National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-12-19T14:00:09.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
items: Komórkowy magnes w „śmieciowym DNA”. Odkryto gen, który niczego nie koduje, a jednak steruje każdą komórką
items: Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
items: Czy Fallout ma naukowe podstawy? Oto, jak naprawdę wyglądałby świat po nuklearnej apokalipsie
items: Na Ziemi stoi 2 750 000 000 budynków. W tym niezwykłym atlasie można obejrzeć je wszystkie
items: Najrzadsza papuga świata powraca. Tylu piskląt nie było od pół wieku
items: Medyczny skandal w 14 krajach Europy, w tym Polsce. Nierozpoznana groźna mutacja u dawcy nasienia z Danii
items: Plecionkarstwo na liście UNESCO. Polska tradycja doceniona po 18 latach starań
items: Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
items: Masz ciśnienie w normie? Może już nie. Nowe wytyczne z USA zaostrzają kryteria
items: USA szykują nowe, drastyczne przepisy dla turystów. Uderzą także w Polaków
items: Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
items: Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
items: Kimchi ma nową supermoc. Wspomaga nie tylko nasz mikrobiom – także inny, kluczowy układ organizmu
items: Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
items: Ostateczne wyniki Wielkiego Konkursu Fotograficznego. Poznaliśmy laureatów głosowania internautów
items: Droga do Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i jak się go obchodzi w Polsce i na świecie?
items: 3I/ATLAS nie przestaje zaskakiwać. Międzygwiezdna kometa ma związek z meteorytem z Antarktydy
items: „Ognista ameba” z Kalifornii bije światowy rekord. Inne organizmy się gotują – ona kwitnie. Czy takie istoty żyją na innych planetach?
items: Brytyjczycy z uznaniem o Warszawie. Docenili nie tylko znane atrakcje – także te niszowe
items: Dlaczego psy zakopują jedzenie i przedmioty? To naturalne zachowanie – ale coś innego niż na przykład u wiewiórek
items: „Zielone płuca” Afryki nie działają – lasy deszczowe Konga zaczęły emitować dwutlenek węgla. Jak to możliwe?
items: Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
items: Oto najpiękniejszy dworzec w Europie. Budowa nowej ikony trwała prawie 20 lat
items: Miniaturowy słoń, drapieżne bociany i gigantyczne niedźwiedzie. Tak wyglądały zwierzęta epoki lodowcowej

Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
type: item
date: 2025-12-19T13:59:51.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: Nauka
subject: europa
subject: geologia
subject: jowisz
subject: księżyce
subject: życie
description: Struktura przypominająca pająka na Europie od lat intrygowała naukowców. Nowa teoria nareszcie wyjaśnia jej pochodzenie. Okazuje się, że podobne fenomeny występują także na Ziemi.
encoded: Odkrycie zagadkowej struktury przypominającej pająka na Europie, jednym z lodowych księżyców Jowisza, przez lata stanowiło zagadkę dla naukowców. Formacja ta, dostrzeżona po raz pierwszy w marcu 1998 roku przez sondę NASA Galileo, znajduje się wewnątrz krateru uderzeniowego Manannán, którego szerokość wynosi około 22 kilometrów. Przez niemal trzy dekady pochodzenie tego rozgałęzionego fenomenu geologicznego pozostawało tajemnicą. Rozważano różne hipotezy – od potężnych sił grawitacyjnych Jowisza po aktywność kominów hydrotermalnych na dnie podpowierzchniowego oceanu. Żadne z tych wyjaśnień nie było jednak w pełni zadowalające dla naukowców – aż do teraz. Damhán Alla – „kosmiczny pająk” podobny do „gwiazd jeziora” Przełom przyniosło badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „The Planetary Science Journal”, w którym naukowcy zaproponowali alternatywną teorię opartą na ziemskich analogiach. Strukturze nadano oficjalną nazwę Damhán Alla, co w języku irlandzkim oznacza pająka. Nazwa ta jest powiązana z celtycką mitologią, z której wywodzi się również imię boga Manannána, patrona krateru. Kluczem do zrozumienia Damhán Alla okazały się tzw. „lake stars” (gwiazdy jeziorne) – fenomeny występujące zimą w określonych warunkach, na wielu jeziorach na Ziemi. Jak tworzą się gwiazdy na lodzie? Na naszej planecie te piękne, symetryczne wzory powstają na zamarzniętych jeziorach pokrytych śniegiem, gdy woda z głębi przesiąka przez niewielkie otwory w lodzie. W przypadku Europy mechanizm był podobny, choć skala i przyczyna są inne. Według zespołu badawczego pod kierownictwem Laury Mc Keown z University of Central Florida, formacja ta powstała prawdopodobnie w wyniku uderzenia asteroidy. To zdarzenie, które miało miejsce już po uformowaniu się samego krateru Manannán, stworzyło pęknięcie w lodowej skorupie księżyca. Przez tę szczelinę słona woda wydostała się na powierzchnię, rozlewając się w charakterystyczny, pajęczynowaty wzór. Układ Słoneczny może być pełen „pająków” Naukowcy wska…

pajaki-europa-jowisz-8045ca4.jpg
width: 1342
height: 900

Komórkowy magnes w „śmieciowym DNA”. Odkryto gen, który niczego nie koduje, a jednak steruje każdą komórką
type: item
date: 2025-12-19T12:14:03.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: dna
subject: genetyka
subject: medycyna
description: Przez lata tzw. „śmieciowe DNA” uważano za bezużyteczne. Teraz okazuje się, że zawiera kluczowy gen CISTR-ACT, który wpływa na rozmiar komórek, a jego brak może powodować zmiany w mózgu i choroby krwi.
encoded: Przez dziesięciolecia biolodzy głowili się nad fundamentalnym pytaniem: co sprawia, że komórki naszego organizmu zachowują odpowiednie rozmiary? Kwestia ta ma kluczowe znaczenie medyczne, ponieważ nieprawidłowa wielkość komórek – zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża – jest bezpośrednio powiązana z licznymi chorobami. Do tej pory genetyczne podstawy tego procesu pozostawały w dużej mierze zagadką. Najnowsze badania przeprowadzone przez zespół z The Hospital for Sick Children (SickKids) przyniosły jednak rozwiązanie. Niepozorne DNA skrywa potężny regulator W nowym badaniu udało się odkryć pierwszy gen, który bezpośrednio kontroluje ten proces. Jeszcze ciekawsze jest to, że znajduje się on w tzw. „śmieciowym DNA”, który długo był uważana za bezużyteczny. Nowo odkryty gen, nazwany CISTR-ACT, nie służy do budowy białek, lecz należy do kategorii długich niekodujących RNA (lncRNA). Jest on częścią tzw. niekodującego genomu, który stanowi aż 98% naszego DNA i przez lata był błędnie określany mianem „śmieciowego DNA”. Badanie opublikowane w „Nature Communications” dowodzi, że te pozornie nieistotne regiony mogą kontrolować kluczowe procesy biologiczne. Dr Philipp Maass, naukowiec w SickKids, podkreśla, że dzięki analizie szerokiego spektrum typów komórek udało się wskazać CISTR-ACT jako pierwszy lncRNA bezsprzecznie wpływający na ich wielkość. Jak działa CISTR-ACT? Naukowcy na tropie „komórkowego magnesu” Naukowcy, stosując interdyscyplinarne podejście łączące biologię obliczeniową oraz techniki edycji genów CRISPR/Cas9 i Cas13, odkryli, że CISTR-ACT pełni funkcje regulacyjne zarówno na poziomie DNA, jak i RNA. Mechanizm jego działania można porównać do magnesu, który przyciąga i nakierowuje białko o nazwie FOSL2 do odpowiednich genów. CISTR-ACT prowadzi białko FOSL2 do specyficznych miejsc w genomie, co pozwala na kontrolowanie ekspresji genów odpowiedzialnych za wzrost komórki, jej strukturę oraz adhezję komórkową (proces przylegania do sąsiednich komórek). Gen, który wpływa…

smieciowe-dna-komorki-9af419a.jpg
width: 2448
height: 1224

Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
type: item
date: 2025-12-18T11:00:07.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: Smaki świata
subject: Traveler
subject: historia polski
subject: Kuchnia
subject: ryby
subject: wigilia
description: Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
encoded: Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj …

