim przodkiem kogokolwiek z żyjących dziś ludzi. To raczej jeden z pionierów z prapoczątków ludzkości. Zbieracz i łowca z linii, która rozwidlała się, gmatwała, krzyżowała z innymi – aż w końcu wygasła. Możliwe też, że nosił buty. Pradziejowe obuwie made in China Erik Trinkaus, antropolog z Washington University w St. Louis, przebadał kości palucha Człowieka z Tianyuan. Jak wyjaśnił dziennikarzom brytyjskiej gazety „Telegraph”, paluchy współczesnych ludzi – ze względu na używanie obuwia – są „małe i słabowite”. Jeśli całe życie chodzi się boso, ma się grubsze, solidniejsze kości. Analiza porównawcza budowy stopy Człowieka z Tianyuan i współczesnych ludzi doprowadziła Trinkausa do wniosku, że nasz praprzodek nosił zapewne buty ze skór zwierząt, tak jak dziś robią to wierni tradycji Inuici z Arktyki. Jeśli to prawda, prapoczątki haluksów i innych zwyrodnień stóp należałoby datować na zadziwiające 30 tys. lat temu. Wiek najstarszego znanego nam obuwia, ustalony za pomocą datowania radiowęglowego, szacowany jest na zaledwie 10,5 tys. lat. To kilkadziesiąt par wyplatanych z trawy sandałów, znalezionych w jaskini wulkanicznej w Oregonie. – To tylko hipoteza – zastrzega profesor Gao, zaprowadziwszy mnie do pobliskiego muzeum. Obuwniczy prymat jaskini Tianyuan ogłasza tu tabliczka ustawiona na typowej wystawie prezentującej życie jaskiniowców. W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Muzeum urządzono ponad znacznie starszym i bardziej znanym kompleksem jaskiń Zhoukoudian, wchłoniętym przez przedmieścia rozrastającego się Pekinu. Przedstawiciele Homo erectus – naszych praprzodków, którzy wywędrowali z Afryki zawrotne 2 miliony lat temu – zamieszkiwali w tych grotach przez co najmniej 700 tys. lat, na długo przed pojawieniem się Homo sapiens. Gigantyczna, odlana z brązu głowa jednego z nich – nazywanego człowiekiem pekińskim – beznamiętnie spogląda w dal przy wejściu do muzeum. Ma zadziwiająco współczesne rysy. Mężczyzna ten wygląda jak typowy, dobrze zbudowany mieszkaniec obrzeży chińskiego miasta. Przywodzi to na myśl historię człowieka z Piltdown. Patriotycznie usposobieni angielscy paleontolodzy obwołali go niegdyś brakującym ogniwem i „najdawniejszym Anglikiem”. Aż w 1953 r. wyszło na jaw, że owo rzekome znalezisko jest spreparowanym przez nacjonalistów falsyfikatem. Swoją drogą, bardzo to wszystko ludzkie. Każdy z nas chce okazać się w jakiś sposób wyjątkowy i niepowtarzalny – choćby i w prehistorii. Pragniemy odróżnić się (i wyróżnić!) z grona naszych braci i sióstr z drugiej strony ulicy – albo z drugiej strony miasteczka, gór czy oceanu. Tyle, że wcale różni nie jesteśmy. Widok z jaskini Tianyuan Z wejścia do jaskini Tianyuan widzę strome, pomarszczone wzgórza, skąpane w złocistym blasku słońca. – To fragment dłuższego łańcucha – wyjaśnia profesor Gao. – Zbudowany jest w większości z wapienia. Jest tam więc pewnie mnóstwo jaskiń do przebadania. A wśród nich może być wiele innych Tianyuanów i Zhoukoudianów. A potem żali się, że społeczeństwo nie docenia badaczy z jego działki. – Kamienne narzędzia? – narzeka. – Gdy pokazuje je ludziom, mówią: „Przecież to tylko kamyk!”. Nie dowierzają nam, ekspertom. To ciężki kawałek chleba. Kładę mu dłoń na ramieniu, odzianym w tkaninę w kolorze khaki. – Spróbuj zostać pisarzem – radzę mu. Gao ze śmiechem kiwa głową. O czym marzył Człowiek z Tianyuan? Na co się skarżył? Że nie był dość kochany? Że czuł się, jakby nie mógł wyrwać się z zaklętego kręgu? Że powodowały nim nielitościwe odruchy serca lub żołądka? Czas opuścić jaskinię. Profesor Gao zamyka kratę. Podążam za nim wyboistym duktem, spływającym do zalanej światłem doliny. Dwaj panowie w słusznym wieku dziarsko wywijający ramionami. Idziemy tak sobie z powrotem ku naszym własnym życiom – i grobom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Nie tylko Wielki Mur Chiński. „Fortyfikacje w Państwie Środka widzi się wszędzie”
Jedenaście lat marszu przez cały świat – i przez szańce ludzkich umysłów. Wielki Mur Chiński to tylko jedna z licznych fortyfikacji, które można napotkać w Państwie Środka – pisze Paul Salopek w relacji dla National Geographic z Chin.
W tym artykule: Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Dawno temu w Chinach Pierwszy mur Szczelny jak mur? Mur, który powstał w jeden dzień Mury są wszędzie Czas jest murem. I być może życie także Okolice przełęczy Yanmen, Shanxi, Chiny, 39°11’41”N, 112°48’30” E – Czy mury działają? Stoję na „dzikim murze”, fragmencie Wielkiego Muru Chińskiego – porzuconym, zniszczonym skraweczku umocnień długich na ponad 20 tysięcy kilometrów i składających się z wielu linii. Kiedyś broniły one dawnych chińskich państw przed sobą nawzajem i przed nomadami z krain Eurazji. Ten odcinek fortyfikacji w pobliżu Yanmenguan – Przełęczy Dzikich Gęsi – w środkowej części prowincji Shanxi nie został odrestaurowany na potrzeby turystów. Niepokojące, obłożone kamieniem szańce mierzą niespełna osiem metrów. Osypują się tu i tam, pozarastały je suche trawy. Łyse, zerodowane grzbiety pasma Hengshan falują niczym ogromny brązowy kręgosłup. Towarzyszy mi Wang Wei, profesor archeologii z uniwersytetu w Taiyuanie. To niezmordowany piechur – prawdziwa z niego górska kozica. – Tak, uważam, że mury działają – odpowiada Wang, przekrzykując dmący znad Mongolii wicher. – Ten świetnie spełniał swoją funkcję, i to przez setki lat. – Gdy widzę mur graniczny, dostrzegam w nim dowód politycznej porażki – upieram się. – Zgoda. Bywa i tak. Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Wędruję przez Chiny. To jedenasty rok mojej długiej podróży przez cały świat: Out of Eden Walk. Wsparty radami archeologów, paleontologów, genetyków i historyków, na piechotę odtwarzam szlaki, którymi ludzie w epoce kamienia rozprzestrzenili się z Afryki. Po drodze przyglądam się bieżącym wydarzeniom z perspektywy długiego trwania. Szukam źródeł newsów z ostatniej chwili na zapomnianych gmachach historii. Od 2013 r. maszeruję przez świat coraz silniej zjednoczony gospodarczo, ale pod względem politycznym trzeszczący w szwach. Głęboko pod moimi stopami ewidentnie się coś porusza. Moje obserwacje – mimo że poczynione z nietypowej perspektywy piechura, prącego naprzód z prędkością pięciu kilometrów na godzinę – nie są oryginalne. Owszem, globalizacja dała nam tajską kuchnię fusion i tańsze nike’i, ale przede wszystkim uczyniła elity i międzynarodowe korporacje niewiarygodnie bogatymi. Towary krążą po świecie bez żadnych ograniczeń. Ale ludzie – i ich marzenia – nie zostali zglobalizowani. Wiele z przeszło 280 milionów osób, które żyją dziś poza swym krajem urodzenia – to rekord wszech czasów – nie wyjechało za granicę, powodowane jakimkolwiek poczuciem globalnego braterstwa. Z domu wygnały ich stagnacja, bieda (często wywołana przez globalizację), wojny i kryzys klimatyczny. (Pamiętacie te durne przewidywania sprzed lat, że kraje, w których działają McDonaldy, nie będą toczyć ze sobą wojen?). Zwykli ludzie, których spotykam na swej nieskończenie długiej marszrucie, są często rozczarowani stanem zjednoczonego rzekomo świata – o ile kwestia ta w ogóle zaprząta ich myśli. I wszędzie widzę rosnące mury. Dawno temu w Chinach Mój towarzysz, profesor Wang, specjalista od dynastii chińskiej Ming – ostatniej, która w XIV w. istotnie rozbudowała potężny mur na Yanmenguan przeciw armiom jeźdźców ze stepu – patrzy na to z perspektywy dynamicznej, burzliwej epoki Szesnastu Królestw. W tamtych czasach, czyli IV–V w. n.e., północne Chiny były rozbite na nieduże, ambitne, nieustająco walczące o pozycję i szybko przemijające państewka. Często wielokulturowe, zamieszkane i przez ludy tureckie, mongolskie czy tybetańskie, i przez Hanów. – Żyło się wtedy ciekawie, ale niełatwo, jak to w okresach niepokojów – opowiada Wang. – Wraz z obcymi wpływami pojawiały się okazje do handlu i zarobku. To jak dzisiejsza globalizacja: wszystkim daje nadzieję, ale prowadzi też do wstrząsów. Ma swoją cenę. Świat na przemian otwiera się i zamyka, ludzie chłoną nowości, a potem się wycofują. To cykliczny proces. Może coś jak małżeństwo. Na pewnym etapie osiągasz sytą stabilizację, ale ten stan pozbawia cię podniet. To ludzkie. Wang wdrapuje się na ruiny dzikiego muru. Prowadzi mnie do maleńkiej szczeliny w kamiennej barierze. Ciasny tunel u stóp grubej na ponad dziewięć metrów ściany jest ledwie widoczny. Z trudem mieści się w nim jedna osoba, i to zgięta w pół. Było to sekretne wyjście i wejście dla zwiadowców i szpiegów. – Na zewnątrz! – krzyczy ze śmiechem Wang, wskazując w kierunku Mongolii i zachodniego wylotu tunelu; zimny wiatr targa mu włosy. Potem odwraca się i kieruje palec w przeciwną stronę. – W środku! Por w skórze imperium. Pierwszy mur Na pierwszy mur na trasie mojej wędrówki przez świat natknąłem się 11 lat temu. W Wielkim Rowie Afrykańskim, na słabo oznakowanej, pustynnej granicy między Etiopią a Dżibuti. Wraz z przewodnikami, pasterzami wielbłądów z ludu Afarów, zostaliśmy zatrzymani przez dżibuteńskich żandarmów, gdy przypadkiem nielegalnie przekroczyliśmy granicę. Afarowie nie chcieli niestety zaufać w tej materii wskazaniom mego GPS-u. Wkurzeni strażnicy kazali nam tłuc się kilometrami w obezwładniającym upale, by w naszych paszportach przystawiono jak należy pieczątki potwierdzające wyjazd z kraju. Nie mam o to do mych pasterskich towarzyszy pretensji. Towary oferowane przez armię spoconych naciągaczy po etiopskiej stronie granicy: indżera, czyli placek z teffu, coca-cola, herbata, kawa, orzeszki ziemne, cukierki, doładowania do telefonów, prezerwatywy pakowane