Czeski książę został wymazany z historii. Pochodzenie Władywoja od lat budzi dyskusje
Książę Władywoj rządził Czechami przez niecały rok, a jego krótkie panowanie zapisało się w historii kraju jako czas bezprawia i rozpusty. Badacze od wielu lat spierają się, czy ten kontrowersyjny władca pochodził z dynastii Piastów, czy Przemyślidów.
Spis treści: Alkoholik i „żmija jadowita” Piast czy Przemyślida? Genealogia pierwszych Piastów pełna jest tajemnic i białych plam, które z powodu dojmującego braku źródeł trudno jest uzupełnić. Na przestrzeni lat historycy spierali się też co do przynależności niektórych postaci historycznych do najstarszej polskiej dynastii panującej. Jedną z osób, które w dawniejszej historiografii postrzegano jako piastowskiego dynastę, był panujący w latach 1002–1003 książę Czech Władywoj (Władywój). Chociaż wspominają o nim pisane w XI wieku kronika Thietmara z Merseburga oraz „Żywot cesarza Henryka II” pióra biskupa Adalbolda II z Utrechtu, Czesi wymazali go ze swojej historii. Nie występuje on w „Kronice Czechów” Kosmasa, a najstarsze wzmianki na jego temat w czeskich źródłach pochodzą dopiero z XIV wieku. Milczenie kronikarzy sprawia, że do dziś nie milkną spory na temat pochodzenia Władywoja, a badacze prześcigają się w teoriach na ten temat. Alkoholik i „żmija jadowita” Na początku X wieku Czechy znalazły się w wyjątkowo trudnej sytuacji politycznej. Po śmierci księcia Bolesława II Pobożnego w 999 r. władzę w państwie przejął jego syn Bolesław III Rudy, którego cechowały okrucieństwo i sadyzm, zwłaszcza w stosunku do najbliższej rodziny. Obawiając się, że jego młodsi bracia Jaromir i Oldrzych będą chcieli pozbawić go korony, pierwszego z nich nakazał wykastrować, a drugiego próbował udusić w łaźni, następnie zaś wygnał obydwu z Czech wraz z matką. W końcu w kwietniu 1002 r. czescy możni, nie mogąc dłużej znieść podłości Rudego, pozbawili go władzy i wypędzili z kraju. To właśnie wówczas na horyzoncie pojawił się tajemniczy Władywoj. Jak informował Thietmar z Merseburga w swojej kronice – czeski lud „wezwał go potajemnie z Polski”. Wybierając Władywoja na nowego monarchę, Czesi trafili z deszczu pod rynnę. Thietmar opisywał go w swoim dziele jako „żmiję jadowitą, traktującą swoich poddanych bez żadnego poszanowania prawa” i człowieka, który „nie mógł wytrzymać nawet jednej godziny bez picia”. Aby umocnić swoją pozycję na tronie, w listopadzie 1002 r. Władywoj udał się do przebywającego w Ratyzbonie króla Niemiec Henryka II i złożył mu przysięgę wierności, prosząc go – jako pierwszy czeski monarcha – o oddanie mu Czech w lenno. Wzorem innych średniowiecznych władców zaczął też wybijać własne denary. Nie było mu jednak dane długo cieszyć się władzą książęcą. Już w styczniu 1003 r. zmarł, a tron przejął po nim książę Jaromir, który powrócił z wygnania. Wobec milczenia źródeł na temat okoliczności śmierci księcia, przypuszcza się, że zmarł on z przyczyn naturalnych. Być może do jego zgonu przyczynił się alkoholizm, o którym wspominał Thietmar, choć część badaczy nie wyklucza, że w chwili objęcia rządów mógł być osobą w podeszłym wieku. Piast czy Przemyślida? Historycy są zgodni co do dynastycznego pochodzenia Władywoja, lecz na przestrzeni lat na różne sposoby próbowali ustalić, czyim dokładnie był potomkiem. W XIX-wiecznej polskiej historiografii dominował pogląd, iż był on drugim synem Mieszka I i Dobrawy, a więc młodszym bratem Bolesława Chrobrego – tak sądzili m.in. Adam Naruszewicz, Joachim Lelewel czy Karol Szajnocha. Niemieccy badacze, jak choćby Johann Martin Lappenberg, sugerowali z kolei, że mógł być potomkiem Mieszka I i Ody, lecz zupełnie nieuzasadnione byłyby w tym wypadku jego pretensje do czeskiego tronu. W wydanej w 1895 r. „Genealogii Piastów” Oswald Balzer zwrócił jednak uwagę na fakt, iż Thietmar nie wspominał w swojej kronice o młodszym rodzonym bracie Chrobrego, choć był bardzo dobrze poinformowany na temat stosunków rodzinnych polskiego władcy. Poza tym w 1002 r. wybuchła wojna polsko-niemiecka, więc król Henryk II nie życzyłby sobie z pewnością jako czeskiego monarchy brata swojego największego wroga. Argumentem na korzyść polskiego pochodzenia Władywoja miały być monety z inskrypcją „VLADVOI DVX” („Książę Władywoj”) i „PRINCE(P)S POLONIE” („władca Polski”). Jednak okazały się one monetami wybijanymi przez Bolesława Chrobrego, które naśladowały obcą emisję. Na czeskie pochodzenie księcia wskazują natomiast względy, jakimi cieszył się na dworze niemieckiego monarchy oraz poparcie Czechów w czasie rewolty w Pradze. Według Oswalda Balzera Władywoj mógł pochodzić z bocznej linii Przemyślidów i znaleźć się w Polsce na skutek nieznanych bliżej wydarzeń politycznych. Teorię tę poparł czeski badacz Josef Žemlička, przypuszczając, że przodkowie księcia opuścili Kotlinę Czeską w czasie akcji konsolidacyjnej Bolesława I Srogiego. Polski historyk Gerard Labuda wysunął z kolei tezę, że to właśnie Bolesław I Srogi był ojcem Władywoja, co czyniłoby go młodszym bratem Bolesława II Pobożnego, a zarazem stryjem Bolesława III Rudego oraz Jaromira i Oldrzycha. Niezależnie od tego, jakie dokładnie było pochodzenie panującego przez zaledwie rok czeskiego księcia, należy go jednak skreślić z listy przedstawicieli dynastii Piastów. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Cesarz Neron poślubił mężczyznę. Sporus przypominał mu jego zmarłą żonę
Cesarz Neron zapisał się w historii starożytnego Rzymu jako despotyczny i szalony władca oraz prześladowca chrześcijan, który obarczył ich winą za spalenie Wiecznego Miasta. Kiedy w przypływie złości zabił swoją żonę, postanowił zastąpić ją łudząco do niej podobnym młodzieńcem – Sporusem.
Spis treści: Gejowskie śluby Nerona Tragiczny koniec Bratobójca, matkobójca, żonobójca... Neron miał na sumieniu wiele zbrodni, nic więc dziwnego, że powszechnie uważa się go za jednego z najbardziej krwawych monarchów starożytnego Rzymu. Równie kontrowersyjne było bujne życie erotyczne cesarza, który znany był z wyjątkowej rozwiązłości i licznych seksualnych perwersji. Nieustannie zdradzał swoją pierwszą żonę Oktawię, po czym porzucił ją i za namową kolejnej żony Poppei Sabiny nakazał brutalnie zamordować. Po kilku latach Poppea Sabina sama zginęła z rąk szalonego męża, który następnie znalazł szczęście w ramionach mężczyzny. Historia Sporusa, kochanka i „żony” Nerona, jest jedną z najdziwniejszych opowieści ze starożytnego Rzymu. Jednocześnie doskonale obrazuje, jak nieobliczalnym człowiekiem był cesarz Neron. Gejowskie śluby Nerona Nawet podstawowe informacje dotyczące Sporusa owiane są nimbem tajemnicy. Nie jest znany rok jego urodzenia, chociaż z „Żywotów cezarów” Swetoniusza wynika, że w chwili rozpoczęcia związku z Neronem w 66 r. miał zaledwie kilkanaście lat. Najprawdopodobniej był potomkiem wyzwoleńca – niewolnika, który odzyskał wolność. Przypuszcza się, że imię Sporus zostało mu nadane dopiero przez Nerona i pochodziło od greckiego słowa sporos oznaczającego nasienie lub łacińskiego spurius, czyli „nieślubne dziecko”. Niezależnie od tego, która z tych wersji jest prawdziwa, nowe imię młodzieńca tylko potęgowało hańbę czynu, jakiego dopuścił się wobec niego owdowiały cesarz. Śmierć Poppei Latem 65 r. druga żona Nerona Poppea Sabina zmarła przedwcześnie, będąc w zaawansowanej ciąży. Według Swetoniusza została kopnięta przez cesarza w brzuch po tym, jak zarzuciła mu, że zbyt późno wrócił z wyścigów rydwanów. Kiedy Neron po ataku gniewu doszedł do siebie, nie mógł pogodzić się z tym, że zabił własną żonę. Próbował znaleźć pocieszenie w ramionach Statilii Messaliny, potomkini znamienitego senatorskiego rodu, która została jego trzecią małżonką, lecz cały czas tęsknił za pięknym obliczem Poppei. Ślub Nerona ze Sporusem W końcu w 67 r. w jego głowie zrodził się szatański plan. Znalazł młodzieńca do złudzenia podobnego do jego drugiej żony i polecił go wykastrować. Następnie przebrał go w szaty cesarzowej i poślubił. Owym chłopcem był właśnie Sporus. Nie był to zresztą pierwszy homoseksualny ślub Nerona – już w 64 r. przebrany za kobietę pojął za męża wyzwoleńca Pitagorasa. Mieszkańcy Rzymu mogli jedynie komentować dziwactwa swojego władcy w domowym zaciszu. Jeden z nich powiedział ponoć złośliwie, że świat byłby o wiele lepszym miejscem, gdyby ojciec Nerona poślubił kastrata, a nie jego matkę. Tragiczny koniec Tymczasem Neron kontynuował swój związek ze Sporusem, zwracając się do niego czasem nadanym mu imieniem, czasem zaś imieniem swojej zmarłej żony. Poddanym nakazywał tytułować chłopca cesarzową lub damą, a mistrzyni rozkoszy miłosnych Kalwii Kryspinilli powierzył urząd jego garderobianej. Jak pisał Swetoniusz, Neron niejednokrotnie publicznie całował swoją „żonę”, kiedy podróżowali razem po Grecji i Rzymie. Samobójstwo Nerona W maju 68 r. w czasie święta Kalend Sporus podarował swojemu mężowi pierścień z kamieniem szlachetnym ukazujący porwanie Prozerpiny, która została uprowadzona przez Plutona do Hadesu za zgodą jej ojca Jowisza. Ów prezent powszechnie uznano za zły omen i zwiastun rychłego upadku Nerona. Kiedy miesiąc później Neron popełnił samobójstwo, swoje ostatnie słowa skierował właśnie do Sporusa, nie zaś do swojej żony Statilii Messaliny. Proponował mu nawet, aby wspólnie odebrali sobie życie, lecz młodzieniec nie miał odwagi i uciekł. Kolejne związki Dalsze losy Sporusa naznaczone były kolejnymi homoseksualnymi relacjami. Po śmierci Nerona opiekę nad chłopcem przejął prefekt pretorianów Nimfidiusz Sabinus, który również zaczął traktować go jak swoją żonę i nazywać Poppeą. Wkrótce został on jednak zamordowany przez swoich własnych strażników. Sporus związał się z cesarzem rzymskim Markiem Salwiuszem Otonem, pierwszym mężem... Poppei Sabiny. W kwietniu 69 r., zaledwie trzy miesiące po objęciu rządów w Rzymie, Marek Salwiusz Oton popełnił samobójstwo, wbijając sobie sztylet w pierś po przegranej bitwie pod Bedriacum. Śmierć Sporusa Jego następca Witeliusz postanowił zaś upokorzyć Sporusa, zmuszając go do odegrania gwałtu na Prozerpinie w czasie walk gladiatorów. Chcąc uniknąć publicznej kompromitacji – miał bowiem wcielić się w rolę Prozerpiny – przerażony eunuch popełnił samobójstwo. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Węgierski królewicz Emeryk jest symbolem Gór Świętokrzyskich. W jego życiu prawda miesza się z legendą
W Nowej Słupi znajduje się opactwo benedyktynów na Świętym Krzyżu, które wzięło swoją nazwę od najważniejszej chrześcijańskiej relikwii. Legenda wiąże powstanie klasztoru z historią węgierskiego królewicza Emeryka, syna Stefana I Świętego. Czy jednak faktycznie miał on związki z Górami Świętokrzyskimi?
Spis treści: Pobożny królewicz Tajemniczy pielgrzym Pątnik, a może pątniczka? Królewicz Emeryk uznawany jest za patrona młodzieży i jednego z najważniejszych węgierskich świętych. Jego relikwie znajdują się zaś nie tylko na Węgrzech, ale też w Austrii i Niemczech. Przekazy źródłowe na temat syna pierwszego węgierskiego króla są jednak wyjątkowo skąpe, a wiarygodność jego powstających od końca XI wieku żywotów budzi poważne wątpliwości. Wyłania się z nich obraz pobożnego i żyjącego w celibacie następcy tronu, którego przedwczesna śmierć była ogromnym ciosem dla całej dynastii Arpadów. Już w czasach średniowiecza postać św. Emeryka cieszyła się dużą popularnością także w Polsce, w szczególności zaś w Górach Świętokrzyskich, gdzie uchodził on za inicjatora powstania słynnego opactwa łysogórskiego. Pobożny królewicz Nawet podstawowe informacje biograficzne dotyczące Emeryka budzą wątpliwości. Powszechnie uważa się, że przyszedł on na świat w 1000 lub 1007 r., choć daty te pochodzą dopiero z nowożytnych źródeł. Był jedynym synem króla Węgier Stefana I Świętego i księżniczki bawarskiej Gizeli (siostry cesarza Henryka II), który dożył dorosłego wieku. Od najmłodszych lat towarzyszył swojemu ojcu w czasie wizyt w węgierskich ośrodkach kultu chrześcijańskiego, m.in. w opactwie benedyktyńskim Pannonhalma. Jego wychowawcą miał być pochodzący z Wenecji opat benedyktyński św. Gerard Sagredo. „Własne swe płaszcze purpurowe oddawał na obrusy przed ołtarz, które to obrusy po dziś dzień służą w kościołach królewskich” – pisała o nim „Kronika węgierska” z XIII wieku. Stefan widział w Emeryku swojego następcę, więc zadbał o to, aby znaleźć mu odpowiednią kandydatkę na żonę. Zdaniem części badaczy synowa monarchy była córką króla Chorwacji Krzesimira III, inni zaś twierdzą, że była potomkinią cesarza bizantyjskiego Romana III. Według średniowiecznych żywotów Emeryka po ślubie odmówił on współżycia z żoną, pragnąc zachować czystość aż do śmierci. Biograf Stefana I Świętego György Györffy przypuszczał, że królewicz towarzyszył ojcu w starciu z cesarzem Konradem II, kiedy w 1030 r. najechał on na Węgry. Emeryk zmarł 2 września 1031 r. w wieku zaledwie 24 lat na skutek ran odniesionych po tym, jak w czasie polowania w lesie Igfon został zaatakowany przez dzika. 5 listopada 1083 r. papież Grzegorz VI kanonizował go wraz z ojcem Stefanem oraz domniemanym opiekunem Gerardem. Tajemniczy pielgrzym Kult św. Emeryka już w czasach średniowiecza rozszerzył się na inne europejskie kraje, w tym także na Polskę. W pochodzącej z XV wieku historii założenia klasztoru łysogórskiego zwanej „powieścią czeską” można odnaleźć informację, że królewicz węgierski przybył na rozkaz ojca do Polski, aby odwiedzić grób św. Wojciecha. Na drogę zaś dostał cząstkę Krzyża Świętego, która niegdyś była w posiadaniu cesarza Konstantyna Wielkiego. W czasie pobytu na dworze Chrobrego Emeryk miał się ożenić z córką polskiego władcy. W trakcie polowania z teściem w pobliżu Kielc zobaczył anioła nakazującego mu podarowanie drogocennej relikwii klasztorowi na Łysej Górze. Podobną opowieść można odnaleźć także w „Roczniku Świętokrzyskim” z ok. 1437 r., chociaż w tej wersji Emeryk miał poślubić nie córkę Bolesława Chrobrego, lecz Mieszka I i to z nim polować w ziemi świętokrzyskiej. Tam zaś w miejscu zniknięcia cudownego jelenia ofiarował Święty Krzyż benedyktynom. Legenda o obecności Emeryka w Polsce została spopularyzowana przez Jadwigę Łuszczewską „Deotymę” w jej wydanym w 1855 r. poemacie „Tomira. Misterium”, w którym opisała pobyt królewicza na gnieźnieńskim dworze i jego polowanie z Chrobrym w okolicach Łysej Góry. Z upływem lat tradycja połączyła również węgierskiego królewicza z zagadkowym posągiem klęczącego pielgrzyma w Nowej Słupi, w pobliżu prowadzącego do łysogórskiego klasztoru szlaku zwanego Drogą Królewską. Zdaniem badaczy rzeźba powstała w XIII wieku, lecz nie zachowały się żadne wiarygodne informacje dotyczące okoliczności jej utworzenia. W najpopularniejszej wersji legendy Emeryk nie jest królewiczem, lecz rycerzem, który zamienił się w kamień, ponieważ zgrzeszył zarozumiałością. Uważał się on bowiem za najbardziej pobożnego człowieka na ziemi i twierdził, że po śmierci jego dusza powędruje do raju. Gdy po przybyciu Emeryka do klasztoru nagle rozległy się dzwony, rycerz miał stwierdzić, że biją one na jego powitanie, i wtedy właśnie dosięgła go kara. Od tego czasu co roku przesuwa się o ziarnko piasku w kierunku łysogórskiego opactwa. Gdy w końcu do niego dotrze, zakończy nie tylko swoją pokutę, ale i dzieje całego świata. Pątnik, a może pątniczka? Badania historyków zadają kłam legendzie o obecności św. Emeryka w Górach Świętokrzyskich i jego roli w powstaniu benedyktyńskiego zespołu klasztornego w Nowej Słupi. Informację o małżeństwie królewicza z polską księżniczką zakwestionował już w 1895 r. autor „Genealogii Piastów” Oswald Balzer. Zauważył on, że średniowieczne przekazy podają rok 1003 lub 1006 jako datę wizyty Emeryka na Łysej Górze, podczas gdy najprawdopodobniej nie było wówczas jeszcze na świecie. O tym polsko-węgierskim mariażu nie wspominają też żadne współczesne królewiczowi przekazy źródłowe, jak choćby kronika Thietmara z Merseburga, który był dobrze poinformowany o relacjach rodzinnych Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Większość badaczy przyjmuje, iż klasztor i kościół romański zostały ufundowane dopiero w XII wieku przez księcia Bolesława Krzywoustego. Tożsamość tajemniczego pielgrzyma z Nowej Słupi nadal oddziałuje jednak na wyobraźnię, niektórzy zaś dopatrują się w posągu nie rycerza, a… modlącej się niewiasty. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Papież Franciszek nie żyje. Biskup Rzymu i głowa Kościoła katolickiego odszedł w wieku 88 lat. Informację o jego śmierci oficjalnie potwierdziła Stolica Apostolska. Pontyfikat papieża Franciszka przypadał na czas pełen wyzwań dla całego świata. Jedni zapamiętają go jako papieża bliskiego ludziom. Innym zaś trudno będzie wymazać z pamięci kilka jego kontrowersyjnych wypowiedzi.
Domu Świętej MartySpis treści: Papież Franciszek – biografia Kiedy zostanie wybrany nowy papież? W 2023 r. papież Franciszek przeszedł ostre zapalenie płuc. Od tej pory był wyjątkowo podatny na infekcje dróg oddechowych. Stan jego zdrowia pogorszył się na początku lutego 2025 r. Najpierw zmagał się z ostrym przeziębieniem, następnie z zapaleniem oskrzeli. 14 lutego papież trafił do szpitala, gdzie zdiagnozowano u niego obustronne zapalenie płuc. Po leczeniu papież wrócił do Watykanu i pełnił swe obowiązki w miarę możliwości. W niedzielę wielkanocną pozdrowił nawet wiernych na placu Świętego Piotra. Niestety, w poniedziałek wielkanocny 21 kwietnia poinformowano o jego śmierci. „O 7:35 rano biskup Rzymu, Franciszek, powrócił do domu Ojca. Całe swoje życie poświęcił służbie Panu i Jego Kościołowi” – ogłosił w telewizji watykańskiej kardynał Kevin Ferrell, kamerling. „Uczył nas, jak żyć wartościami Ewangelii z wiernością, odwagą i powszechną miłością, zwłaszcza wobec najuboższych i najbardziej zepchniętych na margines. Z ogromną wdzięcznością za przykład prawdziwego ucznia Pana Jezusa, polecamy duszę papieża Franciszka nieskończonej, miłosiernej miłości Boga, Jedynego i Trybuna”. Papież zmarł w Domu Świętej Marty. Bezpośrednimi przyczynami jego śmierci były udar mózgu, śpiączka i nieodwracalna zapaść kardiologiczna. Jeszcze w 2013 roku Franciszek podpisał list rezygnacyjny. Miał on zostać wykorzystany, gdyby kiedyś poważne i trwałe problemy zdrowotne uniemożliwiły mu wykonywanie obowiązków. Nie dane mu było jednak skorzystać z tej możliwości. Papież Franciszek – biografia Papież Franciszek zwracał szczególną uwagę na znaczenie ubogich w życiu Kościoła katolickiego, ochronę środowiska naturalnego i dialog między religiami. Reprezentował łagodniejszy stosunek do społeczności LGBTQ niż jego poprzednicy, choć jednocześnie jasno opowiadał się przeciwko legalizacji małżeństw jednopłciowych. W ostatnich latach krytykowano go za niejednoznaczną postawę wobec wojny na Ukrainie czy wręcz wypowiedzi o charakterze prorosyjskim. Nie ulega jednak wątpliwości, że papież Franciszek trwale zapisał się w historii Kościoła, starając się dostosowywać go do wyzwań współczesnego świata i pokazując jego bardziej ludzkie oblicze. Już jako jezuita Jorge Mario Bergoglio wyróżniał się na tle innych katolickich duchownych. Jego podejście do wiary przysparzało mu wrogów nawet wśród przedstawicieli własnego zakonu. Droga do kapłaństwa Jorge Mario Bergoglio, późniejszy papież Franciszek, przyszedł na świat 17 grudnia 1936 r. w Buenos Aires w niezamożnej rodzinie włoskich imigrantów. Był synem księgowego Mario José Bergoglia i Reginy Marii Sívori, którzy opuścili Italię w 1929 r. Miał czworo młodszego rodzeństwa: Alberta Horacia, Oscara Adriána (zmarłego w dzieciństwie), Martę Reginę i Marię Elenę. Edukację zdobywał m.in. w szkole salezjańskiej Wilfrid Barón de los Santos Ángeles w Ramos Mejía i technikum Escuela Técnica Industrial (obecnie noszącej imię Hipólita Yrigoyena) w Buenos Aires, które ukończył z dyplomem technika chemika. W okresie nauki w technikum zarabiał na życie jako ochroniarz i woźny, a po jego ukończeniu pracował w dziale spożywczym laboratorium Hickethier-Bachmann. Powołanie do kapłaństwa Bergoglio odkrył 21 września 1954 r. Wtedy to w swojej parafii Basílica de San José de Flores spotkał o. Carlosa B. Duarte Ibarrę, który wyspowiadał go i zainspirował, aby podążył za głosem Boga. „To było coś niesamowitego spotkać kogoś, kto na ciebie czeka” – wspominał po latach kluczowy moment w swoim życiu. W 1956 r. wstąpił do seminarium Inmaculada Concepción w Villa Devoto koło Buenos Aires, a w marcu 1958 r. do zakonu jezuitów. W nim dwa lata później złożył wieczyste śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa. Chociaż miewał momenty, w których ogarniały go wątpliwości co do obranej drogi (np. gdy na ślubie stryja spodobała mu się piękna dziewczyna), utwierdziły go w niej dramatyczne życiowe doświadczenia. W sierpniu 1957 r. zachorował bowiem na zapalenie płuc, a lekarze wykryli w jego płucach trzy cysty. Szczęśliwie młodemu duchownemu udało się wrócić do zdrowia, choć lekarze musieli wyciąć mu fragment tego organu. Droga duchowa i intelektualna Przebywając w kolejnych domach zakonnych, przyszły biskup Rzymu nie tylko pogłębiał swoją wiarę, ale też zdobywał dalszą edukację. Jeszcze w okresie nowicjatu studiował nauki humanistyczne w Santiago w Chile. W 1963 r. obronił zaś licencjat z filozofii w Colegio Máximo San José w San Miguel koło Buenos Aires. W latach 1964–1965 wykładał literaturę i psychologię w Colegio de la Inmaculada Concepción w Santa Fe, a w 1966 r. w Colegio del Salvador w Buenos Aires. W 1967 r. powrócił do Colegio Máximo de San José, aby przez kolejne trzy lata studiować teologię. Następnie został wykładowcą na Wydziale Teologii tejże uczelni, a w latach 1979–1986 sprawował w niej nawet urząd rektora. W 1986 r. rozpoczął studia doktoranckie w Philosophisch-Theologische Hochschule Sankt Georgen we Frankfurcie nad Menem, lecz już po kilku miesiącach powrócił do Argentyny, gdzie ponownie został wykładowcą w Colegio del Salvador. 13 grudnia 1969 r. Bergoglio przyjął święcenia kapłańskie z rąk arcybiskupa Ramóna José Castellano. W latach 1971–1973 był mistrzem nowicjatu w seminarium w Villa Barilari, a w latach 1973–1979 prowincjałem jezuitów w Argentynie. 22 kwietnia 1973 r. złożył z kolei swoje ostatnie śluby zakonne, obejmujące obok czystości, ubóstwa i posłuszeństwa także posłuszeństwo papieżowi w sprawach misji. Kiedy w 1976 r. rządy w Argentynie przejęła junta generała Jorge Videli, część duchowieństwa odmawiała pomocy ofiarom prześladowań, a nawet wspierała działania władz. Wokół postawy Bergoglia w tym dramatycznym dla kraju okresie narosło na przestrzeni lat wiele mitów i plotek. Ofiara złych języków W 2005 r. argentyński dziennikarz śledczy Horacio Verbitsky zasugerował w publikacji „El Silencio. De Paulo VI a Bergoglio”, że Bergoglio współpracował na przełomie lat 70. i 80. z rządzącą Argentyną juntą wojskową. Miał zrezygnować z otoczenia jezuitów Orlanda Yoria i Franza (Ferenca) Jálicsa ochroną, co w konsekwencji doprowadziło do ich porwania przez juntę w maju 1976 r. Zajmujący się zbrodniami reżimu argentyński sędzia Germán Castelli stwierdził jednak, że oskarżenia te są bezpodstawne. Sam Jálics wyznał po latach, że choć pierwotnie podejrzewał Bergoglia o denuncjację, z czasem się z tego wycofał. Dziennikarz Nello Scavo, autor książki „Lista Bergoglio”, ustalił z kolei, na przełomie lat 70. i 80. Jorge Mario Bergoglio pomógł około stu osobom, które były prześladowane przez juntę. Na przestrzeni lat Jorge Mario Bergoglio miał wielu wrogów, w tym także wśród członków własnego zakonu. Wykształceni jezuici reprezentujący klasę wyższą mieli mu za złe, że jako osoba bez doktoratu próbuje kwestionować ich sposób patrzenia na misję zakonu. W przeciwieństwie do nich Bergoglio nie ograniczał się tylko do głoszenia wzniosłych haseł na rzecz ubogich, lecz starał się lepiej poznać ich codzienne trudy i znoje. „Wszystko dla ludu, ale nic z ludem” – tak określał stosunek swoich przeciwników do przesłania św. Ignacego Loyoli, które sam traktował bardzo osobiście. Zapewne na prośbę „życzliwych kolegów” w 1990 r. został wysłany do Córdoby. Oficjalnie miał tam kontynuować pracę nad doktoratem w Instituto Secundario „El Salvador” (nigdy go nie ukończył), faktycznie zaś chodziło o załagodzenie napiętej atmosfery wśród jezuitów. Sam Bergoglio zapamiętał zresztą pobyt w Córdobie jako czas „wielkiego kryzysu wewnętrznego”, a jezuici z jego najbliższego otoczenia uważali wręcz, że boryka się z chorobą. Papież z dalekiego kraju Z czasem Jorge Mario Bergoglio powrócił do łask i zaczął wyrastać na najważniejszą postać argentyńskiego Kościoła. 20 maja 1992 r. Jan Paweł II mianował go biskupem pomocniczym Buenos Aires i biskupem tytularnym Auca. Sakrę biskupią otrzymał miesiąc później z rąk arcybiskupa Buenos Aires, kardynała Antonia Quarracina. W czerwcu 1997 r. został z kolei arcybiskupem koadiutorem i po śmierci kardynała Quarracina w 1998 r. objął po nim rządy w archidiecezji. W 2001 r. papież Jan Paweł II wyniósł go do godności kardynała i nadał mu tytuł prezbitera San Roberto Bellarmino. Chociaż już w grudniu 2011 r. Bergoglio złożył rezygnację ze swoich obowiązków w powodu ukończenia 75. roku życia, na prośbę papieża Benedykta XVI sprawował ten urząd jeszcze przez dwa lata. Kiedy po śmierci papieża Jana Pawła II odbywało się konklawe, na którym kardynałowie dokonali wyboru Josepha Ratzingera, Jorge Mario Bergoglio uznawany był za jednego z jego głównych kontrkandydatów. Nic więc dziwnego, że kiedy papież Benedykt XVI abdykował, to właśnie on został jego następcą na Tronie Piotrowym. Kardynałowie wybrali go już podczas drugiego dnia konklawe 13 marca 2013 r. w piątym głosowaniu. Po raz pierwszy od czasu Syryjczyka Grzegorza III, sprawującego pontyfikat w latach 731–741, biskupem Rzymu został duchowny spoza Europy. Chociaż media spekulowały, że następca Benedykta XVI przyjmie imię Jana Pawła III lub Benedykta XVII, Bergoglio zdecydował się na nieużywane wcześniej imię Franciszek, nawiązujące do św. Franciszka z Asyżu. Pozostawił swoją biskupią dewizę „Miserando atque eligendo” („Spojrzał z miłosierdziem i wybrał”), a jego dotychczasowy herb uległ tylko niewielkim modyfikacjom. Pięcioramienną gwiazdę zastąpiono ośmioramienną i uwydatniono cechy szpikanardu, czyli symbolu św. Józefa. Otwartość i braterstwo Wrażliwość na sprawy biednych, nędzarzy i wykluczonych towarzyszyła papieżowi Franciszkowi jeszcze za czasów jego posługi biskupiej. W 2001 r. w czasie swojej wizyty w hospicjum w Buenos Aires obmył i ucałował stopy dwunastu osób chorych na AIDS. W swojej pierwszej adhortacji „Evangelii gaudium” zwracał uwagę na szczególne miejsce ubogich w Kościele i przypominał, że „bogaci powinni pomagać ubogim, szanować ich i promować”. W grudniu 2023 r. dopuścił spontaniczne błogosławieństwo par jednopłciowych „w obliczu prośby dwóch osób”, np. w czasie pielgrzymki lub modlitwy wspólnotowej. „Nie błogosławię małżeństwa osób tej samej płci, błogosławię dwie osoby, które się kochają i proszę ich również, aby się za mnie modlili” – wyjaśniał wątpliwości towarzyszące jego decyzji. Przypominał, że w świetle nauki Kościoła za małżeństwo może być uznany tylko sakramentalny związek mężczyzny i kobiety. Papież Franciszek pozostawił po sobie cztery encykliki. Pierwszą „Lumen fidei”, poświęconą zagadnieniom związanym z wiarą i jej przekazywaniem przez Kościół, opublikował już w lipcu 2013 r., bazując częściowo na materiałach swojego poprzednika. Druga „Laudato si” z czerwca 2015 r., zwana „zieloną encykliką”, dotyczyła ochrony środowiska naturalnego i zainicjowała powstanie globalnego ruchu Laudato Si Movement na rzecz wcielania myśli papieskiej w życie. Jak podkreślał sam papież, inspiracją do stworzenia tej encykliki było dla niego nauczanie św. Franciszka z Asyżu. Do jego życia i działalności nawiązywała też kolejna encyklika „Fratelli tutti”, podpisana 3 października 2020 r. w Asyżu, poruszająca tematy braterstwa i przyjaźni społecznej. W ostatniej „Dilexit nos”, którą wydał w październiku 2024 r., zachęcał zaś wiernych, aby w świecie zdominowanym przez konsumpcjonizm na nowo zwrócili się w stronę Najświętszego Serca Pana Jezusa. Poruszył w niej również zagadnienie sztucznej inteligencji, podkreślając, że nawet jeśli zyska ona intelekt i samoświadomość, nigdy nie będzie miała serca tak jak człowiek. Wobec wyzwań świata W czasie swojego pontyfikatu Franciszek odbył 49 podróży apostolskich. Pierwszą pod koniec lipca 2013 r. do Brazylii, ostatnią – 15 grudnia 2024 r. do Francji. Polskę odwiedził tylko jeden raz w lipcu 2016 r. w ramach 31. Światowych Dni Młodzieży w Krakowie. W czasie swojej wizyty odprawił m.in. mszę na błoniach Jasnej Góry z okazji 1050-lecia chrztu Polski. W jej czasie której przypomniał, że naród polski „pokonał na swej drodze wiele trudnych chwil w jedności”. Odwiedził też były niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady Auschwitz-Birkenau, na terenie którego spotkał się ze Sprawiedliwymi wśród Narodów Świata. „Ileż tam bólu, ileż cierpienia... Czy to możliwe, byśmy my, ludzie, stworzeni na podobieństwo Boga, byli zdolni do tak straszliwych uczynków? Jednak to się stało” – komentował niemieckie ludobójstwo, dodając, iż „okrucieństwo nie skończyło się w Auschwitz-Birkenau – także dziś torturuje się ludzi”. Kontrowersje wzbudzał natomiast stosunek Franciszka do wojny w Ukrainie. Przez dłuższy czas nie określił jednoznacznie swojego stanowiska, a kiedy wreszcie zabrał głos, zaskoczył swoją postawą cały świat. Wypowiedzi takie jak „wszyscy jesteśmy winni”, sugerowanie, że do konfliktu zbrojnego przyczyniło się „szczekanie NATO pod drzwiami Rosji” czy ubolewanie nad sytuacją „biednych rosyjskich żołnierzy” spotkały się z dużą krytyką, a nawet oskarżeniami, że głowa Kościoła opowiedziała się po stronie rosyjskiego agresora. Chociaż papież odmówił przyjazdu na Ukrainę, argumentując to problemami zdrowotnymi, niejednokrotnie wyrażał wolę spotkania z patriarchą Moskwy Cyrylem I. W marcu 2024 r. w rozmowie z Radiotelevisione svizzera stwierdził wręcz, że władze Ukrainy powinny otworzyć się na negocjacje z Rosją i mieć „odwagę białej flagi”, czyli – jak to odczytywali komentatorzy – gotowość do poddania się. Postać papieża z Argentyny trwale zapisała się w dziejach popkultury. Jego historyczne spotkanie z papieżem Benedyktem XVI na uroczystości odsłonięcia pomnika Michała Archanioła w Ogrodach Watykańskich w lipcu 2013 r. stało się inspiracją do powstania filmu „Dwóch papieży” w reżyserii Fernanda Meirellesa. Rolę Franciszka zagrał w nim Jonathan Pryce, a Benedykta XVI – Anthony Hopkins. Życie i działalność biskupa Rzymu zostały również przedstawione w argentyńskim filmie biograficznym „Francisco – El Padre Jorge” i włoskim „Chiamatemi Francesco” oraz w kilku filmach dokumentalnych i licznych publikacjach biograficznych. Imieniem papieża nazwano półprofesjonalny argentyński klub sportowy Club Deportivo Papa Francisco, katamaran HSC Francisco w Tasmanii, a nawet… wodę kolońską marki Excelsis Fine Fragrances, której delikatny i subtelny zapach miał nawiązywać do skromnej osobowości papieża. Kiedy zostanie wybrany nowy papież? W czasie od 15 do 20 dni od śmierci lub rezygnacji papieża zwoływane jest konklawe. Wyboru nowego Ojca Świętego dokonują kardynałowie. Na czas konklawe są odizolowani od świata za murami Kaplicy Sykstyńskiej. Ma to zapobiec wpływowi czynników zewnętrznych, takich jak polityka, media czy naciski ze strony rządów lub grup interesów. Sam proces wyboru papieża jest ściśle tajny. Prawo do wyboru papieża ma na dziś grupa 140 kardynałów. 111 z nich to nominaci papieża Franciszka. Na jego następcę najczęściej typowani są: Pietro Parolin z Włoch, Fridolin Ambongo Besungu z Demokratycznej Republiki Konga, Willem Jacobus Eijk z Holandii, Peter Erdo z Węgier, Luis Antonio Tagle z Filipin, Raymond Burke z USA, Mario Grech z Malty, Matteo Zuppi z Włoch. Nieodłącznym elementem konklawe jest dym: czarny lub biały. Dopiero pojawienie się tego drugiego oznacza, że Kościół katolicki ma nowego Ojca Świętego. Biały dym powstaje prawdopodobnie wskutek spalania opiłków cynku i siarki. Źródło: Vatican News, National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Henryk Walezy nie był jedyny. Polscy królowie spod znaku LGBTQ
Homoseksualizm polskich królów przez lata stanowił temat tabu, choć źródła historyczne wyraźnie sugerują, że nie wszyscy polscy władcy byli heteronormatywni. Współcześni badacze szukają więc śladów homoerotycznych relacji monarchów w przekazach źródłowych i dokonują interesujących odkryć.
