„Ta kraina jest jak skalny zwierzyniec”. Tu wszystko wygląda jak w bajce
Kapadocja to miejsce, w którym natura i człowiek wspólnie stworzyli krajobrazy jak z bajki. Zobacz, gdzie można przespać się w skale, zjeść pstrąga w rzece i dotknąć balonu o poranku.
Spis treści: Życie w skalnych domach – wspomnienia z Kapadocji Trekking przez doliny Kapadocji – tam, gdzie nie docierają turyści Kościoły wykute w tufie i kapadockie winnice Podziemne miasta i legendarne konie Kapadocji Balonowy spektakl o świcie – magia poranka w Kapadocji Jak zaplanować podróż do Kapadocji? Krajobrazy Kapadocji wydają się czymś nierealnym. Nawet najlepsze zdjęcia nie oddają magii tego, co stworzyła natura – z niewielką pomocą człowieka. Życie w skalnych domach – wspomnienia z Kapadocji – Tu się urodziłem – Hasan, nasz kierowca podczas dżip safari, wskazuje wydrążoną w skale grotę. Przez dziurę zaglądam do wnętrza, w którym pozostały resztki wyposażenia, np. kanapa, a na zewnątrz wisi talerz satelitarnej anteny. – Prąd mieliśmy, gaz też – dopowiada chłopak, widząc moją zdziwioną minę. Mieszkanie w skałach przez długie wieki było w Kapadocji normą. Przynajmniej nikt nie narzekał na metraż. Rodzina się powiększała – łatwo można było wydrążyć kolejny pokój. Wulkaniczny tuf to miękki materiał, nie potrzeba było nawet jakichś wyrafinowanych narzędzi. Poza tym latem w takich jaskiniodomach było przyjemnie chłodno, zimą zaś względnie ciepło. Kiedy przyjechałam do Kapadocji pierwszy raz, 30 lat temu, wiele osób mieszkało jeszcze w takich skalnych domostwach, a powszechnym środkiem transportu były osły. – Każdy z nas ma swojego ekologicznego mercedesa – ze śmiechem mówili miejscowi. Dzisiaj o widok osiołka raczej już trudno, a ludzie przenieśli się do bardziej komfortowych apartamentów. To, co przyciąga turystów do Kapadocji, krainy położonej w sercu azjatyckiej części Turcji, to przede wszystkim widoki. Tutejsze skały przybierają najprzeróżniejsze formy – grzybów, stożków, no i bajkowych kominów. Jest też skalny zwierzyniec ze słynnym wielbłądem i kamienne Trzy Plotkary. Jedyne w swoim rodzaju dzieło natury tworzy się bezustannie od milionów lat. Głównymi „winowajcami” są lokalne wulkany, które zalały okolicę lawą i przysypały popiołami, dzięki czemu powstała gruba warstwa miękkiego tufu. Proces rzeźbiarski to efekt erozji – wpływu wiatru, wody (deszczu i śniegu) czy temperatur. Wulkany są trzy, wszystkie wygasłe, przy czym najwyższy to Ericiyes (3917 m), na którego stokach powstał godny uwagi ośrodek narciarski z wyciągami na miarę tych alpejskich. Trekking przez doliny Kapadocji – tam, gdzie nie docierają turyści Większość turystów zwiedzanie Kapadocji ogranicza jedynie do punktów widokowych. Ja ze swoją grupą wolę inaczej – przemierzamy poszczególne doliny w ramach pieszych wycieczek, docierając do naprawdę wyjątkowych miejsc, które mamy tylko dla siebie. Zaczynamy od Doliny Miłości. Nazwa jest jak najbardziej adekwatna – wystarczy spojrzeć na falliczne kształty tutejszych skał. Następna jest Dolina Biała – i rzeczywiście znajdziemy tu skalne białe trójkąty, zdaniem niektórych przypominające bezy. A potem – dla odmiany – przenosimy się do Doliny Różowej, gdzie intensywność owego różu zmienia się w zależności od pory dnia – im bliżej zachodu słońca, tym ładniej. Tu już momentami trzeba się trochę pogimnastykować, bo są na trasie przejścia wymagające lekkiej wspinaczki czy użycia zamontowanej tu na stałe liny. Mamy też dzień, gdy w ramach ucieczki od upałów fundujemy sobie wypad do położonej dalej od centralnej Kapadocji Doliny Ihlary. 14-kilometrowy szlak prowadzi wzdłuż rzeczki płynącej dnem spektakularnego wąwozu. Podziwiamy wznoszące się 100–150 m nad nami skały, cieszymy się bujną zielenią, wynajdujemy rosnące dziko pistacje, no i konsumujemy pysznego pstrąga, siedząc przy stołach ustawionych... w wodzie. Kolejny trekking zaliczamy w Dolinie Gołębiej. Skąd taka nazwa, uświadamiają charakterystyczne otwory w skałach – dawne gołębniki. W minionych wiekach ptaki te były dla mieszkańców Kapadocji niemal bezcenne. Rola latających posłańców to rzecz oczywista. Ale warto też wiedzieć, że gołębie odchody spełniały rolę naturalnego, darmowego nawozu w okolicznych winnicach i sadach. A białko z gołębich jaj dodawano do zaprawy, jaką kładziono pod freski, które teraz zdobią bizantyjskie kościoły. Kościoły wykute w tufie i kapadockie winnice Wypada wyjaśnić, skąd w Turcji bizantyjskie kościoły. Trzeba pamiętać, że wyznający islam Turcy (dokładniej: Seldżucy) pojawili się na tych terenach dopiero w XI w. i zastanych kościołów nie niszczyli. Wcześniej Kapadocja była częścią Cesarstwa Bizantyjskiego, którego religią państwową było – jak wiadomo – chrześcijaństwo. Liczne miejscowe doliny, z pozwalającymi drążyć schronienia skałami, już od I w. stanowiły wymarzoną miejscówkę dla wszelkich pustelników, z czasem tworzących klasztorne wspólnoty. Do tej pory w wielu miejscach można zobaczyć wydrążone w tufie, zupełnie niepilnowane dawne kościoły – powstały ich setki. Najlepiej zachowane, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, prezentuje się turystom w formie plenerowego muzeum na obrzeżach miasteczka Göreme. Nazwa oznacza „miejsce, gdzie nie zostaniesz dojrzany”, bo dolina dawniej była rzeczywiście dobrze zakamuflowana. Samo Göreme, nazywane turystyczną stolicą Kapadocji, to idealne miejsce, aby zamieszkać w jednym z hoteli oferujących wykute w skale pokoje. Atmosferą miejsca można się delektować z dachów tych przybytków – najlepiej, gdy trafimy przy tym na dobiegające z minaretów ezany, czyli wezwania do modlitwy, które w tej scenerii przywodzą na myśl „Baśnie z tysiąca i jednej nocy”. To teraz. W przeszłości słychać tu było inne modlitwy. Największe zainteresowanie duchowym życiem w dolinie Göreme przypadało na okres między VI a IX w., chociaż najpiękniejsze freski zobaczymy w późniejszych świątyniach, takich jak XIII-wieczny Ciemny Kościół. Dzięki ograniczonemu dostępowi światła i bardzo przestrzeganemu zakazowi robienia