po dwie, papierosy na sztuki, piwo i naręcza odurzających liści khatu przywożone codziennie ciężarówkami z wyżyn. Towary oferowane przez naciągaczy po stronie dżibuteńskiej: dokładnie to samo. Dzielącym ich „murem” był szlaban z wygiętej rury, podnoszony i opuszczany przez sobiepańskich strażników w poprzek skwarnej szosy. Jak okiem sięgnąć, nie dało się dostrzec jakiejkolwiek innej bariery oddzielającej oba kraje. Wszędzie wokół była pustynia. Granice wyznaczające linie najtrudniejszej do przezwyciężenia topografii naszej planety? Pożłobione fałdy ludzkiego umysłu. Szczelny jak mur? Profesor Luo Xin, znakomity historyk z Uniwersytetu Pekińskiego, natrafił w odmętach archiwów cesarstwa chińskiego na następujący dialog. Jest to zachowana do naszych czasów rozmowa Hanów, żołnierzy trzymających wartę na Wielkim Murze (chińskie umocnienia bywały często tak szerokie, że mieścił się na nich trakt, którym ramię w ramię mogło maszerować 10 piechurów lub jechać pięciu konnych) i samotnego jeźdźca, który wyłonił się z zielonego bezmiaru mongolskich stepów. – Przyjechałeś nas szpiegować? – krzyczy do intruza żołnierz. – Tak! – odkrzykuje jeździec. – Jestem tu, by znaleźć słabe punkty przed kolejnym atakiem. – Ej, brzmisz jak Han, a nie jak Mongoł! – dziwi się wartownik. – Zgadza się. Po tej stronie traktują mnie znacznie lepiej! – Przekonanie, że Wielki Mur Chiński był szczelną, oddzielającą ludy barierą, jest błędne – wyjaśnia Luo. – Zdarzali się Mongołowie uprawiający ziemię po chińskiej stronie i Hanowie handlujący po mongolskiej. To skomplikowane. Ujmując to inaczej: mury próbują osaczyć nasze człowieczeństwo. Ale nigdy im się to nie udaje. Mur, który powstał w jeden dzień Lata temu, gdy wędrowałem z Zachodniego Brzegu do kontrolowanej przez Izrael Jerozolimy, dotarłem do niesławnego „muru separacyjnego”. To onieśmielająca, ośmiometrowa ściana z betonowych płyt, wijąca się pomiędzy terytoriami palestyńskimi a izraelskimi. Doskonale widać ją na zdjęciach satelitarnych. Pokrywają ją wściekłe graffiti: znaki i klątwy, wiersze i drwiny, krzyki rozpaczy i wieszczby zaklinające przyszłość. Zaporę wzniesiono, by po drugiej intifadzie trzymać palestyńskich zamachowców-samobójców z dala od Izraela. – Postawili ten mur w 2003 roku, w jeden dzień – wspominała Claire Anastas, chrześcijanka z pobliskiego Betlejem. Jej dom stał okrakiem na granicy. Nie chciała się wynieść. Więc izraelskie władze otoczyły jej dom z trzech stron potężnym murem, postawionym na wyciągnięcie ręki od okien. – Rano dzieci poszły do szkoły, a gdy wróciły, dom był w potrzasku – opowiadała. – Ty! – zabrzęczało z głośnika na posterunku kontrolnym. Stałem przy wykrywaczu metali. Wokół żywego ducha. Rozglądałem się zdezorientowany. – Tak, ty! – Gdzie jesteś? – zapytałem. – Nikogo nie widzę. – Za tobą! Za szybą! Co niesiesz w plecaku? – Laptopa, kamerę wideo, dyktafon, telefon satelitarny… – Skąd? – Z Etiopii. – Nie! Skąd jesteś? – Ze Stanów Zjednoczonych. – Witamy w Izraelu. Mury są wszędzie Nim wybierzemy się na dziki mur, archeolog Wang Wei spotyka się ze mną w Pingyao – niewiarygodnie pięknym i doskonale zachowanym zabytkowym mieście z XIV w. w prowincji Shanxi. Brygady robotników rozkopują tu stare brukowane uliczki, by wyłożyć je bardziej „autentycznym” kamieniem. W sklepach sprzedają lody. W niektórych turyści mogą wypożyczyć stroje z epoki Ming i się w nich poprzechadzać. Komórkami robią sobie selfie z misternie wykonanymi parasolkami. W czasach dynastii Ming i Qing Pingyao było ważnym ośrodkiem handlu. Otaczają je – jak większość dawnych chińskich miast – wysokie mury. Podczas wędrówki przez Chiny mury widzi się wszędzie. Te w Pingyao to wysokie ściany z kamienia, z sześcioma bramami, czterema wieżami, 72 strażnicami i blankami z 3000 zębów, symbolizujących 3000 uczniów Konfucjusza. – W dawnych Chinach najważniejszym zasobem byli ludzie – wyjaśnia Wang Wei. – To spośród poddanych rekrutowali się rolnicy i żołnierze. Kto panował nad ludźmi, panował nad wszystkim. Wychodzimy z miasta plątaniną wąskich uliczek. Gdy przechodzimy pod łukiem północnej bramy, Wang dodaje: – Przez tysiące lat to właśnie był dla Chińczyków cały Wszechświat. Tysiące lat żywotów spędzonych właśnie na tych uliczkach. Ten mur wyznaczał skraj znanego świata. Co było za nim? Nic. View Ediplayer on the source website Czas jest murem. I być może życie także Maszeruję dalej wraz ze swym chińskim towarzyszem. Mijamy szpalery tykowatych, bezlistnych topoli o jasnej korze, sterczących z ziemi jak sztachety w płocie. We wsiach krzyczą do nas wymalowane na murach urzędów slogany: „Zapalisz ogień. Pójdziesz do więzienia!“. Albo: „Brawo lokalne banki! Depozyty przekroczyły 16 miliardów renminbi”. I jeszcze: „Nowe idee. Nowa wizja. Nowy przywódca”. Z wysokich, ochrowych ścian doliny, które trzymają w ryzach Rzekę Żółtą, słychać dudnienie eksplozji: to robotnicy przedłużają linię kolejową. Nigdy nie zapomnę wsi Mahuaping. Jej ciche ulice przemierzamy w gęstniejącym mroku. W zasadzie nie widać tu murów. To typowa osada z Wyżyny Lessowej, jakich wiele w rolniczych środkowych Chinach. Wiele domów pamięta tu bardzo dawne czasy. To ręcznie drążone pieczary, nazywane yaodong. Piękne, misterne framugi okien są potrzaskane, bo niemal wszystkie domostwa opustoszały. Mieszkańcy porzucili je dla wieżowców w miastach. Widzimy plecione z gałęzi spichrze. Stare granitowe żarna, porzucone pośród zielska. Na wpół zdziczałe sady głożyny. Jeszcze 20, może 25 lat i to wszystko przeminie. Przeminie i zostanie zapomniane. – A wy kto? – woła za nami z progu podejrzliwa staruszka. – Czego tu szukacie? – Trwa tu jak rozbitek. Może jako ostatnia we wsi. – Rut, gdzie ty jesteś? [nawiązanie do biblijnej Księgi Rut 1:16 – przyp. red.] – mówię do siebie na głos, idąc naprzód. Myślę o ludzie moim – tych, którzy poszli przede mną, gdzieś na drugą stronę muru. I nie przerywając marszu, macham do niej. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Pamięć i zapomnienie nad legendarną Rzeką Żółtą – Paul Salopek relacjonuje z Chin
Paul Salopek, podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic, wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Tę depeszę przesłał z chińskiej prowincji Shaanxi, znad legendarnej Rzeki Żółtej.
W tym artykule: Żółta Rzeka nie tylko z nazwy Rzeka świadkiem licznych wojen i konfliktów Okolice wsi Quli, prowincja Shaanxi, Chiny: 37° 17’ 26” N, 110° 40’ 52” E Po niemal 2900 km włóczęgi przez Chiny docieramy wreszcie, spowici dławiącymi obłokami przywianego z Mongolii pyłu, nad słynną Huang He. W języku mandaryńskim bywa ona nazywana – co może wydawać się zagadkowe – zarówno Rzeką Matką, jak i Rzeką Katastrof. Skąd ta dwuznaczność? Szósta pod względem długości rzeka świata zapisała się w nieskończenie długich kronikach chińskiej pamięci jako yin i yang, alfa i omega. Jest kolebką cywilizacji i źródłem kultury Hanów, ale również grobowcem pełnym czaszek. Z prowadzonych od 2500 lat zapisków wynika, że jej niepokorny nurt wylewał, często z katastrofalnymi skutkami, co najmniej 1600 razy. Sama tylko powódź z 1931 r. pochłonęła aż cztery miliony ludzkich istnień. Jednak w ostatnich dekadach rozległe systemy irygacyjne wysysają z rzeki takie ilości wody, że niekiedy w ogóle nie dociera ona do swego ujścia w zatoce Bo Hai. View Ediplayer on the source website Żółta Rzeka nie tylko z nazwy Gruby piach na brzegach ma żółtawą barwę kaszy kukurydzianej, suche pałki tataraku kiwające się na wietrze jak blade proporce – kolor pożółkłego pergaminu. Złocistożółta niczym wyschłe trawy jest sierść czmychających znad wody zajęcy, płomiennie żółty – blask słońca w górze przebijający się przez bure kłęby chmur. I tylko sama Huang He, Rzeka Żółta, ma odcień najzieleńszej z zieleni, a może raczej mlecznego jadeitu – poznaczonego obłymi, butelkowozielonymi cieniami fal i szczodrze obsypanego diamentami. – Ileż wojen tu stoczono – wzdycha mój towarzysz wędrówki Luo Xin, znakomity pisarz i profesor historii z Uniwersytetu Pekińskiego. Proszę, by je wymienił. Rzeka świadkiem licznych wojen i konfliktów Nie przerywając marszu, Luo zaczyna od wojen toczonych w Okresie Walczących Królestw ponad 2200 lat temu. Potem wspomina walki dynastii Han z ludem Xiongnu w II w. p.n.e. Następnie kampanie Liu Bobo przeciw cesarzowi Późniejszego Qin. Starcia dynastii Tang z Północną dynastią Song. Walki na pograniczu w czasach dynastii Ming. Wreszcie, całkiem niedawno, chińską wojnę domową i zbrojny opór przeciw agresji japońskiej. Rzeka Żółta przyjmowała w swe muliste odmęty ofiary wszystkich tych konfliktów. Brat Luo jest tyleż naukowcem, co artystą. Pogrąża się w milczeniu, przytłoczony niesionym przez rzekę brzemieniem smutku. – Jest taki słynny wiersz – dodaje w końcu. – Opowiada o kościach mężczyzn poległych nad Rzeką Żółtą oraz o czekających na nich żonach i kochankach. Znajdę dla ciebie dobry przekład. Gdy jednak ruszamy dalej, Luo Xin, który ma na głowie tyle innych spraw, zapomina o swej obietnicy. Nigdy nie poznam tego wiersza. A o świcie, po nocy spędzonej na biwaku nad gigantycznym spadkiem wód, przebudzę się z lękiem – nie wiedząc, ani gdzie jestem, ani jak mi na imię. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Marsz przez podziemne wsie północnych Chin. Paul Salopek w specjalnej relacji dla National-Geographic.pl
Paul Salopek, dziennikarz i podróżnik Towarzystwa National Geographic, 10 lat temu wyruszył przez świat. Podąża śladami naszych praprzodków. Tę depeszę przesłał specjalnie dla National-Geographic.pl z chińskiej prowincji Shaanxi.