Spis treści: „Grzechy sodomskie” Szczodrego Polskie ikony LGBTQ „Włoszkuś” Wiśniowiecki Młodzieńcze przygody królewicza Przyjaźń czy kochanie? W historiografii nie brakuje publikacji opisujących heteroseksualne romanse władców, a niektóre z królewskich kochanek, jak legendarna Esterka czy słynna hrabina Cosel, trwale zapisały się w pamięci Polaków. Kiedy zaś myślimy o nieheteronormatywnych polskich monarchach, najczęściej jako pierwszy przychodzi nam do głowy król Polski i Francji Henryk Walezy. Miał przekłute uszy, przesadnie dbał o wygląd i otaczał się gronem przystojnych dworzan zwanych mignonami. Z kolei w ostatnim czasie za sprawą serialu „Królowie” znów zrobiło się głośno na temat domniemanego homoseksualizmu Władysława Warneńczyka. Okazuje się, że władców Polski, którym kronikarze i historycy przypisywali intymne relacje z mężczyznami, było więcej. Niektórzy z nich znani byli również ze swoich licznych heteroseksualnych podbojów. Chociaż wiarygodność i interpretacja części tych doniesień jest co najmniej dyskusyjna, warto przyjrzeć im się bliżej bez zbędnych emocji i uprzedzeń. „Grzechy sodomskie” Szczodrego Pierwszym polskim monarchą, który zdaniem części badaczy mógł utrzymywać kontakty homoseksualne, był panujący w latach 1058–1079 (od 1076 r. jako król) Bolesław Szczodry, czyli Śmiały. Już w pochodzącym z połowy XIII wieku „Żywocie większym świętego Stanisława” pióra Wincentego z Kielczy pojawiła się informacja, że piastowski władca „porzuciwszy zamiłowanie do cnót, pogrążył się we wszelkich występkach, a ulegając niecnym skłonnościom, jak koń i muł, który nie ma rozumu, ogarnięty złością i niegodziwością, idąc za pożądliwością ciała, zamienił chwałę swą na hańbę, a naturalny sposób życia na taki, który sprzeczny jest z naturą”. Korzystający z tego źródła Jan Długosz w pisanych w latach 1455–1480 „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” poszedł o krok dalej. Stwierdził wręcz, iż władca „pogrążył się w budzącym odrazę, nie dającym się wypowiedzieć, bagnie grzechu sodomskiego”. Życie w „grzechu sodomskim” miał zapoczątkować w czasie wyprawy na Ruś Kijowską, „naśladując godne potępienia zwyczaje Rusinów, u których to zboczenie było pospolite”. W ten sposób „uwikłał wszystkich swych potomków, królestwo i ród swój w wielką i długotrwałą hańbę, którą mogło zmazać jedynie miłosierdzie Boże”. Chociaż w średniowieczu przez „grzech sodomski” rozumiano przede wszystkim homoseksualizm, według przekazu „Kroniki wielkopolskiej” z końca XIII wieku Szczodrego posądzano wręcz o zoofilię. Pisano w niej o królu: „Brzydził się kobietami tak dalece, że zawsze w podróży kazał za sobą wodzić klacz pokrytą purpurą i najcieńszymi tkaninami zamiast żony. Powiadają nawet niektórzy, że zbestwioną zmyślnością używał jej, czego inne pisma, którym wierzyć należy, dowodnie zaprzeczają”. Sam Długosz wspominał zresztą w swym „Żywocie świętego Stanisława biskupa krakowskiego”, iż Szczodry „przez najszpetniejszy występek zaczął się łączyć z bydlętami”. Zdaniem historyka Pawła Fijałkowskiego oskarżenia o współżycie króla ze zwierzętami miały się opierać na błędnej interpretacji przekazu Wincentego z Kielczy. Ten wspominał jedynie, że władca żył w sposób „sprzeczny z naturą”, czyli w zawoalowany sposób sugerował jego kontakty homoseksualne. Nawet do doniesień o domniemanym homoseksualizmie czy raczej biseksualizmie monarchy (Długosz wspominał też o jego romansach z kobietami) trzeba jednak podchodzić z dużym dystansem. Pochodzą one z późnych źródeł, propagujących kult św. Stanisława i zohydzających postać jego zabójcy. Polskie ikony LGBTQ Wśród polskich królów, których społeczność LGBTQ uznaje za „swoich”, prym wiodą Władysław Warneńczyk i Henryk Walezy. W przypadku Warneńczyka źródłem informacji o jego domniemanych homoseksualnych relacjach jest przekaz kroniki Jana Długosza: „On, skłonny do rozkoszy męskich, ani w czasie pierwszej wyprawy przeciw Turkom, ani w czasie tej drugiej, którą wtedy prowadził, gdy szalała wojna, gdy naokoło panował strach i było mnóstwo wrogów przy garstce jego wojska, kiedy należało przebłagać miłosierdzie Boże i pozyskać je sobie, on, nie zważając zupełnie na własne niebezpieczeństwo i na zagrożenie całego wojska, nie porzucał swych przeciwnych czystości, wstrętnych rozkoszy”. Jerzy Besala w publikacji popularnonaukowej „Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie” czy wspomniany już Fijałkowski uznali, że Długosz uważał za „rozkosze męskie” kontakty męsko-męskie. Jednak inni badacze, jak choćby mediewista Stanisław A. Sroka, sądzą, iż mogło chodzić po prostu o rozwiązły tryb życia. Przypominają, że w tłumaczeniu kroniki Długosza z 1869 r. zamiast zwrotu „skłonny do rozkoszy męskich” można odnaleźć mniej kontrowersyjne określenie „zbyt chuciom cielesnym podległy”. Znacznie więcej źródeł zachowało się natomiast na temat homoerotyzmu Henryka Walezego. Wybrany na pierwszej wolnej elekcji w 1573 r. monarcha zwracał powszechną uwagę swoim nietypowym wizerunkiem. Ambasador Wenecji pisał o nim: „Sposób ubierania się i wyszukane stroje sprawiają, że zdaje się on delikatnym i zniewieściałym; gdyż poza bogatymi sukniami, które nosi, pokrytymi całkowicie złocistym haftem, drogimi kamieniami i perłami najwyższej ceny, okazuje jeszcze nadzwyczajną dbałość o swą bieliznę i ułożenie włosów. Ma zwykle na szyi podwójną kolię z oprawionej w złoto ambry; chwieje się ona na jego piersi i wydaje słodki zapach. Lecz to, co najwięcej, moim zdaniem, odbiera mu dostojeństwa, to fakt, iż uszy ma przekłute jak kobieta [...] i to jeszcze nie zadowala się jednym kolczykiem w każdym uchu, lecz nosi po dwa ozdobione zwisającymi z nich drogimi kamieniami i perłami”. Nowy polski król otaczał się też grupą młodych mężczyzn zwanych mignonami, czyli pieszczochami lub pięknisiami. Choć zwani byli złośliwie przez jego siostrę Małgorzatę „mignonami łóżkowymi”, stanowili przede wszystkim gwardię przyboczną Henryka i jego stronnictwo polityczne. Nie może zatem dziwić, że zachowanie króla uważane było przez polską szlachtę za nietypowe i świadczące o jego słabości. „Henryk nie tylko do berła niezdatny, ale nawet do tronu, gdyż miał cienkie nóżki i cały zdawał się słaby” – pisał o nim wojewoda sieradzki Olbracht Łaski. Chociaż w listach monarcha zapewniał swego kanclerza Nicolasa de Neufville’a, markiza de Villeroy, o swojej bezgranicznej miłości, i całował martwe ciało jednego ze swoich mignonów Jacquesa de Lévisa, kiedy zginął w „bitwie mignonów”, zachowały się również opisy jego namiętnych uczuć do kobiet. Listy do Marii de Clèves, księżnej de Condé, w której był nieszczęśliwie zakochany, Walezjusz podpisywał podobno własną krwią. Po jej przedwczesnej śmierci nosił zaś strój żałobny pokryty trupimi czaszkami i własnoręcznie wykonał różaniec z trupich główek symbolizujący jej odejście. Z kolei na pamiątkę upojnej nocy spędzonej z królem w sierpniu 1574 r. w Wenecji kurtyzana i poetka Veronica Franco napisała sonet porównujący go do Jowisza. Żona Ludwika Lotaryńska nazywała go swoim „przystojnym i dobrym mężem” i ubolewała, że nie mogła urodzić mu upragnionego potomka (kilkakrotnie poroniła). Kiedy zaś 2 sierpnia 1589 r. Henryk został zamordowany, monarchini pogrążyła się w rozpaczy i do końca życia nosiła po nim żałobę. „Włoszkuś” Wiśniowiecki Królem, któremu przypisywano „włoskie nałogi” czy „włoskie obyczaje”, jak nazywano w dawnych wiekach stosunki homoseksualne, był również Michał Korybut Wiśniowiecki. Wybrany na polu elekcyjnym w czerwcu 1669 r. monarcha uważany jest powszechnie za jednego z najgorszych polskich władców. Uchodził za osobę powolną i niezbyt inteligentną, nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu przypłacił otyłością, a postępującą łysinę ukrywał, nosząc potężne peruki. 27 lutego 1670 r. na Jasnej Górze ożenił się z córką cesarza rzymsko-niemieckiego oraz króla Czech i Węgier Ferdynanda III Eleonorą Marią Józefą, z którą tworzył udane, lecz bezpotomne małżeństwo. Monarchini dwukrotnie poroniła. Złośliwi twierdzili, że cały czas pozostawała dziewicą, a Wiśniowiecki kazał jej udawać owe poronienia, aby uciszyć plotki o swojej impotencji lub homoseksualizmie. Cenne źródło informacji na temat opinii, jaką cieszył się władca, stanowią krążące na królewskim dworze utwory literackie. W prześmiewczym „Trenie królowi Michałowi” anonimowy dworzanin pisał o nim: „Oddaj żonę, wróć berło, a sam pod Wiśniowcem, U którego z dłużników mieszkaj sobie z chłopcem Albo się też ucz w szkole. Wszak Fabrycy żyje, Niech cię o to najbardziej, żeś był królem, bije. Nie bierz czasu tej damie, czeka jej kto godny, I królować nie umiesz, i włoszkuś niepłodny”. Jak zauważył Paweł Fijałkowski, słowo „włoszkuś” oznaczało „włoskie nałogi”, a „chłopiec” najprawdopodobniej królewskiego służącego i jednocześnie kochanka. Z kolei na ogłoszonej przez przeciwników Wiśniowieckiego 1 lipca 1672 r. liście pięćdziesięciu zarzutów przeciw królowi pojawiły się m.in. „zabawy i delicje ze swoimi ganimedami”. Określenie to nawiązywało do pięknego królewicza trojańskiego Ganimeda, którego według mitologii zakochany Zeus uprowadził na Olimp i uczynił swoim kochankiem. Trzeba jednak pamiętać, że opowieści o homoerotycznych miłosnych podbojach Wiśniowieckiego pochodziły od jego przeciwników, którzy zresztą sami gubili się w zeznaniach. Innym razem przypisywali bowiem królowi romans z niejaką Konarzowską, co z kolei stało w sprzeczności z pogłoską o jego impotencji. Młodzieńcze przygody królewicza Władysław IV Waza i Stanisław August Poniatowski – zwłaszcza drugi z wymienionych – to królowie, którzy znani byli ze swoich licznych romansów z kobietami. Jedna z kochanek Władysława IV Jadwiga Łuszkowska zamieszkała nawet na Zamku Królewskim w Warszawie. Syn jej i króla Władysław Konstanty był uważany za członka rodu Wazów, choć sam wolał tytułować się hrabią de Waseneu. O miłosnych podbojach Poniatowskiego krążyły z kolei legendy, a do jego najsłynniejszych kochanek należały caryca Rosji Katarzyna II (jeszcze jako wielka księżna Katarzyna Aleksiejewna), Elżbieta Grabowska czy Izabela Czartoryska. Obydwaj utrzymywali jednak w młodości dość niejednoznaczne relacje męsko-męskie, które sugerują, iż mogli być biseksualistami lub odkrywali swoją seksualność, podejmując relacje o homoerotycznym charakterze. Kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński pisał w swoim „Pamiętniku” o królewiczu Władysławie Wazie, że bardzo bliska relacja łączyła go ze Stanisławem Kazanowskim, synem jego nauczyciela Zygmunta Kazanowskiego. Oddajmy mu głos: „Więc, że się w łożnicy swojej ze mną i z Kazanowskim najczęściej królewicz bawił, rozkazawszy odźwiernemu, aby nikogo nie puszczali, wzięli sobie suspicję komisarze i insi dworzanie, że na wszeteczeństwie ten czas królewicz trawi, a że my przez one sekretne drogi jemu do takowej zabawy posługujemy. Co, aczkolwiek niewinnie, i on, i my cierpieliśmy, ja jednak wiedząc, jako pieszczona rzecz jest uczciwe, abym i w podejrzeniu nieprzystojnego na urodzenie moje urzędu nie był, począłem z wolna umykać się i schadzać onej sekretnej konwersacji”. Historycy nie są zgodni, czy owe „wszeteczeństwa”, o które podejrzewano młodych arystokratów, to orgie z udziałem kochanek czy też może ich homoerotyczny trójkąt. W innym miejscu Ossoliński dodawał bowiem, że kiedy w listopadzie 1618 r. Kazanowski ciężko zachorował w obozie pod Moskwą, królewicz Władysław „jako żona męża pilnował, mało nie po całym dniu i nocy przy nim siedząc w onym smrodzie brzydkim”. Przyjaźń królewicza ze Stanisławem Kazanowskim zakończyła się, kiedy w czasie bójki na szable Stanisława i jego brata Adama stanął w obronie tego drugiego. Od tego czasu to właśnie Adam Kazanowski stał się ulubieńcem przyszłego polskiego monarchy. Kiedy w 1632 r. Władysław IV objął królewski tron, podarował Kazanowskiemu pałac na Przedmieściu Krakowskim i przywrócił dla niego urząd stolnika koronnego, a w 1642 r. mianował go marszałkiem nadwornym koronnym. Trudno dziś rozstrzygnąć, jakie dokładnie relacje łączyły Władysława z braćmi Kazanowskimi, ale nie ulega wątpliwości, że byli oni sobie bardzo bliscy. Przyjaźń czy kochanie? Wyjątkowa relacja łączyła również kasztelanica krakowskiego Stanisława Antoniego Poniatowskiego (późniejszego króla Stanisława Augusta) z angielskim poetą, satyrykiem i dyplomatą Charlesem Hanburym Williamsem. Ich znajomość narodziła się w lipcu 1750 r., kiedy Poniatowski miał osiemnaście lat, a Williams czterdzieści dwa. Przez kolejnych siedem lat ich drogi kilkakrotnie się ze sobą splatały i przez cały czas utrzymywali oni ze sobą kontakt korespondencyjny. W listach Williams zwracał się do polskiego młodzieńca per „mój kasztelaniczku najdroższy”, „mój kochany wojewodzicu” czy „mój kochany Stasieńku”. Chociaż wśród historyków dominuje przekonanie, że zwroty te świadczą jedynie o quasi-ojcowskiej czułości ze strony Anglika, część autorów (m.in. Paweł Fijałkowski) sugeruje, iż ich relacja mogła na pewnym etapie przybrać seksualny charakter. Sam Poniatowski pisał w swoich „Pamiętnikach” o pobycie w Saksonii w 1751 r. w towarzystwie Williamsa: „Wolny od wszelkiej troski żyłem w rozkosznej okolicy, w pięknej porze roku, w dobranym towarzystwie, byłem prawie zakochany, a nie rozpustny bynajmniej”. Jeśli zaś chodzi o relacje damsko-męskie, podkreślał, że przez długi czas nie czuł się pewnie w kontaktach z kobietami. Dopiero wielkiej księżnej Katarzynie Aleksiejewnie, z którą nawiązał romans w Petersburgu jako 23-latek, „mógł złożyć w ofierze to, czego nikt nie posiadał”. Niezależnie od tego, czy Williams i Poniatowski byli tylko przyjaciółmi, czy też faktycznie zostali kochankami, nie ulega wątpliwości, że angielski dyplomata odegrał w życiu przyszłego monarchy niebagatelną rolę. „Był mi przewodnikiem, nauczycielem, opiekunem; [...] kochał mnie tak długo i tak tkliwie” – pisał o nim Stanisław August w swoich „Pamiętnikach”. Tajemnicę swojej relacji obydwaj panowie zabrali ze sobą do grobu, pozostawiając kolejnym pokoleniom historyków pole do interpretacji źródeł i wzajemnych polemik. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Mówi się, że Oda Miśnieńska była pierwszą polską królową. Mąż zdradził ją pół roku po ślubie
Była czwartą i ostatnią żoną króla Bolesława Chrobrego. Zdaniem niektórych badaczy Oda Miśnieńska to pierwsza królowa Polski. A według jednej z teorii była słynną pięknością z katedry w Naumburgu. W filmie z 1978 r. miała „Poli Raksy twarz”.
W tym artykule: Kontrowersyjne małżeństwo Ślub Ody z Bolesławem Upokorzona małżonka Pierwsza królowa Polski czy tylko księżna? Losy Ody po śmierci Bolesława W kulturze i na pomniku? Pierwszym królem Polski był Bolesław I Chrobry Historycy nie mają co do tego najmniejszych wątpliwości. Jego koronacja odbyła się najprawdopodobniej 18 kwietnia 1025 r. w katedrze gnieźnieńskiej. Od tego momentu świątynia stała się miejscem kolejnych tego rodzaju uroczystości. Odpowiedź na pytanie „kim była pierwsza królowa Polski?” nie jest już jednak taka oczywista. Roczniki i kroniki nie przekazały informacji, czy arcybiskup gnieźnieński Hipolit koronował tylko Chrobrego, czy również jego żonę, margrabiankę miśnieńską Odę. Sprawa koronacji Ody jest zresztą tylko jedną z wielu tajemnic, jakie towarzyszą czwartej żonie pierwszego polskiego władcy, który sięgnął po królewską koronę. Kontrowersyjne małżeństwo Oda przyszła za świat zapewne między 996 a 1002 r. jako córka margrabiego Miśni Ekkeharda I i Swanhildy z saskiego rodu Billungów. Miała sześcioro rodzeństwa. W tym margrabiów Miśni Hermana I i Ekkeharda II oraz Matyldę, żonę margrabiego Marchii Łużyckiej Dytryka I. Wcześnie straciła oboje rodziców. Jej ojciec zmarł w 1002 r., matka zaś w 1014 r. Najprawdopodobniej 3 lutego 1018 r. lub w ciągu kolejnych kilku dni wyszła za mąż za księcia Polski Bolesława Chrobrego. Ślub pary odbył się w grodzie Cziczani w Dolnych Łużycach. Identyfikacja miasta wciąż budzi spory wśród badaczy. Małżeństwo przypieczętowało zawarty 30 stycznia 1018 r. w Budziszynie pokój monarchy z cesarzem Henrykiem II, kończący trwający od 1002 r. cykl wojen polsko-niemieckich. A zarazem umacniało więzi Bolesława ze spokrewnionym z dynastią cesarską rodem Ekkehardynów. Córka polskiego monarchy z poprzedniego małżeństwa Regelinda była bowiem żoną starszego brata Ody, margrabiego Hermana. Ślub Ody z Bolesławem Okoliczności zawarcia przez Bolesława i Odę związku małżeńskiego opisał dokładnie w swojej kronice Thietmar z Merseburga. „Cztery dni potem [po pokoju w Budziszynie – przyp. red.] przybyła do Cziczani córka margrabiego Ekkeharda Oda, o którą starał się od dawna Bolesław i po którą wysłał teraz swego syna Ottona. Ponieważ noc właśnie zapadała, gdy tam przybyła, przeto olbrzymi tłum obojga płci przyjął ją rzędem zapalonych pochodni. Już po siedemdziesiątnicy poślubiła ona wspomnianego księcia bez pozwolenia kanonicznego”. Małżeństwo zostało zatem zawarte w atmosferze skandalu – w okresie przygotowań do Wielkiego Postu i bez wymaganej od biskupa dyspensy. Thietmar dodawał zarazem, iż Oda „nie cieszyła się […] stanowiskiem matrony [łac. sine matronali consuetudine] godnym takiego związku”. To tajemnicze zdanie bywa różnie interpretowane przez badaczy. Część mediewistów odczytuje sine matronali consuetudine jako krytykę skierowaną w stronę Ody. Miała jakoby prowadzić swobodny tryb życia i nie być już dziewicą w chwili ślubu z monarchą. Podobną interpretację przekazu kronikarza przyjął zapewne polski historyk Jędrzej Moraczewski, który w swojej publikacji „Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej” z 1843 r. nazwał Odę „panną niemłodą w chwili ślubu”. Kontrowersyjny fragment nie wzbudził natomiast większego zainteresowania mediewisty Mariana Zygmunta Jedlickiego, który w 1953 r. dokonał polskiego tłumaczenia i redakcji kroniki. Wyrażenie „nie cieszyła się […] stanowiskiem matrony” opatrzył bowiem tylko krótkim komentarzem: „Z tego wynika, że Bolesław Chrobry źle traktował Odę”. Nie zwracał uwagi na inne możliwości jego interpretacji. Upokorzona małżonka Zaledwie pół roku po ślubie Oda doznała upokorzenia ze strony swojego znacznie starszego męża. W sierpniu 1018 r. Bolesław Chrobry zorganizował wyprawę zbrojną na Kijów. W jej czasie porwał i zgwałcił siostrę wielkiego księcia kijowskiego Jarosława Mądrego Przedsławę, której ręki wcześniej mu odmówiono. Thietmar nie szczędził polskiemu władcy gorzkich słów. Pisał, że spośród sióstr Mądrego „jedną, dawniej sobie upatrzoną, ten stary wszetecznik Bolesław uprowadził bezwstydnie, zapominając o swojej ślubnej małżonce”. O wydarzeniu wspominał również Gall Anonim. Włożył w usta polskiego władcy następujące słowa: „Tak jak w tej godzinie Złota Brama miasta ugodzona została tym mieczem, tak następnej nocy ulegnie siostra najtchórzliwszego z królów, której mi dać nie chciał. Jednakże nie połączy się z Bolesławem w łożu małżeńskim, lecz tylko raz jeden, jak nałożnica, aby pomszczona została w ten sposób zniewaga naszego rodu, Rusinom ku obeldze i hańbie”. Zarówno Thietmar, jak i ruskie latopisy wspominają tylko o tym, że Bolesław uprowadził Przedsławę do Polski i uczynił ją swoją nałożnicą, nie poświęcając uwagi jej dalszym losom. Niemiecki kronikarz nie mógł zresztą przekazać informacji o dalszym przebiegu wydarzeń, ponieważ zmarł już 1 grudnia 1018 r. w Merseburgu. W dawniejszej literaturze (m.in. u Adama Naruszewicza) można było spotkać się z opinią, że monarcha prawdopodobnie poślubił księżniczkę kijowską po uprzednim odtrąceniu Ody, lecz współcześni badacze odrzucają ten pogląd. Z przekazu Roczników hildesheimskich wiadomo natomiast, że Bolesław i Oda mieli córkę Matyldę. W maju 1035 r. została zaręczona z Ottonem ze Schweinfurtu, późniejszym księciem Szwabii. Zaręczyny te zostały jednak już po roku zerwane na synodzie w Tryburze. Otton wkrótce ożenił się z Irmingardą Immulą, córką margrabiego Manfreda II z Turynu. Pierwsza królowa Polski czy tylko księżna? Historycy nie są zgodni co do tego, czy Oda została koronowana wraz z mężem na polską królową. Dopuszczał taką możliwość historyk Stanisław Zakrzewski. W swojej książce Bolesław Chrobry Wielki z 1925 r. pisał: „Wraz z Bolesławem była prawdopodobnie koronowaną jego czwarta żona, Oda; pewności jednak nie ma. Jeśli tak było, nie przyczyniało się to do harmonii w najbliższej rodzinie. Przynajmniej w chwili koronacji Mieszko II i Rycheza [pasierb Ody i następca Chrobrego oraz jego żona – przyp. red.] mogli wobec Ody odczuwać niechęć, co silniej wystąpiło po śmierci Chrobrego”. Dopiero w XV-wiecznej kronice Jana Długosza pojawia się sugestia, jakoby Bolesław został koronowany z żoną. Lecz dziejopis przesuwa koronację na rok 1001, a królową nazywa jego rzekomą żonę Judytę, która zmarła jakoby w 1017 r. Trudno zatem traktować jego przekaz jako jakąkolwiek miarodajną wskazówkę w tej materii. Nie można wykluczyć, że Oda w ogóle nie dożyła koronacji i zmarła już przed 1025 r. Mogła też zostać oddalona przez męża po tym, jak sprowadził do Polski księżniczkę Przedsławę. Albo po prostu została przez niego zignorowana w czasie uroczystości koronacyjnej. Losy Ody po śmierci Bolesława Jeśli Oda przeżyła męża, który zmarł 17 czerwca 1025 r., to zapewne wkrótce po jego śmierci opuściła Polskę. Pozostawiła zapewne w kraju córkę Matyldę, ponieważ to żonie Mieszka II Rychezie przypisuje się udział w wydaniu jej za mąż za Ottona ze Schweinfurtu. Niemiecki historyk Gerd Althoff zwrócił uwagę na dwie zapiski w nekrologu kościoła św. Michała w Lüneburgu z 31 października i 13 listopada o śmierci „hrabiny Ody”. Doszedł do wniosku, że jedna z nich mogła dotyczyć żony Bolesława Chrobrego. W nekrologu tym znajdują się bowiem również zapiski poświęcone polskiemu monarsze oraz członkom rodu Ekkehardynów. Brak tytułu królewskiego czy nawet książęcego u Ody wcale nie wyklucza tej identyfikacji. Niemcy nie uznawali bowiem koronacji Chrobrego i konsekwentnie nazywali go księciem. W przypadku jego żony też byli zapewne oszczędni w tytulaturze. W kulturze i na pomniku? Z interesującą koncepcją dotyczącą Ody wystąpił w 1838 r. niemiecki historyk Ferdinand Wachter. Uznał on bowiem, że to właśnie ją przedstawia rzeźba z katedry w Naumburgu. Powszechnie uchodzi ona za posąg margrabiny Uty, żony jednego z fundatorów świątyni Ekkeharda II. Chociaż teoria ta została powszechnie odrzucona przez kolejnych badaczy, wcale nie wydaje się aż tak nieprawdopodobna. Wyjaśniałaby ona bowiem obecność królewskiej korony na głowie damy ze słynnego posągu, a także… sposób noszenia przez nią płaszcza. Niemiecka historyczka sztuki Kerstin Merkel zauważyła bowiem, że arystokratka nosi płaszcz jak mężczyzna. Musiała więc być postrzegana przez współczesnych jako kobieta bezbożna. Może więc warto na nowo pochylić się nad kontrowersyjną teorią Wachtera, która koresponduje z przekazem Thietmara o damie, która „nie cieszyła się stanowiskiem matrony”? Na tę chwilę identyfikację księżnej Ody z Utą z Naumburga można jednak traktować wyłącznie jako ciekawą hipotezę, której nie można w żaden sposób udowodnić. We współczesnej literaturze dominuje przekonanie, że to Rycheza, żona Mieszka II, a nie Oda była pierwszą historyczną polską królową. Nie oznacza to jednak, że margrabianki miśnieńskiej nie upamiętniono w polskiej kulturze. Nie została co prawda uwzględniona – w przeciwieństwie do Rychezy – w cyklu Jana Matejki „Poczet królów i książąt polskich" z lat 1890–1892. Lecz i tak krakowski malarz wykonał przedstawiający ją rysunek. Postać królowej Ody pojawia się też w wydanej w 1876 r. powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Bracia zmartwychwstańcy” („Tajemnica na dworze królewskim”) oraz w wydanej w 1891 r. powieści Franciszka Szyndlera „Mieczysław II”. Z kolei w fabularyzowanym filmie dokumentalnym „Dux Polonorum – Niemcza 1017 Rok” z 1978 r. wcieliła się w nią jedna z najpiękniejszych aktorek czasów PRL-u, czyli słynna Pola Raksa. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Zygmunt Luksemburski bronił chrześcijańskich wartości. Walczył z Turkami, husytami i własną żoną
Cesarz Zygmunt Luksemburski zapisał się w historii jako obrońca chrześcijańskiej Europy przed rosnącymi wpływami muzułmanów i ruchów heretyckich. Zorganizowana przez niego krucjata antyturecka zakończyła się jednak klęską, a wieloletnia wojna z husytami spustoszyła jego skarbiec i wciągnęła go w długi.
Spis treści: Zygmunt Luksemburski – wejście w świat polityki Walka o tron Węgier Obrońca chrześcijaństwa Trudne relacje z Polską Wojna z husytami i temperamentem żony Był królem Węgier, Niemiec, Czech i Włoch, a pod koniec życia jako trzeci przedstawiciel dynastii Luksemburgów osiągnął godność cesarza. Ocena rządów Zygmunta Luksemburskiego, bo o nim mowa, od wielu lat stanowi przedmiot sporu badaczy. Władca ten miał ambicje, by dorównać swojemu ojcu, cesarzowi Karolowi IV, jednemu z najwybitniejszych średniowiecznych monarchów. Jednak prowadzona przez niego polityka osłabiła znajdujące się pod jego panowaniem państwa zarówno militarnie, jak i finansowo. Chociaż należy docenić, że przyczynił się do zakończenia wielkiej schizmy zachodniej i dostrzegał rosnące zagrożenie ze strony Turków osmańskich, jego utopijne przedsięwzięcia często kończyły się niepowodzeniem. Pod koniec życia stał się zaś bohaterem skandalu obyczajowego związanego z bujnym temperamentem jego żony Barbary Cylejskiej. Zygmunt Luksemburski – wejście w świat polityki Zygmunt Luksemburski przyszedł na świat 15 lutego 1368 r. w Pradze lub Norymberdze jako dziesiąte z czternaściorga dzieci cesarza Karola IV, a zarazem drugi potomek z jego czwartego małżeństwa z księżniczką pomorską Elżbietą. Poprzez matkę płynęła w nim piastowska krew, była ona bowiem wnuczką króla Kazimierza III Wielkiego. Swoje imię przyszły monarcha zawdzięczał zaś ulubionemu świętemu swojego ojca, królowi Burgundów Zygmuntowi. Chociaż nigdy nie doczekał się żadnego oficjalnego przydomka, w czeskich kronikach często nazywano go od koloru włosów „rudym lisem”. Zygmunt znał co najmniej sześć języków: niemiecki, czeski, węgierski, łacinę, francuski, włoski i być może chorwacki. Jednym z jego nauczycieli był florencki humanista Niccolò Beccari. Już od najmłodszych lat królewicz stał się obiektem polityki dynastycznej swojego ojca. W 1374 r. został zaręczony z trzyletnią córką króla Węgier i Polski Ludwika Andegaweńskiego Marią, która na mocy przywileju koszyckiego miała w przyszłości objąć po ojcu polski tron. Po śmierci Karola IV, zmarłego 29 listopada 1378 r. w Pradze, Zygmunt otrzymał tytuł margrabiego brandenburskiego. Wkrótce trafił na dwór króla Węgier Ludwika Andegaweńskiego w Trnawie, gdzie monarcha przygotowywał go do roli swojego następcy. W lipcu 1382 r. na zjeździe w Zwoleniu zmusił starostów Królestwa Polskiego do złożenia Zygmuntowi przysięgi wierności, a następnie wysłał go do Polski, aby spacyfikował przeciwnego Andegawenom byłego starostę kujawskiego Bartosza z Odolanowa. Kiedy 10 września 1382 r. Ludwik zmarł, oblegający Odolanów Luksemburczyk zdecydował się zawrzeć ugodę z krnąbrnym starostą. Po śmierci Andegawena wdowa po nim Elżbieta Bośniaczka zmieniła decyzję męża i doprowadziła do koronacji swojej starszej córki na królową Węgier, a tron Polski przeznaczyła dla młodszej Jadwigi. Początkowo Zygmunt nie zamierzał rezygnować z walki o polski tron, lecz ostatecznie musiał pohamować swoje ambicje. W grudniu 1382 r. nie został bowiem wpuszczony przez możnych do Krakowa, a wiosną 1384 r. zakazali mu oni przyjazdu do Polski pod groźbą wojny po tym, jak Bośniaczka chciała wysłać go do kraju jako opiekuna małoletniej królowej Jadwigi. Jednocześnie jednak królowa wdowa cały czas zwlekała ze sfinalizowaniem małżeństwa Zygmunta z Marią Andegaweńską, a wiosną 1385 r. odesłała Luksemburczyka do Brandenburgii i zaczęła snuć plany małżeństwa córki z królewiczem francuskim Ludwikiem Orleańskim. Walka o tron Węgier Upokorzony Zygmunt Luksemburski nie zamierzał dać za wygraną. Już w maju 1385 r. przybył do Pragi, aby pozyskać wsparcie zbrojne ze strony swojego brata, króla Niemiec i Czech Wacława IV, w wyprawie zbrojnej na Węgry. Kiedy na początku września 1385 r. wraz ze swoim wojskiem otoczył zamek w Bratysławie, w którym przebywały Elżbieta i Maria, Bośniaczka w końcu uległa i zgodziła się na mariaż córki. 15 września 1385 r. w Zwoleniu Zygmunt poślubił Andegawenkę, lecz już trzy miesiące później parę czekały kolejne problemy. Król Neapolu Karol III z Durazzo pozbawił bowiem Marię władzy i sam objął tron węgierski. W lutym 1386 r. Elżbieta Bośniaczka z pomocą palatyna Mikołaja z Gary doprowadziła do obalenia i śmierci nowego monarchy, lecz zwolennicy zmarłego króla pojmali ją i Marię i uwięzili w zamku Novigrad nad Adriatykiem. W styczniu 1387 r. Luksemburczykowi udało się doprowadzić do uwolnienia Marii, lecz nie zdołał ocalić teściowej, która została uduszona. 31 marca 1387 r. Zygmunt Luksemburski został koronowany na króla Węgier w katedrze w Székesfehérvár. Oficjalnie rządził wraz ze swoją żoną, chociaż faktycznie to on odpowiadał za najważniejsze decyzje i nadania ziemskie, a Maria co najwyżej potwierdzała je swoją pieczęcią. Tylko raz pozwoliła sobie na większą ingerencję w sprawy polityczne. Według kroniki Jánosa Thuróczego, kiedy Zygmunt skłonny był darować życie pojmanemu w 1394 r. Jánosowi Horvátowi, który odpowiadał za aresztowanie i śmierć Bośniaczki, Maria nakłoniła go, aby pomścił jej matkę i brutalnie zamordował zdrajcę. Monarcha bardzo przeżył przedwczesny zgon swojej żony, która zmarła 17 maja 1395 r. po upadku z konia, wydając przedwcześnie na świat martwego syna. Obrońca chrześcijaństwa Luksemburczyk utrzymał węgierski tron po śmierci Andegawenki, lecz jego pozycja uległa znacznemu osłabieniu. Aby odzyskać poparcie węgierskich możnych, musiał obiecać im, że będzie ofiarowywał ziemie i wyższe stanowiska w królestwie wyłącznie Węgrom. Wyjątkiem był jego najbliższy doradca polskiego pochodzenia Ścibor ze Ściborzyc, który miał pod swoją władzą 31 zamków i był nazywany „małym królem Słowacji”. Opanowanie napiętej sytuacji na Węgrzech było konieczne, ponieważ coraz większe zagrożenie zaczęły stanowić dla kraju i całej chrześcijańskiej Europy wojska tureckie, które zdobyły dominację na terenie Bałkanów. Zygmunt zebrał więc wsparcie wojskowe z Francji, Burgundii, Niemiec, Anglii, Włoch, Czech i Polski oraz od hospodara wołoskiego i zorganizował krucjatę przeciw Turkom. Zakończyła się ona jednak spektakularnym zwycięstwem wojsk tureckich, które 25 września 1396 r. zdziesiątkowały chrześcijańskich rycerzy w bitwie pod Nikopolis. Klęska Luksemburczyka sprawiła, że stracił on niemal zupełnie poparcie na Węgrzech. W kwietniu 1401 r. został uwięziony przez swoich poddanych i odzyskał wolność dopiero pięć miesięcy później na skutek interwencji swojego brata Wacława IV. Chociaż Zygmunt wydał akt amnestii wobec sprawców aresztowania, nie uspokoił w ten sposób sytuacji w kraju. W 1403 r. popierany przez papieża Bonifacego IX król Neapolu Władysław I, syn Karola III z Durazzo, ogłosił się nowym węgierskim władcą, a następnie został koronowany w Zadarze przez arcybiskupa Ostrzyhomia. Ostatecznie Zygmunt po kilku miesiącach zmusił go do odwrotu, lecz i tak Władysław do śmierci tytułował się królem Węgier i Chorwacji. Trudne relacje z Polską Stosunki Zygmunta Luksemburskiego z Polską przez większą część jego panowania były bardzo napięte. W 1392 r. monarcha planował nawet podział Królestwa Polskiego pomiędzy Rzeszę Niemiecką, zakon krzyżacki, Węgry i Morawy. Plan ten przedstawił wielkiemu mistrzowi krzyżackiemu Konradowi Wallenrodowi książę opolski Władysław Opolczyk, lecz Wallenrod odmówił jego realizacji. Chcąc stworzyć ligę antyturecką, w lipcu 1397 r. Luksemburczyk spotkał się z królem Władysławem II Jagiełłą i królową Jadwigą w Starej Wsi na Spiszu i zawarł z nimi traktat pokojowy. W czasie wielkiej wojny Polski z zakonem krzyżackim stanął jednak po stronie Krzyżaków. W październiku 1410 r. jego wojska dowodzone przez Ścibora ze Ściborzyc zajęły ziemię sądecką, lecz wkrótce zostały rozbite przez kasztelana lubelskiego Jana ze Szczekocin w bitwie pod Bardiowem. 5 marca 1412 r. w Lubowli Zygmunt zawarł z Polską traktat pokojowy, który regulował sprawę Rusi Czerwonej, Mołdawii i Wołoszczyzny, stanowiących przez lata przedmiot sporu pomiędzy Luksemburczykiem i Jagiełłą. Na mocy dokumentu Ruś Czerwona i Podole miały pozostać przy Polsce do śmierci Luksemburczyka lub Jagiełły (w zależności od tego, który z monarchów pierwszy zakończy życie). Następnie po pięciu latach o dalszych losach tych ziem miała zdecydować wspólna polsko-węgierska komisja. Mołdawia miała pozostać polskim lennem, lecz jednocześnie zobowiązywała się wysyłać Zygmuntowi posiłki przeciw Turkom. Jeśli zaś chodzi o Wołoszczyznę, to strona polska uznała węgierskie wpływy na tych terenach. Jeszcze w tym samym roku Jagiełło udzielił Luksemburczykowi pożyczki w wysokości 37 tysięcy kop groszy praskich zabezpieczonej zastawem trzynastu miast na Spiszu (tzw. zastaw spiski). Zygmunt nadal ingerował jednak w sprawy Królestwa Polskiego, zwłaszcza że to właśnie pod jego arbitraż trafiały spory polsko-krzyżackie. W 1420 r. wydał w jednym z nich niekorzystny dla Jagiełły wyrok, co w konsekwencji doprowadziło do zerwania traktatu lubowelskiego. Kiedy zaś próby zmiany wyroku zakończyły się niepowodzeniem, w 1422 r. wybuchła kolejna wojna polsko-krzyżacka, choć tym razem trwająca jedynie kilka miesięcy. Ostatecznie w 1423 r. Zygmunt odnowił w Kieżmarku traktat sojuszniczy z Lubowli, lecz nadal knuł intrygi wymierzone w Jagiełłę, m.in. wysuwając w 1429 r. projekt koronacji wielkiego księcia Witolda na króla Litwy. Wojna z husytami i temperamentem żony 6 grudnia 1405 r. Zygmunt poślubił Barbarę Cylejską, córkę hrabiego Hermana II Cylejskiego i kuzynkę królowej Polski Anny Cylejskiej. Z małżeństwa tego 7 października 1409 r. w Wyszehradzie przyszła na świat jego jedyna córka Elżbieta Luksemburska, późniejsza żona króla Niemiec, Czech i Węgier Albrechta II Habsburga. Po śmierci króla niemieckiego Ruprechta z Palatynatu Luksemburczyk stał się jednym z najpoważniejszych kandydatów do objęcia po nim tronu. W walce o władzę musiał jednak zmierzyć się ze swoim bratem stryjecznym Jodokiem z Moraw. Chociaż 20 września 1410 r. Zygmunt został ogłoszony nowym władcą Niemiec przez trzech elektorów, pozostali opowiedzieli się za Jodokiem. Okres dwuwładzy nie trwał jednak długo. Już w styczniu 1411 r. Jodok zmarł, a 21 lipca 1411 r. elektorzy jednogłośnie poparli Zygmunta, który 8 listopada 1414 r. koronował się w Akwizgranie. W 1414 r. Luksemburczyk zainicjował zwołanie soboru w Konstancji, mającego zakończyć trwającą od 1378 r. wielką schizmę zachodnią, a zarazem powstrzymać rosnące wpływy husytów. Postawa monarchy wobec reformatora religijnego Jana Husa do dziś wzbudza kontrowersje wśród badaczy. Zygmunt nakazał bowiem Husowi stawienie się na soborze, przekazując mu zarazem list żelazny gwarantujący mu bezpieczeństwo. Ostatecznie jednak został on w Konstancji skazany na śmierć i 6 lipca 1415 r. spalony na stosie. Kiedy więc w 1419 r. Zygmunt został królem Czech po śmierci Wacława IV, w kraju wybuchło przeciw niemu powstanie, które zapoczątkowało trwające do 1436 r. wojny husyckie. Chociaż 28 lipca 1420 r. władca został koronowany w praskiej katedrze św. Wita, faktyczne rządy objął dopiero szesnaście lat później po zakończeniu walk. W ostatnich latach życia Zygmunt Luksemburski umocnił swoje wpływy, najpierw koronując się 25 listopada 1431 r. w Mediolanie na króla Włoch, a następnie 31 maja 1433 r. w Rzymie na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Chociaż udało mu się osiągnąć status, jakim wcześniej cieszyli się jego ojciec Karol IV i pradziad Henryk VII, nie było mu dane dożyć w spokoju swoich dni. Wszystko za sprawą jego żony Barbary Cylejskiej, która już za życia męża zaczęła planować swoją przyszłość na węgierskim tronie. Kiedy Zygmunt długo zwlekał z podjęciem decyzji w sprawie zaręczyn króla Polski Władysława Warneńczyka z jego wnuczką Anną Habsburżanką, Barbara postanowiła wziąć sprawy w swoje ręce. Wymyśliła sobie, że sama poślubi zaledwie trzynastoletniego monarchę (miała wówczas 45 lat). Aby powstrzymać zapędy temperamentnej żony, 5 grudnia 1437 r. schorowany cesarz nakazał uwięzić ją w zamku w Bratysławie. Była to jego ostatnia decyzja, podjęta już na łożu śmierci. Zmarł 9 grudnia 1437 r. w Znojmie w wieku 69 lat i został pochowany w katedrze w siedmiogrodzkim Waradynie (obecnie rumuńska Oradea). Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Podróżuje z gwiazdami śladami ich przodków. Sam jest dumny ze swojego polskiego pochodzenia
W nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” Antoni Porowski zabiera gwiazdy w niezwykłą podróż śladami ich rodzinnych i kulinarnych korzeni. Sam z dumą mówi o swoim polskim pochodzeniu, a w jego rodzinnym domu na stole od lat króluje... bigos.
