Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów?
Tak, każdy z nas bywa koszerny i kupuje koszerne produkty: słodycze, soki, wyroby mleczne, alkohole, a nawet orzeszki ziemne. Mogą pochodzić z fabryk międzynarodowych koncernów lub z małych lokalnych wytwórni. Większość z nas sięga po nie nieświadomie, bo w Polsce mało kto chwali się przyznawanym przez rabina certyfikatem. A szkoda, bo taki stempel czasem niełatwo zdobyć. Co roku Rabinat Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rabinaty w innych krajach, aktualizuje listę koszernych produktów powszechnie dostępnych w sklepach i niekoniecznie oznaczonych jako koszerne (wyjątkiem jest mięso, na którym znak certyfikatu jest bezwzględnie wymagany). U nas moda na koszer dopiero się tworzy. Tymczasem na Zachodzie – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – znak koszerności jest przez konsumentów odbierany jako wiarygodny znak jakości, dużo lepszy niż symbol „eko” lub „produkt naturalny”. W północno-wschodniej części USA więcej niż połowa produktów na półkach sklepowych ma taki certyfikat, a całą tę gałąź rynku spożywczego w Stanach szacuje się na blisko 7 mld dol. rocznie. Co ciekawe, tworzą ją głównie muzułmanie, wegetarianie i weganie, adwentyści dnia siódmego, osoby cierpiące na różne alergie. Oraz tacy, którzy po prostu ufają, że żywność ta jest zdrowa, sprawdzona i wolna od niepotrzebnych substancji dodatkowych. Żydzi stanowią zaledwie 20–30 proc. kupujących. Skąd się bierze siła przyciągania koszeru? Jego zasady reguluje kaszrut – zbiór praw religijnych opisujący, co i w jakiej postaci wolno jeść pobożnemu żydowi. Najtrudniejsze reguły stosuje się do mięs, najłatwiej jest z roślinami. Produkty roślinne nieprzetworzone teoretycznie certyfikatu nie wymagają. Teoretycznie, bo kiedyś owoce, warzywa czy ziarna były koszerne z założenia, pod warunkiem że nie łaziły po nich robaki. Te z nadprogramową wkładką białkową automatycznie tracą swoje koszerne walory. – Teraz jednak nawet czasem nie wiadomo, czy zwykłe zdrowe jabłko jest koszerne – mówi naczelny rabin Polski Michael Schudrich. – W USA owoce czasem pokrywane są woskiem nabłyszczającym i trzeba sprawdzić, czy ma on certyfikat koszerności – dodaje. W certyfikowanym jedzeniu nie mogą znaleźć się również niektóre substancje dodatkowe z numerami E. Na czarnej E-liście znajduje się m.in. czerwony barwnik E120, czyli koszenila, którą robi się z roztartych na proszek meksykańskich robaczków czerwców kaktusowych, albo E542 – fosforan wapnia uzyskany z kości zwierząt. Nie dopuszcza się też żelatyny, emulgatorów i stabilizatorów zrobionych z tkanek zwierzęcych. Nie są to wprawdzie dodatki niezdrowe, wszystkie zostały dopuszczone do spożycia zgodnie ze standardami Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jednak trudno nie zgodzić się, że im mniej dodatków w jedzeniu, tym lepiej. Wszak nawet przy zwykłej rafinacji cukru wykorzystuje się wiele składników chemicznych. Według kaszrutu wszystkie one muszą mieć wcześniej przyznany certyfikat (posiada go również dwutlenek węgla). Rabin ma wgląd w całą dokumentację produkcji żywności, bo to wytwórcy zależy, by otrzymać dowód koszerności, a nie odwrotnie. Udostępnia mu więc spis wszystkich substancji wykorzystanych do wytworzenia produktu oraz ujawnia cały proces przetwórczy. – Zanim przyznam certyfikat, sprawdzam, czy w magazynie są te same składniki, które deklaruje producent – wyjaśnia rabin Schudrich. – Oczywiście firma może używać innego składnika niż ten, który oficjalnie deklaruje. Ale od czego są niezapowiedziane kontrole? Kilka razy wykryliśmy nieprawidłowości, na szczęście zdarza się to rzadko – dodaje. Ważne są nawet najmniejsze szczegóły. – W Japonii przyjechałem wydawać certyfikat producentowi pieczywa ryżowego. Na opakowaniu było napisane, że produkt jest wyłącznie z mąki ryżowej, zero tłuszczu, więc sądziłem, że dokument wystawię im od ręki. Wpuścili mnie na halę fabryczną, patrzę na taśmę – a tu forma wyciskająca krążki pieczywa świeci się od tłuszczu! Pytam, co to jest, przecież miało nie być żadnego tłuszczu. Okazało się, że została polana olejem ryżowym. Nie było problemu, akurat ten olej był koszerny, ale wydając certyfikat, muszę na wszystkie takie rzeczy zwracać uwagę – opowiada rabin. Producenci żywności sami czasem nie zdają sobie sprawy ze złożoności problemu. W pewnej polskiej fabryce na jednym piętrze produkowano sezamki, a na innym – cukierki. Wszystko byłoby bez zarzutu, gdyby nie fakt, że w całej fabryce wykorzystywano wspólny strumień pary wodnej. Czasem na linię produkcyjną wrzucano cukierki o smaku mlecznym. A wtedy – zgodnie z kaszrutem – sezamki też stają się mleczne, za pośrednictwem pary. – Nie ma nic złego w mlecznych sezamkach, ale kaszrut nakazuje, by produktów mlecznych i mięsnych nie łączyć, a między spożywaniem ich robić kilka godzin przerwy – wspomina rabin. – Dlatego certyfikatu sezamkom nie przyznałem, bo mógłby wprowadzać konsumentów w błąd – dodaje. Decyzja ta jest logiczna, ale czy istnieje racjonalne wyjaśnienie zakazu łączenia potraw mięsnych i nabiału? Zapewne podczas przygotowania łatwiej jest zachować czystość i higienę, gdy surowe mięso oporządza się na innych deskach i kroi innym nożem niż ser czy chleb. – Nauka jednak nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czy jednoczesne spożywanie tych produktów ma jakiś wpływ na nasze zdrowie – przyznaje dr Agnieszka Jarosz z Instytutu Żywności i Żywienia. – Oczywiście że nauka na to pytanie nie odpowie. Taki wymóg wynika z przykazań zawartych w Torze i ma przyczynę moralną i duchową – wyjaśnia rabin Schudrich. Prawo to bierze się z zapisu: „Nie będziesz koźlęcia gotował w mleku matki jego”. – Mleko symbolizuje matkę, koźlę – dziecko. Jedzenie ich razem odczytujemy jako podstawowy symbol okrucieństwa – mówi rabin. Zasadami higieny można próbować tłumaczyć także sposób obróbki mięsa. Zwierzę wykrwawia się tuż po uboju, a resztki krwi usuwa się najpóźniej w ciągu 72 godzin, płucząc mięso w zimnej wodzie i obficie soląc. Kaszrut wymaga też wycięcia większych żył i tętnic, nerwu kulszowego oraz zabrania spożywania pewnych partii sadła, tzw. tłuszczu czelew. – Pozbywanie się ich minimalizuje możliwość rozwoju drobnoustrojów. Krew szybko się psuje, tłuszcz jełczeje i staje się trujący. Sól natomiast działa jak konserwant – mówi dr Jarosz. Co na to rabin? – Żadne z praw zawartych w Torze nie może człowiekowi zaszkodzić. A wynikające z niego korzyści cielesne to tylko dodatek. Jakieś sto lat temu panowała moda na doszukiwanie się praktycznych powodów koszerności. Że kiedyś nie było lodówek, że rozwiązywała ona problem przechowywania mięsa – mówi Schudrich. – Teraz na to tak nie patrzymy. Jeśli chcesz szukać znaczenia tej zasady, szukaj przyczyny duchowej i moralnej. A powód zakazu spożywania krwi? To symbol życia, którego nie wolno nam zawłaszczać. W religijnej kuchni ważny jest też dobór mięsa. Żydzi mogą jeść tylko drób oraz zwierzęta, które jednocześnie są parzystokopytne i przeżuwające. Czyli krowa, baran czy koza są koszerne, a królik czy koń – już nie. Dla spraw zdrowotnych najważniejsze wydaje się, że zasada ta dyskwalifikuje świnię, która zjeść może wszystko i w ten sposób być siedliskiem chorób. Wieprzowiny nie mogą też jeść muzułmanie. Zabrania im tego analogiczne do koszeru prawo halal. Jak przy takich mięsnych obostrzeniach nie dać się wyprowadzić w pole? Muzułmanom i żydom z pomocą przychodzi najnowsza technologia – nanoelektronicy z Malezji w kwietniu 2012 r. opublikowali przepis na tanią i szybką metodę wykrywania najmniejszych cząstek wieprzowiny w mielonej wołowinie i kurczaku. Używają w tym celu drobin złota wielkości 20 nanometrów (tysiąc razy cieńszych od włosa), które oddziałują z DNA: wrzucone do oszukanego mięsa zmieniają kolor. W USA jeszcze 10 lat temu za oszustwo na koszerności groziło więzienie, ale niedawno sąd uznał, że jest to niezgodne z pierwszą poprawką do konstytucji. W Europie zaś powstaje inicjatywa tworzenia tzw. prywatnego prawa żywnościowego, któremu podlegaliby producenci. Na razie religijnego certyfikowania żywności nie obejmuje żadna ochrona – w Polsce nadużycie zaufania konsumenta nie jest karane, ale pewnie zaowocuje cofnięciem certyfikatu. Rozstrzyganie sporów na tle religijnym nigdy nie było proste. W 1999 r. w Amsterdamie muzułmanka kupiła kanapkę z mięsem halal, które – jak się później okazało – nie pochodziło z uboju rytualnego. Kobieta, gdy się o tym dowiedziała, pozwała kierowniczkę sklepu; handlarka twierdziła, że mięso jest halal, bo nie zawiera wieprzowiny. Sędzia nie podjął się ustalenia, jakie mięso jest halal. To sieć sklepów wymusiła na kierowniczce, by usunęła naklejki informujące o sprzedaży produktów halal – podaje Private Food Law, pierwsze tego typu opracowanie, wydane w 2011 r. przez European Food Law Associacion. Sposób uboju – przede wszystkim to on decyduje, czy mięso jest koszerne lub halal. Zwierzę pozbawia się życia, podcinając mu gardło jednym ruchem noża. Narzędzie jest ostrzone po każdym użyciu, a mający odpowiednie kwalifikacje rzeźnik sprawdza ostrze na własnym opuszku palca. – Jeśli nic nie poczuje, nóż jest wystarczająco ostry. Kiedyś sprawdzano to na języku – wyjaśnia rabin. – Prawidłowo wykonane cięcie jest humanitarne, bezbolesne, zwierzę szybko się wykrwawia – dodaje. – To przypomina tzw. Ubój gospodarczy na wsi, a nie przemysłowy przy zwierzętach hodowlanych – mówi mufti Muzułmańskiego Związku Religijnego w Polsce Tomasz Miśkiewicz. Prowadzi się go w ok. 20 zakładach w Polsce. Głównymi rynkami zbytu dla wołowiny są Izrael, Turcja i Egipt, państwa te kupują niemal jedną czwartą całego eksportu wołowiny z Polski – wynika z danych GUS. Taka metoda uboju budzi jednak sprzeciw obrońców zwierząt. Dlaczego? Po pierwsze (tu prawa religijne żydów i muzułmanów mówią jednym głosem) zwierząt przed zabiciem się nie ogłusza, co jest niezgodne z ogólnie przyjętymi zasadami uboju standardowego. Ubój rytualny jest jednak ujęty w przepisach Unii Europejskiej i w związku z tym legalny. Druga kwestia to sposób ułożenia świeżo ubitych zwierząt, żeby nie cierpiały. Nie wolno krępować tylnych nóg zwierząt kopytnych lub podwieszać ich za nie przed wykrwawieniem. Reguły koszeru i halalu są dobrze określone i precyzyjne. Jednak w wielu opracowaniach na temat kuchni koszernej pojawiają się rozważania, czy żyrafa jest zwierzęciem koszernym. Ma rozdzielone kopyto i jest przeżuwaczem, ale... nie wiadomo, w którym miejscu jej szyi należałoby dokonać uboju. – Nic podobnego – twierdzi rabin dr Ari Zivotofsky. – Cięcie musi być wykonane po prostu na szyi. U krowy możemy wybrać miejsce na długości 30 cm, a u żyrafy mamy do dyspozycji aż 2 m.
Niepokorna, trudna, genialna, fascynująca - wszystkie twarze Marii Skłodowskiej Curie
W pracy ambitna, chłodna, z przenikliwym umysłem naukowca. Prywatnie okaże się kobietą targaną emocjami, szalejącą z miłości i rozpaczy po utracie kochanka. Taka była podwójna noblistka Maria Skłodowska-Curie.
Ciemnymi uliczkami paryskiej Dzielnicy Łacińskiej wieczorem przemyka drobna postać w skromnej czarnej sukni. Mija hałaśliwe grupki pijanych studentów. Mimo uszu puszcza wulgarne zaczepki prostytutek – myśli krążą wokół równań różniczkowych. Wpada w bramę kamienicy, wdrapuje się na szóste piętro, do pokoiku na mansardzie. Czekają tam na nią taboret, łóżko, drewniana skrzynia, puste wiadro na węgiel i malutka kuchenka spirytusowa. Większa jej nie- potrzebna, bo i tak gotuje tylko wodę na herbatę. Nie ma bladego pojęcia, z czego robi się rosół. Posiliwszy się naparem i kawałkiem czekolady, rozkłada książki i kajety. Chybotliwy płomień lampy naftowej pada na jej skupione, stalowoszare oczy, blade wysokie czoło, wydatne kości policzkowe i gęste popielate włosy. Maria Skłodowska ma 24 lata i maturę. Właśnie zaczęła wymarzone studia na Sorbonie. Nie zaprząta sobie głowy takimi drobiazgami jak jedzenie, opał do piecyka, spanie czy zakup nowej sukni, gdy stara jest cała pocerowana i wyświecona. Mimo że w Paryżu mieszka już kilka miesięcy, nie wie, gdzie robi się podstawowe zakupy. Ojca prosi o nadanie jej z Warszawy pocztą herbaty i żelazka – na co posyła mu ostatnie wysupłane franki. Ma za to doskonałe rozeznanie w godzinach otwarcia bibliotek, rozkładzie zajęć ze studiów fizykalnych i literaturze naukowej. Zaskoczony jej postawą jest nawet jej szwagier, Kazimierz Dłuski, jedyna rodzina w Paryżu: Panna Mania bardzo poważnie pracuje. (...) Jest to osóbka nader niezależna, więc chociaż mnie Pan był łaskaw mianować jej oficyjalnym opiekunem, nie tylko mnie nie okazuje należytego respektu, ale mnie wcale nie słucha, o moją powagę zaś i autorytet dba tyleż, co o podarty trzewik – pisze w 1891 r. do jej ojca. Mańcia spełnia marzenie swego życia i jest tym pochłonięta bez reszty. Na wyjazd na uniwersytet czekała osiem lat. Nie wątpiła, że będzie studiować, choć w zaborze carskim kobiety nie miały wstępu na uczelnię, a w domu brakowało pieniędzy na kształcenie. Od małego uchodziła za zdolną, podobnie jak reszta rodzeństwa. Błyskawicznie się uczyła, pochłaniała lektury, ślicznie rysowała, potrafiła spisać długi wiersz, słysząc go zaledwie dwa razy, w mig opanowała rosyjski, niemiecki, francuski i angielski. Nikt jednak nie nazywał jej genialnym dzieckiem. Rodzice [Marii] mieli rozumny zwyczaj nie popisywać się zaletami swoich dzieci – pisze we wspomnieniach jej córka Ewa. By dostać się na Sorbonę, zawarła ze starszą siostrą umowę. Najpierw Brońcia pojedzie do Paryża studiować medycynę, a Maria będzie jej posyłać pieniądze. Potem zamienią się rolami i w Paryżu wymknie się spod skrzydeł Broni i jej męża Dłuskiego. Siedemnastoletnia Mania upięła więc odrastające włosy, założyła najskromniejszą spośród i tak skromnych czarnych sukienek i poszła do warszawskiego pośredniaka. Dotychczas nosiła się krótko, co było w latach 80. XIX w. daleko posuniętym dziwactwem. Postanowiła skrzętnie skrywać swe ambicje intelektualne, rozsądnie oceniwszy, że nie pomogą jej w zdobyciu i utrzymaniu pracy guwernantki. Ale najwyraźniej niezbyt jej się to udawało. Miałam miejsce w Warszawie w domu adwokata B. Było mi tam tak piekielnie, jak najgorszemu nieprzyjacielowi nie życzę. Nasze stosunki z panią B. stały się w końcu tak lodowate, że nie mogłam wytrzymać i powiedziałam jej to, a że ona była mną zupełnie tak samo zachwycona jak ja nią, więc zrozumiałyśmy się doskonale – pisała w liście do swojej kuzynki Hani 10 grudnia 1885 r. Za 500 rubli rocznie trafiła do rodziny na „wsi zabitej dechami” w Szczukach, w płockiej guberni, gdzie przez dziesiątki kilometrów same „buraki, buraki, buraki”. Naturalnie, nic nie jest bez zarzutu na tym świecie, ponieważ i na słońcu są plamy. (...) Nic tu nie robią, tylko bawią się, a nas, co mniej udziału bierzemy w tem ogólnem pomięszaniu zmysłów, obmawiają okropnie. Mania zabawiła tam prawie cztery lata, posyłając do Paryża blisko połowę skromnej pensji. Inteligentna i oczytana guwernantka w wolnych chwilach hasała konno po polach, powoziła, wiosłowała i ślizgała się na łyżwach. Wkrótce wśród buraczanych pól pojawił się kawaler, rok od niej starszy syn goszczących ją państwa Żórawskich. Na atrakcyjnego Kazimierza czyhały wszystkie matki w okolicy: wykształcony, urodziwy, świetny tancerz, dobra partia... Rozkwitła wielka miłość. Historia Mani i Kazia rozwijała się niczym w tanim romansie – rodzice Żórawscy nie zgodzili się na ślub z nauczycielką bez posagu. Na tym podobieństwo do literackiej fikcji się kończy. Kazik nie wykazał się odwagą i nie przeciwstawił się woli ojca. Zdruzgotana dziewczyna zmuszona była wracać do Warszawy. Niedługo potem 24-letnia Skłodowska wyruszyła najtańszym pociągiem do Paryża. W autobiografii wspomina: Istnieją, chwalić Boga, na niemieckich kolejach znakomite wagony klasy czwartej, bez przedziałów wprawdzie, tylko z ławkami wzdłuż ścian, ale od czego mały stołeczek składany? Wysiedziała na nim cztery doby. W pokoiku w dzielnicy łacińskiej – tym na poddaszu z jednym stołkiem i kuchenką spirytusową – żyje za trzy franki dziennie z pieniędzy od Brońci. Czasem posili się kawałkiem czekolady, czasem pójdzie do baru na dwa jajka. Zdarza jej się zemdleć z głodu, ale utrzymuje, że to z przemęczenia. Bo uczy się bez przerwy, po kilkanaście godzin dziennie. Wśród braci studenckiej musi uchodzić za dziwoląga; w owym czasie słowo étudiante (studentka) na Sorbonie w naturalny sposób znaczy też „kochanka”. Panowie z wyższych sfer zaczytują się książką Fizjologiczne ograniczenia umysłowe kobiety, a zamykanie samodzielnie myślących żon w zakładach dla obłąkanych jest w dobrym tonie. Mania konwenanse te łamie jakby przy okazji. Chcąc szybko zdobyć wiedzę i wracać do Warszawy, kierunek „fizykalny” kończy jako pierwsza kobieta na Sorbonie. W dodatku licencjat ten zdobywa w rekordowym czasie, po roku nauki, i to z pierwszą lokatą! Rok później, w 1894 r., (z drugą lokatą) dostaje licencjat z matematyki. O życiu uczuciowym przyszłej noblistki kolejny raz decyduje konieczność zdobycia pieniędzy na naukę. Do badań magnetycznych właściwości metali zachęca mademoiselle Skłodowską stypendium dla ubogich studentów. Jako że Maria zawsze działa z rozmachem, zaczyna szukać laboratorium, w którym zmieści się jej aparatura badawcza. Przyjaciel rodziny aranżuje więc spotkanie z 35-letnim zagorzałym kawalerem, który mógłby udostępnić jej pomieszczenie do badań i fachową wiedzę. Niejaki Piotr Curie uchodzi za niezłego naukowca, który o kobietach mawia, że emanują niezdrowym erotyzmem i odwodzą mężczyzn od realizacji wzniosłych ideałów. Jest totalnym przeciwieństwem romantycznego zawadiaki. Dla Mani zawarcie znajomości z Piotrem, wynalazcą kilku precyzyjnych instrumentów, które mogą okazać się pomocne w jej pracy, to okazja do dalszej nauki. Szybko docenia jego światły umysł, cieszy się z możliwości korzystania z dużego lokalu do eksperymentów. Stawia sobie za cel zdobywanie wiedzy i dąży do niego z szaleńczą pasją. Jej zaangażowanie zniechęciłoby niejednego kawalera, lecz na Piotra działa jak magnes. Zaczynają razem pracować, on coraz częściej odwiedza ją (bez przyzwoitki!) w pokoiku na mansardzie, gdzie wspólnie ślęczą nad papierami i rozsupłują naukowe zagadnienia. Ani jedno, ani drugie zdaje się nie dostrzegać, że działają wbrew regułom towarzyskim stojącym na straży reputacji kobiety. Maria daje się ubłagać, że nie wróci do Warszawy do ojca i po roku znajomości w lipcu 1895 r. biorą skromny, dość nieszablonowy ślub – bez welonu, obrączek, wesela i intercyzy. Tę ostatnią uznają za całkiem zbędną. Za żadnym z nich nie stoi wielka (a nawet niewielka) fortuna. Miesiąc miodowy spędzają na rowerach. Te modne nowinki dla śmiałków kupili za pieniądze z podarku ślubnego. Model z łańcuchem nazywany „bezpiecznym” wymyślono zaledwie kilka lat wcześniej. Od tej pory wycieczki na bicyklach staną się ich ulubioną rozrywką. Państwo Curie pracy naukowej podporządkowują życie. Całe dnie spędzają w laboratorium, nocami ślęczą nad książkami. Są tak pochłonięci badaniami, że nie chcą nawet do ich nowego trzypokojowego mieszkania wstawić kanapy czy foteli. Wszak czyszczenie i trzepanie mebli zajmowałoby Marii zbyt wiele cennego czasu! Gości i tak nie zamierzają przyjmować, bo po co? Maria stara się być przykładną żoną. Do nauki gotowania podchodzi z precyzją godną badacza. Zadaje siostrze dociekliwe pytania. Ile to jest szczypta soli? Co robić, żeby makaron się nie sklejał? Czy mięso na rosół zalewa się gorącą czy zimną wodą? Z zarządzania czasem mogłaby obronić doktorat. Opracowuje potrawy, które przyrządza się szybko, oraz takie, które same powoli dochodzą, gdy ona siedzi w laboratorium. Kiedy rodzi się córka Irena, Maria biega między domem a pracą. Wkrótce okazuje się, że nie ma wystarczającej ilości pokarmu i musi wynająć mamkę. Aby móc w pełni oddać się pracy, zatrudnia drugą opiekunkę. Pieniędzy nie przybywa (Piotr ma skromną pensję pracownika naukowego), a koszty szybują: między wrześniem a grudniem 1897 r. wydatki na opiekę nad dzieckiem wzrosły pięciokrotnie. Przemęczona i rozbita Maria miewa ataki paniki. Zdarza jej się nagle z przerażeniem wybiec z laboratorium, w strachu że opiekunka na spacerze zgubiła jej dziecko. Co bez reszty pochłania małżonków Curie? Promieniowanie. Trzeba było znaleźć termin, który określałby nową własność materii, przejawiającą się w pierwiastkach toru i uranu. Zaproponowałam nazwę „promieniotwórczość” – pisze Maria w referacie dla Akademii Nauk. W pracy ta drobna kobieta posługuje się łopatą, wielkimi kadziami na palnikach, ogromnym prętem służącym jako mieszadło i prostymi narzędziami, które wymagają zręczności manualnej: wagą z malutkimi odważnikami i nieskomplikowanym układem elektrycznym. Najbardziej zaawansowanym technicznie elementem jest mocowany do wagi zwykły kryształ piezoelektryczny (jego własności odkrył Piotr). Skłodowska skrupulatnie analizuje za pomocą tego niewyszukanego sprzętu tony tzw. smółki uranowej, odpadu produkcyjnego z kopalni uranu. Kolejne dostawy ciężkiej czarnej rudy przybywają z kopalni w Austro-Węgrzech na terenie dzisiejszych Czech. Po setkach godzin spędzonych nad garami, z których unoszą się „emanacje” (dziś wiadomo, że silnie toksyczne), odkrywa, że smółka wytwarza promieniowanie, chociaż usunięto z niej promieniujący uran. W dodatku jest ono silniejsze niż promieniowanie uranu i toru! Wniosek? Nie mógł to być żaden z dotychczas znanych pierwiastków, ponieważ wszystkie były już zbadane, musiał to być zatem nowy pierwiastek chemiczny. To znów fragment referatu dla Akademii Nauk. Maria szaleje. Rozpoczyna wyścig o znalezienie nowego pierwiastka, po piętach depczą jej inni naukowcy. Ambicja nie pozwala jej na choćby chwilę odpoczynku. Przewala łopatą kolejne setki kilogramów smółki uranowej, prawie nie je, przestaje o siebie dbać. Twierdzi, że szkoda jej na to czasu. Przyjaciele zaczynają niepokoić się o jej zdrowie. Chce być pierwsza. Nowy pierwiastek nazywa polonem (na cześć ukochanej ojczyzny). Ogłasza odkrycie, chociaż nie udaje się jej wyseparować ze smółki czystego pierwiastka. Nie dba o poprawność naukową, jest zdeterminowana i przekonana o swojej racji. I rzeczywiście się nie myli, o czym świat dowie się później. Po kolejnych czterech miesiącach pracy udaje się jej uzyskać substancję, której promieniotwórczość jest 900 razy większa od promieniotwórczości uranu. Tym razem otrzymuje materiał do niepodważalnej identyfikacji. 