W tym artykule: Ciekawskie spojrzenia wprost z jaskiń Drążenie jaskiń pracą zespołową Pora opuścić jaskinie Od kryjówek Mao Zedonga po nietypowe hotele Baishe, prowincja Shaanxi, Chiny: 35° 13’ 23’’ N, 109° 59’ 30’’ E W Chinach co roku powstaje około 12,6 miliarda par butów – 63 procent całej światowej produkcji. Kraj ten wytwarza także 70 procent telefonów, 80 procent ogniw fotowoltaicznych i co najmniej 90 procent używanych przez ludzkość komputerów osobistych. Co ciekawe, w Chinach więcej jest też osób mieszkających w jaskiniach – od 30 do 40 milionów – niż gdziekolwiek indziej na świecie. Zastanawia mnie jednak, kto przeprowadza spis powszechny jaskiniowców? Wraz z Liu Lifengiem wędrujemy przez prowincję Shaanxi na północy kraju. View Ediplayer on the source website Ciekawskie spojrzenia wprost z jaskiń Liu pochodzi z tych stron; jest znawcą kultury, obieżyświatem, a także byłym koszykarzem. We dwóch dyszymy, gramoląc się to w górę, to w dół suchymi jak pieprz wąwozami słynnej Wyżyny Lessowej. Zmierzamy ku postrzępionej kępie drzew – liście całkiem im zbrązowiały od chłodu. Oto i wieś Baishe. Z wejść do jaskiń gapią się na nas ciekawsko ogorzałe od wiatru twarze. – Ciepłe w zimie, chłodne latem – zachwala Tong Yue, przytaczając jaskiniowy slogan chyba jeszcze z plejstocenu. – I tanie w budowie. Jaskini pana Tonga nie stworzyła natura. Tak jak dziesiątki tysięcy innych yaodong, czyli mieszkalnych grot we wsiach prowincji Shaanxi, jest ona dziełem ludzkiej myśli drążącej najobficiej występujący z lokalnych surowców: pylastą ziemię. A ściślej rzecz biorąc, żółty less z Mongolii – miliony ton przywianych przez burze pyłowe i sprasowanych w grube na kilkaset metrów osady o barwie ochry. Ten niesiony wiatrem pył pokrywa w północnym Shaanxi wszystko: samochody, sady i makaron podany na obiad, powieki i sny. To ziemia dość miękka, by dało się w niej rzeźbić za pomocą szpadla, ale i na tyle zwarta, że izoluje od upałów oraz chłodów. Idealny materiał do drążenia jaskiń. A drążenie jest pracą zespołową – i wygląda mniej więcej tak. Drążenie jaskiń pracą zespołową Pan Tong i jego sąsiedzi – pokrzepieni kilkoma kolejkami baijiiu, piekielnie mocnego zbożowego bimbru – rysują w pyle mierzący mniej więcej 12 na 12 metrów czworobok. A potem zaczynają kopać – mozolnie, długimi miesiącami. Wyobraźcie sobie kwadratowy basen – oczywiście bez wody – głęboki na jakieś sześć metrów, może trochę więcej. To zagłębiony w ziemi dziedziniec, czyli dikengyuan. Właściwe jaskiniowe domostwa drąży się w ścianach takiego dołka. Obło sklepione tunele ciągną się prawie 10 metrów w głąb ziemi. W wejściach, dla ochrony przed żywiołami, montuje się drzwi zbite z desek i przesuwne okienka. Wnętrza są pobielone wapnem i ogrzewane – mimo powszechnego w dzisiejszych Chinach dostępu do elektryczności – piecykami na drewno lub węgiel, wbudowanymi w spore, płaskie, nieco wyniesione ponad klepisko platformy z betonu. To kang, czyli podgrzewane łoża (na Wyżynie Lessowej jest chłodno). W ten sposób powstaje całkiem przytulne gniazdko, choć w stylu raczej postapokaliptycznym. Pora opuścić jaskinie Trzydzieści lat temu, nim w prowincji pojawiło się nowoczesne budownictwo, podziemne wsie, takie jak Baishe, były całkowicie niewidoczne dla wędrowców. – Większość z nas przeprowadziła się jednak na powierzchnię w latach dziewięćdziesiątych – opowiada 66-letni pan Tong, właściciel jabłoniowych sadów. – Nieustanne targanie rzeczy w górę i opuszczanie ich do jaskini było zbyt męczące. To prawda. Obecnie wielu starzejących się mieszkańców Baishe wybrało zwyczajne domostwa. Albo całkiem porzuciło wieś. W ostatnich kilkudziesięciu latach setki milionów Chińczyków przeniosło się z prowincji do miast. Sędziwi mieszkańcy Wyżyny Lessowej dodali do klasycznego schematu migracji etap pośredni: najpierw przeprowadzka na górę, dopiero potem definitywny wyjazd. W rezultacie wraz z Liu maszerujemy pośród setek opustoszałych jaskiń. Niektóre zamknięto na kłódkę, inne zostawiono otwarte na oścież, na pastwę przenikliwych wichrów. Do pustych pieczar w zboczach wzgórz pasterze spędzają niekiedy trzodę. Ostre raciczki owiec rozkruszają skorupy porzuconych naczyń w zakurzonym klepisku. Wszystko to sprawia, że marsz przez północne Shaanxi jest osobliwym, nieco upiornym doświadczeniem – jakby przemierzało się ogromną, bezludną dioramę świata jaskiniowców. – Ludzie zasypują podziemne dziedzińce i wykorzystują je jako poletka – mówi Xi Bao An. On próbuje uratować rodzinny yaodong w Baishe, wynajmując go jako oryginalne lokum dla turystów. Od kryjówek Mao Zedonga po nietypowe hotele Jaskiniowe domostwa odegrały zaskakująco znaczącą rolę w najnowszej historii Chin. Mao Zedong mieszkał w takiej grocie, gdy obrał surową północ Shaanxi za kwaterę główną. W podobnej mieszkał też obecny przywódca Xi Jinping, gdy jako nastolatek został skierowany przez partię komunistyczną do pracy na roli na dalekiej prowincji. Podczas wojny domowej w jaskiniowych wsiach na Wyżynie Lessowej stacjonowali żołnierze. Osady te wykorzystano także w trakcie rewolucji kulturalnej – jako obozy reedukacyjne. – Przyjechał do nas niedawno syn jednego z byłych więźniów – opowiada, pełen nadziei, jaskiniowy hotelarz Xi. – Wynajął kompleks trzech jaskiń na sporą imprezę dla kontrahentów. I my wraz z Liu zatrzymaliśmy się u pana Xi. Podziemne pokoje są czyste, urządzone oszczędnie, przypominają wnętrze bunkra. W przenikliwej, geologicznej ciszy kładę stopy przy piecyku. Z umoszczonej na łóżku poduszki tęsknie woła nadrukowane po angielsku hasło: „Bądź przy mnie”. Na zewnątrz o świcie pojawi się kwadrat mroźnego nieba. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Zanieczyszczenie rzek w Indiach: woda jest wszędzie i nigdzie [FOTOREPORTAŻ]
Zanieczyszczenie indyjskich rzek stanowi prawdziwe wyzwanie. Wycieczka do Indii licząca 3800 km ukazała mi wdzięk tamtejszych rzek oraz kryzys zagrażający panującym tam obyczajom.