Spis treści: Antoni Porowski w NatGeo Historia poprzez jedzenie Kulisy programu Polskie korzenie Antoniego Porady dla podróżników Dalsze plany Antoni Porowski jest Kanadyjczykiem polskiego pochodzenia, który zasłynął jako ekspert kulinarny w reality show „Porady różowej brygady” („Queer Eye”). W swoim nowym programie „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” („No Taste Like Home”) odkrywa opowieści, jakie kryją się za ukochanymi rodzinnymi potrawami sześciu popularnych aktorów i aktorek: Florence Pugh, Justina Therouxa, Awkwafiny, Issy Rae, Henry’ego Goldinga i Jamesa Marsdena. W tym celu podróżuje z nimi do krajów, z których pochodzą ich przodkowie, m.in. do Wielkiej Brytanii, Korei Południowej, Senegalu czy Malezji. W „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” nie brakuje wzruszeń, emocji, a przede wszystkim solidnej dawki wiedzy na temat jedzenia oraz jego historycznej i kulturowej roli. Polska premiera programu odbyła się 2 marca 2025 r. na kanale National Geographic. Nowe odcinki są emitowane w niedziele o godz. 12. Można go również oglądać na platformie streamingowej Disney+. W rozmowie z Markiem Telerem Antoni Porowski opowiada o kulisach powstawania „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, swoich kulinarnych wspomnieniach z dzieciństwa oraz polskości, którą stale w sobie pielęgnuje. Antoni Porowski w NatGeo Marek Teler: Właśnie wystartowałeś ze swoim nowym programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”, w którym poruszasz tematykę jedzenia, historii, genealogii i podróży. To idealna kombinacja dla National Geographic. Jak się czujesz jako część rodziny NatGeo? Czy jesteś czytelnikiem naszego magazynu? Antoni Porowski: To dla mnie jeden z tych momentów, kiedy myślisz sobie: „czy ktoś może mnie uszczypnąć?”. W moim rodzinnym domu mieliśmy wykupioną subskrypcję magazynu „National Geographic” – był on jednym z dwóch pism, obok „Martha Stewart Living”, które czytała moja rodzina. Jako nastolatek miałem wiele marzeń i planów, ale nigdy nie wyobrażałem sobie, że kiedyś poprowadzę program dla National Geographic. To niesamowity dar. Odbyliśmy wiele rozmów zanim ustaliliśmy, jaki typ projektu chcemy wspólnie zrealizować. Występując w programie „Porady różowej brygady” („Queer Eye”), odkryłem, jak wielka siła tkwi w opowiadaniu historii poprzez jedzenie. Postanowiliśmy więc zrobić to samo, dodając do tego podróż do miejsca urodzenia, wejście w tamtejsze środowisko i zgłębianie rodzinnej historii, aby wzmocnić w ten sposób przekaz, że jedzenie odgrywa ogromną rolę w naszym życiu. Historia poprzez jedzenie M.T.: Pokazujesz, że jedzenie może opowiadać nie tylko historię jednej rodziny, ale i całego kraju. Kiedy spożywamy jakiś posiłek, nie zawsze znamy kontekst historyczny, w jakim to danie powstawało. A.P.: Ta idea wiwisekcji, odkrywania kolejnych elementów, tego, co działo się w kulturze i historii, stanowi bardzo ważny element programu. W każdym odcinku są wyróżnione dwa dania, które różnią się od siebie, ale zawsze mają jakiś jeden wspólny punkt. Kiedy byliśmy z Norą (Awkwafiną) w Korei Południowej, spróbowaliśmy na targu spożywczym kimbap. Na pierwszy rzut oka wygląda on jak tradycyjne sushi, ale potem dowiadujesz się, że narodził się w czasie japońskiej okupacji. Po wyjściu Japończyków z Korei mieszkańcy zostawili pewne elementy tego posiłku, ale włączyli do niego swoją miłość do fermentacji i kiszonek oraz konkretnych warzyw. Wyciągnęli ze swojej trudnej sytuacji to, co najlepsze, i teraz kimbap jest dostępny w całym kraju. View oEmbed on the source website Kiedy z kolei byliśmy z Issą Rae w Senegalu, spróbowaliśmy ndambe. To rodzaj bagietki obficie polanej gulaszem fasolowym. Jedzą to dzieci w szkołach czy robotnicy na budowie, możesz zdobyć to wszędzie w Dakarze czy Saint-Louis. Ten gulasz fasolowy jest typowy dla Senegalu i nawiązuje do jego historii. Wiele lat temu Senegal został podbity przez Francuzów i stał się francuską kolonią. Senegalczycy zdecydowali, że owszem lubią bagietki, ale mogą uczynić je lepszymi i delikatniejszymi, dodając do nich własne składniki. Zastanawiam się, czy my też mamy w Polsce takie produkty, które powstały pod wpływem obcych kultur, a finalnie stały się nasze. M.T.: Pierogi ruskie! A.P.: Racja, zdecydowanie! Ciekawe, że gdziekolwiek podróżujesz, to działa podobnie. Polska, Senegal, Korea Południowa... Wymieniliśmy na szybko te trzy kraje, ale w wielu innych miejscach jest zapewne podobnie. Owszem różnimy się międzykulturowo, lecz w czasach, gdy ludzie czują się tak spolaryzowani i odizolowani, dobrze jest przypominać sobie, że na całym świecie są jakieś uniwersalne prawdy, które nas łączą. M.T.: Słyszałem w amerykańskim programie „The View” twoją wypowiedź na temat mieszkańców Stanów Zjednoczonych: „Wszyscy jesteśmy imigrantami”. Program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” dobrze to obrazuje. Podróżujesz z topowymi amerykańskimi gwiazdami i one wszystkie pochodzą z różnych zakątków świata. A.P.: Dobrze, że o tym wspomniałeś, ponieważ mając w pamięci odcinek o Henrym Goldingu i Malezji, uświadomiłem sobie, że muszę wprowadzić do tej wypowiedzi pewną poprawkę. Tak, wszyscy jesteśmy imigrantami, ale musimy pamiętać także o rdzennych mieszkańcach Ameryki czy Aborygenach w Australii, którzy byli w tym miejscu od samego początku. Powinniśmy zwracać na nich większą uwagę i cieszę się, że zrobiliśmy to w Malezji. Intencją mojej wypowiedzi było to, że powinniśmy być wobec siebie życzliwsi i delikatniejsi, ponieważ łączą nas podobne historie. Jest jednak część populacji, które była od zawsze, i ci ludzie zasługują na ogromny szacunek, ponieważ ich liczba stale się kurczy. M.T.: Wspomniałeś o odcinku z udziałem Awkwafiny, który dostarczył chyba najwięcej emocji. Odtwarzaliście w nim bowiem smaki i zapachy, jakie czuła, gdy była kilkuletnią dziewczynką, zanim zmarła jej mama. A.P.: Cały czas mam gęsią skórkę, kiedy o tym myślę. Kiedy przygotowywaliśmy zupę z wodorostów, ani ja, ani nikt z produkcji nie wiedzieliśmy, jak ważny jest to posiłek dla Nory. Według mitologii Koreańczycy obserwowali wieloryby wydające na świat swoje potomstwo. Kiedy brakowało im żelaza, uzupełniały one deficyty, spożywając morskie wodorosty i karmiąc nimi młode. Ludzie przejęli od nich ten obyczaj. Matki przygotowywały zupę z wodorostów dla siebie i swoich dzieci, aby w ten sposób się leczyć. Nora dokładnie zapamiętała ten zapach i smak z czasów swojego dzieciństwa. Kiedy poznała kulturowe znaczenie tego posiłku, uświadomiła sobie, że jej mama, która borykała się z bardzo rzadką chorobą, przygotowywała tę zupę i karmiła nią córkę, aby się leczyć i aby jej córka była zdrowa. To ikoniczne danie, które przyrządza się na urodziny i specjalne okazje, ma duże właściwości zdrowotne. Koreańczycy podchodzą do tej kwestii bardzo poważnie. Ludzie mają tam doktoraty z fermentacji, a kimchi jest objęte ochroną UNESCO. Nie miałem pojęcia, że jedzenie też może być chronione. Zawsze kojarzyłem bowiem UNESCO ze stanowiskami archeologicznymi i namacalnymi przedmiotami. Rozszerzenie tej ochrony na jedzenie jest znakiem dużego szacunku dla Koreańczyków. Kulisy programu M.T.: Nie jest tajemnicą, że za programem „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” stoi cały sztab specjalistów i researcherów. Czy mógłbyś powiedzieć nam więcej o kulisach jego powstawania? A.P.: Nie mogę przypisywać sobie zasług za te wszystkie informacje, ponieważ jest to ogromna porcja wiedzy do przetrawienia. Tworząc scenariusz odcinka, zawsze chcemy mieć pewność, że jak mamy jakąś scenę. Np. gdy spacerując po Pancras Square, opowiadam Florence Pugh o jej przodku, możemy spotkać się z historykiem i genealogiem, którzy przedstawią nam szerszy kontekst. Tak, to jest show, więc chcemy być pouczający, rozrywkowi, przygodowi i inspirujący, ale trzeba pamiętać, że ci aktorzy, których zabieram w podróż, są w tym programie sobą, nie wchodzą w jakąś rolę. Gdybyśmy sami byli w takiej sytuacji, mielibyśmy w głowie milion pytań i szukalibyśmy na nie odpowiedzi. Chciałem więc dać im możliwość takiej rozmowy. Tego nie widać w programie, ale Studio Ramsay i NatGeo mają ogromny zespół researcherów, którzy pracują nad każdym odcinkiem od trzech do sześciu miesięcy. Badają linie po mieczu i kądzieli, poszczególne odnogi drzewa genealogicznego, szukając w nich jakiejś historii do opowiedzenia i odpowiedniej liczby faktów do przekazania. W przypadku National Geographic każda rzecz, którą mówię ja, narrator czy historyk, musi zostać potwierdzona w trzech niezależnych źródłach. Kiedy jesteś w Niemczech czy we Włoszech, idziesz do urzędu i w ciągu kilku godzin masz wszystko dostępne... M.T.: W przypadku Senegalu nie jest już zapewne tak łatwo. A.P.: Kiedy jesteś w Senegalu czy na Borneo, nie masz ku temu odpowiedniej infrastruktury. Tam jest silna tradycja historii mówionej. W przypadku Awkwafiny i Korei Południowej pojechaliśmy z kolei na wieś i tam znaleźliśmy jej rodowód zapisany w księdze. Uwielbiam w National Geographic to, że tak mocno opiera się na faktach. Jeśli nie można pozyskać ich instytucjonalnie, to po prostu rozmawia się z najstarszymi mieszkańcami wioski. Producenci przyjeżdżają na miejsce trzy miesiące wcześniej i rozmawiają z trzema różnymi osobami, aby mieć pewność, że każdy powie to samo. Jeśli jedna osoba opowiada fascynującą historię, ale tylko ona jedna, nie mogą uznać tego za fakt. Ważne jest też to, by mieć pewność, że opowiadane historie są różnorodne. Nie możemy opierać się tylko na kulturach, w których wszystko udokumentowane jest na papierze lub cyfrowo. Polegamy też na mądrości starszych, respektując różne praktyki dokumentowania historii. Polskie korzenie Antoniego M.T.: Domyślam się, że program „Antoni Porowski: nie ma jak w domu” skłonił cię również do własnych kulinarnych wspomnień. Jaki smak miało twoje dzieciństwo? Jakie posiłki były przyrządzane w twojej rodzinie? A.P.: Moja mama przyrządzała dania, co do których wiem, że na pewno są polskie. Robiła choćby znakomity paprykarz i gulasz, czyli posiłki uwielbiane przez wielu Polaków. Ważną rolę odgrywał żurek, który jak wiesz powstaje ze sfermentowanego żytniego zaczynu i, co ciekawe, dodaje się do niego białą kiełbasę, która wywodzi się z Niemiec, a także jajka i ziemniaki oraz dużą ilość majeranku. Myślę jednak, że daniem numer jeden, które moi rodzice przyrządzają na każdą specjalną okazję oprócz wigilii, jest bigos. Kiszona kapusta odgrywa w naszej kuchni integralną rolę, co z kolei skłania mnie do refleksji nad tym, jaka jest jej historia – kiedy pojawiła się w Polsce i dlaczego jest tak popularna. Pierwotnie to było danie myśliwskie. Myśliwi polowali, a potem sprzedawali konkretne kawałki mięsa, zachowując resztki. To wszystko zaczęło się od konieczności przechowania mięsa w czasie długich, srogich zim. Wtedy bowiem trudno jest polować. Moim zdaniem kurczak nie powinien być w bigosie, ale masz w nim wieprzowinę, grzyby, możesz też dodać kawałki kabanosa, boczku wędzonego i kiełbasy. Kiełbasa jest zresztą tak ikonicznie polska – jest na szczycie listy wraz z pierogami. M.T.: Czy masz w swojej rodzinie jakiś przepis, który jest przekazywany z pokolenia na pokolenie? A.P.: To bardzo dobre pytanie, którego nikt mi wcześniej nie zadał. Spróbuję sobie przypomnieć... W odcinku z Florence przyrządzamy wspólnie zapiekankę pasterską. Jest Florence, jej babcia i jej mama i każda z nich dodaje do przepisu jakieś drobne poprawki. Myślę, że w mojej rodzinie właśnie tak jest z bigosem. Dodajemy śliwki dla odrobiny słodyczy, ale potem spieramy się o to, jak dodać więcej smaków i nieco je wyostrzyć. Część mojej rodziny dolewa do niego czerwone wino, inni piwo, jeszcze inni nie dodają alkoholu wcale. Ja preferuję czerwone wino, ponieważ woń kwiatów czy tabaki stanowi piękny akcent. Tak też przygotowywali bigos mój tata i moja mama, choć każde w nieco odmienny sposób. Jeśli to nie była wigilia lub Wielkanoc przed święconką, kiedy nie mogliśmy spożywać mięsa, to wszyscy z rodziny, do których przychodziłem, robili bigos – każdy według własnego przepisu. Część dodawała do niego kurczaka, ale to zdecydowanie nie jest opcja dla mnie. Koło mnie są z kolei polskie restauracje w Greenpoint, w których dodaje się do bigosu pomidory z puszki. W ogóle mi się to nie podoba, to takie dziwne. Może to jakaś amerykanizacja bigosu? W Polsce nigdy takiego wariantu nie próbowałem, ale w Stanach ludzie tak robią. Uwielbiam dania, które wzbudzają intensywną dyskusję w rodzaju: „Nie, to musi się tu znaleźć” albo „Nie, to tu nie pasuje”. To bardzo interesujące, dlaczego akurat te konkretne składniki są tak ważne dla tych ludzi – czy to kwestia osobistego smaku, czy też może szacunku do przeszłości i tradycji. M.T.: Byłeś typem dzieciaka, który często pytał o swoje korzenie i rodzinną historię? Czy raczej im jesteś starszy, tym bardziej ten temat cię interesuje? A.P.: Zaczęło mnie to coraz bardziej ciekawić, szczególnie kiedy zacząłem robić ten program. Dorastając jako syn imigrantów, mniej interesowałem się samą rodzinną historią, bardziej Polską oraz czasami niemieckiej okupacji i II wojny światowej. Słyszałem wiele opowieści na ten temat. Babcia ze strony taty zawsze opowiadała mi, jak to było, kiedy walczyła w ruchu oporu i brała udział w powstaniu warszawskim. Staraliśmy się zrozumieć, jak wiele poświęciła i przez co musiała przejść. Ze strony mamy to było o tyle ciekawe, że dziadek nie chciał za bardzo rozmawiać na ten temat, więc moja mama miała bardzo mało informacji. Zadawała mu pytania, co się z nim działo w czasie II wojny światowej, ponieważ był w obozie koncentracyjnym, oraz jak to było w czasach komunizmu, ale nie chciał na nie odpowiadać. Dla mojego ojca i jego rodziny miało to z kolei bardzo duże znaczenie. Miałem pięć lat, kiedy tata powiedział mi: „Słuchaj, twój dziadek jadł jednego ziemniaka dziennie, czasami spleśniałego, ale przetrwał. Nie możesz marnować jedzenia”. U nas w domu nigdy nie marnowaliśmy chleba i zawsze trzymamy się tej zasady. Podobne historie słyszałem też o mojej babci. Byłem niedawno w Krakowie na obchodach 80. rocznicy wyzwolenia Auschwitz. Mogliśmy wysłuchać wielu osób, które przeżyły Holokaust i opowiadały o swoich doświadczeniach. To bardzo ciekawe, że ci, którzy wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, nie chcieli opowiadać dzieciom o swoich doświadczeniach – chcieli o tym wszystkim zapomnieć i zacząć nowe życie. Nie oceniam tego, ponieważ przeszli przez traumę, której mam nadzieję ani ja, ani ty, ani nasze pokolenie nigdy nie doświadczymy, ale ich dzieci i wnuki chcą znać te historie od swoich rodziców i dziadków. Myślę, że choć wracanie do tych wspomnień jest bolesne, warto się nimi dzielić. Jeśli przestaniemy dokumentować te doświadczenia, ta historia może się powtórzyć. Widać tego znaki we współczesnej kulturze, np. w używanych przez niektórych symbolach. Musimy umieć wyłapywać takie rzeczy, aby zatrzymać je, zanim się rozprzestrzenią. To temat, który wymaga dużo uwagi i troski. Porady dla podróżników M.T.: Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Senegal, Malezja, Korea Południowa... Odwiedziłeś sześć krajów w różnych częściach globu w bardzo krótkim czasie. Masz jakieś swoje metody, jak przystosować organizm do tak licznych podróży? A.P.: To trochę szalone, ale przed wylotem zawsze muszę się upewnić, czy nie wypiłem za dużo kawy. Jestem kiepskim pasażerem samolotu, więc chcę wiedzieć, że jestem na tyle zmęczony, by zasnąć w czasie lotu. Często idę wcześniej na długi spacer z moim psem, aby się odpowiednio zmęczyć. Kiedy zaś pojawiam się w nowym środowisku, to staram się zaaklimatyzować najszybciej jak to możliwe, zwłaszcza jeśli jestem gdzieś dłużej niż trzy dni. Robię wtedy wszystko, by być na nogach najdłużej jak to możliwe. Nawet jeżeli zasypiam przy stole, staram się pozostać przebudzony, aby dostosować się do lokalnego czasu. Moim dobrym przyjacielem jest melatonina, ale dowiedziałem się, że nie można z nią podróżować do Korei Południowej, a w Anglii musisz mieć na nią receptę. Trzeba więc zawsze sprawdzać wytyczne i restrykcje, zanim gdzieś wyruszysz. Magnez też bardzo pomaga, bo uspokaja moje ciało. Mam go w proszku i mieszam z wodą, kiedy jestem w samolocie. Generalnie robię wszystko co w mojej mocy, aby się zrelaksować i wyciszyć. Mam też swój ulubiony patent. Kiedy gdzieś ląduję i jestem bardzo zmęczony, a świeci słońce, to mimo że bardzo chciałbym iść spać, od razu biorę prysznic, zakładam dresy i sweter i wybieram się na długi bieg lub spacer. W Warszawie jest piękny park w pobliżu hotelu Bristol, a w Krakowie długie ścieżki do biegania wzdłuż Wisły. Staram się więc utrzymywać moje ciało w ruchu, tak by się zmęczyć i obudzić kolejnego dnia. Potem kawa, jakieś ciasto i dalej w drogę. M.T.: Jesz dużo, a mimo to dalej wyglądasz dobrze. A.P.: Bardzo dużo ćwiczę, ponieważ uwielbiam jeść. W Polsce jest to szczególnie trudne, ponieważ odwiedzasz poszczególnych członków rodziny i każdy cię czymś karmi. Zresztą sam wiesz, jacy są Polacy – powiesz „nie”, to się obrażą, więc musisz wszystko zjeść. Staram się jednak zbilansować to wszystko dużą ilością warzyw, ruchu i snu. Dalsze plany M.T.: Czy są już jakieś plany na drugi sezon programu „Antoni Porowski: nie ma jak w domu”? Słyszałem, że chciałbyś zrealizować w Polsce odcinek z udziałem Marthy Stewart. A.P.: Faktycznie myśleliśmy o zrobieniu czegoś takiego. Rozważaliśmy bardzo wielu gości do pierwszego sezonu. NatGeo wspierało mnie w tym, by znaleźć kogoś z polskimi korzeniami i faktycznie trochę takich osób znaleźliśmy. Nie chcę mówić, kogo konkretnie, ale część z nich nie miała nawet świadomości swojego polskiego pochodzenia. Nigdy nie robimy jednak rozszerzonego researchu bez zgody naszych gości. Oczywiście, że chciałbym przyjechać do Polski, trochę z egoistycznych pobudek, ponieważ chciałbym dowiedzieć się więcej o kraju moich rodziców. Bardzo liczę na tę szansę. Poza tym podróżowaliśmy po całym świecie, ale nie mieliśmy żadnych gości z Ameryki Południowej. Jest też jeszcze dużo miejsc w Europie, których nie mieliśmy możliwości zbadać. Im więcej robimy, tym bardziej mam ochotę na kolejne wyzwania. Mam więc nadzieję, że zrealizujemy kolejne sezony. M.T.: Skoro mowa o twoich polskich korzeniach... Właśnie się dowiedziałem, że Jesse Eisenberg otrzymał polskie obywatelstwo. Jak to jest w twoim przypadku? A.P.: Nie wiedziałem o tym. Sam przechodzę przez procedurę uzyskania obywatelstwa już od kilku lat. To jest bardzo skomplikowane, ale mam zamiar uzyskać polski paszport i jest to dla mnie bardzo ważne. M.T.: Po tym programie poczułeś się bardziej „polski”? A.P.: Od zawsze czuję się Polakiem. Czuję się bardziej polski, kiedy jestem w Kanadzie i w Stanach, ale jak tylko odwiedzam Polskę, najczęściej Warszawę lub Kraków, to uświadamiam sobie, jak wiele muszę się jeszcze nauczyć i że cały czas jestem w tym kraju tylko gościem. Czuję ogromną odpowiedzialność za to, aby pielęgnować w sobie tę polskość. Kiedy tylko pozwala mi na to czas, uczęszczam na lekcje języka polskiego, a kiedy rozmawiam z rodziną, to nawet gdy niektóre słowa sprawiają mi trudność, staram się mówić po polsku. To jak mięsień, który musisz stale ćwiczyć. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler
Helena Moskiewska była prawosławną królową Polski. Oskarżano ją o szpiegostwo
Helena Moskiewska, żona króla Aleksandra Jagiellończyka, była piękną i inteligentną kobietą, która starała się łagodzić napięte stosunki między Polską i Litwą a Wielkim Księstwem Moskiewskim. Nigdy nie zdobyła jednak przychylności dworu. Jaka była tego przyczyna?
Spis treści: Trudna droga do małżeństwa Helena Moskiewska dobrodziejką cerkwi prawosławnej Królowa bez korony Helena Moskiewska orędowniczką pokoju Tajemnicza śmierć Heleny Moskiewskiej Małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Rurykowiczówny, zwanej również Heleną Moskiewską, było jednym z najbardziej udanych w historii polskiej monarchii. Władca wspierał swoją prawosławną żonę, kiedy zmagała się z krytyką ze strony polskiego duchowieństwa i religijnej teściowej Elżbiety Rakuszanki. Ona zaś próbowała łagodzić napięte stosunki męża z teściem Iwanem III Srogim, a w czasie wojny litewsko-moskiewskiej dążyła za wszelką cenę do zawarcia przez nich pokoju. Parze nie było jednak pisane długie i szczęśliwe życie. Po jedenastu latach małżeństwa Helena została wdową, a następnie sama zmarła przedwcześnie w niewyjaśnionych okolicznościach. Trudna droga do małżeństwa Heleny Rurykowiczówny Helena Rurykowiczówna przyszła na świat 19 maja 1476 r. w Moskwie jako córka wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego i Zofii (Zoe) Paleolog. Jej matka była bratanicą ostatniego cesarza Bizancjum Konstantyna XI, którego śmierć w czasie oblężenia Konstantynopola przez Turków w 1453 r. stanowi jedną z umownych dat wyznaczających koniec średniowiecza. Helena miała jedenaścioro rodzeństwa, w tym m.in. wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III i księcia starickiego Andrzeja. Dzieciństwo i młodzieńcze lata spędziła w Moskwie pod okiem matki, która zadbała o to, by jej córka otrzymała wykształcenie godne potomkini Rurykowiczów i Paleologów. Po przejęciu władzy w Wielkim Księstwie Litewskim po śmierci ojca Kazimierza Jagiellończyka w czerwcu 1492 r. Aleksander Jagiellończyk postanowił zadbać o poprawne relacje z Wielkim Księstwem Moskiewskim, które od lat nie układały się najlepiej. Już w październiku 1492 r. sejm litewski zaakceptował pomysł jego małżeństwa z księżniczką moskiewską Heleną, ale droga do realizacji tych planów okazała się długa i skomplikowana. Wiosną 1493 r. doszło bowiem do wybuchu wojny litewsko-moskiewskiej, która zakończyła się zawarciem traktatu pokojowego 5 lutego 1494 r. oraz zaręczynami Aleksandra i Heleny dnia następnego. Posłowie polscy, którzy przybyli do Moskwy, byli pod wrażeniem urody córki wielkiego księcia moskiewskiego. „Wyszła panna do ojca swego i pokłoniwszy się, stała. A gdy ją zobaczyli posłowie, rozumieli, że anioł w ludzkim ciele i zadumawszy się pięknością, stali jak wryci” – opisywała spotkanie Heleny z posłami „Chronika Litowskaja i Zmojtskaja”. Wielki książę moskiewski Iwan III Srogi zastrzegł jednak, że jego córka „ma dzierżyć swój grecki zakon” i nigdy nie pozwoli na to, by przeszła z prawosławia na katolicyzm. Kiedy więc wielkoksiążęca rada litewska dodała do umowy małżeńskiej zapis, iż jeśli księżniczka „zechce dobrowolnie przystąpić do rzymskiego zakonu, to jej w tym wola”, monarcha stanowczo oświadczył, że nie wyraża na to zgody. Ostatecznie nie wycofał się jednak z planów małżeńskich wobec córki i 6 stycznia 1495 r. do Moskwy przybyli polscy posłowie z kasztelanem wileńskim Aleksandrem Juriewiczem Holszańskim i kasztelanem trockim Janem Juriewiczem Zabrzezińskim na czele, aby zabrać Helenę ze sobą w długą podróż do Wilna. Dobrodziejka cerkwi prawosławnej Ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej odbył się 15 lutego 1495 r. w katolickiej katedrze św. Stanisława w Wilnie. Udzielał go biskup wileński Wojciech Tabor, lecz ze stojącym w pobliżu prawosławnym duchownym Tomą. Nie chcąc narażać się na gniew potężnego teścia, Aleksander nigdy nie naciskał na Helenę, by zmieniła wyznanie. Nie był to zresztą jedyny przejaw królewskiej wyrozumiałości. W liście do ojca Rurykowiczówna chwaliła bowiem małżonka, iż zdecydował się przyjąć żonę bez posagu. Nie należy jednak rozumieć jej stwierdzenia zbyt dosłownie. Chociaż posag faktycznie nie był zbyt hojny, otrzymała od ojca na drogę liczne srebrne i złocone naczynia, futra, tkaniny i stroje oraz cenne ikony oprawione w złoto, diamenty i perły. Po ślubie wielka księżna zaczęła aktywnie działać na rzecz Kościoła prawosławnego w Wielkim Księstwie Litewskim, a następnie również w Królestwie Polskim. Doprowadziła do odnowienia soboru Przeczystej Bogurodzicy i monastyru Trójcy Świętej w Wilnie, a także wspierała budowę cerkwi w Mińsku i hojnie obdarowała monastyr w Supraślu. Przez kolejne lata Aleksander i Helena stanowili udane małżeństwo, lecz do pełni szczęścia brakowało im potomka. Najprawdopodobniej latem 1497 r. Rurykowiczówna zaszła w ciążę, a w liście z 15 października 1497 r. matka wypytywała ją, czy faktycznie spodziewa się dziecka i kiedy przyjdzie ono na świat. Po kilku miesiącach wielka księżna straciła jednak dziecko lub okazało się, że błędnie wzięła za odmienny stan oznaki choroby. Kolejna nadzieja na upragnionego dziedzica pojawiła się wiosną 1500 r., lecz ta ciąża również zakończyła się poronieniem i wywołaną na jego skutek ciężką chorobą. Innym problemem Heleny był brak aprobaty ze strony teściowej Elżbiety Rakuszanki, która nie zaakceptowała wyznawanej przez synową religii i ostentacyjnie okazywała jej swoją niechęć. Iwan III Srogi instruował zresztą córkę: „Jeżeli matka męża twego będzie w Wilnie i poleci tobie iść z sobą do kościoła, przeprowadź ją do drzwi i powiedz grzecznie, że idziesz do swojej cerkwi”. Królowa bez korony Po bezpotomnej śmierci króla Jana I Olbrachta, zmarłego 17 czerwca 1501 r. w Toruniu, istniała obawa, że szlachta nie zdecyduje się na wybór Aleksandra na jego następcę z powodu prawosławnej wiary jego żony. Wielki książę nie miał jednak zamiaru porzucać Heleny. Przeciwnie, 28 sierpnia 1501 r. nadał jej prawem dziedzicznym dobra Kniażyce, Teteryn, Smolniany, Hradyszcze i Łosice, a dwa lata później także zamek Mohylew z przyległościami. Ostatecznie 3 października 1501 r. sejm walny w Piotrkowie wybrał go na nowego króla, lecz dostojnicy kościelni nie zgodzili się na koronację monarchini odmiennego wyznania. Helena pozostała więc w Wilnie, kiedy 12 grudnia 1501 r. w katedrze na Wawelu Aleksander przyjął koronę królewską z rąk swojego brata arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski kardynała Fryderyka Jagiellończyka. Rurykowiczówna przybyła na Wawel dopiero 4 lutego 1502 r. i z miejsca wywołała oburzenie polskiego duchowieństwa, ponieważ w jednej z kaplic katedry odprawiono dla niej prawosławne nabożeństwo. Głos w sprawie monarchini zabrał sam papież Aleksander VI – notabene ojciec kilkorga nieślubnych dzieci – który nakazywał Jagiellończykowi „wykluczyć ją z łoża, domu i wszelkiej wspólnoty małżeńskiej” oraz skonfiskować jej posag i dobra. Dopiero 22 sierpnia 1505 r. jego następca Juliusz II zezwolił monarsze na współżycie z żoną, a Helenie na swobodne wyznawanie prawosławia. Duchowni nadal nazywali ją jednak tylko „żoną króla Aleksandra, wielką księżną litewską”, odmawiając jej prawa do królewskiego tytułu. Ona sama za zgodą męża, a może nawet na jego prośbę, konsekwentnie tytułowała się „królową Polski” i podobnie postępowali XVI-wieczni polscy kronikarze, jak choćby autor „Kroniki Polaków” Maciej Miechowita. Nie może zatem dziwić, że monarchini nie czuła się dobrze w Krakowie i większość czasu spędzała w Wielkim Księstwie Litewskim. Helena Moskiewska orędowniczką pokoju Helena starała się nie angażować w sprawy polityczne, lecz kiedy w 1500 r. wybuchła trwająca trzy lata wojna pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a Wielkim Księstwem Moskiewskim, pomagała mężowi w negocjacjach z Iwanem III. 2 stycznia 1503 r. napisała do ojca przejmujący list: „Pan mój, król polski, ze swą matką, bracią i szwagrami rozumieli, że z Moskwy przyniosę z sobą do Litwy wszystko dobre, wieczny pokój, miłość pokrewieńską, przyjaźń i pomoc przeciw poganom. Dziś przeciwnie, wszyscy są przekonani, że ze mną zlało się wszystko najgorsze: wojna, najazdy, rabunki, pożoga miast, przelew krwi chrześcijańskiej, żon wdowieństwo, osierocone dzieci, niewola, jęki, płacz i zgrzytanie zębów”. Z ogromną ulgą przyjęła więc informację o zawartym 28 marca 1503 r. sześcioletnim rozejmie, choć radość tą przyćmiła śmierć jej matki niecałe dwa tygodnie później. Na łożu śmierci Zofia Paleolog przesłała córce swoje ostatnie błogosławieństwo i złoty krzyżyk z relikwiami. Królowa Helena czuwała przy swoim mężu, kiedy latem 1506 r. zachorował, i opiekowała się nim aż do jego śmierci 19 sierpnia 1506 r. w Wilnie. Przeczuwając zbliżający się koniec, Aleksander spisał testament, w którym polecił swojemu młodszemu bratu Zygmuntowi I Staremu oraz prałatom i radom Polski i Litwy, aby „wielką księżnę Helenę, swoją małżonkę oraz jej sprawy i życzenia, ażeby jak miała za jego życia obronę i zachowanie, pozostała w należnej czci po koniec swojego życia”. Zygmunt, który został nowym królem Polski, początkowo uszanował ostatnią wolę brata. W 1507 r. nadał szwagierce w dożywocie Suraż, Bielsk i Brańsk, a w listach zawsze tytułował ją królową. Jako wdowa Helena nadal starała się łagodzić trudne relacje między Polską i Litwą a Moskwą, w której w 1505 r. objął władzę jej młodszy brat Wasyl III. Tajemnicza śmierć Heleny Moskiewskiej Dobroć króla Zygmunta I Starego wobec Heleny Rurykowiczówny miała zapewne swoje drugie dno – swoimi hojnymi darami chciał za wszelką cenę zatrzymać szwagierkę na ziemiach polskich i litewskich. Królowa jeszcze za życia swojego męża była podejrzewana o spiskowanie na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, więc monarcha obawiał się, że wykorzysta przeciw niemu posiadaną wiedzę. Tymczasem od początku swojego pobytu w Polsce Helena na różne sposoby dystansowała się od swojego ojca. Niedługo po ślubie z Aleksandrem odesłała do Moskwy kapelana Tomę, który był „nie po jej myśli”, a na namowy Iwana III, by mąż wybudował specjalnie dla niej cerkiew w Wilnie, odpowiedziała, że ma blisko do soboru Przeczystej Bogurodzicy. To było jednak za mało, by uciszyć plotki. Kiedy w 1511 r. królowa planowała wyjazd do Moskwy, Zygmunt kategorycznie zabronił jej opuszczania terenu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podjęta przez nią próba potajemnej ucieczki do ojczyzny została zaś udaremniona przez kanclerza wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła. Pod koniec 1512 r. Helena Moskiewska wyjechała do Brasławia, gdzie zmarła po krótkiej chorobie 20 stycznia 1513 r. w wieku niespełna 37 lat. Została pochowana w soborze Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie, lecz jej grób został zniszczony podczas powstania kościuszkowskiego w 1794 r. Nagła śmierć Rurykowiczówny sprawiła, że na dworze królewskim rozeszła się pogłoska, jakoby została otruta na polecenie Mikołaja Radziwiłła. Niewykluczone, że przyczyną jej otrucia była chęć zatrzymania na Litwie jej pokaźnego majątku. Po śmierci królowej w klasztorze bernardynów w Wilnie znaleziono bowiem jej czternaście skrzyń, w których znajdowało się 400 tysięcy florenów. Ironią losu, chociaż Helena całe życie pozostawała gorliwą wyznawczynią prawosławia, to właśnie katolickim duchownym powierzyła dorobek swojego życia. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Polski dubbing „Królewny Śnieżki” obrósł legendą. Wokół jego realizacji narosło wiele mitów
Disneyowska „Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków” była pierwszym amerykańskim pełnometrażowym filmem animowanym. Produkcja zapisała się także w dziejach polskiego kina za sprawą znakomitego dubbingu, na którym wychowało się kilka pokoleń.