19 grudnia 1898 r. w dzienniku laboratoryjnym pisze, że odkryła drugi pierwiastek, rad. Państwo Curie nazwali go za łacińskim radius, promień. Skłodowska idzie za ciosem. Postanawia udowodnić istnienie polonu i wyodrębnić oba pierwiastki tak, żeby można było je zobaczyć w probówce. Potrzebuje dużej przestrzeni do badań i wielkich hałd smółki uranowej. Dyrektor Sorbony przydziela jej hangar z dziurawym dachem, w którym do tej pory wykonywano pokazowe sekcje zwłok dla studentów. Bliżej mu do stajni niż laboratorium, w którym dokonuje się superprecyzyjnych pomiarów mających zatrząść nauką w posadach. W tej nędznej szopie przeżyliśmy najlepsze i najszczęśliwsze nasze lata, poświęcając całe nasze życie zamierzonemu dziełu – pisze Skłodowska w autobiografii. Jedną z naszych rozrywek było zachodzić do pracowni wieczorem. Dostrzegaliśmy wtedy ze wszystkich stron słabo mieniące się zarysy szkieł i torebek, w których mieściły się nasze preparaty. Był to widok naprawdę cudowny i zawsze dla nas nowy. Żarzące się rurki wyglądały jak nikłe czarodziejskie światełka. Rzeczywiście, świecą tak intensywnie, że nawet 100 lat później osobiste rzeczy państwa Curie – ubrania, dokumenty – są skażone promieniowaniem. Maria w 1902 r., po czterech latach pracy, wreszcie uzyskuje kilka okruszków chlorku radu. Żeby go zdobyć, własnoręcznie przetworzyła osiem ton (!) smółki uranowej i wykorzystała 400 ton wody. W nauce zawrzało. W następnym roku przychodzi nominacja do Nagrody Nobla dla dwóch mężczyzn: Piotra Curie i Henriego Becquerela, który jako pierwszy zauważył promieniowanie uranu. Udział Marii w odkryciach jest całkowicie pominięty. Zaprzecza mu nawet większość znanych uczonych (mężczyzn, oczywiście), którzy regularnie odwiedzają laboratorium Skłodowskiej, widzą ją przy pracy i prowadzą z nią dyskusje. To niemożliwe, żeby kobieta odnosiła sukcesy w nauce – argumentują. Gdyby nie ostry sprzeciw Piotra, że albo zostaną uhonorowani razem z Marią, albo on rezygnuje z zaszczytu, nagroda pozostałaby w męskim świecie. Skłodowska cieszy się nie tyle z prestiżu (nagrodę przyznano dopiero trzeci rok z rzędu), co z 70 tys. złotych franków, które sfinansują dalsze badania. Jednak jest bardzo osłabiona, wychudzona, pojawiają się u niej pierwsze oznaki gruźlicy. Zły stan zdrowia potęguje żałoba po poronieniu. Aby ukryć niedyspozycję, państwo Curie odmawiają przyjazdu do Szwecji na ceremonię wręczenia Nagrody Nobla z fizyki za odkrycie promieniotwórczości. Naukowe małżeństwo z dnia na dzień staje się sławne. Dostają zaproszenia na wykłady w Europie i w Ameryce, ku ich niezadowoleniu prasa wściubia nos w ich życie prywatne. Dostają stosy listów od wielbicieli, drażni ich, że czytanie poczty zajmuje cenny czas. Ludzie przeszkadzają nam w pracy (...). Bardzo nam się życie popsuło od czasu honorów i sławy. (...) Pewien Amerykanin pisał do mnie z prośbą, abym mu pozwoliła konia wyścigowego ochrzcić mojem nazwiskiem – wspomina Skłodowska w 1904 r. O ile państwo Curie są po prostu znani, o tyle na punkcie radu świat zwariował. Jego popularność nie maleje przez kolejnych 40 lat. Jest uważany za panaceum: woreczek z radioaktywnym pierwiastkiem noszony koło moszny ma przywracać męskość. Dodaje się go do herbaty, kremów do pielęgnacji twarzy (działanie rozświetlające i odmładzające), szminek, soli do kąpieli, ma zapobiegać łysieniu, wybiela zęby. Używa się go nawet w strojach, które świecą w ciemności. Tymczasem państwo Curie już wiedzą, że rad w kontakcie ze skórą jest bardzo niebezpieczny. Piotr na próbę przykłada sobie preparat do ramienia – poparzenie długo nie chce się goić. Od manipulowania probówkami obydwoje mają popękane i poparzone palce. Kto by się jednak przejmował napisanym przez Piotra artykułem, w którym przestrzega przed szkodliwym działaniem radu na skórę? Odkrywcy pierwiastka zauważają wprawdzie oparzenia i fakt, że zwierzęta wystawione na kontakt z radem zdychają, ale nie kojarzą (a może nie chcą kojarzyć?) tego z własnym pogarszającym się stanem zdrowia. Mogę się jeszcze jako tako utrzymać w normalnym stanie o tyle tylko, o ile unikam wszelkiego fizycznego zmęczenia. Żona moja jest w tym samym położeniu – pisze Piotr 16 miesięcy po ceremonii noblowskiej. Maria po urodzeniu drugiej córki, Ewy, chudnie i słabnie, schorowany Piotr odczuwa bóle nóg, pleców, ma zaburzenia równowagi. 19 kwietnia 1906 r. zacina deszcz. Piotr wychodzi na ruchliwą ulicę. Parasol zasłania mu widok na drogę, słabe nogi nie pozwalają na szybką reakcję. 49-letni naukowiec wpada pod dyliżans i ginie na miejscu. Maria zapada się w żałobę. Przejmuje katedrę po mężu i zostaje pierwszą kobietą profesorem na Sorbonie. Nieżyczliwi uderzają w jej najczulszy punkt – podważają odkrycie polonu i radu. Atak zmusza Skłodowską do jeszcze cięższej pracy, musi przecież udowodnić, że ma rację. Musi też uciszyć kierowane do niej niewybredne seksistowskie uwagi. Po trzech latach pracy kobieta naukowiec ustala z niesłychaną dokładnością masę atomową radu: 226,45. Nareszcie uzyskuje też rad w postaci bryłki białego metalu. Nawet najbardziej zaciekły wróg nie może już jej zarzucić, że rad nie istnieje! Czas mija, myśli o Piotrze się oddalają. Ma 43 lata, gdy w jej życiu pojawia się pięć lat młodszy, wysoki, przystojny i inteligentny mężczyzna, niegdyś student państwa Curie. Zwierza się Marii, że żona go bije, pokazuje ranę na głowie po uderzeniu butelką. Wkrótce Maria zaczyna nosić białe i kolorowe suknie, znajomi jej nie poznają. Mój drogi Paulu, ściskam Cię tak czule, jak tylko potrafię. (...) Postaram się teraz wrócić do swej pracy, chociaż jest to trudne, gdy układ nerwowy jest tak bardzo pobudzony – pisze pani naukowiec w gorącym liście do kochanka... Do tej pory zdradzana Jeanne tolerowała wybryki męża. Ale obecność Skłodowskiej jest dla niej nie do zniesienia. Pewnego dnia zdybie Marię w ciemnej uliczce, grożąc, że ją zabije, jeśli ta nie wyniesie się z Paryża. Emocjonalne wydarzenia w życiu osobistym zbiegają się z kolejnymi sukcesami w nau ce: Skłodowska dostaje nominację do drugiej Nagrody Nobla! Paryski światek nie może tego ścierpieć. Jak to możliwe, żeby kobieta, w dodatku rozwiązła, została uhonorowana za samodzielne odkrycia naukowe? Mściwa żona wykrada intymne, śmiałe listy Marii i wysyła do prasy. Ukazują się w brukowcu niemal w przeddzień jej wyjazdu do Szwecji na ceremonię. W okna domu „niszczycielki związków” lecą kamienie. Co znamienne, Paula nikt nie potępia. Tymczasem rusza nagonka na Marię i tych, którzy jej sprzyjają. Nie milkną protesty, że kobieta bez czci nie zasługuje na wyróżnienie, a pojawienie się jej przed szwedzką królową wywoła skandal. Nagroda została mi przyznana za odkrycie radu i polonu. Uważam, że nie ma związku pomiędzy moją pracą zawodową a realiami życia prywatnego – odcina się Maria. Wbrew głosom szowinistów ceremonia odbywa się z najwyższymi honorami. Namiętny kochanek Paul ma jednak dość zamieszania i wraca do żony, ignorując podwójną noblistkę. Porzucona badaczka w stanie ciężkim trafia do szpitala: ma niewydolność nerek, ciężką depresję i myśli samobójcze. Podnosi się z tego z trudem, chroniąc się czarnych sukniach. Wraz z wybuchem i wojny światowej Maria znowu rzuca się w wir pracy, pociągając za sobą wielu ochotników. Tym razem wymyśla mobilne aparaty rentgena zainstalowane w samochodzie. Odkryte 20 lat wcześniej promienie X nadal były bardziej ciekawostką przyrodniczą niż narzędziem medyków – niedługo przed wojną hochsztaplerzy oferowali lornetki teatralne, które w cudowny sposób pozwalały oglądać aktorów nago. Curie zatem sama zasiada za kierownicą i przez cztery lata zawieruchy jeździ do rannych żołnierzy pomagać w opatrywaniu złamań i postrzałów. Ta dobroczynna działalność oczywiście nie pozostaje obojętna dla jej zdrowia. Słabość fizyczną i złe wyniki badań krwi potęgują kolejne, coraz poważniejsze niedyspozycje. Maria słyszy szumy w uszach, prawie traci wzrok z powodu katarakty. Aby ukryć swój brak sprawności przed współpracownikami, próbuje udawać, a przed obcymi i pismakami chroni ją nazwisko Carre, na które rejestruje się do lekarza. Po czterech operacjach na zaćmę w latach 1923–1930 i wszczepieniu soczewki, która nie pozwala na akomodację oka, pisze do swojej młodszej córki Ewy: Przyzwyczaiłam się do chodzenia bez okularów. (...) Najwięcej przeszkadza mi widzenie podwójne: z jego to przyczyny nie poznaję ludzi, którzy się do mnie zbliżają. Co dzień ćwiczę się w czytaniu i pisaniu, dotychczas jednak jest to trudniejsze od chodzenia! Z pewnością będziesz musiała mi dopomóc w redagowaniu artykułu dla Encyklopedii Brytyjskiej. Wkrótce jednak znowu sama prowadzi samochód i wraca do precyzyjnych pomiarów w laboratorium. Po 35 latach wdychania „emanacji” radu i czterech latach przy promieniach X Maria Skłodowska-Curie cieszy się życiem do 4 lipca 1934 r. Błyskotliwe geny państwo Curie przekazali swoim potomkom. Ich córka Irene Joliot-Curie była drugą kobietą na świecie, która zdobyła Nagrodę Nobla, a jej dzieci również są uznanymi naukowcami.
Jak niedotlenienie wpływa na decyzje himalaistów? Wywiad z "doktorem od wysokości" Robertem Szymczakiem
Jako lekarz brał udział w kilku wyprawach na ośmiotysięczniki, w tym również zimą. Robert Szymczak - himalaista, specjalista medycyny ratunkowej, doktor "od wysokości.
Paulina Szczucińska: Po co lekarz taki jak pan jedzie w Himalaje? Robert Szymczak: Zdobywać szczyt. Dbać o bezpieczeństwo innych uczestników wyprawy. I obserwować, co się dzieje w organizmie człowieka na wysokości 8000 m n.p.m. To bardzo złożony temat, a mało kto ma możliwość prowadzenia badań na zespole, który przez dwa miesiące wchodzi tak wysoko zimą. Wbrew pozorom większości niekomercyjnych wypraw nie stać na zatrudnienie lekarza. A nawet jeśli go zabierają, z reguły siedzi on na dole w bazie, nawet dwa-trzy kilometry niżej niż reszta zespołu. Nie ma przeszkolenia alpinistycznego i w razie akcji ratunkowej nie wychodzi do góry. W Himalajach groźny jest oczywiście nagły wypadek – odpadnięcie od ściany, szczelina, lawina. Co jeszcze zagraża życiu wspinacza? Wysokościowy obrzęk płuc i wysokościowy obrzęk mózgu. To śmiertelne choroby spowodowane niedoborem tlenu. Bardzo niebezpieczne są wychłodzenie i odmrożenia. Nie można też bagatelizować silniejszego niż na nizinach promieniowania UV, które powoduje ślepotę śnieżną i oparzenia słoneczne. Wszystkiemu można zapobiec, wystarczy myśleć i stosować odpowiedni sprzęt. Podobno w górach śnią się koszmary? W górach generalnie gorzej się śpi. Nie można zasnąć, człowiek się częściej budzi, a rano jest niewyspany, ponieważ niedotleniony mózg nie wchodzi w fazy głębokiego snu. Jest to męczące. Męcząca jest sama obecność na dużej wysokości? To duży wysiłek. Powyżej 5500 m jest już tak mało tlenu, że procesy wyniszczania, które wynikają z niedotlenienia, przeważają nad procesami przystosowawczymi. Na chorobę wysokościową narażeni są również zwykli turyści. Od 2006 r. działa połączenie kolejowe między Pekinem a Lhasą. Na odcinku od Golmud (2800 m) do przełęczy Kunlun (4750 m) w ciągu półtorej godziny pokonuje się prawie 2 km różnicy wysokości! Z połączenia tego korzysta 2 mln pasażerów rocznie. Ostra choroba górska jest rozpoznawana aż u ok. 30 proc. z nich, a mniej nasilone objawy, jak ból głowy, nudności i duszności występują u ok. 80 proc. podróżnych. Zapobiec tym dolegliwościom może trwająca sześć dni aklimatyzacja. O co właściwie chodzi z tą aklimatyzacją? Gdyby człowiek nagle przeniósł się z nizin na szczyt Everestu, umarłby po kilku minutach z powodu niedotlenienia mózgu. To mniej więcej tak, jakby założył sobie worek foliowy na głowę. Aklimatyzacja wysokogórska jest procesem długotrwałym. Przystosowuje organizm do niskiego ciśnienia atmosferycznego i mniejszej zawartości tlenu w powietrzu. Oddech staje się częstszy i głębszy. Po kilkunastu dniach organizm przestawia się na nowe tory, np. do głębszych oddechów muszą dostosować się mięśnie. Zachodzących w nim zmian jest wiele i nie wszystkie rozumiemy. A które potraficie już wytłumaczyć? W laboratoriach analizuje się parametry krwi, strukturę tkanki mięśniowej i szuka genów odpowiedzialnych za przystosowanie człowieka do wysokości. Szczególnie ciekawa jest reakcja komórek na niedobór tlenu. Każda z osobna rozpoznaje, że jest go mniej, i aktywizuje grupę hormonów zmieniających ciało. Jeden z nich, tzw. erytropoetyna, stymuluje szpik kostny do produkcji czerwonych krwinek, dzięki czemu wydajniej transportują tlen do komórek. Ten proces przystosowania do wysokości obserwuje się u wszystkich ludzi. Wszystkich poza najlepiej znoszącymi warunki wysokogórskie tybetańskimi Szerpami. Dlaczego? Korzyści z wyprodukowania dodatkowych czerwonych krwinek są dobre, ale na krótką metę. Po kilku miesiącach nadmierna ilość erytrocytów zwiększa gęstość i lepkość krwi, grożąc wystąpieniem zakrzepicy, przewlekłego obciążenia serca i choroby górskiej. Problemy te obserwuje się nawet u Indian Keczua i Ajmara, którzy żyją w Andach od 10 tys. lat. Tylko Tybetańczycy są mniej narażeni na powikłania związane z nadprodukcją czerwonych krwinek. Jak to możliwe? Mieli dużo czasu, żeby się przystosować do życia w Himalajach. Pierwsze ślady ich obecności mają 30 tys. lat. Za mechanizm zwiększania produkcji erytrocytów na wysokości odpowiedzialny jest gen EPAS-1. Okazało się, że u Tybetańczyków jest on nieco inny niż u reszty ludzkości. Mutacja ta powoduje, że w warunkach niedotlenienia wytwarzają się u nich mniejsze ilości dodatkowych czerwonych krwinek. Mają też na wysokości niższe ciśnienie w tętnicach płucnych, więc są mniej narażeni na obrzęk płuc. Jeśli zagrożenie życia niedostateczną ilością tlenu jest tak wysokie, dlaczego dla bezpieczeństwa nie wprowadzić wśród himalaistów obowiązku używania butli z tlenem? Reakcja na niedotlenienie jest bardzo indywidualna. Niektórzy na siedmiu tysiącach mogą narazić się na zmiany w mózgu, inni wchodzą bez szwanku na ośmiotysięczniki. Trudno ustalić wysokość, powyżej której należałoby używać tlenu. Taki nakaz byłby też ograniczeniem wolności. Ale może ginęłoby mniej ludzi? Może. Jednak wchodzenie na tlenie jest pewnego rodzaju dopingiem, pozwala oszukać organizm. Wspinacz korzystający z butli tlenowej „obniża” sobie szczyt nawet o 2000 m. Poza tym każdy kij ma dwa końce. Jeśli zdarzy się awaria butli, organizm zaaklimatyzowany do 6000 m nagle odkrywa, że jest na 8000 m. To znacznie gorsza sytuacja niż przespanie nocy na 7000 m bez butli z tlenem. Każdy, kto wybiera się w Himalaje, sportowo lub turystycznie, powinien zdawać sobie sprawę z tych zagrożeń. Czym się różni sportowiec od turysty w Himalajach? Sportowcy zdobywają szczyty bez tlenu – może z wyjątkiem Everestu. Aby tego dokonać, muszą wcześniej latami intensywnie trenować. Turyści wchodzą na ośmiotysięczniki na tlenie, korzystają z pomocy firm komercyjnie organizujących wyprawy. Jedni i drudzy, dopóki swoim zachowaniem nie przyczyniają się do niszczenia środowiska górskiego, są mile widziani. Nie każdy musi być olimpijczykiem, by móc sobie pobiegać i mieć z tego radochę, nie każdy musi być sportowcem, żeby chodzić po górach. Jak wygląda idealny sportowiec himalaista? Ma niski wzrost? To nie ma znaczenia. W podręczniku do turystyki z 1796 r. Baltazar Hacquet opisał cechy idealnego alpinisty. Ma być kawalerem, żeby nie myślał o żonie i swoją nieobecnością w domu nie narażał kobiety na pokusy. Powinien być niski i krępy, bo u wysokiego długie kości łatwiej się łamią. Niski człowiek potrzebuje też mniej jedzenia i lepiej utrzymuje ciepło. Niby wszystko to jest logiczne. Ale wystarczy popatrzeć na najlepszych himalaistów, by się przekonać, że ta hipoteza nie zawsze się sprawdza. Jak himalaista ma się do sportowca wspinającego się na czas? To inny rodzaj sportu. Krótkodystansowiec jest nastawiony na szybkość i procesy beztlenowe w mięśniach. Himalaista – na wysiłek długotrwały, bliżej mu do wydolności maratończyka. Prowadził pan m.in. badania funkcji poznawczych na dużej wysokości. W górach słabiej myślimy? Tak, im wyżej, tym gorzej, bo mózg jest niedotleniony. W badaniach, które prowadziłem wraz z neuropsychologami, zauważyliśmy, że w górach pojawiają się zaburzenia funkcji postrzegania przestrzeni. W związku z tym np. himalaista na 6000 m może mieć problem z bezbłędnym wyobrażeniem sobie drogi wspinaczki na podstawie opisu, chociaż na poziomie zero nie sprawiało mu to trudności. Na wysokości mamy też problemy z pamięcią. Czy zmiana zdolności poznawczych może mieć wpływ na decyzje etyczne, w tym tę najtrudniejszą: czy zostawić rannego partnera? Niedotlenienie powoduje obniżenie krytycyzmu. Może to wpływać na decyzje dotyczące wyboru drogi czy kontynuacji wspinaczki w warunkach zagrażających życiu. Ale jeśli chodzi o postawę wobec osoby, która w górach umiera, niedotlenienie mózgu nie powinno mieć znaczenia. Reakcja zależy od kręgosłupa moralnego i stanu fizycznego alpinisty. Byłem na wyprawie na Dhaulagiri, gdzie podczas zejścia zginął jeden z dwóch Hiszpanów. Gdy w bazie jeszcze przed moim atakiem szczytowym usłyszałem, że wycieńczeni wspinacze otrzymali pomoc jedynie od Kingi Baranowskiej, a następnie od Czechów Zdenka Hrubego i Radka Jaroša, miałem żal do wszystkich innych, którzy im nie pomogli. Lecz gdy sam schodziłem ze szczytu Dhaulagiri i przypomniałem sobie tę historię, nie wyobrażałem sobie, jak mógłbym się zajmować jeszcze kimś oprócz siebie. Tak bardzo byłem wykończony. Musiałem uważać na każdy krok, żeby nie zginąć. W górach oprócz śniegu i chmur burzowych nic nie jest czarno-białe. Na tej samej wyprawie wziął pan udział w akcji z narażeniem życia. Tak, gdy dowiedziałem się, że zespół na Annapurnie ma problem, bez namysłu tam pojechałem. Byłem wtedy wypoczęty i wiedziałem, że mogę pomóc. Niestety, akcja się nie udała, Inaki Ochoa de Olza zmarł z powodu obrzęku mózgu. Był słynnym himalaistą. Na choroby wysokogórskie nie da się uodpornić, zapaść na nie mogą nawet najlepsi wspinacze. Jakie ma pan podejście do etyki górskiej jako lekarz? Pracuję w pogotowiu ratunkowym, gdzie każdego poszkodowanego staramy się uratować. Dlatego trudno mi zaakceptować, że w górach zdarzają się sytuacje nieudzielenia pomocy potrzebującemu. Jednocześnie wiem, że podstawową zasadą ratownika jest dbanie o własne życie i bezpieczeństwo. Jestem więc w stanie zrozumieć postawę osób, które wykończone mijają umierającego, bo same chcą przeżyć. Jednak powinni przynajmniej przez radio zgłosić, gdzie się on znajduje i że sami nie potrafią mu pomóc. Warto też zdawać sobie sprawę, że w Pakistanie, Chinach, Kirgistanie, Tadżykistanie nie ma jeszcze sprawnych służb ratunkowych. Jedynie w Nepalu dzięki współpracy ze Szwajcarami latają śmigłowce, które mogą podjąć himalaistę nawet z 7000 m. Trzeba zapomnieć o etosie Szerpów, którzy na hasło: „Ratujmy wspinacza” rzucą się na pomoc. Za darmo nikt na akcję nie pójdzie. To ich życie, praca, nie chcą i nie muszą się narażać. Jedyną gwarancją, że nie zostaniemy zostawieni w potrzebie, jest działanie w zgranym zespole wyposażonym w apteczki ratunkowe i przeszkolonym medycznie. Jak badania prowadzone w górach mogą przydać się na nizinach? Niedotlenienie wykorzystuje się np. do komercyjnego leczenia ludzi bardzo otyłych, którzy prawie nie mogą się ruszać, mających tzw. zespół metaboliczny. Umieszcza się ich w komorach hipoksyjnych lub hipobarycznych, gdzie sztucznie tworzy się warunki podobne do tych, które występują na wysokości 2000–3000 m. Zabieg taki przyspiesza metabolizm i powoduje spadek masy ciała. Obalacie jakieś mity? Wielu przewodników górskich nie zaleca picia kawy na wysokości. Teraz okazało się, że picie kawy jest wręcz korzystne. Kofeina zwiększa częstość i głębokość oddechów, co może przyspieszać aklimatyzację. Rozszerza oskrzeliki w płucach, zapobiegając ich wysokogórskiemu obrzękowi. Poprawia efektywność pracy serca i stymuluje rozkład tłuszczów dostarczający energię mięśniom. A co się zmieniło w podejściu do pacjenta himalaisty? Teraz o odmrożone palce walczy się nawet pół roku, decyzję o amputacji podejmuje się w ostateczności. Powstał też nowy sprzęt do leczenia chorób wysokogórskich – przenośny worek hiperbaryczny w kształcie śpiwora mumii. Umieszcza się w nim poszkodowanego, szczelnie zamyka i wpompowuje do środka powietrze. Tworząc we wnętrzu wyższe ciśnienie niż to na zewnątrz, wirtualnie sprowadza się poszkodowanego o 2000–3000 m niżej. Pozwala to leczyć wysokogórski obrzęk płuc i mózgu. Ostatnio pojawiły się też prototypy hełmów o podobnym działaniu, choć są w nich jeszcze problemy z utrzymaniem szczelności. Czy gdy pan z powodów medycznych odradza koledze, członkowi zespołu, wyjście na atak szczytowy, jest to respektowane? Traktuję wszystkich po partnersku, każdy jest dorosły i jeżeli jest świadomy, sam podejmuje decyzję. Na ostatniej wyprawie na Broad Peak u jednego z kolegów podejrzewałem zatorowość płucną. Było to dla niego bezpośrednim zagrożeniem życia. Stawiając diagnozę, wiedziałem, że dla mojego przyjaciela to koniec wyprawy, do której przygotowywał się wiele miesięcy, że pozbawiam go szansy na zdobycie szczytu. Wiedziałem też, że tracimy dwóch członków wyprawy, bo ktoś z nim musi lecieć. Chorobę rozpoznać mogłem tylko na podstawie badania lekarskiego, obserwacji i prostego sprzętu, jak np. zakładany na palec pulsoksymetr badający wysycenie krwi tlenem. W górach nie ma dostępu do wysublimowanych metod diagnostycznych. Nie miałem całkowitej pewności, że to zatorowość, jednak zorganizowaliśmy mu transport śmigłowcem. Po kilku bardzo trudnych dniach kolega trafił na oddział intensywnej terapii do szpitala w Polsce, gdzie potwierdzono zatorowość płucną. Do dziś wspominamy to z nim nie bez emocji. Jako lekarz bierze pan udział w narażaniu życia. Sprzeczność? To kapcie, telewizor, papierosy i piwo zabiją miliony. Zresztą chodzenie po górach to niejedyny niebezpieczny sport na świecie. Co z lotami na szybowcu, Formułą 1 czy nurkowaniem? Wypadek może się zdarzyć, jak to w sporcie. W góry nie jedziemy po to, żeby narażać życie. Chcemy przeżyć przygodę, sprawdzić siebie, pokonać słabości. Budzi się w nas instynkt odkrywcy. Mało takich miejsc do odkrywania zostało na Ziemi. Trochę ich jest. Spora część Tybetu, Pakistanu. Najciekawszą wyprawę przeżyłem w Karakorum zachodnim, gdzie próbując zdobyć siedmiotysięcznik Passu Sar, czuliśmy się jak pionierzy, musieliśmy eksplorować, szukać drogi. Podobnie podczas wypraw zimowych w Himalaje. Łudzą się ci, którzy jadąc w lecie na wyprawę na popularne ośmiotysięczniki, spodziewają się walki sam na sam z górą, spokoju i samotnej kontemplacji przyrody. W bazie czekają na nich inne wyprawy i tłumy niemalże jak na Krupówkach. Muszą potem walczyć, by się wpiąć do liny przed kimś lub za kimś. Masowa turystyka i polityka prowadzona przez Nepal, Pakistan i Chiny niszczą góry. Liczy się szybki zysk. Everest właściwie przestał już istnieć dla wyczynowych wspinaczy. Niebawem turysta będzie się aklimatyzował w domu, jechał na wycieczkę na ośmiotysięcznik i w tydzień zdobywał go na tlenie. Jest popyt, jest podaż. Niedawno na Evereście zorganizowano zbiórkę śmieci – wywieziono osiem ton starego sprzętu i odpadków. Jaka jest przyjemność z chodzenia w tłumie, po takim śmietnisku? Nie wiem. Miałem niedawno jechać na Everest, ale nie wyszło. I chociaż nawet nie żałuję, muszę przyznać, że na mnie też działa magia przyciągania najwyższego szczytu na Ziemi. Robert Szymczak - lekarz, członek Klinicznego Oddziału Ratunkowego oraz Lotniczego Pogotowia Ratunkowego w Gdańsku, wykładowca Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, członek Międzynarodowego Towarzystwa Medycyny Górskiej. Obronił doktorat z badań wpływu niedotlenienia wysokogórskiego na organizm himalaistów.
Zanim napijesz się herbaty... przeczytaj ten reportaż! Życie w "herbacianym raju"
Bez herbaty świat byłby uboższy. Bursztynowy napój gasi pragnienie, ożywia umysł, a nawet ma moc… obalania rządów (w końcu „bostońska herbatka” zapoczątkowała walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych). Skąd się bierze magia naparu ze sfermentowanych (bo takie stosujemy najczęściej) liści?