"Robisz magiczne sztuczki?" To mieszkańcy wsi Radżastanu. Obserwują nas jak przechodzimy w gorącym słońcu pustyni Thar. Jesteśmy nieumyci, pokryci grubą warstwą kurzu, ciemni od słońca - zwęglone strachy na wróble wędrujące przez Indie z osłem przewożącym ładunek. Miejscowi mylą nas z włóczęgami, wędrownymi znachorami, cyrkowymi nomadami. Wierzą, że jesteśmy czarownikami. Odpowiedź na ich pytanie brzmi: Tak, oczywiście. Niesiemy magię. Ale tak samo jak wszyscy. Magia znajduje się w wodzie. Ludzie to ruchome studnie z łagodnie słoną wodą. Jak wie każdy uczeń, nasze ciała procentowo zawierają mniej więcej tyle samo wody, ile pokrywa powierzchnię Ziemi. Te harmonie nie są żadną tajemnicą. Jesteśmy zwierzętami wodnymi urodzonymi na wodnej planecie. Woda jest wszędzie i nigdzie. Jest niespokojnym elementem - nieruchliwym, w ruchu, zawsze zmieniającym swój stan fizyczny z gazowego na płynny na stały i z powrotem. Jeden atom tlenu. Dwa atomy wodoru. Cząsteczki wody są zgięte jak końcówka strzały. Jak łokieć. To pomaga nadać wodzie pewną polaryzację, nieskończony ładunek na każdym końcu. W ten sposób kolektywnie kształtuje naszą rzeczywistość. Jest zaczarowanym rozpuszczalnikiem i klejem naszego namacalnego świata. Jest to związek, który zarówno rozpuszcza, jak i wiąże nasze komórki mózgowe, łańcuchy górskie, parę unoszącą się z naszej porannej herbaty i płyty tektoniczne. A jednak jest jej tak mało do picia! Słone oceany stanowią około 97 procent całej wody na kuli ziemskiej. Bieguny i lodowce, choć topnieją pod wpływem zmian klimatycznych, zajmują około 2 procent. Tylko absurdalnie mała kropelka całkowitej ilości wody na świecie, mniej niż jeden procent, jest dostępna dla przetrwania człowieka, płynna świeża woda. A jednak marnujemy ten skarb jak idioci zagubieni na pustyni. Przemierzam cały świat. Przez ostatnie siedem lat wędrowałem śladami Homo sapiens, który wyruszył z Afryki w epoce kamiennej i odkrywał pierwotny świat. W drodze kolekcjonuję historie. I nigdzie podczas mojej podróży, ani w żadnym innym kraju, ani na żadnym innym kontynencie, nie spotkałem się z wyliczeniami ekologicznymi na skalę zbliżającego się kryzysu wodnego w Indiach. Jest to wręcz zbyt zniechęcające, by się nad tym zastanawiać. Jeśli chodzi o Indie liczba ludności wynosi 1,3 miliarda i jest to drugie pod tym względem państwo na świecie, z krajobrazem naznaczonym ikonicznymi rzekami (Indusem, Gangesem, Brahmaputrą i wszystkimi ich potężnymi dopływami) obecnie znajduje się na skraju kryzysu wodnego o nieprzewidywalnych konsekwencjach. Około sto milionów ludzi w 21 indyjskich megamiastach, w tym w Delhi, Bengaluru (Bangalore) i Hajdarabadzie, może wysuszyć swoje ostatnie zasoby wód gruntowych do końca tego roku. Rolnicy w północnoindyjskim Pendżabie, ważnym azjatyckim spichlerzu, skarżą się, że ich wciąż nadmiernie pompowane wody gruntowe obniżają swój poziom o 10, 20, a nawet o 30 metrów w ciągu jednego pokolenia. A problem nie kończy się na zapasach. Zanieczyszczenia w postaci odpadów przemysłowych, ścieków komunalnych i spływów z gleb rolniczych zatruwają całe systemy rzeczne. W sumie około 600 milionów ludzi (prawie połowa ludności Indii) żyje bez wystarczającej ilości czystej wody. Tymczasem co roku w Indiach rodzi się 20 milionów ludzi, z których każdy potrzebuje wody do życia. Od prawie półtora roku wędruję po równinach rzecznych północnych Indii. Poruszam się po betonowych wiaduktach autostradowych, balansuję na szczycie mostów kolejowych i siadam na plecaku w kajakach, przepływając rzeki Indii. Są ich setki. Każda z nich, według hinduizmu jest święta, a nawet jest bóstwem. Na przykład Ganges, czyli Ganga w języku hinduskim, to blada bogini przedstawiona z aż czterema ramionami, jadąca na krokodylu. Przyszłość Indii tkwi w ich mulistych prądach. "Czy będzie pokaz magii?" - pytają ludzie z Thar. Dzieci przeskakują obok nas, boso, śmieją się, mrużąc oczy przed pustynnym słońcem. Drzewa Sentinel Khejri rzucają blade, srebrne cienie na żółte ochrowe piaski. Tutejsze studnie są zatrute zbyt dużą ilością żelaza i fluoru. Magia? Jasne. Nazwijmy ten numer sceniczny wielkim zniknięciem. Na spalonych równinach wokół jeziora Sambhar, na obumierających mokradłach za Jaipurem, widzimy setki poszarpanych postaci poruszających się w oddali. Godzina po godzinie chodzą do tyłu, szarpiąc drewniane grabie nad białą równiną. Kobiety zbierające sól. Szybkie i nieprzewidywalne ciepło połyka ich patykowate nogi, przywraca je z powrotem. Piekielne abrakadabry. Ale nie są nimi tak naprawdę. To tylko my w bezwodnym świecie. Indus: najważniejsza rzeka w Indiach Indie - ciekawostki na temat tej nazwy, wywodzącej się od słowa indos w języku greckim, pochodzącego od słowa 'tylny' w języku perskim, powstałego od sanskryckiego słowa sindhu, oznaczającego rzekę. Gdzie jest legendarny Indus, rzeka rzek? Gdzie znajduje się ta niezwykle długa, potężna droga wodna, zrodzona w lodowcach Tybetu (gigantyczna, giętka, żywa, płynna jednostka, której dorzecze rozciąga się na ponad milion kilometrów kwadratowych Ziemi), żywicielka starożytnych cywilizacji, binacjonalna, ostatnia deska ratunku dla milionów rolników w Indiach i Pakistanie? Kiedy przemierzam indyjski stan Pendżab, rzeka Indus nie jest łatwa do znalezienia. Dołączam do Aratiego Kumar-Rao, fotografa przyrody, który przemierza drogi na południe od Amritsar. Pięć dużych dopływów wstęgi Indus przez północno-zachodnie Indie. Dźhelam. Ćanab. Rawi. Bjas. Satledź. Poszukujemy Bjas. Wkrótce się gubimy. Wpadamy w labirynt przemysłowego rolnictwa. Każdy dzień to piec. Pocimy się wokół niekończących się, parujących czworokątów pszenicy. Mijamy świątynie Sikhów zwieńczone lekkimi białymi kopułami, gdzie wolontariusze oferują proste posiłki z dalu i ryżu dla wszystkich przechodniów. Unikamy armad warkoczących ciągników. Każdy z nich huczy pendżabską muzyką pop przez głośniki przywiązane do fotela kierowcy. Dlaczego? Nie sposób powiedzieć. Czy kierowcy słyszą muzykę przez swoje ryczące silniki? Kosmici lecący nad Pendżabem patrzyliby w dół z zaskoczeniem, zatykając sobie uszy palcami. Kulty głuchych ludzi (tak by pomyśleli) odprawiają niestrudzony rytuał - trawienie ziemi w kółko z maszynami, śpiewając serenady do kosmosu. Ale nie, to po prostu rolnicy pendżabscy w pracy. I wtedy zrozumiałem. Znaleźliśmy już Indus! Od kilku dni (tygodni) chodzimy w rozproszonej obecności rzeki. Jej prądy zostały odwrócone, zmniejszone, przekierowane, rozproszone w niezliczonych kanałach, rurach, jazach i szczelinach. Ten zbudowany przez człowieka system kapilarny sprawił, że starożytne zielone kanały dopływów Indusa w dużej mierze nie mają znaczenia jako jednostki geograficzne. Każda z miliardów dojrzałych główek pszenicy w Pendżabie niesie w sobie kroplę wody Indusa w zatomizowanej formie. Indie były jednym z pierwszych wojowników zielonej rewolucji. Wysoko wydajne nasiona, nawozy i pestycydy, traktory i zmotoryzowane pompy do studni znacznie zwiększyły plony od lat 60-tych XX wieku. Niegdyś reprezentujące głód Indie, dziś wykarmiają same siebie. Rolnicy z Indii sprzedają światu strumienie zboża i owoców. Ale to oszałamiające zwycięstwo nad głodem kosztuje bardzo dużo. Chemikalia rolnicze zanieczyszczają dopływy Indusa, być może przyczyniając się do powstawania punktów zapalnych takich chorób jak rak. A rachunek za dziesiątki lat niezrównoważonych zbiorów to oszałamiająca utrata skończonych ilości wód gruntowych. W Pendżabie rolnictwo jest niepewne. Miliony uciekają, emigrując na Bliski Wschód, do Ameryki Północnej, gdziekolwiek indziej. "Trudno jest nie czuć przytłoczenia" - krzyczy Kumar-Rao na kanałowej drodze jęczącej traktorami ciągnącymi worki z plewami wielkości domu. Spędziła lata dokumentując eksploatację zasobów wodnych Indii. "Nasze zaprzeczanie jest formą masowej ślepoty." Kumar-Rao chce znaleźć inną ślepą istotę, zagrożonego wymarciem suzu gangesowego, czy też delfina indyjskiego (Platanista gangetica minor), słodkowodnego kuzyna sławnego ssaka morskiego. "Nie ma tu już bhulan!" - mówi elegancki mężczyzna, który nazywa siebie majorem Hindustani w pobliżu zapory Harike. Bhulan to lokalna nazwa delfina indyjskiego. Major Hindustani to motocyklista wykonujący akrobacje. Pracuje w małym wędrownym cyrku. Z podwiniętymi rękawami koszuli, aby pokazać wybrzuszony biceps, wykonuje dla nas akrobacje kaskaderskie, umieszczając jedną nogę na siedzeniu swojego poruszającego się Royal Enfield, gdy my obserwujemy go w osłupieniu na cichym, błotnistym, reliktowym brzegu rzeki Bjas. Tak wygląda przemierzanie Indii. Spotykasz bardzo różne postacie w mało prawdopodobnych miejscach. Ale major Hindustani też okazuje się być ślepy. Kumar-Rao piszczy. Widzi delfiny przy brzegu. Samica i jej młode. Wznoszą się i opadają w błyszczących, brązowych prądach Bjas, przełamując powierzchnię z dźwiękiem przypominającym delikatny pocałunek. Z ostatnich badań wynika, że w Bjas żyje nie więcej niż 11 delfinów indyjskich. Ćambal: rzeka w Indiach symbolem powszechnej niesprawiedliwość Problemy Indii mają różny charakter. Jeśli damy jej wystarczająco dużo czasu, woda pokonuje prawie wszystko. Kamień. Żelazo. Kość. Rzeki przebiły się przez stratygrafię samego czasu. Ale patriarchat przetrwał. Jaka jest najczęstsza niesprawiedliwość widziana podczas wędrówki po świecie? Nie tłumienie mniejszości etnicznych. Nie nietolerancja zakorzeniona w religii. Ani nierówności w dochodach. Nie. To wykluczenie kobiet z ewidencji korzyści i szans ludzkości. Żadne społeczeństwo nie jest całkowicie uodpornione. Połowie z ponad siedmiu miliardów żyjących dziś homo sapiens odmawia się równego dostępu do władzy politycznej, zmusza się je do cięższej pracy i wynagradza się w mniejszym