Aleister Crowley – kim był naprawdę „najbardziej niegodziwy człowiek świata”
Prasa okrzyknęła go „najbardziej niegodziwym człowiekiem świata”. Sam wolał tytuł „Wielkiej Bestii”, twierdził też, że jego nowa religia zawarta w „Księdze Prawa” zniszczy chrześcijaństwo. 12 października wypada 150. rocznica urodzin Aleistera Crowleya, brytyjskiego okultysty i autora systemu religijno-filozoficznego Thelema.
Spis treści: Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Śpiewał o nim niedawno zmarły Ozzy Osbourne, nawiązując w kawałku „Mr. Crowley” do niezrozumianej natury okultysty zwracającego społeczeństwu namiastkę magii. Marilyn Manson w utworze „Misery Machine” zabierał słuchaczy w podróż do „opactwa Thelemy”. Zespół Behemoth nazwał swój piąty studyjny album „Thelema. 6” na cześć religijno-filozoficznego systemu. Wizerunek Aleistera Crowleya znalazł się ponadto na okładce albumu The Beatles „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band”. Założyciel Kościoła szatana Anton LaVey tytułował go zaś… „naćpanym pozerem”. Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Aleister Crowley był postacią tyleż kontrowersyjną, co fascynującą. Dla jednych geniusz stojący na straży iście nietzscheańskiej koncepcji woli jednostki, dla drugich – obłąkany mitoman. Wywarł niezrównany wpływ na popkulturę. Dla wielu artystów stał się symbolem buntownika, w którego rysie dostrzegano znamiona niezrozumienia przez resztę świata. Jego kontrowersyjny styl życia do dziś budzi spore emocje. Crowley był krzewicielem nowego systemu religijnego Thelema, który w jego założeniu miał wyprzeć chrześcijaństwo. Swoje życie podporządkował idei: „Czyń wedle swej woli, która będzie całym Prawem”. Ile wyznawców myśli samozwańczego proroka, tyle odczytań jego niezwykłej filozofii. Wśród głównych założeń crowleyanizmu można jednak wymienić samostanowienie, autodyscyplinę jako najwyższą formę moralności, siłę woli, mistycyzm i okultyzm. Sam autor zachęcał do indywidualnych odczytań przekazu, jednocześnie przestrzegając przed próbami nawrócenia innych – podążanie ścieżką Thelemy miało być świadomym aktem. Objaśniającą system Thelemy „Księgę Prawa” miała podyktować Crowleyowi tajemnicza, nadnaturalna istota Aiwaz w 1904 roku, gdy przebywał w Egipcie podczas miesiąca miodowego z pierwszą żoną Rose Kelly. Niezbadany byt charakteryzował później słowami: „Był to ciemny, wysoki mężczyzna – krzepki i zdrowy trzydziestolatek o twarzy dzikiego władcy. Oczy miał przysłonięte, gdyż mogły unicestwić wszystko, na co spojrzy”. Określał go ponadto jako „albo anioła, albo demona, albo Boga”. Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Wydarzenie miało zwiastować nadejście nowej ery, w którym każdy odnajdzie prawdziwe jestestwo. Aleister Crowley widział się natomiast w roli przewodnika, który przy pomocy magii i kontaktów z bytami pochodzącymi z innego wymiaru pozwoli ludziom osiągnąć wyżyny duchowości. Nie dziwi zatem fakt, że na początku XX wieku tradycjonalistyczne i zwykle pobożne społeczności uznały go za gorszące wcielenie zła. Na długie lata przed nurtem współczesnych organizacji religijnych stanowiących odpowiedź na zachodzące zmiany kulturowo-społeczne, Aleister Crowley promował niezależność jednostki i sprawczość. „Udało mi się poskromić wszelkie zakamarki mego umysłu i sprawić, że sam stałem się moralnością o wiele poważniejszą od wszystkich innych, z racji jej absolutnej wolności od jakiegokolwiek kodeksu postępowania” – pisał. Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Jak wyglądały początki Aleistera Crowleya? Zanim uwierzył, że przyszłość ludzkości spoczywa na jego barkach, dorastał w religijnej rodzinie piwowarskiej. Ortodoksyjni rodzice posłali urodzonego 12 października 1875 roku w angielskim Royal Leamington Spa Edwarda Alexandra Crowleya do szkoły przykościelnej słynącej z brutalnej dyscypliny. Wpajane chłopakowi surowe wartości zrodziły bunt i popadnięcie w dekadencję. Podróżował po świecie w poszukiwaniu sensu istnienia i zapoznając się ze zróżnicowanymi wierzeniami obcych kultur. Eksperymentował z używkami i seksem, pisał skandalizującą, nacechowaną erotyzmem poezję. Wspomniane oświecenie, jakiego rzekomo doznał w 1904 roku, spisując „dyktowane” przez Aiwaza słowa do „Księgi Praw”, zmieniło jego (i nie tylko) życie. Okrzyknął się „Wielką Bestią”. Samozwańczy tytuł nawiązywał do słów matki Crowleya, która w obliczu zboczenia syna ze ścieżki wiary nazwała go piekielnym wysłannikiem – bestią, biblijną zapowiedzią chaosu i końca świata. Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? „Każdy mężczyzna i każda kobieta to gwiazda” – brzmi jedna z najsłynniejszych maksym Crowleya. W tym kontekście odrzucając magiczną otoczkę jego systemu, możemy zauważyć innowacyjną wiarę w siłę woli. Według kontrowersyjnego mistyka życie w zgodzie z własną wolą pozwoli uniknąć wszelkich przeciwności. Należy ją jednak odkryć, a następnie pozostać w samoświadomości i samodoskonaleniu, co zdaniem Crowleya pozwoli każdemu z nas osiągnąć to, czego właściwie pragnie. Tego typu założenia przypominają niemal hasła głoszone przez dzisiejszych motywujących coachów. Nic dziwnego, że przed laty zainteresowały ludzi na szeroką skalę. Aleister Crowley zrywał z represyjną moralnością przełomu wieków oraz zakorzenioną w chrześcijaństwie martyrologią. Jako propagator doczesnych przyjemności i wolności jednostki stanowił zagrożenie dla klasycznych systemów. Wyznaczył szlak współczesnym twórcom zrywającym z tradycją – od muzyków przez pisarzy do filozofów stojących na czele nowych ruchów religijnych. Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Niestety, choć przez długie lata rozprawiał na temat przezwyciężania słabości i kształtowania siły woli, nie potrafił wygrać z narkotykami. W „Księdze Prawa” pisał w kontekście osób mierzących się z nałogiem: „Nie lituj się nad upadłymi! Ja nigdy ich nie znałem. Nie jestem dla nich. Nie pocieszam: nienawidzę pocieszanego i pocieszającego. Ja jestem jedynym i zdobywcą. Nie należę do niewolników, którzy giną”. Hipokryzja polegała na tym, że Crowley nie był w stanie wyrzec się heroiny. Wśród jego eksperymentów znalazła się kokaina, opium, haszysz, eter czy pejotl, z którym miał zaznajomić Aldousa Huxleya, autora „Nowego, wspaniałego świata”. To jednak heroinowa paranoja zaprowadziła go do grobu. Złośliwi twierdzą, że śmierć Aleistera Crowleya w wieku 72 lat mimo wyniszczającego stylu życia, to jedyny dowód jego magicznych zdolności… Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Samozwańczy prorok odszedł w 1947 roku. Jego religia dziś jest szerzona przez okultystyczny zakon Ordo Templi Orientis, prowadzony niegdyś przez samego Crowleya. W skład nauk O.T.O poza Thelemą wchodzą również magia, joga, kabała czy hermetyzm. Obecnie mit Aleistera Crowleya podtrzymują nie tylko wyznawcy jego barwnej myśli. Ekscentryzm okultysty i skandaliczna otoczka wokół jego postaci wciąż ciekawią kolejne pokolenia, sprawiając, że pozostaje postacią owianą legendą. Po dekadach od śmierci Crowley jest wzorowany na strażnika nonkonformizmu i systemowego buntownika, który w czasach konserwatywnej obyczajowości zachował wierność własnym poglądom skoncentrowanym wokół indywidualnej sile woli. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Ochrona przed zgorszeniem czy cenzura? Jak Kodeks Haysa zmienił Hollywood
Kodeks Haysa i Kodeks Komiksowy na trwałe wpisały się w historię popkultury. Choć miały chronić społeczeństwo przed demoralizacją, często służyły zakłamywaniu rzeczywistości. Ich wpływ odczuwalny jest do dziś.
Spis treści Atrakcje przełomu wieków. Narodziny kina i początki komiksu Początek XX wieku pod okiem cenzorów Marlena Dietrich zmienia historię filmu Kodeks Haysa: cenzura w Hollywood Kodeks Komiksowy – dla „dobra” pociech Narodziny Undergroundu 1895 rok to umowna data zmieniająca oblicze popkultury. Za sprawą braci Lumière odbyła się wówczas pierwsza projekcja filmowa. W piwnicy paryskiej Grand Café wyświetlono kilkusekundowe „ruchome obrazy” w tym „Wyjście robotników z fabryki” czy „Polewacz polany” z nowatorską tonacją komediową. I choć z nowym medium eksperymentował już dekadę wcześniej Thomas Edison, to wspomniane wydarzenie utożsamiane jest z datą narodzin kina. Niemal równocześnie w USA narodził się komiks. Atrakcje przełomu wieków. Narodziny kina i początki komiksu W latach 90. XIX wieku Richard Felton Outcault tworzył ilustrowany dodatek do magazynu „Truth”, w którym przygody Żółtego Dzieciaka łączyły grafikę z tekstem zapisanym w chmurkach. W 1895 roku rysownik dołączył do gazety „New York World” Josepha Pulitzera, przyczyniając się do wzrostu sprzedaży tytułu dzięki popularności pasków komiksowych. Rywal Pulitzera William Randolph Hearst, wydawca „New York Journal”, podkupił w kolejnym roku Outcaulta, a oparty na sensacyjnych treściach wyścig magnatów prasowych doprowadził do narodzin krytykowanego zjawiska tzw. żółtego dziennikarstwa, nawiązującego swą etymologią do komiksowego bohatera spod ręki Outcaulta. To dobitny przykład wpływu literatury obrazkowej na pozostałe dziedziny codziennego życia. Zarówno film, jak i komiks skradł serca masowego odbiorcy. Za ich popularnością krył się eskapizm – ucieczka od rutyny i zwyczajnych problemów. Tego typu teksty kultury od początku były również łatwiej dostępne dla przeciętnego odbiorcy. W przeciwieństwie do „elitarnych” sztuk teatralnych, opery albo baletu dołączano je jako dodatki do codziennych gazet (opowieści rysunkowe) lub wyświetlano za niewielką opłatą na ekranie (utwory filmowe). Początek XX wieku pod okiem cenzorów Z czasem obie formy rozrosły się do jednych z najważniejszych gałęzi współczesnej popkultury. Twórcy, czując się nieskrępowani, przez długi czas pozwalali wybrzmieć w pełni artystycznej wizji. Odważne spojrzenie i przełamywanie schematów niektórych z nich doprowadziło jednak do krytyki ze strony konserwatywnej części społeczeństwa. Początek XX wieku to wciąż czas promowania tradycyjnych wartości, których kryzys naznaczony dwoma wojnami o globalnym charakterze wymagał na „strażnikach moralności” wzmożonych działań. W Ameryce wojnę wytoczono dwóm wspomnianym środkom masowego przekazu. Tak zrodził się Kodeks Haysa w kinematografii oraz Kodeks Komiksowy – regulacje ograniczające artystów w kwestiach brutalności, seksualności, scenach spożywania alkoholu czy niosących wydźwięk religijny. Marlena Dietrich zmienia historię filmu Wraz z nastaniem trzeciej dekady XX wieku amerykańskie filmy (już po przełomie dźwiękowym) stawały się śmiałe. Biorąc pod uwagę kontekst czasów, ówczesną widownię oburzał przykładowo lesbijski pocałunek w wykonaniu naczelnej femme fatale, Marlene Dietrich. Gwiazda ubrana w androgeniczny strój – męski frak oraz cylinder, podeszła do innej aktorki i podarowała jej całusa w filmie „Maroko” (1930). Nieskrępowany erotyzm na ekranie stał się wkrótce czynnikiem zapalnym napędzającym pruderyjnych filmowców. W „Rajskim ptaku” (1932) meksykańska aktorka Dolores del Rio tańczyła w typowym hawajskim stroju: spódnicy hula i kwiecistym łańcuchu. W jednej ze scen pływała natomiast w cielistych stringach, co sprawiało wrażenie nagości. Dla opinii publicznej i zachowawczych producentów to było zbyt wiele. Spisano konserwatywne regulacje, które warunkowały dopuszczalność scen w filmach. Kodeks Haysa zaczął obowiązywać w 1934 roku. Jego nazwa pochodzi od nazwiska polityka Williama Harrisona Haysa, który nadzorował tworzenie kodeksu produkcji filmowej. W konsekwencji ogłoszono szereg obostrzeń, których celem było zapobieżenie moralnej degradacji widzów, do której miały prowadzić