Poranne mgły osnuwają łagodnie wzgórza Norwood na Cejlonie. Herbaciane krzewy tworzą na nich wielkie, soczyście zielone połacie, gdzieniegdzie poprzecinane ścieżkami z rudawej ziemi. Czasami wąską asfaltową serpentyną przetoczy się stary samochód. Powietrze jeszcze jest rześkie, ale dzień będzie upalny. Schronienie przed słońcem dają tylko pojedyncze drzewa, zasadzone specjalnie po to, by ocieniać delikatne krzewy. O 7.30, gdy opadną mgły, do pracy grupkami ruszają zbieraczki. Ubrane w kolorowe lungis, niektóre boso, inne w znoszonych sandałach. U każdej w uchu lub w nosie błyska mały złoty kolczyk. Ruszam za nimi. Po drodze zatrzymują się na skrzyżowaniu, przy dwóch kapliczkach. Jedne kłaniają się bogom hinduskim, drugie buddyjskim. Wszystkie proszą o ochronę przed wężami i złymi mocami. Potem plotkując, wspinają się wąskimi ścieżkami, by zająć przypisane im obszary herbacianego pola. Przyglądam się pracującej obok mnie kobiecie: łapie łodyżkę kciukiem i palcem wskazującym jak w szczypce, lekko odgina i zrywa wierzchołek krótkim szarpnięciem nadgarstka do góry. Kolejny pęd obrywa palcem wskazującym i środkowym, następny – środkowym i serdecznym, i jeszcze jeden – serdecznym i małym. Obiema rękami jednocześnie. Po 10 sekundach, gdy liście nie mieszczą się już w dłoni, szybkim ruchem wrzuca je do umieszczonej na plecach torby podtrzymywanej przez pasek na czole. Próbuję zrobić to samo, ale waham się. Którą łodyżkę zerwać? Na jakiej wysokości? Jakiego koloru powinny być liście – chyba te jaśniejsze są lepsze? Kobieta pokazując mi w uśmiechu czerwone od żucia betelu zęby, kręci głową. Najwyraźniej stwierdziła, że pożytku ze mnie nie będzie. Ona sama w ciągu dnia zbiera w ten sposób 16–20 kg liści, za które dostaje ok. 320 rupii (3 dolary). – To nie jest fortuna, ale gdy pracuje kilka osób w rodzinie, można się utrzymać. Dajemy ludziom dobrą, stałą robotę – mówi Channa Ikiriwatte, zastępca szefa plantacji Great Western Estate. – Poza tym nasze zbieraczki mają opiekę medyczną, przedszkola dla dzieci i pół kilo herbaty miesięcznie, gdy przejdą na emeryturę. W zamian pracownice dostarczają przetwórni towar najwyższej jakości. Bo w wyniku niestarannego zbioru herbata traci na wartości. Tak dzieje się na równinnych uprawach w Indiach i Kenii, gdzie liście zwykle ścinane są maszynowo. Z kolei mężczyźni nie mają serca do tak precyzyjnej roboty – łapią pędy garściami, nie dbając o zasadę „dwóch liści i pączka”. A później ślęczą w upale na płachcie nad liśćmi usypanymi w stertę i przebierają gałązki. – Mężczyźni lepiej sprawdzają się w pielęgnacyjnym podcinaniu krzewów. Do zbierania zatrudniani są w ostateczności, gdy jest duży urodzaj i brak kobiet do pracy – mówi Channa Ikiriwatte. Zresztą to zdarza się coraz częściej, bo młodzi na Sri Lance zamiast harówki na plantacjach wolą się uczyć, szukają lepszych perspektyw. – Ale oni się wykształcą i tu wrócą – zapewnia Dilhan Fernando, dyrektor marketingu firmy Dilmah. Cóż – według autorów raportu Economic Globalisation, youth expectations and social class: The case of Sri Lanka więzy rodzinne w lankijskim społeczeństwie, choć nadal silne, coraz bardziej się rozluźniają. Robotnicy w przemyśle herbacianym rekrutują się na ogół spośród Tamilów (ok. 20 proc. ludności kraju). Nie mają nic wspólnego z separatystycznym ruchem Tamilskich Tygrysów, który do niedawna terroryzował północną część wyspy, licząc na utworzenie tam niezależnego państwa. Tak jak Syngalezi, stanowiący większość lankijskiego społeczeństwa, Tamilowie wywodzą się z Indii, ale obie nacje zachowują odrębność. Mieszkańcy Sri Lanki dbający o czystość kastową potrafią po rysach twarzy rozpoznać, kto jest kim. Gdy Syngalez nie może się dogadać z Tamilem, zwykle przechodzą na angielski, choć od 1956 r. nie jest on już językiem urzędowym (Sri Lanka uzyskała niepodległość w 1948 r. – po czterech wiekach kolonizacji). Czy wiesz, że robicie najlepszą herbatę na świecie? – pytam 19-letniego Thusharę, który dźwiga worki w fabryce, podczas gdy jego mama i siostra pracują na plantacji. Jest wyraźnie zaskoczony. Na Cejlonie, w herbacianym raju, herbatę najłatwiej kupić w sklepie na lotnisku. Nie ma tu ani tradycji picia, ani ceremonii przygotowywania tego napoju. Nikt też nie chodzi do herbaciarni. Wprawdzie na zatłoczonej ulicy w Kolombo można za kilka rupii kupić szklankę nalewanej z dystrybutora ciemnej cieczy i wypić ją, przysiadłszy na chodniku, ale gdy ma być elegancko, w domach i restauracjach herbatę podaje się po brytyjsku, z mlekiem. Historia herbaty na Cejlonie jest krótka. Pierwsze sadzonki Camellia sinensis sprowadzili tu z Assamu Brytyjczycy w drugiej połowie XIX w., by powetować sobie straty, jakie ponieśli, próbując założyć plantacje… kawy. Wycięto pod nie setki hektarów lasu deszczowego, zbudowano całą infrastrukturę i wtedy, w 1869 r., wszystkie krzewy kawowca na wyspie unicestwił grzyb Hemileia vastatrix. Na miejscu kawy posadzono wówczas herbatę i rozkręcono biznes, który przynosi zyski do dziś. Ale to nie Brytyjczycy jako pierwsi sprowadzili do Europy liście herbacianego krzewu. Zachód kontynentu poznał je w XVII w. dzięki Duńczykom, a do Europy Wschodniej przywieźli go Mongołowie, w podarku dla cara Michaiła I Fiodorowicza. Przedtem bardzo długo herbata była wyłącznie chińskim sekretem: choć odkryto ją prawie 5 tys. lat temu, przez 3 tys. lat z okładem nie wychodziła poza granice ich ziem. I tak do Japonii trafiła dopiero pod koniec pierwszego tysiąclecia, a znaną dziś na całym świecie ceremonię parzenia herbaty spisano tam w XVI w. Niewielu Europejczyków docenia jednak walory mętnej, zielonkawej zawiesiny tak admirowanej przez mieszkańców Kraju Kwitnącej Wiśni. Nam herbata kojarzy się z bursztynowym naparem, którego prawdziwy smak można docenić dopiero, gdy zostanie on przyrządzony przez eksperta. Takiego jak Andrew Taylor, który jest plantatorem i kiperem w Norwood. W białym fartuchu precyzyjnie odmierza trzy gramy fermentowanych liści i wsypuje je do dzbanka z ceramicznym sitkiem. Zalewa wodą. – Musi być świeżo zagotowana, nie można jej schładzać i ponownie podgrzewać – instruuje mnie, po czym nakłada pokrywkę na imbryk, a po pięciu minutach nalewa napar do kubka. Usuwanie fusów wcześniej uważa za profanację. – To jak picie zabarwionej wody – mówi głosem zdradzającym rozdrażnienie. – Herbatę należy podawać bez dodatków i pić od razu, gdy tylko przestanie parzyć w usta. Już po 10 minutach, gdy ostygnie, traci charakter – wyjaśnia dalej. Przyglądam mu się i zaczynam rozumieć, skąd się bierze fenomen picia herbaty. Bursztynowy napar podbił świat, bo dawał się zaadaptować do wielu kultur. Na świecie dziennie serwuje się 1,5 mld filiżanek tego napoju. Mongołowie piją go z solą, mlekiem i masłem jaka, Turcy dodają mnóstwo cukru, Rosjanie – łyżkę konfitur, Polacy robią mocny napar w szklance i wrzucają do niego cytrynę i cukier. A także – co jest stanowczo przez znawców zakazane – wyciskają torebeczkę z fusami, „żeby się nie zmarnowało”. Podstawą zawsze jest jednak smak i aromat samych herbacianych liści. W fabryce w Norwood po ażurowych metalowych schodach wchodzę do ogromnego pomieszczenia z długimi na kilkanaście metrów rynnami. Każdą wypełnia 700 kg zielonego towaru. Tu liście więdną. Jest cicho, przewiewnie, pachnie łąką. Temperatura w rynnach nie może przekroczyć 25oC. Termometr zanurzony w zielonej masie wskazuje 27oC. Spoglądam pytająco na oprowadzającego mnie szefa fabryki. – Proszę się nie obawiać, zaraz ktoś włączy wentylator – wyjaśnia. I rzeczywiście, jak na zawołanie zaczyna dochodzić do nas szum wiatraka. – Nie, nie mamy tu komputerów. Wszystkiego doglądają ludzie i to naprawdę wystarcza. Poza tym przez komputeryzację wielu straciłoby pracę – dodaje. Po 15–16 godzinach liście pozostawione do więdnięcia tracą 50 proc. wilgotności. Do tej pory traktowane były delikatnie, teraz trafią do maszyny, w której są zgniatane i skręcane, by uszkodzić roślinne komórki i uwolnić zawarte w nich substancje chemiczne. W nienaruszonym liściu zmagazynowane są olejki eteryczne, polifenole, kofeina i aminokwasy. Zgniatanie sprawia, że wszystkie składniki herbaty łączą się ze sobą i z tlenem z powietrza, co uruchamia proces utleniania. Jeśli chcemy uzyskać czarną herbatę, powinien on trwać 2 godziny i 40 minut. Przekroczenie go zaledwie o 10 minut sprawia, że napar będzie gorzki i cierpki – wyjaśnia dyrektor. Ostatnim etapem jest wrzucenie liści do pieca rozgrzanego do temperatury 120oC, co przerywa fermentację. Dla uzyskania najlepszego smaku suszy się je tam przez 21 minut. Ani dłużej, ani krócej. Tak przynajmniej dzieje się w Norwood, ale każda wytwórnia ma swoje własne procedury, co daje nieco odmienny smak i pozwala potem rozróżnić, skąd pochodzi nasza filiżanka herbaty. Wiele zależy też od wysokości, na jakiej rosną krzewy. Im wyżej (rzadko spotykany typ watte uprawia się powyżej 2000 m n.p.m.), tym zrobiony z ich liści napój jest szlachetniejszy, jaśniejszy, delikatniejszy w smaku i ma więcej przeciwutleniaczy. Intensywność naparu zależy też od stopnia rozkruszenia liści. Większe fragmenty dają napar łagodniejszy – taki preferują Brytyjczycy. Drobny pył, który pozostaje po odsianiu grubszych składników suszu, zaparza się szybko, a smak ma bardziej intensywny – w takich lubują się Rosjanie i Polacy. Nie bez znaczenia jest też jakość wody, jaką zalewamy liście. Jeśli jest twarda – napar będzie ciemny i mętny, a na powierzchni i ściankach kubka powstanie nierozpuszczalny „kożuch”. (Być może stąd bierze się polska tradycja picia herbaty z cytryną – okazuje się bowiem, że lekkie zakwaszenie roztworu niweluje osad). Andrew Taylor co tydzień degustuje 10 tys. próbek. Nic dziwnego, że potrafi w smaku i zapachu herbaty wyczuć np., że w hali fabrycznej, w której była produkowana, niedawno pomalowano ściany, a nawet to, że sortownię odwiedziła mocno wyperfumowana dama. Herbaciany susz trzeba bardzo szybko sortować i przesiewać, a potem natychmiast pakować do hermetycznych pojemników. Liście mogą bowiem wchłonąć z powietrza nawet 13 proc. wody, a wraz z nią obce aromaty. Tymczasem gotowy produkt nie powinien mieć więcej niż 2 proc. wody, nie może zawierać obcych barwników (do czarnej dla koloru dodaje się np. grafitu, a do zielonej – kurkumy) ani domieszek herbaty „spitej” (wcześniej wyekstrahowanej). Mój gospodarz najpierw dokładnie ogląda napar, a potem, głośno siorbiąc, wciąga go z łyżki, by dotarł aż do podniebienia miękkiego, rozprowadza językiem, chwilę się zastanawia i wypluwa. Werdykt brzmi: całkiem przyzwoita. Napar ma pomarańczowy (odpowiedni) kolor, smak wytrawny, bez obcych domieszek, dość mocny (ze względu na zawartość teiny) i cierpki (to efekt działania garbników – tanin). Ocena Andrew ma niebagatelne znaczenie. To na jej podstawie broker wyznacza cenę wywoławczą partii herbaty i wysyła ją na odbywającą się w każdą środę aukcję do Kolombo. Niestety, w czasie kryzysu maleje zapotrzebowanie na towary wysokiej jakości, a tutejsza herbata, obok m.in. indyjskiej górskiej Darjeeling, uchodzi za produkt wykwintny. W ubiegłym roku Sri Lanka była trzecim producentem herbaty na świecie, za Kenią i Indiami (ilość herbaty produkowanej w Chinach trudno oszacować). W porównaniu z rokiem ubiegłym w pierwszym kwartale 2009 r. produkcja spadła o 41,6 proc. Na dłuższą metę przyszłość cejlońskich plantacji wydaje się jednak niezagrożona. Przejściowy spadek popytu może nawet wyjść na zdrowie herbacianym krzewom. Choć niektóre z nich dostarczają surowca nieprzerwanie przez ponad 100 lat, od czasu do czasu wymagają odpoczynku. Normalnie dostają go raz na 4 lata, kiedy to nikt nie oskubuje ich z liści. W kryzysie będą mieć po prostu więcej wolnego. Paulina Szczucińska, 2009
Producenci parasoli nie mają czego tu szukać. Można iść kilometrami, nie poczuwszy deszczu i słońca.
W Bolonii trudno dostrzec niebo. Ale akurat tutaj wyjątkowo mi to nie przeszkadza, bo błękit przesłaniają fantastyczne arkady. Wysokie i przestronne – kiedyś musiały pomieścić jeźdźca na koniu – ciągną się wzdłuż ulic historycznej części miasta. W sumie mają 37 km długości, najwięcej na świecie. Są stare, zresztą jak wszystko w Bolonii, większość z nich powstała w XI–XVI w. Chociaż nie w każdym portyku farba trzyma się ściany, a czasem konkuruje z nią świeżo nałożone graffiti, mam nieodparte wrażenie, że chodzę po wielkim tajemniczym zamku-labiryncie. Zabytków liczących setki lat mijam tak wiele, że te pochodzące z XVIII w. nie budzą mego zainteresowania. Jedynym rozsądnym sposobem zorientowania się w gmatwaninie wąskich uliczek jest spojrzenie nań z góry. Na przykład z najwyższej w Bolonii wieży Asinelli. W XII w. wieże były tu modne. Powstała ich ponad setka, miały eksponować bogactwo właścicieli i pełnić funkcje obronne. Tylko co piąta przetrwała wojny, bombardowania i upływ czasu. Ale to właśnie ta, na której stoję, oraz jej nieco odchylona od pionu i o połowę niższa towarzyszka Garisenda są symbolem Bolonii. Pokonawszy 489 schodków zbudowanych w 1119 r. i minąwszy kilkudziesięciu zziajanych turystów, dociera do mnie, dlaczego nie rozumiem tego miasta. Z wysokości 97 m patrzę na morze czerwonych dachów. Tak ciasnej zabudowy nie widziałam chyba nigdzie w Europie. W każdym podwórzu stoi dom, domek, a jeśli została jeszcze jakaś przestrzeń, wypełnia ją budka. Widać ciągłość istnienia tego miasta, bolończycy kolejne budynki wznosili na ruinach poprzednich. Metropolia żyje tak od 2,5 tys. lat, kiedy to założyli ją Etruskowie. W 191 r. p.n.e. władzę przejęli Rzymianie. Szybko zdali sobie sprawę, że takie miasto to prawdziwy skarb, i nadali mu nazwę Bononia, co znaczy „ miejsce dobre do życia”. Dopiero po pewnym czasie orientuję się, że w tej niezwykłej miejscowości brakuje czegoś jeszcze niż tylko widoku nieba. Nie ma zieleni. Jedyne drzewo, jakie wyrasta mi na drodze, wygląda niczym zielony znak zapytania – jakby zastanawiało się, co ono robi w tej kamiennej, wiekowej metropolii? UKRYTE ARTERIE Bolonia bogaciła się, a jej mieszkańcy umiłowali sobie wolność, dając temu wyraz w herbie. Słowo libertas widnieje na nim aż w dwóch miejscach. Źle przyjęli władzę papieską, która raz nastała w drugiej połowie VIII w., a następnie po długiej przerwie osiem wieków później. Władze kościelne budowały swój autorytet, stawiając nowe świątynie i pałace, jednak prawdziwy rozkwit metropolii nastąpił, gdy zarząd nad nią przejęły rody szlacheckie. Wtedy właśnie, w XII–XV w., powstał system pięciu kanałów, które w przeludnionym mieście umożliwiały szybki transport do portu rzecznego. Woda napędzała też wynalezione w XIV w. przez rodzinę Bologninich maszyny tkackie do produkcji jedwabiu. Wyznacznikiem jego jakości niech będzie fakt, że tkaniny wędrowały na Bliski Wschód i były tam bardzo cenione. Teraz jednak żadnej wody w Bolonii nie widać. Kanały zostały przykryte – uwaga – w latach 50. XX w. W ich miejscu pojawiły się ulice i parkingi. Dwa lata temu burmistrz zapowiedział akcję odkrywania kanałów, ale po ujawnieniu afery rozporkowej musiał podać się do dymisji. Akcja z kanałami została więc zawieszona i na razie Bolonia pozostaje miastem bez rzeki. Bolończykom to jednak nie przeszkadza. W dzień i wieczorami chętnie wylegają na ulice, a w każdym przestronniejszym miejscu na przechodniów czekają różne atrakcje. Nawet na placu św. Szczepana, przy którym znajdują się cztery dostojne świątynie wybudowane w V–XI w., zorganizowano zabawę dla dzieci. Żeby przybliżyć, jak poważne jest to miejsce, wystarczy wspomnieć, że kościoły powstały na gruzach świątyni wczesnochrześcijańskiej, są wzorowane na Świątyni Jerozolimskiej i kryją cenne relikwie św. Witalisa. A dzieci biegają przy nich z plastikowym orężem, którego sam kolor bijący po oczach potrafi obezwładnić przeciwnika. W innych miejscach również dużo się dzieje. Na przykład pośrodku ogromnego placu Maggiore natykam się na obóz rzymskich legionistów. Przechadzają się, dumnie, prezentując zbroję i gołe łydki. A zachwycona gawiedź z aparatami fotograficznymi w rękach ustawia się w kolejce po zdjęcia. Nie zadzierać z artystami Wielki plac Maggiore, centralne miejsce Bolonii, otaczają wspaniałe renesansowe pałace. Każdej z tych budowli towarzyszy niezwykła opowieść. Najbardziej zaskakująca jest chyba historia bazyliki św. Petroniusza, obecnie piątej co do wielkości świątyni w Europie. Jej budowa ruszyła w 1390 r. i nie została zakończona do dzisiaj! Ten ogromny, będący własnością miasta kościół poświęcono dopiero w 1954 r. i wtedy odprawiono w nim pierwszą mszę. Do tego czasu odbywały się tu wszelkie oficjalne uroczystości i koncerty. Wewnątrz zachwycają bogate freski i witraże oraz najstarsze w Europie czynne organy – pochodzące z XV w. Tam też znajduje się zegar słoneczny, podobno najdokładniejszy tego typu na świecie. To mnie akurat nie zaskakuje. Zaprojektował go jeden z najlepszych XVII-wiecznych astronomów, Giovanni Cassini. Był wykładowcą na bolońskim uniwersytecie, najstarszym na świecie (powstał w 1088 r.). Zwany był Alma Mater Studiorum, ponieważ studenci organizowali w nim zajęcia i opłacali profesorów. I to oni dbali o wysoki poziom nauczania. Wykładali na nim sami najświetniejsi uczeni. Właśnie z myślą o studentach, a także handlarzach wybudowano słynne arkady. W przeludnionym mieście miały dawać im schronienie przed słońcem i deszczem. Z placu Maggiore widać plac i fontannę Neptuna. Arcybiskup Charles Borromeo, który chciał wykazać się przed bolończykami swoją mocą sprawczą, rozkazał wyburzyć istniejące budynki i w półtora roku postawić symbol władzy papieża Piusa IV (prywatnie – swojego wuja). W 1563 r. odsłonięto więc brązową fontannę władcy mórz, u stóp którego siedzą syreny reprezentujące: Ganges, Nil, Amazonkę i Dunaj. Tylko te rzeki z innych kontynentów były wówczas znane Europejczykom. Wszystko byłoby dobrze, gdyby ponaglany i niechętny papieżowi artysta Giambologna nie postanowił zrobić zleceniodawcy na złość. Nie dość, że z piersi syrenek tryska woda, to Neptun stoi jak go Pan Bóg stworzył (inny papież kazał nałożyć mu majtki z brązu – które jednak po jakimś czasie zdjęto). I jeszcze jeden perfidny psikus artysty – gdy spojrzy się na Neptuna z tyłu, pod odpowiednim kątem, jego ręka wyciągnięta na wysokości pasa wcale nie wygląda jak ręka, lecz jak zgoła inny organ. Jaki z tego morał? Nie należy zadzierać z artystami w mieście miłującym wolność i sztukę. BOLONIA - NO TO W DROGĘ CZAS: 2 DNI KOSZT: OK. 800 ZŁ (W TYM BILET LOTNICZY) Z Krakowa tanimi liniami Ryan air. Cena od ok. 50 zł za bilet w jedną stronę. Z lotniska do centrum najlepiej przyjechać autobusem Aerobus-BLQ za 6 euro. Bilet na autobus komunikacji miejskiej ATC kosztuje 1,2 euro, bilet dzienny 4 euro. Po historycznej części miasta najlepiej chodzić na piechotę. Bed & Breakfast najtaniej za blisko 100 euro od osoby za noc, w 4-osobowej sali w Hostel San Sisto – ok. 20 euro za noc. W porze lunchu warto wstąpić do restauracji na sałatkę i piadinę – cienki, złożony wpół placek pszenny z szynką, serem i innymi dodatkami (trzeba zostawić sobie miejsce na kolację). Bolończycy uwielbiają wieczorne biesiady, w czasie których podawanych jest pięć ogromnej wielkości dań: przystawka (6–10 euro), zupa (rosół z tortellini), pierwsze danie (pasta, czyli makaron z gęstym sosem; 10–15 euro), drugie danie (mięso z ziemniakami; kilkanaście euro) i deser (najczęściej tiramisu; 4–5 euro). Kawa ok. 1 euro. Rada dla tych, którzy mają mniej pojemne żołądki: należy prosić o menu turystyczne. Wychodzi taniej i wszystkiego można spróbować. Paulina Szczucińska
Ten człowiek opowiedział o Chinach Europie. Joseph Skarbek – polski budowniczy chińskiej kolei
Z prowincji Henan, gdzie nadzorował budowę linii kolejowej, przywiózł setki unikalnych fotografii dokumentujących życie na chińskiej wsi. Przez dziesiątki lat były ukryte w rodzinnym albumie i dopiero niedawno jego syn Jean pokazał je światu.