stopniu, ponieważ mają dwa chromosomy X. "Nie zaczynaj" - mówi Priyanka Borpujari, niezależna reporterka, która przyłącza się do wędrówki przez malowniczy wododział rzeki Ćambal w Radżastanie i Madhya Pradesh. "Jestem symboliczną pisarką 'problemów brązowych kobiet' na wielu konferencjach dziennikarskich. Czy nie mogę być czymś innym? Pisarką ekonomiczną? Analitykiem politycznym? Zagranicznym korespondentem?". Zanim dotrzemy do różowego piaskowca na wzgórzach Ćambal, zatrzymujemy się na plantacji ryżu. Zarządzają nią wyłącznie kobiety. W testosteronowych Indiach jest to ciekawe. "Kierujemy tu wszystkim. To konieczność" - mówi Saroj Devi Yadav, twarda, 62-letnia matka rodu. "Wszyscy mężczyźni wyjechali do pracy w mieście". Mąż Yadava dostarcza jedzenie do restauracji w odległym Dźajpur. Yadav i jej dwie nastoletnie wnuczki zostają w domu, by podlewać pola. Tną paszę. Zaganiają krowy i bawoły. Organizują transporty mleka do miasta w puszkach zawieszonych na motocyklach. Tak samo jest w pobliskich gospodarstwach. Gdy słońce zachodzi nad jej maleńkim zielonym domostwem, Yadav dzieli się herbatą i curry. "Wyszłam za mąż w wieku 13 lat" - mówi, strzepując wspomnienia ręką. "Sprawy miały się wtedy inaczej. Nikt nie pytał nas dziewczyn o zdanie. Dzisiaj dziewczyny mają o wiele więcej do powiedzenia. Pobierają się później". To stara historia - zakłócenie urbanizacji. Zderzenie różnych ludzi w rozkwitających megamiastach przełamuje odwieczne bariery płciowe. Jednak w Indiach, gdzie do dwóch trzecich siły roboczej w rolnictwie stanowią kobiety, zaledwie 13 procent hinduskich kobiet faktycznie posiada ziemię. To kobiety noszą wodę na wsi. Ale zasoby naturalne Indii pozostają mocno trzymane w rękach mężczyzn. Ćambal jest czysty. Tworzy on sanktuarium dla ghariali, długonogich krokodyli z Indii. Skaliste górne dopływy rzeki niegdyś chroniły najsłynniejszą indyjską bandytkę, Phoolan Devi, postać przypominającą Robin Hooda, która rzekomo zabiła około 20 rywalizujących z nią strzelców w strzelaninie. "Hej!" - krzyczy Borpujari. To gruby człowiek kierujący drogim SUV-em wzdłuż gorącej wstęgi z asfaltu. Hamuje przed nami. Blokuje nam drogę. Filmuje nas przez okno telefonem. Dwóch ludzi wśród milionów przemierzających wyschnięte przydroża Indii. Borpujari podnosi rękę. "Poprosiłeś o naszą zgodę?" - domaga się wyjaśnienia. "Nie wiedziałem, że potrzebuje pozwolenia" - oburza się mężczyzna. Borpujari staje przy jego oknie. Przyjmuje bojową postawę, której nienawidzi, jak później przyznaje. "Potrzebujesz pozwolenia" - mówi mu bez emocji. Betwa: rzeka w Indiach zawłaszczona przez wydobywców piasku Rzeki Indii - wycieczka trwa dalej. Wędruję na wschód od miesięcy. Poruszam się przez długi, złoty rdzeń indyjskich popołudni. Trasa wyznaczona przez mój GPS przebiega przez pas chudych krów, przez Madhya Pradesh i Uttar Pradesh, obejmując swoim zasięgiem osady tak zapomniane przez czas, że prawdopodobnie nie widziano w nich cudzoziemca od czasu uzyskania niepodległości w 1947 roku. "Jesteś Anglikiem?" - pytają ludzie. Śpię na stołach z desek w przydrożnych jadłodajniach zwanych dhabas, albo w łóżkach z lin w domach rolników, albo w meczetach i hinduskich świątyniach. Nawet o tym nie wiedząc (pomarszczone równiny rzeczne w Indiach są wygładzane przez tysiąclecia orki) wolno posuwam się od jednego działu wodnego do drugiego. Są ich dziesiątki. Teraz karmią one Ganges. W miejscu zwanym Seondha, obok spokojnego zakola rzeki Sindh rozpada się ogromna twierdza. Wysokie, średniowieczne bramy są najeżone długimi, żelaznymi kolcami. To ochrona przed taranowaniem ich przez słonie bojowe. Ostatni potomek radżpudzkiej dynastii Bundela, która zbudowała twierdzę, nadal mieszka w murach obronnych. Zamknięty na noc pomiędzy ich ciemnymi ścianami. Nigdy go nie widziałem. Przy powolnym, brązowym nurcie rzeki Betwa, spotykam wydobywców piasku. Tworzą oni obszarpaną armię chudych mężczyzn wydobywających koryto rzeki łopatami i mechanicznymi koparkami. Piasek może być transportowany ciężarówkami na place budowy do tak odległych miejsc jak Lucknow i New Delhi, jakieś 500 km stąd. Wiele operacji wydobywania piasku jest nielegalnych. Piasek jest lukratywnym towarem w Indiach. Napędza boom budowlany i czarny rynek, na którym żerują i który chronią bandziory, choć to plądrowanie niszczy siedliska wodne i zakłóca hydrologię. (Według badań ONZ rosnący apetyt ludzkości na zwykły piasek budowlany - ponad 40 miliardów ton rocznie - jest dwa razy większy niż ilość osadów naturalnie uzupełnianych przez sumę rzek na świecie). Mafiozi wydobywający piasek zabili funkcjonariuszy organów ścigania, którzy próbowali powstrzymać patroszenie indyjskich rzek. Zamordowali reporterów, którzy ujawnili zakazaną praktykę eksploatacji dróg wodnych. "Nie zatrzymuj się" - warknął mój ostatni towarzysz wędrówki, konserwator rzek Siddharth Agarwal, gdy wydobywcy krzyczeli do nas, żeby się zatrzymać. Udajemy, że jesteśmy głusi. Schodzimy do brzegu Betwa, przywołujemy przepływającego obok rybaka, wrzucamy nasze plecaki do jego łodzi i wiosłujemy na przeciwległy brzeg. Wchodzimy w mrok, kończąc 40-kilometrowy dzień i docieramy do wioski, gdzie ogniska, bębny i śpiewy zapowiadają hinduskie święto. Witają nas zaskoczeni świętujący ludzie. Przygotowują dal i roti. Rozkładają charpais, tkane łóżka do spania. Ta odruchowa gościnność jest powszechna na mojej drodze po rolniczych Indiach, ziemi, która gości pieszych pielgrzymów od czasów epoki brązu. Agarwal delikatnie wypytuje o wydobycie piasku. "Co można zrobić?" - mieszkańcy wioski wzruszają ramionami. Mafiosi, politycy, kumple - oni kontrolują życie. To prawda, Betwa, obłupiona aż do podłoża skalnego, wylewa bardziej nieregularnie niż przedtem. I tak, nieprzewidywalne monsuny (zmiany klimatu) uczyniły rolnictwo jeszcze bardziej marginalnym. Ludzie muszą kopać tysiące małych, nawadnianych przez deszcz stawów, aby podlewać swoje pola. Ale rząd planuje spektakularny ratunek. Chce zmienić kierunek całej rzeki Ken, do kanału Betwa, aby uzupełnić jej zmniejszony przepływ. "Łączenie rzek. Złudne nadzieje" - wzdycha Ararwal. Indie przeznaczyły około 2 miliardów dolarów na wdrożenie kontrowersyjnego programu łączenia rzek. Jest to ogromny program przetaczania wody, który zakłada przeszczepienie 30 głównych rzek Indii przez ponad 15 000 kilometrów betonowych kanałów w celu złagodzenia kryzysu wodnego. Testem będzie splecenie rzeki Ken do Betwa. Inżynierowie planują odpompować "nadmiar" monsunowych przepływów z Ken i przelać je do "suchszej" rzeki Betwa. Potrzeba kilku tam i zapór wodnych zalewających 90 kilometrów kwadratowych lądu, aby ta technika zadziałała. Ekolodzy przeprowadzili batalię sądową. "Gdzie jest cały ten nadmiar wody?" - Raghu Chundawat, wiodący indyjski obrońca przyrody, pyta mnie ponuro w pobliskim Parku Narodowym Panna, sanktuarium dla zagrożonych tygrysów. "Rząd nie podzieli się swoimi danymi o przepływie wody. Wydaje mi się, że nawet oni nie wiedzą, jakie będą skutki". Jeden ze skutków przemiany rzecznych bóstw w rurociągi jest znany. Większość terenu, który ma być zatopiony w ramach projektu Ken-Betwa, znajduje się w obrębie rezerwatu tygrysów. Ganges: święta rzeka w Indiach Rzeki Indii wciąż mnie zaskakują. Wędruję brzegami Ma Ganga, Matki Ganges, aż do jej szerokiego na 1,5 km łuku prądów na północ, rozcinającego żółte równiny, jak błyszczące stalowe ostrze aż do Waranasi. Najświętsze miasto hinduizmu jest pokryte ceglanym pyłem. Tysiące robotników rozbija ściany starej dzielnicy Waranasi młotami i łomami, wyrównując zabytkowe alejki i pochyłe budynki na potrzeby miejskiego planu upiększania. Mieszkańcy są eksmitowani. Rząd daje im gotówkę. Niewielu wydaje się być zadowolonych. Reinkarnacja jest trudna. Waranasi jest znane wśród pobożnych Hindusów jako Kashi, lub miejsce "gdzie świeci najjaśniejsze światło". 88 kamiennych ghatów w świętym mieście schodzi do Gangesu po pięknie podniszczonych schodach. U ich podnóża, wierni zmywają grzechy w mętnych prądach rzecznych, pijąc i kąpiąc się w wodzie, w której bezpieczny poziom bakterii kałowych został przekroczony setki razy. Dziesiątki tysięcy pielgrzymów każdego roku przybywa, by umrzeć i zostać spalonymi na ghatach. Kremacja w Waranasi to najpewniejszy sposób na osiągnięcie mokszy, uwolnienia się od bolesnego cyklu życia i śmierci. Ze stosów wyłączane są martwe dzieci i święci mężczyźni bez skazy. Zamiast tego ich ciała są przywiązane do kawałków drewna i spławiane w dół rzeki. Albo zatapiane w Gangesie przy pomocy kamieni. Siedzę i patrzę jak wszystko co ludzkie (przepiękne girlandy z nagietka i fekalia) łączy się w Gangesie. Rzeka jest tu pokryta popiołem z kości, olbrzymim strumieniem, który sam w sobie opiera się oczyszczaniu. O świcie, jaskółki wypluwają brązowe powietrze. Myślę o bliskich mi zmarłych i moich wojnach. Waranasi to dobre miejsce, by oczekiwać na stworzenie lub zniszczenie świata. Albo lepiej, aby wstać i iść. Proklamować nabożne wiersze Basawa: Posłuchaj, Panie spotykających się rzek, rzeczy stojące muszą upaść, ale poruszające się nigdy się nie zatrzymają. Brahmaputra: rzeka w Indiach dyskryminujących swoich obywateli Rzeka w Indiach i wszędzie na świecie to droga. W Bihar wędruję po dotkniętej suszą rzece Son. W Zachodnim Bengalu, to zagłodzona przez tamę rzeka Tista. Legendarna Brahmaputra w Assam płynie tłusta od deszczy i spływów z niewiarygodnie topniejący lodowców. Mężczyźni i kobiety, którzy wyglądają jakby mieli tysiąc lat, stąpają po jej piaszczystych brzegach, niosąc kosze z ryżem. Obok znajdujących się na brzegu kajaków. Obok pól ryżowych lśniących w mglistym słońcu, jak stare lustra z odchodzącą srebrną powłoką. Brahmaputra prześlizguje się obok, długi