niektóre z produkcji. Kodeks Haysa: cenzura w Hollywood Na niesławnej liście poruszono rozległą tematykę – od religijności przez tradycyjny model rodziny do zakazu nagości, używania wulgaryzmów czy spożywania alkoholu. Wiele z zapisów wprost nosiło znamiona rasistowskie i homofobiczne. Na ekranie nie można było bowiem przedstawiać małżeństw mieszanych ani związków jednopłciowych. Wątek małżeńskiej zdrady musiał zostać jasno potępiony w fabule np. za sprawą ostatecznej kary dla niewiernego bohatera. Pomijano „skandalizujące” problemy narkomanii, prostytucji czy wykorzystania seksualnego, zakłamując rzeczywistość. Zakazywano ośmieszania instytucji religijnych. Nie było mowy o ateistycznych spekulacjach albo krytyce kościoła katolickiego. Jak łatwo się domyślić, motywy rodzinne czy wojny płci zostały zaś podporządkowane patriarchalnym wzorcom. Kodeks Haysa regulował też długość ekranowego pocałunku, który nie mógł trwać dłużej niż trzy sekundy. Zapis w ciekawy sposób obszedł mistrz suspensu Alfred Hitchcock. W filmie „Osławiona” z 1946 roku reżyser stworzył znacznie dłuższą sekwencję o erotycznym napięciu w wykonaniu duetu Ingrid Bergman i Cary’ego Granta. Sfilmował aktorów w objęciach w intymnym zbliżeniu, przecinając ich trzysekundowe pocałunki krótkimi dialogami. Regulacje obowiązywały nawet do połowy lat 60. XX wieku, czyli końca złotej ery amerykańskiego kina. Odrzucenie kodeksu zainicjowały zmiany obyczajowe, za którymi stała rewolucja seksualna, ruch praw obywatelskich czy walka o prawa kobiet i mniejszości seksualnych. Kodeks Komiksowy – dla „dobra” pociech Wiele z regulacji Kodeksu Haysa obowiązującego w amerykańskiej kinematografii znalazło swe odbicie w młodszym o dwie dekady Kodeksie Komiksowym. Warto zaznaczyć, że jednym z głównych problemów dla cenzorów stała się brutalność historii obrazkowych. Te w głównej mierze trafiały zwłaszcza do dzieci i młodzieży, co dodatkowo zaniepokoiło społeczeństwo. W 1954 roku amerykański psychiatra Fredric Wertham wydał publikację „Uwodzenie Niewinnych” stanowiącą zapis jego badań nad zgubnym wpływem komiksów na wciąż kształtujące się umysły. Lekarz oskarżał powieści rysunkowe o promocję przemocy i seksu. Ten ostatni w jego ocenie miał zaś nosić znamiona homoseksualnej „propagandy”. W tym samym czasie w USA panowała tzw. lawendowa panika, której ofiarami padały prześladowane osoby nieheteronormatywne. Wertham wpisywał się zatem w krzywdzącą narrację swoich czasów. Jego głos krytyki nie pozostał niezauważony i zrodził powszechne zaniepokojenie rodziców. To wszystko doprowadziło bezpośrednio do stworzenia przez środowisko amerykańskich wydawców komiksowych Comics Code Authority. Na wzór hollywoodzkiego Kodeksu Haysa spisano w nim treści niedozwolone. Stworzono ponadto listę zaleceń w sprawie ukazywania tematyki powszechnie uznawanej za trudną i drażliwą, która dotyczyła zwłaszcza wątków śmierci oraz przemocy. Stanowiło to odpowiedź na powojenną tendencję twórców komiksowych skłaniających się ku motywom zbrodni, przestępstw finansowych, morderstw czy przemocy seksualnej. Zwrot miał często na celu realizm treści, a także zwrócenie uwagi na wyzwania codzienności. Cenzorzy odczytali to jednak zupełnie odwrotnie. Narodziny Undergroundu Następstwa Kodeksu Komiksowego doprowadziły do infantylizacji treści, których skutki wciąż obserwujemy w krzywdzących stereotypach. Zrodził się jednak komiks undergroundowy, który zjednał sobie postępowych czytelników oczekujących od lektury czegoś więcej niż typowej rozrywki. Artyści z podziemia nie tylko eksperymentowali z kreską, ale przede wszystkim odrzucali lukrowaną wizję rzeczywistości, ukazując motywacje bohaterów oraz ich wyzwania takimi, jakie powinny być naprawdę w wyzbytym sprawiedliwości świecie. Od lat 70. XX wieku można było śledzić łamanie zakazów Kodeksu. Wydawnictwo Marvel Comics w jednej z odsłon serii „The Amazing Spider-Man” poruszyło temat narkomanii. Z kolei Alan Moore nadał nowy, prowokacyjny charakter historii o Potworze z Bagien zainicjowanej przez Lena Weina i Berniego Wrightsona, co zaowocowało wydaniem 29. zeszytu bez znacznika zatwierdzenia przez CCA. W następstwie coraz częstszych naruszeń Kodeks Komiksowy uległ znacznej liberalizacji, co sprzyjało tworzeniu artystycznych opowieści, po które z powodzeniem mogli sięgać również dorośli pasjonaci. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Zrujnowane kariery, złamane życia. Jak rząd USA polował na homoseksualistów
Lawendowa panika była brutalną kampanią wymierzoną w społeczność homoseksualistów, prowadzoną w USA pod przykrywką walki z komunizmem. Tysiące osób straciło pracę i dobre imię.
Spis treści: Lawendowa panika i czerwona gorączka – o czym Amerykanie bali się mówić głośno? Twórcy paranoi – kto naprawdę napędzał lawendową panikę? Milczenie w blasku fleszy – czego Hollywood nie chciało pokazać? Tajemnice aktorów, których Hollywood nie chciało znać Jennifer Grant milczy, a przeszłość Cary’ego Granta mówi za siebie Gdy u szczytu zimnej wojny senator Joseph McCarthy rozpoczął swe polowanie na amerykańskie czarownice, na jego celowniku znalazły się osoby posądzane o prokomunistyczną postawę (tzw. czerwona gorączka) i… homoseksualiści, którzy rzekomo mieli stanowić równe zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju. Wielu ludziom zniszczono życie. Paranoja trwała aż do lat 70. XX wieku. Lawendowa panika i czerwona gorączka – o czym Amerykanie bali się mówić głośno? Powojenny czas rywalizacji Stanów Zjednoczonych ze Związkiem Radzieckim zdominował wiele dziedzin życia ówczesnych Amerykanów. Wyścig zbrojeń i kosmicznej dominacji, zapoczątkowanej przez ZSRR w chwili wystrzelenia na orbitę Sputnika 1, to jedne z technologicznych oraz ideologicznych aspektów zimnej wojny. Obok tego typu konkurencji w USA rozgorzała jednak prawdziwa paranoja przesiąknięta atmosferą podejrzeń i donosicielstwa. Wspomniana obsesja dotyczyła tropienia osób potencjalnie niebezpiecznych dla kraju. Zjawisko napędzały raporty o rozbudowanej siatce radzieckich agentów. Czerwona gorączka to termin dotyczący często niesprawiedliwych oskarżeń o prosowieckie sympatie czy współpracę z rosyjskim wywiadem, które zniszczyły kariery wielu niewinnym. Mniej znanym, choć długofalowym elementem „polowania na czarownice” była lawendowa panika, która nadała homofobii biurokratycznego wymiaru. Twórcy paranoi – kto naprawdę napędzał lawendową panikę? Na czele Komisji Działalności Antyamerykańskiej stał senator partii republikańskiej Joseph McCarthy, który w swoich oskarżeniach miał w zwyczaju łączyć komunistyczne wpływy z homoseksualizmem. Zdaniem McCarthy’ego i jego ludzi przedstawiciele społeczności homoseksualistów ukrywający własną orientację mieli być podatni na szantaż ze strony sowieckich szpiegów, co z kolei miało sprzyjać potencjalnemu zagrożeniu dla bezpieczeństwa narodowego. Senator zatrudnił do ich tropienia prawnika Roya Cohna, który wraz z szefem FBI J. Edgarem Hooverem doprowadził do zwolnienia około 5 tys. osób nieheteronormatywnych z rządu USA w latach 1950–1973. W trakcie procesów posługiwano się prowokacją i szantażem, łamiąc prawa obywatelskie. Dane „wywrotowców” upubliczniano, co wiązało się z dodatkową traumą dla ofiar lawendowej paniki. Jak na ironię, sam Roy Cohn był… gejem, który w 1986 roku zmarł w wyniku powikłań po AIDS. Stygmatyzacja dotykała przede wszystkim gejów, choć lesbijki również trafiały na ubliżające przesłuchania. W 1953 roku prezydent Dwight D. Eisenhower podpisał rozporządzenie wykonawcze 10450 w sprawie „wymagań bezpieczeństwa dla zatrudnienia w administracji rządowej”, które w kolejnych dekadach służyło do wykluczenia osób nieheteronormatywnych ze służby publicznej. Na jego podstawie zabraniano gejom wstąpienia do wojska. Wspomniane rozporządzenie uchylono dopiero w 1995 roku. Jeszcze innym organem była tzw. florydzka wersja makkartyzmu, czyli Komisja Johnsa (od nazwiska polityka Charleya Johnsa), która prześladowała działaczy ruchu praw obywatelskich, a także nauczycieli szkół publicznych, studentów i wykładowców uczelni wyższych na Florydzie podejrzewanych o homoseksualizm. Ten uznawali bowiem za deprawujący młodzież i burzący dotychczasowy ład społeczny. Milczenie w blasku fleszy – czego Hollywood nie chciało pokazać? Homofobia i społeczny ostracyzm, z którymi mierzyły się osoby homoseksualne w dawnych Stanach Zjednoczonych, wykraczały daleko poza środowisko polityczne. Zjawisko to dosięgło także największe gwiazdy ówczesnych lat. Mogłoby się zdawać, że uwielbiani aktorzy, wynoszeni niejednokrotnie do rangi idoli, mogli pozwolić sobie na więcej od przeciętnych „śmiertelników”. W kwestii orientacji seksualnej gwiazdy jednak nie mogły czuć swobody. Ci, którzy zdecydowali się przerwać milczenie i żyć w zgodzie ze sobą, płacili za to zbyt wysoką cenę. William Haines, znany z wczesnych westernów, został wykluczony ze środowiska i zmarł w zapomnieniu, po tym jak ogłosił prawdę o swoim życiowym partnerze. Hollywoodzka hipokryzja doprowadziła do tego, że niektórych amantów zmuszano do lawendowych małżeństw, zawieranych z przypadkowymi kobietami tylko po to, aby uciszyć ewentualne plotki na temat nieheteronormatywnych zapędów ekranowych twardzieli. Tajemnice aktorów, których Hollywood nie chciało znać Wielu gwiazdorów wpadało w sidła autodestrukcji, jak znany ze „Stąd do wieczności” Montgomery Clift. Aktor zmarł w wieku zaledwie 45 lat po latach depresji i uzależnień, wynikających w głównej mierze z ukrywania własnej tożsamości. Z kolei Farley Granger („Sznur”, „Nieznajomi z pociągu”), z powodu niemal półwiecznej relacji z Robertem Calhounem, musiał opuścić Hollywood. Amerykańskiego buntownika przyjęli pod swoje skrzydła Włosi, którzy obsadzali aktora w spaghetti westernach i filmach grozy giallo. Jedną z ofiar systemu był też Rock Hudson, ekranowy ideał męskości, który miał otrzymywać tygodniowo nawet 3 tysiące listów od oczarowanych fanek. Gwiazdor „Olbrzyma” nawiązywał wiele homoerotycznych romansów. Ówczesna presja społeczeństwa doprowadziła z czasem do medialnego szumu. W „Life” pisano o Rocku: „Lepiej niech się żeni albo wytłumaczy, czemu tego nie robi”. Dla dobra wizerunku aktora w 1955 roku zaaranżowano jego małżeństwo z sekretarką Phyllis Gates. Związek dla przykrywki przetrwał trzy lata. Jennifer Grant milczy, a przeszłość Cary’ego Granta mówi za siebie Echa dawnego ostracyzmu w hollywoodzkiej machinie wybrzmiewają do dziś. Jedyna córka Cary’ego Granta – Jennifer – usilnie stara się tuszować prawdę o swoim sławnym ojcu. Powtarza niczym mantrę, że „tata nigdy nie flirtował z mężczyznami”. Wszechstronny Cary, ikona kina szpiegowskiego za sprawą występu w dziele Hitchcocka „Północ, północny zachód”, był jednak biseksualistą. Łącznie żenił się pięciokrotnie, ale poza kobietami jego życia, w tym matką Jennifer – Dyan Cannon, w młodości nie stronił od związków z mężczyznami. Na początku kariery w latach 30. XX wieku Grant mieszkał pod jednym dachem z aktorem Randolphem Scottem, który był jego kochankiem. Przed konserwatywnym światem skrywali się pod pretekstem bliskiej przyjaźni. Prześladowania społeczności homoseksualistów z czasów lawendowej gorączki przyniosły wiele tragicznych skutków, które są odczuwane do dziś w krzywdzących stereotypach. Rewolucja seksualna z przełomu lat 60. i 70. postawiła w centrum indywidualizm oraz ułatwiła dokonywanie „coming outu”, jednak walka o prawa mniejszości seksualnych wciąż potrafi przybierać gorzkie oblicze. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
„Szczęki” Spielberga miały swój pierwowzór. Ten jeden rekin sparaliżował całe wybrzeże!