karp-wigilia-59124ea.jpeg
width: 6720
height: 4480

Czy Fallout ma naukowe podstawy? Oto, jak naprawdę wyglądałby świat po nuklearnej apokalipsie
type: item
date: 2025-12-17T14:46:48.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Lifestyle
subject: Nauka
subject: Technologia
subject: bomba atomowa
subject: czarnobyl
subject: gry
subject: mutacja
subject: promieniowanie
subject: wojna
description: Fallout od prawie 30 lat fascynuje wizją świata po wojnie atomowej. Ale czy gigantyczne karaluchy, mutanci, ghule i jałowe pustkowia to realny scenariusz? Sprawdzamy, które elementy postapokaliptycznego świata mają naukowe podstawy.
encoded: Spis treści Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? Promieniowanie w Fallout: mity i uproszczenia Ekologia postapokalipsy i przykład Czarnobyla Gigantyczne karaluchy i mutanci – realny scenariusz czy fantazja? Uniwersum Fallout od 1997 roku podbija serca miłośników popkultury wizją świata zniszczonego przez wojnę nuklearną, a jednocześnie zatrzymanego estetycznie w amerykańskich latach 50. Ale czy świat Fallouta ma naukowe podstawy? Wiele elementów kultowej serii czerpie inspirację z realnych zjawisk fizycznych, biologicznych i społecznych. Gdzie zatem kończy się nauka, a zaczyna fikcja? Wojna nuklearna: jak wyglądałby prawdziwy koniec świata? W Fallout wojna nuklearna trwa zaledwie kilka godzin, ale jej skutki są widoczne przez kolejne dwa stulecia. Jedynym realnym historycznym doświadczeniem użycia broni jądrowej w warunkach wojennych są bombardowania Hiroszimy i Nagasaki. W obu miastach ogromna część zabudowy została zniszczona w ciągu sekund, przez falę uderzeniową i promieniowanie cieplne. Dziesiątki tysięcy ludzi zginęły natychmiast, często bez widocznych obrażeń zewnętrznych, a kolejne tysiące w następnych dniach i tygodniach, na skutek choroby popromiennej. Oba miasta nie zostały jednak całkowicie wymazane z mapy, a ich odbudowa rozpoczęła się stosunkowo szybko. To właśnie Hiroszima i Nagasaki pokazują, że skutki wojny nuklearnej byłyby bardziej złożone, niż sugerują apokaliptyczne wizje. Skażenie promieniowaniem nie utrzymywało się tam przez setki lat. Już kilka lat po wybuchach oba miasta funkcjonowały ponownie. Niedawne badania „hibakusha”, czyli ocalałych pokazały, że zaledwie 1 proc. z nich zmarło w kolejnych latach na nowotwory popromienne. Współczesna wojna nuklearna różniłaby się jednak skalą – użycie setek lub tysięcy głowic mogłoby doprowadzić np. do tzw. nuklearnej zimy, czyli spadku temperatur i załamania rolnictwa. Fallout przedstawia świat, w którym skutki wojny są niemal absolutne i nieodwracalne. Rzeczywistość byłaby prawdopo…

fallout-a-nauka-33ac3d7.jpg
width: 1350
height: 900

Na Ziemi stoi 2 750 000 000 budynków. W tym niezwykłym atlasie można obejrzeć je wszystkie
type: item
date: 2025-12-16T11:59:58.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Technologia
subject: architektura
subject: badania naukowe
subject: mapy
subject: niemcy
subject: Urbanizacja
description: GlobalBuildingAtlas to pierwsza na świecie trójwymiarowa mapa, która przedstawia wszystkie budynki na Ziemi. Dzięki niemieckim naukowcom możemy zobaczyć, jak naprawdę wygląda nasz zabudowany świat.
encoded: Naukowcy z Politechniki Monachijskiej (TUM) opublikowali GlobalBuildingAtlas – pierwszą na świecie kompletną mapę 3D pokazującą wszystkie budynki na Ziemi. Atlas zawiera dane o około 2,75 miliarda obiektów w wysokiej rozdzielczości. Po raz pierwszy przedstawia kompletny obraz środowiska zabudowanego: od metropolii po najmniejsze wioski w najodleglejszych regionach świata. Projekt powstał w oparciu o analizę zdjęć satelitarnych, gromadzonych od 2019 roku. Oferuje rozdzielczość nawet trzydziestokrotnie wyższą, niż wcześniejsze globalne mapy budynków. Co pokazuje Global Building Atlas? Każdy budynek został odwzorowany jako model 3D o maksymalnej rozdzielczości 3x3 metry. To pozwala precyzyjnie określić jego położenie, wysokość, objętość oraz relacje przestrzenne z sąsiednią zabudową. 97% budynków przedstawiono w standardzie LoD1, czyli w formie uproszczonych brył, odzwierciedlających podstawową geometrię i wysokość. Dzięki temu badacze mogą analizować nie tylko powierzchnię zabudowy, lecz także jej realną skalę przestrzenną, czyli faktyczną objętość infrastruktury. Zabudowany świat, jakiego nie widzieliśmy Autorzy atlasu podkreślają, że dane 3D dają znacznie dokładniejszy obraz urbanizacji i warunków życia niż tradycyjne mapy dwuwymiarowe. W atlasie wprowadzono nowy wskaźnik analityczny: objętość budynków na mieszkańca. Pozwala on w nowy sposób porównywać poziom rozwoju infrastruktury oraz nierówności społeczno-ekonomiczne między regionami świata. Obszary zamożniejsze charakteryzują się większą kubaturą zabudowy na osobę, większymi mieszkaniami i lepszą infrastrukturą, natomiast regiony uboższe – gęstą, niską zabudową i ograniczoną przestrzenią życiową. Zastosowania atlasu: od urbanistów po organizacje humanitarne GlobalBuildingAtlas jest projektem otwartym i publicznie dostępnym. Użytkownicy mogą przeglądać mapę online, przybliżać widok do poziomu pojedynczego budynku, wyszukiwać adresy oraz pobrać kod źródłowy. Atlas może być używany np. przez rządy państw, urbanistó…

GlobalBuildingAtlas-de404c3.jpg
width: 1920
height: 1080

Najrzadsza papuga świata powraca. Tylu piskląt nie było od pół wieku
type: item
date: 2025-12-16T06:55:06.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: nowa zelandia
subject: papugi
subject: ptaki
subject: zagrożone gatunki
description: Krytycznie zagrożona, nielotna papuga kakapo z Nowej Zelandii, zbliża się do najlepszego sezonu lęgowego od 1977 roku. Naukowcy nie kryją ekscytacji – to największy sukces w historii ochrony tego gatunku.
encoded: Kakapo – jedyna na świecie nielotna papuga i jeden z najrzadszych gatunków ptaków na świecie – będzie miała najlepszy sezon lęgowy od 1977 roku. Według szacunków Nowozelandzkiego Departamentu Ochrony Przyrody (DOC) oraz Programu Odbudowy Kakapo, aż 84 samice w wieku rozrodczym mogą przystąpić do lęgów w tym sezonie. Jego początek rozpoczyna się w grudniu. Byłby to bezprecedensowy wynik, najlepszy w całej historii monitoringu tego krytycznie zagrożonego gatunku. Co sprawiło, że kakapo wraca do lęgów? Kakapo są niezwykłe nie tylko dlatego, że należą do najrzadszych zwierząt świata. Są też nielotami, najcięższymi papugami na świecie i prowadzą nocny tryb życia. Dlaczego ich najlepsze lęgi szykują się właśnie teraz? Kluczowym czynnikiem jest wyjątkowy urodzaj owocóq drzew rimu (Dacrydium cupressinum). To gatunek iglastego drzewa, należący do rodzaju obłuszynów. Rośnie tylko w Nowej Zelandii. Owoce te są podstawą diety kakapo w okresie lęgowym. Są też naturalnym sygnałem inicjującym okres godowy papug. A w tym roku zaobserwowano wyjątkowo dużo zawiązków owoców. W 2026 wykluje się najwięcej piskląt Ostatni udany sezon lęgowy miał miejsce w 2022 roku, kiedy wykluło się 57 piskląt. Na początku programu ochrony, w 1995 roku, kakapo były na skraju wyginięcia. Żyło wtedy tylko 51 osobników, w tym zaledwie 20 samic. Dziś globalna populacja liczy około 237–240 ptaków. To wielki sukces, ale nie można jeszcze ogłosić pełnego zwycięstwa: gatunkowi nadal zagraża niska różnorodność genetyczna, podatność na choroby oraz nieregularny cykl rozrodczy. Wciąż znaczenie ma dosłownie każde pisklę. Sezon godowy kakapo Kakapo rozpoczynają gody w okolicach Bożego Narodzenia, z kulminacją w styczniu. Samce zbierają się na tokowiskach i wydają charakterystyczne, niskie buczące dźwięki, które przyciągają samice. Po wyborze partnera samice samodzielnie wysiadują jaja i wychowują młode. Jaja składane są w lutym i marcu, a pisklęta wykluwają się po około miesiącu. Kakapo dożywają sędziwego wieku, naw…