Spis treści: Królewna z amerykańskim akcentem Na polskiej ziemi, na światowym poziomie „Hemarysia” i tajemniczy Królewicz Jak widzowie przyjęli pierwszy film o Śnieżce Od początku swojej pracy nad filmem „Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków” Walt Disney pragnął, aby dzieci na całym świecie mogły podziwiać ekranizację baśni braci Grimm w językach rodzimych. Już w 1938 r., niecały rok po premierze, film został zdubbingowany w językach niemieckim, francuskim, włoskim, portugalskim, hiszpańskim, szwedzkim, czeskim, duńskim i polskim. Przez 70 lat głosy przedwojennych polskich aktorów towarzyszyły kolejnym pokoleniom dzieci, a wokół tego, jak zrealizowano dubbing i kto brał w nim udział, narosło wiele mitów i legend. Okazuje się, że pierwotnie polski dubbing „Królewny Śnieżki” miał wyglądać zupełnie inaczej niż w ostatecznej wersji, a śpiewającym Królewiczem wcale nie był Aleksander Żabczyński, jak przez lata pisano w rozmaitych publikacjach. Królewna z amerykańskim akcentem Historia polskiego dubbingu jest niemal tak długa, jak historia kina dźwiękowego. Już bowiem w 1931 r. – 4 lata po tym, jak „wielki niemowa” przemówił – odbyła się premiera polskiej wersji językowej francuskiego filmu „Rekin”, a rok później m.in. niemieckiego musicalu „Dwa serca biją w walca takt”. Początkowo polscy aktorzy musieli podróżować do Berlina, aby nagrywać swoje głosy, lecz już w 1935 r. odbyła się premiera brytyjskiego filmu „Siostra Marta jest szpiegiem”, którego dubbing zrealizowano w studiu w Warszawie. Pierwsze tego typu realizacje spotkały się z chłodnym przyjęciem ze strony widzów i krytyków filmowych ze względu na liczne niedoróbki techniczne. Dopiero w 1938 r. pojawił się film z polskim dubbingiem, który wzbudził powszechny zachwyt – „Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków”. Droga do realizacji tego ogromnego przedsięwzięcia była długa i skomplikowana, a jego historia stanowi materiał na pełen zwrotów akcji film. Początkowo Walt Disney powierzył realizację polskiego dubbingu „Królewny Śnieżki” reżyserowi i producentowi filmowemu Mieczysławowi Znamierowskiemu, który w 1937 r. wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Prace odbywały się zapewne w jednym ze studiów filmowych w Los Angeles, a głosów poszczególnym postaciom mieli użyczać polscy aktorzy mieszkający w okolicy. Już w kwietniu 1938 r. informowano na łamach amerykańskiej prasy, że film pojawi się w polskiej wersji językowej, ponieważ „jest ponad 700 kin w Polsce, które dysponują aparaturą dźwiękową”. W połowie pracy nad filmem Znamierowski doszedł jednak do wniosku, że nie da rady zrealizować materiału na odpowiednim poziomie, mając do dyspozycji wyłącznie emigrantów. „Oświadczył Disneyowi w połowie roboty, że przerywa pracę ze względu na fatalny akcent Polaków zamieszkałych w Kalifornii i dubbingujących »Śnieżkę«. Zażądał wysłania materiału do Polski i powtórnego nakręcenia filmu w Warszawie” – wspominał w czerwcu 1939 r. korespondent magazynu „Kino” w Hollywood. Wersja dubbingu w reżyserii Znamierowskiego najprawdopodobniej została zniszczona, więc nigdy nie dowiemy się, jak brzmiała polska Śnieżka z amerykańskim akcentem. Na polskiej ziemi, na światowym poziomie Decyzja o wysłaniu taśm do Warszawy okazała się strzałem w dziesiątkę, zwłaszcza że Disney powierzył polski dubbing doświadczonemu reżyserowi Ryszardowi Ordyńskiemu, który nie tylko przez wiele lat mieszkał w USA, ale też zajmował się realizacją pierwszych polskich filmów dźwiękowych w Joinville pod Paryżem. Wiosną 1938 r. Ordyński nawiązał współpracę ze słynnym poetą i autorem tekstów piosenek Marianem Hemarem, który napisał polską ścieżkę dialogową do słynnej disneyowskiej produkcji. „Nie potrzebuję chyba dodawać, że jeśli chodzi o piosenki, to mało kto dorównywa mu pod względem dobrego smaku, poczucia rytmu i muzykalności” – chwalił swojego współpracownika w wywiadzie dla „Ziemi Warszawskiej” we wrześniu 1938 r. Disney wiedział, że w rękach Ordyńskiego i Hemara jego dzieło jest bezpieczne, więc jego przedstawiciel Stuart Buchanan tylko raz odwiedził Warszawę, by udzielić im kilku drobnych uwag. Kiedy już Hemar ułożył polskie dialogi i napisał teksty takich szlagierów jak „Piosnkę znam tylko jedną”, „Marzenie” czy „Hej ho!”, w maju 1938 r. ekipa aktorska mogła przystąpić do realizacji polskiego dubbingu w siedzibie Polskiej Spółki Synchronizacyjnej (Polskiej Akustyki) na drugim piętrze kamienicy Józefa Dawidsohna i Hackela Kadyńskiego przy Alejach Jerozolimskich 43. Kierownikiem produkcji był inżynier Zygmunt Bryl, łodzianin, który zdobywał doświadczenie w przedsiębiorstwach British Acoustic Films i Gaumont. To właśnie on odpowiadał za polski dubbing filmu „Siostra Marta jest szpiegiem”, lecz wziął sobie do serca uwagi krytyków i przy realizacji „Królewny Śnieżki” wzniósł się na wyżyny swoich możliwości. Ordyński podkreślał na łamach „Ziemi Warszawskiej”, jak dużym wyzwaniem była dla niego i aktorów praca przy filmie: „Ten »dubbing« jest niezwykle trudny. Bo niech pan zważy: »podkładanie mowy«, jeśli idzie o żywych ludzi, rozmawiających na ekranie w jakimś obcym języku, to fraszka! Ale przystosować te obce słowa do tych bajkowych figurynek – to niewspółmiernie trudniejsza praca”. „Hemarysia” i tajemniczy Królewicz Chociaż reżyser mówił w rozmowie z dziennikarzem „Ziemi Warszawskiej”, że „armia aktorska Disneya to armia bezimienna”, reporterzy „Kina” szybko ustalili, iż za głos tytułowej Śnieżki odpowiada Maria Modzelewska, prywatnie… żona Mariana Hemara, zwana zresztą w środowisku artystycznym „Hemarysią”. W czerwcu 1938 r. filmowy magazyn tak opisywał proces nagrywania przez nią ścieżki dialogowej: „Na ekranie w tej chwili królewna porusza tylko ustami. Natomiast jej głos uwięziony jest w słuchawkach, nałożonych na uszy Modzelewskiej. Świetna artystka, pochylona w stronę mikrofonu śpiewa w tej chwili tę samą piosenkę, ale po polsku. Taśma dźwiękowa rejestruje pilnie śpiew Modzelewskiej. Biedną królewnę okradziono w tej sekundzie z głosu – po to, aby dźwięk polskiej piosenki wmontować potem obok obrazu rysowanego przez Disneya”. Piosenki krasnoludków wykonywali członkowie Chóru Dana, a w partiach mówionych można było usłyszeć również Henryka Małkowskiego jako Nieśmiałka oraz Józefa Orwida jako Gburka i Wesołka. Leokadia Pancewiczowa użyczyła głosu Złej Królowej, Seweryna Broniszówna – Wiedźmie, Janusz Strachocki – duchowi Zaklętego Zwierciadła, a Stefan Jaracz – Leśniczemu. Tajemnicą przez dłuższy czas pozostawały personalia aktora, którego głosem śpiewał Królewicz. W latach 90. w literaturze upowszechniła się informacja, że utwór „Piosnkę znam tylko jedną” wykonywał sam król amantów Aleksander Żabczyński. Teorię tę rozpropagował aktor Mieczysław Gajda, który rozpoznał głos kolegi z teatru, słuchając fragmentu ścieżki dźwiękowej w towarzystwie prowadzących „Słodkiego Radia Retro” Danuty Żelechowskiej i Jana Zagozdy. Lektura przedwojennej prasy nie pozostawia jednak wątpliwości co do prawdziwej tożsamości Królewicza. 20 listopada 1938 r. w rubryce „Między nami” redakcja magazynu „Kino” odpisała czytelniczce o inicjałach H. R.: „W »Królewnie Śnieżce« królewicza dubbingował Tadeusz Jasłowski”. Jasłowski był jednym z członków Chóru Dana, nic więc dziwnego, że Ordyński to właśnie jemu przydzielił partię śpiewającego ukochanego Śnieżki. Jak widzowie przyjęli pierwszy film o Śnieżce Premiera „Królewny Śnieżki i siedmiu krasnoludków” w polskiej wersji językowej odbyła się 5 października 1938 r. w warszawskim kinie Palladium. Recenzenci filmowi nie szczędzili twórcom dubbingu komplementów. Na łamach „Kina” pisano: „Temu dubbingowi należą się zresztą specjalne pochwały. Jest zrobiony wprost znakomicie. Maria Modzelewska mówi i śpiewa Śnieżkę prześlicznie. Chór Dana pożyczył swe głosy siedmiu karzełkom w sposób niezwykle precyzyjny”. Dziennikarka „Wiadomości Literackich” Stefania Zahorska była nieco bardziej krytyczna. Chociaż doceniła, że „teksty polskie i synchronizacja zrobione są starannie”, zauważyła zarazem, iż „zróżnicowanie głosowe jest niewystarczające i mgliste”. Wkrótce na fali popularności „Królewny Śnieżki” ukazało się kilkanaście płyt gramofonowych z piosenkami w wykonaniu takich polskich artystów jak Chór Dana, Stefan Witas czy Janina Godlewska-Bogucka. Wizyta w kinie na „Królewnie Śnieżce i siedmiu krasnoludków” z pewnością musiała być dla przedwojennej publiczności ogromnym przeżyciem. Nie dość, że film wyświetlano w kolorze, to jeszcze napisy początkowe były w języku polskim, podobnie jak imiona poszczególnych krasnoludków na ich łóżeczkach. Krytyk filmowy Zygmunt Kałużyński wspominał po latach w rozmowie z Tomaszem Raczkiem: „Będąc młodzieńcem, oglądałem »Królewnę Śnieżkę« w niedużym miasteczku i była to wtedy sensacja. Zarówno ze względu na uderzającą oryginalność tego filmu, jak i na to, że był to jeden z pierwszych artystycznych polskich dubbingów, wykonanych przez czołowych ówczesnych warszawskich aktorów, którzy byli bez porównania bardziej popularni, uwielbiani, adorowani niż dzisiejsi aktorzy teatralni”. Po wybuchu II wojny światowej taśmy z dubbingiem znalazły się w Londynie, gdzie przeleżały pół wieku, zanim 21 sierpnia 1992 r. odbyła się polska repremiera filmu. Chociaż po latach zatarły się w ludzkiej pamięci nazwiska aktorów biorących udział w produkcji (rolę Śnieżki przypisywano błędnie Jadwidze Smosarskiej, a Złej Królowej – Irenie Górskiej-Damięckiej), aż do 2009 r. nie było innej polskiej wersji językowej „Królewny Śnieżki”. W końcu w listopadzie 2009 r. Sun Studio Polska odważyło się stworzyć nowy dubbing, do którego zaangażowało m.in. Edytę Krzemień (Królewna Śnieżka), Danutę Stenkę (Zła Królowa/Wiedźma) i Damiana Aleksandra (Królewicz), a oryginalna wersja z 1938 r. oficjalnie przeszła do lamusa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
„Męskie rozkosze” Władysława Warneńczyka. Czy syn Jagiełły był gejem?
Niemal sześćset lat po śmierci król Polski i Węgier Władysław Warneńczyk nadal cieszy się dużą popularnością. Jednym z częściej dyskutowanych tematów jest jego orientacja seksualna. Już w kronice Jana Długosza można znaleźć wzmiankę o „męskich rozkoszach” monarchy, choć historycy nie są zgodni, o jakie „rozkosze” mogło chodzić.
Spis treści: Warneńczyk w sidłach „haniebnej namiętności” Partner Warneńczyka Spór o króla W 21. odcinku serialu historycznego TVP „Królowie”, kontynuacji „Korony królów”, widzowie zobaczyli zmysłową scenę. Sługa Fedko wyciera króla Władysława Warneńczyka ręcznikiem, po czym zawstydzeni mężczyźni odsuwają się od siebie, kiedy w drzwiach pojawia się rycerz Jan Hincza. Króciutki fragment wystarczył, aby w sieci rozgorzała żywa dyskusja na temat orientacji seksualnej polskiego monarchy. Wbrew niektórym internetowym komentarzom homoseksualizm Warneńczyka nie stanowi efektu bujnej wyobraźni scenarzystów. Opiera się na jednej z możliwych interpretacji fragmentu „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” pióra Jana Długosza. a więc dzieła pisanego na dworze królewskiego brata Kazimierza Jagiellończyka. Warneńczyk w sidłach „haniebnej namiętności” Władysław Warneńczyk przyszedł na świat 31 października 1424 r. w Krakowie jako syn króla Polski Władysława II Jagiełły i Zofii Holszańskiej. Wstąpił na tron jako niespełna dziesięcioletni chłopiec po śmierci ojca, zmarłego 1 czerwca 1434 r. w Grodnie. Przez kolejne pięć lat rządy regencyjne w jego imieniu sprawował biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki wraz z Radą Opiekuńczą. W 1440 r. szlachta węgierska obrała go królem Węgier, licząc na to, iż pomoże ich państwu poradzić sobie z rosnącą potęgą Turków. Pragnąc wywiązać się z pokładanych w nim nadziei, jesienią 1443 r. Władysław rozpoczął zbrojną wyprawę przeciw sułtanowi Muradowi II, która w początkowej fazie stanowiła pasmo sukcesów. 12 czerwca 1444 r. sułtan podpisał z Władysławem dziesięcioletni rozejm, lecz już we wrześniu 1444 r. król Polski i Węgier zaatakował go ponownie przy wsparciu hospodara wołoskiego Vlada II Diabła (ojca słynnego Vlada Palownika zwanego Drakulą). Skłonności polskiego króla To właśnie opisując królewskie wyprawy na Turków, Jan Długosz zamieścił kontrowersyjną informację na temat życia seksualnego władcy, której interpretacja podzieliła historyków. W opisie kampanii tureckiej Władysława Warneńczyka Jan Długosz tak przedstawiał charakter młodego monarchy: „On, skłonny do rozkoszy męskich, ani w czasie pierwszej wyprawy przeciw Turkom, ani w czasie tej drugiej, którą wtedy prowadził, gdy szalała wojna, gdy naokoło panował strach i było mnóstwo wrogów przy garstce jego wojska, kiedy należało przebłagać miłosierdzie Boże i pozyskać je sobie, on, nie zważając zupełnie na własne niebezpieczeństwo i na zagrożenie całego wojska, nie porzucał swych przeciwnych czystości, wstrętnych rozkoszy”. Rycerze Chrząstowski i Nekanda przekonywali usilnie króla, że „łatwo odniesie chwalebne i wspaniałe zwycięstwo nad silnym, licznym i walecznym wrogiem [...] jeżeli tylko z sercem pokornym, skruszonym i doskonałym złoży ślub Bogu niebieskiemu, że porzuci te cuchnące nieczystości”. Ostatecznie monarcha postanowił posłuchać rady starszych doradców i „lejąc obficie deszcze łez wobec wspomnianych dwóch rycerzy, uroczyście ślubował, że oddali od siebie haniebne namiętności i odrzuci wszelki ich odór”. Śmierć Warneńczyka Jak dalej informował na kartach swojej kroniki krakowski dziejopis, skrucha monarchy została wysłuchana, co przełożyło się na jego powodzenie w walkach z Turkami. „Boska łaskawość do tego stopnia została przejednana tym ślubem, tą pokorą i uległością, że i wówczas rozbił mnóstwo wrogów” – czytamy w „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Okazało się jednak, że Warneńczyk nie był w stanie całkowicie wyzbyć się swoich „haniebnych namiętności” i już po krótkim czasie znów oddawał się „męskim rozkoszom”. „Nie pamiętając o dobrodziejstwie Bożym i swej przysiędze, dopuścił się niegodziwej zbrodni jeszcze w czasie powrotu z tej wyprawy” – dodawał Długosz. Monarsze grzechy miały zresztą przyczynić się do tragicznego końca jego krótkiego życia. Król Polski i Węgier zginął bowiem 10 listopada 1444 r. w bitwie pod Warną nad Morzem Czarnym, w której jego wojska zostały rozgromione przez siły tureckie. Partner Warneńczyka „Męskie rozkosze”, „haniebne namiętności” czy wreszcie „niegodziwa zbrodnia” – określenia te sprawiły, że część historyków zaczęła dopatrywać się w słowach Długosza czegoś więcej niż tylko potępienia rozwiązłego życia monarchy. Historyk Paweł Fijałkowski, autor m.in. książki „Homoseksualizm. Wykluczenie – transgresja – akceptacja”, uważa, że za zwrotem „męskie rozkosze” kryje się późnośredniowieczny odpowiednik popularnego w czasach starożytnych pojęcia „miłość męska”, czyli homoseksualizm. Jego zdaniem czyny Warneńczyka musiały być postrzegane jako wyjątkowo odrażające, skoro przypisywano im klęskę władcy, a kronikarz użył tak mocnych słów na ich określenie. Podobną interpretację fragmentu „Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” przyjmowali również m.in. Jerzy Besala w publikacji popularnonaukowej „Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie” czy Elwira Watała w pisanej w sensacyjnym i gawędziarskim tonie książce „Sodomici”. „Nader drogi” sekretarz Fijałkowski przypuszcza wręcz, iż Jan Długosz w zawoalowany sposób wspomniał w swojej kronice o jednej z homoerotycznych relacji monarchy. Partnerem władcy mógł być jego zdaniem starszy od niego o kilkanaście lat sekretarz Jan, syn kasztelana lwowskiego Sienka (Seńka) z Siennowa, który utonął 10 maja 1440 r. w czasie podróży Władysława z orszakiem na Węgry. „Kiedy tam Jego Najjaśniejszy Majestat oddawał się pod wieczór polowaniu na dzikie kaczki z sokołami, jego nader drogi sekretarz Jan, syn Seńka z Senniowa, z domu Korczak utopił się przypadkiem w rzece Arnath. Ten wypadek zaniepokoił serca wielu, którzy mówili, że taka śmierć sekretarza wróży zło i przeciwności królowi Władysławowi na Węgrzech” – relacjonował zdarzenie Długosz. Ów „nader drogi” monarsze Jan był wykształconym mężczyzną, absolwentem Akademii Krakowskiej. Mógł więc imponować władcy swoim wykształceniem i elokwencją. Czy jednak to właśnie on wprowadził młodego króla w arkana homoseksualnych rozkoszy (zakładając, że Władysław faktycznie był gejem)? Po latach pozostają nam w tej materii wyłącznie spekulacje. Kontrowersje wokół kroniki Część współczesnych badaczy uważa jednak, że traktowanie przekazu Jana Długosza jako dowodu na homoseksualizm Warneńczyka jest nadinterpretacją źródeł i poszukiwaniem sensacji tam, gdzie jej nie ma. Mediewista Stanisław A. Sroka, znawca stosunków polsko-węgierskich w średniowieczu, ironizował nawet w artykule „Sława, chwała i plotka. Władysław Warneńczyk jako król Węgier”, opublikowanym w 2016 r. na łamach „Przeglądu Nauk Historycznych”, że monarcha ten został okrzyknięty „nieformalnym patronem gejów w Europie Środkowej”. Przypomniał zarazem, iż w tłumaczeniu kroniki Długosza z 1869 r. zamiast zwrotu „skłonny do rozkoszy męskich” pojawia się określenie „zbyt chuciom cielesnym podległy”, które nie wskazuje w najmniejszym stopniu na homoseksualizm. Dziejopis znany był zresztą z wyolbrzymiania rzekomych grzechów polskich monarchów. Pisał choćby w skrajnie antysemickim tonie o „cuchnącym odorze” przywilejów, jakie król Kazimierz III Wielki nadał społeczności żydowskiej. Spór o króla Po latach nie sposób rozstrzygnąć, która ze stron „sporu o orientację Warneńczyka” ma rację. Trzeba bowiem uczciwie przyznać, że nie zachowały się żadne jednoznaczne przekazy o heteroseksualnych związkach monarchy. Jego matrymonialne plany należy zaś postrzegać wyłącznie w charakterze politycznych układów. Plany matrymonialne Warneńczyka Niedługo po wstąpieniu Władysława na tron projektowano jego małżeństwo z wnuczką cesarza Zygmunta Luksemburskiego Anną Habsburżanką, mającą wówczas zaledwie dwa lata. Pomysł ten nie spodobał się jej babci, cesarzowej Barbarze Cylejskiej, która wymyśliła sobie, że po owdowieniu sama poślubi młodziutkiego monarchę. Nigdy nie udało jej się jednak zrealizować tego osobliwego pomysłu. Z kolei kiedy w styczniu 1440 r. Warneńczyk został królem Węgier, sejm węgierski zaznaczył, że warunkiem objęcia przez niego władzy jest poślubienie królowej wdowy Elżbiety Luksemburskiej, córki Barbary Cylejskiej i matki Anny Habsburżanki. Ostatecznie i z tego małżeństwa nic nie wyszło, podobnie jak z ponownego swatania Władysława z Anną. W chwili śmierci króla jego młodziutka narzeczona miała bowiem dopiero dwanaście lat. Ikona LGBT Społeczność LGBTQ ma jednak dosyć jasne zdanie na temat Warneńczyka i od lat traktuje go jak „swojego”. Już w latach 80., a więc zanim jeszcze sprawa orientacji króla stała się głośna, nazwę Warneńczyk nosiła jedna z działających w Warszawie grup gejowskich. W październiku 2008 r. media obiegła wiadomość o organizowanych w Krakowie urodzinach monarchy, w czasie których miał zostać zaprezentowany spektakl o ostatnich dniach jego życia zatytułowany „Gejowskie miłostki króla”. Miasto nie wydało jednak zgody na organizację imprezy, ponieważ w tym samym czasie odbywały się obchody rocznicy wyzwolenia Krakowa spod władzy zaborczej. Rok później od Bramy Floriańskiej do grobu Władysława Warneńczyka w katedrze wawelskiej przeszedł z kolei Marsz Tęczowej Tradycji i Kultury, aby podkreślić w ten sposób, że król jest częścią queerowej historii. W 2022 r. dwumiesięcznik społeczno-kulturalny LGBTQIA „Replika” umieścił zaś postać króla na magnesie z kolekcji „polskie ikony LGBTIA”. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Przedsława – losy tej księżniczki są pełne zagadek. Bolesław Chrobry okrył ją hańbą
Kronikarze i historycy nie są zgodni co do dokładnego przebiegu zdarzeń i roli, jaką księżniczka Przedsława odegrała w życiu Bolesława Chrobrego. Kiedy w 1018 r. wkroczył do Kijowa, nie tylko zajął miasto dla swojego zięcia Świętopełka I Przeklętego, ale uprowadził i zgwałcił tę księżniczkę.
Spis treści: Co wiemy o Przedsławie? Polityczna rola Przedsławy Chrobry w Kijowie Przedsława na Ostrowie Lednickim Wyprawa kijowska Bolesława Chrobrego z 1018 r. miała na celu ponowne osadzenie na Rusi Kijowskiej pozbawionego władzy zięcia monarchy Świętopełka I Przeklętego. Po śmierci ojca Włodzimierza I Wielkiego w 1015 r. Świętopełk objął na krótko rządy na Rusi Kijowskiej, lecz już po roku został zmuszony przez swojego przyrodniego brata Jarosława I Mądrego do ucieczki. Chrobry nie spieszył się zbytnio z pomocą zięciowi, lecz po zakończeniu wieloletniej wojny z Niemcami wyruszył w końcu na wschód, aby odzyskać dla niego tron. Sam miał zresztą napięte stosunki z Jarosławem I Mądrym, który prowadził antypolską politykę i odmówił mu ręki swojej siostry Przedsławy. Chrobry zemścił się więc na władcy Rusi Kijowskiej, uprowadzając i gwałcąc swoją niedoszłą narzeczoną. Okazuje się jednak, że Przedsława mogła odgrywać znacznie większą rolę niż przypisują jej to przekazy kronikarskie. Co wiemy o Przedsławie? Nawet podstawowe informacje biograficzne dotyczące księżniczki Przedsławy pełne są znaków zapytania. O ile bowiem wiadomo, że była córką księcia Rusi Kijowskiej Włodzimierza I Wielkiego, o tyle tożsamość jej matki budzi wątpliwości wśród badaczy. Najczęściej przyjmuje się, że była jedną z dwóch córek Włodzimierza z małżeństwa z księżniczką połocką Rognedą, o których wspomina spisana w 1113 r. kronika kijowska „Powieść minionych lat”. Przyszła zatem na świat przed 986 r. Łącznie Przedsława miała co najmniej dwunastu braci i osiem sióstr z różnych związków swojego ojca. Rodzeństwo mogło być zresztą znacznie liczniejsze, bowiem przed przyjęciem chrztu w 988 r. Włodzimierz miał ponad osiemset kochanek i – jak pisał w swej kronice Thietmar z Merseburga – „nosił opaskę podniecającą na lędźwiach, aby pobudzić jeszcze silniej wrodzoną lubieżność”. Tajemnice towarzyszą również losom Przedsławy przed wyprawą kijowską Bolesława Chrobrego. Francuski historyk Nicolas de Baumgarten w publikacji „Saint Vladimir et la conversion de la Russie” z 1932 r. przekazał, iż była ona żoną Bolesława III Rudego, księcia czeskiego w latach 999–1002 i w 1003 r., lecz nie podał żadnego źródła na potwierdzenie tej informacji. Władca ten został w 1003 r. pojmany i oślepiony przez Bolesława Chrobrego, a następnie osadzony w więzieniu, najprawdopodobniej w Krakowie. Jeśli zatem wiadomość Baumgartena była prawdziwa, polski władca poprzez gwałt na Przedsławie zemścił się nie na jednym, a na dwóch swoich politycznych przeciwnikach. Badacz ten przypisywał jednak również Bolesławowi i Przedsławie córkę, która wyszła za mąż za zmarłego w 1003 r. przedstawiciela czeskiego rodu Wrszowców, co jest niemożliwe ze względów chronologicznych. Polityczna rola Przedsławy Według średniowiecznego „Pateryku Kijowsko-Pieczerskiego” po śmierci ojca Przedsława odegrała istotną rolę w czasie walk o władzę pomiędzy księciem Świętopełkiem I Przeklętym a jego młodszymi braćmi – Jarosławem I Mądrym, Borysem, Glebem i Świętosławem. Kiedy w 1015 r. Borys został zamordowany na polecenie Świętopełka, Przedsława udzieliła na swoim dworze schronienia jednemu z wojów zmarłego księcia – Mojżeszowi Węgrzynowi. Przekazywała też Jarosławowi wiadomości dotyczące wydarzeń w państwie kijowskim. To właśnie ona wysłała do niego gońca z informacją o zabójstwie Borysa, a następnie o zabójstwie kolejnego z braci Gleba. Niewykluczone, że dwór Przedsławy znajdował się w osadzie Przedsławino pod Kijowem, w której niegdyś umieścił jej matkę książę Włodzimierz I Wielki. Kiedy w 1017 r. zmarła trzecia żona Bolesława I Chrobrego Emnilda, polski monarcha poprosił Jarosława I Mądrego o rękę jego młodszej siostry Przedsławy, lecz spotkał się z odmową. Chociaż już w lutym 1018 r. Chrobry ożenił się z margrabianką miśnieńską Odą, nie zapomniał o zniewadze ze strony kijowskiego księcia. 14 sierpnia 1018 r. wkroczył więc triumfalnie do Kijowa i wykorzystał swoją pozycję, by zemścić się na Jarosławie. Kronikarz Gall Anonim wspominał wręcz w swojej kronice, że Chrobry zorganizował całą wyprawę, by „pomścić swą krzywdę na królu Rusinów, który odmówił mu oddania swej siostry za żonę”. Chrobry w Kijowie Jak Chrobry powiedział, tak zrobił. W dalszej części opowieści o wyprawie kijowskiej Gall Anonim opisał bowiem, jak polski władca uderzył mieczem w prowadzącą do stolicy księstwa kijowskiego Złotą Bramę i rzekł ze złowieszczym śmiechem: „Tak jak w tej godzinie Złota Brama miasta ugodzona została tym mieczem, tak następnej nocy ulegnie siostra najtchórzliwszego z królów, której mi dać nie chciał. Jednakże nie połączy się z Bolesławem w łożu małżeńskim, lecz tylko raz jeden, jak nałożnica, aby pomszczona została w ten sposób zniewaga naszego rodu, Rusinom ku obeldze i hańbie”. Kronikarz Thietmar z Merseburga wspominał z kolei, że wjazd monarchy do Kijowa obserwowały macocha Jarosława I Mądrego, jego żona oraz dziewięć sióstr, z których „jedną, dawniej sobie upatrzoną, ten stary wszetecznik Bolesław uprowadził bezwstydnie, zapominając o swojej ślubnej małżonce”. Przedsława podzieliła więc niejako los swojej matki Rognedy, której małżeństwo z Włodzimierzem I Wielkim zostało zawarte w dramatycznych okolicznościach. Kiedy bowiem połocka księżniczka odmówiła mu ręki, tłumacząc, iż „nie chce rozzuć syna służebnicy” [Włodzimierz był synem Małuszy, klucznicy księżnej Olgi – przyp. aut.], Włodzimierz zabił jej ojca Rogwołoda i dwóch braci, a następnie siłą pojął ją za żonę. W powstałym na początku XIV wieku „Latopisie Ławrientiewskim” zamieszczono nawet informację, że przed zabiciem Rogwołoda zgwałcił Rognedę na oczach jej rodziców. Przedsława na Ostrowie Lednickim Bolesław Chrobry powrócił do Polski najprawdopodobniej pod koniec 1018 r. – jak podaje „Powieść minionych lat” – „zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie”. Przedsława została zapewne osadzona w jednym z polskich grodów w charakterze nałożnicy monarchy. Nie ma jednak podstaw źródłowych obecna w XIX-wiecznych publikacjach, m.in. „Genealogii książąt i królów polskich” Augusta Bielowskiego i Iwana Wagilewicza, informacja, jakoby Chrobry poślubił księżniczkę kijowską po porzuceniu lub śmierci Ody. Historyk Gerard Labuda zasugerował, że miejscem pobytu Przedsławy w Polsce mógł stać się Ostrów Lednicki, ponieważ podczas prac archeologicznych w 1962 r. w ruinach tamtejszego palatium znaleziono liczne przedmioty wykorzystywane w chrześcijańskiej liturgii wschodniej. Według Labudy Przedsława mogła mieć w Ostrowie Lednickim swój dwór złożony z jeńców z Kijowa, a jej kapelanem był wspomniany w „Powieści minionych lat” wysoki dostojnik kościoła kijowskiego Anastazy Korsunianin. Przypuszcza on, że tamtejszy kościół pałacowy został wzniesiony wkrótce po powrocie polskiego władcy z Kijowa z myślą o Przedsławie. Nie mogła ona zamieszkać z Chrobrym w Gnieźnie, gdyż cały czas rezydowała tam jego prawowita żona Oda, ale i tak cieszyła się pozycją godną swego książęcego pochodzenia. To jednak nie koniec ciekawych odkryć w Ostrowie Lednickim, mogących rzucać światło na dalsze losy Przedsławy. W obrębie kaplicy grobowej odnaleziono bowiem grób, w którym pochowano troje dzieci, m.in. kilkuletniego chłopca ze złotą obrączką na palcu. Zapewne był to grób zmarłych w dzieciństwie przedstawicieli dynastii Piastów, lecz Gerard Labuda poszedł o krok dalej i wysunął domysł, że ów chłopiec mógł być… synem Bolesława Chrobrego i jego ruskiej nałożnicy. Wobec milczenia kronik nie sposób potwierdzić lub zaprzeczyć tej wersji wydarzeń. Podobnie jest zresztą z datą śmierci Przedsławy – rozpłynęła się ona w mrokach dziejów, zabierając tajemnicę swojej relacji z polskim monarchą do grobu.
Maryna Mniszchówna była pierwszą Polką na rosyjskim tronie. Małżeństwo z carem zakończyło się tragedią
Choć wojewodzianka sandomierska Maryna Mniszchówna została carycą Rosji, jej życiorys daleki był od losów Kopciuszka. Śmierć męża Dymitra Samozwańca I zaledwie dziewięć dni po ślubie była dopiero początkiem gehenny, która stała się jej udziałem.