Ładna buzia może i ma znaczenie, ale najważniejsze są stopy. Najlepiej gdy mają jakieś 9 cm, mniejszych raczej nie daje się uformować. Pierwsze bandaże zakłada się 5-, 6-letnim dziewczynkom. Potem krępuje się stopy coraz mocniej. Kości śródstopia są wyginane, łamane i ciasno obwiązywane; mają utworzyć łuk przypominający kwiat lotosu. Gdy dziewczyna ma 14–15 lat i przestaje rosnąć, zdeformowane stopy mogą się wreszcie zagoić i już tak nie bolą. Nie nadają się specjalnie do chodzenia, ale może stworzą szansę na korzystne zamążpójście. Jedne z pierwszych zdjęć młodych kobiet kupujących na jarmarku drewniane podeszwy do bucików zrobił 27-letni hrabia Joseph Paul Skarbek. Inżynier z wykształcenia, archeolog z przypadku, fotograf z zamiłowania. Francuz polskiego pochodzenia. W 1906 r. przyjechał z Paryża do prowincji Henan w środkowych Chinach na trzy lata nadzorować budowę żelaznego szlaku. Młodego inżyniera z Francją łączyła pasja do kolei. Z Polską wiązało go pragnienie przeżycia wielkiej przygody, którą pachniały opowieści jego dziadka Macieja Józefa, hrabiego z Mazowsza, o walkach w powstaniu listopadowym i o wyjeździe z falą Wielkiej Emigracji. Marzenie udało mu się zrealizować z nawiązką. Joseph Paul pozostawił po sobie nie tylko działającą do dziś trakcję, ale też unikatowe fotografie chińskiej prowincji z początku XX w., przechowywane teraz we francuskim ośrodku studiów Azji EFEO. Obrazy te, przeniesione za pomocą wielkiego, ważącego kilka kilogramów aparatu Mackenstein na szklane płyty i własnoręcznie wywołane przez autora, były zarezerwowane wyłącznie dla bliskich Josepha Paula. Dopiero w 2001 r. jego syn, Jean, udostępnił je Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, które zorganizowało pierwszą wystawę około 70 najciekawszych fotografii ze wspomnianego zbioru. Od tamtej pory zdjęcia pokazywane były m.in. w Singapurze, Pekinie i Paryżu. Po stu latach hrabia Skarbek wzbogacił wiedzę o ówczesnych Chinach. Uwaga, z jaką dziewczyny ze zdjęcia Skarbka wybierają na targu drewniane podeszwy, świadczy o randze zadania, które je czeka – pewnie zamierzają wykorzystać je w bucikach, by wkupić się w łaski rodziny przyszłego męża. Zgodnie z ówczesną tradycją narzeczona musiała sama zrobić śliczne obuwie dla przyszłej teściowej i wszystkich innych kobiet z przyjmującej ją familii. – Jakość szwu i precyzja haftu były szczególnym sprawdzianem umiejętności kandydatki na żonę – mówi Joanna Wasilewska z Muzeum Azji i Pacyfiku. Tymczasem młody inżynier pod zdjęciem napisał tylko: Chińskie barbarzyństwo – kobiety kupujące drewniane prawidła do sporządzania obuwia na swe okaleczone stopy (mylnie nazywając podeszwy prawidłami). Dla ludzi Zachodu zwyczaj krępowania stóp faktycznie był oznaką okrucieństwa wpisującego się w tradycję ograniczania praw kobiet. Do ciasno zawiązanych palców nie dopływała krew, postępowała w nich martwica. Wiele dziewczynek umierało, gdy przy otwartym złamaniu wdawało się zakażenie. Stopy musiały być nieustannie za-bandażowane nawet u dorosłych kobiet, bo bez dodatkowego wzmocnienia nie można było na nich nawet stanąć. W pierwszych latach XX w. pod wpływem zachodnich dyplomatów wydane zostały cesarskie dekrety zakazujące okaleczania dziewcząt. Tyle że władza wprowadzała je opieszale, a na prowincję często w ogóle nie docierały, czego dowodem jest choćby dokumentacja Skarbka. Zresztą i tak mało kto je tam respektował. Matki nie zamierzały „oszpecać” swoich córek, nie chciały zamykać im drogi do utrzymania, a może i poprawy statusu materialnego. Wszak zdeformowane stopy wyznaczały kanon urody od ponad tysiąca lat, od epoki Tang. Nic więc dziwnego, że na zapadłej wsi okaleczone dziewczęta widywano jeszcze w latach 30. XX w. Na zdjęciach Skarbka wyraźny jest dystans, jaki Chińczycy utrzymywali w kontaktach z obcymi. Inżynier rozmawiał zapewne tylko z kilkoma mężczyznami we wsiach, w których stacjonował – w Ché-Koué-Fou nad brzegiem Luo He oraz w Shi-shia (prawdopodobna współczesna transkrypcja obu tych miejscowości to Shigui i Xixia). Miejscowi zazwyczaj uważali białych za dziwaków i barbarzyńców, którzy chodzą w obcisłych, niewygodnych strojach, noszą buty mające, o zgrozo, czarne, a nie białe podeszwy. Kobiety współczuły Europejkom wiązania gorsetów, nie rozumiejąc, jak można się tak ściskać w żebrach. Ludzie Zachodu miewali opinię opętanych przez demony: spożywali ogromne ilości mięsa, byli żądni krwi i używali broni palnej. Chińczycy ze zdziwieniem odbierali zachodnie roszczenia wobec ich mocarstwa, którego potęga trwała od prawie 4 000 lat. W National Geographic z sierpnia 1910 r. podróżnik Kenneth F. Junior pisze, że dla Chińczyka ich imperium leży nie tylko w centrum świata, zajmuje też większość jego terenów. Widziałem chińską mapę świata namalowaną na planie kwadratu o boku metra. Kraje barbarzyńskie znajdowały się na jego brzeżku o szerokości 3 cm. Imperium w starciu z resztą świata okazało się jednak niezbyt potężne. Od około 70 lat dostawało cięgi w militarnych konfrontacjach z Rosją, Japonią i państwami europejskimi. Zaledwie sześć lat przed przybyciem Skarbka zostało stłumione tzw. powstanie bokserów. Rebelianci nawoływali w nim do unicestwienia wszystkiego, co obce, powrotu do rdzennie chińskich wierzeń, obyczajów i tradycji. Niszczyli kościoły, wytwory zachodniej techniki, mordowali Chińczyków, którzy przyjęli wiarę chrześcijańską albo podjęli współpracę z zachodnimi inwestorami. Powstanie definitywnie zakończyło dopiero krwawe starcie bokserów z wojskami cesarskimi i zachodnimi. Osłabione cesarstwo pod nieudolnymi rządami regentki Cixi (panowała w latach 1861–1908) musiało ostatecznie uznać wpływy obcych mocarstw, nawiązać z nimi stosunki handlowe, a nawet podejmować reprezentujących obce interesy dyplomatów i biznesmenów. I tak na przełomie XIX i XX w. Chiny stały się dla ludzi z Zachodu doskonałym miejscem do robienia pieniędzy. Jedną z bardziej intratnych dziedzin była budowa linii kolejowych, zwłaszcza że w Europie i Ameryce sieć dróg żelaznych dość ciasno już oplatała terytorium i inwestycje dobiegły końca. Anglicy, Niemcy, Rosjanie i Francuzi z Belgami rywalizowali o prawo do ułożenia tysięcy kilometrów torów. Ci ostatni zdobyli m.in. koncesję na trakcję między miastami Bianzhou (obecnie Kaifeng) i Luoyang, w budowie której uczestniczył hrabia Skarbek. Nazwana od połączenia skrótów obu miast kolej Bianluo zapoczątkowała istniejącą do dziś linię Wschód-Zachód. Chińczycy byli nieufni wobec takich inwestycji. Dostrzegali zagrożenie związane z przenikaniem cudzoziemców w głąb kraju, tragarze i przewoźnicy obawiali się utraty pracy. Ludzie wierzyli, że linie kolejowe przecinające imperium mogą zaburzyć harmonię natury, zakłócić spokój przodków i wywołać gniew duchów. Skarbek w warunkach „kulturowego zderzenia” odnajdował się doskonale. Notował, że dbał o jakość prac: konstrukcja budowli inżynieryjnych – wiaduktów, przyczółków mostowych – była sprawdzana pod względem jakości użytych materiałów: cement musiał być dobry, piasek bez domieszki ziemi, cegły dobrze wypalone, tłuczeń przemyty itd., a pilnowali tego pracownicy różnych narodowości: Francuzi, a także liczni Włosi, często dawni żołnierze Legii Cudzoziemskiej, wysłani do Chin w czasie powstania bokserów. Budowa szła sprawnie, przez 4 lata powstało 185 km torów (według obowiązujących wtedy standardów na płaskim terenie kilo-metr torów powstawał w trzy dni, zaś budowa żelaznego 150-metrowego mostu, takiego, jaki wznieśli nad doliną rzeki Qin, mogła trwać około roku). Inwestycja pochłonęła 41 mln franków w złocie. Później, po 1912 r., Bianluo była sukcesywnie przedłużana, aż utworzyła przecinającą Chiny w poprzek magistralę Longhai (skrót powstał od nazwy „od Gansu do Morza Nefrytowego”). Na szczęście na prowincję między leżącymi w środkowej części Chin miastami Kaifeng i Luoyang nie dotarło powstanie bokserów, więc miejscowa ludność nie była wrogo nastawiona do Europejczyków. W utrzymaniu spokoju zapewne pomogła też otwartość młodego inżyniera na różnice kulturowe. Unikał on krytykowania zaobserwowanych zjawisk (z wyjątkiem krępowania stóp), choć próbował czasem je interpretować. Nie zawsze trafnie. Rytuały pogrzebowe, które Skarbek uwiecznił na kilku fotografiach, przedstawiają palenie kunsztownie zdobionych papierowych figur bliskich zmarłego, modeli jego przedmiotów codziennego użytku, zwierząt, a nawet banknotów. Pod zdjęciem Skarbek napisał, że takie czynności także odstraszają złe duchy. Wieśniacy prawdopodobnie nie chcieli zdradzać mu swoich tajemnic i wprowadzili go w błąd, ponieważ zgodnie ze wschodnią tradycją złe duchy odstraszało się, bijąc w bębny. Spalone figury miały zaś służyć zmarłemu w zaświatach, zapewniając mu wygodę i dostatek. Rytuał palenia pięknych papierowych ofiar w Wietnamie, Hongkongu czy Singapurze, a niekiedy też w kontynentalnych Chinach zachował się do dziś. Podobnie nadal żywa jest barwna tradycja obchodów Nowego Roku, najważniejszego chińskiego święta. Na zdjęciach Skarbka zrobionych w lutym 1907 i 1908 r. wieśniacy przed uroczystą nocą kupują prezenty i jedzenie na ucztę. Zwyczaj nieodmiennie nakazuje też, by do tego czasu spłacić długi i uregulować wszelkie inne zobowiązania. Na drzwiach zawieszało się i nadal zawiesza czerwone (kolor symbolizujący powodzenie) pasy papieru. Dawno temu rodziny udawały się na noworoczny festyn albo z wizytą, by przywitać Nowy Rok razem z bliskimi. W XXI w. nic się pod tym względem nie zmieniło. Oprócz kilku wolnych dni świątecznych, jak Nowy Rok czy Święto Zmarłych, Chińczycy od tysięcy lat pracowali bez przerwy, dzień w dzień, od świtu do zmroku. Skarbek podczas nadzorowania budowy zapewne wdrożył w brygadach robotników europejski system pracy, z wolną od zajęć niedzielą, dostosowując się jednocześnie, świadomie lub nie, do najświeższych zaleceń rządowych. W artykule o bieżącej sytuacji w Chinach opublikowanym w National Geographic w grudniu 1906 r. John Watson Foster, wówczas były sekretarz stanu USA i reprezentant Chin podczas negocjacji traktatu pokojowego z Japonią w 1895 r., pisał, że wprowadzenie wolnego dnia w urzędach państwowych to nie jest krok mający narzucać chrześcijaństwo, lecz kolejny przykład dostosowania się do zachodnich praktyk. Książę Pu Lun, członek rodziny cesarskiej, zapytany przeze mnie dwa lata temu podczas wizyty w USA, co w naszym kraju zrobiło na nim największe wrażenie, powiedział, że cotygodniowy dzień odpoczynku. Takie rozwiązanie miało ułatwić współpracę międzynarodową: zagraniczni dyplomaci skarżyli się, że chińscy urzędnicy zawsze najbardziej chcieli spotykać się z nimi właśnie w niedziele. W wolnym czasie Skarbek zwiedzał okolice przesuwającego się stale placu budowy. Niektóre miejsca wycieczek były szczególnie ciekawe: w Kaifengu dynastia Song (960–1279), za panowania której Chiny stały się potęgą, założyła swoją pierwszą stolicę. Skarbek na jednym ze zdjęć (zrobionych prawdopodobnie przez towarzysza podróży) stoi oparty o wielkiego kamiennego słonia, jedną z wielu rzeźb tworzących słynną dzisiaj aleję, która prowadzi do cesarskiego grobowca z epoki Song. Na innych sfotografowanych przez Skarbka zabytkach, jak świątynia buddyjska Baimasi (Białego Konia), widać wpływy kolejnych cesarskich dynastii Ming (1368–1644) i Qing (1644–1911). Uwagę inżyniera najwyraźniej przyciągnęły też dwie potężne pagody Kaifengu, Tie ta i Fan ta, bo fotografował je wielokrotnie. Przechowywano tam prochy ludzi, którzy zmarli w mieś-cie, ale pochodzili z innych części Chin. Krewni przyjeżdżali po nie z daleka, by je przewieźć i pochować w rodzinnych stronach. Zwyczaj grzebania bliskich w ziemi ich przodków zawsze był bardzo silny, nie wypleniły go zmiany ustrojów i rosnąca mobilność Chińczyków. Nawet teraz długoletni emigranci wydają znaczne sumy na transport prochów swoich bliskich do ojczyzny. Tradycji musi stać się zadość. Rodzinna ziemia to jedyny ważny wymóg. Poza tym Chińczyk może być pochowany gdziekolwiek, wedle uznania rodziny: chińska równina to jeden wielki cmentarz – zanotował Skarbek podczas plantowania gruntu pod torowisko. I rzeczywiście. – W kraju wysoko rozwiniętych technologii, jakim jest Korea Południowa, podczas podróży można dostrzec ludzi w białych żałobnych szatach, z potarganymi na znak cierpienia włosami, którzy w polu przy szosie chowają krewnego – mówi Joanna Wasilewska. Nadzorowanie prac ziemnych uczyniło ze Skarbka również adepta archeologii. Zabytków w pobliżu Kaifengu i Luoyangu było zatrzęsienie. Wykopywane przypadkiem ceramiczne figurki i groby zostałyby zapewne zdewastowane, gdyby młody badacz nie zakazał ich niszczenia. Sam zaś analizował je i fotografował. W lipcu 1907 r. poznał cenionego francuskiego archeologa Edouarda Chavannesa, który przyjechał w okolice Luoyangu na jedną z pierwszych w Chinach poważnych wypraw naukowych, i przekazał Skarbkowi kilka uwag o podstawach archeologii. Dowodem na to, że nauka nie poszła w las, są zrobione przez Josepha zdjęcia kilku figurek ceramicznych, które później znalazły się w zbiorach Luwru. Luoyang jako teren zorganizowanych badań archeologicznych zostało odkryte dopiero 50 lat później. Inżynier Skarbek, wnuk powstańca Macieja Józefa, zagadkowy chiński świat uwiecznił na około 500 pokrytych bromkiem srebra płytach formatu 9 na 12 cm. Mimo że ciężkie i kruche tafle nie były najwygodniejsze w transporcie, przewiózł je do swego domu we Francji. Wracał wybudowaną przez siebie linią Bianluo, a potem tydzień statkiem w dół Jangcy i 33 dni parowcem z Szanghaju do Marsylii. Kilkadziesiąt lat później zapragnął oddać naświetlone szklane płyty do Muzeum Guimeta, a gdy kustosz nie przyjął daru, rozzłoszczony inżynier wszystkie bezcenne pamiątki potłukł. Na szczęście papierowe albumy oszczędził. Podróże Josepha Skarbka Paulina Szczucińska
We wszystkim, co zjadamy, obecne są niewielkie ilości toksyn. I nie chodzi tylko o bogactwo wszelakich związków chemicznych, którymi przez ostatnie sto lat z okładem zanieczyszczamy środowisko.
Zagrażają nam też substancje obecne w żywności od tysięcy lat: wytwarzane przez pleśnie atakujące uprawy oraz toksyny naturalnie występujące w roślinach. A że z jedzenia zrezygnować się nie da, pozostaje uzbroić się w podstawową wiedzę i uważne przyglądać się temu, co wkładamy do garnka. I dokładać wszelkich starań, by podtruwać się, w miarę możliwości, równomiernie. Problem podstawowy to obecne w wodzie i glebie metale: arsen, kadm, ołów i rtęć, oraz substancje chemiczne, takie jak dioksyny, polichlorowane bifenyle (PCB) czy DDT. Mimo że w Europie używanie wielu z nich w przemyśle i rolnictwie jest albo od lat zakazane, albo mocno ograniczone, to, co zdążyło się nagromadzić w glebie, przenika do żywności. W rezultacie w coraz czystszej Europie jedyny kontakt z tymi substancjami mamy na talerzu. Najgłośniej zwykle jest o rtęci, która przede wszystkim kumuluje się w mózgu człowieka, powodując uszkodzenia centralnego układu nerwowego (zwłaszcza płodu), a u dorosłych – zaburzenia wzroku, słuchu, mowy, porażenie mięśni, kończyn i choroby układu sercowo-naczyniowego. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (NIZP PZH) ocenia, że w Polsce stężenie tego metalu w powietrzu i wodzie jest niskie. W Unii Europejskiej od lat obowiązuje bowiem zakaz stosowania pestycydów rtęcioorganicznych, a niedawno nawet wycofano ze sprzedaży termometry rtęciowe. Tymczasem w krajach rozwijających się nikt tymi zakazami się nie przejmuje, więc toksyczny metal nadal wpływa do rzek i mórz. Najwięcej kumuluje się go w rybach drapieżnych; w niechlubnej czołówce są: miecznik, tuńczyk, szczupak i rekin. Ostatnio okazało się, że znaczenie dla zawartości rtęci ma nie tylko gatunek ryby, ale też pora roku. Przy wybrzeżach Oceanu Arktycznego stężenie tego pierwiastka osiąga minimum wiosną (kwiecień–maj), a maksimum w lipcu – podają naukowcy w Nature Geoscience. Prawdopodobnie coraz intensywniejsze topnienie wiecznej zmarzliny zmienia gospodarkę wodną i powoduje uwalnianie rtęci zawartej w glebie tajgi. Naukowcy ostrzegają, że proces ten jest na tyle poważny, że latem zagraża zdrowiu ludności lokalnej, której dieta bazuje na owocach morza. Ryby niestety wyjątkowo dobrze kumulują wszelkie paskudztwa, w tym dioksyny i PCB. Jednocześnie są bardzo ważnym składnikiem diety, zawierają nienasycone kwasy tłuszczowe (omega-3), niezbędny składnik rozwoju układu nerwowego człowieka. Dlatego zwykle ustalanie bezpiecznych poziomów toksyn w żywności jest kompromisem między aspektami zdrowotnymi, ekonomicznymi, prawnymi, technologicznymi i politycznymi. Mniejszym złem jest przyjęcie wyższego, ale możliwego do dotrzymania limitu (...) niż ostrzejszego, który w praktyce i tak nie będzie możliwy do dotrzymania i którego sprawdzenie we wszystkich partiach towaru trafiających do obrotu nie będzie wykonalne – podaje raport NIZP z marca 2012 r. dotyczący poziomów dioksyn w rybach. Spróbujmy uniknąć pestycydów, herbicydów i nawozów. Wydawałoby się, że sprawa jest banalna, wystarczy sięgać po żywność ekologiczną. W rzeczywistości wcale nie jest to ani takie łatwe, ani jednoznaczne. – Głównym założeniem żywności ekologicznej jest zapewnienie bezpieczeństwa środowisku, a nie samej żywności – wyjaśnia dr Jacek Postupolski, kierownik Zakładu Bezpieczeństwa Żywności w NIZP PZH. – Nieopryskane zboże zaatakowane przez szkodniki może być dla nas groźniejsze niż chemia ze środków ochrony roślin zastosowana zgodnie z dobrą praktyką rolniczą – dodaje. Niestety prawda jest też taka, że na świecie dobre praktyki nie zawsze są stosowane, a chemii rolnikom zdarza się używać w nieodpowiednich ilościach i czasie. Niezdrowe dla nas może okazać się nawet stosowanie przez rolników nadmiernych dawek nawozu. W Holandii większość warzyw pochodzi z upraw hydroponicznych, w których rośliny rosną w szklarniach na wacie szklanej, a obfita domieszka nawozu azotowego, w której wata jest zanurzona, ma przyspieszyć ich wzrost. W takich warunkach warzywa liściaste, takie jak sałata czy szpinak, mogą pobrać zbyt dużo azotanów. A potem, jeśli rośliny będą źle przechowywane, rozwiną się w nich bakterie tworzące nitrozaminy. W skrajnych przypadkach substancja ta prowadzi do methemoglobinemii, poważnej choroby, w której hemoglobina we krwi człowieka traci zdolność przenoszenia tlenu. EFSA przeprowadziła bilans zysków i strat ewentualnego zaostrzenia norm na obecność azotanów w liściach warzyw. Ustalono, że korzyści z jedzenia zieleniny są tak duże, że lepiej nie ograniczać ich spożycia ostrzejszymi regulacjami, które spowodowałyby wzrost ceny. – Na szczęście rada na pozbycie się azotanów jest prosta: związki te wypłukują się podczas dokładnego mycia warzyw. A surowy szpinak należy blanszować, wodę wylać – radzi dr Postupolski. Nawet najszczersze chęci rolnika na nic się zdadzą, gdy przyjdzie zła pogoda. Dość paskudny grzyb o nazwie Fusarium rozwija się w czasie kwitnienia zbóż. Jeśli w tym czasie pada deszcz, oprysk jest niemożliwy, więc grzyb może się łatwo rozpanoszyć. Ten i inne grzyby atakują też nieprawidłowo przechowywane i transportowane produkty rolne. Rozwijające się na nich pleśnie mogą wytwarzać niebezpieczne dla zdrowia mikotoksyny (mykes z gr. grzyb). Dobrze poznanych toksyn jest kilkanaście. Sęk w tym, że może ich być nawet 500–600. – Niestety jeszcze nie potrafimy ich zidentyfikować. Nie wiemy nawet, czego szukać – przyznaje dr Postupolski. Jednak te najgorsze same dają o sobie znać. Podczas II wojny światowej, gdy rosyjscy chłopi zostali wcieleni do armii, zboże przeleżało na polach całą zimę. Zebrano je dopiero wiosną i wypuszczono na rynek. Niedługo potem tysiące osób, które spożyły produkty z tej mąki, zmarło wskutek tzw. Aleukii pokarmowej. Wywołała ją mikotoksyna wytwarzana przez wspomniany już grzyb Fusarium sporotrichioides. Najgroźniejszą z mikotoksyn, aflatoksynę, odkryto przypadkiem w latach 60. XX w. Zakażona nią była brazylijska śruta poekstrakcyjna z orzechów arachidowych zaimportowana na paszę dla angielskich indyków na święta Bożego Narodzenia. Wywołane nią nagłe masowe zgony drobiu wzbudziły panikę, podejrzewano nawet zimnowojenne działania mające zdestabilizować rynek. Wkrótce udało się wykryć winnego: grzyb Aspargillus flawus. Ma on działanie rakotwórcze, niszczy wątrobę, układ odpornościowy, powoduje zaburzenia wzrostu. Atakuje głównie orzechy ziemne i kukurydzę. Jest na tyle groźny, że w określaniu poziomu aflatoksyn w UE nie ma kompromisów: powinien być tak niski, jak to jest praktycznie możliwe. Najgorsze mikotoksyny są bardzo trwałe: wytrzymują gotowanie, pieczenie, pasteryzację, fermentację. Dlatego żywność poddawana jest rygorystycznym badaniom. – Obowiązek ciąży na producencie i na urzędach badających jakość żywności. W przypadku produktów importowanych spoza granic UE kontrola przebiega na granicy wspólnoty. Dla produktów wyjątkowo podejrzanych – takich jak orzechy czy kukurydza – robi się dodatkowe obowiązkowe kontrole – mówi dr Postupolski. – Sprawdzamy to, czego konsument sam zrobić nie może. Nikt przecież nie wpuści go do silosu, żeby zobaczył, czy zboże jest zdrowe – dodaje doktor. Jednak sami też powinniśmy zachować czujność. – Jeśli widzimy, że na chlebie pojawia się zielony nalot, coś zaczyna rosnąć w dżemie lub jogurcie, bez wahania wyrzucajmy produkt do kosza. Najlepiej zrobić to ostrożnie, żeby nie wdychać zarodników. Podobnie jest z nadpsutymi i obitymi owocami. Do uszkodzonego owocu grzyb wnika z łatwością. Nie wiemy, czy odkrojenie zepsutej części usunie wszystkie toksyny, które mogły się rozprzestrzenić w owocu. Po co ryzykować? – radzi dr Postupolski. Jak z tymi wszystkimi toksynami sobie poradzić? Kupować żywność ze źródeł sprawdzonych i od różnych producentów. Jeśli w sklepie sięgamy po orzechy, nie bierzmy od razu worka 10 kg. A nuż będziemy mieli pecha i trafimy na nie najlepszą partię? Lepiej nabywać nieduże ilości. Jedzmy rozmaite ryby, owoce, odmiany sałat. Nie popadajmy w rutynę żywieniową. Szkodliwych substancji w jedzeniu uniknąć się nie da. Musimy się z tym toksycznym faktem pogodzić i podtruwać się w sposób jak najbardziej urozmaicony.
"Pójdę jeść robaki!" Niedługo to może być codzienność
Czy spełnią się wizje, w których każdy trzy razy dziennie łyka tabletkę z racją żywieniową? Wiele wskazuje, że raczej nie. Za bardzo lubimy jeść: wąchać, smakować, chrupać i przeżuwać.