kakapo-4d89aaa.jpg
width: 8640
height: 5488

Medyczny skandal w 14 krajach Europy, w tym Polsce. Nierozpoznana groźna mutacja u dawcy nasienia z Danii
type: item
date: 2025-12-15T13:40:09.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: dania
subject: in vitro
subject: medycyna
subject: śledztwo
description: Duński dawca nasienia z groźną mutacją, stał się biologicznym ojcem niemal 200 dzieci w 14 krajach Europy. Jego przypadek obnażył poważne luki w systemie kontroli banków nasienia.
encoded: Śledztwo dziennikarskie ujawniło ogromny skandal, związany z duńskim dawcą nasienia. Anonimowy mężczyzna o pseudonimie Kjeld, okazał się nosicielem groźnej mutacji w genie TP53, znacznie zwiększającej ryzyko zachorowania na raka. Mutację wykryto po wielu latach, już po tym jak dawca został biologicznym ojcem 197 dzieci. Czym grozi mutacja genu TP53? Mutacja genu TP53 grozi wytworzeniem się tzw. zespołu Li-Fraumeni, który wiąże się z 90-procentowym ryzykiem rozwoju nowotworów, szczególnie w dzieciństwie. Gen TP53 odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu przekształcaniu się zdrowych komórek w nowotworowe. Eksperci określają tę diagnozę jako stanowiącą „dożywotnie obciążenie” dla pacjenta. Jak doszło do rozpowszechnienia nasienia z mutacją? Materiał pobrany od duńskiego dawcy w 2005 roku, był dystrybuowany przez European Sperm Bank (ESB), jeden z największych banków nasienia na świecie. Został użyty od 2006 do 2022 roku w co najmniej 67 klinikach leczenia niepłodności, w 14 krajach Europy. W rezultacie co najmniej 197 dzieci przyszło na świat z obciążonego wadą nasienia Kjelda. U kilkorga z nich już zdiagnozowano nowotwory. Jedną z matek jest Francuzka o pseudonimie Celine, która skorzystała z usług kliniki leczenia niepłodności w Belgii. Jak podaje BBC, jej dziecko przyszło na świat 14 lat temu i jest obciążone mutacją genu TP53. Podkreśla, że nie ma pretensji do dawcy, ale dystrybucja nasienia Kjelda przez bank była według niej niedopuszczalna. Wykrycie mutacji nastąpiło za późno Bank ESB został poinformowany o problemie w kwietniu 2020 r., gdy u jednego z dzieci zdiagnozowano raka i wykryto mutację. Testy próbek nasienia nie wykryły wtedy nic podejrzanego i próbki po czasowym wstrzymaniu dystrybucji – wróciły do sprzedaży. Dopiero trzy lata później, po zgłoszeniu kolejnych przypadków raka, bank przeprowadził ponowne badania i potwierdził, że dawca jest nosicielem mutacji. Ostateczne zablokowanie użycia jego nasienia nastąpiło dopiero w październiku 2023 r. Bank ESB oświ…

dawca-nasienia-0b61c76.jpg
width: 1870
height: 1603

Plecionkarstwo na liście UNESCO. Polska tradycja doceniona po 18 latach starań
type: item
date: 2025-12-12T14:20:08.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kierunki
subject: Lifestyle
subject: Traveler
subject: polska
subject: tradycje
subject: unesco
description: Polska może świętować: nasze tradycje plecionkarskie trafiły na prestiżową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. To ogromny sukces dla rzemieślników m.in. z Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i Łowicza.
encoded: 10 grudnia 2025 roku, podczas 20. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w New Delhi w Indiach, ogłoszono wpisanie plecionkarstwa z Polski na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. To symboliczny moment, który wieńczy niemal 18 lat starań polskiej społeczności plecionkarzy i wikliniarzy, zwłaszcza z regionów Nowego Tomyśla, Rudnika nad Sanem i okolic Łowicza. Historia starań o wpis na listę UNESCO Początki zorganizowanych działań plecionkarzy sięgają 2000 roku, kiedy społeczność z Nowego Tomyśla postanowiła pobić rekord Guinnessa, tworząc największy wiklinowy kosz na świecie. W 2004 roku od powołano Ogólnopolskie Stowarzyszenie Plecionkarzy i Wikliniarzy. W 2007 roku zorganizowano pierwszy światowy konkurs wyplatania w Nowym Tomyślu, co pozwoliło środowisku jeszcze bardziej się zintegrować. W tym samym roku rozpoczęto starania o wpis na krajową listę dziedzictwa kulturowego, co zakończyło się sukcesem w 2018 roku. Na tym jednak nie poprzestano – kolejnym celem był wpis na światową listę UNESCO. Wniosek do powstał we współpracy z instytucjami kultury i samorządami. Nowy Tomyśl i Rudnik nad Sanem – kolebki plecionkarstwa Nowy Tomyśl w Wielkopolsce oraz Rudnik nad Sanem na Podkarpaciu to główne ośrodki, w których plecionkarstwo nie tylko przetrwało, ale rozkwitło. W Nowym Tomyślu od XVIII wieku uprawiano wiklinę, co przyczyniło się do rozwoju rzemiosła. W 1878 roku w Rudniku nad Sanem założono pierwszą w Polsce Szkołę Koszykarską, gdzie uczono technik wyplatania. W tych regionach do dziś działa wielu rzemieślników i artystów zajmujących się plecionkarstwem. To właśnie ich praca, zaangażowanie i determinacja przyczyniły się do sukcesu na arenie międzynarodowej. Andrzej Pawlak, inicjator wpisu i obecny skarbnik stowarzyszenia, odegrał kluczową rolę w całym procesie. Czym jest plecionkarstwo? Surowce, tradycje, przekazywanie wiedzy Plecionkarstwo to jedna z najstarszych dziedzin rzemiosła…

plecionkarstwo-unesco-d8cc1db.jpeg
width: 4928
height: 3264

Mikrobiota jelitowa jest ważna - ale która dokładnie? Powstał ranking najzdrowszych bakterii
type: item
date: 2025-12-12T12:58:20.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: bakterie
subject: mikroby
subject: zdrowe odżywianie
subject: Zdrowie
description: Mikroorganizmy w naszych jelitach to klucz do zdrowia – ale które gatunki najsilniej działają na naszą korzyść? Naukowcy zbadali ponad 34 tysiące osób, 661 gatunków bakterii i stworzyli wyczerpujący ranking.
encoded: Nowe, gruntowne badanie, opublikowane właśnie w prestiżowym „Nature” znacząco poszerza wiedzę o ludzkim mikrobiomie jelitowym. Naukowcy przeanalizowali dane ponad 34 500 osób z USA i Wielkiej Brytanii. Powiązali skład ich mikrobiomu z dietą oraz szeregiem markerów zdrowotnych, takich jak BMI, poziom trójglicerydów, glukozy i hemoglobiny glikowanej (HbA1c). Dane pochodziły z programu Zoe PREDICT, jednego z największych projektów badających zależności między dietą, mikrobiomem a zdrowiem. Udało się z nich wyczytać, które gatunki bakterii jelitowych najbardziej nam służą. Jak tworzono ranking bakterii? Przebadano aż 661 gatunków bakterii jelitowych z użyciem technik AI. Na tej podstawie stworzono dwa rankingi: „ZOE Microbiome Health Ranking 2025” oraz „Diet Ranking 2025”, oceniające każdy z gatunków w skali od 0 do 1. Wynik bliższy zeru oznacza korzystny związek z dobrymi wskaźnikami zdrowotnymi, natomiast bliższy jedności – związek niekorzystny. Autorzy badania stworzyli ranking 50 najbardziej „zdrowych” i 50 najbardziej „niezdrowych” gatunków bakterii. Mikrobiom to lustro naszego zdrowia Analiza wykazała, że osoby o prawidłowej masie ciała miały średnio o 5,2 więcej korzystnych gatunków w jelitach niż osoby z otyłością. U osób zdrowych stwierdzano więcej mikroorganizmów korzystnych i mniej niekorzystnych. Oznacza to, że profil mikrobioty silnie koreluje z kondycją metaboliczną i ogólnym stanem zdrowia. Badacze powiązali też zmiany w mikrobiomie z dietą. W dwóch eksperymentach wchodzących w skład obszernego badania, uczestnicy stosowali spersonalizowany program żywieniowy lub przyjmowali mieszankę prebiotyków. W obu grupach doszło do wyraźnego wzrostu liczby korzystnych bakterii oraz spadku udziału niekorzystnych. Gwiazdy zdrowia: które bakterie są najkorzystniejsze? U osób z powyższych eksperymentów najbardziej zwiększały się populacje m.in. Bifidobacterium animalis – bakterii obecnej w produktach mlecznych. Rosły w siłę także niektóre bakterie z rodziny Lachnospirac…