Ataki rekinów z 1916 roku u wybrzeży New Jersey zainspirowały twórców kultowego filmu „Szczęki”. Przerażające wydarzenia, które kosztowały życie czterech osób, stały się punktem wyjścia do stworzenia najbardziej ikonicznego thrillera morskiego w historii kina.
Spis treści: Jak Spielberg stworzył legendę. „Szczęki” miały nie powstać To miał być spokojny urlop. Ataki rekinów w 1916 roku zmieniły wszystko Rekiny zabijały dzień po dniu. Władze milczały, a panika rosła Po premierze zaczęło się polowanie. Spielberg i Benchley żałowali Właśnie mija dokładnie 50 lat od premiery filmu „Szczęki”. Hit Stevena Spielberga trafił na ekrany 20 czerwca 1975 roku. To okazja do wspomnienia nie tylko fenomenu produkcji, ale też zakulisowych ciekawostek czy w końcu kontrowersji zrodzonych chwilę po premierze. Niewielu miłośników kina zdaje sobie bowiem sprawę z faktu, że produkcja przyczyniła się do przetrzebienia populacji rekinów wzdłuż wybrzeży Stanów Zjednoczonych. Jak Spielberg stworzył legendę. „Szczęki” miały nie powstać Dla Stevena Spielberga „Szczęki” okazały się przepustką na szczyt Hollywood. Jeszcze w czasie zdjęć reżyser omal nie utonął, mechaniczna atrapa rekina nieustannie odmawiała współpracy, a studio Universal groziło anulowaniem projektu w obawie przed finansową porażką. Nikt nie przewidywał tak ogromnego sukcesu box office’a, który otworzył drzwi wakacyjnym superprodukcjom. Spielberg dowiódł w „Szczękach” niebagatelności własnego stylu. Oddał hołd hitchcockowskiemu suspensowi, nasączył obraz subtelną psychologią oraz czarnym humorem. Nie zabrakło w nim w końcu społecznej konkluzji, rozważań nad typami męskości czy gładkiej krytyki systemu. Władze fikcyjnego, nadmorskiego kurortu Amity terroryzowanego przez rekina ludojada tuszują bowiem makabryczne doniesienia o atakach z obawy o utratę turystów, a tym samym – upadek lokalnych biznesów. Tym, co sprawia, że dzieło broni się po upływie wielu dziesięcioleci, są ponadczasowe emocje i dreszcze niepokoju. Groza została tu zredukowana niemal do wyobrażeń i lęku przed tym, czego nie widać, ale – jak wiemy – czai się w oceanicznych głębinach. Nie bez znaczenia pozostaje tu sugestywne oddanie perspektywy samego ludojada, gdyż kamera zostaje umieszczona niejako w oczach groźnego stworzenia. Atakom towarzyszy charakterystyczna, intensywna muzyka Johna Williamsa. Scenariusz wyróżnionego trzema Oscarami filmu powstał na podstawie starszej o rok, bestsellerowej powieści Petera Benchleya o tym samym tytule. Główne role nieustraszonych bohaterów polujących na niebezpiecznego żarłacza białego wykreowali Roy Scheider, Robert Shaw i Richard Dreyfuss. To miał być spokojny urlop. Ataki rekinów w 1916 roku zmieniły wszystko Twórców trzymającej w niesłabnącym napięciu historii ze „Szczęk” zainspirowały faktyczne ataki rekinów, które miały miejsce między 1 a 12 lipca 1916 roku u wybrzeży New Jersey. W przeciągu niecałych dwóch tygodni zginęły cztery osoby, a jedna została ciężko ranna. Wschodnie plaże USA opustoszały, podobnie jak nadmorskie kurorty, a wakacyjna aura ustąpiła miejsca grozie przed siłami natury. Zamiast korzystać z uroków lata, większość plażowiczów spoglądała z niepokojem w ciemną wodę. Znaleźli się jednak i tacy, którzy negowali powszechną panikę. Ówczesna wiedza i brak podobnych wydarzeń w przeszłości sprawiły, że wiele osób nie wierzyło, że rekiny mogą zjeść człowieka… ku ich zgubie. Masakra rozpoczęła się w upalne popołudnie 1 lipca. 25-letni makler giełdowy Charles Vansant przebywał z rodziną w kurorcie Beach Haven, aby wypocząć po ciężkiej pracy. Jego kąpiel w wodach Atlantyku miała okazać się tą ostatnią. Na oczach pozostałych wczasowiczów mężczyzna został zaatakowany przez rekina, w wyniku czego stracił lewą nogę. Zmarł dwie godziny później i stał się pierwszą ofiarą ludojada w historii wschodniego wybrzeża USA. Rekiny zabijały dzień po dniu. Władze milczały, a panika rosła Władze zbagatelizowały tragiczny wypadek i powstrzymały się z decyzją o zamknięciu plaż. Na nic zdały się też doniesienia lokalnych rybaków, którzy informowali o wzmożonych obserwacjach dużych grup rekinów. Opieszałość znajdzie później odzwierciedlenie w scenariuszu „Szczęk”, gdzie zresztą pada bezpośrednie nawiązanie do zdarzeń z 1916 roku ku przestrodze. Zaledwie pięć dni później od ataku rekina zginął na miejscu boy hotelowy Charles Bruder. Do szarży doszło w Spring Lake, kilkadziesiąt kilometrów na północ od Beach Haven. Prawdziwa makabra rozegrała się 12 lipca. Zmasowany atak co najmniej jednego rekina obejmował okolice Matawan Creek. Bawiący się w rzece 11-letni Lester Stillwell został wciągnięty pod wodę. Na ratunek ruszył mu Stanley Fisher, ale zarówno chłopiec, jak i mężczyzna nie przeżyli ataku. Nikt nie spodziewał się jeszcze jednej tragedii. Zaledwie 30 minut po masakrze i 800 m dalej ofiarą ponownego uderzenia rekina padł 14-letni Joseph Dunn. Szczęśliwie jego koledzy wyciągnęli go wprost z paszczy ryby. Chłopak musiał przejść amputację lewej nogi, ale jako jedyny pozostał przy życiu po feralnych wydarzeniach z New Jersey wspomnianego roku. Nastąpiła krwawa obława, tym razem przy zachęcie samego Białego Domu. W wyniku polowań zginęły, niestety, setki rekinów. Sprawcy dwutygodniowej masakry na wschodnim wybrzeżu nigdy nie odnaleziono. Przez długi czas zbrodnie przypisywano żarłaczowi białemu. Najnowsze badania wskazują jednak na żarłacza tępogłowego przez wzgląd na agresję i przede wszystkim zdolność przepływania ze słonych do słodkich wód, co miało miejsce przy uderzeniach z 12 lipca. Po premierze zaczęło się polowanie. Spielberg i Benchley żałowali Seria ataków rekina w New Jersey z początku XX wieku nie tylko przypomniała ludziom o ich miejscu w łańcuchu pokarmowym, ale też wzbudziła wrogą postawę względem rekinów – na szkodę tych fascynujących stworzeń. Tuż po premierze książki „Szczęki”, a następnie jej ekranizacji negatywny wizerunek rekina umocnił się w powszechnej świadomości przez wzgląd na zaprezentowane w tekstach kultury szkodliwe stereotypy. Doszło do tzw. efektu „Szczęk”, czyli sytuacji graniczącej niemal ze społeczną paranoją. Masowo urządzano polowania na rekiny, stające się następnie narcystycznym trofeum. Obrońcy praw zwierząt wskazywali, że niesprawiedliwy przykład „złośliwego” żarłacza białego z ekranu stworzył poważną przeszkodę w przekonywaniu społeczeństwa o konieczności ochrony tych zwierząt. Autor powieści Peter Benchley był zdruzgotany obrotem spraw i resztę życia spędził na wspieraniu akcji ratunkowych rekinów. Steven Spielberg wyraził skruchę dopiero po latach. „To jedna z tych rzeczy, których wciąż się obawiam. Nie tego, że zostanę zjedzony przez rekina, ale tego, że rekiny są w jakiś sposób na mnie wściekłe za podsycanie szału wędkarzy sportowych, który miał miejsce po 1975 roku, czego szczerze i do dziś żałuję z powodu zdziesiątkowania populacji rekinów z powodu książki i filmu” – wyznał. Źródła: National Geographic Polska, The Daily Jaws, Jaws: Steven Spielberg Regrets „Decimation” of Sharks After Release, How Jaws Influenced Shark Perception – Shark Stewards Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Psychoanalityczka w cieniu sławnego męża. Kim była Emma Jung?
Przez ponad pół wieku współtworzyła intelektualne dzieło Carla Gustava Junga. Prowadziła również samodzielne badania na gruncie psychologii analitycznej, rozwijając charakterystykę animy i opracowując legendę o Świętym Graalu. Emma Jung wiodła fascynujące życie. Pozostaje niesłusznie zapomniana i w cieniu sławy męża.