W tym artykule: Kim była Maryna Mniszchówna? Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Krwawe gody Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Losy Maryny Mniszchówny, Polki, która zasiadła na carskim tronie, stały się inspiracją dla wielu polskich i rosyjskich literatów. Zygmunt Krasiński uczynił ją główną bohaterką kobiecą swojej powieści historycznej „Agaj-Han”, a Józef Szujski poświęcił jej dramat „Maryna Mniszchówna”. Małżeństwo Mniszchówny i Dymitra Samozwańca I stanowiło też jeden z głównych wątków tragedii „Borys Godunow” pióra Aleksandra Puszkina i opery Modesta Musorgskiego o tym samym tytule. Chociaż wbrew obiegowej opinii nie była ona jedyną carycą polskiego pochodzenia (Agafia Gruszecka, żona Fiodora III Romanowa, pochodziła z polskiego rodu szlacheckiego herbu Lubicz), swoim burzliwym życiorysem mogłaby obdarzyć kilka osób, a jej historia pokazuje, że marzenie o księciu z bajki może szybko przerodzić się w koszmar. Kim była Maryna Mniszchówna? Marianna Mniszchówna, która zapisała się w historii pod imieniem Maryny, przyszła na świat ok. 1588 r. jako córka wojewody sandomierskiego (od 1593 r. także starosty generalnego ruskiego) Jerzego Mniszcha i Jadwigi Tarłówny. Miała siedmioro rodzeństwa, w tym między innymi starostę generalnego ruskiego Stanisława Bonifacego, kasztelana sądeckiego Franciszka Bernarda i Urszulę, żonę wojewody bełskiego Konstantego Wiśniowieckiego. Ród Mniszchów, z którego się wywodziła, przybył do Polski z Moraw w 1534 r., lecz bardzo szybko dorobił się majątku i zyskał pozycję na dworze Jagiellonów, a następnie Wazów. Rodzina Maryny znana była zresztą ze swojej przebiegłości i sprytu – to właśnie jej stryj Mikołaj Mniszech miał podsunąć królowi Zygmuntowi II Augustowi łudząco podobną do Barbary Radziwiłłówny mieszczkę Barbarę Gizankę jako nową kochankę. Rodzinne ambicje wyniosły Mniszchównę na rosyjski tron, lecz jednocześnie przypieczętowały jej tragiczny los. W 1603 r. na dworze księcia Adama Wiśniowieckiego w Brahiniu pojawił się młody mężczyzna podający się za cudownie ocalałego syna cara Iwana IV Groźnego, Dymitra Iwanowicza, który zginął w tajemniczych okolicznościach 15 maja 1591 r. w Ugliczu. Najprawdopodobniej był to zbiegły z moskiewskiego klasztoru mnich Grigorij Otriepjew, lecz jego opowieść okazała się na tyle wiarygodna, że Wiśniowiecki nie tylko mu uwierzył, ale też postanowił pomóc mu odzyskać rosyjski tron. Po śmierci ostatniego przedstawiciela dynastii Rurykowiczów Fiodora I w 1598 r. władzę w Rosji przejął bowiem carski doradca Borys Godunow, którego oskarżano o to, że przyczynił się do śmierci carewicza Dymitra. Na początku 1604 r. w drodze na dwór królewski do Krakowa Otriepjew vel Dymitr zatrzymał się u Jerzego Mniszcha w Samborze, a wojewoda sandomierski od razu dostrzegł w nim idealnego kandydata na zięcia. Droga Maryny Mniszchówny na carski tron Dymitr nie zapomniał spotkania w Samborze i kiedy już zyskał poparcie króla Zygmunta III Wazy dla swoich roszczeń, 25 maja 1604 r. zawarł układ z Jerzym Mniszchem, w którym obiecywał, że poślubi jego córkę Marynę, jeśli tylko zdobędzie rosyjski tron. W zamian Mniszech miał otrzymać niebagatelną kwotę miliona polskich złotych oraz księstwa siewierskie i smoleńskie, jego córka zaś liczne nadania ziemskie oraz Psków i Wielki Nowogród. Kiedy 20 czerwca 1605 r. Dymitr wkroczył do Moskwy, a następnie 30 lipca 1605 r. został koronowany na cara Rosji, nie zapomniał danego Mniszchom słowa. Już 22 listopada 1605 r. w Krakowie odbył się ślub per procura, na którym narzeczonego Mniszchówny zastępował rosyjski poseł Afanasij Własiew. W uroczystości, której przewodniczył kardynał Bernard Maciejowski, brali udział m.in. król Zygmunt III Waza, jego siostra Anna Wazówna i syn Władysław. Następnie Maryna wyruszyła z orszakiem do Moskwy, gdzie miała zostać pierwszą Polką na carskim tronie. Sytuacja Mniszchówny była jednak nie do pozazdroszczenia. Tuż przed przyjazdem żony Dymitr Samozwaniec I oddawał się bowiem cielesnym uciechom z córką swojego poprzednika Ksenią Godunow, którą traktował niczym swoje wojenne trofeum, a ponoć także z… młodziutkim księciem Iwanem Chworostinem. Dopiero na skutek upomnień teścia odesłał kochankę do klasztoru, aby nie narażać jego córki na upokorzenia. Co więcej, nowy monarcha nie cieszył się popularnością wśród swoich poddanych, którzy krytykowali go za nieprzestrzeganie rosyjskich obyczajów, otaczanie się przede wszystkim Polakami i próbę wprowadzenia w ich prawosławnym kraju religii katolickiej. 12 maja 1606 r. Maryna uroczyście przybyła do Moskwy, gdzie sześć dni później w soborze Uspieńskim na Kremlu poślubiła Dymitra w obrządku bizantyjskim i przyjęła koronę carycy z rąk patriarchy moskiewskiego Ignacego. Po ślubie nowa władczyni z dumą tytułowała się „Najjaśniejszą Wielkają Gosudarynją, Carową Marią Juriewną”, a Jerzy Mniszech już zacierał ręce na myśl o łaskach, które spłyną na niego z rąk wpływowego zięcia. Krwawe gody Jak się tego można było spodziewać, entuzjazm wokół małżeństwa Dymitra i Maryny cechował przede wszystkim Polaków. Ksiądz Stanisław Grochowski w „Pieśni na fest ucieszny wielkim dwiema narodom, polskiemu i moskiewskiemu” pisał: Io tryumfie! szczęśliwa Mniszkówno, Wyniosłaś dom twój z obłokami równo; Wielka Maryno między słowiańskiemi Córy znacznemi. Radosne wesele bardzo szybko przerodziło się w krwawą rzeź. Już 27 maja 1606 r. z inicjatywy bojara Wasyla Szujskiego doszło do zamachu stanu, w wyniku którego Dymitr został zdemaskowany jako „heretyk” Griszka Otriepjew, a następnie zadźgany nożami przez swoich politycznych przeciwników. Przed śmiercią zdążył tylko ostrzec swoją polską żonę słowami: „Serce moje, zdrada!”. Mniszchównie udało się uniknąć tragicznego losu męża, ponoć dzięki jej niskiemu wzrostowi. Miała ukryć się na czas rzezi pod spódnicą ochmistrzyni Barbary Kazanowskiej, lecz część badaczy kwestionuje tę wersję wydarzeń. Choć Maryna przeżyła, nie zdołała uniknąć kary ze strony nowego cara Wasyla Szujskiego, którego wojska 2 czerwca 1606 r. pojmały ją, a następnie 26 sierpnia 1606 r. umieściły jako zakładniczkę w areszcie domowym w Jarosławiu. Nadzieja na poprawę losu Mniszchówny pojawiła się w 1607 r., kiedy to w Starodubie zjawił się mężczyzna podający się nie tylko za zmarłego carewicza Dymitra, ale też za cara Dymitra Samozwańca. Prawdziwa tożsamość Dymitra Samozwańca II nie została nigdy ujawniona, choć na przestrzeni lat badacze wysuwali liczne mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy na ten temat. Kiedy 2 sierpnia 1608 r. Maryna i jej ojciec odzyskali wolność na mocy rozejmu króla Zygmunta III z braćmi Szujskimi, była caryca postanowiła spotkać się z nowym Samozwańcem. Nawet jeśli nie wierzyła w to, że jest on jej mężem, stanowił jej ostatnią szansę na odzyskanie utraconych wpływów. Tragiczne losy Maryny Mniszchówny Do spotkania Maryny i łże-Dymitra, jak nazywano go w literaturze, doszło 20 września 1608 r. w obozie pod Tuszynem, gdzie przebywał ze swoimi zwolennikami. Mimo że stanowił on całkowite przeciwieństwo Dymitra Samozwańca I, zarówno jeśli chodzi o wygląd, jak i zachowanie, Mniszchówna udała, że rozpoznaje w nim zmarłego cara. Samozwaniec obiecał jej zresztą w zamian 300 tysięcy rubli i 14 miast na polsko-rosyjskim pograniczu, jeśli tylko zgodzi się uczestniczyć w prowadzonej przez niego grze. Wkrótce odbył się potajemny ślub Maryny i Dymitra (lub raczej „odnowienie małżeńskiej przysięgi”) w obecności bernardyna Antoniego Lubelczyka, lecz parze nie było dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Samozwaniec nie był bowiem w stanie zdobyć ze swoimi wojskami Moskwy, a kiedy dowiedział się, że do Tuszyna zbliża się rosyjsko-szwedzka armia Jacoba De la Gardie, uciekł do Kostromy, a następnie w styczniu 1610 r. do Kaługi nad Oką. Kres jego działalności położył 21 grudnia 1610 r. pod Kaługą Tatar Piotr Urusow, który zastrzelił go z zemsty za uwięzienie i chłostę. Po śmierci męża Maryna Mniszchówna nie miała najmniejszego zamiaru wracać do Polski, cały czas starając się odzyskać utraconą pozycję. Na początku 1611 r. wydała na świat syna Iwana, którego nazywała carewiczem Iwanem Dymitrowiczem i lansowała jego kandydaturę do rosyjskiego tronu. W walce o władzę dla niej i syna pomagał Marynie ataman Kozaków dońskich Iwan Zarucki, uważany zresztą przez przeciwników byłej carycy za biologicznego ojca jej dziecka. Mniszchównie i Zaruckiemu udało się nawet stworzyć niewielkie państwo kozackie ze stolicą w Astrachaniu, lecz po przejęciu władzy w Rosji przez cara Michała I Romanowa w 1613 r. stało się jasne, że do Moskwy mogą wkroczyć co najwyżej jako więźniowie. Pozbawienie Maryny i jej syna praw do tronu przez Sobór Ziemski było więc jedynie formalnością, ponieważ i tak nie mieli żadnych szans na jego objęcie. Historia Mniszchówny powoli zbliżała się ku tragicznemu finałowi. Wiosną 1614 r. wybuchł bunt Kozaków, którzy zorientowali się, że była caryca i ataman Zarucki nie mają im już nic do zaoferowania. Parze wraz z maleńkim Iwanem udało się uciec z Astrachania, lecz wkrótce wpadli w ręce carskich wojsk, które pojmały ich na jednej z wysp na rzece Ural. W czasie publicznej egzekucji 16 lipca 1614 r. w Moskwie Iwan Zarucki został nabity na pal, a trzyletni Iwan Dymitrowicz powieszony. Oszczędzono tylko Marynę Mniszchównę, lecz jedynie na kilka miesięcy. Uwięziona w baszcie w Kołomnie, pogrążona w rozpaczy po śmierci ukochanego i maleńkiego synka czekała aż dopełni się jej los. W końcu wiosną 1615 r. zmarła w tajemniczych okolicznościach, najprawdopodobniej zamordowana na polecenie cara Michała I, choć i tak nie była już dla niego żadnym zagrożeniem. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Angielski królewicz na piastowskim dworze. Zagadka komesa Magnusa od lat pobudza wyobraźnię
Po klęsce króla Anglii Harolda II w bitwie pod Hastings w 1066 r. synowie monarchy udali się na wygnanie. Po nieudanych próbach odzyskania władzy popadli w zapomnienie. Okazuje się jednak, że jeden z królewiczów znalazł prawdopodobnie bezpieczną przystań w Polsce. W krajowej polityce odegrał ważną rolę.
Spis treści: Buntownik z Wrocławia Bohaterski komes mazowiecki Zaginiony królewski syn? Jeśli nie królewicz to kto? 14 października 1066 r. w bitwie pod Hastings Wilhelm I Zdobywca pokonał króla Anglii Harolda II Godwinsona. Harold II pozostawił kilkoro dzieci – synów Godwina, Edmunda i Magnusa, córki Gythę i Gunhildę, oraz synów-pogrobowców Harolda i Ulfa. Starsi synowie po śmierci ojca zostali wygnani do Irlandii, skąd dwukrotnie organizowali wyprawy odwetowe przeciwko Wilhelmowi. Obie zakończyły się niepowodzeniem. Najprawdopodobniej w 1069 r. dwóch z nich udało się wraz z siostrą Gythą do Danii na dwór króla Swena Estrydsena. Po tym zniknęli z kart historii. Zdaniem części badaczy trzeci syn Harolda II, Magnus, zginął w czasie działań zbrojnych na przełomie 1068 i 1069 r. Lecz niewykluczone, że jego losy potoczyły się zupełnie inaczej. Na dworze księcia polskiego Władysława Hermana, a następnie jego syna Bolesława Krzywoustego, działał bowiem komes wrocławski i mazowiecki o tym imieniu. Miał wysoką pozycję, co sugeruje, że mógł być kimś więcej niż tylko polskim możnowładcą. Buntownik z Wrocławia Informacje o życiu i działalności komesa Magnusa przekazał Gall Anonim w spisanej w latach 1112–1116 „Kronice polskiej”. W ostatnich latach panowania księcia Władysława Hermana Magnus sprawował urząd komesa wrocławskiego, czyli de facto namiestnika Śląska. W 1093 r. zwróciła się do niego z prośbą o pomoc grupa polskich możnowładców, którzy sprowadzili z Saksonii starszego syna monarchy, Zbigniewa, i chcieli, aby Magnus poparł jego prawa do tronu. Możni byli wrogo nastawieni do palatyna Sieciecha, szarej eminencji dworu Władysława Hermana, który wygnał ich do Czech. Liczyli, że komes pomoże im odzyskać utracone wpływy. Opisali mu swoją sytuację w następujących słowach: „My w rzeczy samej, Magnusie, komesie z ramienia królewskiego, jakkolwiek zniewagi Sieciecha, na wygnanie skazani, znosimy, lecz nad tobą, Magnusie, któremu tytuł twego rządzwa więcej ujmy niż zaszczytu przynosi, serdecznie ubolewamy, bo przypadł ci mozół zaszczytu, nie zaszczyt, bo nie śmiesz nawet przystawom Sieciecha zwierzchności twej okazać. Owóż gdybyś z karku jarzmo niewoli chciał zrzucić, weź się do tego spiesznie, abyś młodzieńca, którego między sobą tu mamy, obecnością jak tarczą obrony się zasłonił”. Magnus po naradzie z innymi śląskimi dostojnikami przyjął Zbigniewa u siebie. Wywołał tym oburzenie księcia Władysława Hermana, który uznał postępowanie możnowładców za bunt przeciw władzy monarszej. Sieciech i Herman zorganizowali wyprawę zbrojną przeciw wrocławianom, która zakończyła się zawarciem ugody Władysława Hermana ze Zbigniewem i uznaniem go za prawowitego potomka. W całej tej sytuacji największą porażkę poniósł Magnus, którego monarcha najprawdopodobniej pozbawił sprawowanego stanowiska. Bohaterski komes mazowiecki Po opisie wydarzeń z 1093 r. Gall Anonim długo milczy o Magnusie. Jednak zdaniem większości badaczy (m.in. Kazimierza Maleczyńskiego i Janusza Bieniaka) to właśnie jego miał na myśli autor „Kroniki polskiej”, pisząc o komesie mazowieckim, który w 1109 r. uratował Mazowsze przed najazdem Pomorzan. Oddajmy głos samemu dziejopisowi: „Aż oto starosta ówczesny Mazowsza, imieniem Magnus, nagle z swą garstką Mazurów, małą liczebnie, lecz męstwem starczącą za wielość, postanowił bój stoczyć śmiertelny, z mnogą i niezliczoną w porównaniu czeredą pogan, przy czym wszechmocność swą Bóg dobroczynny okazał, albowiem, jak wieść niesie, legło wówczas z pogan więcej niż 600 na placu, łup wszelki i jeńców Mazowszanie odebrali, reszta niedobitków uciekła lub poszła w okowy”. Najprawdopodobniej Magnus zmarł niedługo po zwycięskiej bitwie z Pomorzanami, ponieważ Gall Anonim nie wspomina już o nim w dalszej części kroniki. W 1966 r. w rejonie ruin kościoła św. Piotra na Wzgórzu Zamkowym w Czersku archeolodzy odnaleźli bogato wyposażony grób mężczyzny w wieku ok. 55-60 lat, pochodzący z końca XI lub pierwszej połowy XII wieku. Badania kości i znajdujących się w grobie przedmiotów pozwoliły wysunąć domysł, iż zmarły przybył do Polski z jednego z państw skandynawskich. Archeolożka Teresa Kiersnowska uznała, że mógł to być grób komesa Magnusa, ponieważ Czersk znajduje się w pobliżu Magnuszewa, którego nazwa nawiązywała zapewne do wpływowego książęcego dostojnika. Zaginiony królewski syn? Odnalezienie domniemanego grobu Magnusa w Czersku ożywiło dyskusję na temat pochodzenia wrocławskiego i mazowieckiego komesa. W 1997 r. historyk Tomasz Jurek wysunął teorię, jakoby to właśnie on był synem Harolda II Godwinsona i Edyty Łabędzioszyjej, który zniknął z kart historii w 1069 r. Jurek zwrócił uwagę na zapis kroniki Orderyka Vitalisa o obecności posiłków z Polski w czasie wyprawy króla Danii Swena II Estrydsena przeciw Wilhelmowi Zdobywcy w celu odzyskania angielskiego tronu dla synów Harolda II. Badacz uznał, że Magnus mógł pełnić rolę wysłannika królewskiego do Polski w celu pozyskania sojuszników, a po klęsce wyprawy znalazł na dworze ówczesnego monarchy Bolesława Szczodrego bezpieczne schronienie. Innym możliwym terminem jego przybycia do państwa Piastów był ok. 1074 r. Wtedy jego siostra Gytha została – najprawdopodobniej z inicjatywy króla Danii – wydana za mąż za księcia Włodzimierza Monomacha z dynastii Rurykowiczów. Przyjmując pochodzenie Magnusa z angielskiego rodu królewskiego, łatwo wytłumaczyć, dlaczego jego domniemany grób posiadał cechy pochówku skandynawskiego. Miał on bowiem skandynawskich przodków poprzez swoją babkę Gythę, a do tego jeszcze spędził kilka lat na dworze króla Danii Swena II Estrydsena. Teoria Tomasza Jurka pozwala też lepiej zrozumieć, dlaczego Magnus poparł roszczenia najstarszego syna Władysława Hermana do schedy po ojcu. Sam został bowiem pozbawiony dziedzictwa własnych przodków, więc wiedział doskonale, w jak trudnej sytuacji znalazł się Zbigniew. Choć część historyków (m.in. Adam Krawiec) wyraża swój sceptycyzm wobec łączenia Magnusa z angielską dynastią, koncepcja ta znalazła również swoich entuzjastów, którzy – jak choćby Dariusz Piwowarczyk w wydanej w 2007 r. książce „Rycerze Chrystusa” – przedstawiają ją w swoich publikacjach niemal jako pewnik. Tymczasem w latach 2013–2016 archeolodzy Dariusz Błaszczyk i Łukasz Maurycy Stanaszek ponownie zbadali domniemany grób Magnusa w Czersku, wykorzystując do tego m.in. badania radiowęglowe, fizykochemiczne i molekularne. Okazało się wówczas, że pochowany mężczyzna faktycznie nie pochodził z Mazowsza, lecz był raczej przybyszem z innej części Polski lub z Europy Zachodniej niż z dalekiej Anglii. Trzeba jednak mieć na uwadze, że nie ma pewności, czy faktycznie jest to miejsce pochówku komesa Magnusa. Wynik badań Błaszczyka i Stanaszka nie obala więc teorii Tomasza Jurka, choć niewątpliwie studzi entuzjazm części środowiska naukowego. Jeśli nie królewicz to kto? Warto na koniec wspomnieć, że na przestrzeni lat pojawiło się też wiele innych teorii dotyczących pochodzenia komesa Magnusa. Historyk Tadeusz Wojciechowski przypuszczał, że był on przedstawicielem rodu Turzynitów, a jego bratem mógł być sam biskup krakowski św. Stanisław ze Szczepanowa. Stanisław Arnold, Roman Grodecki i Marek Cetwiński opowiadali się z kolei za pochodzeniem Magnusa z dawnej śląskiej dynastii plemiennej, która straciła na znaczeniu po podporządkowaniu jej sobie przez Piastów. Sprawowany przez Magnusa urząd komesa wrocławskiego miał więc stanowić ślad dawnej potęgi jego rodu. Wiele lat przed pojawieniem się teorii Tomasza Jurka inną hipotezę o obcym pochodzeniu Magnusa wysunął zaś niemiecki badacz Ferdynand von Heydebrand und der Lasa, dostrzegając w nim syna króla Norwegii Magnusa II Haraldsona. Nie ma jednak żadnych dowodów na to, że norweski monarcha miał potomka o tym imieniu. Nie zachowały się żadne pewne wiadomości na temat żony lub dzieci komesa Magnusa, chociaż i na ten temat pojawiło się na przestrzeni lat wiele hipotez. Już pod koniec XVI wieku Bartosz Paprocki czynił go na podstawie legendy rodowej przodkiem rodu Zarembów. Trzy wieki później Franciszek Piekosiński, a następnie Władysław Semkowicz widzieli w nim z kolei protoplastę Powałów, ponieważ to właśnie w ich posiadaniu znajdował się Magnuszew. Ferdynand von Heydebrand und der Lasa uważał, że potomkiem Magnusa był możnowładca Piotr Włostowic z rodu Łabędziów, a współczesny genealog Marek Skarbek-Kozietulski wysunął przypuszczenie, iż wrocławski komes mógł być ojcem palatyna Skarbimira z rodu Awdańców. Są to jednak wyłącznie przypuszczenia. Z całą pewnością można natomiast stwierdzić, że zainteresowanie badaczy postacią Magnusa nie słabnie i z pewnością nie powiedziano jeszcze na jego temat ostatniego słowa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Krystyna Rokiczana miała być miłością życia króla Kazimierza Wielkiego. Okazała się szpiegiem
Ze wszystkich żon króla Kazimierza III Wielkiego najwięcej emocji wzbudzała czeska mieszczka Krystyna Rokiczana. Monarcha nie tylko ożenił się z kobietą niższego stanu, ale też popełnił bigamię. Para rozstała się po kilku latach, a wokół przyczyn zakończenia przez władcę kontrowersyjnej relacji narosło wiele mitów.
Spis treści: Krystyna Rokiczana: kim była? Ślub w atmosferze skandalu Korespondencja z cesarzem, spór z wójtem Tajemnicze rozstanie Krystyna Rokiczana jest drugą obok legendarnej Żydówki Esterki kobietą w życiu Kazimierza III Wielkiego, której losy bardzo chętnie wykorzystywali literaci i dramatopisarze. Legenda o konflikcie pięknej Czeszki z wójtem Łobzowa stała się kanwą dwóch utworów – opery „Kazimierz Wielki i Brózda, czyli król chłopków” Konstantego Majeranowskiego z 1822 r. oraz dramy lirycznej „Rokiczana” Józefa Korzeniowskiego z 1859 r. Kilka pieśni do drugiego z dzieł napisał zresztą wybitny polski kompozytor Stanisław Moniuszko. Mieszczka stała się również jedną z bohaterek wydanej w 1881 r. powieści historycznej Józefa Ignacego Kraszewskiego „Król chłopów”. W utworach tych przedstawiano ją najczęściej jako kobietę pełną wyniosłości i chłodu, a zarazem żądną władzy i splendoru. Wizerunek ten nie był zapewne daleki od prawdy. Piękna Czeszka, która zawróciła w głowie polskiemu królowi, mimo mieszczańskiego pochodzenia używała tytułu królowej. Utrzymywała bliskie relacje z cesarzem Karolem IV, który powierzył jej specjalną misję na piastowskim dworze. Krystyna Rokiczana: kim była? Zachowany materiał źródłowy dotyczący losów Krystyny Rokiczany przed jej ślubem z Kazimierzem III Wielkim jest na tyle skromny, że trudno określić nawet w przybliżeniu rok jej przyjścia na świat. Z całą pewnością urodziła się przed 1330 r., ponieważ już w 1343 r. wymieniana była w źródłach jako żona Mikłusza Rokiczańskiego (Mikuláša Rokycanskego), właściciela majątku Libodřice koło Kouřimu. Nie wiadomo, czy to właśnie ona była matką jego syna i imiennika, który w 1351 r. był już dorosłym mężczyzną. Jeśli tak, to należałoby przesunąć jej narodziny nawet na ok. 1315 r. Nie ma również pewności co do tożsamości jej ojca. W niektórych publikacjach można odnaleźć wiadomość, że była córką praskiego wójta o imieniu Wacław. Niewykluczone jednak, że badacze ci pomylili ojca Krystyny z jej szwagrem Wacławem Rokiczańskim, rychtarzem praskim w latach 1337–1341 i 1343–1344. Pierwszy mąż Rokiczany Mikłusz Rokiczański pochodził z zamożnej i cenionej rodziny patrycjuszowskiej, która wzmiankowana była w dokumentach od połowy XIII wieku. W latach 1331–1332 i w 1339 r. należał do ławy miejskiej. W 1336 r. pożyczył królowi Czech Janowi Luksemburskiemu 760 grzywien na sprowadzane z Francji sukna. Rok później negocjował z biskupem ostrzyhomskim Csanádem Telegdim w sprawie przywilejów handlowych dla praskich kupców. Przez całe swoje życie starał się zresztą utrzymywać dobre relacje z Kościołem. 27 września 1343 r. Krystyna i jej mąż otrzymali od papieża Klemensa VI odpust zupełny na wypadek śmierci. W 1346 r. Mikłusz zapisał w testamencie znaczną część swojego majątku praskiemu kościołowi Świętego Ducha. Zapewne jeszcze w tym samym roku Rokiczana została wdową. Przez kolejne lata korzystała z pozycji, jaką wypracował sobie jej mąż na czeskim dworze. Ślub w atmosferze skandalu Przełom w życiu Krystyny Rokiczany nastąpił w maju 1356 r. To wtedy na zamku w Pradze przebywał król Polski Kazimierz III Wielki, którego małżeństwo z księżniczką heską Adelajdą od lat istniało już tylko na papierze. Monarcha zakochał się bez pamięci w pięknej Czeszce. Postanowił się z nią ożenić pomimo jej mieszczańskiego pochodzenia i własnego stanu cywilnego. Chociaż anonimowy autor „Spominków o Ciołkach” pisał, że „wdowa z Rokiczan” została żoną piastowskiego władcy jeszcze w Czechach, sama królowa Adelajda w skardze do papieża z 1365 r. wskazywała, że małżeństwo zostało zawarte już po przyjeździe pary do Krakowa. W Pradze odbyły się więc jedynie zaręczyny, które miały zresztą tragiczny finał. Rycerz Stanisław Ciołek, popisując się swoją nadludzką siłą, tak mocno ścisnął jednego z czeskich rycerzy, że ten wyzionął ducha. Choć wydarzenie to można było uznać za zły omen, Kazimierz i Krystyna zdawali się nie przejmować skandalem, który wywoływał ich związek. Skonfliktowany z monarchą biskup krakowski Jan Bodzanta odmówił udzielenia im związku małżeńskiego, a w ślad za nim uczynili to inni biskupi. Wówczas monarcha poprosił o udzielenie sakramentu opata tynieckiego Jana, mającego prawo posługiwania się biskupimi insygniami. „Do wspólnego mieszkania i współżycia nakłonił ją jedynie ślubem udzielonym mu przez opata tynieckiego, który włożył szaty biskupie, wskutek czego kobieta była przekonana, że jest to biskup krakowski” – pisał o tej osobliwej uroczystości Jan Długosz w „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Do małżeństwa pary doszło najprawdopodobniej na przełomie września i października 1356 r. w Krakowie. Tuż przed uroczystością odtrącona królowa Adelajda heska, która od dwóch lat przebywała w zamku w Żarnowcu, opuściła Polskę w towarzystwie swojego ojca Henryka II Żelaznego. Korespondencja z cesarzem, spór z wójtem Historia związku Krystyny Rokiczany i Kazimierza III Wielkiego daleka była jednak od romantycznej opowieści o Kopciuszku, który zmienił swoje życie za sprawą księcia z bajki. Lojalna wobec praskiego dworu mieszczka została bowiem podsunięta królowi przez cesarza Karola IV, aby szpiegować na jego rzecz w Krakowie. Świadczy o tym choćby list Rokiczany do cesarza z 16 lipca 1356 r. Pisała w nim: „Przebywając dzięki Wam tutaj, możecie mi ufać tak, jak gdybyśmy ciągle jeszcze byli osobiście – w określony sposób – w mieście Pradze”, obiecując mu zarazem, iż będzie pilnowała, aby król realizował politykę przychylną interesom Luksemburgów. Swój list podpisała zresztą jako „królowa Polski”, chociaż z powodu swojego pochodzenia nie miała szans na koronację. Poza tym w świetle prawa kanonicznego żoną Kazimierza cały czas była Adelajda heska, która do końca życia monarchy walczyła o swoje małżeńskie prawa. Szesnastowieczny historyk Marcin Bielski pisał w swojej kronice, że „Kazimierz Wielki zameczek Łobzów wystawił (r. 1357), gdzie tam chował miłośnicę z Czech, rzeczoną Rokiczanę, która była niepospolitej cudności”. Chociaż wiadomość o pobycie królewskiej małżonki w łobzowskiej rezydencji wydaje się wiarygodna, po latach narosło wokół tej historii wiele mitów. Już w XVIII wieku wśród mieszkańców Łobzowa krążyła opowieść o okrucieństwie Rokiczany, która miała zburzyć chatę łobzowskiego kmiecia Szymona Zbroi tylko dlatego, że zasłaniała jej widok na zamek wawelski. O niegodnych czynach małżonki poinformować miał króla wójt Łobzowa Brózda. Rozwścieczony Kazimierz wypędził wówczas Rokiczanę z Polski lub nawet – jak głosi inna wersja legendy – nakazał jej utopić się w zamkowej sadzawce. Obie wersje wydarzeń należy oczywiście włożyć między bajki. Tajemnicze rozstanie W zachowanych dokumentach z czasów króla Kazimierza III Wielkiego próżno szukać informacji o tym, dlaczego monarcha zdecydował się zakończyć związek z Rokiczaną. O przyczynach rozstania wspominał dopiero piszący sto lat po śmierci władcy Jan Długosz w „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”, a miały być one związane ze wstydliwą chorobą królewskiej wybranki. „A król Polski Kazimierz, chociaż gorąco kochał swoją wspomnianą wyżej nałożnicę Rokiczanę, której uroda go oczarowała, kiedy się jednak dowiedział od jednego z pokojowców, że jest łysa i ma świerzb i wreszcie kiedy, nie ufając donosowi i zostawiając osąd własnym oczom, stwierdził to osobiście, natychmiast ją usunął” – informował dziejopis. Niewykluczone, że kronikarz zaczerpnął tę informację z jakiegoś niezachowanego źródła lub wciąż jeszcze żywej lokalnej tradycji. Przyczyną oddalenia Rokiczany mogło być jednak również wykrycie przez Kazimierza, że jest ona podstawionym przez Czechów szpiegiem. Małżeństwo Kazimierza III Wielkiego i Krystyny Rokiczany zakończyło się najprawdopodobniej przed kwietniem 1362 r., kiedy to w czasie spotkania monarchy z księciem głogowskim i żagańskim Henrykiem V Żelaznym w Pyzdrach zrodził się plan królewskiego małżeństwa z córką Henryka Jadwigą. Ze skargi królowej Adelajdy do papieża wynika jednak, że czeska mieszczka przebywała jeszcze w Polsce, kiedy 25 lutego 1365 r. doszło do ślubu Kazimierza i Jadwigi. Niewykluczone, że zameczek w Łobzowie, który otrzymała od króla w dowód miłości, stał się ostatecznie jej miejscem odosobnienia. Dalsze losy Rokiczany pozostają nieznane, choć wydaje się bardzo prawdopodobne, że wróciła do rodzinnych Czech i tam spędziła resztę życia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Leszek Biały to ambitny władca i smakosz piwa. Przedwczesna śmierć pokrzyżowała jego plany
Chociaż książę Leszek Biały zapisał się w historii przede wszystkim za sprawą swej tragicznej śmierci na zjeździe w Gąsawie, przez wiele lat prowadził ambitną politykę zmierzającą do zachowania jedności państwa polskiego. Nie był jednak w stanie zażegnać rodzinnych konfliktów, które pogłębiały się po podziale kraju na dzielnice.
Spis treści: Leszek Biały – młodość Wejście w dorosłość Polityka ruska i ruskie małżeństwa Rywalizacja o władzę i wpływy Nie ma życia bez piwa Zbrodnia gąsawska Panowanie Leszka Białego naznaczone było przede wszystkim walką o władzę z przedstawicielami wielkopolskiej i opolskiej linii Piastów – Mieszkiem III Starym i jego synem Władysławem Laskonogim oraz Mieszkiem I Plątonogim. A także jego zaangażowaniem w konflikt o władzę na Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Władca ten nie tylko dążył do odzyskania faktycznej władzy zwierzchniej w Polsce. Podejmował też próby scalenia państwa polskiego, które od 1138 r. było podzielone na dzielnice. Jego ambitna polityka z czasem przysporzyła mu wrogów nie tylko wśród piastowskich książąt, ale i władców sąsiednich ziem. Gdyby nie jego tragiczna śmierć na zjeździe w Gąsawie, być może zdołałby złączyć pod swoją władzą dzielnicę senioralną, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Leszek Biały – młodość Leszek Biały przyszedł na świat najprawdopodobniej w 1184 lub 1185 r. (według dawniejszej literatury w 1186 lub 1187 r.) jako czwarty syn księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego i księżniczki znojemskiej Heleny. Miał sześcioro rodzeństwa: nieznaną z imienia żonę wielkiego księcia kijowskiego Wsiewołoda Czermnego, Kazimierza, Bolesława, Odona, Adelajdę, fundatorkę kościoła św. Jakuba w Sandomierzu, młodszego brata Konrada. Wszyscy starsi bracia Leszka zmarli w młodym wieku, jeszcze przed jego narodzinami. Od początku był on więc przygotowywany do roli następcy swojego ojca na krakowskim tronie. „Tymczasem książę Lestek wzrastał w latach i mądrości, chłopcem jeszcze będąc, zaprawiał się pilnie w łowach. Rychło nabrał w tym sporej wprawy i rwał się do władania bronią. A chociaż nie był jeszcze nawet giermkiem, a cóż dopiero rycerzem, okazywał zawczasu chwalebne znamiona rycerskości” – pisał o nim w swojej kronice Wincenty Kadłubek. Nikt nie spodziewał się jednak, jak szybko nastąpi przejęcie przez niego władzy w księstwie krakowskim. Ojciec Leszka zmarł bowiem 5 maja 1194 r., kiedy książę nie osiągnął jeszcze wieku sprawnego, czyli w owym czasie dwunastu lat. Władzę regencyjną w jego imieniu objęła wówczas matka Helena, a pomagali jej w rządach wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita i biskup krakowski Pełka. Bardzo szybko musieli oni zmierzyć się z przeciwnikiem politycznym w postaci księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. W 1177 r. stracił władzę po buncie możnych i po latach postanowił ją odzyskać, wykorzystując małoletniość bratanka. Chciał zarazem przywrócić zasadę senioratu, czyli dziedziczenia dzielnicy senioralnej ze stolicą w Krakowie przez najstarszego z rodu. „Biada królestwu, którego władca dzieckiem” – miał powiedzieć wedle kroniki Wincentego Kadłubka i szybko przeszedł od słów do czynów. Wejście w dorosłość Zaledwie rok po przejęciu przez Leszka i jego matkę władzy wybuchła wojna między przedstawicielami dwóch linii Piastów. Możni krakowscy, sandomierscy i mazowieccy oraz książę włodzimierski Roman (cioteczny brat księcia krakowskiego) poparli małoletniego władcę. Po stronie Mieszka III Starego stanęli książę raciborski Mieszko I Plątonogi i książę opolski Jarosław. Do starcia dwóch obozów doszło 13 września 1195 r. w krwawej bitwie nad Mozgawą. Zginął w niej syn Mieszka, Bolesław, a zrozpaczony po jego śmierci władca Wielkopolski wycofał się z pola bitwy. Chociaż w drugiej fazie walk to książęta śląscy okazali się stroną zwycięską, wobec wycofania się jego stryja władza Leszka pozostała nienaruszona na kolejne trzy lata. W 1198 r. doszło jednak do pokojowej rezygnacji młodego księcia z dzielnicy senioralnej na mocy umowy Mieszka III Starego z Heleną. Sędziwy książę pasował Leszka na rycerza i uznał go za swojego następcę na tronie krakowskim oraz oddał mu Kujawy. Po roku układ został co prawda zerwany, lecz najpóźniej w 1201 r. doszło do pojednania obydwu władców i odnowienia postanowień z 1198 r. Kiedy w 1200 r. młodszy brat Leszka Konrad osiągnął wiek sprawny, książęta podzielili między siebie ziemię odziedziczoną po ojcu – Leszek został księciem sandomierskim, a Konrad mazowieckim i kujawskim. Chociaż ziemie Konrada były obszerniejsze, Leszek miał przed sobą perspektywę rządów w ziemi krakowskiej po śmierci Mieszka III Starego. Kiedy jednak władca ten zmarł 13 lub 14 marca 1202 r., Leszka czekało starcie z kolejnym rywalem – synem Mieszka Władysławem III Laskonogim. Po jego stronie stanął wojewoda krakowski Mikołaj Gryfita. Miał za złe Leszkowi, że nie chciał odsunąć od wpływów swojego dotychczasowego współpracownika, wojewody sandomierskiego Goworka. Zdaniem części badaczy rządy Władysława trwały zaledwie kilka miesięcy, chociaż inni uważają, że mógł on utrzymać władzę w Krakowie aż do 1206 r. Polityka ruska i ruskie małżeństwa Nie tylko Mikołaj Gryfita okazał się nielojalny wobec Leszka, ale również jego brat cioteczny, książę włodzimierski Roman. Chociaż Leszek w 1199 r. wspomógł go w wyprawie na Halicz, w 1205 r. Roman nieoczekiwanie poparł pretensje Laskonogiego do tronu krakowskiego. Leszek i Konrad pokonali go 19 czerwca 1205 r. w bitwie pod Zawichostem. Po jego śmierci w tymże starciu zaangażowali się w sprawę sukcesji w księstwie włodzimierskim. Początkowo wsparli książąt ruskich, którzy dążyli do pozbycia się Romanowiczów z Włodzimierza i Halicza. Jednak już w 1206 r. na Wołyniu Leszek spotkał się z królem Węgier Andrzejem II i zawarł z nim układ, na mocy którego Halicz miał pozostać w strefie wpływów węgierskich, a Włodzimierz polskich. Z polityką ruską Leszka Białego wiązało się również jego małżeństwo czy – jak sądzi historyk Dariusz Dąbrowski – małżeństwa. Zdaniem większości badaczy Leszek ożenił się w 1207 r. z córką księcia łuckiego Ingwara Grzymisławą, z którą był związany aż do swojej śmierci. Dąbrowski uważa jednak, że małżeństwo z nieznaną z imienia córką Ingwara zakończyło się oddaleniem jej przez Leszka w 1208 lub 1209 r., a następnie pod koniec 1210 r. ożenił się on z Grzymisławą, córką księcia Jarosława Włodzimierzowicza. Teoria ta spotkała się jednak z pewnym sceptycyzmem ze strony badaczy, a biograf żony księcia Leszka Wojciech Zabłocki całkowicie ją odrzucił. Z małżeństwa Leszka i Grzymisławy pochodziło dwoje dzieci – Salomea, żona króla halickiego Kolomana, i książę krakowski Bolesław Wstydliwy. Na małżeństwo z księżniczką ruską zdecydował się również młodszy brat Leszka Konrad, który w 1207 r. poślubił Agafię, córkę księcia przemyskiego Światosława. Rywalizacja o władzę i wpływy Zaangażowanie w sprawy ruskie nie mogło jednak przysłonić Leszkowi polityki wewnętrznej. Zwłaszcza, że z pretensjami do tronu krakowskiego wystąpił książę opolsko-raciborski Mieszko I Plątonogi. Zapewne na prośbę Mieszka 9 czerwca 1210 r. papież Innocenty III wydał bullę nakazującą przestrzegania w Polsce zasady senioratu, zgodnie z którą władzę w dzielnicy krakowskiej powinien przejąć najstarszy z rodu. Leszek zwołał do Borzykowej synod kościelny z udziałem jego brata Konrada oraz księcia opolskiego Kazimierza I i księcia śląskiego Henryka Brodatego. Plątonogi wykorzystał sytuację i zajął dzielnicę krakowską. Jego panowanie jako seniora trwało jednak krótko, zmarł bowiem już 16 maja 1211 r. Po jego śmierci Leszek odzyskał tron krakowski i wrócił do sprawy Rusi Halicko-Włodzimierskiej, gdzie cały czas trwały walki o władzę. W 1214 r. doszło do umocnienia układu polsko-węgierskiego poprzez traktat spiski. W jego ramach ustalono, że nowym władcą Halicza ma zostać syn Andrzeja II królewicz Koloman, którego zaręczono z trzyletnią córką Leszka Salomeą. Po roku sojusz został jednak zerwany, a w 1216 r. Koloman stracił władzę na rzecz księcia Mścisława II Udałego. Ostatecznie w 1218 lub 1219 r. polski władca dopełnił sojuszu z Andrzejem II, a Salomea została już oficjalnie żoną Kolomana. Następnie w 1219 r. władcy zorganizowali wspólną wyprawę na Halicz, która zakończyła się osadzeniem ich dzieci na halickim tronie. Ich spokój nie trwał jednak długo. W 1221 r. książę Mścisław II Udały ponownie zajął Halicz i uwięził córkę i zięcia polskiego władcy. Koloman odzyskał wolność dopiero po zrzeczeniu się przez Węgry praw do Rusi Halickiej. Nie ma życia bez piwa Jedna z ciekawszych anegdot związanych z Leszkiem Białym wiąże się z jego zamiłowaniem do trunków, a w szczególności jednego. W 1218 r. papież Honoriusz III wystosował do europejskich władców apel o wyruszenie na krucjatę do Ziemi Świętej, a jedną z osób, do której się zwrócił, był polski władca. Nie kwapił się on jednak do podróży do Palestyny, zwłaszcza kiedy dowiedział się, że nie ma tam… uwielbianego przez niego piwa. Zachowała się odpowiedź monarchy na papieski apel, w której pisał z rozbrajającą szczerością: „Złożony chorobą płynąć do Ziemi Świętej nie mogę, zwłaszcza że z powodu przypadłości w naturę ciała wymierzonej, ani wina ani prostej wody pić nie mogę, przyzwyczajony tylko piwo, względnie miód pić. [...] W Palestynie piwa nie ma i żyć przeto tam nie można”. W 1217 r. w Sądowlu Leszek Biały zawarł z księciem wielkopolskim Władysławem III Laskonogim tzw. układ na przeżycie – ten, który przeżyje drugiego, przejmie władzę w jego dzielnicy. Na mocy tego układu, spodziewając się zapewne, że to on zostanie wkrótce władcą Wielkopolski, książę krakowski zaczął rok później posługiwać się w dokumentach tytułem „dux totius Poloniae”, czyli „władca całej Polski”. Aby uczynić zadość prośbom papieża o udział w chrystianizacji pogan i innowierców, monarcha żywo zaangażował się w akcję chrystianizacji Prus. Porozumiał się w tej sprawie nie tylko z Władysławem, ale też z księciem śląskim Henrykiem I Brodatym. A następnie również ze swoim bratem Konradem mazowieckim i księciem pomorskim Świętopełkiem I. Zorganizowane w latach 1222–1223 wyprawy chrystianizacyjne na Prusy zakończyły się jednak niepowodzeniem. Zbrodnia gąsawska W listopadzie 1227 r. w Gąsawie doszło do wielkiego zjazdu książąt piastowskich z udziałem Leszka Białego, Henryka I Brodatego i Konrada mazowieckiego. Spotkanie, w czasie którego miała zostać zawiązana koalicja władców przeciw księciu pomorskiemu Świętopełkowi I, aby podporządkować jego dzielnicę księstwu krakowskiemu, stało się miejscem krwawego zamachu. Rankiem 24 listopada 1227 r. grupa pomorskich rycerzy dokonała napadu na Leszka i Henryka, kiedy zażywali kąpieli w łaźni. Henrykowi uratował ponoć życie jego rycerz Peregryn z Wiesenburga, książę krakowski nie miał jednak tyle szczęścia. Uciekł w stronę wsi Marcinkowo, lecz został złapany i zamordowany. Przekazy kronikarskie nie są zgodne co do tego, kto był inicjatorem napaści. W kronice Alberyka z Trois Fontaines z pierwszej połowy XIII wieku można było odnaleźć informację, że książę „został zabity przez swego krewnego, męża niegodziwego, młodszego Władysława, syna Odona”. Władysław Odonic miał motyw, ponieważ dążył do odzyskania utraconej na rzecz Laskonogiego władzy w Wielkopolsce i nie popierał planów przejęcia przez Leszka jego ziem. Na niego jako sprawcę wskazywały też przekazy pochodzących z połowy XIII stulecia „Kalendarza katedry krakowskiej” i „Rocznika kapituły krakowskiej”. W późniejszych źródłach, m.in. „Kronice polsko-śląskiej”, „Kronice wielkopolskiej” i „Kronice Dzierzwy”, dominował jednak pogląd, że zamachu dokonał książę pomorski Świętopełk I, który jednak miał ściśle współpracować z Odonicem. W „Kronice wielkopolskiej” można przeczytać: „Świętopełk przybywszy tam [do Gąsawy – przyp. red.], ośmielił się wypowiedzieć wojnę panu swemu, księciu Leszkowi. Gdy książę Leszko uchylił się od tej wojny, uciekając do wsi Marcinkowo, zdrajca Świętopełk podle zamordował go podczas ucieczki. [...] Potem Świętopełk, najpodlejszy zdrajca, przywłaszczył sobie księstwo na Pomorzu. Lecz podają, że śmierć tego najpobożniejszego księcia Leszka nastąpiła za zgodą i radą księcia wielkopolskiego Władysława Odowica [sic!]”. Najprawdopodobniej więc władcy wspólnie pozbyli się księcia krakowskiego, którego uważali za zagrożenie dla swoich planów. Pogrzeb monarchy odbył się najprawdopodobniej 6 grudnia 1227 r. w katedrze na Wawelu, lecz jego grób uległ zniszczeniu w czasie budowy nowego kościoła w XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
W Warszawie spoczywają średniowieczni biskupi z Nubii. Tajemnica „grobu kapłańskiego”
Założony pod koniec XIX wieku cmentarz Bródnowski jest zapewne ostatnim miejscem, które przychodzi nam do głowy, gdy myślimy o grobach średniowiecznych biskupów. Okazuje się jednak, że to właśnie tutaj spoczywają szczątki duchownych z odległego Sudanu.