zdjęć, barwy na malowidłach są szczególnie żywe. W pokazanych na skale scenach rozpoznaję epizody z Ewangelii – jest Jezus (uznawany w islamie za proroka), Maryja, apostołowie zebrani na ostatniej wieczerzy... Ilu mnichów skupiała lokalna społeczność, zdradzają refektarze, a dokładniej wielkość wykutych w skale stołów. Są też pozostałości dawnych patentów na produkcję wina, zapewne nie tylko mszalnego. Tradycja robienia win przetrwała w Kapadocji do czasów obecnych – można je kupić w miejscowych sklepach. Inna sprawa, że większość winogron z miejscowych winnic wygląda zupełnie inaczej niż w Europie, bo krzaki są niskopienne, płożące się po ziemi. Przetwarza się je z myślą nie o winie, a głównie o rodzynkach. Podziemne miasta i legendarne konie Kapadocji Rzecz jasna mnisi nie byli wcale pierwszymi mieszkańcami Kapadocji. Są dowody na to, że ludzie żyli tu już 10 tys. lat temu, a w drugim tysiącleciu p.n.e. były to terytoria należące do silnego państwa Hetytów. Potem pojawili się Grecy, podbici w VI w. p.n.e. przez Persów. Wymagane wówczas podatki ludzie płacili złotem, a także końmi, co sprawiło, że Persowie zaczęli określać te tereny jako „Katpatukya”, czyli „krainę pięknych koni”. Oczywiście nie zawsze była tu oaza spokoju. Kiedy w I w. p.n.e. pojawili się Rzymianie, nie podporządkowywali sobie tych terenów po dobroci. Kilka wieków później podobnie działali najeźdźcy arabscy. Do wypatrywania wrogów służyły najwyższe w okolicach skały przerobione na twierdze. Na jedną z nich, w Uçhisarze, wchodzimy, bo to doskonały punkt widokowy. Teraz są tu wygodne schody, ale dawniej zdobyć taką miejscówkę nie było łatwo. A co z cywilami? Ci na wypadek wojen drążyli sobie kryjówki pod ziemią, z których z czasem powstały istne podziemne miasta. Oficjalnie jest ich na terenie Kapadocji 36, większość wciąż tylko częściowo odkopana. Trudno uwierzyć, ale w tym, które zwiedzam, czyli mającym swoje początki w VII w. p.n.e. Derinkuyu (Głęboka Studnia), mogło się ponoć schronić 20 tys. osób! Skalne „mrowisko” miało dziewięć poziomów połączonych ze sobą korytarzami i sięgało 85 m pod ziemię! Było w nim wszystko, co niezbędne, aby przez jakiś czas przetrwać. Pomieszczenia dla ludzi i zwierząt, kuchnie, zapasy wody, magazyny, szyby wentylacyjne i sprytne zabezpieczenia na wypadek, gdyby jednak wróg zapuścił się w ten podziemny labirynt. Możliwość ucieczki dawał m.in. tunel połączony z innym tego typu kompleksem, w odległej o 9 km wiosce Kaymakli. Praca, jaką musieli wykonać w zamierzchłych czasach mieszkańcy, robi wrażenie. Już po powrocie na powierzchnię jedziemy do Zelve, gdzie oglądamy kolejne „dziurawe skały” będące już całkiem współczesną, choć opuszczoną wioską. Przez wieki żyli w niej obok siebie, w pełnej harmonii, chrześcijańscy Grecy i muzułmańscy Turcy. W 1923 r. Grecy wyjechali do Grecji, natomiast w latach 50. XX w. wyprowadzili się i Turcy. Spora ich część zamieszkuje teraz w pobliskim, słynącym z ceramiki Avanos. Podstawą tego rzemiosła jest glina z przepływającej w pobliżu Czerwonej Rzeki (tur. Kızılırmak), swoją drogą najdłuższej rzeki w całej Turcji. Liczy ona sobie 1355 km i wpada do Morza Czarnego. W jednej z pracowni – takiej, gdzie wciąż bazuje się w dużej mierze na ręcznej produkcji – próbujemy swoich talentów za kołem garncarskim. I szczerze mówiąc... lepiej idzie nam na tanecznym parkiecie podczas urządzanej także w Avanos Tureckiej Nocy. Po winie i raki (tradycyjna procentowa anyżówka) nawet taniec brzucha nie sprawia nam kłopotu. Balonowy spektakl o świcie – magia poranka w Kapadocji Dla kompletnego obrazu Kapadocji decydujemy się jeszcze na lot balonem. Nie żałuję wydanych pieniędzy – latałam balonami w różnych rejonach świata, ale powietrzne wrażenia z Kapadocji zaliczam do tych najciekawszych. Kolorowe czasze unoszące się w rozświetlanej wschodem słońca scenerii to w przenośni i dosłownie prawdziwy odlot. – Dziś wystartowało ok. 150 balonów – mówi nasz pochodzący z Australii pilot. Po wylądowaniu organizatorzy częstują nas lampką szampana, są też pamiątkowe certyfikaty. Balony to atrakcja również dla tych, co zostali na ziemi. Wiele par nowożeńców przyjeżdża do Kapadocji na modne sesje zdjęciowe. Rekwizyty typu balowe suknie i kabriolety wypożyczają lokalne firmy, nie brak też fotografów czekających na zlecenia. Efektem są zdjęcia z tłem w postaci mnóstwa sunących po niebie kolorowych czasz. Inny pomysł, już dla każdego, to pobudka o wschodzie słońca i relaks na hotelowym tarasie (w większości hoteli w Kapadocji ich funkcję spełniają dachy). Ja też tak robię. Zasiadam w fotelu z poranną kawą – a jakże, zgodnie z turecką tradycją zaparzoną w tygielku – i napawam się widokiem balonów, które mam na wyciągnięcie ręki. Dosłownie, bo jeden z nich przelatuje z 20 m nad moją głową, a ja słyszę syk wtłaczanego do czaszy podgrzanego powietrza. Stłoczeni w koszu turyści machają. – Günaydın! – wykrzykuję im tureckie „dzień dobry”. I nie ma w tym przesady. Dzień niewątpliwie zaczął się dobrze. Bardzo dobrze. Jak zaplanować podróż do Kapadocji? Podróż do Kapadocji warto zaplanować z wyprzedzeniem, szczególnie jeśli marzy nam się lot balonem – miejsca w koszach szybko się kończą. Najwygodniejszym rozwiązaniem są połączenia lotnicze Turkish Airlines z Polski, m.in. z Warszawy i Krakowa. Przewoźnik oferuje dogodne przesiadki w Stambule, skąd dolecieć można do lotnisk w Nevşehir lub Kayseri – oba znajdują się w niewielkiej odległości od głównych miejscowości regionu. Warto wcześniej zarezerwować nocleg w skalnym hotelu, zwłaszcza jeśli zależy nam na tarasie z widokiem na poranny spektakl balonów. Najlepszy czas na podróż to wiosna i jesień, kiedy pogoda sprzyja pieszym wędrówkom, a temperatura nie jest zbyt uciążliwa. Źródło: GoTurkiye.com Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
Libia zachwyca przyrodą i ujmuje gościnnością. To nieodkryta perła Orientu
Ogromne zjawiskowe wydmy, słone jeziora, które unoszą cię na powierzchni, wspaniałe formacje skalne. Libia to perła wciąż czekająca na odkrycie.