Spis treści: Emma Jung. Między tradycją a nonkonformizmem Panna z dobrego domu Emma popełnia mezalians Emma i Carl Jung w trójkącie Psychoanalityczka i serce rodziny Emma Jung przełamywała ówczesne ramy konwenansów. Nie tylko wspierała dorobek naukowy męża Carla Gustava Junga, ale też pogłębiała wprowadzone przez męża pojęcia kobiecych i męskich archetypów psychiki, czyli animy i animusa. Prowadziła własne badania i korespondowała z Zygmuntem Freudem, na długo po jego skonfliktowaniu z Jungiem. Z pełną świadomością trwała w małżeńskim trójkącie, obok drugiej życiowej towarzyszki psychiatry Toni Wolff. To w końcu za sprawą jej odziedziczonego majątku Jung był zabezpieczony na przyszłość i mógł poświęcić się pracy naukowej. Emma Jung. Między tradycją a nonkonformizmem W czasach młodości Emmy Jung od kobiet oczekiwano przede wszystkim oddania mężowi i dzieciom, umiejętnego prowadzenia domu czy nienagannych manier. Rolę kobiety zwykle sprowadzano do kury domowej i poddanej mężowi niewolnicy. W książce „Sztuka bycia szczęśliwą z mężczyzną” Rosy Dahinden-Pfyl czytamy o dawnym wzorcu kobiety: „Nigdy nie powinna narzekać na chłód męża, czy to rzeczywisty, czy wyobrażony. Powinna wykazywać się łagodnym zainteresowaniem co do wszystkiego, co go dotyczy, zawsze okazywać mu uznanie, dbać, aby dom był dla niego wygodnym, nigdy nie zanudzać go swoim paplaniem. Powinna nie wykazywać goryczy co do jego słabości i nigdy nie wtrącać się w jego interesy”. Ciężko uwierzyć, że te słowa wypłynęły spod pióra samej kobiety… Lista kobiecych powinności na przełomie XIX i XX wieku była bardzo długa i podyktowana patriarchalnym duchem czasów. W takich realiach 30 marca 1882 roku w szwajcarskiej Szafuzie na świat przyszła Emma Rauschenbach, późniejsza pani Jung. Warto już na wstępie podkreślić, że Emma łączyła rewolucyjną postawę kobiety zaangażowanej naukowo z ówczesną tradycją. Wspierała męża w jego badaniach, wychowała piątkę dzieci. Stanowiła jednocześnie odbicie powyższego wzorca kobiety, jak i była jedną z pierwszych psychoanalityczek. Jej fascynacja mitem Świętego Graala zrodziła się już w wieku 17 lat. Jednym z głównych przedmiotów badań Emmy stał się z czasem animus i anima, czyli kolejno męski aspekt w kobiecej psychice i kobiecość w mężczyźnie. Emma analizowała pojęcia jungowskiej psychologii pod kątem ich wpływu na relacje damsko-męskie. Uważała, że dokładne poznanie tych archetypów nie tylko przyczyniłoby się do poprawy interakcji i stosunków interpersonalnych, ale również usprawniłoby rozwój osobisty. Rozważania zebrała w pracy „Animus i Anima”. Panna z dobrego domu Emma Jung miała niemal idylliczne dzieciństwo. Jako córka przemysłowca i ówczesnego właściciela Schaffhausen – owianej legendą manufaktury zegarków, była drugą najbogatszą dziedziczką w Szwajcarii. Burżuazyjne przywileje pozwalały jej odebrać staranne wykształcenie, zaczytywać się w książkach i spędzać długie godziny na pisaniu. Z jednej strony tak przyziemne problemy jak ubóstwo czy głód nigdy nie dotyczyły jej wpływowej rodziny, a z drugiej – pieniądze nie uchroniły ich przed tragedią. Gdy Emma miała 12 lat, jej ojciec zaczął tracić wzrok. Choroba sprawiła, że był zgorzkniałym, skłonnym do awantur człowiekiem. Nad wszystkim ciążyła frustracja domowników. Ci bowiem byli zmuszani do utrzymywania w tajemnicy przyczyny ślepoty głowy rodziny. Pan Rauschenbach cierpiał na syfilis, a wieść o zarażeniu się chorobą od prostytutki wywołałaby skandal w konserwatywnych (i pełnych hipokryzji) kręgach elity. Emma popełnia mezalians Carl Gustav Jung był starszy od swojej przyszłej żony o siedem lat. Po raz pierwszy spotkali się, gdy Emma była nastolatką i przygotowywano ją do ślubu z przedstawicielem jej klasy społecznej. Miała poślubić partnera biznesowego ojca. Stanowiło to dość częstą praktykę w kręgach dawnej burżuazji – małżeństwo z korzyścią dla rodu, niekoniecznie z miłosnych pobudek. Emma popełniła mezalians i poszła za głosem serca, wbrew protestom rodziców. Jak to się stało, że ścieżki tej dwójki z różnych światów w ogóle się przecięły? Przyczyniła się do tego nieświadomie matka Emmy. Jej koleżanką ze szkolnej ławy była mama Carla Gustava Junga. Zdarzało się nawet, że gdy kobieta niedomagała, pani Rauschenbach opiekowała się małym Carlem. Gdy ten przybył po latach w odwiedziny, zakochał się w Emmie od pierwszego wejrzenia. On był bez pieniędzy i z nieszanowanym dawniej zawodem „lekarza wariatów”. Emmę urzekł jego niesamowity intelekt, zapał i poświęcenie zgłębianiu meandrów ludzkiej psychiki. Prowadzili żywe dyskusje o filozofach i literaturze. Wybuchowa i ekstrawertyczna natura psychiatry była przeciwieństwem powściągliwości Emmy. Te cechy jednocześnie ją onieśmielały i w specyficzny sposób ujmowały. Zawarli związek małżeński w 1903 roku, który, jak później się okazało, przetrwał ponad pół wieku. Emma i Carl Jung w trójkącie Państwo Jung znieśli dzielące ich społeczne bariery, a wspólnym spełnieniem stała się dla nich praca naukowa. Początkowo Emma porządkowała dokumentację pacjentów zdolnego męża i wspierała jego osiągnięcia na gruncie psychologii analitycznej. Przerwy w jej aktywności wyznaczały kolejne porody i opieka nad dziećmi. W sumie doczekali się pięciu potomków. Gdy Carl Gustav Jung rozpoczął pracę na uniwersytecie, nad małżeństwem zawisły ciemne chmury. Popularność zrodziła ogromne zainteresowanie kobiet, które wprost uganiały się za ambitnym psychologiem. Uwodził przez intelekt, a powodzenie, którego nie zaznał w młodości, sprawiało, że ulegał swym adoratorkom. Romans z rosyjską pacjentką Sabiną Spielrein przyniósł wiele goryczy Emmie. W jednej chwili poczuła się jak kura domowa, od której to roli nieustannie starała się uciec. Aby zawalczyć o siebie, samodzielnie zajęła się psychoanalizą. Mąż wspierał ją w nowym przedsięwzięciu. Jednocześnie Carl po zakończeniu relacji ze Spielrein spotkał kobietę, która już na zawsze miała stać się elementem codzienności Jungów. Toni Wolff również była jego pacjentką, którą z czasem, podobnie jak żonę, dopuścił do własnych badań. Wolff stała się asystentką Carla i – na równi z Emmą – jego życiową partnerką. Trójkąt w małżeństwie w początkowym etapie wywołał oczywisty kryzys i frustrował Emmę Jung. Ale wraz z upływem czasu i szczerymi wyznaniami męża, Emma zaakceptowała obecność w jego życiu drugiej kobiety. Taki układ satysfakcjonował geniusza, ale zdaniem licznych biografów, rodził cierpienie w jego partnerkach. Umiejętnie to skrywały, aby nie stracić mężczyzny swego życia. Doszło do tego, że gdy Jung był gdzieś zaproszony, przybywali całą trójką. Psychoanalityczka i serce rodziny Emma była dla Carla Gustava Junga namiastką normalności, sercem rodziny i wielkim oparciem. Jak sam wyznał, to dzięki niej przetrwał załamanie nerwowe po rozstaniu ze swoim mentorem, Sigmundem Freudem. Podczas gdy Toni Wolff budziła w nim fascynację i namiętność, Emma była bezpieczną przystanią, dozgonną przyjaciółką. Zawodowo przewodniczyła w Klubie Psychologii Analitycznej i dawała wykłady w Instytucie Junga. Z czasem rozpoczęła własną praktykę analityczną, a jej pacjentki wspominały Emmę jako uroczą, dokładną oraz skupioną analityczkę. W 1953 roku zmarła Toni Wolff. Śmierć kochanki Junga paradoksalnie zbliżyła do siebie małżonków w dojrzałym wieku. Emma wyznała jednak bez cienia goryczy: „Zawsze będę wdzięczna Toni za zrobienie dla mojego męża tego, czego ja ani nikt inny nie mógłby zrobić”. Dwa lata później 27 listopada 1955 roku odeszła Emma Jung. Po stracie żony Carl miał powtarzać z bólem: „Była królową”. Według relacji jego bliskich i przyjaciół nigdy nie pozbierał się po jej śmierci. W rozpaczy wyrył w kamieniu przy domu inskrypcję: „Mojej ukochanej i wiernej żonie… żyła, zmarła, cierpiała, jest opłakiwana”. Z Emmą byli małżeństwem przez niemal 53 lata. Carl przeżył ją o 6 lat. Doprowadził do pośmiertnego wydania książki żony, nad którą Emma Jung pracowała przez całe życie: „Legenda graalowa w perspektywie psychologicznej” pod redakcją Marie-Louise von Franz. Źródła: M. Kalinowska, seria „Kobiecość w psychologii analitycznej”: „Emma Jung w poszukiwaniu Świętego Graala”, Instytut Studiów Kulturowych Raven, National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Kobieta, która spłynęła Niagarą w beczce. Kim była Annie Edson Taylor?
Annie Edson Taylor jako pierwsza pokonała Niagarę w beczce. Dawna nauczycielka dokonała tego wyczynu w dniu swoich 63. urodzin. Kobieta przeżyła spływ wodospadem, ale popis kaskaderskich umiejętności nie przyniósł jej upragnionej sławy. Zmarła w ubóstwie 29 kwietnia 1921 roku i dopiero po latach stała się legendą.
W tym artykule: Młodość wypełniona pasmem nieszczęść Annie Edson Taylor i wodospad Niagara Pierwsza kobieta, która przeżyła skok z wodospadu Niagara Annie Edson Taylor – zapomniana śmiałkini Przyszła rekordzistka urodziła się 24 października 1839 roku w Auburn w stanie Nowy Jork. Wychowywała się w zamożnej, wielodzietnej rodzinie Lucretii Waring i młynarza Marricka Edsona. Od najmłodszych lat Annie interesowała się sportem oraz aktywnością na świeżym powietrzu. Była bystrą dziewczynką, lubiła czytać, a w przerwach między kolejnymi rozdziałami książek marzyła o zostaniu nauczycielką, aby zarażać wiedzą inne dzieci. Skłoniło ją to do podjęcia nauki w Conference Seminary and Collegiate Institute w Charlottesville. Młodość wypełniona pasmem nieszczęść Profesja ojca Annie pozwalała Edsonom żyć na dobrym poziomie. Niestety, Marrick zmarł, gdy dziewczynka miała zaledwie 12 lat. Jego utrata była bolesna, ale odziedziczony majątek zabezpieczał materialnie potomków na przyszłość. Ta niestety okazała się wkrótce dla Annie naznaczona tragedią i… pechowa. W wieku 17 lat poznała swojego przyszłego męża Davida Taylora. Zakochani doczekali się synka, który niestety zmarł kilka dni po narodzinach. Cień śmierci położył się wkrótce również na Davidzie, który zginął podczas trwającej w latach 1861–1865 wojny secesyjnej. Pogrążona w żałobie dwudziestokilkuletnia Annie Edson Taylor podjęła decyzję o zmianie otoczenia, które przywoływało rozpaczliwe wspomnienia. Wyjechała do teksańskiego miasta San Antonio, gdzie pracowała jako nauczycielka. Po kilku latach porzuciła jednak stabilne życie, aby podróżować po Stanach Zjednoczonych. Uczyła się m.in. na instruktorkę tańca w Nowym Jorku i dawała lekcje muzyki w Sault Ste. Marie w stanie Michigan. Podczas tułaczki przeciwności losu wciąż jej nie opuszczały. Przeżyła trzęsienie ziemi, pożar domu, a także napad rabunkowy. W obliczu każdego problemu wykazywała się jednak wyjątkową siłą ducha i nadzieją na spokojną przyszłość. Niewiele