Spis treści: Grób kapłański Szczątki nubijskich biskupów Kości w muzealnym magazynie Pogrzeb średniowiecznych duchownych Na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie w kwaterze 10A, w pobliżu drewnianego kościoła św. Wincentego à Paulo i grobu słynnego piosenkarza Mieczysława Fogga, znajduje się niepozorna współczesna mogiła oznaczona wyłącznie napisem: „Grób kapłański”. Zapewne niejedna osoba odwiedzająca nekropolię zastanawiała się, kim byli kapłani, którzy znaleźli miejsce wiecznego spoczynku w tym anonimowym grobie. Grób kapłański Choć cmentarz Bródnowski powstał dopiero w 1884 r., spoczywają w nim biskupi z VIII, IX i X wieku. Do tego jeszcze pochodzący z dawnego królestwa Nubii, obejmującego tereny dzisiejszego południowego Egiptu i północnego Sudanu. Historia przewiezienia kapłańskich szczątków do Polski i okoliczności, w jakich doszło do ich pogrzebu na warszawskiej nekropolii, stanowią zaś materiał na pełną zwrotów akcji produkcję filmową. Opowieść o pochówku nubijskich biskupów na cmentarzu Bródnowskim ma bezpośredni związek z pracami archeologicznymi pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego, które odbywały się w Faras w latach 1961–1964. Znajdująca się w północnym Sudanie miejscowość nosiła w czasach starożytnych i średniowiecznych nazwę Pachoras i należała do królestwa Makurii, czyli jednego z trzech królestw Nubii. Na miejscu ekipa prof. Michałowskiego natrafiła na ruiny średniowiecznej katedry biskupów Pachoras. Znajdowało się w niej ponad 150 malowideł wykonanych farbą temperową na suchym tynku mułowym, potocznie nazywanych „freskami z Faras”, a także m.in. epitafia biskupie i malowane naczynia ceramiczne. Celem ekspedycji było uratowanie tych zabytków przed zalaniem wodami Nilu (trwała wówczas budowa Wysokiej Tamy Asuańskiej), co zresztą nastąpiło krótko po wyjeździe archeologów. Znaczną część cennych znalezisk z Faras można dziś podziwiać w Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie. Pozostałe zaś zasiliły kolekcję Muzeum Narodowego Sudanu w Chartumie. Szczątki nubijskich biskupów W czasie prac badawczych odkryto jednak nie tylko malowidła o tematyce religijnej i wyroby ceramiki koptyjskiej, ale także szczątki trzynastu nubijskich biskupów. M.in. Paulosa, Mathaiosa, Ignatiosa, Kolluthosa, Stephanosa, Aarona i Petrosa I. Szczegółowa analiza kości kapłanów nie była możliwa bezpośrednio na terenie stanowiska archeologicznego, ponieważ nie pozwalały na to panujący w Sudanie klimat i brak odpowiedniego sprzętu. Należący do zespołu prof. Michałowskiego antropolog Tadeusz Dzierżykray-Rogalski postanowił więc przewieźć szczątki do Polski. Chciał już w Warszawie przeprowadzić ich dokładniejsze badania w Zakładzie Archeologii Polskiej Akademii Nauk. Pomysł Dzierżykraya-Rogalskiego, choć miał swoje naukowe uzasadnienie, nawet w dzisiejszych czasach mógłby zostać uznany za kontrowersyjny, tym bardziej zaś w siermiężnych realiach PRL-u. W swojej publikacji „Archanioły i szakale. Reportaż sprzed potopu” z 1965 r. dziennikarz i podróżnik Kazimierz Dziewanowski wspominał: „Podczas obiadu Rogalski mówi: – Niektóre części biskupów zabieram ze sobą, wracając do Warszawy. – Jak? – No, w walizce... – Celnik na Okęciu – mówię – natychmiast zadzwoni do prokuratury. Panem się zajmie Interpol!”. „Rogalski musi zabrać szczątki biskupów do Warszawy. Zostaną tam, w zakładzie antropologii, poddane dokładniejszym badaniom, niż to było możliwe w polowych warunkach w Faras. Ale oczywiście ze wszystkich stron sypią się makabryczne żarty. Ktoś mówi: – W razie wypadku lotniczego wszystko się panu poplącze: własne kręgi z kręgami Ignatiosa. Na Sądzie Ostatecznym nijak pan sobie nie poradzi! A na to Rogalski: – To głupstwo, jakoś się wytłumaczę i przed celnikami na Okęciu, i na Sądzie Ostatecznym. Ale gorzej będzie, jeżeli po drodze utonę w Nilu. Po latach ktoś znajdzie kościotrupa, który część szkieletu nosił w walizce. To dopiero będzie praca naukowa!”. Kości w muzealnym magazynie Mimo żartów ze strony kolegów Tadeusz Dzierżykray-Rogalski faktycznie sprowadził średniowieczne szczątki do Warszawy. Efektem jego badań antropologicznych była wydana w 1985 r. anglojęzyczna publikacja naukowa „Faras VIII, The Bishops of Faras, An Anthropological-Medical Study” oraz utrzymana w lżejszym tonie publikacja wspomnieniowa „Sensacje z Faras”, która ukazała się sześć lat później. „Stan tych grobów, jak i eksplorowanych przeze mnie kości, był na ogół dobry. Wszystkie szczątki wykazują mniejsze lub większe zmiany patologiczne, co wiąże się przede wszystkim z zaawansowanym wiekiem, do którego [biskupi] dożywali” – wspominał Dzierżykray-Rogalski w „Sensacjach z Faras”. Dodał, że wśród owych zmian patologicznych znajdowały się m.in. zarośnięcie szwów czaszkowych, braki w uzębieniu czy zwiększona kruchość kości. Średnia długość życia nubijskich biskupów wynosiła 71 lat. Najdłużej żył Petros, który zmarł w wieku 93 lat. W swojej publikacji Dzierżykray-Rogalski wspomniał jedynie w przypisie, że „szkielety biskupów z Faras wraz z przypadłymi Polsce w udziale freskami, fragmentami rzeźb i kolumn zostały po zakończonej kampanii nubijskiej przywiezione do Warszawy, gdzie przez autora tych wspomnień została opracowana ich dokumentacja”. Nie podzielił się jednak z czytelnikami informacją, co stało się z nimi po zakończeniu prac badawczych. Tymczasem do 1994 r. szczątki średniowiecznych kapłanów przetrzymywane były w magazynach Muzeum Narodowego w Warszawie. Dopiero prof. Piotr Bieliński, dyrektor Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, podjął decyzję o pochowaniu ich z szacunkiem w poświęconej ziemi, jak na chrześcijańskich duchownych przystało. Pogrzeb średniowiecznych duchownych Powtórny pogrzeb biskupów z Faras odbył się na cmentarzu Bródnowskim, lecz w prasie z lat 90. próżno szukać informacji na jego temat. Szczegóły dotyczące wydarzenia opisała dopiero dziennikarka Monika Górecka-Czuryłło w artykule „Nubijscy kapłani na stołecznym cmentarzu”, opublikowanym w 2010 r. na łamach „Życia Warszawy”. Otóż szczątki umieszczono w trzynastu oddzielnych workach i włożono do jednej wspólnej trumny. Tę następnie umieszczono w grobie przykrytym kamienną płytą z enigmatyczną inskrypcją: „Grób kapłański”. Ksiądz prałat Stanisław Markowski, dyrektor cmentarza Bródnowskiego w latach 1989–2006, tak wspominał ten nietypowy pogrzeb: „Biskupów nubijskich pochowaliśmy godnie, ale bez rozgłosu. Na grobie nie umieściliśmy napisu, kto imiennie w grobowcu jest pochowany. [...] Profesorowie, którzy zwrócili się z prośbą o pochówek, uznali, że informacja o tym, że przetransportowano szczątki biskupów z Sudanu, mogłaby zostać źle przyjęta”. Chociaż od ujawnienia informacji o tym, kto spoczywa w „grobie kapłańskim”, minęło już 14 lat, zarząd cmentarza Bródnowskiego, który sprawuje pieczę nad mogiłą, nie zdecydował się umieścić na niej dokładniejszego opisu czy nawet osobnej tabliczki przypominającej historię z nią związaną. O nubijskich biskupach chętnie wspominają natomiast turystom warszawscy przewodnicy, za każdym razem wzbudzając tą opowieścią ich ogromne zaciekawienie. Nie wiadomo też nic o tym, by władze Sudanu kiedykolwiek wysuwały jakieś roszczenia w sprawie znajdujących się w Warszawie szczątków. Mając na uwagę napiętą od wielu lat sytuację polityczną w tym kraju, należy wątpić, by lokalnych dygnitarzy interesowała sprawa „grobu kapłańskiego” w dalekiej i obcej im kulturowo Warszawie. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Stańczyk pojawił się na płycie Lady Gagi i w paryskim Luwrze. Kim naprawdę był?
Rok 2024 śmiało można określić mianem roku Stańczyka. Jego wizerunek pędzla Jana Matejki najpierw znalazł się na odwrocie płyty Lady Gagi „Harlequin”, a następnie trafił na nową wystawę czasową Luwru. Jak wyglądało życie najsłynniejszego polskiego błazna?
Spis treści: Kim był Stańczyk? Złote myśli Stańczyka Ulubiony błazen Zygmunta Starego Ostatnie lata życia Dziedzictwo Stańczyka Na przestrzeni lat Stańczyk był bohaterem wielu utworów literackich i dzieł sztuki. To sprawiło, że bardzo trudno jest oddzielić w jego życiu prawdę od fikcji. Już w 1541 lub 1542 r., a więc jeszcze za życia, stał się bohaterem satyry „Dialog przeciw różnorodności i zmienności polskich strojów” pióra Klemensa Janickiego, w której rozmawiał ze wskrzeszonym królem Władysławem II Jagiełłą. Pisali o nim renesansowi poeci Mikołaj Rej i Jan Kochanowski, a następnie tacy literaci jak Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Ignacy Kraszewski czy Stanisław Wyspiański. Jan Matejko umieścił go nie tylko na obrazie „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”, ale też na kilku innych swoich dziełach. Były to m.in. „Stańczyk udający ból zębów”, „Zawieszenie dzwonu Zygmunta” i „Hołd pruski”. Nie sposób wymienić wszystkich przedstawień Stańczyka w kulturze, lecz warto pamiętać, że kryła się za nimi prawdziwa biografia niezwykłego człowieka. Kim był Stańczyk? Nawet podstawowe wiadomości biograficzne na temat Stańczyka budzą spory wśród naukowców. Dawniejsi badacze (m.in. Aleksander Brückner) uważali, że Stańczyk to po prostu zdrobnienie – być może pejoratywne – od imienia Stanisław. Autorka biogramu błazna w „Polskim Słowniku Biograficznym” Małgorzata Wilska zauważyła jednak, że od połowy XV wieku określenie Stańczyk występowało także jako nazwisko, i uznała, że nazywał się on Stanisław Stańczyk. Tożsamość Stańczyka Odrzuciła zarazem hipotezę Michała Bobrzyńskiego, jakoby był on tożsamy ze Stanisławem Wyssotą z Sułkowa, rotmistrzem królewskim wzmiankowanym w latach 1491–1533. A także teorię Juliana Krzyżanowskiego, identyfikującego go ze Stasiem Gąską, błaznem Zygmunta II Augusta, upamiętnionym przez Jana Kochanowskiego w utworze „Nagrobek Gąsce”. Staś Gąska znany był zresztą z tego, iż przez całe swoje 80-letnie życie nie powiedział nic mądrego, uwielbiał natomiast uczty i biesiady. Tymczasem żarty Stańczyka zawsze cechowała erudycja. Słynął też z ciętego języka i gorzkiej ironii. Chociaż tradycja przypisuje Stańczykowi jako miejsce urodzenia Proszowice lub Sułkowo, nie ma żadnych dokumentów potwierdzających, że przyszedł na świat w którejś z tych miejscowości. Urodził się zapewne ok. 1470 r. W okresie swojej największej popularności był więc już mężczyzną w dojrzałym wieku. Kariera wojskowa Nie wiadomo do końca, w jakich okolicznościach trafił na dwór królewski na Wawelu. Małgorzata Wilska przypuszczała, że był tożsamy z rotmistrzem króla Jana I Olbrachta Stańczykiem. W 1493 r. podróżował z monarchą do Wielkopolski, a następnie służył na dworze Aleksandra Jagiellończyka. W latach 1513–1514 brał zaś najprawdopodobniej udział w walkach z Moskwą u boku rotmistrza Janusza Świerczowskiego. Być może został ranny w czasie jednej z bitew, ponieważ w 1520 r. monarcha wypłacił jeden floren dla „rycerza okaleczonego” o imieniu Stańczyk. Zdaniem Wilskiej to właśnie odniesione w bitwie rany przekreśliły jego karierę wojskową i utorowały mu drogę do nowej – nadwornego błazna. Utożsamiła ona również „rycerza okaleczonego” z przebywającym na dworze w tym samym czasie błaznem Świerczowskiego, który otrzymał od króla floren i pieniądze na buty. Złote myśli Stańczyka Z oblężeniem Smoleńska w 1514 r. i jego zdobyciem przez wojska moskiewskie wiązała się zresztą pierwsza anegdota z udziałem Stańczyka. Przytoczył ją w swojej kronice historyk Marcin Bielski: „Tenże Stańczyk, gdy go raz chłopięta opadli i suknie z niego zdarli, aż uciekł do króla, powiedział królowi (a on go żałował, że go to odarto): »Bardziej królu ciebie drą, a niż mnie, anoć wydarto Smoleńsk, a przecie milczysz«”. Żart o niedźwiedziu Najpopularniejsza jest zaś opowieść o słowach wypowiedzianych przez Stańczyka po dramatycznych zdarzeniach, do których doszło 20 września 1527 r. w puszczy w Niepołomicach. W czasie polowania wypuszczono ze skrzyni niedźwiedzia, który pognał w stronę królowej Bony. Uciekając przed drapieżnikiem, monarchini spadła z konia i przedwcześnie urodziła syna Olbrachta, który zmarł zaraz po urodzeniu. W kronice Marcina Bielskiego można odnaleźć informację, że Zygmunt I Stary odrzekł wówczas do Stańczyka: „Począłeś sobie nie jako rycerz, ale jako błazen”, na co ten odpowiedział: „Większy to błazen, co mając niedźwiedzia w skrzyni, puszcza go na swoją szkodę”. Doszukiwano się ponoć w tych słowach aluzji do traktatu krakowskiego z księciem Albrechtem Hohenzollernem z 1525 r. Żart o Izabeli Jagiellonce Inna złota myśl Stańczyka dotyczyła ślubu córki króla Zygmunta I Starego, Izabeli Jagiellonki z królem Węgier Janem Zapolyą w 1539 r. Jak wspominał Łukasz Górnicki w utworze „Dzieje w Koronie Polskiej”, miał on wówczas powiedzieć monarsze: „Królu, po cóż ty tam tę córkę twą do Węgier dajesz? Być ci jej tu zaś u ciebie, a przeto zbuduj u nas jej kamienicę tu w Krakowie, żeby miała gdzie mieszkać”. Inną wersję wydarzeń przytoczył w swej kronice Stanisław Orzechowski, który zresztą wyjątkowo nie lubił królewskiego błazna: „Pewny krotofilnik polski, z niestatku rozumu będąc wyuzdany w mowie, który także dla ohydy życia nazywał się Stańczyk, przymawiając uczynkowi króla, ostrzegał Zygmunta, aby niźli córkę do Węgier wyprawi, szynkowny jej wprzód dom w Krakowie kazał wystawić, w którym by za powrotem wkrótce szynk prowadzić mogła”. Dodawał zresztą, że „ten krotofilnika żarcik był wróżbą nieszczęścia” – Jagiellonka bowiem już rok po ślubie została wdową. Satyry na Polskę W tym okresie Stańczyk bywał też często w domu poety Klemensa Janickiego. I to właśnie na jednym ze spotkań miał powiedzieć: „Grozi bronią, a nie nosi jej – tak czyni naród polski”. Na innym zaś: „Polacy jak tablica z wosku, na niej Niemiec, Francuz, Włoch, Hiszpan a Czech najwięcej malują, co im się żywnie podoba, a nawet swoje języki w gębę im kładą”. Janicki uczynił go zresztą głównym bohaterem swej satyry politycznej na upadek cnót rycerskich. Znajomość ta nie trwała jednak zbyt długo, ponieważ już w 1543 r. poeta zmarł w Krakowie w wieku zaledwie 27 lat. Opinie o biskupach Królewski błazen był bacznym obserwatorem dworu królewskiego i miał określone poglądy na temat najważniejszych osób w państwie. W zbiorze anegdot Jana Kochanowskiego „Apoftegmata” można znaleźć następującą o Stańczyku i jego opinii o biskupie krakowskim Samuelu Maciejowskim i arcybiskupie gnieźnieńskim Piotrze Gamracie: „Stańczyk powiadał, że nie ma większych łgarzów w Polszcze jeno biskup Gamrat a Maciejowski, biskup krakowski, bo ów powiadał: »Wszystko wiem« – a nie wiedział nic; ten zaś mówił rad: »Wiele nie wiem« – a wszystko wiedział”. Ulubiony błazen Zygmunta Starego Zapisy z królewskich rachunków nie pozostawiają wątpliwości, że Stańczyk był ulubionym błaznem króla Zygmunta I Starego. Wypłacano mu bowiem dwa lub nawet trzy razy większe sumy niż innym jego kolegom po fachu, czyli pochodzącemu z Grecji Aleksandrowi Diogeniemu i Wojciechowi z Bochni. Hojnie obdarowywano go też prezentami, choćby w 1544 r., kiedy to w wigilię świąt Bożego Narodzenia otrzymał zielono-czerwony strój, biały płaszcz, czerwoną kurtkę i szafirowy materiał. W 1546 r. wypłacono mu z kolei kwotę sześciu florenów, czyli tyle, co kapelanowi i chirurgowi. Dwa lata później podarowano sukno angielskie (zwane wówczas luńskim, czyli londyńskim) najlepszego gatunku na tunikę i na jopulę do jazdy konnej. Wyróżniano go nie tylko pieniężnie, lecz również jeśli chodzi o używane w stosunku do niego tytuły. Zwano go „mądrym błaznem”, „rycerzem-błaznem” czy nawet „solidnym i chwalebnym rycerzem”. Stańczyk do końca wiernie służył przy swoim królu, zabawiając go aż do jego śmierci, która nastąpiła 1 kwietnia 1548 r. w Krakowie. Ostatnie lata życia Zygmunt II August, następca Zygmunta I Starego na polskim tronie, nie darzył Stańczyka tak wielką sympatią jak jego ojciec. Powszechnie nazywano go wówczas „błaznem starego króla”, podkreślając, że wiąże się on z epoką, która bezpowrotnie minęła. „Dałby Bóg, żebym był błaznem starego króla” – komentował swój nowy tytuł, nie mogąc oswoić się z myślą o odejściu ukochanego władcy. Większość czasu spędzał zresztą, opłakując go i modląc się w jego intencji. Chociaż przekroczył już osiemdziesiąty rok życia, cały czas zachowywał sprawny umysł i dobre zdrowie. Jego komentarze nadal zaskakiwały swoją trafnością. Kiedy na początku 1556 r. królowa Bona Sforza, zwana przez niego pogardliwie „gadziną włoską”, opuściła Polskę i wyruszyła w podróż do Bari, uradowany błazen miał skomentować jej wyjazd słowami: „Requiescat in pace”, czyli „Niech odpoczywa w pokoju”. Niecałe dwa lata później, 19 listopada 1557 r. królowa zmarła w Bari po tym, jak została otruta z polecenia swojego zaufanego dworzanina Giana Lorenza Pappacodę. Nie wiadomo, czy wieść o śmierci nielubianej monarchini zdążyła dotrzeć do Stańczyka, ponieważ zmarł on najprawdopodobniej w 1557 lub 1558 r. W pamięci współczesnych zapisał się jako człowiek, który nie tylko zawsze umiał rozbawić panów i dworzan swoimi żartami. Ale też potrafił powiedzieć królowi gorzką prawdę, kiedy inni obawiali się jego reakcji. Dziedzictwo Stańczyka Dowcipom Stańczyka zawsze towarzyszyła jakaś filozoficzna refleksja, miał też zdolność udzielania błyskawicznej riposty na wypowiedzi innych osób. Orientował się zarazem, jakie żarty krążą na innych europejskich dworach i umiejętnie przenosił je na polskie realia. Chociaż w literaturze można znaleźć wiele dowcipów i anegdot na temat Stańczyka (m.in. o tym, jak udawał ból zębów, by udowodnić wszystkim, że najpopularniejszy zawód to lekarz), dzisiaj trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które z nich są prawdziwe, a które z upływem lat dopisała mu legenda. Po śmierci Stańczyka powstało wiele utworów, w których podkreślano jego cnoty. Jedno z najpiękniejszych podsumowań jego życia i działalności zawarł Mikołaj Rej w utworze „Zwierzyniec” z 1562 r. Rzeczpospolita toczy w nim rozmowę z Prywatem, czyli obywatelem, skarżąc się, że upada, ponieważ obywateli interesują tylko ich osobiste korzyści. Po tym, jak do rozmowy wtrąca się Stańczyk, Rzeczpospolita tłumaczy Prywatowi, z kim miał do czynienia: „Stańczyk ci był, lecz mogli Stanisławem go prawie przezwać, przypatrując się dziwnej świeckiej sprawie, bo się prawdy namówił w szalonej postawie, gdyż ci, co im należy, milczą o niej prawie. A gdzież takich Stańczyków było jeszcze wiele, co by plewili obłudność, to wszeteczne ziele, a prawdę świętą ludziom przed oczy miotali, a snać niźli z pochlebstwa więcej by wygrali”. Prywat odpowiada na to wówczas Rzeczypospolitej: „Słyszałem ja gdzieś tak o tym rycerzu, iż ten nigdy z nieprawdą nie chciał być w przymierzu, a dobrze, kiedy się tak omylny świat mieni, iż kiedy mądrzy milczą, niech mówią szaleni”. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Książę Świdrygiełło był solą w oku Władysława Jagiełły. Wielokrotnie wystawiał cierpliwość brata na próbę
Wielki książę litewski Świdrygiełło rywalizował o władzę z bratem Władysławem II Jagiełłą i stryjecznym bratem Witoldem. Konflikt rodzinny ciągnął się przez dziesiątki lat, w czasie których książęta nieustannie walczyli ze sobą i godzili się, co jakiś czas włączając do swojego sporu nowych bohaterów.
Spis treści: Świdrygiełło – młodość Początki walki o władzę Spisek z Krzyżakami Sojusz z Moskwą Bunt i pojednanie Niedoszły król Litwy Wielki przegrany Księcia Świdrygiełłę śmiało można określić mianem czarnej owcy w dynastii Giedyminowiczów. Chociaż każdy z dwunastu synów (trzynasty Minigiełło zmarł w dzieciństwie) wielkiego księcia litewskiego Olgierda miał swoje ambicje i na przestrzeni lat rywalizowali oni ze sobą o władzę, to właśnie Świdrygiełło najczęściej występował przeciwko swojemu starszemu bratu, królowi Polski Władysławowi II Jagielle oraz stryjecznemu bratu wielkiemu księciu litewskiemu Witoldowi. Nie wahał się wówczas spiskować z największymi wrogami swoich krewnych, jak choćby Krzyżacy czy Luksemburgowie. Jagiełło miał dużo cierpliwości wobec krnąbrnego księcia, przez co nieustannie przekraczał on kolejne granice. W pewnym momencie Świdrygiełło zapragnął nawet zostać królem Litwy. W tym celu uwięził polskiego monarchę. Burzliwe losy najmłodszego Olgierdowica przypomniał ostatnio serial „Korona królów. Jagiellonowie”, w którym w jego rolę wciela się Michał Chruściel. Świdrygiełło – młodość Świdrygiełło przyszedł na świat między 1373 a 1376 r. jako najmłodszy syn wielkiego księcia litewskiego Olgierda i księżniczki twerskiej Julianny. Miał liczne rodzeństwo, w tym m.in. króla Polski Władysława II Jagiełłę, księcia kijowskiego Skirgiełłę i księżnę mazowiecką Aleksandrę. Był zaledwie kilkuletnim chłopcem, kiedy w maju 1377 r. zmarł jego ojciec. Jego wychowaniem zajmowała się przede wszystkim matka, z którą aż do jej śmierci w 1392 r. przebywał w księstwie witebskim. Po raz pierwszy został wymieniony w źródłach w październiku 1382 r., kiedy to doszło do zawarcia układu pomiędzy książętami litewskimi a zakonem krzyżackim na wyspie u ujścia Dubissy do Niemna. W przeciwieństwie do większości swoich braci nie był na chrzcie Jagiełły, który odbył się 15 lutego 1386 r. w katedrze na Wawelu. Religię chrześcijańską i imię Bolesław przyjął dopiero jakiś czas później. Początki walki o władzę Najmłodszy brat Władysława II Jagiełły wkroczył na arenę polityczną na początku 1393 r. Zaczął swoją samodzielną działalność od konfliktu z najbliższą rodziną. Czuł się pominięty w podziale schedy po ojcu, więc przejął władzę w księstwie witebskim. Zamordował sokolniczego Fiodora Wiesnę, którego Jagiełło wyznaczył na namiestnika. Kiedy polski król dowiedział się o zbrodni, wysłał do Witebska swojego brata Skirgiełłę i stryjecznego brata Witolda, aby pojmali Świdrygiełłę i przywieźli go do Krakowa. Wspaniałomyślny monarcha nie aresztował brata. Przez ponad rok trzymał go na Wawelu, aby mieć na niego baczenie. Następnie Świdrygiełło udał się ze swoim stryjecznym bratem Fiodorem Lubartowicem na Węgry. Szukał pomocy w walce o władzę u króla Zygmunta Luksemburskiego. Zapewne w tym samym celu w 1396 r. planował małżeństwo z księżniczką moskiewską, lecz ostatecznie nie doszło ono do skutku. Spisek z Krzyżakami Niepowodzeniem zakończyła się również próba pozyskania jako sojusznika wielkiego mistrza krzyżackiego Konrada von Jungingena w 1398 r. Ostatecznie Świdrygiełło zdecydował się na powrót do Polski. Po śmierci Spytka z Melsztyna w bitwie pod Worsklą w 1399 r. otrzymał po nim Podole jako lenno. Po unii wileńsko-radomskiej z 1401 r., która oddawała dożywotnio rządy na Litwie księciu Witoldowi, upokorzony Świdrygiełło udał się do Krzyżaków. Zaczął spiskować z nimi przeciw swojemu stryjecznemu bratu. Na wieść o zdradzie Jagiełło przejął Podole z rąk jego starostów. W tym czasie Świdrygiełło ogłosił się bezprawnie wielkim księciem litewskim. Zaoferował zakonowi Żmudź w zamian za poparcie dla jego planów. Kiedy jednak 22 maja 1404 r. doszło do porozumienia polsko-litewsko-krzyżackiego w Raciążku, Świdrygiełło stracił swojego najważniejszego sojusznika. Jagiełło po raz kolejny wybaczył wówczas bratu, a także przekazał mu we władanie księstwo briańskie i Starodub. Sojusz z Moskwą Hojne nadania nie wystarczyły jednak, aby zadowolić Świdrygiełłę. Wkrótce porozumiał się on z księciem moskiewskim Wasylem I. Otrzymał od niego Juriew, połowę Kołomny, Perejasław, Rżew i Włodzimierz nad Klaźmą. W lipcu 1408 r. przybył do Moskwy, gdzie dwa miesiące później bronił przeprawy przez Okę przed wojskami litewskimi. Na początku 1409 r. ukorzył się przed wielkim księciem litewskim Witoldem. Jednak już 2 października 1409 r. zdradził go po raz kolejny, zawierając porozumienie z Krzyżakami. Spisek został jednak wykryty po zaledwie kilku dniach. Wściekły Witold planował zabić Świdrygiełłę, lecz w jego obronie znów stanął Jagiełło. Zaproponował łagodniejszą karę – uwięzienie na zamku w Krzemieńcu. Świdrygiełło przebywał tam aż dziewięć lat. 24 marca 1418 r. uciekł z pomocą Daszka Ostrogskiego i Aleksandra Nosa, którzy zabili zarządzającego zamkiem Konrada z Falkenbergu. Bunt i pojednanie Po odzyskaniu wolności Świdrygiełło planował ożenić się z Eufemią, córką księcia oleśnickiego Konrada III Starego i siostrą biskupa wrocławskiego Konrada IV Starszego. Ostatecznie po raz kolejny nie zrealizował swoich małżeńskich planów. W 1419 r. znów próbował zdobyć władzę na Litwie, wykorzystując bunt Żmudzinów przeciw Witoldowi, lecz buntownicy szybko zostali spacyfikowani. Świdrygielle nie pozostało więc nic innego, jak kolejny raz pojednać się z rodziną. Polski król wybaczył mu zdradę i ofiarował mu starostwo w Opocznie. Następnie doprowadził do jego zgody z Witoldem 10 sierpnia 1420 r. w Miednikach. Świdrygiełło otrzymał wówczas księstwo czernihowskie z Trubczewskiem, Briańskiem i Nowogrodem Siewierskim, w którym rządził przez kolejne dziesięć lat. Odpłacał się wówczas Jagielle i Witoldowi swoim wsparciem. Brał udział w walkach z zakonem krzyżackim w 1422 r. i w wyprawie Witolda na Nowogród Wielki w 1428 r. Niedoszły król Litwy Sytuacja zmieniła się, kiedy 27 października 1430 r. w Trokach zmarł wielki książę litewski Witold. Jagiełło wyznaczył wówczas Świdrygiełłę na jego następcę. Chciał – jak pisał Jan Długosz w „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” – „wynieść i wsławić tego, który przez wiele lat żył w nędznym stanie miotany różnymi burzami”. Miał zarazem świadomość, że nie posiada on męskiego potomka, więc w przyszłości władza przejdzie w ręce jednego z synów królewskich – Władysława lub Kazimierza. Zamach na króla Wkrótce król gorzko pożałował swojej decyzji, ponieważ został uwięziony przez swojego brata w Wilnie. „Ty mnie królu, z księciem Witoldem uwięziłeś, związałeś i przez dziewięć lat trzymałeś związanego w ciężkich kajdanach. Teraz nadszedł czas, w którym z woli Bożej ty wpadłeś w moje ręce” – miał wedle Długosza powiedzieć Świdrygiełło Jagielle. Dodał, że w ten sposób pomści swoje krzywdy. Polskie wojsko, dowiedziawszy się o uwięzieniu swojego monarchy, zajęło Podole, a następnie ruszyło w stronę Wilna. W obawie o swoje życie Świdrygiełło już w drugiej połowie grudnia 1430 r. uwolnił brata. Ten dał mu ostatnią szansę. W lutym 1431 r. w Sandomierzu Rada Królewska zgodziła się zaakceptować go jako wielkiego księcia, lecz tylko jeśli uzna siebie lennikiem Królestwa Polskiego oraz zwróci mu Podole i Wołyń. Świdrygiełło nie tylko nie zgodził się na ten układ. Już w czerwcu 1431 r. porozumiał się z królem Zygmuntem Luksemburskim. Za jego aprobatą zawarł sojusz z Krzyżakami oraz hospodarem mołdawskim Aleksandrem Dobrym. Po stronie Świdrygiełły stanęli również m.in. książę Nowogrodu Wielkiego i Mścisławia Lingwen oraz kniaziowie Fiodor Nieświcki, Andrzej Zasławski i Borys Gliński. Rozejm z Jagiełłą Jagiełło nie mógł zgodzić się na spiskowanie Świdrygiełły z największymi wrogami Polski. Zorganizował wyprawę zbrojną przeciw bratu. 21 lipca 1431 r. pokonał wspierające go wojska rusko-tatarskie w bitwie koło Uściługu. Chociaż 13 sierpnia 1431 r. zwolennicy młodszego z braci zdołali obronić zamek w Łucku, już pięć dni później Świdrygiełło zaproponował zawieszenie broni i rozpoczęcie rokowań pokojowych. W tym samym czasie, korzystając ze wzmożonej aktywności króla Polski w Wielkim Księstwie Litewskim, Krzyżacy złupili północną Wielkopolskę, Kujawy i ziemię dobrzyńską. W końcu 2 września 1431 r. bracia zawarli rozejm w Łucku, który miał trwać do 24 czerwca 1432 r. Ich relacje cały czas pozostawały napięte. Wielki przegrany Świdrygiełło zaczął bowiem dążyć do uczynienia z Litwy samodzielnego królestwa, które planował w przyszłości przekazać swoim potomkom. W 1431 r. ożenił się z księżniczką Anną Zofią, córką Iwana Iwanowica i stryjeczną siostrą wielkiego księcia twerskiego Borysa Aleksandrowica. Zwycięstwo Kiejstutowicza Z pretensjami do litewskiego tronu wystąpił jednak młodszy brat wielkiego księcia Witolda, Zygmunt Kiejstutowicz. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1432 r. dokonał on zamachu stanu pod Oszmianą. Świdrygielle udało się uciec, lecz jego ciężarna żona została pojmana przez zwolenników Kiejstutowicza i uwięziona w Oszmianie. W grudniu 1432 r. w niewoli przyszedł na świat jedyny syn księcia. Jednak – zapewne na skutek trudnych warunków więziennego życia – zmarł we wczesnym dzieciństwie. Przez kolejne lata młodszy brat Jagiełły próbował walczyć o władzę. Jednak po klęsce jego zwolenników w bitwie nad rzeką Świętą pod Wiłkomierzem 1 września 1435 r., stało się jasne, że jest na straconej pozycji. Starość i śmierć 4 września 1437 r. we Lwowie doszło do zawarcia układu Świdrygiełły z jego bratankiem, królem Polski Władysławem Warneńczykiem. Książę zgodził się wówczas oddać Królestwu Polskiemu ziemię łucką. Wkrótce została ona przekazana przez monarchę Zygmuntowi Kiejstutowiczowi. Ten jednak został zamordowany 20 marca 1440 r. w Trokach przez zwolenników Świdrygiełły. Młodszy brat Jagiełły odzyskał wówczas zamek w Łucku, w którym spędził resztę życia, a nowym wielkim księciem litewskim został Kazimierz Jagiellończyk. W 1442 r. przekazał on Świdrygielle we władanie ziemie wołyńskie, zaspokajając tym samym ambicje starzejącego się stryja. Niepokorny książę zakończył swoje burzliwe życie 10 lutego 1452 r. w Łucku. Został pochowany w kościele św. Stanisława w Wilnie. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Wacław III to zapomniany czeski władca Polski. Został zamordowany w tajemniczych okolicznościach
W przeciwieństwie do swojego ojca, króla Wacława II, Wacław III jest dziś postacią niemal zupełnie zapomnianą. Władca ten mógł złączyć pod swoim panowaniem trzy państwa, lecz przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu w pełni wykazać się w roli monarchy.