ranking-bakterii-jelitowych-76ff395.jpg
width: 1859
height: 1612

Masz ciśnienie w normie? Może już nie. Nowe wytyczne z USA zaostrzają kryteria
type: item
date: 2025-12-12T11:20:02.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: medycyna
subject: serce
subject: zdrowe odżywianie
subject: Zdrowie
description: Nowe wytyczne wprowadzone przez American Heart Association mogą sprawić, że osoby z dotąd prawidłowym ciśnieniem zostaną uznane za nadciśnieniowców. Klasyfikacja w USA różni się od norm europejskich i polskich.
encoded: W USA prawie połowa dorosłych ma nadciśnienie – a to najważniejszy czynnik ryzyka chorób serca i udaru, istotny też w rozwoju demencji. W sierpniu 2025 r. American Heart Association i American College of Cardiology opublikowały nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia, oparte na najnowszych badaniach. Wprowadzone zmiany znacząco zaostrzyły kryteria diagnostyczne. To oznacza zmianę diagnozy dla milionów osób, które dotychczas miały ciśnienie w normie. Nowe normy nadciśnienia w USA Najważniejsza zmiana to usunięcie kategorii „prehypertension”, w której mieściły się wyniki w granicach 120–139/80–99 mmHg. Wprowadzono za to trzy jasne kategorie: podwyższone ciśnienie (120–129/<80), nadciśnienie I stopnia (130–139/80–89 mmHg), II stopnia (≥140/90 mmHg) oraz kryzys nadciśnieniowy (≥180/120 mmHg). Wytyczne te oznaczają tak naprawdę konieczność ponownej konsultacji z lekarzem i diagnozy. Nowe widełki mogą bowiem oznaczać, że pacjent przestał mieścić się w normie i powinien zacząć być traktowany jak osoba z nadciśnieniem. W nowych zaleceniach znalazło się też stosowanie kalkulatora ryzyka PREVENT, który pozwala ocenić indywidualne ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, uwzględniając m.in. wiek, poziom cholesterolu, ciśnienie, historię chorób i czynniki demograficzne. To ważny krok w kierunku bardziej spersonalizowanej medycyny. Jak wygląda klasyfikacja nadciśnienia w Polsce i Europie? Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne także opublikowało w 2024 r. nowe wytyczne dotyczące nadciśnienia tętniczego. Podzielono je na 3 kategorie: niepodwyższone <120/70 mmHg, podwyższone 120-139 mmHg / 70–89 mmHg, nadciśnienie ≥140/90 mmHg. W Polsce możemy się spotkać z bardziej szczegółowym podziałem i nieco szerszą definicją normy: ciśnienie optymalne: poniżej 120/80 mm Hg, ciśnienie prawidłowe: 120–129/80–84 mm Hg, wysokie prawidłowe: 130–139/85–89 mm Hg, nadciśnienie 1. stopnia: 140–159/90–99 mm Hg, nadciśnienie 2. stopnia: 160–179/100–109 mm Hg, nadciśnienie 3. stopnia: ≥ 180/≥110 mm Hg, izolowan…

nadcisnienie-2422d97.jpg
width: 2125
height: 1411

USA szykują nowe, drastyczne przepisy dla turystów. Uderzą także w Polaków
type: item
date: 2025-12-11T12:00:20.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: dalekie podróże
subject: prawo
subject: przepisy
subject: stany zjednoczone
subject: turystyka
description: Administracja Donalda Trumpa planuje wprowadzenie nowych przepisów dla turystów wjeżdżających do USA. Konieczne będzie ujawnienie aktywności w mediach społecznościowych z ostatnich 5 lat. Planowane zmiany uderzają w miliony osób z krajów objętych ruchem bezwizowym i mogą wpłynąć na organizację mundialu 2026.
encoded: Plan przewiduje obowiązek ujawniania przez turystów aktywności w mediach społecznościowych z ostatnich pięciu lat. Zmiany mają dotyczyć 42 krajów objętych ruchem bezwizowym do USA, w tym m.in. Polski, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji i Japonii. Nowe wymogi zostaną wprowadzone poprzez rozszerzenie formularza ESTA. Zgodnie z dokumentem opublikowanym na stronie Federal Register, turyści będą musieli ujawnić również całą gamę szczegółow ze swojego życia, sięgając w niektórych przypadkach aż dekadę wstecz. Plan zakłada także nowe opłaty: 100 dolarów dziennie za wstęp do parków narodowych dla cudzoziemców (250 dolarów dla osób spoza 42 krajów objętych ruchem bezwizowym). USA prześwietlą prywatność turystów Nowy formularz ESTA będzie wymagał ujawnienia: wszystkich nazw użytkownika w mediach społecznościowych używanych w ostatnich 5 latach, numerów telefonów z ostatnich 5 lat, adresów e-mail z ostatnich 10 lat, danych biometrycznych (twarz, odciski palców, DNA, skan tęczówki), danych członków rodziny: imiona, nazwiska, daty i miejsca urodzenia, w tym dzieci. Odmowa udostępnienia tych danych może skutkować odmową wjazdu do USA. Konsultacje społeczne nad zmianami potrwają 60 dni. Kto zostanie objęty nowymi zasadami? Obostrzenia dotkną nie tylko turystów, ale również osoby aplikujące o wizy studenckie oraz pracownicze (H1-B). Rząd USA zapowiedział również odmowy wiz dla osób pracujących w moderacji treści i fact-checkingu. Formularze wizowe mają być analizowane pod kątem „antyamerykańskich poglądów”. Osoby, które odmówią udostępnienia swoich profili w mediach społecznościowych, będą traktowane jako podejrzane. Wpływ polityki Donalda Trumpa na turystykę Nowe regulacje administracji Trumpa juz od jakiegoś czasu wpływają negatywnie na amerykańską turystykę. W Kalifornii prognozuje się 9-procentowy spadek liczby turystów zagranicznych w 2025 roku. Hollywood Boulevard w Los Angeles odnotował latem 2025 spadek odwiedzin aż o 50%. Liczba Kanadyjczyków podróżujących samochodem do U…

wjazd-do-usa-przepisy-f6d0f5b.jpeg
width: 6000
height: 4000

Skąd się wzięła „czarna śmierć” w Europie? Nowe badanie przynosi zdumiewające wnioski i wywraca naszą wiedzę
type: item
date: 2025-12-07T11:52:04.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: badania naukowe
subject: epidemia
subject: erupcja wulkanu
subject: europa
description: Nowe badanie weryfikuje wiedzę o epidemii dżumy w XIV wieku. Okazuje się, że „czarna śmierć” prawdopodobnie miała związek z… wybuchem wulkanu. Erupcja musiała być tak silna, że wywołała krótki kryzys klimatyczny, a on z kolei – podróż dżumy do Europy.
encoded: Interdyscyplinarna analiza sugeruje, że kluczowym i pierwotnym czynnikiem odpowiedzialnym za katastrofalną epidemię dżumy w latach 40. XIV wieku mogła być erupcja wulkanu. Historyk Martin Bauch i paleoekolog Ulf Büntgen przeanalizowali dane z rdzeni lodowych, słojów drzew oraz średniowiecznych kronik. Wyłonił się z nich spójny obraz klimatycznego kryzysu, który pośrednio utorował drogę „czarnej śmierci”. Tajemnica ukryta w lodowych rdzeniach W rdzeniach lodowych wydobytych na Antarktydzie i Grenlandii, naukowcy znaleźli ślady charakterystyczne dla wielkich erupcji wulkanicznych, w warstwach datowanych na ok. 1345 rok. Widać w nich było gwałtowny wzrost poziomu siarki. Był to 18. pod względem wielkości skok siarki w ostatnich dwóch tysiącach lat. Mniejsze wzrosty z lat 1329, 1336 i 1341 wskazują na możliwą serię erupcji, jednak to wydarzenie z 1345 roku miało najbardziej dramatyczne skutki. Co znaleziono w słojach drzew? Z kolei analiza słojów drzew z ośmiu regionów Europy wykazała serię niezwykle chłodnych lat 1345–1347, szczególnie w basenie Morza Śródziemnego. Takie ochłodzenie to typowe następstwo erupcji wulkanicznej, kiedy gazy siarkowe tworzą w stratosferze odbijającą światło warstwę aerozoli. To z kolei zakłóciło wegetację i doprowadziło do nieurodzaju. Pisemne świadectwa z tego okresu mówią o zamglonym niebie, zimnych i mokrych latach oraz nieudanych żniwach. To wszystko składa się w zaskakującą, lecz logiczną całość. Dżuma znajduje podatny grunt W wyniku nieurodzaju ceny zboża gwałtownie wzrosły, a głód dotknął m.in. Hiszpanię, południową Francję, Włochy, Egipt oraz Lewant. Kryzys żywnościowy zmusił włoskie republiki morskie – Wenecję, Genuę i Pizę – do reorganizacji łańcuchów dostaw. W 1347 roku, po zniesieniu embarga handlowego z mongolską Złotą Ordą, do Włoch zaczęły napływać duże transporty zboża znad Morza Azowskiego. I to właśnie wtedy, jak pokazują najnowsze dane genetyczne i archeologiczne, pałeczka dżumy (Yersinia pestis) – najpewniej pochodząca z …