osób doświadczyło w swym życiu jednocześnie tylu tragedii – niezłomna postawa Annie inspiruje. Annie Edson Taylor i wodospad Niagara Przez spory kawałek życia Annie wspierały odziedziczone po ojcu pieniądze. Oszczędności w końcu się wyczerpały. Przyzwyczajona do luksusów kobieta szukała sposobu na załatanie dziury w budżecie, by dalej wieść wystawne życie. Latem 1901 roku uwagę Annie przykuł artykuł w „New York World”, opisujący światową wystawę Pan-American Exposition w Buffalo. Pojawiła się w nim informacja o wodospadzie Niagara, który cieszył się wyjątkowym zainteresowaniem uczestników. Wzmianka o jednym z najsłynniejszych wodospadów na świecie zrodziła w Annie pomysł na osobliwy biznes. Postanowiła spłynąć wodospadem Niagara w beczce, wierząc, że wyczyn zapewni jej sławę i fortunę. Nietuzinkowy „środek transportu” wykonano z drewna dębowego oraz żelaza. Konstrukcję zabezpieczono metalowymi obręczami i obciążono 50-kilogramowym kowadłem w celu pionowego ustawienia beczki podczas spływu. Wnętrze wyłożono ponadto materacem. Przygotowania do eskapady trwały kilka miesięcy. W tym czasie Annie Edson Taylor zatrudniła nawet promotora Franka M. Russella, który miał nagłośnić jej przedsięwzięcie w prasie. Elementem promującym spływ Annie stała się przede wszystkim beczka, którą prezentowano m.in. na wystawach sklepowych. Russell dbał również o rozpoznawalność samej Annie. Rozpowiadał dziennikarzom nieprawdziwe pogłoski, jakoby kobieta była wprawioną podróżniczką, przemierzającą egzotyczne kraje i odmładzał ją o 20 lat. Prawdziwy Batman straszył w Londynie. Kim był wiktoriański Bruce Wayne? Przerażał piekielnym wyglądem, skakał po dachach, nie bał się nawet żołnierzy. Oto Spring-Heeled Jack, który straszył Anglików w XIX wieku. W rzeczywistości miał niewiele wspólnego z ... Pierwsza kobieta, która przeżyła skok z wodospadu Niagara W rzeczywistości Annie Edson Taylor przemierzyła Niagarę w dniu swoich 63. urodzin – 24 października 1901 roku. Spływ trwał 20 minut, ale dawna nauczycielka spędziła w beczce niemal godzinę. Było to spowodowane koniecznością wcześniejszego wtłoczenia powietrza do środka beczki za pomocą pompki rowerowej, aby konstrukcja stała się lżejsza. Według niektórych źródeł Annie w podróży towarzyszył kot. W jeszcze innych miejscach czytamy, że kilka dni przed planowanym spływem przeprowadzono test właśnie z udziałem czworonoga, który przeżył (zapewne w niewyobrażalnym strachu), ale zranił się w głowę. Annie Edson Taylor wyszła ze śmiałego rejsu bez większych obrażeń, nie licząc oszołomienia i kilku siniaków. Natomiast powtarzający po latach jej rekord Bobby Leach w czasie spływu Niagarą połamał sobie szczękę i obie rzepki w kolanach. Miała zatem wiele szczęścia. Ryzykowny skok przerósł jednak jej wytrzymałość psychiczną – nigdy więcej, choć zachęcana, nie zdecydowała się na jego powtórzenie. Opowiadała: „Chciałabym przestrzec wszystkich przed tego typu wyczynami. Wolałabym wejść do lufy armatniej, wiedząc, że mogę zostać rozszarpana na kawałki, niż jeszcze raz skoczyć z wodospadu Niagara”. Annie była pierwszą osobą, która przeżyła spływ Niagarą, będąc zamknięta w beczce. Okrzyknięto ją „królową mgły” w nawiązaniu do oparów unoszących się nad kaskadami. Wbrew przestrogom samej rekordzistki, w kolejnych dekadach znalazło się wielu naśladowców jej wyczynu. Poza wspomnianym już Bobbym Leachem był to m.in. William „Red” Hill junior, który zginął podczas ryzykownego skoku. Od tragicznego zdarzenia takie kaskaderskie wyczyny są karane. Przekonał się o tym Steven Trotter, który spłynął w beczce ze swoją dziewczyną w 1995 roku, a następnie został aresztowany. Annie Edson Taylor – zapomniana śmiałkini Rozgłos wokół dokonania Annie – wbrew jej oczekiwaniom – nie trwał długo. Znalazła się co prawda na pierwszych stronach najważniejszych magazynów (w tym „The New York Times”), ale zamieszanie wokół spływu nie przyniosło jej bogactwa. Taylor fotografowała się z turystami nad Niagarą, organizowała spotkania i sprzedawała pamiątki. Nic nie było jednak w stanie przywrócić jej statusu z majętnego okresu młodości. W patriarchalnym i ograniczonym świecie nie widziano miejsca dla śmiałej kobiety, przemierzającej wodospad w spódnicy – kobiety już dojrzałej i owdowiałej. Niesprawiedliwie większa popularność spadła na mężczyzn naśladujących aktywność Annie. Ta zmarła w ubóstwie, 29 kwietnia 1921 roku w Lockport. Miała 82 lata. Jej ciało pochowano na cmentarzu w Niagara Falls obok pozostałych kaskaderów praktykujących nad słynnym kompleksem wodospadów. Ponad 100 lat od śmierci życiorys Annie wciąż fascynuje. Jej kaskaderskie dokonania służą za wzór wielu feministkom, dopatrującym się przełomowości wyczynu w tej bądź co bądź zmaskulinizowanej formie rozrywki przełomu XIX i XX wieku. Amerykańska poetka Joan Murray natchniona historią Annie Edson Taylor poświęciła jej powieść poetycką „Queen of the Mist: The Forgotten Heroine of Niagara”, a Michael John LaChiusa stworzył musical pod tym samym tytułem, debiutujący w Nowym Jorku w 2011 roku. Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Historia kotów, czyli od kultu do diabelskich porównań. Jak zmieniał się stosunek do futrzaków?
Historia kotów jest stara jak świat. W starożytnym Egipcie za zabicie czworonoga groziła kara śmierci, ale już w średniowieczu uznawano go za wysłannika diabła. Współcześnie futrzaki to bohaterowie memów, a także niezastąpieni przyjaciele w wielu domach.
W tym artykule: Czy Egipcjanie czcili koty? Historia kotów w państwach starożytnych Koty w średniowieczu Jak w przeszłości traktowano koty? Koty w epoce wiktoriańskiej Koty w XX wieku Koty w czasie wojny Koty w literaturze, filmie i kulturze Przodkiem kota domowego jest kot nubijski pochodzący z północnej Afryki i Bliskiego Wschodu. Kwestia domestykacji kotów pozostaje natomiast sporna. Niektóre źródła wskazują nawet na 9500 lat temu (na Cyprze) czy 8000 (w Azji Zachodniej). W starożytnym Egipcie mruczki udomowiono natomiast około 4000 lat temu. To właśnie tam uznano je za święte i otoczono kultem. Czy Egipcjanie czcili koty? Dla Egipcjan koty były domowymi towarzyszami. Zapewniono im również miejsce w świątyniach. Wedle tradycji egipscy bogowie byli ukazywani pod postacią zwierząt i wielu z nich obdarzono kocimi cechami. W I dynastii chroniącą dom faraona przed wężami boginię Mafdet przedstawiano jako rysia lub ocelota. Wierzono również, że bóg Słońca Ra nocą zamienia się w kota, aby stoczyć walkę z panem mroku Apofisem. Symbolizująca płodność i sprawująca opiekę nad ludźmi bogini Bastet miała kocią głowę, a czasami też całe kocie ciało. Ukazywano ją ponadto w otoczeniu kociąt. W starożytnym Egipcie mruczki poddawano mumifikacji. Najstarszy znany nam przypadek kociej mumifikacji pochodzi z okresu XII dynastii (1991–1778 p.n.e.). W Abydos odnaleziono szkielety kilkunastu kotów z dołączoną misą na mleko dla każdego z nich. Święte zwierzęta chowano z ręcznie robioną i malowaną maską. Sądzono, że zmumifikowany i ofiarowany bogini Bastet kot przyniesie szczęście jego poprzedniemu właścicielowi. Takie przekonanie okazało się dramatyczne w skutkach. Kapłani rozpoczęli okrutną praktykę hodowli kotów w nieludzkich warunkach. Tylko po to, aby je zabić, a następnie sprzedawać zabalsamowane ciała. Nie powstrzymało ich przed tym nawet ryzyko poniesienia kary śmierci, która groziła za zabicie czczonego przez Egipcjan kota. Historia kotów w państwach starożytnych Stosunek antycznych Greków i Rzymian do kotów był już bardziej praktyczny. Zwierzęta ceniono przede wszystkim za zdolności łowieckie, umożliwiające tępienie gryzoni. Pisarze podkreślali w swych dziełach godną podziwu dokładność i ostrożność kotów w czasie polowania. W kulturze islamskiej koty cieszyły się natomiast dużym szacunkiem. Według tradycji prorok Mahomet miał być przyjacielem kotów, a podczas głoszonych kazań trzymać mruczka w ramionach. Jedna z historii głosi ponadto, że kot ocalił Mahometa przed jadowitym wężem. Dwojako miała się już pozycja kota w obszarze Dalekiego Wschodu. W Chinach uznawano, że koty przynoszą szczęście. W Japonii były pupilkami klasy panującej za czasów cesarza Ichijō (986–1011). Choć jednocześnie wierzono, że są zdolne przemienić się w demona, np. nekomata. Koty w średniowieczu W średniowieczu zwrócono uwagę na naturę kota, tak odmienną od psa. Niezależni wrogowie myszy byli bardziej wstrzemięźliwi w kontaktach z człowiekiem, pozostawali nieodgadnieni. Zdawało się, że zbliżają się do ludzi z czysto praktycznych pobudek. W miejscu upraw i składowania zboża z łatwością mogły upolować gryzonie. Chrześcijanie przyczynili się do odebrania kotom statusu świętych z czasu antyku. Skojarzyli je z diabelską mocą. Ludzie wciąż byli wdzięczni kotom za łapanie gryzoni, ale jednocześnie rozpoczęły się ich prześladowania. W XII-wiecznej Brytanii rutynową praktyką było rzucanie kamieniami w kota, który wszedł na prywatną posesję. Nasi obecni pupile byli również mordowani – wieszani, topieni lub paleni. To sprawiło, że populacja europejskich kotów przybyłych z Bliskiego Wschodu zmalała aż do jednej dziesiątej. Nie wszyscy pozostawali jednak kocimi oprawcami. W XIII wieku członkinie cysterskiego zakonu żeńskiego mogły posiadać jednego kota. Chronił on izby przed szczurami i pozwalał im lepiej znieść długie godziny samotności. Słynący z miłości wobec zwierząt i życia w zgodzie z naturą franciszkanie również respektowali prawa kotów. Feudalizm w średniowieczu był podstawą funkcjonowania społeczeństwa. W Polsce utrzymywał się bardzo długo Nadrzędną walutą w średniowiecznej Europie była ziemia. To właśnie ilość ziemi, jaka znajdowała się w posiadaniu obywateli, decydowała o ich pozycji w społeczeństwie. Ze stanu posiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/feudalizm-w-sredniowieczu-geneza-struktura-i-charakterystyka-systemu-feudalnego-ryc-queen-mary-s-psalter-wikimedia-commons-public-domain-bbce559.jpg" width="800" height="461" alt="Feudalizm w średniowieczu – geneza, struktura i charakterystyka systemu feudalnego (ryc. Queen Mary's Psalter, Wikimedia Commons, public domain)" title="Feudalizm w średniowieczu – geneza, struktura i charakterystyka systemu feudalnego (ryc. Queen Mary's Psalter, Wikimedia Commons, public domain)" /> Czarna śmierć, czyli epidemia dżumy panująca w XIV-wiecznej Europie, przypomniała ludziom o łowieckich umiejętnościach mruczków. Koty na chwilę mogły odpocząć od prześladowań. Im więcej ich było, tym mniej szczurów i myszy, a tym samym ludzkich ofiar. Niestety, wkrótce wznowiono represje na niespotykaną dotąd skalę. Polowanie na czarownice, trwające od końca XIV wieku