Spis treści: Kraina diun U Tuaregów Perła pustyni Antyczne korzenie Libia – informacje praktyczne Wrzucone na Facebooka zdjęcie pokazujące, jak leżąc na wodzie, czytam książkę, robi furorę. – To Morze Martwe? – ktoś dopytuje. – Gdzie tam, jezioro Gaberoun, w Libii, na środku Sahary – wyjaśniam. Tutaj też są mocno zasolone jeziora pozwalające na samoistne utrzymanie się na powierzchni. Mało tego, w stosunku do swojego słynnego konkurenta libijskie jeziora w okolicach miasta Ubari są dużo ładniejsze i praktycznie bez ludzi. Wciśnięte między żółte, a o zachodzie słońca pomarańczowe wydmy zaskakują barwą wody: granatową, błękitną albo turkusową, zależnie od pory dnia. Niestety, z ponad 40 jezior już tylko w kilku jest woda. Reszta powysychała. Żyjący w tym regionie Tuaregowie na określenie piaszczystych gór mają dziesiątki nazw. Te z ostrym niczym nóż grzbietem to sif, a to, co nazywamy morzem wydm, to idehan. Tak wielkich diun jak te tutaj nigdy wcześniej nie widziałam. Mam zaufanie do naszych kierowców, jednak kiedy maksymalnie rozpędzeni podjeżdżamy pod szczyt, za którym nie wiadomo, co jest, odruchowo zamykam oczy. Na szczęście „synowie pustyni” doskonale znają teren – poza sporadycznym zakopywaniem się w sypkim piachu i przegrzewaniem się chłodnic nic złego się nie dzieje. O spalaniu paliwa nikt w tym kraju nie myśli – Libia to w kategorii: „wydobycie ropy naftowej”, prawdziwy potentat. Nic dziwnego, że litr paliwa kosztuje tutaj równowartość 15 groszy, co oznacza, że za 8 zł mamy pełny bak (53 litry). Dużo droższa jest woda – za równowartość 1 jej litra można kupić 6 litrów paliwa! Kraina diun Efektem wojny domowej, której apogeum było zabicie w 2011 r. rządzącego krajem przez 42 lata pułkownika Muammara Kaddafiego, był m.in. upadek turystyki. Przybysze z zagranicy bali się tu przyjeżdżać, było wiele obostrzeń. Ostatnio to się trochę zmienia, ale obcokrajowcy nadal wzbudzają tu sensację, a jednocześnie wybuchy szczerej radości. Co chwila słyszymy pełne sympatii: salam alejkum („pokój z tobą”) albo merhaba („cześć”, „dzień dobry”). Niewiele już jest krajów, które turystę witają z takim entuzjazmem. I to od razu wprowadza nas w dobry nastrój. Nie przeszkadza nam nawet kiepska libijska infrastruktura. Odbudowa hoteli czy choćby kempingów trochę czasu zapewne zajmie. Zresztą nie ma problemu – rozstawiane ad hoc obozy i tak są najlepsze. Cały sprzęt biwakowy mamy ze sobą na samochodach, podobnie jak drewno na ognisko, bo nie zawsze można liczyć na chrust, a jakoś trzeba gotować. Bywają też miejsca, takie jak Wadi Meggedet, gdzie będąc pod wrażeniem otaczającego mnie krajobrazu odpuszczam sobie namiot, wynoszę materac na najwyższą wydmę i zasypiam pod niebem z tysiącami gwiazd. Noc jest zimna (na pustyni duże różnice temperatur to norma), ale co tam, nagrodą jest zjawiskowy wschód słońca podziwiany wprost ze śpiwora. Niedługo później, już po śniadaniu, wraz z grupą wyruszam na kilka godzin w rozciągający się na olbrzymiej przestrzeni las kamiennych iglic wysokich na 20 m i przybierających najprzeróżniejsze kształty. Uruchamiamy wyobraźnię – w jednym miejscu widzimy zaklętego w kamień wielkiego smoka, w innym basztę zamieszkaną przez tajemnicze dżiny. Dobrze, że przezornie wbiliśmy w telefony GPS-ową pozycję naszego obozu, bo łatwo zabłądzić, a zapytać o drogę nie ma kogo. Cóż, łatwiej tu o spotkanie z pustynnym lisem niż z innym człowiekiem. Skorpiony też oczywiście są, chociaż zimową porą, nie lubiąc zimna, na ogół hibernują. – Tylko niektóre z nich stanowią śmiertelne zagrożenie – mówi przewodnik. – Najgorsze są te małe. Jest tu jeden taki, co jak użądli, to ma się kwadrans na podanie surowicy albo nie żyjesz – tłumaczy. A jak z wężami? – Też się zdarzają, choć same z siebie nie atakują. Na marginesie – wąż przechodzący przez drogę to w tuareskiej tradycji zwiastun szczęścia. U Tuaregów Najlepszy czas na opowieści jest zwykle wieczorem, kiedy siedzimy przy ognisku, podgryzamy przypominający podpłomyki, świeżo wypieczony beduiński chleb i popijamy podawaną w małych szklaneczkach tradycyjną herbatę. W rzeczywistości to importowana z Chin „grin szaj”, ale wyróżnia ją sposób parzenia, z odpowiednim nalewaniem z imbryków – tak by wytworzyć odpowiednią piankę. Nasi tuarescy opiekunowie przyznają, że coraz mniej spośród ich grona wiedzie tradycyjny pustynny żywot, choć karawany jeszcze sporadycznie się w Libii zdarzają. Większość z nich przenosi się do miast, do łatwiejszego, cywilizowanego życia. A zamiast hodować wielbłądy coraz częściej stają za konsolami maszyn wydobywających ropę. Jednak kiedy czas im pozwala, wracają na pustynię i z dumą wiążą sobie na głowie tradycyjny turban, czyli tagelmust. Co ciekawe, u Tuaregów (którzy nie są Arabami) jedynie mężczyźni zasłaniają swoje głowy, a często też twarze. Ich kobiety tego nie robią, same też wybierają sobie mężów i podejmują kluczowe dla rodziny decyzje. Zupełnie inaczej jest u Arabów, którzy w Libii stanowią 86% społeczeństwa. Obecne władze (w kraju są teraz dwa rządy, jeden ma siedzibę w Trypolisie, drugi w Bengazi) ograniczają kobietom wiele praw. Libijki znów mają nakaz powrotu do tradycyjnych strojów i zasłaniania włosów hidżabem. Niewykluczone, że wprowadzony zostanie też zakaz samodzielnych podróży kobiet. Pojawił się nawet pomysł utworzenia pilnującej moralności policji. Perła pustyni W ramach podróży po Saharze odwiedzamy znajdujące się wzdłuż granicy z Algierią góry, czyli Acacus. Nie przekraczają 1500 m, ale wysokość nie jest tu istotna. Natura stworzyła w tej okolicy niezwykłe naturalne łuki, z których jeden uwieczniono na banknocie o nominale 50 dinarów. Są też miejsca, gdzie można zobaczyć wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO malowidła naskalne – najstarsze z nich mają 12 tys. lat. Najbardziej podoba mi się prehistoryczny słonik wyglądający niczym postać z kreskówki Disneya, a także scenka z żyrafami – świadectwo, że tu, gdzie teraz jest pustynia, dawno temu była obfitująca w wiele gatunków zwierząt i roślin zielona sawanna. Odwiedzamy też położone u stóp gór miasteczko Ghat. Zaczynamy od kawy. Kultura picia czarnego naparu to akurat pozytywna pozostałość po czasach kolonialnych (Libia była włoską kolonią w latach 1912–1947, a niepodległość