Co będziemy jeść w przyszłości? FAO prognozuje, że w ciągu najbliższych 40 lat zapotrzebowanie na białko pochodzenia zwierzęcego zwiększy się dwukrotnie. Nawet jeśli te przewidywania są wyolbrzymione, w końcu wzrost wydajności produkcji mięsa dojdzie do ściany. Zatrzyma się choćby dlatego, że nie dysponujemy nieograniczonymi obszarami rolnymi. Na wytworzenie 1 kg wołowiny potrzeba 7–8 kg ziarna, a na uprawę paszy już wykorzystuje się do 70 proc. terenów rolnych na świecie. Mięso niebawem może stać się luksusem nawet w krajach bogatych. W ostatnich latach znacznie bowiem wzrosły ceny zboża. Na razie dzięki dotacjom ceny mięsa utrzymują się na dość niskim poziomie, ale kiedyś pewnie się to skończy. W dodatku jeśli radykalnie nie zostanie zmieniona polityka wykorzystania zasobów morskich, w przełowionych oceanach zabraknie ryb. Skąd ludzkość weźmie białko, niezbędny budulec mięśni? No cóż. Coraz częściej słychać zachwyty nad jakością białka owadów – pasikoników czy szarańczaków. Czy to znaczy, że powinniśmy zacząć się oswajać z myślą o koniku polnym na obiad? Można przypuszczać, że moda (albo konieczność) jedzenia owadów niebawem nadejdzie. Przecież krewetki wiele osób zjada ze smakiem. Zobaczmy zatem, jaką mamy alternatywę. Już teraz, by zwiększyć wydajność produkcji, hodowcy zaczęli dodawać do pasz białko roślinne. Za kilkanaście lat lepiej raczej nie będzie. Zwierzęta tak nienaturalnie karmione może i szybciej rosną, lecz nie wychodzi im to na zdrowie. Mięso sztucznie karmionych zwierząt zawiera więcej tłuszczu i mniej białka niż u tych będących na zwykłej diecie. Nie ma tu znaczenia fakt, że w przeważającej większości białkowa część paszy pochodzi z soi modyfikowanej genetycznie. (Do Polski sprowadza się ok. 1,5 mln ton rocznie takich ziaren i wytłoków sojowych). Badania wykazały, że nie da się odróżnić mięs zwierząt karmionych paszą zawierającą soję GM, czyli modyfikowaną genetycznie, i taką z soją niemodyfikowaną. Są identyczne. Wszystkie badania wykazują, że stosowanie takiej paszy jest bezpieczne. A mówienie, że ma ona jakikolwiek wpływ na DNA organizmów, które je spożywają, można porównać do stwierdzenia, że od jedzenia zwykłej sałaty miałyby nam wyrastać zielone włosy, a od wołowiny – spektakularne rogi. Genom nie przenika z pożywienia, to po prostu niemożliwe. Na czym polega modyfikacja genetyczna? W telegraficznym skrócie – do genomu wprowadzany jest odpowiednio wybrany niewielki fragment DNA innego organizmu. Zadanie to jest skomplikowane technicznie, ale wykonalne, ponieważ DNA jest wspólnym kodem dla organizmów zamieszkujących ziemię. Wszyscy składamy się z tych samych „klocków”. GMO nasze codzienne Organizmy GM budzą silne kontrowersje. To naturalny dla Homo sapiens lęk przed nieznanym. Mimo to można pokusić się o stwierdzenie, że modyfikacje genetyczne roślin dopuszczonych do obiegu dla zwykłego konsumenta są tak naprawdę mało frapujące (i takie powinny zostać). Dotyczą one bowiem tylko kilku gatunków, głównie: soi, kukurydzy, ziemniaka, rzepaku i bawełny. Najczęstszym powodem ulepszania genomów tych roślin jest dodanie kilku genów uodporniających na herbicydy i owady. (Ziemniak odmiany Amflora zawiera skrobię amylopektynową, co ułatwia proces produkcyjny w przemyśle papierniczym; bulwy nie mogą zostać wykorzystane jako pożywienie). Dzięki modyfikacjom uprawy są tańsze – nie wymagają intensywnych oprysków. Mamy więc konflikt interesów. Z jednej strony są tracące zbyt firmy produkujące środki ochrony roślin, z drugiej – koncerny mające prawo do patentów, od których rolnicy co roku muszą kupować nasiona siewne. Najbardziej zaskakujący w historii o GMO jest jednak fakt, że ludzie od lat, codziennie, spożywają produkty wytworzone przy udziale organizmów genetycznie modyfikowanych i nikt się przeciw temu specjalnie nie burzy. W ten sposób powstają liczne enzymy, aminokwasy oraz dodatki do żywności. Przykład? Wiele win produkuje się, wykorzystując modyfikowaną pektynazę. Dzięki transgenicznym bakteriom Escherichia coli powstają leki białkowe, np. insulina, a za sprawą drożdży z wprowadzonym odpowiednim cielęcym genem wytwarza się podpuszczkę wykorzystywaną w produkcji serów. Co by tu jeszcze zmodyfikować Naprawdę fascynujące są jednak badania nad GMO, które być może zostaną wykorzystane w przyszłości. Wywołują one jednak wiele pytań, również natury etycznej. Naukowcy pracują np. nad modyfikacją genu krowy czy kozy tak, żeby produkowały mleko o określonych właściwościach – pożywniejsze czy lepiej poddające się procesom technologicznym. A gdyby tak, idąc tym tropem, krowom „zainstalować” odpowiedni gen ludzki, to może produkowałyby kobiece mleko? Prawdopodobnie jest to możliwe, na razie powstają pierwsze prace naukowe na ten temat i wciąż poruszamy się w sferze fantazji. Na konkrety musimy jeszcze poczekać. W laboratoriach powstały już (i w nich oczywiście pozostały) transgeniczne świnie, których mięso zawiera dużo nienasyconych kwasów tłuszczowych, a w szczególności zdrowe kwasy omega-3. Próbowano stworzyć zwierzęta hodowlane, które dzięki modyfikacji genu wzrostu rosłyby dużo szybciej niż normalnie. Badania okazały się nieopłacalne, ponieważ nie uzyskano wzrostu znacząco szybszego niż przy stosowaniu odpowiednio skomponowanej paszy w zwykłej hodowli. Prace te udały się tylko na rybach, którym przełożono z innych ryb gen GH. Tak stworzono odmiany pstrąga i łososia rosnące nawet sześć razy szybciej niż naturalnie. Aby uniknąć ucieczki zmodyfikowanych genetycznie ryb do środowiska, wykonano kolejną modyfikację, która miała zapewnić ich bezpłodność. Kotlet z laboratorium Skoro wyżywienie zapełniającej się planety nie jest łatwe, może warto się uciec do tworzenia żywności w probówce? Pozwoliłoby to uniknąć wielkich, zagrażających środowisku hodowli i cierpień zwierząt. Pomysł nie jest nowy. Już Winston Churchill w latach 30. XX w. snuł wizje, że za jakieś 50 lat ludzkość uniknie absurdalnej konieczności hodowania całego kurczaka dla jego skrzydełka czy piersi, podczas gdy reszta się marnuje. I że zamiast tego będziemy hodować przydatne części osobno. Pomylił się o 30 lat. Takie rzeczy dzieją się właśnie teraz. Pierwszy hamburger miał powstać w listopadzie 2012 r. – o czym informuje biuro prasowe Maastricht University, w którym prof. Mark Post prowadzi przełomowe badania. Wielką akcję medialną uniwersytet zapowiada na styczeń tego roku i wtedy dopiero zobaczymy zdjęcia i komentarze smakoszy zajadających się mięsem z probówki. Jak się robi prawdziwe mięso w laboratorium? Technologie, które to umożliwiają, powstawały przez ostatnich 60 lat. Wykorzystują umiejętność posługiwania się komórkami macierzystymi, hodowania komórek ex vivo oraz rozwój inżynierii tkankowej. W zasadzie mięśnie z pobranych komórek macierzystych mięśni szkieletowych do badań medycznych potrafimy produkować już od 15 lat, w przyszłości pewnie będą wykorzystywane na przykład jako implanty. Wróćmy jednak do kotleta. Aby go wyprodukować, zespół prof. Posta wykorzystuje komórki macierzyste zwane mioblastami. Znajdują się w mięśniach w sposób całkowicie naturalny – mają za zadanie naprawiać mięsień, gdy ulegnie uszkodzeniu. Mioblasty mają bowiem tę niezwykłą cechę, że potrafią się szybko mnożyć i zawsze powstają z nich komórki mięśnia. Dzieje się to zaskakująco szybko. Już po dwóch dobach leżenia na szalce z pożywką samoczynnie się układają w mięsień. Włókno jest gotowe po kilku tygodniach. Produkcja kotletowego mięśnia nie jest jeszcze wydajna: – Na jednego hamburgera potrzeba ze trzy tysiące takich włókien – mówi prof. Post. Jako że drugim podstawowym składnikiem mięsa jest tłuszcz, badacze analogicznie wyhodowali też tkankę tłuszczową. Gotowy kotlet powstaje po zmiksowaniu obu świeżo wyprodukowanych tkanek. Prof. Post twierdzi, że takie mięso jest zdrowsze niż z bydła hodowlanego, bo w 100 proc. wiadomo, co się w nim znajduje. Co więcej, będzie można zaprojektować mięso zdrowsze, niepowodujące tylu chorób układu sercowo-naczyniowego co obecnie. Masowa produkcja na szalce rozpocznie się jednak najwcześniej za 20 lat. Przyszłość rysuje się interesująco: hodowle mięsa, modyfikacje genetyczne, chrupanie owadów. Jeśli wegetarianie po przeczytaniu tego artykułu czują się zawiedzeni, że w ich diecie w ciągu najbliższych 40 lat znaczącej rewolucji nie będzie, pospiesznie donoszę o glonach. Te pożywne organizmy z samego początku łańcucha pokarmowego cieszą się coraz większym zainteresowaniem producentów żywności, pasz, a nawet biopaliw. Ogromne morskie plantacje już powstają. Paulina Szczucińska
Jak zebry przechytrzyły owady? Zagadka pasków rozwiązana
Po co pasy? Służą do zniechęcania uciążliwych i roznoszących choroby owadów zwanych bąkowatymi – stwierdzili ostatnio badacze z Węgier i Szwecji w magazynie Journal of Experimental Biology.
Jest to przystosowanie ewolucyjne – utrzymują badacze – gdyż zebra w życiu płodowym jest ciemna, a białe prążki pojawiają się niedługo przed urodzeniem. Naukowcy najpierw sprawdzili, jaki kolor muchy preferują: czarny, brązowy, szary czy biały? Zdecydowanie czarny. Biały wręcz je odstręcza. Ale to nie wszystko. Okazało się też, że zebry chroni sposób, w jaki ich paskowana sierść odbija promienie światła. Bąkowate widzą bowiem to, czego my nie dostrzegamy, czyli polaryzację światła. Wykorzystują tę zdolność m.in. do odnajdywania zbiorników wodnych, w których składają jajeczka. (Zwykłe, niespolaryzowane światło słoneczne wskutek odbicia od lustra wody zostaje spolaryzowane poziomo, co służy owadom jako bezbłędny drogowskaz). Teraz zaś naukowcy ustalili, że jasne i ciemne pasy sierści też polaryzują światło, tyle że każdy pasek robi to po swojemu. Widząc taki rozedrgany obraz, bąkowate głupieją i nie chcą do niego lecieć. Badacze wymierzyli nawet optymalną szerokość paska, która najlepiej odstręcza owady. I znowu okazało się, że odmienność naprawdę ma sens. Paulina Szczucińska
Ocena smaku zawsze jest subiektywna, a wrażenia ulotne, niełatwe do opisania i jeszcze trudniejsze do odtworzenia w pamięci
A już stwierdzenie z pełnym przekonaniem, że coś próbowane przed laty teraz smakuje tak samo, jest niemal niemożliwe. Jak utrwalić smak i zapewnić jego powtarzalność? Naukowcy pracują nad tym od ponad 20 lat. Stawka jest wysoka. – Obiektywne ustalenie smaku pozwoli np. sprecyzować różnice podobnych do siebie produktów i ułatwi dostosowanie ich do gustów klientów w różnych krajach – mówi Hidekazu Ikezaki, prezes Intelligent Sensor Technology. Tradycyjnie takie dopasowania robi się metodą prób i błędów, korzystając z języka kipera. Przydałby się jednak język bardziej uniwersalny. Pytanie tylko jaki. W zasadzie można by rozłożyć smak potrawy na czynniki pierwsze i nauczyć się je odtwarzać. Da się to zrobić, lecz komponentów tworzących go bywają tysiące. Poza tym to, co jest zrozumiałe dla chemika oglądającego wynik badania probówki za pomocą chromatografii, niespecjalnie interesuje konsumenta. My w ustach nie rozróżniamy poszczególnych substancji, liczy się efekt. Lepszym rozwiązaniem jest naśladowanie działania ludzkiego języka. Sprawa wydaje się prosta, wszak o naszych kubkach smakowych wiadomo już całkiem sporo. Zbudowane są m.in. z wyspecjalizowanych białek, do których wiążą się określone cząsteczki. To sprawia, że powstaje sygnał elektryczny, który mózg interpretuje jako określony smak (więcej w ramce). Sztuczny język z wyglądu bardziej przypomina dłoń z palcami zwieszonymi w dół. W każdym z „palców” jest zamontowana polimerowa membrana pokryta białkiem reagującym na konkretny smak. Podczas badania zanurzają się one w płynnej próbce, pozwalając, by cząsteczki jedzenia zmieniały w określony sposób potencjał elektryczny na membranie. Do komputera, tak jak do mózgu, płynie sygnał, który jest precyzyjnie interpretowany jako określony smak. Ciekawe, czy kiedyś maszyny wykażą się elokwencją kipera i powiedzą: na początku czuję słodycz z delikatną nutą wanilii, potem lekkie ściąganie i owocowy posmak.
Zmęczenie? Przesilenie jesienne? Czas na odtruwanie organizmu - ale jaka metoda jest dobra?
Najlepiej głodówką lub bardzo rygorystyczną dietą. Takie rady pojawiają się w rozlicznych poradnikach książkowych i prasie. Zobaczmy zatem, czy mają jakiś sens
Już sama idea wydaje się podejrzana. Z czego niby mamy w ten sposób organizm oczyszczać? Z toksyn – Google odpowiada natychmiast setkami tysięcy stron. Z zanieczyszczeń środowiska, chemii dodawanej do żywności, regularnie przyjmowanych leków, detergentów i kosmetyków. Wszak nasze ciało to prawdziwy śmietnik. Cytat za pewną stroną internetową: Niektóre publikacje o charakterze wyraźnie statystycznym, powołując się na wyniki badań składu ludzkiego ciała już po śmierci, podają niewiarygodną wręcz ilość [śmieci – przyp. red.] – 4 do 6 kg! Czy to nie horror? Zaiste, horror. A tym, co przeraża najbardziej, są absurdalne opowieści o paskudztwach rzekomo zalegających w naszym ciele. OCZYSZCZAJĄCE STRUMIENIE Zacznijmy od końca. Przez nasz układ pokarmowy przemieszczają się kilogramy nieciekawie wyglądającej masy, która jest poddawana działaniu soków trawiennych – kwasów w żołądku czy zielonkawej żółci w jelicie. Końcowa część nie zachwyca w szczególności, czego niektórzy nie potrafią albo nie chcą zaakceptować. Dlatego od pewnego czasu triumfy popularności święci hydrokolonoterapia. Ma licznych ambasadorów wśród gwiazd Hollywood, które z dumą opowiadają o regularnym stosowaniu tego zabiegu. Jego nazwa brzmi nieco górnolotnie i bardzo naukowo, cena też jest niemała (w Polsce ok. 300 zł), ale rzeczywistość skrzeczy. Zabieg polega bowiem na płukaniu jelita grubego strumieniem wody, która tryska z rurki włożonej między pośladki. Cel pośredni: usunięcie „złogów” i „toksyn”, które utknęły w zakamarkach jelita grubego, oraz pleśni, nadmiaru śluzu i gazów, a nawet... pasożytów. Celem podstawowym jest długie życie w zdrowiu, szczęściu i radości. Opisy dobroczynnego wpływu lewatywy na samopoczucie pacjentów znajdziemy w Przygodach dobrego wojaka Szwejka Jaroslava Haška. Doktor Grünstein chętnie leczył nią wszelkie dolegliwości (a zwłaszcza reumatyzm) nękające poczciwego wojaka i jego towarzyszy niedoli. Miłośnikom lewatywy przyjemności odmawiać nie będziemy, ale pewne jest, że stosowanie hydrokolonoterapii zdrowiu nie służy. Po pierwsze, woda wprowadzana jest na głębokość nawet dwóch metrów, a nie kilkunastu centymetrów jak w przypadku lewatywy. I na całej tej długości niszczona jest zasiedlająca jelito flora bakteryjna – cichy bohater układu pokarmowego. Dzięki niej m.in. prawidłowo wchłaniamy substancje odżywcze, nie cierpimy na wzdęcia i inne dolegliwości gastryczne. O te bakterie trzeba dbać, spożywając kefiry czy kapustę kiszoną, a nie wypłukiwać je strumieniem wody. Po drugie, nie ma żadnego naukowego dowodu, że oczyszczanie takie przynosi organizmowi jakąkolwiek korzyść. Przywoływana w reklamówkach centrów wykonujących zabiegi paląca potrzeba usuwania tzw. kamieni kałowych u zdrowych ludzi powyżej 40. roku życia mija się z prawdą. Kamienie, jeśli w ogóle się pojawiają, to u pacjentów w podeszłym wieku i cierpiących na poważne schorzenia układu pokarmowego. Gdy człowiekowi nic nie dolega, nie ma potrzeby dodatkowego oczyszczania okrężnicy, natura dobrze radzi sobie sama. Jeśli zaś ma pasożyty, powinien zażyć odpowiednie lekarstwo, zamiast wypłukiwać robaki wodą. Po trzecie, podczas zabiegu może dojść do perforacji jelita, a to oznacza naprawdę poważne problemy i interwencję chirurga. ZATRUWAJĄCA GŁODÓWKA Skoro czyszczenie od drugiego końca nie działa, to może warto zafundować sobie jakąś detoksykującą dietę? A może od razu radykalnie: głodówkę, prostą i ponoć skuteczną? – Nawet mówienie o oczyszczaniu organizmu z toksyn za pomocą diety czy głodówki jest nieprawidłowe, a co dopiero wprowadzanie tego w czyn. Toksyny to szkodliwe związki wytwarzane przez grzyby i bakterie – mówi dr Lucyna Pachocka, kierownik Ogólnopolskiego Centrum Dietetyki Instytutu Żywności i Żywienia. Rzeczywiście mogą one być obecne w dużych ilościach w spleśniałej i nieświeżej żywności, ale takiej w ogóle nie powinno się brać do ust. – Jedzenie nie może być powodem, dla którego powinniśmy nagle zacząć oczyszczać organizm – mówi dr Pachocka. Dostarczamy z nim niezbędne do życia składniki odżywcze: energetyczne (głównie węglowodany i tłuszcze), budulcowe (białko) i regulujące (czyli witaminy i składniki mineralne). Powinniśmy jeść pięć niewielkich posiłków dziennie, pierwszy najpóźniej godzinę po wstaniu z łóżka. Tylko tak jesteśmy w stanie zapewnić m.in. stałe stężenie glukozy w surowicy krwi. W trakcie głodówki poziom cukru we krwi się bowiem podnosi. Następuje też wiele zmian hormonalnych, które prowadzą do zaburzenia metabolizmu. Jednocześnie w organizmie wytwarza się też większa ilość ketonów. Zamiast oczyszczać organizm, zatruwamy go. Mimo to powszechne jest przekonanie, że regularne głodówki lub restrykcyjna dieta to sposób na zapewnienie długiego życia w zdrowiu. Tymczasem w Nature z 30 sierpnia br. Przedstawione zostały wyniki badania wpływu ograniczenia kalorycznego diety o 10–40 proc. Prowadzono je długo, przez 23 lata. Z oczywistych względów przedmiotem obserwacji nie byli ludzie, lecz małpki rezusy. Okazało się, że regularne głodowanie życia wcale nie przedłuża, w porównaniu z grupą kontrolną, żywioną racjonalnie. W DIECIE NADZIEJA? Według Światowej Organizacji Zdrowia człowiek do prawidłowego funkcjonowania potrzebuje w ciągu dnia co najmniej 60 składników odżywczych. – To sprawa bezdyskusyjna. Jeśli przez kilka dni będziemy pić np. wyłącznie sok grejpfrutowy, nie pokryje on zapotrzebowania na witaminy z grupy B, nie będzie dostarczony magnez, wapń i wiele innych składników. Tymczasem sam wapń odpowiada za ok. 300 zadań w naszym organizmie – mówi dr Pachocka. Nie można z niego tak po prostu nagle zrezygnować, tym bardziej że niedobór tego pierwiastka w diecie jest powszechny. Odbija się szczególnie na zdrowiu kobiet, prowadząc do osteopenii, a później do osteoporozy. Okazuje się, że radykalny brak dostaw wapnia może być groźny nawet po dwóch, trzech dniach stosowania diety. – A gdy osoba z chorobą serca w efekcie innej diety nie dostarczy w odpowiedniej ilości potasu, może wystąpić u niej problem z czynnością serca – ostrzega doktor. Tymczasem sokowych diet oczyszczających jest mnóstwo. W internecie można odnaleźć weekendową wersję dla odważnych. Wystarczy kupić kilka saszetek specyfiku na bazie m.in. dyni i papai, które spożywa się wraz z sokiem owocowym, do tego zalecane są lekkie posiłki. Wieczorem należy wypić 200 ml soku oraz (uwaga!) 100 ml oliwy, już bez dodatku specyfiku z saszetki. Czy zadziała? Efekt murowany. Po takiej ilości oleju przeczyszczenie gwarantowane, niezależnie od cudownej zawartości saszetki. Nic dziwnego, że producent przestrzega, by na dietę zarezerwować cały weekend. Takie „oczyszczanie” jest tym groźniejsze, że nie tylko nie zapewnia odpowiednich składników odżywczych, ono wymusza biegunkę: odwodnienie organizmu i utratę mikroelementów. Niebezpieczne dla zdrowia są też rozmaite niekonwencjonalne diety, np. popularna niedawno dieta białkowa. Zgodnie z racjonalnymi zasadami żywienia składnikami energetycznymi są węglowodany (55–75 proc. całkowitej wartości kalorycznej diety) i tłuszcze (do 30 proc.). Na białko pozostaje niewiele, 12–15 proc., a nie 30 proc. jak w diecie białkowej. Składnik ten powinien być głównie budulcem. I właśnie brak odpowiednich proporcji jest głównym problemem przy stosowaniu diety wyoskobiałkowej. W dodatku gdy dostarczamy organizmowi zbyt dużo białka, nerki, które je przetwarzają, zaczynają się przepracowywać. Stają się mało szczelne i białko wycieka do moczu. Dieta taka wywołuje nie tylko problemy związane z pracą nerek. Szkodzi też na układ kostny i sprzyja powstaniu osteoporozy, gdyż powoduje nadmierne wydalanie wapnia z organizmu. Czasem dochodzi też do hiperurykemii (podwyższenia stężenia kwasu moczowego w osoczu krwi) lub ataku dny moczanowej. Nie jest to jednak regułą, dolegliwości pojawiają się tylko u osób mających ku temu predyspozycje genetyczne. MINIRADY NA MINIOCZYSZCZANIE Na koniec rozprawmy się i z nimi. Popularne są np. rady, żeby rano na czczo pić szklankę wody z cytryną. Czy warto? Tak. Wodę pić warto zawsze, tyle że w odpowiednich ilościach, dostosowanych do potrzeb organizmu. Dodatek cytryny, podobnie jak innych substancji o odczynie kwaśnym, na przykład żurawiny, hamuje rozwój bakterii w moczu. A co z powszechną w Hiszpanii metodą oczyszczania wątroby: łyżka oliwy z oliwek z kroplą cytryny rano? Oliwa przyjmowana w takich ilościach nie ma dla naszego zdrowia żadnego znaczenia. Na pewno warto dodawać ją do warzyw, bo pozwala przyswoić karotenoidy, prekursorów witaminy A. To może chociaż oczyścimy organizm z kofeiny? To akurat da się zrobić – wystarczy nie pić kawy czy herbaty. Tylko po co ich sobie odmawiać? Kofeina jest zdrowa, wspomaga działanie serca, nerek, trzustki. Pora na wniosek końcowy: nie ma czegoś takiego jak oczyszczanie organizmu z mitycznych toksyn za pomocą drakońskich diet, przeczyszczeń, głodówek. Jeśli dojdzie do prawdziwego zatrucia, konieczna jest interwencja farmakologiczna. Na co dzień wystarczy racjonalna dieta. Paulina Szczucińska
Kielecczyzna: "Co będzie ciekawsze: wizyta w raju czy w piekle"
Kielecczyzna zapewnia niezwykłe wrażenia. Można tu spotkać smoka albo wybrać się na spacer do piekła.
Krętymi schodami zmierzam 11 m pod ziemię, do największej kopalni krzemienia pasiastego w neolitycznej Europie. Tutaj, w Krzemionkach 6-5 tys. lat temu powstało około czterech tysięcy kopalń. Idę korytarzem, który niedawno wykopano na użytek turystów, by odsłonić ciasne i niskie tunele wyrobisk. Trasa zwiedzania ma aż 480 m długości; dobrze, że ałożyłam polar, bo temperatura wynosi tu zawsze około 5oC. Buły czarnych krzemieni wystają z białych wapiennych ścian. Przypominają przerośnięte rodzynki w cieście, niektóre są wielkości wiejskiego kołacza. Cenne konkrecje pracowicie wyłuskiwano, by w wielkiej wytwórni w pobliskim Ćmielowie produkować z nich siekiery. Wówczas, w epoce amfor kulistych, eksportowano je dalej niż za granice dzisiejszej Polski. Powszechne zainteresowanie wyrobami z krzemienia skończyło się 2 tys. lat p.n.e., gdy ludzie nauczyli się przetwarzać brąz a później żelazo. W wielu osadach, m.in. w Rudkach i Nowej Słupi powstały wtedy huty żelaza, tzw. dymarki. Poznawszy tajemnice ludów neolitycznych, postanawiam cofnąć się do czasów, z których pochodził krzemień pasiasty, czyli do epoki dinozaurów. Jakieś 150 mln lat pokonuję szosą w kilka minut. Z Krzemionek do Bałtowa, w którym mieści się Park Jurajski, jest tylko 8 km. Miejsce to wybrano nieprzypadkowo: na jednej ze skał naukowcy odkryli ślady pozostawione przez dinozaura. O Parku Jurajskim już dawno słyszałam wiele pozytywnych opinii. Naturalnej wielkości kolorowe dinozaury i ich kuzyni stoją na trawie przy ścieżkach, szczerzą zęby i łypią groźnie na przechodniów. Można zajrzeć do pyska dimetrodonowi, zmierzyć się wzrostem z T. reksem, przejść między nogami 50-metrowej długości diplodoka. Niestety, większości fi gur nie wolno dotykać. Mimo to zwykle rozbrykane dzieci, które przyjechały tu na wycieczkę szkolną, z zaangażowaniem biorą udział w lekcji. Nadmiar energii zaraz pewnie rozładują na świetnie wyposażonym placu zabaw, a potem zwiedzą tutejsze zoo. Tajemniczego klimatu kielecczyzny dalej jadę szukać na Łysej Górze, zwanej górą Św. Krzyża. Od wschodu prowadzi na nią pieszy szlak z Nowej Słupi, a od zachodu, przez Hutę Szklaną, droga asfaltowa. Kiedyś, jak podają legendy, na górze odbywały się zloty czarownic. Teraz podziwiać tam można Gołoborze i pogański wał kultowy sprzed XI w. Na szczycie góry porządku strzeże benedyktyńskie opactwo z relikwią Świętego Krzyża. To jej Góry Świętokrzyskie zawdzięczają nazwę. Znajduje się w XVII-wiecznej kaplicy Oleśnickich przy kościele pw. Trójcy Przenajświętszej. Zanim wyruszę w dalszą drogę, zastanawiam się, co będzie ciekawsze: wizyta w raju czy w piekle. W raju (Jaskini Raj) kiedyś już byłam, więc postanawiam pójść do piekła. By się tam dostać, należy podjechać samochodem do Niekłania Wlk., pozostawić go pod lasem i pokonać pieszo 1,3 km szeroką leśną ścieżką. Jakoś umknęło mojej uwagi, że droga do piekła może prowadzić przez czyściec zgotowany przez chmary żądnych krwi komarów. Od razu zaczynam żałować, że repelent na owady zostawiłam w aucie. Szybkim krokiem docieram do rezerwatu Skałki Piekło pod Niekłaniem. Ten widok robi wrażenie, warto było narazić się na nierówną walkę z komarami. Na długości kilometra wśród drzew ciągną się żółtoszare skałki piaskowcowe o kształtach 8-metrowych grzybów i kominów. Patrząc na piekielne formacje wyobrażam sobie, jak między skałkami biegały legendarne diabły, a Lucyfer wymierzał im karę za nieposłuszeństwo. Po nocy spędzonej w Kielcach i szybkim zwiedzaniu miasta jadę do Orońska na festyn w Centrum Rzeźby Polskiej. Na scenie pod chmurką odbywa się pokaz tańców ludowych, dzieci uczą się lepić garnki na kole, a profesorowie rzeźby wśród salw śmiechu i żartów podejmują próby wykonania grafik pod okiem studentów Wydziału Sztuki Politechniki Radomskiej. – Festyn ma przybliżyć działalność naszego centrum – mówi Monika Bartoszek, kierownik Ośrodka Promocji i Dokumentacji Rzeźby. Powstają tu największe polskie rzeźby w kamieniu, prowadzone są programy edukacyjne dla szkół artystycznych. 13 września Bartoszek zaprasza na festyn zorganizowany we współpracy ze Stowarzyszeniem Wietnamczyków. Orońsko można również odwiedzić w zwykły dzień i pobyć wśród rzeźbiarzy. W pałacu Józefa Brandta zorganizowana jest wystawa wnętrz dworskich z XIX w., a w pobliskich budynkach – galerie Muzeum Rzeźby Współczesnej. Polecam spacer po zabytkowym parku, gdzie między drzewami wkomponowano 93 rzeźby. Warto poznać to niezwykłe miejsce, które stworzyli sobie artyści.
Psy lawinowe: Cztery łapy na ratunek w śniegu
Człowiek przysypany zwałami śniegu może przeżyć – jeśli pies szybko wskaże ratownikom, gdzie go szukać. Wyrafinowana technika owszem, jest pomocna, ale na lawinisku wyszkolony pies ratownik pozostaje niezastąpiony.