do połowy XVIII w całej Europie i Ameryce, odebrało życie nie tylko wielu niewinnym osobom rzekomo spółkującym z diabłem, ale też kotom. Mruczki brano bowiem za szatańskich pomocników czarownic. Nazywano je chowańcami, czyli demonami ukrywającymi się pod postacią zwierząt. Te, jak wierzono, najczęściej przybierały wygląd czarnego kocura. Koty poddawano bestialskim torturom, odzierano ze skóry, krzyżowano, topiono we wrzątku, zamurowywano w ścianie lub palono na stosie. Jak zauważa Madeline Swan, autorka książki „Historia kotów”: „Kościół wspierał te praktyki. Świętych czczono podczas wielkich uroczystości, paląc żywcem całe stada kotów”. Z czasem tortury zwierząt stały się publiczną rozrywką. Wyjątkowo okrutną praktyką była gra na „kocich organach”. Przerażone mruczki zamykano w ciasnych pudełkach, z których wystawały jedynie ogony przywiązane do klawiszy. Podczas ich naciskania, sznury ciągnęły za ogon, powodując pisk biednych kotów. Jedno z takich narzędzi użyto na cześć króla Filipa II Habsburga – zagorzałego katolika i zwolennika kontrreformacji – maszerującego ulicami Brukseli w 1549 roku. Jak w przeszłości traktowano koty? Nawet w najgorszym momencie kociej historii można było znaleźć zwolenników mruczących towarzyszy. Włoski poeta Francesco Petrarca i francuski filozof Michel de Montaigne słynęli z posiadania kocich pupili. Renesansowy artysta i uczony Leonardo da Vinci twierdził: „nawet najmniejszy kot oznacza dzieło sztuki”. Koty miały się ponadto całkiem nieźle w Wenecji. Tam obowiązywały surowe kary za skrzywdzenie kota rodem z historii starożytnego Egiptu. Tamtejsze kobiety, zwane „kocimi matkami”, od XVIII wieku karmiły bezpańskie koty. Dawały im wyszukaną potrawę z małży, sosu pomidorowego, wytrawnego wina, oliwy i pietruszki. Koty stanowiły także inspirację dla wielu muzyków. W 1758 roku impresario Bisset wystawił w Londynie „Kocią operę”, w której chór tworzyły miauczące zwierzaki. Koty w epoce wiktoriańskiej „Dopiero w XIX wieku niezasłużenie niski status społeczny kota uległ pewnej poprawie. Sama królowa Wiktoria dołożyła wszelkich starań, by w ówczesnym emblemacie Królewskiego Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami znalazło się miejsce nie tylko dla psa, lecz również dla kota” – pisze Madeline Swan. Chcesz przywołać kota? Możesz być zaskoczony. Mówienie do niego i wołanie po imieniu to nie najlepszy pomysł Jak sprawić, by obcy kot nam zaufał? Próbować zwrócić jego uwagę gestami? A może mówić do niego albo po prostu czekać, aż sam podejdzie? Naukowcy opracowali skuteczną strategię, dzię... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/chcesz-przywolac-kota-mozesz-byc-zaskoczony-mowienie-do-niego-i-wolanie-po-imieniu-to-nie-najlepszy-pomysl-fot-getty-images-18022f1.jpg" width="938" height="624" alt="Chcesz przywołać kota? Możesz być zaskoczony. Mówienie do niego i wołanie po imieniu to nie najlepszy pomysł (fot. Getty Images)" title="Chcesz przywołać kota? Możesz być zaskoczony. Mówienie do niego i wołanie po imieniu to nie najlepszy pomysł (fot. Getty Images)" /> W epoce wiktoriańskiej wciąż rozgrywały się jednak kocie tragedie. Niewysterylizowane kotki w ciągu swojego życia wydawały na świat nawet dwieście młodych. Powszechną praktyką było topienie niechcianych kociąt. Istotnym wydarzeniem było bliższe przyjrzenie się zachowaniu kotów przez autora teorii ewolucji Charlesa Darwina. W dziele „The Expression of Emotions” z 1872 roku zwracał uwagę na ruchy i sylwetkę kotów w zależności od ich aktualnego nastroju. Koty w XX wieku Wraz z nadejściem XX wieku koty stały się modne. Były pupilami ludzi sztuki i polityków m.in. Theodore’a Roosevelta, Winstona Churchilla, Johna F. Kennedy’ego oraz aktorów Jamesa Masona i Brigitte Bardot. Znane są także przypadki miłośników kotów wśród dyktatorów, a jednym z nich był Włodzimierz Lenin. W epoce nowoczesności mruczki okazały się nie tylko uwielbianymi przez ludzi towarzyszami, ale też dobrymi pracownikami. Koty sprawdzały się w instytucjach publicznych, muzeach i na poczcie, walcząc ze szkodnikami. Kocur Mike (1908–1929) pracował w Muzeum Brytyjskim w Londynie przez dwadzieścia lat. Rozwiązywał problem nie tylko myszy, ale też gołębi. Koty w czasie wojny Nieco inaczej kocie sprawy miały się w Trzeciej Rzeszy. Postawa nazistów wobec zwierząt bywała frapująca. Z jednej strony przyjęto nową ustawę o ochronie zwierząt, którą uznano za postępową i przestrzegano niemal w niezmienionym kształcie w Republice Federalnej Niemiec do 1972 roku. Z drugiej, podyktowany ideologią narodowego socjalizmu podział na „zwierzęta-panów” oraz „szkodniki” sprawiał, że nie wszystkie gatunki miały równe prawa. Wśród zwolenników reżimu wytworzył się wkrótce podział na miłośników i wrogów kotów. Pierwsi wskazywali na niezależną i nieokiełznaną naturę kotów – uzdolnionych łowców. To miało być dowodem ich przynależności do zwierzęcej rasy panów. Natomiast Will Vesper, pisarz opiewający w swych utworach Führera, podburzał społeczeństwo przeciwko kotom. Według niego mruczki były „Żydami wśród zwierząt” i fałszywą, obcą rasą z Orientu. Podczas II wojny światowej koty stały się jednym z licznych narzędzi nazistów pozbawiających ludność żydowską godności, codziennego życia i niemal wszystkich praw. Zakazano trzymania zwierząt domowych w gospodarstwach nienależących do „niemieckiej wspólnoty narodowej”. Był to kolejny sposób na represjonowanie Żydów, dla których cichy odgłos łapek na podłodze często okazywał się jedynym pocieszeniem w wojennym obłędzie. W taki sposób zaoszczędzono żywność, a także cynicznie rozwiązano problem zwierząt pozostawionych po deportacji ich właścicieli. Wojenne losy kotów miały jeszcze inne oblicza. Już podczas I wojny światowej brytyjski rząd postanowił wpuścić kilkaset kotów do okopów, aby uporały się z jedną z największych bolączek żołnierzy – szczurami. Koty wykorzystywano także do wykrywania gazu bojowego ze względu na ich wyjątkowo wrażliwy zmysł węchu. W czasie II wojny światowej kot Bomber stał się mruczącym bohaterem. Podczas nalotów na Londyn słyszał znacznie wcześniej od ludzi dźwięk nadlatujących samolotów nieprzyjaciela. Koty często pozostawały również maskotkami żołnierzy. Dowodem jest słynna fotografia, przedstawiająca żołnierza US Marine Franka Praytora karmiącego osierocone kociątko podczas wojny w Korei w 1953 roku. Przygarniętą kotkę nazwano Miss Hap (Miss Przypadku), gdyż urodziła się w złym czasie i miejscu. Koty w literaturze, filmie i kulturze Ciekawy wątek stanowi obecność kota w literaturze. Na przestrzeni dziejów mruczki przedstawiano w mocno rozbieżnym świetle. Bywały sprytne jak w baśni „Kot w butach” i tajemnicze i nieodgadnione niczym znikający Kot z Cheshire z „Alicji w Krainie Czarów” (1865) Lewisa Carrolla. Stanowiły uosobienie szatańskich mocy, co widać na przykładzie Behemotha z „Mistrza i Małgorzaty” (1966-1967) Michaiła Bułhakowa. A w końcu okazywały się empatycznymi pomocnikami, jak kot z „Koraliny” (2002) autorstwa Neila Gaimana. Wielu autorów prywatnie pozostawało miłośnikami kotów i w swojej twórczości wplatało kocie motywy, niejednokrotnie dotykając wątków autobiograficznych. Jeden z „poetów wyklętych”, Charles Baudelaire, poświęcił czworonogom wiersz „Koty” zasilający tom „Kwiaty zła” (1857). Japoński mangaka Junji Itō stworzył zabawną mangę „Czwórcio i Szóstek: Koci pamiętnik Junjiego Ito” (2007–2008), ukazującą losy jego własnych kotów. Polska noblistka Wisława Szymborska opowiedziała natomiast o przemijalności i pustce po śmierci bliskiej osoby z perspektywy kota. Uczyniła to w napisanym po odejściu długoletniego partnera Kornela Filipowicza wierszu „Kot w pustym mieszkaniu” (1991). Podobnie dzieje mruczków miały się na wielkim ekranie. Choć w tym wypadku możemy dostrzec tendencję do prezentowania czworonożnych pupili w bardziej negatywnym świetle. Przez długie lata kino rozwijało przede wszystkim stereotypowy wizerunek kotów, postrzeganych jako egoistyczne i powiązane z elementem demonicznym. Tym samym koty stały się nieodłącznymi bohaterami horrorów i historii o czarownicach. Równie często mruczki bywały pupilami czarnych charakterów. Jak m.in. koty don Vito Corleone z „Ojca chrzestnego” (reż. F.F. Coppola, 1972) i Ernsta Blofelda z serii o Jamesie Bondzie. Z czasem skupiono się na wyeksponowaniu pozytywnych cech przyjacielskich futrzaków. W obrazie „Kot Bob i ja” (reż. R. Spottiswoode, 2016) obserwujemy opartą na faktach historię ulicznego muzyka uzależnionego od narkotyków. Ratunkiem w walce z nałogiem okazuje się dla niego właśnie kot. Tytuł najsłynniejszego filmowego kota należy jednak do Orangeya. Rudy kocurek był dwukrotnym laureatem nagrody Patsy, czyli zwierzęcego odpowiednika Oscara. Zagrał m.in. bezimiennego kota w rozsławionym „Śniadaniu u Tiffany’ego” (reż. B. Edwards, 1961) z główną rolą Audrey Hepburn. Koty to w końcu bohaterowie niezliczonej liczby zabawnych filmików, które oglądamy w przerwie od pracy lub podczas przeprawy tramwajem, a także memów. Kotka Grumpy Cat była osobowością internetową i kocią królową memów. Stało się to po opublikowaniu w 2012 roku w serwisie Reddit zdjęcia, na którym wyraz jej pyszczka przypominał zrzędliwą minę. Popularność kotki sprawiła, że znalazła się na okładce „New York Magazine”. Jej oficjalny profil na Facebooku kilka lat od odejścia za „tęczowy most” wciąż obserwuje niemal 8 milionów fanów. Obecnie koty są na dobrej pozycji. Nie tylko wybieramy je najczęściej obok psów na domowych pupili. Dzięki badaniom poznajemy też ich naturę, która, choć niezależna, nie wyklucza zbudowania bliskiej, emocjonalnej więzi z opiekunem, jak kiedyś zakładano. Rośnie powszechna świadomość na temat zapobiegania kociej bezdomności, konieczności zapewnienia kotom niewychodzącym aktywności pozwalającej na zaspokojenie instynktu łowieckiego, a także przywiązania mruczka do ukochanego człowieka. Coraz częstszym zainteresowaniem naukowców cieszy się opieka nad kotami osób bezdzietnych. Mówią one o sobie jako „kocim rodzicu” i świadomie decydują się na pupila zamiast dziecka. Doprowadziło to do nazwania zjawiska mianem pet parentingu. Źródła: J. Mohnhaupt, „Zwierzęta w Trzeciej Rzeszy”, tłum. M. Kilis, Wydawnictwo Poznańskie, 2022 M. Swan, „Historia kotów”, tłum. M. Wojtyna, M. Aleksandrowicz-Wojtyna, Znak Horyzont, Kraków 2021 Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Eugeniusz Bodo był jednym z najwybitniejszych przedwojennych artystów. 80 lat temu zmarł w sowieckim łagrze
Eugeniusz Bodo przed wojną zachwycał jako gwiazda kina i estrady. Potem aresztowało go NKWD. 7 października 1943 roku umarł z wycieńczenia i głodu.