Spis treści: Wacław III – rodzina Narzeczony węgierskiej królewny Wacław III królem Węgier Utrata władzy na Węgrzech Wacław III, król Czech i Polski Pełen ogłady czy nieokiełznanej chuci? Walka z Piastami o Polskę Tajemnicze morderstwo Grób Wacława III Król Czech, Polski i Węgier Wacław III z dynastii Przemyślidów często pomijany jest w pocztach polskich monarchów lub zamieszcza się o nim jedynie krótką wzmiankę w biogramie ojca, Wacława II. Jego krótkie życie naznaczone było walką o utrzymanie władzy Przemyślidów na Węgrzech i w Polsce, a przedwczesna śmierć uniemożliwiła mu trwałe zapisanie się w dziejach Europy. W średniowiecznych kronikach przedstawiano go często jako hulakę i rozpustnika. Wielu historyków uważa zaś, że przyczynił się do upadku imperium swojego ojca. Jednocześnie jednak Wacław III starał się załagodzić spory z wrogami Wacława II, których przysporzyła mu jego agresywna polityka. Wielu swoich celów po prostu nie zdążył zrealizować. Zginął bowiem w tragicznych okolicznościach jako ostatni przedstawiciel dynastii Przemyślidów na czeskim tronie. Wacław III – rodzina Wacław III przyszedł na świat 6 października 1289 r. w Pradze jako syn króla Czech Wacława II i Guty Habsburżanki. Miał liczne rodzeństwo, w tym m.in.: siostrę bliźniaczkę Agnieszkę, żonę królewicza niemieckiego Ruprechta z Nassau, Annę, żonę króla Czech Henryka Karynckiego, Elżbietę, żonę króla Czech Jana Luksemburskiego, Małgorzatę, żonę księcia legnicko-brzeskiego Bolesława III Rozrzutnego. Przyrodni brat Przemyślidy Jan Volek, owoc romansu Wacława II z Agnieszką, został z kolei biskupem ołomunieckim. Przyrodnia siostra Agnieszka, córka Wacława II i księżniczki wielkopolskiej Ryksy Elżbiety, wyszła za mąż za księcia jaworskiego Henryka I. Wacław wcześnie stracił matkę, która zmarła 18 czerwca 1297 r. w Pradze w wieku zaledwie 26 lat. Od najmłodszych lat przygotowywany był przez ojca do objęcia po nim w przyszłości władzy w Czechach. Pojawiła się jednak szansa na to, że w przyszłości zostanie także królem Węgier i Polski. Narzeczony węgierskiej królewny W lutym 1298 r. na zjeździe w Wiedniu król węgierski Andrzej III, ostatni męski przedstawiciel dynastii Arpadów, i król Czech Wacław II zawarli układ. Na jego mocy królewicz Wacław został zaręczony z jedyną córką Andrzeja, królewną węgierską Elżbietą. Zaznaczono wówczas, że gdyby władca Węgier nie doczekał się męskiego potomka, władzę po nim przejmie Przemyślida. W dawniejszej literaturze można znaleźć informację, że najpierw zaproponowano tron węgierski Wacławowi II, lecz ten odmówił i wysunął kandydaturę swojego syna. Już w 1914 r. węgierski historyk Vilmos Fraknói wykazał jednak w przekonujący sposób, że od początku królem Węgier miał być młodszy z Wacławów. Wacław III królem Węgier Jeszcze za życia Andrzeja III na horyzoncie pojawił się inny pretendent do tronu węgierskiego. Był to przedstawiciel rządzącej w Neapolu dynastii Andegawenów Karol Robert. Był on spokrewniony z Arpadami poprzez swoją babkę Marię, córkę króla Węgier Stefana V. Jego ojciec Karol Martel już w latach 1290–1295 tytułował się węgierskim monarchą. W czerwcu 1300 r. w Splicie władzę Andegawena uznał arcybiskup ostrzyhomski Grzegorz oraz należąca do Węgier Chorwacja. Po śmierci Andrzeja III, który zmarł 14 stycznia 1301 r., panowie węgierscy długo zastanawiali się, po czyjej stanąć stronie w sporze o tron. Ostatecznie na sejmie w Budzie w maju 1301 r. Wacław został warunkowo obrany królem. Kiedy zapewnił możnowładcom utrzymanie dotychczasowych wpływów, potwierdzili oni swoją decyzję. Koronacja Wacława na króla Węgier odbyła się 27 sierpnia 1301 r. w katedrze w Székesfehérvár (Białogrodzie Królewskim). Jako że imię Wacław nie występowało dotychczas wśród węgierskich monarchów, rządził on krajem jako Władysław V. Jednym z najważniejszych zwolenników młodego władcy był arcybiskup Kalocsy Jan, pełniący zarazem funkcję kanclerza. Wspierał go również biskup krakowski Jan Muskata, który za swoją lojalność został nagrodzony stanowiskiem podkanclerzego Królestwa Węgier. Utrata władzy na Węgrzech Stronnictwo Karola Roberta cały czas rosło jednak w siłę. Cieszył się on poparciem papieża Bonifacego VIII. Ów, za pośrednictwem swojego legata kardynała Nicolla Boccassiniego (późniejszego papieża Benedykta XI), przekonywał kolejnych możnych węgierskich, aby przeszli na jego stronę. Sytuacja osiągnęła punkt krytyczny 31 maja 1303 r. Bonifacy VIII ogłosił detronizację Wacława. Zwolnił jego poddanych z wszelkich przysiąg oraz nakazał im przyjęcie za swego władcę Karola Roberta pod groźbą anatemy. Papieską decyzję poparli m.in. król Niemiec Albrecht I Habsburg oraz rywalizujący z Wacławem II o polski tron książę Władysław Łokietek. W odpowiedzi w 1304 r. Wacław II zorganizował wyprawę zbrojną na Węgry, aby utrzymać władzę w kraju w rękach Przemyślidów. Ostatecznie musiał jednak wrócić do Pragi, zabierając ze sobą syna i węgierskie insygnia koronacyjne, ponieważ król Albrecht I Habsburg zagroził mu najazdem na terytorium Czech. Wacław III, król Czech i Polski Kiedy 21 czerwca 1305 r. w Pradze zmarł Wacław II, jego syn Wacław III został nie tylko królem Czech, ale i Polski. Jego ojciec rządził tam od 1291 r., najpierw jako książę krakowski, a następnie od 1300 r. jako król. Odsunął wówczas od wpływów dawnych popleczników ojca, a swoimi najbliższymi współpracownikami uczynił kanclerza Piotra Angelego i rycerza Rajmunda z Lichtenburka. Postanowił też opanować napiętą sytuację w Czechach, spowodowaną agresywną polityką prowadzoną przez jego ojca. 5 sierpnia 1305 r. zawarł pokój z Albrechtem I Habsburgiem, zwracając mu ziemie nabyte przez Czechy w drodze zastawu, m.in. Cheb. Miesiąc później zrzekł się z kolei praw do węgierskiej korony na rzecz księcia Dolnej Bawarii Ottona III Wittelsbacha, wnuka po kądzieli króla Węgier Beli IV. Zerwał też zaręczyny z królewną Elżbietą. Ta w 1309 r. udała się do klasztoru dominikanek w Töss, gdzie spędziła resztę życia. Pełen ogłady czy nieokiełznanej chuci? W przekazach kronikarskich można znaleźć sprzeczne informacje dotyczące Wacława III. Najpochlebniej wyrażała się o nim „Kronika zbrasławska”, w której pisano: „Choć wiekiem młodzik, przecież przejawiał ogromne dostojeństwo. Był także ten młodzieniec szlachetny, powabny, przystojny, mężny, uzdolniony, hojnie obdarzony darami natury, wymowny, pełen ogłady, biegle mówiący czterema językami: łacińskim, niemieckim, węgierskim i czeskim”. Zupełnie inną opinię na temat monarchy zamieścił zaś XV-wieczny kronikarz Jan Długosz w „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Pisał on bowiem, że władca „oddawał się pijaństwu i najsprośniejszym chuciom ciała we dnie i w nocy folgował, majątki ludziom wydzierał i żony cudze sromocił”. Prawda leżała zapewne pośrodku. Monarcha był mężczyzną przystojnym i wykształconym, lecz łatwo ulegał negatywnym wpływom swoich towarzyszy i był podatny na kobiece wdzięki. Czeski dziejopis Benesz z Weitmilu wspominał, że w okresie swojego panowania na Węgrzech Wacław „miał ze sobą wielu rycerzy i synów rycerskich z Czech, którzy […] doprowadzili podatny umysł młodzieńca do wielu nieprzyzwoitości”. Monarcha zaczął wówczas regularnie upijać się winem. Będąc pod jego wpływem, nieroztropnie rozdawał swoim kompanom od zabaw kolejne majątki i przywileje. Zmienił ponoć swoje postępowanie dopiero po rozmowie nad grobem ojca z opatem zbrasławskim Konradem z Erfurtu. Walka z Piastami o Polskę O ile praw Wacława do czeskiego tronu nikt nie kwestionował, o tyle w Polsce dynastia Przemyślidów cały czas postrzegana była jako obca. Wacław III rywalizował o władzę nie tylko z księciem Władysławem Łokietkiem, który opanował ziemię sandomierską i znaczną część krakowskiej, ale też z książętami Henrykiem III głogowskim i Bolesławem III Rozrzutnym. Aby umocnić swoją pozycję i pozyskać nowego sojusznika, 5 października 1305 r. Wacław ożenił się z Wiolą Elżbietą, córką księcia cieszyńskiego Mieszka z dynastii Piastów. Wcześniej, 8 sierpnia 1305 r., zawarł z kolei układ z Brandenburgią. Na jego mocy odstąpił jej Pomorze Gdańskie w zamian za Miśnię i pomoc w walce o władzę w Polsce. Ostatecznie nie został on jednak wcielony w życie. Dzięki mediacji Zakonu Krzyżackiego w styczniu 1306 r. w Toruniu doszło do rozmów pokojowych między Wacławem III, reprezentowanym przez starostę wielkopolsko-kujawskiego Pawła z Paulsteinu i biskupa chełmińskiego Hermana, a Władysławem Łokietkiem, reprezentowanym przez księcia inowrocławskiego Przemysła i biskupa włocławskiego Gerwarda. Chociaż zawarto wówczas rozejm do 29 września 1306 r., wkrótce Wacław III zaczął przygotowania do wyprawy zbrojnej na Polskę, którą zaplanował na sierpień 1306 r. Tymczasem na przełomie maja i czerwca 1306 r. Henryk I głogowski zajął Wielkopolskę, gdzie doszło do buntu możnych przeciw czeskiej władzy. Aby pozyskać sobie Bożą przychylność w walce z politycznymi przeciwnikami, 14 maja 1306 r. czeski monarcha ufundował klasztor cystersów koło Vsetína na Morawach. Miał się on nazywać Tronem Bożym, lecz do jego budowy nigdy nie doszło z powodu przedwczesnej śmierci Wacława. Tajemnicze morderstwo Wacław III nigdy nie dojechał do Krakowa i nigdy nie został koronowany na polskiego króla. 4 sierpnia 1306 r. został zamordowany w Ołomuńcu w domu komornika morawskiego Albrechta ze Sternberga. Zatrzymał się tam w drodze do Polski. „Kiedy dla obliczenia swych sił wojennych zatrzymał się w Ołomuńcu, gdzie do niego wiele przychylnej mu szlachty polskiej ściągnęło, i w domu dziekana ołomunieckiego w południe dla gorąca w jednej tylko koszuli używał wczasu, od pewnego rycerza, który z dawna na to czatował, napadnięty i mnogimi ugodzony ciosy, z morderczej ręki zginął” – pisał Jan Długosz. Opierając się na czeskich kronikach, dodawał on, że zabójcą króla był pochodzący z Turyngii rycerz Konrad z Dotensteinu. Ze względu na to, że sprawcę zbrodni natychmiast zabito, nigdy nie udało się z całą stanowczością ustalić, kto zlecił morderstwo. Podejrzenia wysuwano między innymi wobec króla Albrechta I Habsburga i Władysława Łokietka oraz odsuniętych od wpływów panów czeskich. Jednak nie ma żadnych jednoznacznych dowodów przeciwko któremukolwiek z nich. Sam Jan Długosz podał kilka wersji wydarzeń. Pisał, iż „twierdzą niektórzy, że Albert król rzymski nasłał na dwór Wacława króla czeskiego trzech rycerzy Szwabów, którzy tego zabójstwa dokonali”. Inni zaś „utrzymują [...], że pomieniony król Wacław zgładzony był przez sprzysiężonych przeciw niemu własnych rycerzy”. Współcześni historycy poszerzają z kolei krąg podejrzanych m.in. o króla Karola Roberta, a nawet… żonę monarchy Wiolę Elżbietę. Są to jednak tylko kolejne mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy. Grób Wacława III Początkowo Wacław III został pochowany w kościele katedralnym w Ołomuńcu. W 1326 r. w inicjatywy jego siostry Elżbiety przeniesiono szczątki do klasztoru cystersów w Zbrasławiu (obecnie dzielnica Pragi). Nie doczekał się z małżeństwa z Wiolą Elżbietą potomstwa i był ostatnim czeskim władcą z dynastii Przemyślidów. Jednak miał najprawdopodobniej nieślubną córkę Elżbietę. Została ona pierwszą opatką założonego przez Jana Volka klasztoru w Pustiměřy. Zdaniem części badaczy była ona jednak córką Wacława II. Wiola Elżbieta, wdowa po Wacławie III, pod koniec 1316 r. wyszła za mąż za czeskiego magnata Piotra z Rožmberka. Zmarła 21 września 1317 r. i została pochowana w ufundowanym przez drugiego męża opactwie cystersów w Wysokim Brodzie. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Królowa Polski i Czech Ryksa Elżbieta miała burzliwe życie. W ciągu 2 lat straciła dwóch mężów
Królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta, jedyna córka króla Przemysła II, była hojną mecenaską sztuki i dobrodziejką Kościoła. Przedwcześnie straciła obydwu mężów, a prawdziwe szczęście odnalazła u boku czeskiego rycerza, z którym przez dwadzieścia lat żyła w nieformalnym związku.
W tym artykule: Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Krótkie małżeństwo z Wacławem II Ślub z miłości i dla polityki Wpływowa wdowa i jej kochanek Losy Ryksy Elżbiety, jedynej córki ostatniego męskiego przedstawiciela wielkopolskiej linii Piastów, naznaczone były dramatycznymi przeżyciami. Jako ośmioletnie dziecko została osierocona przez oboje rodziców. Po śmierci dwóch mężów Wacława II i Rudolfa III w wieku 19 lat była już podwójną wdową. Jako królowa wdowa dokonywała licznych fundacji religijnych, m.in. gotyckiego kościoła w Hradcu Královym i klasztoru cysterek w Starym Brnie. Miała także znaczący wpływ na rozwój czeskiego malarstwa miniaturowego. Cały czas aktywnie angażowała się w życie polityczne. Stanowili wraz ze swoim wieloletnim kochankiem Henrykiem z Lipy drugą najbardziej wpływową parę w Czechach obok króla Jana Luksemburskiego i jego żony Elżbiety Przemyślidki. Ryksa Elżbieta – królowa Czech i Polski Ryksa Elżbieta urodziła się 1 września 1288 r. w Poznaniu jako jedyna córka księcia wielkopolskiego (późniejszego króla Polski) Przemysła II i księżniczki szwedzkiej Ryksy, po której zresztą otrzymała imię. Była pierwszą Polką, której data dzienna urodzin została odnotowana w źródłach historycznych. Najprawdopodobniej w 1291 r. została zaręczona z Ottonem, synem margrabiego brandenburskiego Albrechta III z dynastii askańskiej. Księżniczka wcześnie straciła oboje rodziców. Jej matka zmarła między 1288 a 1293 r., a ojciec został zamordowany 8 lutego 1296 r. w Rogoźnie, zaledwie pół roku po koronacji na króla Polski w katedrze gnieźnieńskiej. Opiekę nad pasierbicą przejęła wówczas Małgorzata brandenburska, trzecia żona Przemysła II i zarazem siostra narzeczonego Piastówny. To na zabrała księżniczkę ze sobą do Brandenburgii. Małżeństwo Ryksy i Ottona nie doszło ostatecznie do skutku. Otton zmarł bowiem 11 marca 1298 lub 1299 r., a więc przed osiągnięciem przez jego narzeczoną wieku sprawnego. Wkrótce o rękę księżniczki zaczął zabiegać król Czech Wacław II, który w lipcu 1300 r. zajął Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. Małżeństwo z córką poprzedniego króla i zarazem ostatniego Piasta wielkopolskiego miało umocnić prawa Przemyślidy do polskiej korony. Jeszcze przed swoją koronacją na króla, która odbyła się we wrześniu 1300 r. w katedrze gnieźnieńskiej, Wacław II sprowadził Ryksę do Pragi. Opiekę nad księżniczką powierzył swojej ciotce księżnej Gryfinie, wdowie po Leszku II Czarnym, która w zamian otrzymała od monarchy miasto Budyně nad Ohří koło Litomierzyc wraz z pobliskimi wsiami. Zapewne to właśnie tam córka Przemysła II spędziła kolejne trzy lata, zanim Wacław II zdecydował się ją poślubić. Małżeństwo pary zostało zawarte 26 maja 1303 r. w katedrze św. Wita w Pradze. Jeszcze tego samego dnia Piastówna została koronowana na królową Czech i Polski przez biskupa wrocławskiego Henryka z Wierzbna, który został upoważniony do tego zadania przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i arcybiskupa mogunckiego. To właśnie wówczas na życzenie męża przyjęła drugie imię Elżbieta i odtąd często posługiwała się nim w dokumentach. Krótkie małżeństwo z Wacławem II Małżeństwo Ryksy Elżbiety i Wacława II trwało zaledwie dwa lata i naznaczone było walką króla o utrzymanie korony węgierskiej w rękach jego syna z pierwszego małżeństwa Wacława oraz rywalizacją o władzę w Polsce z księciem piastowskim Władysławem Łokietkiem. Wyprawa zbrojna monarchy na Węgry z 1304 r. zakończyła się jednak niepowodzeniem i wkrótce powrócił on do Pragi, zabierając ze sobą syna i węgierskie insygnia koronacyjne. W tym samym roku Łokietek przejął z kolei władzę w Wiślicy, a poparcie dla Wacława zaczęli wycofywać kolejni władcy dzielnicowi – najpierw książęta kujawscy, a następnie także książę mazowiecki Bolesław II. Liczne problemy Przemyślidy z pewnością pogłębiły jego problemy zdrowotne, z którymi borykał się od dłuższego czasu. Zmarł 21 czerwca 1305 r. w Pradze w wieku niespełna 34 lat. Sześć dni przed śmiercią męża Ryksa Elżbieta urodziła ich jedyną córkę Agnieszkę, która już w 1316 r. została wydana za mąż za księcia jaworskiego Henryka I. Ślub z miłości i dla polityki Po owdowieniu Ryksa Elżbieta otrzymała tytułem wiana 20 tysięcy grzywien srebra. Władzę w Polsce i Czechach objął wówczas jej pasierb Wacław III, który jednak już 4 sierpnia 1306 r. został skrytobójczo zamordowany w Ołomuńcu. Był on ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Przemyślidów, więc po jego śmierci w Czechach rozpoczęła się rywalizacja o tron pomiędzy księciem Austrii Rudolfem III Habsburgiem, synem króla Niemiec Albrechta I, oraz księciem Karyntii i Krainy Henrykiem, zięciem Wacława II. Ostatecznie z walki tej wyszedł zwycięsko Rudolf III, który, chcąc umocnić swoją pozycję, już 16 października 1306 r. ożenił się w Pradze z Ryksą Elżbietą. Chociaż mariaż ten miał niewątpliwie charakter polityczny, według przekazu „Styryjskiej kroniki rymowanej” Ottokara z Gaal władca z dynastii Habsburgów „zakochał się namiętną miłością w pięknej, siedemnastoletniej królowej-wdowie Ryksie”. Dzięki małżeństwu z Rudolfem III Ryksa Elżbieta ponownie stała się królową Czech, a także tytularną królową Polski. Jej mąż nigdy nie zajął bowiem polskiego terytorium, rządy w Krakowie przejął zaś po śmierci Wacława III książę Władysław I Łokietek. Parze królewskiej nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem. Już 3 lipca 1307 r. monarcha zmarł na dyzenterię w czasie oblężenia zwolenników Henryka Karynckiego w Horažďovicach. Ryksa Elżbieta otrzymała wówczas kolejnych 20 tysięcy grzywien srebra w ramach oprawy wdowiej. Dla uczczenia pamięci męża ufundowała zaś ołtarz w kaplicy świętych Szymona i Judy w praskiej katedrze. Po śmierci Rudolfa III królowa poparła pretensje swojego szwagra Fryderyka Habsburga do czeskiego tronu, występując tym samym przeciw Henrykowi Karynckiemu. Królowa Rycheza wywiozła z Polski insygnia koronacyjne. Niemcy otaczają ją kultem W historii Niemiec zapisała się jako hojna dobrodziejka klasztorów w Nadrenii, dla Polaków jest zaś przede wszystkim tą, która zabrała z Polski insygnia koronacyjne. Królowa Rycheza była ... Rywalizacja Henryka z Fryderykiem zakończyła się zwycięstwem księcia Karyntii, który zajął znaczną część Czech wraz z ich stolicą. Ryksa Elżbieta była wówczas pilnie strzeżona przez zwolenników nowego monarchy, musiała też znosić z ich strony „różne obelgi i przykrości”. Ostatecznie udało jej się jednak uciec po kryjomu z Pragi wraz z pokonanym szwagrem. Spisana w latach 1305–1338 „Kronika zbrasławska” tak opisywała przebieg ucieczki królowej: „Aby uniknąć większych grubiaństw, uciekła potajemnie z Pragi tylko z jedną służącą, niosąc na rękach swą córkę Agnieszkę. Spotkał się z nią – jak było w sekrecie ustalone wcześniej – książę austriacki Fryderyk w klasztorze św. Piotra na Zderadzie [na Nowym Mieście Praskim – przyp. aut.] i doprowadził ją do obozowiska”. Początkowo królowa przebywała pod Kutną Horą, następnie w Klosterneuburgu, po czym w sierpniu 1308 r. Henryk Karyncki zezwolił jej na powrót do Czech. Wpływowa wdowa i jej kochanek Pieniądze, które Piastówna uzyskała po dwukrotnym owdowieniu, pozwoliły jej na wykupienie w formie zastawu miasta Hradec wraz z kilkoma innymi miastami we wschodnich Czechach. To właśnie od niej miało ono otrzymać określenie Hradec Králové, pod którym funkcjonuje do dziś. Jako pani na Hradcu Ryksa Elżbieta zajmowała się przede wszystkim działalnością na rzecz kultury i sztuki. Z jej inicjatywy rozpoczęto w mieście budowę gotyckiego kościoła Świętego Ducha, chociaż według innej wersji doprowadziła ona jedynie rozbudowy już istniejącej świątyni wczesnogotyckiej. W tym okresie zaczęła też wspierać rozwój malarstwa miniaturowego. Na jej zamówienie powstawały kolejne iluminowane rękopisy liturgiczne. Mimo że w chwili śmierci drugiego męża Ryksa Elżbieta miała zaledwie dziewiętnaście lat, nie zdecydowała się już na kolejny związek małżeński. Między 1310 a 1315 r. nawiązała natomiast romans z pochodzącym z Moraw rycerzem Henrykiem z Lipy, najwyższym marszałkiem Królestwa Czech. Utworzyła z nim stronnictwo przeciw nowemu królowi Janowi Luksemburskiemu. W 1315 r. za namową żony Elżbiety Przemyślidki, pasierbicy Ryksy Elżbiety, król Jan wtrącił Henryka z Lipy do więzienia i pozbawił go wszystkich urzędów. Ostatecznie w kwietniu 1316 r. został on uwolniony, lecz jeszcze przez dwa lata toczyły się walki pomiędzy czeskim monarchą a opozycją. W końcu w 1318 r. na mocy ugody w Domažlicach ukochany Piastówny powrócił do łask i wkrótce odzyskał urząd najwyższego marszałka, a w 1323 r. został dodatkowo hetmanem ziemskim morawskim. W 1318 r. Ryksa Elżbieta opuściła Hradec Králové, które zostało wykupione przez Jana Luksemburskiego wraz z jej innymi dobrami wiennymi we wschodnich Czechach. Najpóźniej w 1320 r. zamieszkała ze swoim wpływowym kochankiem w Starym Brnie, gdzie w 1323 r. ufundowała klasztor cysterek zwany Aula Sanctae Mariae. Budowa klasztoru i kościoła trwała dziesięć lat i była wspierana przez króla Jana, który nadał mu szereg przywilejów, dzięki czemu stał się on najbogatszy na Morawach. Królowa bardzo przeżyła śmierć Henryka z Lipy, który zmarł 26 sierpnia 1329 r. w Starym Brnie. „Z powodu tej śmierci królowa Elżbieta, zwana z Hradca, tak płakała i rozpaczała, że budziło to zdumienie wszystkich, którzy widzieli jej lament” – odnotował autor „Kroniki zbrasławskiej”. Piastówna zamieszkała wówczas w ufundowanym przez siebie klasztorze cysterek, lecz nigdy nie zdecydowała się na przyjęcie ślubów zakonnych. Templariusze odkryli Nowy Świat przed Kolumbem? Ta kwestia podzieliła historyków Zakon rycerski, zniszczony przez Filipa Pięknego, przetrwał i odrodził się w Portugalii. To stamtąd templariusze wyruszali w zamorskie podboje. Czy odkryli cuda Nowego Świata przed Kolumbem? W 1333 r. Ryksa Elżbieta odbyła wraz z córką Agnieszką kilkumiesięczną pielgrzymkę po sanktuariach Nadrenii, w czasie której pozyskała dla starobrneńskiego klasztoru m.in. relikwie św. Gereona i jego towarzyszy oraz św. Katarzyny. Zmarła 19 października 1335 r. w Starym Brnie w wieku 47 lat. W testamencie zadbała nie tylko o swoją starobrneńską fundację, ale też o klasztory znajdujące się w jej rodzinnej Wielkopolsce – klasztor klarysek w Gnieźnie oraz cysterek w Owińskach, w którym ksienią była niegdyś jej ciotka Anna. Dokonała również zapisów na rzecz katedry w Poznaniu, „gdzie ojciec nasz i matka są pochowani”. Czeska i polska monarchini spoczęła w klasztorze cysterek u boku swojego wieloletniego ukochanego Henryka z Lipy. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Piękna Żydówka miała zdobyć serce polskiego króla. Kim była tajemnicza Esterka?
Ostatni król Polski z dynastii Piastów Kazimierz III Wielki wykazywał się dużą otwartością w stosunku do przedstawicieli narodu żydowskiego. Jan Długosz przypisywał tę postawę monarchy jego romansowi z piękną Żydówką Esterką. Okazuje się jednak, że Esterka i opowieść o jej związku z królem była najprawdopodobniej owocem… antyjudaizmu kronikarza.
W tym artykule: Kobiety Kazimierza Wielkiego Skąd się wzięła opowieść o Esterce? Tolerancyjny stosunek króla do Żydów Piękna Esterka w obronie współbraci Próba wyjaśnienia zagadki Esterka postacią historyczną czy legendarną? Esterka w literaturze, sztuce i… architekturze Król Polski Kazimierz III Wielki zapisał się w historii kraju nie tylko jako monarcha, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Jest znany również jako kobieciarz, skandalista i bigamista. Kobiety Kazimierza Wielkiego Kiedy poślubiona przez Kazimierza w 1341 r. księżniczka heska Adelajda nie urodziła mu upragnionego potomka, zaczął szukać pocieszenia w ramionach innych kobiet, a w 1356 r. popełnił bigamię, żeniąc się z czeską mieszczką Krystyną Rokiczaną. Jan Długosz w swoich „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” pisał wręcz o nim, że „prowadził rozwiązłe życie, gardząc i za nic mając swoją żonę, królową Jadwigę [sic!], inaczej Adelajdę, kobietę urodziwą i zacną, i jawnie i pokątnie żył z nałożnicami, których tłumy jak jakieś siedliska sromoty porozmieszczał w Opocznie, Czchowie, Krzeczowie i wielu innych miejscowościach”. Chociaż kronikarz wyolbrzymiał zapewne rozwiązłość monarchy, faktem jest, że pozostawił on co najmniej dwóch nieślubnych synów, Niemierzę i Jana, a być może również trzeciego, zmarłego w młodości Pełkę. W pamięci Polaków najbardziej zapisał się romans Kazimierza z Żydówką Esterką, za której sprawą miał on nadać Żydom liczne przywileje. Okazuje się jednak, że istnienie żydowskiej kochanki władcy budzi wśród badaczy poważne wątpliwości. Skąd się wzięła opowieść o Esterce? Pierwsza wzmianka źródłowa na temat kochanki Kazimierza III Wielkiego o imieniu Esterka pojawiła się dopiero w spisanych w latach 1455–1480, a więc sto lat po śmierci władcy, „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Nie wspominają o niej żadne zachowane dokumenty z czasów panowania piastowskiego monarchy. Nie pojawia się również w skardze wysłanej przez królową Adelajdę papieżowi Urbanowi V wiosną 1365 r., w której wyliczała ona kolejne przewinienia męża – ślub z Krystyną Rokiczaną, a następnie z Jadwigą żagańską. Nie umieścił też Esterki w swojej kronice należący do bliskiego otoczenia króla Jan z Czarnkowa, choć pisał w swoim dziele o nieślubnych synach monarchy. Według Długosza, kiedy król Kazimierz porzucił swoją poślubioną w 1356 r. trzecią żonę Krystynę Rokiczanę, „wziął sobie za nałożnicę kobietę żydowskiego pochodzenia Esterę, z powodu jej niezwykłej urody”. Owocem tego związku mieli być dwaj synowie – Niemierza, który został zabity w Koprzywnicy przy wybieraniu podwód (koni wierzchowych) za panowania króla Władysława II Jagiełły, oraz zmarły przedwcześnie, zapewne jeszcze za życia monarchy, Pełka. Esterka miała też urodzić Kazimierzowi córki, które „pozwolił wychować w religii żydowskiej”, co Długosz uznał za „rzecz ohydną i godną potępienia”. Tolerancyjny stosunek króla do Żydów Jeszcze większe oburzenie wywołał jednak u kronikarza tolerancyjny stosunek Kazimierza III Wielkiego do Żydów, spowodowany jakoby wpływem Esterki. Dziejopis grzmiał na kartach swojej kroniki: „Również na prośby wspomnianej nałożnicy Estery dokumentem królewskim przyznał wszystkim Żydom mieszkającym w Królestwie Polskim nadzwyczajne przywileje i wolności (wysuwano podejrzenia, że dokument ten został przez pewnych ludzi sfałszowany), które ciężko obrażają Majestat Boży. Ich cuchnący odór trwa aż do dnia dzisiejszego”. Trzeba jednak uczciwie przyznać, że Kazimierz nie nadał Żydom nowych przywilejów, a jedynie rozszerzył na całe Królestwo Polskie te nadane im na obszarze Wielkopolski przez księcia Bolesława Pobożnego w statucie kaliskim z 1264 r. W ślad za Janem Długoszem opowieść o Żydówce Esterce przytaczali na kartach swoich utworów kolejni kronikarze. W 1551 r. Marcin Bielski pisał w „Kronice wszytkiego świata”, że „Kazimierz Wielki zameczek Łobzów wystawił (r. 1357), gdzie tam chował miłośnicę z Czech, rzeczoną Rokiczanę, która była niepospolitej cudności, ale nią potem wzgardził, a Hester żydówkę na jej miejsce wziął, dla której wiele wolności Żydom nadał”. Z kolei cztery lata później Marcin Kromer tak przedstawiał królewski romans w „Kronice polskiej”: „Na to miejsce [Rokiczany – przyp. red.] niejaką Hester Żydówkę miłował, dla obcowania chował, z którą Niemirę i Pełkę, dwu synów spłodził, a dwie córce zaś, aby w swej wierze żydowskiej trwały, matkę tym darował. Za tejże to Hesterki sprawą i przyczynami, wielkich wolności w Polsce naród żydowski dostąpił, tak starych, których mu był niekiedy Bolesław, książę kaliski, w swojej dzierżawie postąpił, jako i wiele inszych od Kazimierza króla nowo nadanych”. Piękna Esterka w obronie współbraci Postać pięknej Esterki, za której sprawą król Kazimierz III Wielki zaczął nadawać Żydom przywileje, z czasem zakorzeniła się również w tradycji żydowskiej. Pierwszym żydowskim autorem, który o niej wspominał, był historyk i astronom Dawid Gans, autor wydanej w 1595 r. kroniki „Zemach David” („Potomstwo Dawida”). W swoim dziele opisał on następujący przebieg zdarzeń: „Casimirus, król Polski, wziął sobie za kochankę Żydówkę imieniem Ester, dziewicę, której urodą nikt nie mógł w całym kraju dorównać i była jego niewiastą (czy też żoną) przez wiele lat i przez wzgląd na nią król nadał wielkie przywileje Żydom, a ona otrzymała od króla pisma o łaskach i wolności dla Żydów”. Menahem Amelander w kronice „Schejris Jisroel” („Szczątki Izraela”) z 1743 r. przeniósł z kolei związek króla z Esterką na czas trwającej w latach 1346–1353 epidemii dżumy zwanej czarną śmiercią. Tylko dzięki wstawiennictwu pięknej Żydówki jej współbracia w wierze mieli wówczas znaleźć bezpieczne schronienie na Litwie. Żydowski historyk porównał ją nawet do biblijnej Estery, twierdząc, że „zbawiła ona swój lud, tak jak pierwsza Ester uczyniła to dla ludu Izraela w czasach Hamana”. Próba wyjaśnienia zagadki Na przestrzeni lat historycy toczyli spory o to, czy Esterka była postacią historyczną, czy jedynie wytworem wyobraźni Jana Długosza. Jego wzmianka o romansie Kazimierza III Wielkiego ma bowiem wydźwięk antyjudaistyczny, o czym świadczą choćby zdania o przywilejach, które „ciężko obrażają Majestat Boży” i ich „cuchnącym odorze”. W 1844 r. Joachim Lelewel nie tylko uznał przekaz o żydowskiej kochance monarchy za prawdziwy, ale też sugerował, że oprócz urodzonych przez nią synów Niemierzy i Pełki, władca doczekał się ze związku z inną Żydówką syna Abrahama z Nowego Dworu, który został wymieniony w dokumencie króla Władysława II Jagiełły z 1393 r. Nie ma jednak żadnych dowodów na to, że Abraham był potomkiem króla Kazimierza, a jego imię wcale nie musiało świadczyć o żydowskim pochodzeniu. W wydanej w 1895 r. „Genealogii Piastów” Oswald Balzer uznał, że tradycja o Esterce dotyczyła osoby rzeczywiście istniejącej, lecz uważał Niemierzę i Pełkę za potomków innej królewskiej kochanki – Cudki, żony podkomorzego sandomierskiego Niemierzy z Gołczy. Dwa lata później inny badacz Stosław Łaguna w przekonujący sposób wykazał jednak, że Cudka nigdy nie była związana z monarchą. Zwolennicy teorii o istnieniu Esterki najczęściej przesuwali romans króla Kazimierza III Wielkiego na czas przed nawiązaniem przez niego relacji z Krystyną Rokiczaną, mimo iż przekaz Jana Długosza wyraźnie wskazywał, iż związek ten rozpoczął się już po rozstaniu króla z Czeszką. Esterka postacią historyczną czy legendarną? Z czasem pojawiło się jednak coraz więcej przeciwników tezy, że Esterka była postacią historyczną. Już w 1863 r. pogląd o jej istnieniu zakwestionował Jacob Caro, który zwrócił uwagę na fakt, iż nie wspominał o niej w swojej kronice Jan z Czarnkowa, oraz dostrzegł analogię między królewską kochanką a biblijną Esterą. Niecałe 20 lat później Ernest Świeżawski w pracy „Esterka i inne kobiety Kazimierza Wielkiego” stwierdził z kolei, że Esterka była wytworem „erotycznej manii literackiej” Jana Długosza. Współcześni badacze nie są zgodni co do tego, jak traktować przekaz o żydowskiej kochance ostatniego Piasta na polskim tronie. O ile Józef Śliwiński kwestionował historyczność Esterki, o tyle Kazimierz Jasiński i Jerzy Wyrozumski ostrożnie przyjmowali, że w równym stopniu mogła być ona postacią historyczną, jak i fikcyjną. Esterka w literaturze, sztuce i… architekturze Niezależnie od tego, jaki stosunek mają historycy do postaci Esterki, nie ulega wątpliwości, że trwale zakorzeniła się ona zarówno w tradycji chrześcijańskiej, jak i żydowskiej. W swoich utworach literackich wykorzystywali ją zaś zarówno antysemici, jak i filosemici. Krzysztof Opaliński w swoich „Satyrach” z 1650 r. wspominał, że to za jej sprawą Żydzi otrzymali przywileje i pod ich wpływem zaczęli wyniszczać gospodarczo polskie miasta. W 1775 r. Ignacy Krasicki pisał zaś w poemacie „Myszeida”: „Kazimierz – wielki! a przecie kwaterką, łykał miód smaczny w Łobzowie z Esterką”, dając początek popularnemu powiedzeniu: „Kazimierz Wielki pijał miód u Esterki”. Postać Esterki pojawiła się także w powieściach „Kazimierz Wielki i Esterka” Aleksandra Bronikowskiego z 1828 r., „Nałęcz” Feliksa Bernatowicza z tego samego roku oraz „Król chłopów” Józefa Ignacego Kraszewskiego z 1881 r. Jeśli chodzi o literaturę żydowską, do najważniejszych utworów, w których pojawiła się Esterka, należały z kolei dramat „Esterka” z 1890 r. pióra Heszla Eppelberga oraz poemat „Esterke” z 1911 r. autorstwa Samuela Jakuba Imbera. Anna Habsburżanka była pierwszą żoną Zygmunta III. Jej śmierć zapisała się w dziejach medycyny Co łączy polski dwór królewski z historią cesarskiego cięcia? Okazuje się, że pierwszemu tego rodzaju zabiegowi w Polsce została poddana królowa Anna Habsburżanka, żona króla Zygmunta ... Miłość Kazimierza III Wielkiego do pięknej Żydówki znalazła też swoje odzwierciedlenie w polskim malarstwie. Obrazy przedstawiające zakochaną parę mieli w swoim dorobku między innymi Aleksander Lesser, Franciszek Żmurko i Jan Czesław Moniuszko. Dzieło „Kazimierz Wielki u Esterki” namalował w 1870 r. Władysław Łuszczkiewicz, a ok. 1872 r. obraz „Esterka” stworzył Wojciech Gerson. W emitowanym od 2018 r. popularnym serialu TVP „Korona królów” w postać żydowskiej kochanki piastowskiego monarchy wcieliła się Anna Terpiłowska. Domy, w których jakoby mieszkała Esterka, znajdują się zaś m.in. na krakowskim Kazimierzu, w Opocznie, Radomiu i Rzeszowie, choć część z nich została wybudowana dopiero w XVII wieku. W Łobzowie, obecnie części Krakowa, gdzie miała zamieszkać piękna Żydówka po nawiązaniu romansu z królem, przez wiele lat znajdował się kopiec Esterki, w którym rzekomo została pochowana. W 1787 r. król Polski Stanisław August Poniatowski polecił rozkopanie kopca, lecz okazało się, że jest on pusty w środku. Obecnie uważa się, że usypano go dopiero za panowania króla Stefana Batorego jako jedną z atrakcji parku otaczającego pałac królewski. Gotycka twierdza w Bochotnicy, powszechnie nazywana zamkiem Esterki, została co prawda wybudowana w połowie XIV wieku, lecz najprawdopodobniej z polecenia rodziny Firlejów. Żydówka Esterka była więc według wszelkiego prawdopodobieństwa postacią fikcyjną, mimo że jest najbardziej znaną ze wszystkich kobiet króla Kazimierza III Wielkiego, a pamięć o niej pozostaje żywa ponad pięćset lat po tym, jak Długosz umieścił ją na kartach swojej kroniki. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Narodzin Elżbiety Bonifacji wyczekiwał cały królewski dwór. Medyk przewidział tragedię
Elżbieta Bonifacja była jedynym dzieckiem Władysława II Jagiełły i Jadwigi Andegaweńskiej, na które para królewska czekała ponad 13 lat. Na cześć mającego się urodzić dziecka pisano poematy, a jego przyszłość starano się odczytać w gwiazdach. Historii królewny nie było jednak pisane szczęśliwe zakończenie.