Huk, trzask, szybkie kotłowanie i kompletna ciemność. Kiedy się ockniesz, masz zaklejone śniegiem oczy, uszy i usta. W takiej sytuacji nie da się myśleć racjonalnie. Działa się instynktownie. Przekopujesz śnieg, chociaż nawet nie wiesz, gdzie jest góra, a gdzie dół. Twój czas jest policzony w minutach. Lawiny w górach nie boi się tylko ten, kto o niej nic nie wie. Telefon alarmowy w centrali TOPR: wypadek, lawina. Gdzie, kiedy, ile osób? Zegar zaczyna tykać. Dyżurny ratownik wzywa helikopter z lekarzem na pokładzie. Wero – młody owczarek niemiecki – wyczuwa napięcie. Nerwowo biega wśród TOPR-owców, obwąchuje pakowany przez nich sprzęt i plecaki. Jerzy Maciata, ratownik i właściciel psa, zakłada mu odblaskowe szelki z emblematem TOPR-u. Mija czwarta minuta od momentu odebrania zgłoszenia. Lekarz, pies i jego przewodnik są już w śmigłowcu. Podczas lotu pies pospiesznie oddycha i jest wyraźnie pobudzony, ale zachowuje spokój. Spogląda przez okno. Kiedy kilkanaście metrów nad miejscem wypadku otwierają się drzwi helikoptera, staje gotowy do akcji. Nie przerażają go przestrzeń pod nim i warkot silnika. Przypięty do uprzęży swojego pana na wysokości jego klatki piersiowej, zostaje opuszczony na linie na lawinisko. Lądowanie bywa twarde, gdy śnieg jest zbrylony, zamarznięty na beton. Przewodnik przepytuje świadków zdarzenia. Na komendę pies natychmiast zaczyna przeszukiwać teren. Tymczasem na pomoc ruszają kolejne zespoły ratowników. Psy lawinowe są we wszystkich grupach GOPR i TOPR (w tatrzańskim pogotowiu pracuje 12 zespołów, z których sześć zostało dopuszczonych do pracy na lawinisku). Psy przydają się nawet w Beskidach, choć tam rzadko schodzą lawiny. Pomagają odnajdywać zaginionych ludzi w górach. Na przykład Travel, owczarek niemiecki, ma już za sobą kilka akcji w rejonie Pilska i Babiej Góry. Podobnie jest na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Najwięcej pracy GOPR-owcy mają w Karkonoszach, w których (poza Tatrami) najczęściej schodzą lawiny. Tam też po raz pierwszy w Polsce użyto psa do akcji ratowniczej w lawinie. Zadanie czworonoga wydaje się mało skomplikowane: ma wskazać przewodnikowi miejsca, gdzie leżą ludzie. Jednak w Tatrach człowieka potrafi przysypać kilka metrów śniegu. W Alpach lawiny miewają nawet większą miąższość. Poszukiwania znacznie utrudniają wiatr, opady i niska temperatura. Z mokrego, szybko zamarzającego śniegu bardzo powoli wydobywają się zapachy. Żeby ten proces przyspieszyć, ratownicy wbijają weń sondy lawinowe. – Jeśli pies zaczyna iść środkiem lawiny i wyraźnie wyczuwa poszkodowanego, nie ma sensu narzucać mu stylu pracy. On wie lepiej – mówi Robert Kidoń, przewodnik psa. Do tej pory czworonogi uczono rewirować teren, czyli przeszukiwać lawinisko zakosami od prawej strony do lewej i z powrotem. Choć Czesi i Słowacy pozostają zwolennikami tej szkoły, polscy przewodnicy już od niej odchodzą. 18. minuta jest krytyczna dla powodzenia całej akcji. Od tej pory szanse na znalezienie żywego człowieka gwałtownie spadają. – Przysypany lawiną dusi się i wychładza – mówi Wojciech Moskal, lekarz Beskidzkiej Grupy GOPR. – Najpierw ma dreszcze, zawroty głowy i słabnie. Kolejnymi objawami powolnej śmierci są brak wrażliwości na bodźce, sztywnienie mięśni, apatia oraz zaburzenia świadomości. W ostatniej fazie traci się przytomność. Puls i oddech stają się ledwo wyczuwalne. Zimno i wiatr utrudniają akcję, psu marzną opuszki łap, męczy się. Chociaż ratownicy posługują się także nowoczesnymi detektorami na fale radiowe, które siłą rzeczy są odporne na chłód, wiatr i znużenie, nigdzie na świecie nie zrezygnowano z pomocy psów. Lawinisko o powierzchni 100 m² człowiek z detektorem i sondą lawinową przeszukuje ok. 40 minut, a psu wystarczy 5–7 minut. Zdarza się, że urządzenie elektroniczne natychmiast wskaże zasypanego, ale jest to możliwe tylko wtedy, gdy ratownik akurat znajdzie się bardzo blisko ofiary wypadku. Poza tym nie każdy turysta nosi nadajnik lawinowy, więc nie ma pewności, czy detektor wskazał wszystkich zasypanych. Pies jest więc na lawinisku niezastąpiony. Wero szuka nadal. W tym zawodzie nie ma miejsca ani dla legendarnego bernardyna z beczułką rumu na szyi, ani dla husky. Pierwszego dyskwalifikuje masa ciała (zapadałby się w głębokim śniegu), drugiego – genetyczne uwarunkowania. Mimo niebywałej siły, z pewnością przydatnej podczas ekstremalnych wypraw poszukiwawczych, husky jest z natury indywidualistą, niechętnie dostosowującym się do wymagań i komend. Dlatego do ratownictwa lawinowego w całej Europie szkoli się głównie owczarki niemieckie i belgijskie, labradory oraz sznaucery. Duże lub średniej wielkości, o stosunkowo małej wadze, dobrej kondycji, pogodnym usposobieniu i bezgranicznej ochocie do zabawy. – Ratowników, którzy w górach chcą mieć pożytek z psa, interesuje przede wszystkim osobnik zrównoważony i łagodny, co u silnych zwierząt zdarza się rzadko – mówi Łukasz Kusion, przewodnik TOPR-u. Tutaj znacznie ważniejsza od cech fizycznych jest siła psychiczna. Dlatego tak istotny jest wybór odpowiedniego szczeniaka do tresury. Z braku specjalnych hodowli psy lawinowe rekrutuje się spośród zwierząt przeznaczonych dla służb celnych albo policji. Już w ósmym–dziesiątym tygodniu życia widać, czy nadaje się do górskiej szkoły. Selekcję przeprowadza się w pustym, nieznanym psiakowi pomieszczeniu. W jednym z narożników stoi egzaminator, najczęściej przyszły właściciel, który nigdy wcześniej nie miał z nim kontaktu. Hodowca wnosi kandydata, stawia go na podłodze i milcząc, wychodzi. Jeśli szczeniak natychmiast ucieknie do kąta i wyraźnie wystraszony zacznie piszczeć, dalsze testowanie nie ma sensu. Pies poszukiwawczy musi radzić sobie w ciężkich warunkach. Obwąchiwanie nowego terenu, zainteresowanie miejscem i zadowolenie wyraźne zdradzają predyspozycje do przyszłego zawodu. Obcy człowiek powoli wychodzi z rogu pomieszczenia, zaczyna spokojnie przywoływać szczeniaka do siebie, wabi jakimś przysmakiem, zabawką. W ten sposób sprawdza ufność. Potem bada poziom agresji, kładąc psiaka na grzbiecie i przytrzymując go siłą przez dłuższy czas. Przyszłość zwierzęcia zależy od tego, czy będzie się wyrywał, gryzł, czy ulegnie i zachowa spokój. Wyszkolony pies lawinowy ma do czynienia z wieloma nieznanymi mu ludźmi. Nie może się ich bać albo atakować. Ma być ich pomocnikiem. Pies nagle zaczyna kopać dziurę w śniegu, spoglądając czasami na przełożonego. Ratownik, podnosząc rękę, daje znać kolegom, że jego podopieczny odnalazł pierwszą ofiarę. Nie ma czasu na emocje. Akcja jeszcze się nie skończyła. Nagrodą jest jedynie pochwała i szybkie głaskanie. To sygnał, że trzeba szukać kolejnych osób. Pies szybko wycisza emocje i koncentruje się na dalszej pracy. Tę zdolność samokontroli również sprawdza się w pierwszym teście. Przyszły właściciel z hukiem zrzuca metalowy przedmiot na podłogę i obserwuje, jak zwierzę sobie radzi z nagłym stresem i ile potrzebuje czasu, by wrócić do równowagi. Zasypanych szuka się do skutku, wiele godzin, więc kontrola emocji to ważna cecha charakteru. Wero w szybkim tempie przemierza lawinisko, obwąchując metr za metrem. Poszukiwanie zaginionych jest dla niego świetną zabawą – tak został wyszkolony. Ale nauka nie przyniosłaby efektów, gdyby nie był ciekawy świata. To również bada się już w szczenięctwie. Wystarczy pokazać pieskowi kolorową i głośną zabawkę, a potem obserwować, czy do niej podejdzie, przezwyciężając strach przed nieznanym. 35. minuta. Przeżycie w lawinie dłużej bez poduszki powietrznej jest praktycznie niemożliwe – mówi doktor Moskal. Zmęczony i zmarznięty Wero idzie odpocząć. Wszystko zostało dla niego przygotowane, pod plandeką rozłożone są ciepłe maty. Opiekun pomaga psu rozgrzać się – to cementuje ich więź emocjonalną, nad którą pracuje się od chwili odebrania zwierzęcia z hodowli. Przez pierwsze trzy doby nowy opiekun śpi z maluchem na jego posłaniu. To pozwala wdrukować w psychikę psa rodzaj przywiązania podobny do relacji szczenię–matka i zapamiętać zapach nowego pana. Przywiązanie to nie jest jednostronne. Świadczy o tym choćby czas, jaki przewodnicy poświęcają swoim czworonogim przyjaciołom. Utrzymanie zwierzęcia w dobrej kondycji wymaga regularnych treningów w górach. Kiedy Robert Kidoń zachorował, z jego suką Giną na tatrzańskich szlakach ćwiczyli koledzy. – Dla nich praca z psami jest prawdziwą pasją – mówi Jan Krzysztof, naczelnik TOPR-u. – Godzinami mogą rozmawiać o treningach kondycyjnych, dietach i chorobach swoich pupilów – dodaje. – W podeszłym wieku psy lawinowe miewają problemy ze stawami i kończynami, które podczas akcji często narażone są na urazy i złamania – wyjaśnia Kidoń. Czasem przewodnicy żalą się na firmy ubezpieczeniowe, które niechętnie sprzedają polisy na ich podopiecznych. A wyszkolony pies może być wart nawet 100 tys. dolarów. Najcenniejsze są te dopuszczone do pracy w lawinisku. Poszukiwania trwają. Wera zastępuje Orkan, sznaucer. Inne psy przywiązane do kosodrzewiny poszczekują i wyrywają się do pracy – lawinisko może penetrować kilka zespołów jednocześnie. Yessi i Tussi, które od lat mieszkają z Piotrem Bednarzem, bawiąc się, zasypały śniegiem swoje legowiska. A opiekun przyniósł im je przecież po to, by było im ciepło i wygodnie. Gina obszczekuje obcego psa, który mieszka w schronisku w Murowańcu i zrobił sobie stamtąd wycieczkę. – Wszystkie czworonogi służące w TOPR-ze świetnie się znają, dlatego każdy nowy natychmiast wzbudza zainteresowanie pozostałych – tłumaczy Kidoń. 90. minuta. Po tak długim czasie pod śniegiem człowiek ma tylko kilka procent szans na przeżycie. – Nawet gdy utworzy się tam poduszka powietrzna, ofiara umiera między 90. a 130. minutą od zasypania. Dusi się wydychanym dwutlenkiem węgla – mówi doktor Moskal. – Niestety, często zasypanych odnajdujemy za późno. Ale szukamy do skutku – przyznaje Łukasz Kusion. – Wymaga tego nasz kodeks, nadzieja, jaką pokładają w nas ich bliscy. Zdarzają się tragiczne sytuacje jak w 2003 r., gdy ostatnią ofiarę odnaleziono po czterech miesiącach. Ale tym razem akcja się kończy. Na szczęście to było tylko szkolenie. Ratownicy wykopują ostatnich pozorantów ze wskazanych przez psy głębokich na ponad dwa metry dołów. Po takiej półtorarocznej nauce czworonogi przystępują do „psiej matury”. Bez niej nie zostałyby przyjęte w szeregi TOPR-u. Pies zdaje test razem z przewodnikiem, by w przyszłości wspólnie utworzyć zespół ratunkowy. Zaliczenie egzaminu na pierwszą klasę uprawnia do pracy przez rok, potem konieczny jest kolejny. Za pierwszym razem pies musi odnaleźć dwóch pozorantów, raz może się pomylić. Zachętą do dalszego szukania jest pozwolenie wykopania „ofiary”. Regulamin zdawania na wyższy stopień już na to nie zezwala. Podczas pierwszego egzaminu musi trwać nie dłużej niż 30 minut, a podczas drugiego – siedem. Psy zdobywają zawód na całe życie. Nawet w podeszłym wieku asystują przewodnikom podczas dyżurów. Wszyscy w doskonałych humorach wracają do schroniska. Przy góralskiej herbacie ratownicy wspominają Cygana, psa Józefa Uznańskiego, którego w latach 70. XX w. podczas akcji zabrała lawina w rejonie Cubryny. Tąpnęło i zwały śniegu zaczęły osuwać się po stoku, porywając przewodnika i jego psa. Dobrze wyszkolony owczarek potrzebował zaledwie kilku minut, by wydostać się na powierzchnię i zacząć szukać swego pana. Bezbłędnie wskazał miejsce, w którym leżał zasypany Uznański. Mokry śnieg utrudniał mu oddychanie i tylko dzięki inteligencji Cygana ratownik przeżył. Mało kto ma tyle szczęścia. W Tatrach TOPR prowadzi średnio sześć dużych zimowych akcji z udziałem psów. Zazwyczaj gdy z nich wracają do schroniska, wcale nie mają ochoty na żarty i zabawne opowieści. Paulina Szczucińska, 2009
Co łączy pomidor i dinozaura? Wspólna burzliwa historia. Z kartoflem w tle
Wiemy, jak to brzmi. Ale to naprawdę fascynujące!
Wyszła na jaw niedawno, gdy 300-osobowy międzynarodowy zespół naukowców z Tomato Genome Consortium ogłosił w Nature odczytanie całego pomidorowego DNA. Badacze zauważyli przy okazji, ze rozmiar pierwotnego genomu rośliny nagle potroił się 71 mln lat temu (wynik podany z dokładnością do 19,4 mln lat). Takie rozrośnięcie się kodu genetycznego oznacza, że roślina bliska ziemniakowi nagle (czyli w kilka milionów lat) stała się smacznym pomidorem. Takie wydarzenia nie dzieją się bez przyczyny. Naukowcy domyślają się, że wywołały je wyjątkowo trudne warunki. Jakie? W tym samym czasie, ok. 70 mln lat temu, w Ziemię uderzyła planetoida, powodując wielkie wymieranie gatunków, w tym olbrzymich gadów, które wówczas królowały na planecie. Czyli, w żartobliwym skrócie, świat stracił dinozaury, ale zyskał pomidory. W czasie katastrofy owoc pomidora nabrał znanego nam koloru, rozpoczęła się synteza likopenu oraz, co dla nas najważniejsze, znikły geny produkujące toksyny w owocach. U ziemniaka – bliskiego krewnego pomidora (maja 92 proc. wspólnych genów) – geny te przetrwały do dzisiaj, wiec jego małe owoce są trujące. Gdy warunki wróciły do normy, pomidor pozbył się znacznej ilości niepotrzebnych elementów genomu. Ale te istotne dla nas pozostały. Pomidor uniwersalny Wszystkie są śliczne-identyczne, ale bez smaku. Mowa o pomidorach z supermarketu. Dlaczego to co miłe dla oka, nie jest miłe dla języka? Przywieziony przez Hiszpanów do Europy w XVI w. aromatyczny peruwiański dziki pomidor Solanum pimpinellifolium różni się genomem od dzisiejszych uprawnych pomidorów o zaledwie 0,6 proc. Naukowcy sprawdzili skład chemiczny pomidorów supermarketowych i_152 starych odmian zaskakujących różnorodnością smaków, kształtów i kolorów. Smak tworzy kompozycja cukrów i kwasów organicznych, a decydujące znaczenie mają tzw. substancje lotne. Zidentyfikowano ich w pomidorze ponad 400. Teraz okazało się, że ta kluczowa dla pomidora jest... woń cytryny.
Kurkumą i pieprzem, czyli o tym jak leczyć przyprawami
Na kaszel, rozwolnienie, nadciśnienie, wrzody, odchudzanie – lista właściwości przypraw kuchennych jest długa i zaskakująca
Przyprawy kuchenne zawsze nęciły handlarzy i znachorów. W pierwszej kwestii od tysięcy lat nie zmieniło się prawie nic – za wyjątkiem wprowadzenia formalizmów technicznych. Teraz handlarze muszą uznawać np. normy ISO, które precyzyjnie opisują, jak ma wyglądać i pachnieć pieprz czy majeranek. Wielu partii już nie testuje się organoleptycznie, lecz za pomocą chromatografii mierzy się skład chemiczny substancji. Dużo więcej się dzieje w dziedzinie medyczno-znachorskiej. Niemal każdej przyprawie przypisuje się bowiem przeróżne działania lecznicze, często wykorzystywane od tysiącleci w medycynie tradycyjnej. Z taką mądrością ludową różnie bywa: naukowe uzasadnienie może się znaleźć albo i nie. Poszukiwanie go do łatwych zadań nie należy. Stopień skomplikowania jest tym większy, im przyprawa ma szersze spektrum działania, bo trudno ustalić, który czynnik odgrywa decydującą rolę. W biotechnologii łatwiej bada się związki stworzone sztucznie, mające pełnić jedną ściśle określoną funkcję. Nie bez znaczenia jest tu fakt, że nowe substancje można opatentować, zaś przyprawy nie da się zastrzec patentem, choć podejmowano takie próby. Przyjrzyjmy się tradycji Czy kiedyś przypraw używano wyłącznie dla poprawy smaku? Nie. Po przeanalizowaniu ponad 4 tys. starych przepisów na przyrządzanie mięs w 31 krajach na świecie naukowcy z Cornell University w 1997 r. uznali, że cebula, biały i czarny pieprz, czosnek, sok z cytryny, chilli i imbir pojawiają się w nich najczęściej. Przyprawy te dodają mięsu smaku i kruchości, ale w zasadzie nie wiadomo, czy to przyczyna, czy zaledwie efekt uboczny ich stosowania. Okazało się, że w odpowiednio dużych ilościach czosnek, cebula, korzennik lekarski i oregano zabijają znakomitą większość bakterii, łącznie z pałeczkami salmonelli i gronkowcami. Pieprz, choć nieco mniej skuteczny, też ma niszczącą moc: uśmierca 75 proc. bakterii. A tak na marginesie – inny zespół naukowców wykazał, że oregano, tymianek, rozmaryn i goździk są naturalnymi przeciwutleniaczami, które zapobiegają psuciu się jedzenia spowodowanego rozkładem tłuszczów. Rekordzistą w tej dyscyplinie jest goździk; ongiś wkładano go w dziury w zębach, by zwalczać stan zapalny. Najciekawszym ze stosowanych w przepisach specyfików jest czosnek, zabójca bakterii. To ulubione panaceum naszych babć. Tradycja jednak sięga dalej niż dwa pokolenia wstecz. W jego leczniczą siłę wierzyli już Egipcjanie. Wiele z czosnkowych zalet udało się potwierdzić naukowo. Warzywo to działa jak dwuskładnikowa broń chemiczna: aktywuje się po rozkrojeniu lub rozgnieceniu ząbka. Peptyd zwany alliiną kontaktuje się wówczas z aktywującym enzymem i powstaje allicyna. Ten związek siarkoorganiczny, który nadaje czosnkowi charakterystyczny smak i zapach, działa nie tylko na zmysły. On również chroni serce, wymiatając wolne rodniki, leczy stany zapalne, zwiększa stężenie dobrego cholesterolu w osoczu krwi i zapobiega arteriosklerozie, jednej z głównych przyczyn chorób układu sercowo-naczyniowego. Pomaga obniżać ciśnienie krwi. Związek działa też podobnie jak antybiotyk (pomocny w przeziębieniach), a bakterie nie nabierają na niego odporności. Ale to nadal nie wszystko. Allicyna w ciągu kilku minut potrafi zabić pasożyty pełzaka czerwonki, które wywołują amebozę. Nic dziwnego, że podróżnikom zaleca się zagryzanie potraw czosnkiem. Zrozumiały też staje się tradycyjny polski sposób na wyplenienie z ziaren pasożyta wołka zbożowego: czosnkiem ściany i szufle dobrze natrzeć, od tego wyginąć wołki zbożowe muszą. A wady? W dużych ilościach jest ciężkostrawny, może wpływać na działanie zażywanych leków. No i gwarantuje nieciekawą woń z ust. Choć wydaje się to niemożliwe, istnieje przyprawa o szerszym działaniu niż czosnek. To kurkuma – pomarańczowy proszek z korzenia ostryżu długiego. Od kilku lat jest królową publikacji naukowych w tej kuchenno-medycznej dyscyplinie. W Indiach matki podają kurkumę dzieciom przy infekcji gardła, stosuje się ją do opatrywania ran, jako środek przeciwzapalny i na porost włosów. Hindusi stosują ją już 2,5 tys. lat, kierując się wskazówkami ajurwedy. Naukowcy zaś nie ustają w wyjaśnianiu przyczyn jej działania. Niedawno zauważyli, że pomaga leczyć pewną odmianę gorączki krwotocznej. Zaś w maju 2012 Journal of Nutritional Biochemistry doniósł, że kurkuma jest drugą obok witaminy D substancją, która podnosi poziom peptydu zwanego katelicydyną, specjalisty od zabijania bakterii i wirusów w organizmie człowieka. Kurkuma regularnie dodawana do diety może więc zapobiegać infekcjom przewodu pokarmowego. Neurolodzy sprawdzają, czy kurkuma pozwala leczyć Alzheimera i parkinsona. Efekty prac są obiecujące, ale na razie jej przydatność jest ograniczona, bo substancja nie przenika do mózgu. Co znaczące, trwają też badania na ludziach, czy kurkuma pomaga leczyć raka. AndroScience Corp. w tym roku złożyła wniosek patentowy na potencjalne zastosowanie kurkumopodobnej substancji w walce z rakiem prostaty, pęcherza moczowego i wątroby. Wiele innych przypraw również ma potencjalnie działanie przeciwnowotorowe, ale na owym potencjale się kończy. Dotyczy to np. kaspaicyny, substancji obecnej w czerwonych papryczkach chilli z rodzaju Capsicum, jednej z najpopularniejszych przypraw na świecie. Naukowcy przypuszczają, że hamuje ona wzrost komórek rakowych. Jednak nie da się tego stwierdzić z całą pewnością, ponieważ odpowiednie mechanizmy biochemiczne nie zostały jeszcze poznane. Na razie wiadomo, że kaspaicyna uśmierza bóle neuropatyczne. Stwierdzono też, że jedzenie potraw mocno przyprawianych chilli (nawet pół łyżeczki proszku) działa odchudzająco. Po pierwsze podnosi temperaturę ciała, przez co wzrasta wydatek energetyczny. Po drugie ogranicza apetyt na jedzenie tłuste, słone i słodkie. Niestety działa to tylko u osób nieprzyzwyczajonych do ostrego smaku.
Stewia, ziele słodyczy. Czy zdetronizuje cukier?
Pochodzące z Ameryki Południowej zioło robi furorę wśród fanatyków zdrowego odżywiania i... łasuchów.
Przyjmijcie, proszę, załączonych kilka liści rośliny niedawno odkrytej w Paragwaju przez dra Bertoniego, włoskiego biologa – pisał o stewii w 1901 r. w Bulletin of Miscellaneous Information Cecil Gosling, konsul w Asuncion w Paragwaju. Roślina ta, prawdopodobnie znana Indianom od stu lub więcej lat, a której sekretu swoim zwyczajem wiernie strzegli, rośnie na wyżynach Amambai i niedaleko źródeł rzeki Monday; mówi się, że dalej na południe się jej nie spotka. (...) Indianie nazywają ją Caaí-ehe, czyli słodkie ziele – kilka liści wystarczy, by osłodzić filiżankę mocnej herbaty lub kawy – oraz na przyjemny aromat. Jej odkrywca jednak sądzi, że Caaí-ehe nie ma związku z właściwościami sacharyny i cukru – czytamy dalej. To jedna z pierwszych wzmianek o stewii. Niedługo potem na jej punkcie oszalała światowa prasa, przemysł cukrowniczy pokładał w niej wielkie nadzieje. Szybko jednak okazało się, że roślina – choć wygląda jak chwast – jest wymagająca i nie przyjmuje się byle gdzie. Po stu latach badań wiadomo, że stewia ma jedne z lepszych właściwości smakowych jako słodzik, a uzyskane z niej białe kryształki (stewiozydy) są 100–300 razy słodsze niż cukier. Naukowcy sądzą, że ma ona ogromny potencjał na rynku żywności ekologicznej. Co więcej – niedawno okazało się, że obniża poziom glukozy we krwi u chorych na cukrzycę typu 2. Stewii używa się od wielu lat w Japonii, w USA od roku 2007, a w Europie – od końca grudnia 2011 r. Czy spełnią się marzenia wizjonerów sprzed 100 lat i stewia przyjmie się powszechnie? Zobaczymy. Paulina Szczucińska
Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny
Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand Ossendowski wyrywał się z tego piekła przez 1,5 roku. Uciekając przed bolszewikami, pokonał tysiące kilometrów. Był świadkiem niebywałych okrucieństw. Wielokrotnie cudem ratował skórę. Swą odyseje opisał w książce Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, która w latach 30. była bestsellerem.