W tym artykule: Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Życie prywatne Eugeniusza Bodo Występy kabaretowe po wybuchu wojny Aresztowanie przez NKWD Podejrzany o szpiegostwo Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Naprawdę nazywał się Bohdan Eugène Junod. Jego pseudonim sceniczny stanowił połączenie dwóch pierwszych liter własnego imienia oraz trzeciego imienia matki, polskiej szlachcianki Jadwigi Anny Doroty Dylewskiej. Eugeniusz Bodo urodził się w 1899 roku w Genewie jako pół-Polak, pół-Szwajcar. Przez całe życie zachował szwajcarskie obywatelstwo. Nie zdawał sobie sprawy, że ów fakt, paradoksalnie, przyczyni się do jego śmierci w obozowych warunkach. Eugeniusz Bodo jako gwiazda kina Artystyczną smykałkę Bodo odziedziczył po ojcu. Teodor Junod zarabiał na życie, wyświetlając filmy i prowadząc variétés. W 1907 roku sprowadził się wraz z rodziną do Łodzi, gdzie założył kino-teatr Urania. Bodo zaczynał od występów scenicznych. To jednak kino dało mu ogromną popularność. Po debiucie w niemym obrazie „Rywale” z 1925 roku szybko stał się jednym z ulubieńców Polaków. Grywał amantów, a także role komediowe i dramatyczne, dając popis swych wszechstronnych zdolności. Oczarowywał widzów zarówno jako groźny szejk Abdullah („Głos pustyni”), subiekt podszywający się pod szanowanego radcę („Jego ekscelencja subiekt”), pogubiony moralnie marynarz („Czarna perła”), jak i spiker radiowy toczący bój z sąsiadem („Piętro wyżej”). Z czasem zajął się ponadto pisaniem scenariuszy i produkcją. W wielu filmach śpiewał piosenki, które stawały się przedwojennymi szlagierami: „Umówiłem się z nią na dziewiątą”, „Sex appeal”, „Już taki jestem zimny drań”. Życie prywatne Eugeniusza Bodo Dwutygodnik „Kino dla Wszystkich” określał Bodo mianem „polskiego Chevaliera i Goldwyn-Meyera w jednej osobie”. W prasie nie brakowało wzmianek z jego życia prywatnego. Zewsząd dało się słyszeć o miłosnych podbojach filmowego amanta. Nawiązał romans m.in. z Norą Ney, przedwojenną femme fatale żydowskiego pochodzenia. Czytelnicy „Kina” w 1933 roku przyznali parze aktorów tytuł króla i królowej polskiego kina. Wielką miłością w życiu Eugeniusza Bodo okazała się tahitańska aktorka Reri. Spotkał się z nią na wielkim ekranie przy okazji „Czarnej perły”. Egzotyczna piękność słynęła, niestety, z dużego zamiłowania do trunków. Dla Bodo-abstynenta stanowiło to wystarczający powód rozstania. Aktor nigdy się nie ożenił. W latach świetności mieszkał z matką, z którą łączyła go silna więź. Towarzyszył im ponadto czworonożny ulubieniec – dog o umaszczeniu w typie arlekina imieniem Sambo. Występy kabaretowe po wybuchu wojny Latem 1939 roku w okolicach Gdyni Eugeniusz Bodo pracował nad nigdy nieukończonym filmem „Uwaga – szpieg!”. Napięta sytuacja polityczna i widmo nadciągającego konfliktu zbrojnego udaremniły jednak dalszą produkcję. 30 sierpnia ogłoszono powszechną mobilizację, a w stolicy wzywano do kopania rowów przeciwlotniczych. Wśród ochotników znalazło się wielu artystów w tym Eugeniusz Bodo. Jego zdjęcie z łopatą przy ul. Koziej 3 obiegło stołeczne gazety. Bodo wciąż nie opuszczał sceny i zabawiał publiczność w kabarecie Tip-Top. Realne zagrożenie oraz prośby matki doprowadziły ostatecznie aktora do podjęcia decyzji o wyjeździe z Warszawy. Filmowy amant przez pewien czas przebywał w Białymstoku, gdzie związał się z tamtejszym teatrem Miniatury. Ostatecznie wyjechał do Lwowa, który od 23 września 1939 roku na mocy traktatu Ribbentrop-Mołotow znalazł się pod radziecką okupacją. To właśnie tam po wielu wybojach na artystycznej ścieżce Eugeniusz Bodo dołączył do formacji artystycznej Tea Jazz. Zespół pod kierownictwem kompozytora Henryka Warsa z sukcesem odbywał tournée po miastach Związku Radzieckiego. Aresztowanie przez NKWD Po ataku Niemców na ZSRR w czerwcu 1941 roku Eugeniusz Bodo pożegnał się z Tea Jazzem. Jako obywatel neutralnej Szwajcarii chciał wydostać się z terenów objętych konfliktem i wyjechać do USA. Wystosował pisma do władz z prośbą o zwolnienie z dalszych występów i możliwość wyjazdu za granicę. Na tym w zasadzie kończą się rzetelne informacje z biografii artysty. Późniejsze losy Bodo są pełne domysłów. Pewne jest, że niegdyś jednemu z najwybitniejszych polskich gwiazdorów nie udało się wyjechać do Stanów Zjednoczonych z powodu aresztowania przez NKWD. W sprawie okoliczności zatrzymania Eugeniusza Bodo istnieje wiele wzajemnie wykluczających się relacji. W latach 70. lwowianin Józef Misiak oświadczył, że był świadkiem zamordowania przedwojennego aktora w okolicach Ogrodu Jezuickiego. Jego relacja mijała się jednak z prawdą. W PRL-u śmierć Bodo była owiana zmową milczenia. Komuniści chcieli przenieść odpowiedzialność na hitlerowców. Kłamano, jakoby aktor został zastrzelony przez Niemców po ich wkroczeniu do Lwowa w połowie 1941 roku. Podejrzany o szpiegostwo Prawda o tajemniczym zniknięciu Bodo ujrzała światło dzienne dopiero po wielu dekadach. Do rozwikłania zagadki przyczyniła się krewna artysty, Wiera Rudź. Jej zaangażowanie pozwoliło ustalić, że Bohdan Eugène Junod zmarł w łagrze w Kotłasie pod Archangielskiem. Rosyjski Czerwony Krzyż przesłał stronie polskiej dokument o treści: „Żano-Bodo Eugeniusz-Bogdan, ur. 1899 Genewa, syn Teodora, z zawodu aktor, reżyser. Został aresztowany 26 czerwca 1941 i decyzją specjalnej narady przez NKWD ZSRR skazany na 5 lat ciężkiego obozu wychowawczego jako element społecznie niebezpieczny. Okres kary odbywał w więzieniu Butyrskim w Moskwie, w mieście Ufa i w archangielskiej obłasti. Zmarł 7 października 1943 roku”. Na pewnym etapie artysta niemający nic wspólnego z działalnością polityczną stał się dla sowieckich władz osobą podejrzaną. Znajomość kilku języków (w tym niemieckiego i rosyjskiego) oraz szwajcarski paszport wzbudziły czujność NKWD. Aktora zaczęto podejrzewać o szpiegostwo. Owe domysły, jak na ironię, nasilały starania polskiej ambasady o jego uwolnienie. Zajmujący się sprawą polskiego aktora komisarz Fiedotow pisał: „przeprowadzone śledztwo nie potwierdziło działalności wywiadowczej Junoda-Bodo. Podejrzenia co do przynależności Junoda-Bodo do polskiego wywiadu mają jednak jakieś podstawy, gdyż w przedłożonych w swoim czasie przez Polaków (…) spisach poszukiwanych obywateli polskich figurował także Junod-Bodo, podczas gdy jest on obywatelem szwajcarskim i zainteresowania Polaków jego losem nie można uznać za przypadek”. Jak zmarł Eugeniusz Bodo? Wiosną 1943 roku Eugeniusz Bodo ostatecznie trafił do łagru w Kotłasie, gdzie tysiące zesłanych Polaków w katorżniczych warunkach budowało kolej Kotłas-Workuta. Jego los był przesądzony. Podczas odsiadki w więzieniu Butyrki zachorował na depresję i pelagrę. Miał w zwyczaju pić wodę z dużą ilością soli, aby oszukać głód. To przyczyniło się do uszkodzenia nerek. 19 czerwca 1943 roku nad losem Eugeniusza Bodo zawisł cień nadziei. Obozowi lekarze orzekli, że powinien zostać uznany za inwalidę i następnie zwolniony. Przedwojenny „król kina” nie dożył jednak decyzji sądu. Odszedł 7 października 1943 roku. Tak jak wszyscy zmarli więźniowie, spoczął w zbiorowej mogile. Źródła: I. Kienzler, „Wojenne losy przedwojennych gwiazd”, Bellona, Warszawa 2019. R. Wolański, „Eugeniusz Bodo. Już taki jestem zimny drań”, Wydanie II, Rebis, Poznań 2016. Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Hypatia z Aleksandrii. Kim była pierwsza męczennica nauki?
Jedną z największych aleksandryjskich filozofek i matematyczek rozszarpał w kościele tłum chrześcijańskich radykałów. Czy za samosądem faktycznie kryła się wyznaniowa rewolucja późnego cesarstwa?
W tym artykule: Wojny religijne w Aleksandrii Hypatia z Aleksandrii – tragiczna uczona antyku Kim była Hypatia? Wybitna przedstawicielka szkoły neoplatońskiej Hypatia angażowała się w sprawy Aleksandrii „Kozioł ofiarny” biskupa Aleksandrii Zabójstwo Hypatii Aleksandryjskiej Hypatia z Aleksandrii – ofiara chrześcijańskiej walki z pogaństwem? Hypatia z Aleksandrii to jedna z pierwszych naukowczyń cywilizacji śródziemnomorskiej. Żyjąca w IV wieku n.e. kobieta zasłynęła również jako jedna z pierwszych męczennic oddanych idei postępu naukowego. Postać Hypatii spopularyzował film „Agora" z 2009 roku w reż. Alejandra Amenábara. Wojny religijne w Aleksandrii Aleksandrię – miasto współczesne Hypatii – uważano za „koronę wszystkich miast”. Było to miejsce wielokulturowe, w którym kwitło życie umysłowe, byli uczeni oraz szkoły matematyczne i medyczne. Z drugiej strony, w tamtym czasie Aleksandria stała się sceną politycznych i religijnych potyczek między katolikami oraz innowiercami. Wydany przez cesarza Teodozjusza I w 380 roku edykt tesaloński ustanawiał chrześcijaństwo religią państwową Cesarstwa Rzymskiego. Jedenaście lat później cesarz zakazał natomiast praktyk kultowych, co było już prostą drogą do prześladowania „pogan”. Wrogie nastroje wobec wyznawców dawnej wiary podsycała działalność patriarchy Teofila prowadzącego od 385 roku walkę z pogaństwem. Profanowano stare obiekty kultu religijnego, niszczono pogańskie świątynie i pomniki. Symbolem chrześcijańskiego rozprawiania się z pogaństwem stało się zburzenie Serapejonu, świątyni egipskiego boga Serapisa, do którego doszło w 391 roku. Zniszczono wówczas resztki słynnej niegdyś Biblioteki Aleksandryjskiej. Biskupi aleksandryjscy tworzyli swoiste „armie” do walki z wyznawcami dawnej religii. Ich szeregi zasilali parabolanie – najniżsi rangą duchowni, zwykle niewykształceni i podatni na manipulację. Oficjalnie byli powołani do opieki nad chorymi i grzebania zmarłych. W praktyce zajmowali się burzeniem pogańskich świątyń i organizacją pogromów Żydów. Niektórzy poganie nie pozostawali jednak dłużni władzy. Buntownicy w odwecie chwytali i krzyżowali chrześcijan. Krew przelewano zatem po obu stronach. To właśnie w takiej napiętej atmosferze panującej w Aleksandrii Hypatia spędziła całe swoje życie, stając się jej oddaną i poważaną mieszkanką. Nie podejrzewała, jak niegodziwy koniec zgotuje jej aleksandryjska społeczność. Hypatia z Aleksandrii – tragiczna uczona antyku Odtworzenie losów Hypatii sprawia wiele trudności ze względu na ubogość zachowanych źródeł, wyraźną stronniczość autorów wplatających w jej życiorys pogardę dla instytucji kościoła lub przeciwnie. Przedstawiano też uczoną jako zagrożenie dla katolickiego porządku. Miało również miejsce swoiste przeplatanie się danych historycznych z legendą, która narosła wokół jej postaci za sprawą literackich interpretacji. Już sama data urodzin Hypatii budzi niepewność. Najczęściej przytaczana data w oparciu o przekaz Hezychiusza to 370 rok. Choć niektórzy historycy (m.in. Jan Malalas, Alan Cameron) opowiadają się za wcześniejszą datą, około 355 roku. W chwili śmierci w 415 roku Hypatia miała być bowiem wiekową kobietą, a w końcu jej najpopularniejszy uczeń, Synezjusz z Cyreny, uczęszczał na wykłady uczonej na początku lat 90. IV stulecia. Jest zatem mało prawdopodobne, że Hypatia prowadziła tak zaawansowane kursy z filozofii i matematyki, mając zaledwie 20 lat. Kim była Hypatia? Hypatia była córką matematyka i astronoma, Teona, który zaszczepił w niej zainteresowanie nauką. O naukowej randze jej ojca w aleksandryjskim świecie świadczy, chociażby fakt, że pozostawał członkiem Muzejonu, największego instytutu naukowego starożytności. Prawdopodobnie wspólnie pracowali nad wydaniem słynnych „Elementów” Euklidesa, a także innych tekstów słynnych matematyków. Profesor Maria Dzielska, autorka najobszerniejszego opracowania w