dzuma-c45bbc7.jpg
width: 1200
height: 722

Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
type: item
date: 2025-12-07T08:54:03.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: alzheimer
subject: badania naukowe
subject: demencja
subject: medycyna
subject: szczepionki
subject: wirusy
description: Tania i popularna szczepionka na półpasiec może zmniejszyć ryzyko demencji – wynika z badań przeprowadzonych w Walii. To odkrycie potwierdza związek wirusów układu nerwowego ze zmianami degeneracyjnymi w mózgu. I daje nadzieję na nowe terapie.
encoded: Program szczepień przeciw półpaścowi wprowadzony w Walii w 2013 roku, doprowadził do przełomowych obserwacji dających nową nadzieję na opanowanie demencji. Okazało się, że szczepionka nie tylko zmniejsza ryzyko zaburzeń poznawczych – spowalnia też postęp u osób już zdiagnozowanych. Demencja a wirusy: coraz więcej dowodów na związek Wcześniejsze badania, opublikowane w „Nature” w kwietniu 2025, sugerowały że szczepienie może ograniczać ryzyko samego zachorowania. Nowe, oparte na tych samych danych, pokazują dodatkowo, że u osób już chorujących szczepionka wyraźnie obniża ryzyko zgonu. Zespół naukowców podkreśla, że odkrycie potwierdza rosnący zbiór dowodów na to, że zwalczanie wirusów atakujących układ nerwowy (a do takich należy półpasiec), może odegrać ważną rolę w walce z demencją. Epidemiolog Haroon Ahmed z Cardiff University zwraca uwagę, że szczepionka jest bezpieczna, tania i szeroko dostępna. Może w przyszłości stanie się jednym ze sposobów zapobiegania demencji, a nawet jej leczenia. Szczepienia jak poligon doświadczalny Program szczepień na półpasiec w Walii okazał się doskonałym poligonem doświadczalnym. Z powodu ograniczeń w ilości dawek szczepionki, osoby w wieku 79 lat ją otrzymywały, a te w wieku 80 lat – już nie. Dzięki tej różnicy możliwe było porównanie dwóch niemal identycznych grup. Wśród 14 350 osób z diagnozą demencji, mniej więcej połowa zmarła z jej powodu w ciągu dziewięciu lat. Dane pokazały, że szczepionka na półpasiec zmniejszała to ryzyko o niemal 30 procent. Poza tym osoby zaszczepione rzadziej rozwijały łagodne zaburzenia poznawcze lub postęp choroby był u nich wolniejszy. Inne wcześniejsze badania wykazały, że szczepionka na półpasiec może także chronić serce. Szczepionka zapobiega i leczy. Co dalej? Zdaniem Pascala Geldsetzera ze Uniwersytetu Stanforda, najistotniejsze jest to, że widać nie tylko działanie profilaktyczne, ale także terapeutyczne. Naukowcy podkreślają jednak, że nie można jeszcze mówić o jednoznacznej przyczynowości – …

demcncja-szczepionka-e2cc3ac.jpeg
width: 6720
height: 4480

Kimchi ma nową supermoc. Wspomaga nie tylko nasz mikrobiom – także inny, kluczowy układ organizmu
type: item
date: 2025-12-05T10:50:37.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Smaki świata
subject: Traveler
subject: badania naukowe
subject: diety
subject: korea
subject: kuchnie świata
description: Najnowsze badania sugerują, że kimchi – tradycyjna koreańska kiszona kapusta – może wspierać układ odpornościowy. Od dawna wiadomo, że korzystnie wpływa na zdrowie jelit, a teraz pojawiły się dowody na jej bezpośredni wpływ na funkcjonowanie komórek odpornościowych.
encoded: Kuchnia koreańska bez kimchi nie istnieje. Kiszonkę tę znajdziemy niemal w każdej potrawie. Jest zjadana na surowo jako dodatek, gotowana w niezliczonej ilości przepisów, dodawana do zup, mięs, naleśników czy ryżu. Przeważnie składa się z: kapusty pekińskiej, rzodkwi, ogórka, szczypioru i czosnku, przyprawionych dużą ilością sproszkowanych ostrych papryczek gochugaru i sfermentowanych. Jej dobroczynny wpływ na mikrobiotę jelit jest od dawna znany. Pojawiły się jednak dowody także na to, że może wspierać odporność. Jak wyglądało badanie kimchi? Przeprowadzili je – a jakże – naukowcy z Korei Południowej. W 12-tygodniowym eksperymencie uczestniczyło 13 osób z nadwagą. Zostali podzieleni na trzy grupy: placebo oraz dwie grupy otrzymujące różne rodzaje sproszkowanego, zamkniętego w kapsułkach kimchi. Jedno było fermentowane naturalnie, drugie z użyciem wyselekcjonowanej kultury bakterii. Dzienne dawki w kapsułkach odpowiadały 30 gramom świeżego kimchi. Przed i po badaniu pobierano próbki krwi, analizując aktywność różnych typów komórek odpornościowych. Kimchi – selektywny wzmacniacz odporności Stwierdzono, że kimchi zwiększa aktywność tzw. komórek prezentujących antygeny (APC). W układzie odpornościowym odpowiadają one za rozpoznawanie patogenów i przekazywanie informacji limfocytom T. To jednak nie wszystko – po kimchi wzrosła także aktywność genów ułatwiających przekazywanie sygnałów między APC a limfocytami T i ekspresja genów samych limfocytów T, dzięki czemu szybciej reagowały na bodźce. Podobnych efektów nie zaobserwowano w innych rodzajów komórek odpornościowych. To dobrze, bo wygląda na to, że kimchi wzmacnia odpowiedź immunologiczną bez ryzyka nadmiernego stanu zapalnego. Oba rodzaje kimchi były skuteczne, choć to fermentowane kulturą starterową działało nieco silniej. W grupie placebo nie odnotowano zmian. Nie tylko kimchi: supermoce produktów fermentowanych Wyniki badania są obiecujące. Kimchi może mieć znaczenie dla ochrony przed mikroorganizmami, odpowiedzi …

kimchi-odpornosc-c1f136c.jpg
width: 2121
height: 1414

Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
type: item
date: 2025-12-04T14:19:05.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: badania naukowe
subject: bakterie
subject: naukowcy
subject: polska
subject: terapia
subject: wirusy
description: Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
encoded: Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego …

bakteriofagi-6671276.jpg
width: 1733
height: 1264

Ostateczne wyniki Wielkiego Konkursu Fotograficznego. Poznaliśmy laureatów głosowania internautów
type: item
date: 2025-12-04T12:41:57.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Fotografia
subject: fotografia
subject: konkursy fotograficzne
subject: wielki konkurs fotograficzny wkf
description: Choć obrady jury i gala wręczenia nagród już dawno za nami, Wielki Konkurs Fotograficzny National Geographic kończy się dopiero teraz. Właśnie poznaliśmy najlepsze zdjęcia wybrane przez was – naszych czytelników. Oto laureaci w kategoriach Grand Prix Internautów, Polska nieoczywista oraz Świat okiem młodych.
encoded: Fotografia to nie tylko zawód i nie tylko sztuka – także codzienność niemal każdego z nas. Dlatego dla jurorów Wielkiego Konkursu Fotograficznego i redakcji National Geographic zawsze ważne było zdanie naszych czytelników i internautów. I właśnie je poznaliśmy: wybraliście najlepsze zdjęcia w trzech kategoriach. Głosowanie zakończyło się 3 grudnia o godzinie 12:00. Oto wyniki. Grand Prix Internautów Które zdjęcie okazało się bezkonkurencyjne i najlepsze ze wszystkich? Grand Prix Internautów to zwieńczenie całego konkursu. Można było głosować na jedno z 9 zdjęć. Zwyciężyła fotografia Adriana Stejki „Dwa Światy”. To samo zdjęcie docenili wcześniej jurorzy, przyznając mu pierwsze miejsce w kategorii „Polska nieoczywista” w swoim głosowaniu. „Fotografia ta to połączenie natury i industrialnego pejzażu. Jury doceniło wyjątkowe wyczucie chwili i umiejętność dostrzeżenia piękna w pozornie zwykłej scenerii. To obraz, który odkrywa niezwykłość w ciszy polskiego poranka.” – brzmiało uzasadnienie jury. Polska nieoczywista W tej kategorii internauci wybrali zdjęcie Przemysława Szewczyka „Stary wiatrak i zorze”. – Zdjęcie wyróżnia się niezwykłą kolorystką i klimatem. Internauci słusznie docenili tę wyjątkową chwilę – mówi jurorka i dyrektorka artystyczna National Geographis Polska, Iwona El Tanbouli-Jabłońska. Świat okiem młodych Tak kategoria cieszyła się największym zainteresowaniem – oddaliście ponad 19 tys. głosów. A zwyciężył Marcel Maciołek z Zespołu Szkół Ekonomicznych im. Wincentego Stysia w Świdnicy. Jego zdjęcie nosi tytuł „Cisza wysokości”. – Widzę w nim wrażliwość i świadomość kadru rzadko spotykaną u młodych twórców oraz umiejętne wykorzystanie światła, które podkreśla symbolikę przedstawionych figur – podsumowuje Iwona El Tanbouli-Jabłońska. Gratulujemy wszystkim laureatom. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.…