Spis treści: Wielkie wyczekiwanie na polską księżniczkę Elżbieta Bonifacja – „chluba Polaków” i „postrach pogan” Trudne narodziny księżniczki Kiedy zmarła Elżbieta Bonifacja? Dwa zgony, jeden pogrzeb Małżeństwo Władysława II Jagiełły i Jadwigi Andegaweńskiej, zawarte 18 lutego 1386 r. w katedrze na Wawelu, przez wiele lat pozostawało bezpotomne. Królewski dwór powoli tracił nadzieję na to, że para kiedykolwiek doczeka się potomstwa. Kiedy więc jesienią 1398 r. monarchini zaszła w ciążę, narodzin jej dziecka wyczekiwali nie tylko Polacy i Litwini, ale też wiele dworów europejskich. Potomek pary łączył bowiem w sobie geny Andegawenów i Giedyminowiczów, a także – poprzez dwie prababki Elżbietę Łokietkównę i Elżbietę kujawską – dynastii Piastów. Nadworny medyk stworzył horoskop mającego się narodzić dziecka, poeci pisali utwory na jego cześć, a sam papież Bonifacy IX wyraził chęć zostania jego ojcem chrzestnym. Radość z narodzin Elżbiety Bonifacji trwała jednak krótko, a po niecałym miesiącu na królewskim dworze zapanowała podwójna żałoba. Wielkie wyczekiwanie na polską księżniczkę Radosne oczekiwanie na narodziny pierwszego potomka Władysława II Jagiełły i Jadwigi Andegaweńskiej – jak się później okazało, córki Elżbiety Bonifacji – rozpoczęło się najprawdopodobniej w październiku 1398 r. Wtedy bowiem królowa zorientowała się, że jest w ciąży, a nadworny medyk Jan de Saccis, późniejszy rektor Uniwersytetu Krakowskiego, przystąpił do opracowywania horoskopu dziecka. Wyliczył on, że Jadwiga poczęła 16 września 1398 r., i na tej podstawie odczytał z układu gwiazd, jaka przyszłość czeka królewicza lub królewnę. „Wyliczenia” te musiały być błędne, ponieważ de Saccis uznał, że para królewska będzie miała syna. Warto w tym miejscu nadmienić, że dzieło medyka jest najstarszym zachowanym na ziemiach polskich horoskopem. Na czas ciąży Jadwiga nie opuszczała już Krakowa, lecz jej kancelaria cały czas wydawała kolejne dokumenty, m.in. akty fundacyjne i przywileje. Świadectwem panującej w Krakowie euforii wokół zbliżających się narodzin królewicza lub królewny są rachunki zachowane w średniowiecznych księgach miejskich. Można się z nich dowiedzieć, że królowa otrzymała od miasta na okoliczność zbliżającego się porodu 200 grzywien oraz osobno 25 grzywien groszy na dwie postawy sukna i jedną chustę jedwabną przetykaną złotą nicią. Rajcy miejscy przeznaczyli też osobno cztery grzywny dla piastunek królowej. Elżbieta Bonifacja – „chluba Polaków” i „postrach pogan” Wiadomość o błogosławionym stanie monarchini w niedługim czasie obiegła europejskie dwory królewskie, trafiła również do papieża Bonifacego IX. Na dwór papieski przybył bowiem kanclerz królowej Jadwigi Wojciech Jastrzębiec, który poprosił biskupa Rzymu, aby zgodził się zostać ojcem chrzestnym mającego się narodzić dziecka. W dwóch odrębnych listach do Jadwigi i Jagiełły z 5 maja 1399 r. Bonifacy IX przystał na propozycję, polecając zarazem parze królewskiej, aby obok właściwego imienia chrzestnego nadali potomkowi także imię Bonifacy lub Bonifacja, w zależności od jego płci. Wyznaczył zarazem Jastrzębca jako swojego specjalnego delegata, aby zastępował go w roli chrzestnego na oficjalnej uroczystości. Wiosną 1399 r. notariusz królewski Jerzy z Chrostowa sporządził poemat „Dictamen ad prolem Hedvigis reginae”, w którym nazywał mającego przyjść na świat przyrodzonego pana Polski, Węgier i Litwy „chlubą Polaków, postrachem pogan, oczekiwanym przez wiele narodów”. W długiej apostrofie zwracał się do – jak mniemał – przyszłego syna monarchy: „Przybądź upragniony, na którego czekamy w ciemnościach pragnień, przybądź, a będziesz uwieńczony. [...] Na ciebie więc czeka świetna korona Polski, ciebie wita Wielkie Księstwo Litewskie, ciebie pragną na naturalnego władcę Węgry, szarpane Turków zdradliwą ręką. Ciebie zapraszają książęta jako pana, baronowie jako króla, lud jako nauczyciela, a Kościół jako opiekuna. Tak bardzo bowiem liczne podległe ci ludy pragną ujrzeć dni twoje i twe świetlane oblicze, jak rozpoznają, że wywodzisz się ze źródła królewskiego wdzięku, z korzeni szlachetnego szczepu, z nasienia rodziców zadziwiającej cnoty”. Trudne narodziny księżniczki W końcu 22 czerwca 1399 r. w Krakowie Jadwiga Andegaweńska wydała na świat swoje pierwsze i, jak się miało okazać, jedyne dziecko – córeczkę Elżbietę Bonifację. Dziewczynka otrzymała swoje pierwsze imię na cześć babki macierzystej Elżbiety Bośniaczki, drugie zaś zgodnie z obietnicą na cześć Bonifacego IX. Poród Jadwigi był najprawdopodobniej długi i ciężki, monarchini miała bowiem bardzo wąską miednicę, która utrudniała jej wydanie na świat potomka. Na podstawie epitafium Jadwigi, które zamieścił Jan Długosz w „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”, często błędnie pisano, że Elżbieta Bonifacja przyszła na świat przedwcześnie, lecz horoskop sporządzony przez Jana de Saccisa jesienią 1398 r. wyznaczał datę jej narodzin na 18 czerwca 1399 r., więc bardziej prawdopodobny wydaje się opóźniony poród. Stan zdrowia dziecka od początku budził niepokój medyków, więc zalecono, aby pośpiesznie ochrzcić je w katedrze wawelskiej. Chrztu udzielił biskup krakowski Piotr Wysz, nie czekając na przyjazd do Krakowa reprezentującego ojca chrzestnego biskupa poznańskiego Wojciecha Jastrzębca. Wieść o narodzinach córki zastała Władysława II Jagiełłę w Nowym Mieście Korczynie. Po usłyszeniu radosnej nowiny monarcha zdecydował udać się pośpiesznie do Krakowa. Widok, który zastał po przyjeździe na Wawel, nie napawał go jednak optymizmem. Dziewczynka była w coraz gorszym stanie, a jej matka zapadła na gorączkę połogową. Jan de Saccis z przerażeniem odkrył, że horoskop urodzinowy Elżbiety Bonifacji jest złowróżbny, ponieważ Mars przebywał w domu śmierci. Kiedy zmarła Elżbieta Bonifacja? Obawy de Saccisa okazały się słuszne. Córka Jadwigi i Jagiełły zmarła 13 lipca 1399 r. w Krakowie, przeżywszy zaledwie trzy tygodnie. Początkowo ukrywano przed królową tragiczną wieść, obawiając się zapewne, iż pogorszy ona jej stan zdrowia, który i tak nie rokował większych nadziei. Po śmierci Elżbiety Bonifacji doktor prawa Stanisław ze Skarbimierza napisał przejmujący utwór „Soliloquium de transitu Hedvigis reginae Poloniae”, w którym bolał nad jej zgonem, uważając go za karę Bożą za grzechy ludzkości. „Zabrałeś temu królestwu następczynię tronu. Dlaczego zabrałeś, Ty jeden wiesz, ja zaś wiem, że słusznie uczyniłeś, bośmy zgrzeszyli, z ojcami naszymi niegodnieśmy postąpili, uczyniliśmy nieprawość” – zwracał się do Stwórcy. Podobną pokorę wyrażał również, jeśli chodzi o los Jadwigi, który cały czas się ważył. Świadczą o tym słowa: „Jeśli chcesz, aby umarła ta królewska latorośl, ze świętej rodziny pochodząca, przesławna królowa Jadwiga, matka ubogich, ucieczka nieszczęśliwych, obrończyni sierot, ostoja słabych, orędowniczka wszystkich poddanych, ozdoba Kościoła, klejnot świątyni, purpura ścian, podpora ołtarzy, to niech się stanie Twoja wola. Panem jesteś i któż sprzeciwi się Tobie?”. Dwa zgony, jeden pogrzeb Jadwiga Andegaweńska zmarła 17 lipca 1399 r. w Krakowie, dowiedziawszy się o śmierci córki dopiero na kilka godzin przed własnym odejściem. „O jej zgonie doniesiono w momencie, kiedy oddawała ducha, bo kobiety, które pielęgnowały królową, starały się to ukryć przed nią, by ból nie powiększył jej choroby” – pisał w swojej kronice Jan Długosz. Dziejopis dodawał, że w testamencie królowa poleciła wydać wszystkie jej „klejnoty, szaty, pieniądze i całą królewską spuściznę” na „wsparcie dla osób nieszczęśliwych i na fundację Uniwersytetu Krakowskiego”. Wspólny pogrzeb Jadwigi i Elżbiety Bonifacji odbył się 19 lipca 1399 r. w katedrze wawelskiej. Zostały pochowane z lewej strony głównego ołtarza w pobliżu zakrystii, najprawdopodobniej w dwóch osobnych trumnach. Kiedy jednak w 1887 i 1949 r. otwierano grób, znaleziono w nim tylko jedną drewnianą trumnę. Badacze przypuszczają, że szczątki maleńkiej królewny zostały włożone do glinianej misy i umieszczone pod trumną z ciałem monarchini w czasie przebudowy prezbiterium katedry, lecz po latach nie pozostał po nich żaden ślad. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Barbara Zapolya i Zygmunt I Stary nie umieli bez siebie żyć. Ich miłość przetrwała w korespondencji
Królowa Barbara Zapolya nie pochodziła z królewskiego, ani nawet książęcego rodu, lecz cieszyła się sympatią Polaków oraz miłością swojego męża Zygmunta I Starego. Parze królewskiej nie było dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, a miejsce dobrej i pobożnej Węgierki po kilku latach zajęła dumna i wyniosła Bona Sforza.
Spis treści: Jak Barbara Zapolya została królową Polski? Kim była Barbara Zapolya? Pierwsza koronacja od lat „Najmilsza małżonka” Miłość zapisana w listach Przedwczesna śmierć Gdzie jest pochowana Barbara Zapolya? W 1506 r. Zygmunt I Stary objął władzę w Polsce po śmierci swojego starszego brata Aleksandra Jagiellończyka. To wtedy za namową senatorów zaczął rozglądać się za odpowiednią kandydatką na żonę. Jak Barbara Zapolya została królową Polski? W listopadzie 1509 r. król Zygmunt wyznaczył poselstwo, które miało ubiegać się o rękę księżniczki meklemburskiej Anny, wdowy po landgrafie Hesji Wilhelmie II Średnim. Misja została jednak odwołana z powodu konfliktu zbrojnego Polski z hospodarem mołdawskim Bogdanem III. Nie doszedł również do skutku lansowany przez Maksymiliana I Habsburga projekt małżeństwa Zygmunta z przedstawicielką rządzącego w Mantui rodu Gonzagów. Ostatecznie monarcha zdecydował się więc na ślub z Barbarą Zapolyą ze skonfliktowanego z Habsburgami węgierskiego rodu magnackiego. Zachowana korespondencja Zygmunta i Barbary świadczy o ich szczerej trosce o siebie nawzajem. A gdyby nie przedwczesna śmierć królowej, byliby zapewne jednym z najszczęśliwszych polskich małżeństw królewskich. Kim była Barbara Zapolya? Barbara Zapolya przyszła na świat najprawdopodobniej 11 lutego 1496 r. jako córka palatyna Węgier Stefana Zapolyi i księżniczki cieszyńskiej Jadwigi z dynastii Piastów. Na temat jej daty urodzenia zachowały się sprzeczne informacje. W roczniku Stanisława Naropińskiego zapisano, że żyła ona 25 lat, więc urodziła się w 1490 r. Według bardziej wiarygodnych źródeł węgierskich umarła w 20. roku życia. To sugeruje jej narodziny w 1495 r. lub w pierwszych miesiącach 1496 r. Na początku 1495 r. przyszedł jednak na świat jej brat Jerzy, a wydaje się mało prawdopodobne, by byli z Barbarą bliźniętami. Data dzienna urodzin monarchini znana jest z kolei z jej horoskopów wykonanych w 1504 i 1512 r. Oprócz wspomnianego Jerzego, żupana Spisza, Zapolya miała jeszcze starszego o 9 lat brata Jana, króla Węgier w latach 1526–1539, oraz zmarłą w dzieciństwie młodszą siostrę Magdalenę. Po śmierci ojca w 1499 r. Barbara mieszkała z matką i rodzeństwem na zamku w Trenczynie. Tam też zapewne doszło do jej pierwszego spotkania z przyszłym mężem księciem Zygmuntem Jagiellończykiem, późniejszym królem Polski Zygmuntem I Starym. W latach 1498–1501 królewicz przebywał na dworze swojego brata króla Węgier Władysława Jagiellończyka w Budzie i często podróżował po innych węgierskich miastach. Nie zwracał jednak wówczas uwagi na kilkuletnią Barbarę, tym bardziej, że jego serce należało do pochodzącej z Moraw Katarzyny Telniczanki. Pierwsze nieśmiałe sugestie tego mariażu pojawiły się w 1505 r., kiedy Zygmunt został mediatorem w sporze między Janem Zapolyą a Władysławem Jagiellończykiem. Dopiero jednak 6 lat później rozpoczęły się poważne rozmowy w tej sprawie. Pierwsza koronacja od lat Jesienią 1511 r. do Krakowa przybyli książę cieszyński Kazimierz i archiprezbiter budziński Michał Hanel, reprezentujący króla Węgier Władysława Jagiellończyka. Przyjechali z prośbą o rękę Barbary dla Zygmunta, który był już wówczas królem Polski. 2 grudnia 1511 r. podpisano umowę małżeńską, a w styczniu 1512 r. do Trenczyna przybyli posłowie królewscy. Byli to biskup poznański Jan Lubrański, kasztelan sandomierski Krzysztof Szydłowiecki i kasztelan poznański Łukasz Górka. Mieli uzgodnić szczegóły zaślubin. Na mocy kontraktu ślubnego Barbara miała dostać posag w wysokości 100 tys. złotych florenów. Ślub i koronację wyznaczono zaś na 21 stycznia 1512 r. Data podwójnej uroczystości została jednak przesunięta, ponieważ konieczne okazało się opracowanie nowego ceremoniału koronacyjnego dla królowych. Od poprzedniej koronacji – królowej Elżbiety Rakuszanki w 1454 r. – minęło bowiem aż 58 lat. Barbara Zapolya przybyła do Krakowa 6 lutego 1512 r. w towarzystwie swojej matki Jadwigi oraz braci Jana i Jerzego. Ślub odbył się 8 lutego 1512 r. w katedrze na Wawelu. Jeszcze tego samego dnia nowa władczyni otrzymała koronę królowej z rąk arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Jana Łaskiego. Niewykluczone, że jeszcze przed przyjazdem do Polski Barbara nauczyła się polskiego od swojej matki Jadwigi. Świadczy o tym fakt, że biskup przemyski Maciej Drzewicki wygłosił na jej powitanie mowę w swoim ojczystym języku. Dwa dni po ślubie Zygmunt I Stary zapisał żonie 200 tysięcy złotych florenów węgierskich, m.in. na Nowym Mieście Korczynie, Wiślicy, Żarnowcu i Radomiu. Osobnym dokumentem z 19 lutego 1512 r. Zapolya zrzekła się zaś wszelkich praw do sukcesji na Węgrzech na rzecz swoich braci i matki. „Najmilsza małżonka” Związek Zygmunta i Barbary, mimo niemal 30-letniej różnicy wieku między małżonkami, okazał się bardzo udany. Przyczynił się do tego przede wszystkim łagodny charakter Zapolyi, o którym jeszcze niemal czterdzieści lat po jej śmierci wspominał Marcin Bielski w „Kronice wszytkiego świata”: „Dla wielkiej jej pobożności, ku królowi małżonkowi wiary i powolności, a ku wszystkim ludziom niewymownej dobroci i ludzkości, i ku ubogim szczodrobliwości, i dla innych wszelakich cnót, musieli ją wszyscy ludzie miłować”. Monarchini bardzo często towarzyszyła mężowi w podróżach, m.in. do Piotrkowa, Poznania i Wilna. Król nazywał ją w listach „Najjaśniejszą Królową Jejmością, małżonką Naszą najmilszą”. 15 marca 1513 r. w Poznaniu Zapolya wydała na świat córkę Jadwigę, która w 1535 r. wyszła za mąż za elektora brandenburskiego Joachima II Hektora. „Pan Bóg dał Nam córkę ze szczęśliwego porodu Jej Królewskiej Mości i Ją w dobrym stanie zdrowia zachować raczył. Dzięki za to Panu Bogu i Świętym Patronom naszym składamy i Waszej Mości o tym ku pociesze oznajmujemy” – pisał monarcha w liście do senatorów. Dodał zarazem, że choć najmilej widziany byłby syn, „wszelki dar z góry dany mile przyjęty być winien”. Wkrótce po narodzinach Jadwigi Barbara Zapolya zostawiła nowo narodzone dziecko w Krakowie pod opieką ciotki Elżbiety Jagiellonki, a sama… wyruszyła z mężem do Wilna. Miłość zapisana w listach Do pierwszego rozstania między małżonkami doszło dopiero 22 lipca 1514 r., kiedy to Zygmunt wyruszył do Mińska z powodu toczącej się wojny moskiewskiej. Przez kolejne trzy miesiące Barbara pozostawała w Wilnie pod opieką Macieja Drzewickiego, wówczas już biskupa włocławskiego. 28 sierpnia 1514 r. stęskniony monarcha pisał do żony: „Piszemy Waszej Królewskiej Mości, abyś tymczasem raczyła być dobrej myśli i wypogodziła swoje oblicze, niczego się nie obawiała, mając dobrą otuchę i z każdym dniem lepszych nowin oczekiwała, chowając ku nam zwykłą miłość”. 27 września 1514 r. Zygmunt wrócił do żony, a w międzyczasie dotarła do niej radosna wieść o zwycięskiej dla Polaków bitwie z wojskami moskiewskimi pod Orszą. Do Krakowa małżonkowie przyjechali jednak dopiero 4 lutego 1515 r. i zobaczyli wówczas swoją córkę po raz pierwszy od niemal dwóch lat. Ze względu na drugą ciążę Barbara nie mogła towarzyszyć mężowi na zjeździe w Wiedniu z królem Węgier Władysławem Jagiellończykiem i cesarzem Maksymilianem Habsburgiem w lipcu 1515 r. Król wyjechał z Krakowa już 5 marca 1515 r., a w czasie podróży nieustannie słał do żony listy, w których dopytywał ją o stan zdrowia. Łącznie zachowało się 20 listów Zygmunta do Barbary i 2 listy królowej do króla, choć niewątpliwie było ich więcej. Monarchini źle znosiła rozstania z mężem, obawiając się zapewne zdrady z jego strony. Świadczy o tym jej list z 7 marca 1515 r.: „Prócz tego długie podróże często afekta miłości u nieobecnych osłabiać zwykły, lękam się bardzo, aby Wasza Królewska Mość, jak już ciałem i duszą ode mnie nie odbiegła”. Zaledwie cztery dni później Zygmunt uspokajał żonę: „Nie tak słaba jest podstawa wzajemnej naszej miłości, aby ją jaka bądź odległość osłabić mogła”. Przedwczesna śmierć W kolejnych listach Zygmunt I Stary podkreślał, że coraz bardziej „przykrzy” mu się nieobecność żony, a także prosił ją, żeby nie spędzała wielu godzin na nabożeństwach i często spacerowała po ogrodzie zamkowym. Zlecił także lekarzowi królowej Leonardowi Pieczychowskiemu, aby zadbał o pomyślny przebieg rozwiązania „pod obietnicą łaski królewskiej”. 1 lipca 1515 r. w Krakowie na świat przyszła druga córka pary Anna, a pięć dni później Zygmunt zapewniał żonę w liście: „Nic milszego nie mamy nad zdrowie Waszej Królewskiej Mości. [...] Usilnie prosimy Waszą Królewską Mość na wzajemną miłość Naszą, aby najmniejszej podejrzliwości nie przypuszczała względem tego, aby nie miała pozostać zawsze Najmilszą dla Nas, pomimo tego, że wydała na świat córeczkę”. Zygmunt powrócił do Krakowa dopiero w sierpniu 1515 r. i z niepokojem zauważył, że stan zdrowia jego ukochanej żony po porodzie uległ znacznemu pogorszeniu. Trwające w całej Europie intensywne deszcze spowodowały „przykre ziemi wyziewy”, które „zrodziły w Krakowie zaraźliwe choroby”. Jedną z ofiar owych chorób była zapewne polska monarchini. Przez kolejne tygodnie nieustannie nękały ją napady drgawek, wyniszczając stopniowo osłabiony porodem organizm. W dniu jej śmierci – 2 października 1515 r. – drgawki ustąpiły, przez co lekarze zlekceważyli zbliżające się nieszczęście. Sekretarz królowej Andrzej Krzycki tak opisał jej zgon: „Inaczej skonała, niż bywało podczas zwykłych paroksyzmów, które ją wczoraj jeszcze często napadały, tak iż nie spostrzegliśmy się o Jej skonaniu, aż wyzionęła ducha; co bardzo prędko się stało, gdym ją sam pogrążony w boleści, na ręku trzymał”. Bezpośrednią przyczyną zgonu Barbary był najprawdopodobniej udar, chociaż niektórzy badacze wskazują na zakażenie okołoporodowe, być może na skutek pozostawienia w jej organizmie tkanki łożyskowej. Gdzie jest pochowana Barbara Zapolya? Barbara Zapolya została pochowana 18 października 1515 r. w kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a w jej pogrzebie uczestniczyła matka i obydwaj bracia. Dwa lata później z powodu budowy nowej kaplicy grobowej szczątki królowej wyniesiono z kaplicy w nieznane bliżej miejsce, a ich powtórny pogrzeb odbył się 13 czerwca 1533 r. Złożono je wówczas w sarkofagu wraz z ciałem córki Barbary i Zygmunta Anny, która zmarła 8 maja 1520 r. w Krakowie w wieku niespełna pięciu lat. Sarkofag umieszczono w podziemiach kaplicy Zygmuntowskiej, którą Zygmunt I Stary ufundował ku czci zmarłej małżonki. Po śmierci pierwszej żony król ożenił się z księżniczką mediolańską Boną Sforzą, która miała zupełnie inny charakter niż Zapolya, lecz dzięki temu trwale zapisała się w polskiej historii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Córka Mieszka I była królową czterech państw. Jej historia obrosła legendą
Pierwszy historyczny władca Polski Mieszko I miał córkę, która była królową Szwecji, Danii, Norwegii i Anglii oraz matką Kanuta I Wielkiego, jednego z najwybitniejszych skandynawskich monarchów wczesnego średniowiecza. W historii tej księżniczki prawda nieustannie miesza się z legendą i nawet podstawowe informacje na jej temat budzą spory wśród badaczy.
W tym artykule: Tajemnicza córka Mieszka I Kim była córka Mieszka I, która została panią Skandynawii Zagadka imienia Z Gniezna do Londynu Dlaczego królowa wróciła do Polski Dumna, ale nie Piastówna Ironią losu polską księżniczkę, która była władczynią czterech państw, znamy wyłącznie z przekazów zagranicznych kronikarzy. Nie wspomina o niej Gall Anonim. Nie zna jej Wincenty Kadłubek. Wzmianki o niej próżno też szukać u Jana Długosza. Tajemnicza córka Mieszka I Najstarsze wiadomości o Mieszkównie pochodzą ze źródeł niemieckich. Przede wszystkim od współczesnego jej kronikarza Thietmara z Merseburga, którego wiarygodności nie sposób podważyć. W skandynawskich sagach królewskich postać polskiej księżniczki została z kolei zepchnięta na drugi plan. A na głównym pojawiła się pochodząca ze Szwecji Sygryda Storrada, czyli Dumna. Kobieta znana jest z tego, że swoimi intrygami miała doprowadzić do bitwy morskiej pod Svold. To w tym starciu władcy Danii i Szwecji stanęli przeciw królowi Norwegii. Dziś trudno oddzielić prawdę od fikcji oraz historyczną córkę Mieszka I od legendarnej Sygrydy. Nie ulega jednak wątpliwości, że Piastówna nadal pobudza wyobraźnię nie tylko historyków, ale i pisarzy. Świadczy o tym choćby wydana w 2016 r. powieść Elżbiety Cherezińskiej „Harda”. Kim była córka Mieszka I, która została panią Skandynawii Córka Mieszka I dała początek wielu mitom. Nie ulega jednak wątpliwości, że była postacią historyczną. Thietmar z Merseburga w spisanej w latach 1012–1018 kronice wspominał, że kobieta była żoną króla Danii Swena Widłobrodego oraz matką jego synów, Haralda i Kanuta. Inny niemiecki dziejopis Adam z Bremy w swojej kronice z ok. 1075 r. dodawał z kolei, że król Swen Widłobrody poślubił wdowę po królu Szwecji Eryku Zwycięskim i matkę króla Olafa Skötkonunga. Doczekał się z nią syna Kanuta. W załączonym do kroniki scholionie pojawia się zaś wzmianka, że Eryk ożenił się z córką lub siostrą króla Polski Bolesława Chrobrego. Sytuację komplikują jednak źródła skandynawskie, w szczególności zaś informacje zawarte w sagach królewskich. Począwszy od XII wieku pojawia się w nich bowiem postać Sygrydy Dumnej, córki szwedzkiego wodza Skoglara Toste’a. To właśnie ona, a nie Piastówna, miała być żoną Eryka Zwycięskiego, a następnie Swena Widłobrodego. Nie sposób wymienić wszystkich hipotez, które stawiali historycy na przestrzeni lat, próbując pogodzić ze sobą sprzeczne przekazy źródeł. Oswald Balzer w wydanej w 1895 r. „Genealogii Piastów” odrzucił małżeństwo Swena z córka Skoglara Toste’a i uznał imię Sygryda za skandynawskie miano Mieszkówny. Dawniejsi szwedzcy badacze odrzucali przekaz o Szwedce Sygrydzie jako fałszywy. Z czasem jednak coraz częściej zaczęli uznawać ją za postać historyczną. Teorie poszczególnych historyków przytoczył w 2004 r. genealog Rafał T. Prinke w swoim artykule „Świętosława, Sygryda, Gunhilda. Tożsamość córki Mieszka I i jej skandynawskie związki”. Sam doszedł do wniosku, że najpierw Swen Widłobrody ożenił się z córką Mieszka I, z którą doczekał się synów Haralda i Kanuta oraz córki Świętosławy. Następnie zaś z Sygrydą, wdową po Eryku Zwycięskim, z którą miał córkę Estrydę. Badacz ten odrzucił więc identyfikację Piastówny z żoną Eryka. Z tym jednak nie zgodził się historyk Jakub Morawiec, który przychyla się do zdania, że Sygryda była postacią legendarną, Zagadka imienia Kontrowersje wśród badaczy budzi też imię księżniczki. W dawniejszej literaturze nazywano ją najczęściej Sygrydą Świętosławą. Uważano, że odpowiednio pierwsze z tych imion za skandynawskie, przyjęte po ślubie, drugie zaś za słowiańskie. Hipotezę, jakoby córka Mieszka miała na imię Świętosława, jako pierwszy wysunął w 1900 r. duński historyk Johannes Steenstrup. Z czasem zakorzeniła się ona w polskiej historiografii. Jako że księżniczka miała ze związku ze Swenem córkę Świętosławę, uznał on, że otrzymała je ona na cześć matki. Rafał T. Prinke zauważył jednak, że w tradycji skandynawskiej nie nadawano dzieciom imion osób żyjących. Sam stwierdził z kolei, że piastowska księżniczka nosiła najprawdopodobniej imię Gunhilda. Pod takim bowiem imieniem żona Swena Widłobrodego wystąpiła w sadze o Olafie Tryggvasonie z ok. 1190 r., w której błędnie nazwano ją córką króla Winlandii Burysława. Jakub Morawiec uważa z kolei, że imię córki Mieszka I nie jest możliwe do ustalenia. Zaś hipotezy o imionach Gunhilda i Świętosława odrzuca jako nieweryfikowalne. Z Gniezna do Londynu Przyszła piastowska królowa czterech państw przyszła na świat najprawdopodobniej między 968 a 972 r. lub między 980 a 984 r. Nie ma pewności, która z żon Mieszka I była jej matką. Większość badaczy skłania się ku tezie, że była córką czeskiej księżniczki Dobrawy. Chociaż według Rafała T. Prinkego stanowiła owoc małżeństwa Mieszka I z margrabianką Odą. Jeśli faktycznie była żoną króla Szwecji Eryka Zwycięskiego, jak twierdził Adam z Bremy, to małżeństwo to zostało zawarte w 983 lub 984 r. Z małżeństwa tego pochodził syn Olaf Skötkonung oraz najprawdopodobniej córka Holmfryda, żona norweskiego jarla Swena Haakonsona. Badacze uważają, że mariaż ten miał na celu umocnienie władzy Mieszka I na Pomorzu Zachodnim i był wymierzony przeciw Danii. Według przekazu Adama z Bremy, którego wiarygodność bywa kwestionowana, ok. 990 r. Eryk Zwycięski wygnał Swena Widłobrodego z Danii i przejął rządy w tym kraju. Nie było mu jednak dane długo cieszyć się władzą, ponieważ już w 995 r. zmarł. Swen objął wówczas z powrotem panowanie w swojej ojczyźnie i zapewne jeszcze w tym samym roku poślubił wdowę po Eryku. Swen Widłobrody i Mieszkówna doczekali się co najmniej trojga dzieci: króla Danii Haralda II, król Danii, Norwegii i Anglii Kanuta I Wielkiego, córki Świętosławy, zapewne żony księcia słowiańskiego Wyrtgeorna, być może córką pary była też Estryda, żona jarla Ulfa Torgilssona i matka króla Danii Swena Estrydsena. Kilka lat po ślubie, zapewne ok. 1000 r., Piastówna została oddalona przez męża i wróciła do Polski, gdzie władzę po śmierci jej ojca Mieszka I przejął Bolesław Chrobry. „Wygnana przez męża na długi okres czasu, wiele musiała ona znosić wraz z innymi przykrości” – pisał o Mieszkównie Thietmar z Merseburga. O tym, że po rozstaniu ze Swenem Widłobrodym księżniczka udała się do „kraju Słowian”, wspomina z kolei utwór „Encomium Emmae Reginae” („Pochwała królowej Emmy”) z ok. 1042 r. Tam też można przeczytać, że jej synowie Harald i Kanut po śmierci ojca w 1014 r. sprowadzili ją z powrotem do Danii. Dlaczego w Ameryce nie mówi się po arabsku? Jeden z powodów zaskoczył historyków Islamscy zdobywcy byli nie tylko świetnymi żołnierzami, ale i zręcznymi żeglarzami. Dysponowali mapami i instrumentami nawigacyjnymi umożliwiającymi dalekie podróże. Jednak to nie oni skol... Dlaczego królowa wróciła do Polski Nie są znane dokładne powody oddalenia córki Mieszka I przez Swena Widłobrodego. Niewykluczone, że porzucił on córkę Mieszka I dla innej kobiety. Być może – jak sądzi Rafał T. Prinke – dla córki Skoglara Toste’a Sygrydy. Jakub Morawiec uważa jednak, że przyczyną rozstania mogły być ambicje Piastówny, która chciała utrzymać swoją wysoką pozycję i wpływać na decyzje polityczne męża. W 1000 r., zapewne tuż po wygnaniu małżonki, Swen objął władzę w Norwegii, a w grudniu 1013 r., pięć tygodni przed śmiercią, został koronowany na króla Anglii. Po powrocie do Danii piastowska królowa wróciła do łask i stała się dużym wsparciem dla swojego syna Kanuta I, który pod koniec 1016 r. przejął władzę w Anglii. Możliwe, że Mieszkówna łagodziła spory pomiędzy rywalizującymi ze sobą o władzę w Danii Haraldem i Kanutem. Historycy przypuszczają, że kiedy Kanut został królem Anglii, sprowadził swoją matkę i siostrę Świętosławę do Londynu. Dodatkowo Jakub Morawiec sugeruje, że to właśnie córka Mieszka I występowała jako „pani” w anonimowym poemacie „Liðsmannaflokkr” o działaniach armii duńskiej w latach 1015–1016. W utworze tym „pani” została przedstawiona jako kobieta inteligentna i urodziwa, odgrywająca dużą rolę w decyzjach politycznych podejmowanych przez syna. Utwór ten kończy się słowami: „Każdego dnia drzwi Hogniego [tarcza] były zabarwione krwią, [tam] gdzie byliśmy na wyprawie z królem; teraz, gdy ciężkie walki ostatnio zostały stoczone, możemy osiąść, pani, w pięknym Londynie”. Zapewne więc to właśnie w owym pięknym mieście piastowska księżniczka zakończyła swoje burzliwe życie. Dumna, ale nie Piastówna Dawniejsza literatura, która łączyła córkę Mieszka I z Sygrydą Dumną, często przypisywała Piastównie przekazy sag dotyczące legendarnej córki Skoglara Toste’a. M.in. informacje z sagi o Olafie Trygvassonie z ok. 1190 r. i „Fagrskinny” z 1225 r. dotyczące jej relacji z królem Norwegii Olafem Tryggvasonem. Autorzy tych utworów wspominali, że Sygryda odmówiła Olafowi ręki, ponieważ wymagał od niej przyjęcia chrześcijaństwa, i w odpowiedzi norweski władca spoliczkował ją rękawicą. Zniewaga ta miała tak rozsierdzić Sygrydę, że po ślubie ze Swenem Widłobrodym zaczęła snuć intrygi przeciw Olafowi. W konsekwencji doprowadziły one w 1000 r. do bitwy morskiej pod Svold, w której Swen Widłobrody i syn Sygrydy Olaf Skötkonung pokonali Olafa I Tryggvasona. W czasie starcia zwanego bitwą trzech królów norweski monarcha wpadł do wody i utonął, a jego ciała nigdy nie odnaleziono. To właśnie przekazy pochodzących z XII i XIII wieku skandynawskich sag królewskich skłoniły szwedzkich badaczy, a następnie Rafała T. Prinkego do wysunięcia tezy o dwóch małżeństwach Swena Widłobrodego – z Gunhildą Mieszkówną i Sygrydą Dumną. W większości z nich pojawia się bowiem wzmianka, że wdową po Eryku Zwycięskim była Szwedka Sygryda, a nie córka Mieszka I. W „Fagrskinnie” zaś podano dodatkowo, iż córka Swena Estryda „miała tego samego ojca, co stary Kanut król Anglii, i tę samą matkę, co Olaf Szwedzki”. Pojawia się jednak pytanie, czy można ufać sagom, które często łączyły fakty historyczne z fikcyjnymi zdarzeniami i postaciami, a także były pełne błędów chronologicznych i rzeczowych. Jedno jest pewne: czarna legenda dotyczy wyłącznie szwedzkiej Sygrydy. Polska księżniczka była zaś niezaprzeczalnie matką króla Kanuta I Wielkiego. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.