języku polskim poświęconej filozofce, pisze: „(…) jej zasługa jako matematyczki, podobnie jak ojca, polegała na utrwalaniu i przekazywaniu swoim i następnym pokoleniom studentów wielkiej matematycznej i astronomicznej tradycji Aleksandrii. W dobie destrukcji Serapeum i zamknięcia Muzejonu (…) uważali oni, że obrona naukowego i kulturalnego dziedzictwa hellenizmu stanowi ich najważniejsze zadanie. I oboje włożyli olbrzymi wysiłek naukowy, wydając i komentując dzieła przodków, ażeby ten cel wypełnić”. Wybitna przedstawicielka szkoły neoplatońskiej Dziś Hypatię Aleksandryjską pamiętamy jako „męczennicę nauki” i „egipską mędrczynię”. Była wykształcona, a jej przedmiot badań obejmował zarówno matematykę, astronomię, jak i filozofię neoplatońską, łączącą myśl Platona z grecko-rzymskim politeizmem. Starożytny historyk Sokrates Scholastyk w „Historii Kościoła” pisał o Hypatii: „Udało jej się osiągnąć tak wysoki stopień wykształcenia, że przewyższała współczesnych sobie filozofów, stała się kontynuatorką wznowionej przez Plotyna szkoły platońskiej i potrafiła wykładać na prośbę zainteresowanych wszelkie, jakiekolwiek by były, doktryny filozoficzne”. Wśród uczniów Hypatii można było spotkać reprezentantów władzy, adwokatów, wpływowe osoby ze środowiska wojskowego i rządowego, chrześcijan, jak i osoby wyznające dawną religię. Dzięki zachowanym listom jednego z najbardziej oddanych uczniów Hypatii – Synezjusza z Cyreny – wiemy, że uczniowie nazywali ją „prawdziwym przewodnikiem w filozoficznych misteriach”. Hypatia stroniła od konfliktów na tematy wiary, a w kręgu jej szanowanych uczniów nie było miejsca na nietolerancję religijną. Sama była poganką i choć racjonalnie wierzyła w zdolności ludzkiego umysłu oraz prawa natury, nigdy nie przestała rozwijać swych potrzeb duchowych. Dążyła poprzez cnotę do poznania Prawdy i, jak głosi filozofia neoplatońska, zbliżenia się do czystej jedności, bytu doskonałego, czyli absolutu. Przy tym wszystkim obawiając się, że urzędnicy zakażą jej wykładów, nie uczęszczała do pogańskich świątyń, ani nie dołączała do tłumu protestujących wobec dewastacji ich ośrodków kultu religijnego. Hypatia angażowała się w sprawy Aleksandrii Często zawierała bliskie znajomości z wpływowymi urzędnikami i przedstawicielami władzy. Przyjaźniła się m.in. z cesarskim prefektem, namiestnikiem Egiptu Orestesem. Ten, choć był chrześcijaninem, pozostawał tolerancyjny i akceptował jej odmienną wiarę. Sam najprawdopodobniej przeszedł na chrześcijaństwo z praktycznych celów, ułatwiając sobie karierę polityczną. Niejednokrotnie konsultował z Hypatią sprawy urzędowe, przypuszcza się, że był również słuchaczem jej publicznych wykładów. Filozofka nie podejrzewała nawet, że serdeczna znajomość z prefektem ściągnie na nią w przyszłości gniew ortodoksyjnych mnichów, sądzących, że sprowadza egipskiego namiestnika na złą drogę. Według Jana z Nikiu wpływ Hypatii miał sprawić, że Orestes „przestał uczęszczać do kościoła, jak zwykł to dotychczas czynić”. Hypatia, cieszyła się ogromną popularnością i uchodziła w Aleksandrii za autorytet moralny. Neoplatonik tworzący niedługo po śmierci Hypatii, Damascjusz, zauważał, że za sprawą utalentowanej myślicielki Aleksandria V wieku upodobniła się do Aten V wieku p.n.e., kiedy to wielcy politycy radzili się filozofów w kwestiach państwowych. W Aleksandrii ceniono skromność i czystość Hypatii, jej powściągliwość względem zmysłowych pragnień i oddanie wyższym sprawom, a także inteligencję i otwarty umysł. Nigdy nie związała się z żadnym mężczyzną, a jej największą miłością pozostawała nauka. Maria Dzielska również podkreśla wysoką pozycję uczonej w aleksandryjskiej społeczności: „Swoją postawą duchową, zdolnościami politycznymi i popularnością jako wykładowcy doprowadziła do tego, że znaczenie filozofii wzrosło w mieście, a jej zasady stały się cenione przez funkcyjnych polityków”. Powszechne uznanie dla jej dokonań i poglądów budziły zawiść w biskupie Aleksandrii, Cyrylu, później uznanym za świętego i wybitnego teologa. Ten zwrócił się wkrótce przeciwko prefektowi Orestesowi, który często konsultował z Hypatią ważne dla miasta sprawy. Cyryl podburzył przeciwko niemu mnichów z klasztoru Nitrii, którzy obrzucili kamieniami powóz prefekta. Jeden z napastników, Ammoniusz, trafił Orestesa w głowę, jednak ten dzięki pomocy mieszkańców wyszedł cało z ataku. Przywódca radykalnych mnichów został zesłany na tortury, w których wyniku zmarł, a Cyryl postanowił uczynić z niego męczennika, co sprawiało, że jego stosunki z prefektem stawały się coraz bardziej napięte. Oliwy do ognia dolewały wygórowane ambicje biskupa, który w krótkim czasie zaczął roztaczać swoją władzę poza krąg kościelny, mieszając się w sprawy publiczne. To z oczywistych powodów nie odpowiadało miejskim zwierzchnikom, w tym nie mniej ambitnemu Orestesowi, na którego przemówienia Cyryl miał przysyłać podsłuchujących donosicieli. Prefekt starał się łagodzić publiczne starcia chrześcijan z Żydami. Jednak przez nieustępliwość biskupa walki jedynie wzbierały na sile. W niedługim czasie niemal wszystkich Żydów wypędzono z miasta. „Kozioł ofiarny” biskupa Aleksandrii W konflikt Cyryla i Orestesa miała wkrótce zaangażować się Hypatia, która wierzyła, że władza powinna pozostać świecka, a także opowiadała się po stronie obrońców Żydów. Dzielska zauważa: „(…) okazało się, że u tego patriarchy Hypatia nie znajdzie żadnego zrozumienia. Cyryl bowiem, który cieszy się jako teolog i dogmatyk dużym poważaniem u współczesnych patrologów i badaczy dziejów Kościoła, był przez jemu współczesnych inaczej postrzegany. Opisuje się go w źródłach jako człowieka bardzo namiętnego, żądnego władzy i chyba bardziej bezwzględnego w jej osiąganiu niż jego poprzednik i wuj – Teofil – oraz postać wzbudzająca w Egipcie wiele konfliktów”. Cyryl uznawał Hypatię za czarownicę działającą na szkodę chrześcijaństwa. Oskarżał ją o praktykowanie satanizmu i magii (do czego skłaniała go być może praktyka teurgiczna, którą posługiwało się wielu neoplatoników). Dawniej połączenie kobiecości i lotnego umysłu bywało wystarczającym powodem do zarzucenia kobietom nauki czczenia Szatana. Z drugiej strony Hypatia nie była ani pierwszą, ani ostatnią filozofką starożytności. W Aleksandrii żyło wiele innych uczonych kobiet, które jednak uniknęły tragicznego losu Hypatii. Wśród nich warto wspomnieć matematyczkę Pandrosion, neoplatoniczkę Teodorę czy znaną z „Żywotów Izydora” Damascjusza jako „najlepszą i najpiękniejszą z kobiet aleksandryjskich” Edezję, zgłębiającą myśl Platona i Arystotelesa. Zabójstwo Hypatii Aleksandryjskiej Biskup twierdził, że to właśnie Hypatia odpowiada za jego konflikt z Orestesem, stojąc na drodze ich pojednania. Paradoksalnie, filozofka nie szerzyła antychrześcijańskiej nauki, a wielu jej uczniów w przyszłości wniknęło w struktury kościelne. Jednak Cyryl uważał, że to uczona, doradzając Orestesowi, wpoiła mu nieprzejednaną postawę. Wypowiadane publicznie słowa hierarchy, niemające potwierdzenia w faktach, trafiały jednak do aleksandryjskich fanatyków religijnych. Według relacji Sokratesa Scholastyka w marcu 415 roku jeden z nich – lektor kościelny Piotr – zebrał bandę, z którą napadł na powóz, którym jechała Hypatia. Tłum wywlókł uczoną z pojazdu i zaciągnął do kościoła Cezarjon, gdzie zdarto z niej szaty, a jej ciało rozczłonkowano odłamkami glinianych skorup. Zwłoki Hypatii spalono w miejscu zwanym Kinaron. Okoliczności brutalnego morderstwa Hypatii do dziś budzą wątpliwości. Przez wiele stuleci śmierć neoplatońskiej filozofki i matematyczki uważano za tragiczne następstwo niepokojów religijnych w Aleksandrii. „Wielokrotnie w pierwszych wiekach nasze ery miało miejsce prześladowanie egipskich chrześcijan; po zwycięstwie chrześcijaństwa nastąpiło nie mniej zajadłe prześladowanie pogan. Spalenie Biblioteki Aleksandryjskiej, zburzenie Serapeum i zamordowanie Hypatii, to kolejne odsłony tego dramatu” – czytamy w pracy zbiorowej „Religie starożytne Bliskiego Wschodu” pod redakcją prof. dr. hab. Krzysztofa Pilarczyka. Hypatia z Aleksandrii – ofiara chrześcijańskiej walki z pogaństwem? W powszechnej świadomości Hypatia stała się „męczennicą nauki”, symbolem zmierzchu antycznego światopoglądu ustępującego miejsca średniowiecznej wizji świata. A w końcu – wzorem współczesnych feministek, dostrzegających w jej sylwetce wyraz buntu wobec ograniczonych umysłów duchownych i jedną z ostatnich przedstawicielek czasów sprzed „wieków ciemnych”, w których kobiety mogły myśleć. Taki, bądź co bądź uproszczony, obraz filozofki przesiąkł do kultury głównie za sprawą XVIII-wiecznej literatury. Hypatia stała się w niej swoistym narzędziem w rękach oświeceniowych myślicieli rozprawiających się z fanatycznym katolicyzmem (m.in. Johna Tolanda, Woltera), wykorzystujących jej wstrząsające losy jako argument przeciwko Kościołowi i zabobonom. Wspomniani filozofowie nazbyt łatwo odrzucali jednak niewpasowujące się w ów portret fakty z życia aleksandryjskiej uczonej. Choć pozostaje ona ofiarą zacofania oraz dogmatyzmu, była też „rygorystką moralną, nie mniej przekonaną o konieczności nakazów, zakazów i potrzebie ascezy cielesnej jak przeciwstawiani jej dogmatyczni, bezduszni i bezwzględni wrogowie prawdy i postępu – chrześcijanie”, zauważa Maria Dzielska. Czy psychopatę poznasz po tym, jaką kawę pije? Oto, co na ten temat mówi nauka Czy psychopaci preferują gorzką, czarną kawę? To bardziej skomplikowane. Psychopatia wiąże się z innymi cechami osobowości. Coraz częściej samosąd chrześcijańskich radykałów jest interpretowany w ramach politycznych, a nie religijnych. Przez większość życia uczona była tolerancyjną osobą, stroniła również od wyznaniowych sporów. Zdawała się (z trudem) akceptować politykę skierowaną przeciwko poganom, aby w dalszym ciągu prowadzić działalność naukową. Wydaje się, że w pewnym momencie Hypatię uznano za nazbyt wpływową – w końcu niejeden przedstawiciel władzy zasięgał u niej porad, a przy tym niewygodną. Dzielska dostrzega polityczne podłoże haniebnego zabójstwa filozofki: „Hypatia przestała tylko dyskutować z politykami o sprawach miasta i postanowiła przekroczyć nieco swoje funkcje doradcze. Zmieniła swoją dotychczasową strategię filozofa stojącego u boku władzy na bardziej aktywne uczestnictwo w sprawach polityki. Poparła więc Orestesa, pomagając mu w uformowaniu w latach 414–415 czegoś w rodzaju stronnictwa politycznego”. Cyryl z Aleksandrii przyczynił się do śmierci wybitnej uczonej pośrednio. Jego działania przeciwko Hypatii podburzyły aleksandryjskich chrześcijan, prowadząc do dramatycznego końca. Maria Dzielska zwraca uwagę na zawiść biskupa Aleksandrii: „Cyryl uczynił coś, co można by określić naruszeniem zasad chrześcijańskiego porządku moralnego, któremu miał służyć. Stało się tak dlatego, że nie umiał pogodzić się z przegraną. Chciał być liderem społeczności aleksandryjskiej, a tymczasem to miejsce w kręgach elity zajmowała Hypatia”. Lincz na Hypatii nie był jedyną zbrodnią ludu aleksandryjskiego na innowiercach. Jednak, sprytnie wyciszony przez duchownych, czyni z wybitnej uczonej podwójną ofiarę – mordu i zapomnienia. Na to drugie niemal ją skazano z powodu nielicznych przekazów źródłowych na temat jej doniosłych i zarazem tragicznych losów. ŹRÓDŁA: M. Dzielska, „Hypatia z Aleksandrii”, TAiWPN Universitas, Kraków 2010. I. Kienzler, „Niezwykłe kobiety w nauce”, Bellona, Ożarów Mazowiecki 2022. Nasz ekspert Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)