ogłosiła w 1951 r.). Dobrą espresso, latte czy cappuccino można w Libii dostać za równowartość 2,5 zł praktycznie wszędzie. Z podkręconą energią idziemy oglądać miejscową medynę, czyli lokalną starówkę. Spacer po zupełnie pustych uliczkach skłania do rozmyślań, jak to miejsce wyglądało w czasach, gdy Ghat był popularnym punktem postojowym na szlaku karawan. Prawdziwą stolicą karawanowego handlu był jednak Ghadamis, miasto, do którego z Ghat jest w linii prostej raptem 570 km, ale ze względu na pola naftowe (teren wymagający specjalnych zezwoleń) nasza trasa wydłuża się do 1430 km. Po drodze zahaczamy o Germę z ruinami starożytnej Garamy, stolicy świetnie zorganizowanego ludu Garamantów (wspominał o nich w zapiskach z V w. p.n.e. słynny Herodot), i dziwnymi piramidami, które stanowiły grobowce ich notabli. A gdy wreszcie, po trzech dniach jazdy, docieramy do Ghadamis, szybko zdajemy sobie sprawę, dlaczego tutejsza medyna określana jest Perłą Pustyni i stanowi kolejne libijskie miejsce wpisane na listę UNESCO. Labirynt wąskich uliczek, w których kilka razy się gubimy, dawniej stanowił teren, w którym spotkać można było przeważnie mężczyzn. Dla kobiet zarezerwowane były... dachy. W specjalny sposób połączone ze sobą pozwalały na szybkie przedostawanie się do domów koleżanek czy kuzynek. Na dachach organizowano kobiece bazarki, no a dzięki temu, że były to też dobre punkty obserwacyjne, to kobiety pierwsze wiedziały, kiedy do miasta zbliża się jakaś karawana. Czym handlowano? Kupcy przybywający z północy przywozili ceramikę, szklaną biżuterię, papier (potrzebowano go do spisywania tekstów religijnych), podczas gdy ci z południa – m.in. kość słoniową, złoto, strusie pióra, a także niewolników. Ale to dawne czasy. Ja w Ghadamis kupuję pyszne daktyle i oliwki. Lokalne! A to ważne! W związku z niewystarczającą produkcją krajową w libijskich sklepach dominują towary z Tunezji, Egiptu czy Turcji. Antyczne korzenie Na zakończenie naszej libijskiej przygody lecimy do położonej na wybrzeżu Morza Śródziemnego stolicy – Trypolisu. Jej nazwa oznacza tętniące życiem już 2,7 tys. lat temu Trzy Miasta (w starogreckim „Treis Póleis”). Tu, gdzie teraz jest Trypolis, była Oea, nieco na zachód znajduje się Sabratha, a z kolei na wschód – Leptis Magna. O ich dawnej świetności świadczą ruiny – w obecnym Trypolisie szczątkowe, ale w pozostałych dwóch miastach naprawdę imponujące. Historia tych miejsc sięga czasów fenickich (VII w. p.n.e.). Potem byli tu Grecy, jednak większość antycznych budowli, jakie się tu zachowały, to czasy rzymskie (I–V w.). Największe wrażenie robią świetnie zachowane teatry z turkusowym morzem w tle. Dzięki świetnie opowiadającym miejscowym przewodnikom przenosimy się w wyobraźni w czasy sprzed prawie 2 tys. lat – poznajemy tajniki handlu, spotkań na agorze, odwiedzamy antyczne łaźnie, a nawet świetnie zorganizowane… toalety. Warto wiedzieć, że Leptis Magna to miejsce, z którego pochodził rzymski cesarz Septymiusz Sewer (ur. w 145 r., zm. 211). Z kolei Sabratha przeszła do historii dzięki procesowi popularnego w II w. filozofa Apulejusza. Miał pecha – po tym jak poślubił dużo starszą od siebie bogatą wdowę, rodzina kobiety zarzuciła mu, że posiadł ją przy wykorzystaniu... magicznych mocy. Sprawa toczyła się przez 10 lat, aż w końcu, po mowie obronnej trwającej ponoć 4 dni (!), mężczyznę uniewinniono. Oczywiście współczesny Trypolis też wart jest uwagi. Z liczącej 7,3 mln populacji kraju w stolicy mieszka ok. 1,3 mln ludzi. Główny plac, dawniej zwany Włoskim, potem zaś Zielonym (za czasów Kaddafiego zielona była też flaga Libii, a filozofię polityczną wodza określała opublikowana w 1975 r. „Zielona książka”), to obecnie plac Męczenników. A więc tych wszystkich, którzy stracili życie, walcząc z reżimem Kaddafiego. To tutaj schodzą się główne ulice miasta, tu też znajduje się Assai Al-Hamra, czyli Czerwona Twierdza, dobry punkt widokowy na okolicę (z jednego z balkonów lubił przemawiać Mussolini). Kontrastująca z nowoczesnym bulwarem dzielnica to z kolei urokliwa starówka – tworzą ją uliczki z kolorowo pomalowanymi kamienicami, galerie, sklepiki, fotogeniczne podwórka. Choć są tu też i bardzo wiekowe obiekty, jak np. wybudowany w 165 r. Łuk Marka Aureliusza. Wyjeżdżam z Libii z niedosytem. Wiem już, że to niezwykle ciekawy kraj, ale ze względu na olbrzymie terytorium (5,6 razy większe od Polski) za jednym razem zwiedzić się go nie da. Równocześnie to kraj naprawdę fantastycznych, gościnnych ludzi. I choćby dlatego trzeba będzie tu wrócić. Libia – informacje praktyczne Dojazd Z Warszawy do Trypolisu dolecimy za 2,3 tys. zł liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule). W wyszukiwarkę należy wpisać nie Trypolis, ale Mitiga (MJI), bo tak nazywa się stołeczna dzielnica, w której znajduje się lotnisko. Można też polecieć do Tunezji, np. lotem czarterowym na Dżerbę, skąd do granicy z Libią jest 2,5 godz. jazdy samochodem. Wiza i waluta Wiza dla obywateli Polski jest konieczna. Mając zaproszenie, można ją otrzymać w Ambasadzie Libii w Warszawie, jej koszt to 260 zł. Dinar libijski; 1,47 LYD = 1 PLN. Transport Miasta na wybrzeżu są dobrze skomunikowane ze sobą – kursują tam tanie autobusy i mikrobusy. Gorzej jest z transportem w rejonach saharyjskich, gdzie działają zbiorowe taksówki, ale jeżdżą rzadko. Na długich dystansach lepiej korzystać z samolotów – bilet na trwający prawie 1,5 godz. lot między Ubari i Trypolisem to koszt ok. 560 zł. Przy eksplorowaniu Sahary niezbędne jest auto z napędem na 4 koła. I to najlepiej nie jedno – może pomóc, gdy się zakopiemy w piachu. Organizacja wyjazdu Dużym problemem w samodzielnym podróżowaniu cudzoziemców po Libii są niejasne przepisy. Musimy liczyć się z częstymi kontrolami dokumentów. Przez to wyjazd poza Trypolis czasem jest wręcz niemożliwy. Najlepiej zdać się na miejscowe biura turystyczne organizujące zwiedzanie w obstawie występujących po cywilnemu ludzi z odpowiednich służb. Źródło: archiwum NG Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
Tajna droga do Annapurna Base Camp: dlaczego ten trek łamie serca i otwiera oczy
Rododendronowe i bambusowe lasy, tarasowe pola. A na horyzoncie majestatyczne ośnieżone szczyty. Tak wygląda ABC Trek pod Annapurnę w Nepalu.