Imię i nazwisko: Ferdynand A. Ossendowski Urodzony/zmarł: 27.05.1876 r./03.01.1945 r. Tajga, 1920 r. Wielka podróż Ossendowskiego zaczęła się zimą w Krasnojarsku nad Jenisejem, skąd ruszył pieszo w zimową tajgę, by w jej przepastnej głuszy ukryć się przed bolszewikami. Zabrał ze sobą jedynie karabin, 300 naboi, siekierę, nóż, kożuch, herbatę, suchary, sól i kociołek. Od onego dnia stałem się pierwotnym człowiekiem, lecz nie przypuszczałem wtedy, że to może potrwać tak długo. Był naukowcem, chemikiem z wykształcenia, i dużo jeździł po Azji i Europie. Z podróży pisał wspomnienia i reportaże do gazet. Przez kilka miesięcy był jednym z doradców admirała Kołczaka, którego armia na krótki czas wyparła czerwonych z dużej części Rosji. To za tę działalność na Ossendowskiego wydano wyrok śmierci. 44-letni wówczas Ossendowski planował uciekać przez Mongolię i Chiny, a potem przez Pacyfik dopłynąć do Europy. Wiele wskazuje na to, że miał też do wykonania misję szpiegowską, prawdopodobnie dla wywiadu japońskiego. Dwa miesiące syberyjskiej zimy i wiosenne roztopy spędził w norze wygrzebanej w ziemi i śniegu pod korzeniami przewróconej limby. Od chłodu chroniła go „najda” – piecyk z dwóch sosnowych kloców, między które wkładał rozżarzone węgle. Wygrzebywał ze śniegu drewno na opał, polował – głównie na cietrzewie, czasem trafi ła mu się grubsza sztuka. Strzelał celnie i oszczędnie, świadom niebezpieczeństwa, jakie mu grozi, gdy zabraknie naboi. Raz w okolicy pojawił się niedźwiedź, powalił go trzema kulami. Nagrodę za to starcie dostał podwójną: darowane życie i obfity zapas mięsa, który pozwolił mu przetrwać do wiosny. Odrodził się w nim pierwotny człowiek – myśliwy i wojownik, jednak źle znosił samotność: Przeżyłem straszliwe dni walki z chłodem i głodem, lecz stokrotnie straszniejsza była walka z zabijającemi moją wolę myślami! Wspomnienia o tych dniach wstrząsają mem sercem i mózgiem. Tajga, wiosna i lato 1920 r. Gdy roztopy minęły i ziemia wyschła, ruszył dalej wzdłuż Jeniseju. Z przerażeniem obserwował płynące rzeką zwłoki Kozaków pokonanego admirała Kołczaka, z odrąbanemi głowami i rękami, oszpeconemi twarzami i ciałami, napół spalone, z wyciętemi na piersiach i nogach kawałami skóry, z wykłutemi oczami i zdruzgotanemi głowami. Dokoła unosił się słodkawy odór gnijącego mięsa. Masakra była dziełem Czeka w opanowanym przez komunistów Minusińsku. W drodze przez tajgę Ossendowski spotkał Polaka, Jana, który w powieści występującego jako „agronom”. Dalej razem konno wędrowali wiele dni wzdłuż lewego brzegu Jeniseju i Drogi Aczyńskiej. Zaszczuci, kryli się przed bolszewikami w lasach. Pewnego dnia natrafi li na niewielką polanę. Na otaczających ją drzewach wisiało 28 oficerów z wyciętymi gwiazdami na piersiach. Wiedzieliśmy dobrze, że taki sam los spotkałby i nas, gdybyśmy wpadli w ręce tej „najbardziej postępowej” demokracji na świecie. Minusinski step, jesień 1920 r. Zmierzając do północnej prowincji Mongolii, Urianchaju, która jawiła im się jako ziemia spokojna i wolna od bolszewickiej zawieruchy, zapuścili się w minusińskie stepy. Szli wzdłuż rzeki Tuby, pod prąd, w stronę gór Sajańskich. Przeprawa ta była bardzo niebezpieczna – sąsiedztwo komunistycznego Minusińska zdeprawowało ludność miejscową i ta tłumnie zasilała oddziały bandytów. Aż roiło się od szpiegów Czeki. Chcieli jak najszybciej opuścić ten teren. Przemierzali go ze świadomością, że każdy napotkany człowiek mógł być ich zabójcą. Na szczęście Tatarzy przyjmowali nas uprzejmie, karmili i dawali nam przewodników pomagali, żebyśmy nie trafili na czerwony patrol – wspomina pisarz. Ofiary bestialstwa bolszewików spotykali niemal na każdym kroku. Gdy w drodze z Wierchniego Kozubara dojechali do młyna na małym dopływie Amyłu, znaleźli zamordowaną rodzinę. Było to tuż przed mongolską granicą. Kolejną przeszkodą stała się pogoda – chociaż był dopiero sierpień, w nocy spadł mokry śnieg. W tym roku zima nadeszła wcześnie. Urianchaj-Tybet, zima 1920 r. Przed nami zupełna tajemnica, czy spotkamy w tej tajdze wrogów, czy pomoże nam los i nabyta już przez tę zimę i lato wprost zwierzęca czujność i chytrość: jak ominąć lub oszukać wrogów? – zastanawiał się Ossendowski. Nie musiał długo czekać na rozwój wypadków. Po czterech dniach spędzonych w granicach Urianchaju drużyna pisarza została zaatakowana przez oddział bolszewickich kawalerzystów. Wachmistrz mierzył do Ossendowskiego, na szczęście zaciął mu się zamek w karabinie. Ale broń pisarza zadziałała bez zarzutu: dwa razy strzeliłem do niego i zwaliłem z siodła. Z opresji pomogli im wyjść zamieszkujący te ziemie Sojoci i Tatarzy abadańscy. Planowali rano przepłynąć czółnami na drugi brzeg Jeniseju, lecz wieczorem doniesiono na nich czerwonym. Gdy zjawił się wrogi oddział, wędrowcy błyskawicznie podjęli bardzo ryzykowną decyzję o przeprawie wpław. Nie mieli wyboru, kule czerwonych śmigały im nad głowami. Mój koń długo nie chciał skoczyć do wody ze stromego i wysokiego brzegu i, tuląc uszy, chrapał głośno i opierał się. Chlasnąłem go z całej siły nahajem przez szyję, i koń z jakimś jękiem od razu runął do rzeki – opisuje Ossendowski. Znosił ich lodowaty nurt rzeki, uderzały kry, koń prawie zatonął, ale cudem udało im się przedrzeć na drugi brzeg. Przemoczone ubrania i bielizna od razu zamarzły i stały się twarde i sztywne jak blacha. Jechali w nich cały dzień, bez postojów, w 15-stopniowym mrozie. Na odpoczynek zdecydowali się nocą, gdy dotarli do lasu. O dziwo, ta ucieczka nawet przysłużyła się jego zdrowiu! W prywatnych notatkach zapisał: Przed wyprawą dolegał mi reumatyzm, a po kąpieli żadnego bólu. Nocujemy przy wielkim ognisku w lesie cedrowym, który prawie spaliliśmy. Ale tam już czekało ich kolejne bolesne rozczarowanie. Dowiedzieli się, że z powodu wojny mongolsko-chińskiej i najazdu bolszewickiego droga na wschód do Mongolii została zamknięta. W związku z tym postanowili pójść przez kontynent na południe, do Kalkuty. Przecięli chanat Jassaktu, Małą Gobi, Mongolię Wewnętrzną, chińską prowincję Kari-su i weszli do prowincji Kuku-nor. Uciekali dużą grupą – byli w niej Polacy, Tatarzy i Rosjanie. Na przedpolu Tybetu zostali zaatakowani przez tybetańskich bandytów, z którymi byli zmuszeni się rozprawić, nie przebierając w środkach. Była połowa października 1920 r. Pokonanie 1 800 km z Urianchaju do Kuku-nor zajęło Ossendowskiemu półtora miesiąca. Mongolia zach., zima 1920-21 r. Postanowili razem wracać do Mongolii. Ossendowski nie chciał opuścić swoich towarzyszy i samotnie udać się do Chin. Choć jako Polak spodziewał się dobrego przyjęcia przez urzędników chińskich, obawiał się o życie oficerów rosyjskich. Nie uważałem zaś za możliwe pozostawienie ich własnemu losowi, wobec tego postanowiłem szukać innych dróg wyjścia z ciężkiego położenia. Tak wielka dbałość o losy drużyny może wydawać się podejrzana. Do tej pory bez sentymentów rozstawał się z towarzyszami podróży. Być może zatem teza o jego szpiegowskiej misji w Mongolii jest prawdziwa. W Uliasutaju, stolicy administracyjnej Mongolii Zachodniej, Ossendowski spędził dwa miesiące na politykowaniu. Pertraktował, dyskutował, był w swoim żywiole. Kolejny cztery miesiące spędził, robiąc wypady zwiadowcze w głąb stepu. Spotykał lamów, interesował się uprawianą przez nich magią. Być może na badaniu tych zjawisk miała polegać jego misja szpiegowska. W 20-leciu międzywojennym zachodnie mocarstwa wykazywały duże zainteresowanie tajemną „N-energią”, za pomocą której szamani krain Dalekiego Wschodu potrafi li ponoć siać panikę i manipulować ludźmi. Podejrzewano nawet, że techniki te stosował Czyngis-chan. Sytuacja w Mongolii Zachodniej stawała się coraz trudniejsza. Chińczycy posyłali w głąb kraju oddziały karne, żołnierze chińscy wpadali do domów, rabowali i gwałcili. – Proszę pana – mówił nieraz mój towarzysz – ja już wolę dusić partyzantów, potykać się z chunchuzami i jeść mięso zdechłych od dżumy byków, niż słuchać coraz to nowych i coraz bardziej trwożnych wieści! Niestety, nie mieli się dokąd udać. Dokoła wrzała wojna. Wreszcie postanowili opuścić ten teren pojechać wprost do paszczy lwa, do Urgi (dzisiejszego Ułan Bator), miasta, którym zarządzał krwawy baron Ungern-Sternberg. Ułan Bator, jesień 1921 r. W jurcie po drodze do Urgi Ossendowski był świadkiem narodzin dziecka. Natychmiast po urodzeniu wymyto je po raz pierwszy i… ostatni w życiu kwaśnem mlekiem jaka, poczem oddano matce, która trzymając dziecko przy piersi, wyniosła je z namiotu w step zupełnie nagie, pomimo dość silnego i mroźnego wiatru. Powróciła z nim po godzinie. Włożyła dziecko do drewnianej kołyski. Była ona do połowy napełniona suchym nawozem owczym, który miał służyć jako środek dezynfekcyjny; wymieniano go co dwa tygodnie. W podróży przez step Ossendowski zaczął nagle niedomagać. Bolały go wszystkie kości. Gdy zjadł cały zapas leków ze swojej apteczki i nadal był bezradny, z pomocą przyszedł mu mongolski lekarz-lama. Zbadał pisarza i stwierdził, że jest on zdrowy jak ten dziki jak, lecz zmęczony drogą. Dam ci dwa proszki. Przez noc będziesz cierpiał, rano wsiądziesz na koń. Wszystko minie… Om! Om! – powiedział. Proszki były obrzydliwie gorzkie i jak gdyby przetłuszczone. Po chwili poczułem gwałtowne bicie serca, potem przypływ krwi do głowy i straszny wzmagający się ból w nodze i grzbiecie, co zmusiło mię do wstania i wyjścia z jurty; zacząłem biegać, żeby choć trochę zapomnieć o bólu. – To dobrze! Cieszył się mój lekarz-lama. – Leki działają! Pisarz biegał wokół jurty całą noc. W duchu życzyłem mu wszelkich klęsk europejskich i mongolskich. Rano był zdrowy i gotowy do dalszej drogi. Ludzie barona Ungerna, który miał na sumieniu tysiące istnień, szybko znaleźli Ossendowskiego. Jadąc na spotkanie z szalonym Ungernem, żegnał się z życiem. Jednak baron, który zasłynął jako krwawy wizjoner-wyzwoliciel Mongolii, twórca sloganu „Azja dla Azjatów“ okazał się przychylny Polakowi. Nawet zaprosił go do siebie na 9 dni do Urgi i raczył mrożącymi krew w żyłach opowieściami o swoich dokonaniach. Podróżnik przyglądał się, jak szamani wróżą na życzenie przerażonego barona, za każdym razem przepowiadając mu rychłą śmierć. – Umrę... wszystko jedno! Plemiona Czyngis-chana obudzone. Nikt już nie potrafi zgasić ognia roznieconego w piersi Mongołów! – mówił Ungern. Rzeczywiście, niedługo po rozstaniu się z Ossendowskim został rozstrzelany. Pisarz pożyczonym od barona samochodem przez pustynię Gobi bezpiecznie przedostał się do Pekinu. Dalej ruszył Koleją Wschodniochińską. Później Ossendowski zwiedził m.in. Japonię i szczęśliwie dotarł do USA. Historia ta ma też drugie zakończenie. Pod koniec II wojny światowej warszawskie mieszkanie pisarza-podróżnika odwiedził oficer Wehrmachtu podający się za krewnego barona Ungerna. Podobno pisarz był jednym z niewielu, którzy wiedzieli, gdzie w Mongolii szalony baron ukrył kilkadziesiąt wozów pełnych złota Wkrótce po tej wizycie Ossendowski zmarł. Wypełniła się wróżba, że umrze, gdy ponownie spotka Ungerna.
Włoski region Emilia-Romania. Zabytków jest w nim tak dużo, że te sprzed zaledwie 300 lat przestają na kimkolwiek robić wrażenie. Nie wytrzymują konkurencji z imponującymi dziełami mającymi lat tysiąc albo nawet dwa
Znak rozpoznawczy Wystarczy krótki spacer, by odczuć niepowtarzalną atmosferę Bolonii, stolicy regionu Emilia-Romania. To dzięki przestronnym arkadom, które osłaniają kryte mozaiką chodniki w niemal całej zabytkowej części miasta. 37 km arkad latem chroni przechodniów przed palącym słońcem, a zimą przed deszczem i śniegiem. Nienachalnie przypominają też o tradycji. Powstały w XI–XVI w. nie tylko jako schronienie dla handlarzy, którzy tłumnie ściągali do świetnie prosperującego miasta, ale i dla rzesz żaków. To w Bolonii bowiem założono w 1088 r. pierwszy w zachodnim świecie uniwersytet, Alma Mater Studiorum. Studenci organizowali w nim zajęcia, opłacali profesorów i dbali o wysoki poziom nauczania, z którego uczelnia słynęła; studiował tu m.in. Mikołaj Kopernik. W bolońskich piwnicach do dziś zalegają XV-wieczne księgi. Jeszcze niedawno bardziej zniszczone inkunabuły ich właściciele potrafili wyrzucić na śmietnik. – Na szczęście teraz świadomość, ile mogą być warte, rośnie – mówi antykwariusz Giuseppe Solmi. Wracają czasy, gdy książka świadczyła o statusie materialnym posiadacza. 600 lat temu pięknie dekorowana księga mogła kosztować tyle co dom, dzisiaj płaci się za nią tyle co za ferrari. A jeśli już o pieniądzach mowa – nie ulega wątpliwości, że w Bolonii teren jest cenniejszy niż powietrze. W założonej przez przybyłych z Azji Mniejszej Etrusków 2,5 tys. lat temu osadzie budynki, domki i budki ciasno wypełniają każdą wolną przestrzeń. Stawiano je nawet w podwórzach studniach, na ruinach poprzednich domów. Nie ma miejsca ani dla zieleni, ani nawet dla rzeki. Kanały, które przecinały miasto, zostały zakryte w latach 50. XX w. Postawiono na nich m.in. parkingi. – Chociaż tego nie widać, w mieście jest naprawdę dużo wody płynącej kanałami i strumieniami – wyjaśnia Barbara Stołecka, przewodnik po regionie Emilia Romania. Niespodzianki kurortu Nawet w słynącym z pięknych adriatyckich plaż Rimini domy od zawsze stawiało się na zburzonych fundamentach. Niedawno przypadkiem odkryto tu wspaniale zachowane pozostałości domu, który 1,8 tys. lat temu należał do zamożnego chirurga. Ozdobne mozaiki niczym dywany, prawdziwy system ogrzewania podłogowego, wygodna łazienka, kuchnia, obszerny metraż... Nic tylko przenosić się w czasie, by tam zamieszkać. Zapał ten studzi jeden rzut oka na znalezione w domu ówczesne narzędzia chirurgiczne: igły grubości wykałaczki, solidnetajemnice na wzgórzach W okolicach Rimini rozciągają się wzgórza pokryte uprawami zbóż, oliwek i winorośli. Z położonego na najwyższym z nich zamku Verucchio rozciąga się widok i na wybrzeże Adriatyku, i na Apeniny. Potomkowie Etrusków pozostawili tutaj mającą nawet 2,9 tys. lat ceramikę, złotą biżuterię i broń będące prawdziwymi dziełami sztuki. Niezwykłe wrażenie robi też unikatowy tron bogato zdobiony inkrustacjami z drewna. Emilia-Romania potrafi też zaskakiwać. Dla niezorientowanych leżące w prowincji Rimini Santarcangelo di Romania będzie tylko kolejnym malowniczym miasteczkiem. Tymczasem pod jego powierzchnią kryją się labirynty korytarzy ciągnące się na aż 8 km. Główna podziemna sala znajduje się 42 m pod wierzchołkiem wzgórza, na zboczach którego leży miasteczko. Jaką kryją tajemnicę? Naukowcy snują domysły. Być może ponad 2 tys. lat były miejscem kultu boga Mitry. Inni przypuszczają, że w grocie czczono św. Michała Archanioła, patrona miasta. Na pewno wiadomo, że grotom zagraża woda wypłukująca skałę. Kolejna niespodzianka czeka w niewielkim pawilonie w jednej z wąskich uliczek na wzgórzu. Gorgio Gallavoti, starszy pan, pasjonat, prowadzi w nim muzeum guzików. Zgromadził już 1,3 tys. pogrupowanych tematycznie okazów: guziki ze znanymi postaciami, pamiątkowe, z wizerunkiem znanych miast itp. Korzyści z zapomnienia Mające ponad 1,5 tys. lat mozaiki Rawenny możemy oglądać prawdopodobnie tylko dlatego, że uchroniły je polityka i przyroda. Miasto portowe nagle stało się prowincjonalne, gdy Adriatyk cofnął się kilka kilometrów, pozostawiając bez dostępu do towarów transportowanych statkami. W efekcie żadna władza nie pragnęła się tu osiedlać i nie czuła potrzeby przerabiania istniejących zabytków na własną modłę, jak to było powszechnie w zwyczaju. Dzięki temu teraz możemy oglądać wspaniałe kamyczkowe obrazy. Na listę UNESCO wpisano aż osiem budynków sakralnych zdobionych drobnymi kamyczkami, m.in. mauzoleum Galii Placydii, bazylikę Sant'Apollinare Nuovo i bazylikę św. Witalisa. Były to czasy schyłku antycznej rzymskiej cywilizacji, nadzorujący pracę znawcy Pisma Świętego wprowadzali nowe formy przedstawień, symboliki kultu chrześcijańskiego. Zbiór raweńskich mozaik jest pierwszą spójną ikonografią chrześcijaństwa. Zanim podupadła, Rawenna była od 402 r. stolicą Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego oraz najważniejszym miastem królestwa Teodoryka Wielkiego – Ostrogoty, który zdobył ją w 493 r. i zapewnił szybki rozwój. Potem stała się miastem porozumienia między Wschodem i Zachodem, siedzibą egzarchatu czasów Justyniana I Wielkiego. Z tradycji tych mieszkańcy Rawenny czerpią do dziś. Kursy mozaikarstwa biją rekordy popularności wśród turystów (w wersji dwutygodniowej) i miejscowych. W pracowni Luca Barbeniego dziewięć osób ślęczy nad kolorowymi tesserami, kreując abstrakcyjne obrazy i odtwarzając wizerunki Matki Boskiej na zamówienie niewielkiego kościoła pod Rawenną. Jak twierdzi artysta Barbeni, zleceń mają w bród. Nowoczesna mozaika 20 x 20 cm przedstawiająca kolorowy tłum kosztuje nawet 400 euro.
Niegdyś warzywa poza sezonem były dobrem rzadkim. I chociaż nikt wtedy w Polsce nie słyszał o mikro- i makroelementach, wiara w uzdrawiającą moc warzyw była powszechna.
Leków wszak nie znano, a problemy zdrowotne nasi dziadowie mieli podobne jak my dziś. Warzywa w postaci suszonek i kiszonek pomagały im przetrwać zimę. Dowodem na to niech będą wyimki z poradnika z 1769 r. przedstawiające warzyw mocy skutki (pisownia oryginalna). CZOSNEK: Wiatry w ciele rozpędza, y niedopuszcza się im mnożyć. Bolenie Zębow uśmierza, Parchy y wrzody, ciekące goi z Głowy. Głos krzykliwy y gładki czyni. W kaszlu bywa lekarstwem. Czosnek żeby z gębynie cuchnął, Bob po niem ieść świeży, albo Cwikłę w popiele pieczoną. JĘCZMIEŃ: Paznokcie parszywe spędza, y chędogie czyni narosłę; mąka Jęczmienna w smole warzona, y przykładana. Kości z ciała opadłe okrywa, y ciałem porosłe czyni, popiołem ie z Jęczmienia upalonego zasypując. Limonie, Cytryny, Pomarańcze w całey świeżości zachowa, kto ie w Jęczmień iedna od drugiey osobno zachowa. MARCHEW: Mocz pędzi, żywot odmiękcza, y odwilża. Wrzody zaplugawione, nać iey utarta goi, y wychędaża przykładaiąc, zaziębłe członki taż nać warzona, iak nayciepley ie w niey kąpiąc grzeie. RZODKIEW: Nieczystości z żołądka na doł pędzi, zmysły ostrzy. Puchlinę z ciała wywodzi utłukszy ią, na żywot plastrowac. Pięgi z twarzy spędza z mąką Kąkolową zmieszana. Czyszczenie Paniom zbudza, z miodem używana. Stare kaszle leczy, także y naśienie iey przyprażone z miodem, y lizance. PIETRUSZKA: Paniom niepłodnym służy. Opuchłym chleb z Pietruszczanym nasieniem piec, y używać go. Zimnicę codzienną odpędza sok świeżey Pietruszki, daiąc go 6. łyżek pić, przed przyiściem zimnice, razy trzy lub więcey to powtarzając. POR: We dwoch albo trzech wodach warzony, pozbywa swey iadowitości, a takiey skrytey mocy nabywa, iż ciału żywność y pokarm niemal tak wielki daie, iako ktorey przed warzeniem nie miał. Suchotnym, ktorzy ropą pluią, sok ten z rzadkiemi krupami Jęczmiennemi używany, bywa wielkim ratunkiem. Więcej o zdrowym odżywianiu w wydaniu specjalnym "National Geographic: Jedz z głową".
925 mln ludzi na świecie głoduje, a jednocześnie do śmietnika trafia 1,3 mld ton jedzenia rocznie (to waga ok. połowy światowych rocznych zbiorów zbóż).
Tak wynika z badań Szwedzkiego Instytutu Żywienia i Biotechnologii przeprowadzonych dla Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). W krajach bogatych na osobę przypada około 900 kg pożywienia rocznie, z czego marnuje się 280–300 kg. Do tego bilansu wlicza się m.in. jedzenie wyrzucane z hotelowych bufetów i przeterminowaną żywność ze sklepów. Wiele marnujemy też sami, gdy ulegając marketingowym zabiegom, kupujemy więcej, niż potrzeba. Natomiast w subsaharyjskiej Afryce i Azji Południowej w ciągu roku produkuje się 460 kg pożywienia na osobę (połowę mniej niż w krajach bogatych). Straty też są tam o 50 proc. mniejsze (120–170 kg), a wynikają przede wszystkim z ograniczeń technicznych w rolnictwie oraz przechowywaniu żywności (brak chłodziarek i złe opakowania produktów). Tymczasem zapotrzebowanie na żywność rośnie. Za 40 lat będzie nawet o 70 proc. wyższe. Rozrzutność Europejczycy tracą 47 proc. plonów warzyw i owoców, najwięcej (20 proc.) na etapie zbioru. Konsumenci wyrzucają ok. 10 proc. zakupionych produktów. Kiepska technologia W subsaharyjskiej Afryce marnuje się 51 proc. zbiorów warzyw i owoców, najwięcej w procesie produkcji. U konsumenta straty są już znikome, wynoszą zaledwie 2–3 proc. Więcej w wydaniu specjalnym "National Geographic Polska – Jedz z głową" – już w kioskach!
– Wychodzę w teren, gdy zaczyna się robić ciemno, czyli około 18–19, do domu wracam nad ranem – mówi dr Piotr Naskręcki, entomolog
Niezależnie od tego, czy badania prowadzi w Afryce, czy Ameryce Południowej, noce spędza w lesie tropikalnym, wędrując wzdłuż wytyczonych przez siebie szlaków, i wykrywaczem ultradźwięków skanuje teren. Szuka częstotliwości od słyszalnych do 120 kHz, których nie wychwyci nawet ucho nietoperza. To właśnie zakres dźwięków wydawanych przez pasikoniki, jego cel badawczy. Gdy zarejestruje jakiś ciekawy dźwięk, włącza mikrofon kierunkowy i stara się zlokalizować jego źródło; owad zwykle siedzi na drzewie. – Muszę się na nie wspiąć, odnaleźć pasikonika, nagrać, a potem go złapać – mówi. Wszystko to robi po ciemku, przy latarce. Jednak biała lampa płoszy pasikoniki, więc zakłada na latarkę czerwony filtr; owady nie widzą czerwonego światła. Jak wygląda łapanie pasikonika? – No cóż, wymaga treningu i doświadczenia: one potrafią bardzo wysoko skakać i latają – dodaje naukowiec. – Używam chwytaka na wysięgniku i działam ostrożnie. Jeśli spędziłem pół godziny na tym, by owada namierzyć na drzewie, proszę mi wierzyć, że staram się go nie spłoszyć. Czy buszując nocą po tropikalnym lesie, badacz nie narażasię na niebezpieczeństwo? – Wiele osób o to pyta – mówi entomolog – a ja niezmiennie odpowiadam: oczywiście że nie. W ciągu kilkunastu lat pracy ani razu nic złego mi się nie stało. Nocą w tropikach jest bezpiecznie. W dzień głównym zagrożeniem są węże, te nocne zwierzęta wówczas śpią i bardzo łatwo je zaskoczyć, wystraszyć, mogą ukąsić, czego sam raz doświadczyłem. W nocy zaś nigdy. Są aktywne, widzą mnie i słyszą z daleka, więc po prostu schodzą mi z drogi. Piotr Naskręcki podczas nocnych wypraw poszukuje odpowiedzi na pytanie, dlaczego pasikoniki „śpiewają” w tak wysokich częstotliwościach (ponad dwa razy wyższych niż emitują nietoperze). Bada filogenezę tych owadów, stara się zrekonstruować główne wydarzenia w ewolucji narządów służących do wydawania dźwięków. Wszystkie szczegółowe informacje, łącznie z cechami morfologicznymi i opisem DNA, zamieszcza w bazie orthoptera.speciesfile.org. W 1997 r. założył ją wraz z kolegami ze Stanów Zjednoczonych. Po latach stała się jedną z największych baz biologicznych na świecie. Wysiłek włożony w tworzenie bazy i badania opłacił się. Naskręcki odkrył już ponad 200 gatunków pasikoników. Udało się mu też m.in. obalić mit, jakoby wyłącznie samce śpiewały pieśni godowe. Rzeczywiście dzieje się tak w znakomitej większości przypadków. Samce muszą konkurować o względy, bo zwykle wkład w uzyskanie potomstwajest dla nich mniej kosztowny niż dla samic. Naskręcki zaobserwował jednak, że u pewnych grup tych owadów role się odwracają i to samica zabiega o uwagę samca. Jest to sytuacja wyjątkowa w świecie zwierząt. Dzieje się tak, gdy to on inwestuje w potomstwo znacznie więcej niż ona – podczas kopulacji przekazuje samicy wyprodukowany wcześniej pakiet odżywczy. Ona zużywa go do produkcji jaj. W trakcie zbliżenia „dawca” traci nawet 40 proc. swojej wagi. Co niezwykłe, naukowiec zaobserwował, że takie zachowanie było u pasikoników nieuniknione. Wyewoluowało przynajmniej u siedmiu grup, w każdej niezależnie. Na pasikonikach przygoda się nie kończy Naukowiec bada też m.in. roztocza, które... podróżują w nosach kolibrów. – Roztocza te potrafią bardzo szybko biegać. Gdy orientują się, że kwiat, w którym żyją, zaraz zwiędnie, wyczekują kolibra, który żywi się jego pyłkiem. Wskakują mu na dziób i pędzą do nosa znajdującego się u nasady dzioba. Tam spokojnie czekają, aż koliber zbliży się do kolejnego kwiatu i szybko suną wprost do kielicha. – Odkryłem, że w nosie kolibra może spotkać się kilka gatunków roztoczy – mówi. Aby sprawdzić, jak różne gatunki na siebie reagują, badacze włożyli je do jednego kwiatu. Rozegrała się straszna bitwa, wytłukły się prawie co do jednego. W nosie kolibra jednak ta agresja nagle znika. Roztocza nie mogą sobie na nią pozwolić. Gdyby ptak poczuł swędzenie, zwyczajnie by je wydmuchnął. Roztocza w nosie mają zatem rozejm. Grant NG Piotr Naskręcki część badań pasikoników prowadził z grantu National Geographic. Naukowiec pracuje w Muzeum Zoologii Porównawczej na Uniwersytecie Harvarda. Odkrył ponad 200 gatunków pasikoników z ok. 8 tys. dotychczas opisanych. Pracy z pewnością mu nie zabraknie – szacuje się, że nauka nie opisała jeszcze ok. 3 tys. gatunków tych owadów. Zachęcamy do ubiegania się o dwa rodzaje grantów przyznawanych na rok przez: Towarzystwo National Geographic (NGS) oraz Global Exploration Fund-Northern Europe (GEF-NE) Średnia wysokość finansowania: 15–20 tys. dol. (granty NGS) oraz 20 tys. euro (granty GEF-NE). Zdarzają się też kwoty dużo wyższe! Największe szanse mają naukowcy ze stopniem co najmniej doktora, zajmujący się badaniami ekosystemów, utraty habitatów czy presji człowieka na środowisko. Jak aplikować? 1. Szef projektu wypełnia wstępny formularz online, załącza swoje CV. 2. Jeśli komisja wstępnie zaakceptuje projekt, szef projektu dostaje mailem link do wypełnienia pełnego formularza zgłoszeniowego. Pełna informacja dostępna w internecie w języku angielskim: NGS: www.nationalgeographic.com/explorers/grants-programs/cre GEF-NE: www.nationalgeographic.com/explorers/grants-programs/gef/northen-europe-research Polacy na razie zdobyli 16 grantów, ale teraz, po uruchomieniu programu GEF dla Europy Północnej, szanse naszych naukowców rosną. Zapraszamy!