na niemal 3 000 kilometrów wodociąg, który spływa kaskadami na łuku świata. Przenosząca miliardy niewidzialnych ryb, trzasków i szumu wiejskiego hałasu, strachu. "Terroryści" - syczą wiejscy pijacy. Siddharth Agarwal i ja jesteśmy często przesłuchiwani w północno-wschodnich Indiach. To znak czasów. Pakistan i Indie ponownie starły się o muzułmańskie terytorium Kaszmiru. Ksenofobia nasila się. Hinduski nacjonalistyczny rząd Narendry Modi pomaga ją podsycać. W Assam spotykam przyjazną kobietę, Rupali Bibi, która ukrywa się jak zbieg. Dlaczego? Ponieważ ona, potomek bangladeskich muzułmanów, którzy wyemigrowali do Indii prawie sto lat temu, może zostać deportowana. "Policjant przyniósł do mojego domu 'kartę obcokrajowca'. Powiedział: 'Jesteś podejrzaną osobą'" - opowiada Bibi, uprawiająca pola ryżowe kobieta po czterdziestce, w swoim krytym trzciną domku na terasie zalewowej Brahmaputry. Jak prawie dwa miliony innych osób w stanie Assam, została wykluczona z polaryzującego Krajowego Rejestru Obywateli. Władze nie akceptują jej dokumentów. Tymczasem rząd indyjski oferuje drogę do obywatelstwa uchodźcom religijnym - wykluczając muzułmanów. A w pierwszych tygodniach pandemii COVID-19 prawie 200 milionów indyjskich muzułmanów jest demonizowanych przez prawicowych polityków hinduskich, jako nosiciele choroby. Bandy uzbrojone w kije do krykieta podobno obrały sobie za cel muzułmanów w Bengaluru. Kto jest Hindusem? A kto nie jest? Ludność Indii zostaje podzielona. Czy zróżnicowane i świeckie Indie Gandhiego i Nehru mogą przetrwać osunięcie się w plemienny populizm? Nie da się tego stwierdzić. Kosmos rzek okalających Indie, oczywiście, jest niemy w takich sprawach. Przemierzam z trudem ostatnie kilometry opuszczając Indii w czasie letniego monsunu. Rzeki Manipuru, surowe przy granicy z Myanmarem, pienią się na biało. Zielone wzgórza mówią syczącym językiem nieposkromionej wody. Dudnienie wodospadów, szumy niezliczonych strumieni, twardy rap deszczu na blaszanych dachach. Porywające dźwięki. Skubiąc pijawki, przypominam sobie najdziwniejszą rzekę, na jaką natknąłem się w Indiach - Saraswati. "Zaginiona rzeka" z mitu, wysławiana w księgach Wedy. Niektórzy naukowcy uważają, że przestała płynąć tysiące lat temu, przekierowana przez trzęsienie ziemi lub być może odparowana przez zmiany klimatu. Przeszedłem przez jej rzekome koryto na pustyni Radżastanu. Szeroki wąwóz zakurzonych kamieni. Gorący wiatr. Nie widać żadnej molekuły wody. Oszołomieni suszą rolnicy powiedzieli mi, że rządowi inżynierowie wiercili w pobliżu próbne studnie. Mieli nadzieję udowodnić, że rzeka jest prawdziwa. Źródło: NationalGeographic.com: India’s daunting challenge: There’s water everywhere, and nowhere
Wojna, bieda i niedoścignione ambicje. Paul Salopek o tym, dlaczego ludzie porzucają swoje domy
ONZ szacuje, że ponad miliard ludzi – jedna na siedem żyjących dziś osób – migruje, przenosząc się w obrębie własnych krajów albo poza ich granice. Miliony uciekają przed przemocą: wojną, prześladowaniami, przestępczością, politycznym chaosem. Wielu innych migruje, aby odnaleźć w dalekich stronach ekonomiczną ulgę. U podstaw tego exodusu leży system zglobalizowanego rynku, rozregulowany klimat i ludzkie pragnienia podsycane przez współczesne media. Jak wyglądają migracje i jakie tragedie kryją za sobą ludzkie wędrówki?
Migracje ludności na świecie – czemu migrujemy? Od prawie siedmiu lat chodzę z migrantami. Zimą 2013 r. wyruszyłem z Herto Bouri, stanowiska archeologicznego w północnej Etiopii, na którym znaleziono skamieniałości Homo sapiens. Zacząłem odtwarzać na piechotę, migrację, która zdefiniowała rodzaj ludzki – naszą pierwszą kolonizację Ziemi w epoce kamienia. W moim marszu chodzi o opowieść. Relacjonuję to, co widzę na ścieżkach naszego pierwotnego odkrywania planety. Od początku wiedziałem, że moja trasa będzie nieokreślona. Antropolodzy sugerują, że nasz gatunek wyszedł z Afryki 600 wieków temu i w końcu dotarł, idąc w zasadzie bez celu, do czubka Ameryki Południowej – ostatniego nieznanego krańca kontynentów i punktu docelowego także mojej podróży. Byliśmy migrującymi myśliwymi i zbieraczami. Nie znaliśmy pisma, koła, udomowionych zwierząt ani rolnictwa. Migrując przez puste plaże, kosztowaliśmy skorupiaków. Ustalaliśmy kierunek, patrząc na klucze wędrownych żurawi. Cele podróży trzeba było dopiero wynaleźć. Do tej pory tropiłem tych zapomnianych migrantów przez 16 000 km. Dziś przemierzam Indie. Nasze współczesne życie, tak bardzo powiązane z domem, od tamtej złotej ery nieskrępowanej eksploracji zmieniło się nie do poznania. Ale czy aby na pewno? Kroczę przez świat w tempie 24 km na dzień, często pośród wysiedlonych. W Dżibuti sączyłem herbatę z migrantami na smętnych postojach ciężarówek. Spałem obok nich w zakurzonych namiotach oenzetowskich obozów dla uchodźców w Jordanii. Słuchałem ich opowieści o bólu. Odwzajemniałem ich śmiech. Oczywiście nie jestem jednym z migrantów. Jestem uprzywilejowanym piechurem. Mam w plecaku kartę bankową i paszport. Ale dzieliłem z migrantami niedole dyzenterii i wielokrotnie byłem zatrzymywany przez ich nemezis – policję. (Erytrea, Sudan, Iran i Tadżykistan odmówiły mi wiz; Pakistan wydalił mnie, a potem wpuścił z powrotem). Co można powiedzieć o tych wypędzonych braciach i siostrach? O ogromnych krainach cienia, które zamieszkują? Choć, to paradoksalne, krainach dobrze widocznych. Głód, ambicje, strach, polityczny opór – powody migracji nie są tak naprawdę istotne. Ważniejsze jest zrozumienie, w jaki sposób sama migracja kształtuje odmienną klasę istot ludzkich – ludzi, dla których idea „domu” obejmuje dziś otwarta drogę, bezkresną i ryzykowną linie możliwości, która zaczyna się gdzieś daleko, a kończy u twego progu. To, jak przyjmiesz ten napływ – z otwartymi ramionami czy kulać się za wysokim murem – też nie jest istotne. Bo bez względu na to, jak zareagujesz: współczuciem, czy lękiem, rozbudzona na nowo mobilność ludzkości już cię zmieniła. Zmiany klimatyczne – główna przyczyna masowych migracji Pierwsi migranci, jakich spotkałem, byli martwi. Leżeli pod niewielkimi stosami kamieni w Wielkim Rowie Afrykańskim. Kim byli? Trudno orzec. Najbiedniejsi ludzie świata przybyli z wielu odległych krain i zginęli w etiopskiej Kotlinie Danakilskiej, jednej z najgorętszych pustyń świata. Wchodzą na te straszne pustkowia, żeby dotrzeć do Zatoki Adeńskiej. Tamtejsze morze jest bramą do nowego (choć nie zawsze lepszego) życia poza Afryką – nędznie opłacanej pracy w miastach i na plantacjach daktyli na Półwyspie Arabskim. W niektórych grobach niewątpliwie leżeli Somalijczycy – migranci wojenni. W innych zapewne uciekinierzy z Erytrei. Lub wyczerpani susza Oromowie z Etiopii. Wszyscy liczyli na to, że prześlizgną się przez nieoznaczona granice Dżibuti. Zabłądzili. Padli w skwarnym słońcu. Czasami umierali z pragnienia, widząc już morze na horyzoncie. Idące za nimi kolumny wyczerpanych migrantów, pospiesznie grzebały ciała. Od jak dawna składamy tak nasze kości na opuszczonych szlakach Rogu Afryki? Od bardzo dawna. Od samego początku. W końcu to ten sam korytarz, którym pierwsi migranci wychodzili z Afryki w czasach plejstocenu. Pewnego dnia w słabym cieniu jakichś głazów natknąłem się na grupę strachów na wróble – chudych Etiopczyków, którzy chyba myśleli, że jeśli znieruchomieją, staną się niewidzialni. Kilku było robotnikami najemnymi, ale większość stanowili rolnicy z etiopskich wyżyn. Powiedzieli mi, ze coroczne deszcze stały się bardzo nieprzewidywalne. Trwanie przy spękanych od słońca polach oznaczało powolną śmierć głodową. Lepiej było spróbować szczęścia na oceanie białego światła, którym jest Kotlina Danakilska, nawet gdyby miało się nigdy nie wrócić. Byli swego rodzaju pionierami, migrantami klimatycznymi. Bank Światowy obliczył ostatnio, że do roku 2050 katastrofalne skutki zmian klimatycznych mogą zmusić do migracji ponad 140 mln ludzi z subsaharyjskiej Afryki, południowej Azji i Ameryki Łacińskiej. W samej tylko wschodniej Afryce na szlaki może wyruszyć 10 mln uchodźców klimatycznych. W Etiopii fala może osiągnąć 1,5 mln osób – ponad 15 razy tyle, ile dziś przedziera się przez Kotlinę Danakilską, żeby dotrzeć na Bliski Wschód. Migrując na północ Wielkimi Rowami Afrykańskimi, rozmyślałem nad tym, jak to jest odczuć potrzebę opuszczenia znanego świata, który się rozpada, domu, w którym samo niebo jest przeciwko tobie. Wszędzie dookoła wiły się niewidzialne linie frontu narastającej wojny o tereny między Afarami i Issami – dwoma konkurującymi ludami pasterskimi, których płytkie studnie wysychały, a pastwiska marniały z powodu bezustannych susz. Ich członkowie strzelają do siebie z powodu kępy suchej trawy albo kubka zapiaszczonej wody. Innymi słowy, walczą o przetrwanie. Oto źródło naszej najstarszej historii migracji. Drastyczne zmiany klimatu i mordercze okresy głodu wyparły, zdaniem ekspertów, pierwsze fale ludzi z Afryki. Jak silna jest potrzeba odejścia? Porzucenia tego, co kochasz? Migracja w nieznane z całym dobytkiem upchniętym w kieszeń? Silniejsza niż strach przed śmiercią. W Kotlinie Danakilskiej natknąłem się na siedem niepochowanych ciał. Kobiety i mężczyźni leżeli obok siebie, twarzami ku niebu, zmumifikowani na polu ciemnej lawy. Skwar był obezwładniający. Szakale odgryzły dłonie i stopy tych migrantów. Mój towarzysz, Houssain Mohamed Houssain, pokręcił głową. Jest Afarem, potomkiem hodowców wielbłądów, dawnych królów pustyni. Te niedawne fale ruchów migracyjnych, jego lud nazywa hahai – „ludźmi wiatru” – duchami, które suną przez krainę. Houssain zrobił zdjęcie. – Pokazujesz im to – powiedział gniewnie – a oni mówią: „Och, mnie to się nie zdarzy!”