DSC00869x-92f1711.jpg
width: 3208
height: 2151

Droga do Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i jak się go obchodzi w Polsce i na świecie?
type: item
date: 2025-12-04T08:59:20.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: boże narodzenie
subject: religie
subject: tradycje
subject: zwyczaje
description: Adwent to wyjątkowy okres w kalendarzu liturgicznym: czas oczekiwania na Boże Narodzenie i duchowego oczyszczenia. Obfituje w różnorodne tradycje, zarówno w Polsce jak i innych krajach. Inaczej obchodzą go katolicy, inaczej protestanci, a w kościele prawosławnym zastępuje go inny, choć podobny zwyczaj.
encoded: Spis treści: Kiedy przypada adwent i ile trwa? Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce Adwent w różnych tradycjach chrześcijańskich Adwentowe symbole Kiedy zaczyna się adwent? To pytanie co roku zadają sobie miliony chrześcijan. Tygodnie poprzedzające Boże Narodzenie to czas szczególnych tradycji które, jak wszystkie zwyczaje, podlegają też zmianom. Przez wieki adwent zyskiwał nowe elementy, ale jego centralnym przesłaniem pozostaje oczekiwanie na przyjście Jezusa oraz odnowa duchowa, która ma pozwolić pełniej przeżyć święta Bożego Narodzenia. Kiedy przypada adwent i ile trwa? Adwent jest czasem ruchomym. W kościele katolickim zawsze obejmuje cztery niedziele przed Bożym Narodzeniem. W praktyce oznacza to, że jego początek może przypadać między 27 listopada a 3 grudnia. W 2025 roku ta pierwsza niedziela przypadła na 30 listopada. Adwent trwa do Wigilii Bożego Narodzenia, czyli 24 grudnia. Liczba dni adwentu co roku może się nieco różnić, w zależności od układu kalendarza. Tradycje i zwyczaje w Polsce – adwent w praktyce W Polsce to całe bogactwo tradycji, obchodzonych z różną intensywnością. Pojawiają się też nowe - np. kalendarze adwentowe są coraz popularniejsze i przywędrowały do nas z krajów protestanckich. Najważniejsze z polskich tradycji to: Roraty – msze święte odprawiane o świcie, najczęściej przed wschodem słońca. Dzieci i dorośli przynoszą ze sobą lampiony symbolizujące światło Chrystusa. W niektórych parafiach organizowane są konkursy na najpiękniejszy lampion roratni. Wieńce adwentowe – najczęściej wykonane z gałązek drzew iglastych, ozdobione czterema świecami. Co tydzień zapala się kolejną świecę, symbolicznie rozpoczynając kolejne etapy oczekiwania. Według tradycji świece symbolizują nadzieję, pokój, radość oraz miłość. Kalendarz adwentowy – kolorowe kalendarze z okienkami, za którymi kryją się słodycze lub cytaty biblijne. Dzieciom i dorosłym mają codziennie przypominać o istocie adwentu. Modlitwa i postanowienia adwentowe – wiele osób pode…

adwent-caba8a6.jpg
width: 4930
height: 3287

3I/ATLAS nie przestaje zaskakiwać. Międzygwiezdna kometa ma związek z meteorytem z Antarktydy
type: item
date: 2025-12-03T07:03:29.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: badania naukowe
subject: kometa
subject: obserwacje
description: Kometa 3I/ATLAS może zawierać aktywne kriowulkany – odkrył zespół hiszpańskich naukowców. Analiza zdjęć ujawniła strumienie gazu i pyłu wyrzucane z jądra komety. Dzięki temu udało się wstępnie określić skład chemiczny tego tajemniczego gościa. Okazał się zaskakująco podobny do znanych obiektów.
encoded: Najnowsze obserwacje sugerują, że międzygwiazdowa kometa 3I/ATLAS może być pokryta aktywnymi kriowulkanami, czyli „lodowymi wulkanami”, wyrzucającymi strumienie gazu i pyłu. Zauważono to, gdy zbliżała się do Słońca. Ta obserwacja pozwala wyciągać nowe wnioski co do składu i budowy tajemniczego obiektu. Nowa analiza 3I/ATLAS Od chwili odkrycia komety w lipcu pojawiały się rozmaite spekulacje, także sensacyjne, o jej rzekomym sztucznym pochodzeniu. Jednak astronomowie są przekonani, że to naturalny obiekt międzygwiazdowy. To dopiero trzecia taka znana nam kometa, dlatego naukowcy intensywnie ją obserwują, zanim opuści ona Układ Słoneczny w przyszłym roku. Według nowej analizy, 3I/ATLAS okazuje się zaskakująco podobna do obiektów z naszej kosmicznej okolicy, mimo że pochodzi z innego układu planetarnego. Autorzy badania pod kierunkiem Josepa Trigo-Rodrígueza z Institute of Space Sciences w Hiszpanii podkreślają, że podobieństwo to było nieoczekiwane. Hiszpanie odkrywają kriowulkany W ramach badań wykorzystano teleskop Joan Oró w obserwatorium Montsec w Katalonii oraz inne lokalne obserwatoria. Kometa była monitorowana podczas zbliżania się do peryhelium, co nastąpiło 29 października. Gdy znalazła się około 378 mln km od Słońca, nastąpił skokowy wzrost sublimacji lodu i jasności obiektu. Uzyskano wtedy zdjęcia o najwyższej jak dotąd rozdzielczości, ukazujące wyraźne strumienie gazu i pyłu. Według hiszpańskich naukowców są to erupcje kriowulkaniczne. Kriowulkany na planetach działają inaczej W odróżnieniu od dużych, lodowych obiektów planetarnych, gdzie kriowulkanizm jest napędzany przez ciepło wewnętrzne ciała niebieskiego, w 3I/ATLAS proces ten może wynikać z reakcji chemicznych. Podgrzewanie komety przez Słońce doprowadziło do sublimacji (przemiany z ciała stałego w gaz) dwutlenku węgla, w wyniku czego jądro komety przestało być ściśle chronione warstwami lodu i zaczęło ulegać korozji. 3I/ATLAS jest podobna do obiektów zza orbity Neptuna Aby sprawdzić wiarygodność teo…

3IATLAS-2401173.jpg
width: 1200
height: 677

„Ognista ameba” z Kalifornii bije światowy rekord. Inne organizmy się gotują – ona kwitnie. Czy takie istoty żyją na innych planetach?
type: item
date: 2025-12-02T14:28:42.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: gatunki
subject: mikroby
subject: przyroda usa
subject: wulkany
description: To odkrycie przesuwa granice naszej wiedzy. Jednokomórkowy organizm z Kalifornii to nowy rekordzista w świecie eukariontów. Odkryty w gorących źródłach, nie tylko przeżywa w ekstremalnych temperaturach, ale wręcz ich potrzebuje do życia.
encoded: Najodporniejsze znane zwierzęta to niesporczaki – jednak ekstremalne warunki potrafią przeżyć tylko zapadając w stan anabiozy (pozornej śmierci). Ale na Ziemi żyją też organizmy, które w wysokich temperaturach kwitną, a nawet się rozmnażają. Właśnie odkryto kolejnego rekordzistę. Jego łacińska nazwa oznacza „ognistą amebę z Gór Kaskadowych”. Ten jednokomórkowy organizm żyjący w Parku Narodowym Lassen Volcanic w Kalifornii jest niesamowicie wytrzymały. Okazało się, że potrafi rosnąć i dzielić się w najwyższych temperaturach wśród wszystkich znanych nauce eukariontów (organizmów posiadających jądro komórkowe). Organizm, który nie tylko znosi ciepło – on go potrzebuje Według artykułu opublikowanego w serwisie preprintów „bioRxiv”, organizm nazwany Incendiamoeba cascadensis rośnie i dzieli się w temperaturach dochodzących do 63 st. Celsjusza, co czyni go najbardziej odpor­nym na ciepło eukariontem na Ziemi. To nie wszystko – on wręcz potrzebuje wysokich temperatur, by rosnąć. Jego wzrost zaczyna się dopiero powyżej 42 st. C., co czyni go tzw. obligatoryjnym termofilem – organizmem wymagającym wysokich temperatur. Eukarionty są delikatne? Nie w tym przypadku To odkrycie mocno zmienia naszą wiedzę biologiczną. Dotychczas uważano, że eukarionty są zbyt delikatne, by funkcjonować w takich warunkach. W przeciwieństwie do prostych, odpornych prokariontów (bakterii i archeonów), komórki eukariotyczne zawierają jądra, organelle i wrażliwe błony. Dlatego zdolność I. cascadensis do przetrwania w takiej temperaturze to biologiczna sensacja. Historia odkrycia „ognistej ameby” i jej supermocy Naukowcy znaleźli ją w próbkach pobranych w latach 2023–2025 – występowała w 14 z 20 badanych lokalizacji. Potem przyszedł czas na badania w laboratorium. Hodowano ją w kulturach z dodatkiem ziaren pszenicy, by rozwijały się bakterie będące jej pożywieniem. Następnie przetestowano jej tolerancję cieplną w 17 zakresach temperatur od 30 do 64°C. Wyniki były zaskakujące. Poniżej 42 st. C. organizm…