Spis treści: Trekking w Nepalu Annapurna Base Camp Katedra w Himalajach Zejście w doliny Annapurna – informacje praktyczne Pierwszą okazję do zachwytu ośnieżonymi szczytami mamy już w Pokharze, mieście, z którego wyrusza się na trekkingi w rejonie Annapurny. W przeciwieństwie do Katmandu to drugie co do wielkości nepalskie miasto znajduje się dużo bliżej himalajskich kolosów niż stolica. Z tarasu na dachu naszego hoteliku mamy widok na strzelisty Machhapuchhare, prawie siedmiotysięcznik (brakuje mu 7 m) zwany też Rybim Ogonem. Trafność tej nazwy docenimy za kilka dni, kiedy spojrzymy na niego z zupełnie innej strony. Annapurnę też widać, ale jeszcze nie tę najwyższą. Bo Annapurna to nie jeden konkretny szczyt, ale cały masyw, z wieloma wierzchołkami. 8 tys. m osiąga jedynie Annapurna I, chociaż te pozostałe (II, III, IV, Annapurna Fang, Gangapurna i inne), mimo że niższe, również mogą być dla wspinaczy trudne i niebezpieczne. Trekking w Nepalu Wędrówkę do bazy pod Annapurną popularnie określaną jako ABC (od ang. Annapurna Base Camp) rozpoczynamy z wioski Phedi, dokąd z Pokhary dojeżdża się busem. Jest stromo, gorąco, ale ciekawie. Mijamy poletka, na których uprawiane są ryż i proso, fotografujemy zaprzężone w pług woły. Przystając na odpoczynek, zaglądamy do tradycyjnego domu Gurungów. To dominująca tutaj grupa etniczna, zupełnie inna pod względem wyglądu czy tradycji niż najsłynniejsi w Nepalu Szerpowie żyjący dużo bardziej na wschód, w rejonie Everestu. Dom obwieszony jest kolbami kukurydzy, na stole suszy się posiekana rzodkiew, a pod dachem werandy wisi pełniący rolę ula wydrążony w środku pniak. Zamawiamy tradycyjną herbatę masala, czyli z dodatkiem różnych przypraw (m.in. imbir, kardamon, gałka muszkatołowa oraz goździki). Wierzcie mi, domowej roboty mieszanka bije na głowę tę podawaną w turystycznych kawiarniach. Następny dzień rozpoczynamy o świcie. Niewyspanie rekompensuje nam kolejne „wow!” – tym razem jest to widok na imponującą ścianę Annapurny Południowej. To góra, którą najczęściej widzi się na tej trasie. Bardzo różnie prezentuje się z różnych perspektyw, ale zawsze jest dumna i okazała. W ciągu dnia główną atrakcją stają się dla nas wiszące mosty, w tym ten największy na trasie (i jeden z najdłuższych w świecie) – ma 287 m, zawieszony jest 135 m nad rzeką! Zaliczamy też gorące źródła – relaks w basenikach przy rzece kończy się odganianiem małp wyraźnie zainteresowanych pozostawionymi bezpańsko ubraniami. Od miejscowości Chhomrong na szlaku robi się bardziej tłoczno – trudno się dziwić, bo to odcinek, który nie ma już żadnych bocznych wariantów, w górę i w dół prowadzi ta sama droga (wcześniej mieliśmy ich wybór). Co i rusz przystajemy, aby przepuścić tragarzy albo karawany objuczonych mułów (w tym rejonie jaków nie ma – ze swoją grubą sierścią przegrzewałyby się). – Ale tych schodów nabudowali – komentuje ktoś z grupy, bo rzeczywiście szlak do bazy pod Annapurnę z kamiennych stopni słynie. Prawda jest jednak taka, że nie z myślą o turystach je stawiano. Od dawna miejscowi zabezpieczali w ten sposób błotniste, często obsuwające się trakty dla własnej wygody. Sceneria co chwila czymś zaskakuje – a to wodospadami, a to roślinnością, a to skałami o ciekawych kształtach. Jest też hinduistyczna kapliczka obwieszona buddyjskimi chorągiewkami; dowód na to, że obie religie umieją tu wspaniale koegzystować. Żałujemy za to, że nie widzimy dzikich zwierząt – jedynym wyjątkiem są szczekuszki, gryzonie przypominające krzyżówkę chomika z myszą, nazwane tak od dźwięku, jaki z siebie wydają. Z tablic informacyjnych dowiadujemy się, że lokalna fauna jest mocno zróżnicowana – od tybetańskich lisów, piżmowców czy będących narodowymi ptakami Nepalu bażantów himalajskich, przez śnieżne pantery, zagrożone wyginięciem argale, aż po wielkie, ale płochliwe niedźwiedzie himalajskie. Annapurna Base Camp Za wioską Deurali drzewa się przerzedzają, aż w końcu nie ma ich wcale, zieleń zaś zastępują różne odcienie szarości i brązu, a wyżej biel. W jednym z guesthousów jego właściciel na wieść, że jestem z Polski, z euforią opowiada, że spotkał się tutaj z Jerzym Kukuczką. Nepalczyk jest dość leciwy, więc pewnie tak było – nasz słynny himalaista zdobył Annapurnę 3 lutego 1987 r. razem z Arturem Hajzerem, dokonując pierwszego w historii wejścia na tę górę zimą. Do bazy docieramy piątego dnia naszego trekkingu. Na takiej wysokości (4130 m n.p.m.) czuje się już niedotlenienie – ktoś zgłasza, że boli go głowa, inni dziwią się, jak bardzo brakuje im sił, choć przecież idziemy naprawdę wolno. To całkiem normalne – gorzej, jeśli kogoś dopadłby obrzęk mózgu albo płuc. Przy tablicy „Annapurna Base Camp – 4130 m, witamy” niektórzy płaczą ze szczęścia; dla wielu to spełnienie marzeń. Wśród otaczających nas gór wyszukujemy tę najważniejszą, ośmiotysięczną Annapurnę I (8091 m, 10. pod względem wysokości góra świata). Z tej perspektywy jest dość niepozorna, choć przecież zdradziecka i groźna. W statystykach śmiertelnych wypadków wśród ośmiotysięczników zajmuje niechlubne 1. miejsce, wyprzedzając nawet wyjątkowo trudne K2. Powodem są głównie lawiny, które akurat na tej górze schodzą szczególnie często. Aby zmniejszyć ryzyko, obecnie wspinacze wchodzą na Annapurnę od drugiej, północnej strony. Z tego względu w ABC żadnych namiotów himalaistów nie uświadczymy. Również z tego powodu coraz częściej zamiast słowa „baza” słychać tu określenie: „sanktuarium Annapurny”. Co z tego, że żadnej świątyni również tu nie ma?! To sanktuarium duchowe, miejsce skłaniające do medytacji; myślę, że mistycyzm miejsca odczuje tu każdy. Inna sprawa że ten górski amfiteatr w dawnych wierzeniach był uważany za dom przeróżnych bóstw. Annapurna to w hinduistycznej mitologii jedno z wcieleń bogini Parwati, towarzyszki Śiwy, a także córka króla Himawata, króla Himalajów (jego imię oznacza dosłownie: „bóg śniegu”). Z kolei w sanskrycie „Annapurna” oznacza „żywicielkę”, „wypełnioną pożywieniem”, co wiąże się z legendą o dobrym sercu bogini, która uchroniła ludzi przed głodem. Co więcej, dawni Gurungowie uważali, że pod Annapurną (górą!) znajdował się wypełniony złotem i kosztownościami boski skarbiec. Żeby przypadkiem nie obrazić bóstw, nie mogli tutaj przychodzić ludzie z najniższej kasty społecznej i kobiety. Ale i ci, którym było to dane, musieli zaakceptować różne zasady, np. zakaz wnoszenia tu jaj oraz mięsa. Czasy się zmieniły, ale przynosić i spożywać mięsa (z wyjątkiem owiec, kóz i kurczaków) tu nadal nie można. Katedra w Himalajach Siedząc na kamieniu i ciesząc się chwilą, czy wręcz „audiencją u górskich bogów”, uświadamiam sobie, że odniesienie do „sanktuarium” zawierają również słynne słowa wypowiedziane niegdyś przez Anatolija Bukriejewa, jednego z najwybitniejszych himalaistów świata, który zginął w 1997 r. właśnie na Annapurnie: „Góry to nie stadiony, gdzie zaspakajam swoje ambicje, to katedra, w której praktykuję swoją religię”. Na symbolicznym cmentarzyku koło skupiska guesthousów są dwie tablice poświęcone słynnemu Kazachowi i jego partnerowi (z Bukriejewem w lawinie zginął też Dmitrij Sobolew). Spacerując między pamiątkowymi pomniczkami, spoglądam na symboliczny czekan upamiętniający 40-letnią Koreankę, „która kochała wspinaczkę”, czy metalowe serce ku czci kolejnego Koreańczyka. Czytam też inne epitafia. W międzyczasie przychodzą chmury i zasłaniają góry, dając do zrozumienia, że czas przenieść się do jadalni nagrzanej już oddechami wielu osób. Po zimnej bardzo nocy zwlekamy się z łóżek jeszcze w ciemnościach, aby pierwsze promienie słońca powitać na pobliskim wzgórzu. Spektakl, jaki funduje nam natura, jest niezapomniany – powoli „zapalają” się kolejne szczyty, zabarwiając się na żółto. Romantyzm chwili przerywa warkot helikoptera. Przywiózł pasażerów, którzy zamiast wędrówki wybrali słono płatną 20-minutową wycieczkę z Pokhary. Długo tu nie zostaną, bo szybko dopadłaby ich choroba wysokościowa, ale na zrobienie zdjęć czasu wystarczy. Zejście w doliny Po powrocie do Chhomrong, co zajmuje nam dwa dni, nie schodzimy w doliny; pofalowanym szlakiem odbijamy jeszcze do wioski Ghorepani. Oznacza to kolejne dwa dni wędrówki. Idziemy, podziwiając tarasowe pola i podglądając życie miejscowych. – O, uprawiają marychę! – rzuca ktoś z mojej grupy. Odkrywamy w ogródkach charakterystyczne pięciopalczaste liście konopi indyjskich. – To tylko na własny użytek – tłumaczy przewodnik. Godzinę później zachwycamy się niezwykłym lasem – wygląda jak wyjęty z jakiegoś „Parku jurajskiego”. Omszale, powykrzywiane drzewa wyglądają całkiem inaczej niż te, które oglądaliśmy wcześniej. Najpierw były lasy rododendronowe, potem gąszcze bambusowe. Teraz te, przedziwne i ciekawe, ale których nie umiem zidentyfikować. Na przełęczy Deurali (3100 m) przystajemy na sesję zdjęciową, bo oto wyłonił nam się kolejny ośmiotysięcznik, Dhaulagiri (8167 m, siódma co do wysokości góra świata). Mam do niego szczególnie emocjonalny stosunek, po tym jak w 2009 r. zginął na nim wybitny himalaista i mój kolega Piotr Morawski. Wioska Ghorepani to już cywilizacja. Wrócił zasięg telefonii komórkowej, w guesthousie mamy w pokojach łazienki z darmowym gorącym prysznicem (wcześniej tak dobrze nie było), są też normalne sklepy. Zanim na dobre pożegnamy się z górami, wchodzimy jeszcze na wzgórze Poon Hill (3210 m n.p.m.), by zobaczyć ostatni na tej wyprawie himalajski wschód słońca. Właściwie jesteśmy nawet wyżej, bo na polanie wybudowana jest spora wieża widokowa. A potem mamy długi dzień wędrówki w dół. To, co ekipy wchodzące do Ghorepani rozkładają na dwa dni, w przeciwnym kierunku zalicza się w jeden. Znowu czekają nas setki schodów i wioski kolejnej grupy etnicznej – Magarów. Różnią się od Gurungów nie tylko strojem, ale i językiem, chociaż szczęśliwie pozdrowienie „namaste” jest uniwersalne – niezależnie od tego, z kim w Nepalu ma się do czynienia. Wieczorem jesteśmy już w Pokharze i buszujemy w sklepach z pamiątkami. Efekt? Następnego dnia niemal wszyscy z ekipy pojawiają się na śniadaniu w koszulkach z napisem: „Annapurna BC Trek. Zrobiłem to!”. Annapurna – informacje praktyczne Kiedy Najlepsze warunki do trekkingu w tych okolicach są wiosną (marzec–maj) oraz jesienią (wrzesień–listopad). Dojazd Najlepiej przez Dohę (Qatar Airways) lub Dubaj (Emirates, Fly Dubai). Od 5–5,5 tys. zł. Wiza i waluta Wizę wykupuje się na lotnisku po przylocie. Opcja na 15 dni – 30 dol., na 30 dni – 50 dol., na 90 dni – 125 dol. Waluta to rupia nepalska. Trasa Opisanego trekkingu (ABC Trek) nie należy mylić z trekkingiem dookoła Annapurny (Annapurna Circuit Trek). Punktem startowym do ABC jest Pokhara, do której z Katmandu można dotrzeć autobusem (8–12 godz.) albo samolotem (30 min, 100–130 dol.). To niezbyt trudny trekking, w zasadzie dla każdego. W sumie trzeba się liczyć z kosztem ok. 7 tys. zł (plus bilet lotniczy). Nocleg Wiosek oferujących noclegi w tzw. guesthousach jest po drodze sporo. To skromne pokoje z łóżkami, często nawet z pościelą. Łazienki są na ogół w korytarzu, a za prysznic z ciepłą wodą płaci się 100–500 rupii. Pokoje są nieogrzewane. Jedzenie Zasadą jest, że jeśli śpimy w guesthousie, to posiłki powinniśmy zamówić u gospodarzy. Na ogół nie ma zgody na samodzielne gotowanie. Zupa: 300–450 rupii, danie obiadowe: 550–1000 rupii, kubek herbaty: 80–170 rupii. Ceny rosną wraz z wysokością. Źródło: archiwum NG Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
„Jak Tatry skrzyżowane z Bieszczadami”. Góry Fogaraskie to mało znana perełka Rumunii
Góry Fogaraskie to najwyższe pasmo w całej Rumunii. Szczyty przekraczają tu 2500 metrów, a szlaki wiodą przez polodowcowe jeziora, owcze pastwiska i surowe górskie przełęcze.