. Jeden z nieszczęsnych migrantów wcisnął się pod skalną półkę. Z pewnością rozpaczliwie szukał cienia. Buty ustawił obok swego nagiego ciała, do każdego włożył starannie zwiniętą skarpetkę. Wiedział, że nie będzie więcej chodzić. Wojna i bieda – druga tragiczna przyczyna migracji. Kim są migranci? Idąc przez kontynenty, uczysz się patrzeć w dół. Doceniasz znaczenie stóp. Interesujesz się obuwiem. To naturalne. Ludzki charakter odbija się oczywiście na twarzy. Oczy zdradzają szczerość, kłamstwo, ciekawość, miłość, nienawiść. Natomiast dobór butów (lub nawet ich brak) świadczy o osobistej geografii: o bogactwie lub biedzie, wieku, rodzaju wykonywanej pracy, wykształceniu, płci, zamieszkiwaniu w mieście lub na wsi. Wśród niezliczonych migrantów świata sprawdza się swoista obuwnicza taksonomia. Migranci ekonomiczni – te pozbawione środków do życia miliony, które mają czas planować – faworyzują obuwie biedoty XXI w.: tanie chińskie tenisówki na wszelkie okazje. Z kolei uchodźcy wojenni uciekający przed przemocą muszą brnąć po swych przeklętych drogach w klapkach, tekstylnych mokasynach, sandałach, szpilkach, butach ze szmat itd. Migrują z płonących miast, porzucają wsie i farmy. Zakładają każde buty, jakie nawiną im się pod rękę. Pierwszy raz zobaczyłem takie eklektyczne stosy obuwia przed namiotami uchodźców na wyżynach Jordanii. – Budzę się w tych górach – płakała Zaeleh al Khaled al Hamdu, syryjska staruszka obuta w wyszywane koralikami domowe pantofle. Na pomarszczonych policzkach i podbródku miała wytatuowane maleńkie, niebieskie kwiatuszki. Machnęła kościstą ręką w stronę obcych szczytów, które ją otaczały. – Czuję się, jakbym niosła te góry na plecach. Ciężar. Waga. Przytłoczenie rozpaczą. Górzyste brzemię bezradności. To znak migranta wojennego. Albo tak nam mówią nasze telewizje, gazety i telefony komórkowe. Zdjęcia agencyjne wojennych wysiedleńców – kolumny udręczonych ludzi maszerujących ciężko, ze zwieszonymi ramionami wzdłuż płonących dróg. Albo rodziny stłoczone w przeciekających łodziach na Morzu Śródziemnym, z cierpieniem w oczach, całkowicie bezbronne. Ale te migawki z życia migrantów – oglądane oczyma bogatego świata – są ograniczone, mylące, a nawet wyrachowane. W Jordanii tygodniami chodziłem od jednego zakurzonego namiotu do drugiego. Marnieje tam co najmniej pół miliona Syryjczyków. To zaledwie jeden bolesny odłamek z ok. 12 mln migrantów wyrzuconych z miejsc zamieszkania przez najkrwawszą wojnę domową na Bliskim Wschodzie. Wojna kradnie ci przeszłość i przyszłość. Ci Syryjczycy nie mogli wrócić do gruzów swoich domów w Idlibie, Hamie czy Damaszku. Nikt inny ich nie chciał. Utknęli. Wszystkim, co im zostało, była nędzna teraźniejszość. Wielu pracowało nielegalnie na farmach. Poprawiali swoją sytuację, zbierając pomidory za półtora dolara dziennie. Kiedy przechodziłem obok, machali do mnie. Radośnie karmili mnie uprawami swoich pracodawców. (Mieszkańcy biednej Jordanii zachowali trochę sympatii dla swych jeszcze biedniejszych syryjskich migrantów). Poili mnie całymi litrami herbaty z dzikim tymiankiem. Trzepali brudne koce i ścielili je, prosząc, żebym usiadł i odpoczął. – My tu marzymy tylko o kurczakach – zażartował pewien człowiek. W Syrii jadł trawę, by przeżyć. W pewnym namiocie młoda kobieta schowała się za rozwieszoną narzutą na łóżko i wyszła zza niej w swojej najlepszej sukni – różowej, w srebrne paski. Była w zaawansowanej ciąży, a jej uroda napełniła mnie spokojem, który rozpłynął się w butwiejącym namiocie, po czym odleciał niepowstrzymanie na pustynię. Próbuję powiedzieć, że migranci mogą być wszystkim, ale nie są bezsilni. Nie są niedojrzałymi ofiarami kreowanymi przez lewicowców rozmiłowanych w cierpieniu. Jeszcze mniej przypominają karykaturalnych migrantów-najeźdźców, których obawiają się prawicowi populiści i bigoci – barbarzyńskimi hordami, które przybywają odebrać nam pracę, domy, opiekę społeczną, rasową tożsamość, religię, partnerów seksualnych i wszystko inne, co ważne i dobre w bogatych krajach, które ich przyjmują. (Od czasów neolitycznych populacje Europy były najeżdżane i całkowicie zmieniane przez fale imigrantów z Azji Centralnej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Bez takiego mieszania krwi nie byłoby współczesnych Europejczyków). Nie. Migranci, wśród których chodziłem, to brodaci farmaceuci i młode pasterki kóz. Sklepikarze i intelektualiści. Słowem – najzwyklejsi ludzie, którzy zmagają się z mizernymi możliwościami. Wspominając swych zmarłych, chowają twarze w dłoniach i płaczą. Ale często są niewiarygodnie silni. I wspaniałomyślni. – Proszę iść, mister – szepnęła syryjska nauczycielka w Turcji, wyprowadzając mnie na świeże powietrze z klasy w obozie migrantów. Jej uczniowie rysowali ścinanie głów i wieszanie w ramach swojej arterapii. Zauważyła, że umilkłem. Martwiła się o moje odczucia. Tysiąc sześćset przebytych piechotą kilometrów dalej na wschód, na Kaukazie, rodzina ormiańskich uchodźców z Syrii wołała: „Proszę nie wchodzić!”, każąc mi czekać przed swoim rozpadającym się domem, podczas gdy sami pośpiesznie zastawiali stół, choć nie było ich na to stać. Wprowadzili się ostatnio do tego domu, który kiedyś należał do etnicznych Azerów wyrzuconych podczas trwającego wiele lat konfliktu o Górski Karabach. Azerów znalazłem 190 km dalej. Nie chcieli moich pieniędzy w kawiarni w obozie migrantów. – Czekamy na pokój tak długo – powiedział Nemat Husejnow, właściciel kawiarni. Miał wiele owiec w roku 1988, kiedy rozpoczął się ten konflikt, który pomimo zawieszenia broni w 1994 r. trwa nadal. Dom. Nie zawsze możesz wybierać buty do dalekiej wędrówki. Migranci nie domagają się naszej litości. Proszą tylko o nasze zainteresowanie. Nade mną litowali się, bo szedłem nadal. Ruchy migracyjne: jak wyglądają zewnętrzne i wewnętrzne migracje? — Mogę poćwiczyć mój angielski? To byli nastoletni chłopcy i dziewczynki z Pendżabu. W zeszłym roku miałem za sobą ponad 11 tys. km powolnej migracji. Przemierzałem gorące, czarne drogi spichlerza Indii. Pięcioro, dziesięcioro lub więcej młodych ludzi dziennie wychodziło ze swoich domów, które mijałem, i podbiegało do mnie. Pocąc się i dysząc z wysiłku, prezentowali niewprawnie swoje angielskie słownictwo i składnię przez kilkaset metrów, po czym zostawali w tyle. Uczyli się do egzaminów w ramach międzynarodowego systemu testów z języka angielskiego. Wysokie oceny były konieczne do wypełnienia standardów biegłości w angielskim niezbędnych do uzyskania wiz do Nowej Zelandii, Australii, Wielkiej Brytanii, Kanady i USA. W tych pogawędkach, znanych od epoki kamienia – „Kim jesteś?” „Skąd pochodzisz?” „Dokąd idziesz?” – nie było nic beztroskiego. To było zadanie domowe. Miasteczko Faridkot stanowiło wyspę pośród morza pszenicy. Około 100 prywatnych szkół języka angielskiego przygotowywało tam dziesiątki tysięcy młodych Hindusów do opuszczenia ojczyzny. Pola Pendżabu zostały już zajęte. Nadzieje na przyszłość w rolnictwie są niewielkie. Uczniowie chcieli dołączyć do 150 mln migrują robotników i przeskoczyć przez granice, by znaleźć pracę. Pendżab przeżywał ewakuację. – Zostają tylko ci, którzy nie mogą sobie na to pozwolić – powiedział Gulabi Singh, właściciel szkoły językowej. Wyglądało na to, że sam jest zaskoczony tą informacją. Przeciętny koszt emigracji to 14 tys. dol., czyli 23 razy tyle, ile wynosi średni roczny dochód w Indiach. Właśnie przyszedłem z Azji Centralnej. W Uzbekistanie mój towarzysz podróży regularnie przekradał się do Kazachstanu, by pracować bez dokumentów na placach budów. Po kontaktach z policją pozostały mu blizny. W Kirgistanie i Tadżykistanie spotykałem migrantów, którzy latali do Moskwy, by pracować na kasach albo wdychać trucizny w koszmarnych zakładach chemicznych. Afgańczycy na mojej trasie zerkali na wszystkie kontynenty, byle uciec przed wojną. I tak dalej. Ale świat zmienią prawdopodobnie ci, którzy pozostaną. Wewnętrzne migracje – pęd ze wsi do miasta – przemieszczają do 139 mln obywateli Indii. W Chinach ta wartość zbliża się do ćwierci miliarda. W Brazylii, Indonezji, Nigerii, Meksyku – wszędzie – trend jest taki sam. Trzy czwarte ludzi chodzących dziś po planecie migruje w obrębie własnych granic. Rodzą się nowe klasy średnie. Stare dynastie polityczne podupadają. Mega miasta eksplodują – i załamują się. Olśniewające innowacje zderzają się z ogromnymi rozczarowaniami. Całe systemy wiedzy (tradycyjne rolnictwo), gromadzone przez tysiąclecia, są wyrzucane za burtę. Zasoby środowiskowe nikną lawinowo. Nic nie może stanąć na drodze bezprecedensowej sile pragnienia. W porównaniu z nią histeria otaczająca międzynarodowych migrantów na globalnej Północy wygląda jak blada impreza towarzysząca. Idąc przez Indie, przyłączałem się do ludzkich strumieni płynących po drogach. Widziałem ludzi tłoczących się na przystankach autobusowych. Siedzących na dachach pociągów. Pracowitych biedaków bezustannie przybywających i odchodzących. Raczej wcześniej niż później świat będzie musiał okiełznać niezwykłą energię kryjącą się za tak masowymi aspiracjami. Migrantka, która będzie sterować przeznaczeniem naszego gatunku w tym stuleciu, zobaczyła, że przybywam z daleka. Ludzie zawsze to widzą. Nie mogła mieć jeszcze 18 lat. Było to w pełnej bezpańskich krów wiosce w Biharze, jednym z najbiedniejszych stanów Indii. Udawałem się do Mjanmy, a ona podeszła i uścisnęła mi rękę. – To miejsce jest bardzo, bardzo nudne – powiedziała po minucie rozmowy. – Moi nauczyciele są nudni. Co mam robić? Roześmiałem się. W jej oczach lśniły ambicja i inteligencja. Niebawem ta biharska dziewczyna będzie migrować, do jednego z rosnących jak nowotwory, indyjskich miast. Żaden mur nie będzie dość wysoki, by ją zatrzymać. Gdzie wyląduje? Gdzie my wszyscy wylądujemy? Nikt nie wie.