ognista-ameba-8ae110e.jpg
width: 1200
height: 675

Brytyjczycy z uznaniem o Warszawie. Docenili nie tylko znane atrakcje – także te niszowe
type: item
date: 2025-12-02T10:23:55.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: atrakcje turystyczne
subject: muzeum
subject: warszawa
description: Brytyjski dziennik The Telegraph opublikował pełen superlatyw artykuł o atrakcjach Warszawy. Wyczerpujący tekst opisuje 20 różnorodnych atrakcji – od ikon architektury, po niszowe muzea. Jak Brytyjczycy widzą naszą stolicę?
encoded: „The Telegraph” przedstawia Warszawę jako miasto o niezwykle bogatej ofercie kulturalnej, szczególnie atrakcyjne dla miłośników muzeów. Podkreśla, że stolica łączy monumentalne instytucje historyczne z mniejszymi, bardzo oryginalnymi muzeami, tworząc wszechstronny obraz polskiej przeszłości. Ale pokazuje też, że Warszawa to nie tylko muzea – równie ważne są królewskie rezydencje, punkty widokowe, zielone przestrzenie czy wyjątkowe wydarzenia. Brytyjczyk chwali Warszawę Autorem tekstu jest Marc Di Duca, dziennikarz i autor przewodników, który do Warszawy przyjeżdża już od 20 lat i jest fanem historii naszej stolicy oraz pozostałości po epoce PRL. Nic więc dziwnego, że na swojej liście umieścił między innymi Muzeum życia w PRL przy Placu Konstytucji. Określił Warszawę wręcz jako „nirwanę dla miłośnika muzeów". Di Duca rekomenduje najważniejsze warszawskie atrakcje, dzieląc je na pięć kategorii: muzea, atrakcje za darmo, najlepsze dla rodzin, królewskie oraz dla miłośników historii. Oto one. Najlepsze muzea Na czele listy stoi Muzeum POLIN – nazwane jednym z najlepszych muzeów w Polsce, oferującym „podróż przez tysiąc lat historii Żydów polskich”. Drugie miejsce przypadło Muzeum Życia w PRL, za sugestywnie pokazaną codzienność czasów komunizmu. Dziennik wyróżnia także: Muzeum Wojska Polskiego, Stację Muzeum, Muzeum Warszawy, Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie, Neon Muzeum, Muzeum Historii Polski. The Telegraph podkreśla różnorodność – od wielkich narracji narodowych, przez lokalne, aż po niszowe tematy. Najlepsze darmowe atrakcje Tu Brytyjczycy wyróżnili recitale Chopinowskie w Łazienkach, określone jako kultowe i masowo odwiedzane przez mieszkańców, a także Stare Miasto z Kolumną Zygmunta jako „imponujący przykład powojennej rekonstrukcji”. Najlepsze atrakcje dla rodzin Wśród polecanych miejsc znalazły się: Centrum Nauki Kopernik – opisane jako najciekawsze dla młodych odkrywców, Warszawskie Zoo, punkty widokowe: Pałac Kultury i Nauki oraz Varso Tower, najwyższy budynek …

brytyjczycy-docenili-warszawe-d2e9f79.jpg
width: 5472
height: 3648

Dlaczego psy zakopują jedzenie i przedmioty? To naturalne zachowanie – ale coś innego niż na przykład u wiewiórek
type: item
date: 2025-12-02T08:38:40.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: psy
subject: psychologia zwierząt
subject: wilki
subject: zachowania
description: Twój pies upycha ulubioną zabawkę pod poduszką lub zakopuje gryzak w ogrodzie? To zachowanie starsze niż sam gatunek – sięga instynktów dzikich psich przodków. I wcale nie oznacza robienia zapasów „na czarną godzinę”.
encoded: Psy często i w różny sposób „zakopują” swoje zasoby – mogą to być zabawki, gryzaki, czy jedzenie. Takie zachowanie nie występuje u wszystkich psów, objawia się też z różną intensywnością. To tzw. caching, czyli ukrywanie zasobów na później. Według biologów nie wynika z lęku przed brakiem jedzenia, lecz z głęboko zakorzenionych, instynktownych zachowań. Jak chowają wiewiórki, a jak wilki? U ssaków, a także ptaków, caching występuje całkiem często. Temu zachowaniu przyjrzała się biolożka i specjalistka od dobrostanu zwierząt, Mia Cobb, z Uniwersytetu w Melbourne. Opisuje dwa typy tego zachowania: tzw. larder hoarding, polegający na gromadzeniu dużych zapasów w jednym lub dwóch miejscach (np. u wiewiórek), oraz scatter hoarding, czyli rozpraszanie małych ilości w wielu lokalizacjach. To właśnie ten drugi sposób występuje u psowatych, m.in. u lisów i wilków. Czemu ma służyć? Zabezpieczeniu nadmiaru jedzenia. Duża ofiara, której zwierzęta nie były w stanie zjeść naraz, w ten sposób się nie zmarnuje i zostanie – przy odrobinie szczęścia – ukryta przed konkurentami. Dlaczego psy wciąż zakopują zasoby? Współczesne, udomowione psy wciąż to robią, mimo że już nie muszą walczyć o przetrwanie. Węch i pamięć przestrzenna pozostały ich mocnymi stronami. Jeśli pies coś „zakopuje” nie oznacza to, że „martwi się” o przyszłość – to głęboko zakorzeniony instynkt. Chowanie częściej obserwuje się u psów, które doświadczyły głodu lub silnego stresu, a także u ras o predyspozycjach łowieckich, jak teriery czy gończe. Nie ma więc powodu, by traktować to zachowanie jako problem. Wiele psich zachowań, które uznajemy za kłopotliwe (także np. kopanie) jest dla nich całkowicie naturalne. Gdy pies starannie chowa kość lub zabawkę, po prostu kieruje się naturalnym, instynktownym mechanizmem, który przypomina o jego dzikich korzeniach. Spełnienie naturalnej potrzeby W niektórych sytuacjach jednak skłonność do chowania może stać się niewygodna, jeśli pies przy okazji np. brudzi w domu. Warto wtedy …

dlaczego-pies-chowa-jedzenie-97a2f81.jpeg
width: 4301
height: 2975

„Zielone płuca” Afryki nie działają – lasy deszczowe Konga zaczęły emitować dwutlenek węgla. Jak to możliwe?
type: item
date: 2025-12-01T13:17:40.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Przyroda
subject: afryka
subject: dwutlenek węgla
subject: kongo
subject: lasy deszczowe
subject: madagaskar
subject: zmiany klimatyczne
description: Nowe analizy satelitarne i terenowe ujawniają, że lasy deszczowe w Afryce – szczególnie te w dorzeczu Konga – nie pełnią już roli „zielonych płuc” świata. Utrata biomasy, wypalanie gruntów i działalność przemysłowa sprawiają, że zamiast pochłaniać dwutlenek węgla, stają się jego źródłem.
encoded: Masowe wylesianie oraz szkody powodowane m.in. przez działalność górniczą sprawiły, że w latach 2010–2017 lasy deszczowe w dorzeczu Konga przestały pełnić funkcję kluczowego pochłaniacza dwutlenku węgla. Teraz emitują go więcej, niż pochłaniają – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „Scientific Reports”. Lasy i sawanny Afryki odpowiadały za około 20% globalnego pochłaniania CO2 przez roślinność. Lasy Afryki: od pochłaniania do emisji CO₂ Zespół prof. Heiko Balztera z Uniwersytetu w Leicester (Wielka Brytania) oszacował zmiany biomasy dzięki satelitarnym pomiarom koloru, wilgotności i wysokości koron drzew, zestawiając je z pomiarami terenowymi. Badacze wykazali, że po okresie wzrostu biomasy w latach 2007–2010, w kolejnych siedmiu latach (2011–2017) afrykańskie lasy – w tym kluczowe obszary Madagaskaru i Afryki Zachodniej – traciły średnio 106 mln ton biomasy rocznie. Odpowiada to emisji około 200 mln ton CO2 każdego roku. Niewielki wzrost biomasy na sawannach nie był w stanie zrównoważyć tych strat. Rola dorzecza Konga Największą rolę odgrywały lasy Konga, które co roku absorbowały blisko 600 mln ton CO2, ustępując skalą jedynie Amazonii. Postępujące wycinki, nielegalne pozyskiwanie drewna oraz degradacja środowiska przez przemysł wydobywczy doprowadziły do dramatycznego spadku tej zdolności. Badanie nie uwzględniło jednak rozległych, wciąż słabo zbadanych torfowisk pod lasami Konga, które pochłaniają niewielkie ilości CO2, lecz przechowują aż 30 mld ton węgla. Ich rola wciąż wymaga zbadania. Jak działa cykl węglowy? Ekosystemy Afryki odgrywają kluczową rolę w globalnym cyklu węglowym. Biorąc pod uwagę całą roślinność świata, lasy w Afryce pochłaniają około 20% obecnego w atmosferze Ziemi węgla. Ale odpowiadają już za 40% światowych emisji węgla ze spalania biomasy oraz 20% emisji wynikających z wylesiania i degradacji lasów. Jak to możliwe? Pochłanianie węgla w lasach i na sawannach zachodzi poprzez fotosyntezę, a jego emisja – przez pożary, których przyczy…