W tym artykule: Owce w Górach Fogaraskich Najwyższy szczyt Rumunii Przewodnik po Górach Fogaraskich Rumuńskie przysmaki Góry Fogaraskie – co warto wiedzieć? Czy są tu niedźwiedzie? – pytamy szefową schroniska, przy którym chcemy rozstawić nasz namiot. – Czasem przychodzą. Ale turystów raczej nie ruszają, bo wolą polować na owce – pada odpowiedź. Słowo „raczej” nie uspokaja, bo czytaliśmy w prasie o przypadkach atakowania ludzi przez rumuńskie miśki, ale szczęście w nieszczęściu stado pasących się owiec mamy w pobliżu. Nasze pytanie nie jest wcale bezzasadne – 50 proc. europejskiej populacji niedźwiedzi brunatnych, czyli ok. 6,2 tys. osobników, żyje właśnie w Rumunii, w dużej mierze w Górach Fogaraskich. A i tak jest ich tu dużo mniej niż w latach 80. XX w. Polowania na te zwierzęta uwielbiał rumuński dyktator Nicolae Ceauşescu. Za jego sprawą o niedźwiedzie specjalnie dbano – nie dość, że ich liczba doszła wówczas do 8 tys., to jeszcze – dla lepszego wyglądu – serwowano im witaminy i proteiny. Na razie tutejsze niedźwiedzie instytucjonalnej ochrony wciąż się nie doczekały. Ale bez wątpienia czują się panami okolicy. Na własne oczy widzę zdjęcia wielkiego miśka, który rozsiadł się tuż przy ruchliwej drodze i nie zamierza się nigdzie ruszać. Nie dziwią porozwieszane w wielu miejscach tablice z prośbą, by nie zostawiać w koszach na śmieci żadnej żywności, a w razie spotkań ze zwierzętami – ich nie dokarmiać. Owce w Górach Fogaraskich Nocujemy nad malowniczym jeziorkiem przy cabanie Podragu (cabana to rumuńskie określenie schroniska). To dobra baza wypadowa na Moldoveanu (2544 m) – najwyższą górę Rumunii. Mamy do przejścia ok. 4 godz. w każdą stronę, ale droga się nie dłuży, bo widoki są wyjątkowe. Popularna nazwa tych gór to Alpy Fogaraskie, co rzecz jasna jest mocno nobilitujące, aczkolwiek określenie „Alpy” jest trochę na wyrost. Choćby dlatego, że nie ma tu żadnych lodowców. Mnie Góry Fogaraskie przypominają Tatry skrzyżowane z Bieszczadami. W liczącym 72 km paśmie jest aż 40 szczytów osiągających pułap 2,4 tys. m n.p.m., z kolei 107 przekracza 2 tys. m. Mimo całkiem imponujących wysokości góry te aż do samych wierzchołków porośnięte są trawą, co przywodzi na myśl połoniny. No a jak trawa, to i tereny wypasów – w ciągu prawie tygodnia, jaki spędzamy w Górach Fogaraskich, nie ma dnia, żebyśmy nie zaliczyli spotkań z owcami. Czasem są zupełnie daleko, przypominając białe pędraki na zielonym dywanie, czasem zaś z bliska podziwiamy, jak zaganiane przez kudłate psy karnie i w szyku zmierzają do jeziorek będących wodopojami. Zdarza się też, że pojawiają się wprost na naszej drodze – uwagę na siebie zwracają zwłaszcza nieufnie spoglądające na nas rogate barany. Turystów jest mało, może dlatego, że daleko stąd do jakiejkolwiek cywilizacji – zdobycie Moldoveanu to dla przeciętnego wędrowca wycieczka minimum dwudniowa. Ale jeśli ktoś już się na szlaku trafi, jest oczywiście wymiana pozdrowień. „Buna!”, czyli rumuńskie „cześć!”, to jedno ze słówek, które najszybciej nam się utrwala. Drugim jest „dupa”, co oznacza niewinne „po”, w znaczeniu: „później”. Jak dobrać buty trekkingowe? Najważniejsze wskazówki Jak dobrać buty trekkingowe? Czym się kierować przy wyborze odpowiedniego modelu? Które sprawdzą się najlepiej podczas górskich wędrówek? Odpowiedzi na te pytania i wiele innych znajdzieci... Najwyższy szczyt Rumunii Główny czerwony szlak, którym idziemy mniej więcej w linii wschód-zachód, w dużej mierze prowadzi granią stanowiącą granicę między dwiema historycznymi krainami Rumunii. Rozciągającą się od strony południowej Wołoszczyzną oraz Siedmiogrodem, zwanym też Transylwanią, po stronie przeciwnej. Różnica widoczna jest w ukształtowaniu terenu – stoki południowe są łagodniejsze, podczas gdy od północy trudniej dostępne, skaliste, bardziej strome. Ale oto wyłania się Moldoveanu, nasz cel, zwany potocznie Wielkim Namiotem. Faktycznie, kiedy patrzymy na niego z dala, z perspektywy naszego szlaku, jego kształt może się kojarzyć z pasterskim namiotem. Ciekawa jest jego szczytowa grań, z oddali niemalże płaska, bo łącząca go z trzecim pod względem wysokości rumuńskim szczytem – Viștea Mare (2527 m). Obie te góry przedziela niewielki uskok, jak się potem okaże – najtrudniejszy na trasie moment, w którym ci, co mają lęk wysokości, mogą mieć nieco problemów. Na ich szczęście są tam łańcuchy. Na szczyt wchodzimy dość szybko. Nie jest to typowa góra wspinaczkowa, raczej trekkingowa. Choć w paru miejscach trzeba użyć nie tylko nóg, ale i rąk. U celu widzimy mnóstwo ludzi. Trochę jesteśmy zdziwieni, ale w sumie niesłusznie. Dochodzą tu szlaki od kilku stron, a zdjęcie z flagą powiewającą na najwyższej w Rumunii (tym samym zaliczanej do Korony Gór Europy) górze chce mieć każdy, kto wybrał się na trekking po Górach Fogaraskich. Przy okazji warto wyjaśnić, skąd wzięła się nazwa szczytu. Według legendy stosowana obecnie na mapach wersja nawiązuje do niejakiego Iona Moldoveanu, mołdawskiego pasterza, który w połowie XIX w. pasał w tych okolicach owce. Ale jest też inna wersja. Wcześniej mówiono o tej górze: Cioaca Moldoveanului, czyli Szczyt Mołdawii. Mołdawia to nie tylko kraj, ale też jedna z krain geograficzno-historycznych. Należy obecnie po części do Rumunii, a po części do Ukrainy i Republiki Mołdawii. Po powrocie do namiotu postanawiamy uczcić zdobycie szczytu kupionym w schronisku winem. Rumuńskim rzecz jasna. Podpytujemy szefową cabany, jak transportują zaopatrzenie do schroniska? – Ano tak! – śmiejąc się, wskazuje na „zaparkowane” na zewnątrz osiołki. Przewodnik po Górach Fogaraskich Następnego dnia wracamy już do cywilizacji, co oznacza, że mamy jakieś pięć godzin całkiem wymagającej wędrówki. W kilku miejscach obserwujemy kozice – sporo ich tutaj. Potem przerzucam się na wyszukiwanie co ciekawszych egzemplarzy miejscowej flory. Zwracam uwagę zwłaszcza na różowe goździki lodowcowe, które w Polsce są bardzo rzadkie, a tutaj rosną na pęczki. Przerwę na batony energetyczne robimy przy Smoczym Oknie (rum.: Fereastra Zmeilor). Okno to nic innego jak stworzony przez naturę skalny łuk, w którym zamiast smoka chętnie pozują do zdjęć turyści. Kolejny przystanek to Lacul Capra, czyli Jeziorko Kozy czy raczej Kozicy. Urocze miejsce, ze szmaragdową wodą i w otoczeniu wzgórz, jest też skupiskiem namiotów – w sumie to aż się prosi, by zatrzymać się tutaj na noc. Po sąsiedzku stoi obelisk wykonany z białego marmuru – smutna pamiątka po czwórce speleologów, którzy zginęli tu w 2002 r. w śnieżnej lawinie. Niestety okolica zimą jest dość lawinowa. Trochę dalej, na stokach, gdzie są wyciągi, 17 kwietnia 1977 r. życie straciło aż 26 osób, głównie z grona młodzieży, która przyjechała na obóz narciarski. Sudety nie gorsze niż Karpaty! Sprawdź, dlaczego warto tu przyjechać Przygotowaliśmy dziesięć sudeckich propozycji. Od szlaków, po karczmy! Bo jak na żurek to... najlepiej tutaj. Naszą wędrówkę kończymy w kolejnym dniu nad jeziorem Bâlea (2034 m n.p.m.). To takie tutejsze Morskie Oko, chociaż Rumunii na