Prof. Anna Grabowska kieruje Pracownią Psychofizjologii w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN oraz Interdyscyplinarnymi Studiami Doktoranckimi w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej. Bada, jak mozg kieruje zachowaniem człowieka Jako neurobiolog i psycholog poszukuje m.in. odniesień do praktyki psychologicznej, np. coraz lepszego diagnozowania problemów u pacjentów.
Jak głęboko neurobiolog potrafi zajrzeć komuś w myśli? Coraz głębiej. Za pomocą neuroobrazowania zaczynamy poznawać niezwykle złożone procesy, np. dylematy moralne. Naukowcy robili nawet badania miłości romantycznej u osób porzuconych przez partnera. Pokazywano im twarze ukochanych i za pomocą rezonansu magnetycznego rejestrowano reakcję mózgów. Chodziło o to, by sprawdzić, gdzie leży przyczyna ich cierpienia. Część badanych deklarowała, że nienawidzi osób, które je porzuciły. Ale wyniki wskazały, że jest całkiem inaczej – reakcja ich mózgów była bardzo podobna do reakcji osób z grupy porównawczej będących w kochającym się związku. Czy wykorzystując tę wiedzę, można pomóc ludziom przeżywającym zawód miłosny? Być może dałoby się jakoś zmniejszać aktywację struktur, których pobudzenie łączy się z odczuwanym cierpieniem. Ale nie potrafimy jeszcze tego robić. Na razie mamy do dyspozycji tylko ogólne leki uspokajające. A może poszukiwanie sposobu takiej ingerencji nie jest nam potrzebne? Chyba nikt nie ma wątpliwości, że trzeba pomagać ludziom z depresją czy schizofrenią. Ale czy mamy prawo ingerować np. w mózgi ludzi cierpiących z powodu rozstania? Przechodzenie przez traumatyczne doświadczenia – często przy wsparciu psychologa – jest przecież niezbędne, by poradzić sobie z nową sytuacją. Czy mając wynik neuroobrazowania, psycholog lepiej wie, jak rozmawiać z pacjentem? Dopiero się tego uczymy, przed nami długa droga. Ale jasne jest, że im dokładniej znamy podłoże biologiczne problemu, tym lepiej potrafimy zrozumieć, jakie skutki wywołuje konkretna terapia. Każdy pewnie wie, że nasze reakcje zależą od funkcjonowania mózgu. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę, że za pomocą terapii, czyli oddziałując wyłącznie metodami psychologicznymi, możemy na niego wpływać. Podczas rozmowy ze specjalistą i wykonywania pewnych zadań w mózgu uaktywniają się określone substancje i struktury, które powoli go modyfikują. Mózg dorosłego się zmienia? Jak najbardziej. Do niedawna wydawało się to niemożliwe, ale teraz już nie ma wątpliwości: nasze mózgi są plastyczne. W Londynie każdy taksówkarz, zanim zostanie dopuszczony do zawodu, musi nauczyć się planu tego ogromnego i trudnego komunikacyjnie miasta. Naukowcy zaobserwowali, że u tych taksówkarzy część mózgu odpowiedzialna za pamięć przestrzenną (tylna część hipokampa) jest tym większa, im dłużej pracują. To samo dotyczy nauki języków, a nawet ćwiczenia nawyków ruchowych. Przeprowadzono też badanie na osobach, które nigdy w życiu nie żonglowały. Dostały piłeczki i dzień w dzień długo ćwiczyły żonglerkę. Okazało się, że pod wpływem tej czynności powiększyły się u nich partie mózgu związane z ruchem i obserwacją ruchową. Kiedy zaś przestały trenować, obszar nieco się skurczył, ale już nie do początkowych rozmiarów. Czy są jakieś zastosowania tej plastyczności? Wykorzystuje się ją np. w rehabilitacji pacjentów, którzy wskutek udaru mózgu mają niewładną rękę. Dotąd mówiono im: ćwiczcie cierpliwie. Wydawało się to rozsądne, ale problem polega na tym, że niesprawną, niemal bezwładną kończyną niezwykle trudno jest poruszyć. W związku z tym obszar w mózgu, który był (a teraz nie jest) używany do tego ruchu, zostaje przejęty przez obszar władający drugą ręką. W efekcie zdrowa ręka wypiera w mózgu reprezentację ręki chorej. Co zrobić, by tak się nie stało? Unieruchomić zdrową rękę i ćwiczyć chorą. Świadomość plastyczności mózgu ma też szczególne znaczenie dla ludzi w podeszłym wieku. Starsi, zwykle gdy mają problemy z pamięcią czy zrozumieniem tego, co ktoś do nich mówi, szybko rezygnują. Skupiają się na rzeczach, które umieją robić, i opowiadają: jestem aktywny, bo np. chodzę na spacer. Tymczasem powinni stawiać sobie ciągle nowe wymagania, które w dostateczny sposób pobudzą ich mózg. Istnieje jakiś zestaw ćwiczeń, które spowodują korzystne zmiany w mózgu? Wydaje się, że im bardziej rozmaicie stymulujemy mózg – ruchowo i intelektualnie – tym dla niego lepiej. Oczywiście nie możemy przesadzić, narażając się na kakofonię doświadczeń, bo wtedy z niczym sobie nie poradzimy. Ważne też, byśmy dostarczali sobie przyjemności i radości. To powoduje wydzielanie się substancji, które mają błogosławiony wpływ na mózg. Często powtarzam to swoim studentom. Małe dzieci niemal od urodzenia mają kontakt z komputerem. Czy one inaczej się rozwijają niż my, wychowani na misiach i klockach? Mądrze używane komputery mają pozytywny wpływ na rozwój dziecka. Problem pojawia się, gdy przestaje ono mieć osobowy kontakt z innym człowiekiem. Obserwacja reakcji, dotykanie, przytulanie są niezbędne dla pełnego rozwoju. Coraz częściej ich brakuje, co nas, psychologów, niepokoi. Czas pokaże, jakie z tego będą dzieci. Wydaje się, że coraz więcej dzieci ma teraz dysleksję czy ADHD... Dysleksję bardzo trudno prawidłowo zdiagnozować, dlatego dość powszechne wydawanie zaświadczeń ją potwierdzających może budzić kontrowersje. Ostatnio jednak badacze zrozumieli, że istnieją różne dysleksje spowodowane odmiennymi dysfunkcjami. Może wystąpić np. zaburzenie zdolności wychwytywania różnic w dźwiękach mowy lub problemy z analizą szybko zmieniających się informacji – sekwencji dźwięków, które przetwarzamy w niezwykłym tempie. Jedną z przyczyn takich trudności bywa anomalia w rozwoju mózgu. U każdego z nas neurony powstają w określonych obszarach mózgu, a później migrują do innych miejsc, tam się lokują, zaczynają dojrzewać i spełniać właściwą dla siebie rolę. U osób mających dysleksję neurony mogą lokować się nie tam, gdzie trzeba. Prawdopodobnie jest to spowodowane zaburzeniami genów, które determinują rozwój mózgu. Wykryto już gen dysleksji? Nie. Taki gen pewnie nie istnieje. Znamy za to różne geny powodujące niewielkie zaburzenia, które same w sobie nie stanowią problemu dla rozwoju dziecka, lecz w pewnej konfiguracji – już tak. Wydaje się też, że dysleksja i ADHD mają wspólne genetyczne korzenie. Czy inteligencję można zbadać nie testami IQ, lecz skanerem mózgu, bez zadawania pytań i świadomego udziału badanego? Prawie. Możemy zobaczyć grubość kory i gęstość substancji szarej oraz struktury w mózgu. Im bardziej rozrośnięte są określone partie mózgu, tym potencjalnie większa wiedza nabyta, czyli tzw. inteligencja skrystalizowana. Na obrazie rezonansu magnetycznego widać też połączenia między partiami mózgu i miejsca, w których ewentualnie pojawił się jakiś problem. Z drugim rodzajem inteligencji, tzw. inteligencją płynną, jest już znacznie trudniej. Ona nie zależy od tego, czego się nauczyliśmy, z nią się rodzimy. Nie ma ona związku ze strukturą, lecz z aktywnością mózgu w trakcie różnych zadań wymagających skupienia uwagi. Decyduje o umiejętności koncentracji i pełnej kontroli wykonywanych czynności. Na fali przekonania, że możemy sterować swoim mózgiem, popularne stały się różne techniki samodoskonalenia, niekoniecznie skuteczne. Ten problem dotyczy różnych technik radzenia sobie z dysfunkcjami rozwojowymi. Niepokojące, że wchodzą do szkół i przedszkoli, zwłaszcza tych, które chcą być uważane za nowoczesne. Jedną z najpopularniejszych jest biofeedback. Dziecko ogląda obrazki odzwierciedlające stan jego umysłu i dostaje pochwałę, gdy jego mózg przełącza się na fale „relaksu” (rejestrowane za pomocą EEG). Metoda ma ponoć leczyć dysleksję czy ADHD, ale faktycznie pozytywne jej skutki dotyczą raczej obniżenia stresu, niż leczenia samych zaburzeń. Drugą popularną terapią jest kinezjologia edukacyjna, tzw. Metoda Denisona. Prowadzą ją w Polsce tysiące terapeutów, mimo że jej idee są całkowicie pozbawione podstaw naukowych. W ramach tej terapii dzieci np. kręcą rękami ósemki lub uciskają jakieś magiczne punkty na ciele, chwytają się za ucho... Ale po co? Terapeuci wierzą, że to poprawia łączność między półkulami mózgu, zaś odwijanie płatków usznych na zewnątrz powoduje, że wzrasta koncentracja i uwaga. Absurdalność takich tez nie wymaga dodatkowego komentarza. Oczywiście dzieciom takie ćwiczenia krzywdy nie zrobią, ale szkodliwe jest rozpowszechnianie w społeczeństwie bzdurnych idei. Kilka lat temu Komitet Neurobiologii PAN wydał druzgocącą opinię na temat owej metody, lecz niewiele to zmieniło. Ubolewam nad tym. Po pierwsze, wprowadza się ufnych rodziców w błąd. Po drugie, ktoś robi też gigantyczne pieniądze na szkoleniach terapeutów, którzy płacą za kursy, nieświadomi, jak mało sensownych rzeczy się uczą. A propos. Czy mamy w mózgu struktury odpowiedzialne za świadomość i podświadomość? Nie. Teraz zresztą nie mówimy już o podświadomości, tylko nieświadomości. Bo to tylko pozornie jest czarna dziura, do której wrzucamy wszystko, o czym nie chcemy wiedzieć, co wolelibyśmy wyprzeć. W rzeczywistości mózg przetwarza mnóstwo informacji w sposób nieświadomy. Biorą w tym udział te same struktury, które zapewniają spostrzeganie obiektów, czy kierowanie ku nim uwagi. Naukowcy obserwują to np. w eksperymentach dotyczących przekazu podprogowego, w których pokazuje się obraz na tak krótki czas, że człowiek nie wie nawet, że go zobaczył. Gdy badanemu przedstawi się na ułamek sekundy wizerunek pieska, pozostawia on ślad pamięciowy należący do kategorii, powiedzmy, „czworonogi” czy „zwierzęta”, lecz nie jest tego procesu świadomy. Gdy potem badany musi odpowiedzieć na pytanie, czy widział raczej marchewkę, czy kotka, odpowie, że przecież nic nie widział. Po czym ponaglany, żeby jednak udzielił jakiejś odpowiedzi, wskaże na kotka. Rejestrujemy w ciągu sekundy miliardy informacji, a uświadamiamy sobie ledwie ich drobny ułamek. Co się dzieje z tymi, które są nieuświadomione? Jak mózg dokonuje tej selekcji? Mamy zadziwiającą zdolność nieprzeciążania świadomości. Nie możemy wykonywać i myśleć o iluś rzeczach naraz. Jednak przechowujemy gigantyczny nadmiar danych, które wydobywamy z pamięci, dopiero kiedy stają się z jakichś powodów ważne. Sądzę, że każdy doświadcza tego wielokrotnie: nagle przypominamy sobie coś w jakimś określonym kontekście i nawet nie wiedzieliśmy, że to pamiętamy. Nie mamy pojęcia, ile informacji w nas tkwi. W jaki sposób informacje są przechowywane w głowie? Czy każde wspomnienie zajmuje jakiś konkretny obszar mózgu? To jest jedno z zasadniczych pytań, na które nauka szuka odpowiedzi. Nie ma jednak danych, które by mówiły, że ślady pamięciowe w mózgu są ulokowane w konkretnych miejscach i że w przypadku, gdy zostaną uszkodzone, ślad zniknie. Mamy oczywiście wyspecjalizowane struktury związane z pamięcią. Jedna z nich, hipokamp, jest niezbędna do tego, by dana informacja została w ogóle zapamiętana i przywołana, gdy staje się potrzebna. Ale z pewnością nie jest on siedliskiem pamięci. Znamy też wiele innych struktur uczestniczących w innych formach pamięci. Wiadomo, że uszkodzenie obszarów skroniowych kory mózgowej może prowadzić do amnezji sięgającej nawet wiele lat wstecz. Ale tu uwaga. Jeśli badany deklaruje, że czegoś nie pamięta, wcale nie znaczy to, że tych informacji w jego mózgu w ogóle nie ma. Jak się robi takie badania? W historii neurobiologii zapisał się pacjent o inicjałach HM. W latach 50. XX w. wykonano u niego operację usunięcia obu płatów skroniowych. Robi się ją osobom z silnymi napadami epileptycznymi – działa pozytywnie pod warunkiem, że nie przeprowadzi się jej obustronnie. Wiadomo to właśnie dzięki HM, który przez całe swoje życie służył nauce. Funkcjonował z pozoru normalnie: czytał gazety, oglądał telewizję, ale jego świat miał tylko teraźniejszość. Pacjent nie umiał nawet powiedzieć, czy zjadł dzisiaj śniadanie. Chodził codziennie do kliniki, wykonywał różne zadania, jednak nie rozpoznawał osób, które codziennie widział. Raz polecono mu odrysować na kartce gwiazdę, którą widział w lusterku. Nie jest to takie łatwe zadanie. Okazało się, że HM z kolejnymi dniami rysował ją sprawniej, mimo że za każdym razem był przekonany, że robi to pierwszy raz w życiu. Dzięki temu wiemy, że mechanizmy tej konkretnej umiejętności ruchowej, którą nabywał, nie są związane ze strukturami skroniowymi, np. z hipokampem. (HM miał je w znacznym stopniu wycięte). Czy wiadomo, jakie informacje najtrudniej nam zapomnieć? Te, które wywoływały w nas emocje. Swoją drogą nasza zdolność do zapominania jest błogosławieństwem. Byłoby nieznośne, gdybyśmy pamiętali wszystkie złe rzeczy, które nam się w życiu przytrafiły. Ludzie, narzekając na swoją zawodną pamięć, rzadko zdają sobie z tego sprawę.
To pierwsze takie znalezisko na terenie Europy Środkowej
Fragment tynku wielkości 18 x 20 cm z malowidłami przedstawiającymi słońca archeolodzy wykopali w sierpniu w Miechowie podczas prac przygotowawczych na gruntach pod budowę marketów. Fresk pochodzi z okresu kultury łużyckiej i wstępnie datuje się go na 1300–1000 r. p.n.e. Tynk ma pięć–sześć warstw, był systematycznie odnawiany. – Ponieważ nigdy wcześniej nic takiego nie odkryto w tej części Europy, nie wiemy, czy malunek pochodził ze zwykłego domu, czy ze świątyni – przyznaje Kamila Peschel, kierownik prac z Atia-Archeologia, firmy prowadzącej badania terenu przed rozpoczęciem inwestycji budowlanej. – Zastosowany motyw solarny jest nam dobrze znany z ceramiki pochodzącej z tego okresu – dodaje Peschel. Tynk zachował się tylko dlatego, że chata, którą zdobił, spłonęła. Obok niego leżało dużo przepalonej ceramiki. Podczas prac konserwatorskich okaże się, czy nakładane na siebie warstwy tynku przedstawiały ten sam słoneczny motyw.
Raz, dwa, trzy. Odpowiedz bez zastanowienia: co pije krowa? – Mleko! – prawie każdemu najpierw przychodzi do głów ta bezsensowna odpowiedź
Człowiek jest jedynym ssakiem który w wieku dorosłym pije mleko. I to w dodatku nie ludzkie. Czy to normalne? A może szkodliwe? Z pewnością to sytuacja wyjątkowa w świecie zwierząt. Dorosłe ssaki nie są przystosowane do trawienia laktozy – cukru obecnego w mleku. U ludzi niedostosowanie to objawia się wzdęciami, nudnościami, skurczami żołądka, a nawet biegunką. Dzieje się tak, gdy po okresie naturalnego przystosowania do picia mleka matki nabłonek jelita przestaje produkować enzym zwany laktazą. Dolegliwości te trawią 3/4 ludzkiej populacji, jednak rdzenni mieszkańcy środkowej i zachodniej Europy należą do wyjątków i na laktozę reagują dobrze. Kluczowy enzym wytwarza tu 62–86 proc. populacji (w Polsce ok. 63 proc.). Prawdziwymi mistrzami w trawieniu tego cukru mlecznego są zaś Skandynawowie i Brytyjczycy (zdolność tę ma 86–96 proc. z nich). W tej sytuacji oczywisty staje się fakt, że Unia Europejska jest największym konsumentem mleka na świecie; ma prawie 20-procentowy udział w światowym spożyciu mleka, jak podał 4 października portalspożywczy.pl. Mleko dobrze przyswaja też wiele ludów pasterskich Afryki, Bliskiego Wschodu i południowej Azji. Laktozę trawi się wszędzie, gdzie od tysięcy lat hodowano bydło, kozy i wielbłądy. W innych częściach świata, m.in. w Chinach, trawienie laktozy przysparza kłopotów. To wyjaśniałoby, dlaczego według tradycyjnej medycyny chińskiej świeże mleko lepiej omijać. U nas jednak te mądrości się nie sprawdzają. Badania nad zdolnością trawienia laktozy w różnych krajach prowadzi się od lat 60. XX w. Kiedyś podstawowym testem był pomiar wodoru w wydychanym powietrzu. Teraz, w XXI w., rozstrzygają to genetycy. Znaleźli modyfikacje genu, które odpowiadają za obecność laktazy w dorosłym życiu. Co niezwykłe, modyfikacje te są różne w różnych częściach świata – badacze wykryli ich na razie pięć. Swoje predyspozycje każdy może sprawdzić prostym testem genetycznym za 200–260 zł. Badacze ustalili też, że gen zapewniający tolerancję laktozy jest dominujący. Wniosek: picie mleka promują nie tylko akcje z serii „Pij mleko, będziesz wielki”. Promuje je nasza ewolucja. Mnogość modyfikacji genetycznych przystosowujących do mleka oznacza, że wykształcały się całkiem niedawno, 5–10 tys. lat temu, gdy człowiek zaczynał hodować bydło i wykorzystywać nabiał jako stałe źródło pożywienia, niezależne od sezonowości plonów i powodzenia podczas polowań. To właśnie ustalili archeolodzy, odnajdując ślady tłuszczu z mleka krowiego na licznych glinianych skorupach naczyń. Jesteśmy w stanie nawet ustalić, czy mleko w nich przygotowane było świeże, czy zsiadłe. Okazuje się, że ludy neolityczne dopiero „uczyły się” trawić laktozę. Żywiły się głównie mlekiem przetworzonym – zsiadłym, masłem itp. Dzisiaj wiemy, że w tych produktach laktoza jest w znacznym stopniu rozłożona dzięki działalności bakterii kwasu mlekowego (zawierają one endogenną laktazę). Instynktowne zachowanie naszych przodków może służyć jako podpowiedź osobom nietolerującym laktozy. Kefiry i jogurty to dla nich sposób na korzystanie z dobrodziejstw mleka. Współcześni mogą też posiłkować się pastylkami z laktazą z apteki. Dennis A. Savaiano z Purdue University w Stanach Zjednoczonych już 12 lat temu twierdził, że spożywanie mniejszych ilości mleka kilka razy dziennie przez trzy–cztery tygodnie może sprawić, że nawet ludzie z nietolerancją laktozy zaczną ją trawić. Laktazy oczywiście nie zaczną wytwarzać, bo geny nagle im się nie zmienią. Ale w jelicie grubym zasiedlą się bakterie probiotyczne, które pozwolą laktozę choć częściowo strawić i organizm będzie lepiej tolerował mleko. Ważne, żeby pić niewielkie ilości (pół szklanki) na pełny żołądek, gdy treść jelitowa wolniej przechodzi przez układ pokarmowy. Mleko pić warto, chociaż od lat ma złą prasę. Mówi się na przykład, że wypłukuje wapń z kości. To bzdura – nie ma wątpliwości, że mleko buduje kości, a nie je odwapnia. Pozytywny wpływ na kości ma nie tylko zawarty w mleku wapń, ale też jego białka, które mogą dodatkowo wzmacniać strukturę kości – piszą naukowcy w Journal of Bone and Mineral Research z 2004 r. To prawdopodobnie dlatego wśród kobiet w wieku pomenopauzalnym, czyli najbardziej zagrożonych osteoporozą, te trawiące laktozę mają gęstsze kości i mniej złamań niż kobiety nieprzyswajające laktozy i wapnia z mleka. Krąży też plotka, że białko znajdujące się w mleku (kazeina) powoduje choroby serca. Tymczasem jest wręcz przeciwnie: szklanka mleka dziennie chroni i serce, i nerki. W badaniach prowadzonych na ponad 5 tys. Amerykanów i Norwegów okazało się, że dorośli, którzy codziennie piją mleko, mają o 37 proc. niższe ryzyko schorzeń nerek, które z kolei mają związek z chorobami serca – donoszą naukowcy w American Journal of Clinical Nutrition w 2008 r. Ostatnie 10 lat intensywnych badań mleka krowiego pokazuje, że trudno o bardziej wartościowy napój. Zawiera białka o właściwościach odżywczych, osłaniających przed mikroorganizmami, a nawet wzmacniających odporność organizmu. W czerwcu 2012 r. w magazynie Cell Metabolism badacze ogłosili, że mleko nieco przypomina... czerwone wino. Odkryli bowiem nową substancję – rodzaj witaminy, która pobudza gen SIRT 1 kontrolujący w komórkach procesy starzenia, metabolizm oraz wzrost i podział. Co ma to wspólnego z winem? Do tej pory jedyną znaną substancją, która ten gen aktywuje, był resweratrol obecny w czerwonym trunku właśnie. Badania zrobiono na razie tylko na myszach, ale wyniki są obiecujące. Gryzonie, które dostawały wysokie dawki nowej substancji, spalały więcej sadełka, były szczuplejsze i miały mięśnie w lepszej kondycji niż myszy z grupy kontrolnej. I to mimo serwowanej im tłustej diety. Niestety substancji tej jest w mleku za mało, żeby efekt odczuć już po jednej szklance dziennie. Ale o tym, że picie mleka i chudnięcie idą w parze, naukowcy donoszą już od pewnego czasu. Szklanka mleka dziennie ma też prawdopodobnie pozytywny wpływ na pracę mózgu – przekonują naukowcy w Internationa Dairy Journal ze stycznia 2012 r. Przebadali 900 osób. Wynik? Dorośli pijący minimum szklankę mleka dziennie pięć razy rzadziej oblewali testy sprawdzające sprawność umysłu niż ci, którzy mleka piją niewiele lub wcale. Naukowcy zapewniają, że ten korzystny efekt utrzymał się po uwzględnieniu w statystykach ogólnie zdrowszej diety i stylu życia, które mają wpływ na pracę mózgu. A zatem pijmy mleko. Na zdrowie!
Jak zrobić wierną kopię XV-wiecznej, misternie wyrzeźbionej drewnianej figury? Można zatrudnić rzeźbiarza, by wystrugał duplikat
Takiemu rozwiązaniu towarzyszy jednak ryzyko (graniczące z pewnością), że kopia nie będzie identyczna jak oryginał. Wykonanie odlewu nie wchodziło tu w grę ze względu na możliwość uszkodzenia pięknej polichromii (na zdjęciu z prawej). Ksiądz Marian Libera, proboszcz parafii pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tulcach, podszedł do zadania innowacyjnie i powierzył je specjalistom od obrazowania komputerowego i drukarek. Brzmi mało sensownie? Pozory mylą. Badacze z firmy Scanning 3D z Leszna w marcu br. przywieźli do Tulc skaner laserowy i nie dotykając figury, zarejestrowali nim każdą fałdę na szacie, żłobienie, a nawet autentyczne niedoskonałości z precyzją 0,15–0,31 mm. Skaner śledził też kolor i stopień połysku polichromii. Proces „zapamiętywania” każdego punktu mierzącej 1,2 m figury trwał sześć godzin. W efekcie powstała tzw. chmura punktów, które trzeba było ułożyć w wirtualną rzeźbę. – Obróbka tych danych zajęła blisko dwa tygodnie – mówi Paweł Klak ze Stowarzyszenia Rozwoju Digitalizacji Dóbr Kultury, które koordynowało całą akcję. Wirtualna Matka Boska z Tulc trafiła do drukarni W+ Architekci. Nie jest to jednak drukarnia zwykła, lecz trójwymiarowa, która pozwala kserować przedmioty albo produkować nowe na podstawie szczegółowych instrukcji zawartych w modelu wirtualnym. Tzw. drukarka 3D nanosiła więc specjalny proszek warstwami cienkimi na 0,1–0,2 mm i łączyła je spoiwem. Akcja nakładania proszku (figura była drukowana w kawałkach) zajęła miesiąc. Części poskładano w całość (z lewej) i przykryto polichromią w pracowni Bartosza Sobolewskiego w Toruniu, co trwało kolejny miesiąc. Wierna kopia została uroczyście poświęcona w kościele w Tulcach 9 września. Jest to pierwsza taka kopia w Polsce. – Koszt wykonania druku 3D obiektu zabytkowego jest już porównywalny z kosztem wykonania figury metodami tradycyjnymi, a dalekimi od doskonałości – przyznaje Paweł Klak. Druk trójwymiarowy · Dzisiaj każdy może wydrukować przedmioty o wymyślnych kształtach, wystarczy mieć wirtualny prototyp. Drukarki tworzą nawet elementy ażurowe. Nanoszą materiał warstwa po warstwie, a w miejscu, które ma być puste, kładą materiał rozpuszczalny w wodzie. W ostatnim etapie jest on wypłukiwany. · Technikę wykorzystują producenci części samolotów, designerzy, a nawet amerykańscy ornitolodzy. W 2005 r. wydrukowali i dokleili bielikowi replikę dzioba odstrzelonego przez kłusownika.