lasy-kongo-emisja-co2-fe5eb81.jpg
width: 5100
height: 3403

Tatuaże pod lupą naukowców. Nowe badania wskazują na ich związek z jednym z nowotworów
type: item
date: 2025-11-30T13:30:38.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Lifestyle
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: medycyna
subject: nowotwory
subject: tatuaże
subject: Zdrowie
description: Czy pokrycie skóry tatuażem chroni ją przed szkodliwym promieniowaniem UV? Tak podpowiada zdrowy rozsądek – jednak badania pokazują co innego. Nowa analiza naukowców ze Szwecji dowodzi, że tatuaże niosą realne zagrożenie.
encoded: Nowe badanie sugeruje, że osoby z tatuażami mają podwyższone ryzyko czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu skóry, powiązanej z ekspozycją na promieniowanie UV. Stwierdzono, że posiadacze tatuaży mieli aż o 29% większe ryzyko zachorowania na czerniaka niż osoby bez tatuaży. Nie zaobserwowano natomiast związku między tatuażami a rakiem kolczystokomórkowym, również związanym z uszkodzeniami spowodowanymi UV, ale dużo mniej agresywnym. Jak wyglądało badanie? Choć tatuaże są powszechne, to ich długoterminowy wpływ na zdrowie pozostaje słabo poznany. Naukowcy ze Szwecji zastosowali mieszane badanie kliniczno-kontrolne: zaczęli od osób już chorych na nowotwór skóry i porównali je z danymi osób zdrowych. Dane pozyskano z narodowych rejestrów medycznych, uczestnicy wypełnili też ankiety dotyczące tatuaży: ich wielkości, lokalizacji oraz wieku wykonania pierwszego tatuażu. W badaniu uwzględniono różne czynniki, w tym styl życia, mogący wpływać zarówno na decyzję o wykonaniu tatuażu, jak i ryzyko nowotworów skóry. Pod lupę wzięto na przykład: ekspozycję na słońce, korzystanie z solarium, palenie papierosów, wykształcenie, dochody, typ skóry i pigmentację. W ten sposób naukowcy starali się ograniczyć ryzyko błędnych wniosków. Wyniki dają do myślenia Jednak mimo wszystko związek między tatuażami a czerniakiem okazał się wyraźny. Co zaskakujące, większa powierzchnia tatuaży nie zwiększała ryzyka. To ciekawe, bo większa ilość tuszu to więcej substancji chemicznych wprowadzonych do skóry. Jak to wyjaśnić? Badacze sądzą, że makrofagi (jeden z rodzajów komórek odpornościowych organizmu) przenoszą cząstki tuszu do węzłów chłonnych, gdzie mogą one pozostawać latami. Być może prowadzi to do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja nowotworzeniu. Tusz, układ odpornościowy czy styl życia? Naukowcy podkreślają, że pojedyncze badanie nie dowodzi jeszcze przyczynowości. Nie wiadomo, czy to tusz, reakcje immunologiczne, czy zachowania posiadaczy tatuaży odpowiadają za wzrost ryzyka.…

tatuaze-ryzyko-raka-2537133.jpg
width: 2001
height: 1499

Oto najpiękniejszy dworzec w Europie. Budowa nowej ikony trwała prawie 20 lat
type: item
date: 2025-11-28T12:48:17.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: architektura
subject: belgia
subject: kolej
subject: nagrody
description: Dla tego budynku warto pojechać do Belgii. W Mons, po wielu latach budowy, ukończono dworzec autorstwa jednego z najsłynniejszych współczesnych architektów: Santiago Calatravy. Choć to budynek nowy, już staje się ikoną europejskiej architektury – właśnie został uznany za jeden na najpiękniejszych dworców świata.
encoded: Dworzec jest modernizacją głównej stacji kolejowej w mieście Mons, w regionie Hainaut w Belgii. Choć jego wyjątkowy projekt był od dawna znany, a budowa ciągnęła się 20 lat – dopiero teraz, po ostatecznym ukończeniu, zbiera laury i zyskuje zasłużoną sławę. Właśnie trafił na listę siedmiu najpiękniejszych dworców świata 2025, otrzymując prestiżową nagrodę architektoniczną Prix Versailles. Nowa architektoniczna perła Belgii Projekt architekta z Hiszpanii, Santiago Calatravy, wygrał konkurs w 2006 r., proponując „monumentalny most” łączący historyczne centrum Mons z nową dzielnicą Grands Prés. Jego sercem jest centralna galeria o długości 165 m i wysokości 15 m, biegnąca ponad torami, pełniąca funkcję zarówno łącznika, jak i ważnego miejskiego pasażu. Jak zwykle w przypadku projektów Calatravy, budynek jest ażurowy, biały i pełen światła. Konstrukcja jest podzielona stalowymi żebrami, z dużymi przeszkleniami, akcentami z drewna i kamiennymi posadzkami. Naturalne światło dociera tu niemal wszędzie. Cały obiekt działa jako węzeł transportowy z 7 peronami kolejowymi, 29 stanowiskami autobusowymi, parkingiem podziemnym, miejscami dla rowerów i taksówek. Co wyróżnia projekt Calatravy? Projekt kładzie nacisk na dostępność: zastosowano windy, schody ruchome, prowadnice dotykowe i czytelne oznakowanie. Wokół dworca powstały nowe przestrzenie miejskie, w tym aż 12 000 m kw. terenów publicznych, co wpisuje stację w szerszy proces odnowy miasta – a Mons jest miastem dość małym. Choć początkowy budżet wynosił 37 mln euro, ostateczny koszt wzrósł ponad dziesięciokrotnie i sięgnął ok. 480 mln. Budowa trwała niemal dwie dekady, a oficjalne udostępnienie pasażerom nastąpiło 31 stycznia 2025 r. Od tego czasu dworzec zyskuje coraz większą sławę i zgarnia nagrody. Kim jest Santiago Calatrava? Santiago Calatrava to hiszpański architekt słynący z futurystycznych, rzeźbiarskich konstrukcji inspirowanych naturą. Jego realizacje wyróżnia lekkość, ekspresyjna geometria i wykorzystanie naturaln…

santiago-calatrava-gare-de-mons-belgia-172da90.jpg
width: 2364
height: 1577

Miniaturowy słoń, drapieżne bociany i gigantyczne niedźwiedzie. Tak wyglądały zwierzęta epoki lodowcowej
type: item
date: 2025-11-28T08:42:51.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: epoka lodowcowa
subject: mamuty
subject: serial
description: Lód, mamuty i tygrysy szablozębne? Nie tym razem. Epoka lodowcowa pokazana w trzecim sezonie serialu „Prehistoryczna Planeta” to świat dużo bardziej zaskakujący, złożony i żywy. I przede wszystkim – stuprocentowo zgodny z naukową wiedzą.
encoded: Nowy, trzeci sezon serialu BBC „Prehistoryczna Planeta: epoka lodowcowa”, dostępny na Apple TV, przedstawia realistyczny obraz plejstocenu – epoki ogromnych zmian klimatycznych i zaskakujących gatunków. Stworzenia, które w nim zobaczymy to prawdziwe zwierzęta żyjące w tamtym czasie, ożywione doskonałymi efektami specjalnymi. Niektóre z nich są zaskakujące i zupełnie różne od tego, z czym najczęściej kojarzymy epokę lodowcową. A Ziemię zamieszkiwały wówczas nie tylko mamuty - równiez inne, fascynujące stworzenia. Tom Hiddleston, Hans Zimmer i 50 naukowców Producent Mike Gunton, w rozmowie z Associated Press podkreśla, że celem produkcji jest stworzenie prawdziwego filmu przyrodniczego, przy którym widz zapomina, że ogląda świat stworzony na komputerach. Produkcja powstała dzięki ogromnemu postępowi w grafice komputerowej, a nad jej realizmem czuwali nie tylko animatorzy - również ponad 50 naukowców, specjalistów od tego okresu. Narratorem trzeciego sezonu jest Tom Hiddleston, a muzykę stworzyli Hans Zimmer i zespół Bleeding Fingers Music. We wcześniejszych sezonach rolę narratora pełnił sir David Attenborough. Serial, który obala stereotypy Twórcy podkreślają, że nie istniała jedna epoka lodowcowa. Była to seria ośmiu zlodowaceń, podczas których lód pokrył nawet 25 proc. wszystkich lądów. W tym samym czasie inne obszary zamieniały się w pustynie – i tam także rodziły się nowe gatunki zwierząt. Na ekranie pojawiają się zarówno kolosy, jak i gatunki zaskakująco drobne, np. karłowaty krewny słonia – stegodon. Jeden z odcinków przedstawia historię młodego stegodona, na którego polują wielkie drapieżne bociany. Poza tym zobaczymy m.in: mięsożerne kangury, ogromne niedźwiedzie i pancerniki czy diprotodony – gigantyczne torbacze wielkości nosorożców. Produkcja pokazuje Ziemię w czasie wielkich zmian: obniżenie poziomu mórz stworzyło lądowe, międzykontynentalne mosty, umożliwiające wielkie migracje gatunków. Dzięki bardzo licznym zapisom kopalnym – lepszym niż w przypadku di…

prehistoryczna-planeta-epoka-lodowcowa-6ea8c69.jpg
width: 3840
height: 2160