Miliony Syryjczyków uciekają przed wojną domową. Ten kryzys przejdzie do historii – pisze Paul Salopek w czwartej części cyklu "Obejść świat".
Przeczytaj trzecią część cyklu: pieszo przez Święte krainy Co się dzieje, kiedy zostajesz wojennym uchodźcą? Idziesz. Rzecz jasna, aby ratować życie – kiedy na przykład bojownicy zaatakują twoją wioskę – początkowo korzystasz z każdego możliwego środka lokomocji. Rodzinnego samochodu, ciężarówki do przewozu owoców należącej do twojego sąsiada, ukradzionego autobusu, przyczepy ciągniętej przez traktor. Ale w końcu docierasz do granicy. I teraz musisz już iść. Dlaczego? Bo ludzie w mundurach będą chcieli zobaczyć twoje dokumenty. Co, nie masz dokumentów? (Zostawiłeś je w domu? Może zamiast je zabrać, chwyciłeś za rękę swoje dziecko? Albo włożyłeś do torby jedzenie i pieniądze?). Nieważne. Wysiadaj. Stań tam. Czekaj. Teraz, z dokumentami czy bez nich, twoje życie uchodźcy zaczyna się naprawdę. To życie na piechotę, w poczuciu bezsilności. Pośród leżących odłogiem pól pieprzowych w okolicach tureckiego przejścia granicznego Mürşitpınar pod koniec września pojawiły się dziesiątki tysięcy syryjskich Kurdów. Uciekali przed kulami i nożami bojowników Państwa Islamskiego. Wielu dotarło tam samochodami które wzbijały chmury drobnego, białego kurzu. Turcy nie zamierzali przepuścić tej bezładnej karawany. Na granicy wyrósł więc parking złożony z porzuconych pojazdów. Pewnego dnia pojawili się odziani w czerń islamiści i po prostu zabrali te samochody. Ukradli je sprzed nosów tureckich żołnierzy, którzy przyglądali się temu z całkowitą obojętnością. Tak się to zaczyna. Robisz krok. Opuszczasz jedno życie i wchodzisz w drugie. Mijasz szczelinę wyciętą w granicznym płocie i wkraczasz w stan bezpaństwowości, bezbronności, zależności i niewidzialności. Stajesz się uchodźcą. – Spalili to miasto dwukrotnie – powiedział Atilla Engin na szczycie Oylum Höyük, usypanego przez człowieka wzgórza w południowo-wschodniej Turcji. – Nie wiemy, kto to zrobił ani dlaczego. W tym czasie toczyło się wiele wojen. Engin, turecki archeolog z Uniwersytetu Cumhuriyet, wpatrywał się w kwadratowy dół wykopany w szczycie wzniesienia przez wieśniaków pracujących pod kierunkiem jego dyplomantów. Dziura była głęboka na 10 m, a kopiec należał do największych w Turcji – miał 37 m wysokości i 460 m długości. Przypominał przechylony, wielowarstwowy tort czasu. Najstarsze dowody zamieszkiwania tam pochodzą z neolitu, sprzed jakichś 9 tys. lat. Jednak ponad nimi znajdują się gruzy co najmniej dziewięciu epok ludzkości. Kamieniarka z epoki miedzi. Tabliczki klinowe z epoki brązu. Hellenistyczne monety. Rzymskie i bizantyjskie budowle z cegieł. Wiele imperiów pojawiało się i znikało w targanym wojnami centrum Azji Mniejszej. Engin skupiał się na otoczonym murami osiedlu z epoki brązu, które być może było potężnym miastem-państwem Ullis, wspominanym w starożytnych hetyckich papirusach z epoki żelaza. Aby dotrzeć do tego zaginionego miasta, jego zespół musiał się przekopać przez warstwy wyglądające jak kardiogramy wstrząsów – pomięte horyzonty gleby, popiołu i gruzu, 9 tys. lat skurczów i rozkurczów, budowania i niszczenia. – Nic się nie zmienia – powiedział ze zmęczonym półuśmiechem człowieka myślącego kategoriami tysiącleci. – Zewnętrzne potęgi nadal walczą o równinę mezopotamską. To miejsce, w którym spotykają się Afryka, Azja i Europa. Środek Bliskiego Wschodu. Wrota świata. Z drabiny, której używał do fotografowania swych wykopalisk, Engin mógł nieomal zobaczyć obóz uchodźców pod przygranicznym miasteczkiem Kilis. Około 14 tys. osób uciekających przed wojną domową w Syrii tkwiło tam od 2,5 roku, umierając z nudów. Kolejne 90 tys. Syryjczyków tłoczyło się w zrujnowanym mieście, podwajając pierwotną liczbę jego mieszkańców i wywołując wzrost czynszów. (W poprzednim tygodniu antysyryjsko nastawiony tłum zaatakował uchodźców, dewastując ich samochody). W Turcji znajduje się obecnie około 1,6 mln syryjskich wojennych uciekinierów. Kolejnych 8 mln zostało przesiedlonych w obrębie samej Syrii albo żyje z ogromnym trudem w takich niepewnych miejscach jak Liban lub Jordania. Wojna rozlała się także na sąsiedni Irak, gdzie fanatycy z Państwa Islamskiego zmusili do opuszczenia domów kolejne 2 mln cywilów. W sumie po całym szeroko pojmowanym Bliskim Wschodzie dryfuje jakieś 12 mln dusz. (Więcej o projekcie "Obejść świat") To tylko fragment artykułu z marcowego wydania "National Geographic Polska" – całość wciąż dostępna jest w kioskach w całym kraju.
Paul Salopek: Pieszo przez święte krainy
Jerozolima nie jest miastem wojny. W tej kwestii Avner Goren jest nieugięty.
Idziemy pieszo pod bezchmurnym niebem, wzdłuż rzeki nieoczyszczonych ścieków, której wartki nurt (45000 m3 dziennie) wypływa ze wschodniej Jerozolimy i sunie przez 36 cuchnących kilometrów do Morza Martwego. Nasza wędrówka śladem tych odpadów jest formą pielgrzymki. Tak uważa Goren, jeden z czołowych izraelskich archeologów. – Od założenia Jerozolimy miało tu miejsce 700 konfliktów – mówi. – Ale były też długie okresy bez wojny, kiedy ludzie żyli w pokoju. (Czytaj też o kłótniach nad grobem Chrystusa) Jest nas trzech. Goren – rodowity jerozolimczyk, rozczochrany intelektualista, Żyd. Bassam Almohor – palestyński przyjaciel, fotograf i przewodnik. Oraz ja. Dołączam do nich po trwającej 381 dni wędrówce na północ z Afryki, biologicznej kolebki rodzaju ludzkiego w Rowie Abisyńskim, w Etiopii, do miejsca, gdzie powstało rolnictwo, gdzie wynaleziono pismo i gdzie narodziły się najważniejsze bóstwa – do Żyznego Półksiężyca. Moja podróż jest częścią projektu przemierzenia krok po kroku szlaków przodków z epoki kamienia, którzy odkryli nasz świat. Zamierzam wędrować przez siedem lat, aż do ostatniego zakątka Ziemi zasiedlonego przez nasz gatunek – południowego krańca Ameryki Południowej. Kiedy mówię o swoim szlaku Gorenowi, odpowiada mi: – Tak. Przyszedłeś z południa, jak Abraham. (Dlaczego Jerozolima jest świętym miastem dla trzech religii?) Nasz spacer śladem ścieków jest równie frapujący, jak ekscentryczny. Izraelski archeolog chce oczyścić tę rzekę (Niemcy obiecali wsparcie w budowie oczyszczalni ścieków) i utworzyć całe kilometry „zielonych” szlaków wzdłuż legendarnej doliny, w której 5 tys. lat temu założono Jerozolimę. Te ścieżki piesze wychodziłyby ze Starego Miasta i biegły przez biblijną pustynię. Jako iż ścieki przekraczają barierę między Izraelem i Zachodnim Brzegiem, taki szlak byłby pomostem między Palestyńczykami i Żydami. Oczyszczona rzeka pomagałaby w budowie pokoju między dwoma bliskowschodnimi wrogami. – Ta pielgrzymka będzie odmienna na wielu poziomach – mówi Goren. (Więcej o projekcie "Obejść świat") To tylko fragment artykułu z grudniowego wydania "National Geographic Polska" – już w kioskach.