tego typu pozostałości po dawnych lodowcach używają określenia: Błękitne Oko (w tym przypadku: raczej ciemnogranatowe). Przy ładnej pogodzie są tu prawdziwe tłumy. Od strony północnej można tu łatwo dojechać wagonikiem kolejki linowej, poza tym dosłownie obok przebiega trasa słynnej Drogi Transfogaraskiej. Jej liczący ok. 90 km główny odcinek w różnych rankingach zaliczany jest do najbardziej spektakularnych dróg Europy. Rzeczywiście, serpentyny które wiją się, docierając docelowo na wysokość 2042 m n.p.m., zapierają dech chyba każdemu. Wolę nie myśleć, jaka to zmora dla kolarzy pokonujących je w ramach rozgrywanych tu wyścigów kolarskich. Wbrew temu, co można by dziś sądzić, Drum National 7C (tak jest opisywana na mapach) powstała wcale nie na potrzeby turystów, ale dla celów militarnych. Wybudowano ją w latach 1970–1974 na polecenie Nicolae Ceaușescu, który, obawiając się inwazji ZSRR, chciał mieć możliwość szybkiego przerzucenia wojsk przez Karpaty. Nie trzeba dodawać, że przedsięwzięcie było karkołomne. Problemem było nawet nie tyle położenie asfaltu na takiej wysokości, ale w ogóle przygotowanie skalistego terenu pod całe przedsięwzięcie. Wiązało się to również z postawieniem ponad 800 mostów, kilkudziesięciu wiaduktów i wydrążeniem 5 tuneli (jeden z nich, liczący 884 m, do tej pory jest najdłuższym tunelem Rumunii). Koszty budowy były monstrualne, zginęło kilkaset osób (oficjalnie 40), a o skali ingerencji w naturę świadczy to, że zużyto 6 mln kg dynamitu. Dziś malownicza trasa przecinająca Karpaty nazywana jest Szaleństwem Ceaușescu i stanowi jedną z najsłynniejszych rumuńskich atrakcji turystycznych. Choć trzeba pamiętać, że otwarta jest jedynie latem – śnieg w jej górnych partiach zalega nawet do końca czerwca. Rumuńskie przysmaki Zanim zjedziemy Drogą Transfogaraską w dół, dajemy sobie jeszcze czas na zakupy. Koło parkingu przy jeziorze stoją stragany. Pełno na nich produktów domowej roboty. Jest kolorowo, pachnąco, no i smacznie – zanim się coś kupi, wszystkiego można spróbować. Na ladach: sery, wędliny, soki, dżemy, wszelkiego rodzaju nalewki i obowiązkowo – sztandarowa w Rumunii śliwowica. I wreszcie zakuski (rum. zacuscă), czyli fantastyczne przeciery z papryki, pomidorów czy bakłażanów. Zawartość jednego z kupionych słoiczków razem ze świeżym, ciepłym jeszcze chlebem zjadamy na finiszu Drogi Transfogaraskiej, na pikniku urządzonym nad sztucznym jeziorem powstałym po wybudowaniu potężnej tamy, przez którą przejeżdżamy. Okoliczne wzgórza tu już są niskie, zalesione, ale hen na horyzoncie majaczą gdzieś jeszcze łyse, wyniosłe, budzące respekt wierzchołki naszych – teraz już dobrych znajomych – Gór Fogaraskich. Diabeł tkwi w szczegółach, czyli jak przygotować się do wyjazdu w góry Na pytanie, kiedy najlepiej jechać w góry, bez wahania odpowiada: latem. Z Anną Szczepaniak, licencjonowaną trenerką CrossFitu i organizatorką górskich obozów, rozmawiamy między innymi o t... Góry Fogaraskie – co warto wiedzieć? Dojazd: Najwygodniej autem; z Warszawy w Góry Fogaraskie jest 1,1 tys. km, co przekłada się na 16 godz. jazdy. Góry Fogaraskie to góry dość dzikie, polecane raczej doświadczonym turystom. Zdarzają się odcinki eksponowane, z łańcuchami, a w razie konieczności wezwania pomocy trzeba pamiętać,że nie wszędzie jest zasięg telefonii komórkowej. Dużo wypadków zdarza się zimą (lawiny), zaś latem problemem są burze, zwłaszcza na szlakach biegnących graniami. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra. Rumunia + Bułgaria – 19 podróży życia” (nr 02/maj-lipiec 2022).
Własne mieszkanie czy Everest? Wybór wcale nie był oczywisty
Mówi się, że każdy ma swój Everest. Ja też miałam. Tyle że w moim przypadku naprawdę chodziło o najwyższy szczyt na Ziemi.
W tym artykule: Mieszkanie czy wyprawa? Każdy się boi Zdjęcie na zaliczenie Niespodziewany brak tlenu Same plusy Mount Everest nie był najtrudniejszą górą, na jakiej byłam – w tej kategorii na pierwszym miejscu bez cienia wątpliwości stawiam K2. Szczerze mówiąc, Everest nie łapie się też do mojego rankingu najpiękniejszych gór – jego sylwetka jest, jak na mój gust, zbyt przysadzista. Posiada jednak atut, który sprawia, że nie ma konkurencji – jest na Ziemi najwyższy. Chciałam na nim stanąć, bo każdy chyba by chciał, a ja na dodatek byłam po lekturze całej masy książek o himalaizmie. Ale ważniejszy w tym spełnieniu marzeń był nie tyle cel, co niełatwa droga do niego. To ona sprawiła, że Everest tak bardzo wpłynął na moje życie. Mieszkanie czy wyprawa? Mimo że w górach działam od bardzo dawna (tak na dobre – od czasów studenckich), na pierwszym ośmiotysięczniku, którym był właśnie Everest, stanęłam późno – w wieku 47 lat. Kiedy inni kończą himalajską „karierę”, ja dopiero ją zaczęłam. Powodów, dla których chciałam wspinać się na Everest, było kilka. Byłam już pod tą górą kilka razy w roli przewodniczki prowadzącej himalajskie trekkingi. Za każdym razem, patrząc z oddali na skalisty wierzchołek, zastanawiałam się, jaki widok się z niego roztacza. Jako pisząca o górach dziennikarka stwierdziłam, że nie powinnam komentować himalajskich wypraw, jeśli nie mam w tej kwestii własnych doświadczeń. Niewiele osób wiedziało, że będę się wspinać. Jechałam na Everest dla siebie, sprawdzić, czy dam radę, ale też po to, aby tak po prostu wśród tych majestatycznych szczytów pobyć, mieć je na wyciągnięcie ręki, odciąć się od prozy codziennego życia. I przez dwa miesiące, bo tyle trwała wyprawa, przenieść się – w przenośni i dosłownie – na zupełnie inne poziomy. Przygotowania były długie i wyczerpujące. Nie raz miałam kryzysy, zastanawiałam się, czy to ma sens. Zdawałam sobie sprawę z ryzyka, wiedziałam, że nie wszyscy z takich wypraw wracają. Ale podświadomie czułam, że jeśli odpuszczę, będę tego żałować do końca życia. Szkoliłam się wspinaczkowo, kompletowałam sprzęt, ambitnie pracowałam nad kondycją. Mimo że nie znoszę wczesnego wstawania, bez narzekania zrywałam się o 5 rano na trening. Problemem były fundusze. Po długich pertraktacjach z Nepalczykami udało mi się wynegocjować naprawdę dobrą cenę za organizację wyprawy, ale i tak 30 tys. dol., jakie musiałam zapłacić, to była dla mnie ogromna suma. Szukanie sponsorów zabierało mi mnóstwo czasu i energii, a tymczasem efektów nie było. Ale nie odpuszczałam. Uznałam, że raz się żyje, i ostatecznie stanęło na tym, że wydam na wyprawę wszystkie oszczędności życia, przez wiele lat odkładane na kupno własnego mieszkania. „Dla mnie sam fakt, że to wszystko pospinałaś i w ogóle na tę wyprawę wyjechałaś, to już jest swoisty Everest” – napisał mi w SMS-ie odczytanym po przylocie do Nepalu mój kibicujący mi wiernie mąż. Gdzie kończy się himalaizm, a zaczyna turystyka? "O klasie wspinacza świadczy to, że potrafi zawrócić" Więcej ludzi zdobyło Mount Everest jednego dnia w 2010 r. niż przez 30 lat po pierwszym wejściu w 1953 r. A jednak jak mówi Dariusz Załuski, "Everest nie jest górą, na którą wejść mog.. Każdy się boi Nie była to łatwa wyprawa. Wiele razy trzeba było wyjść, jak to się ładnie mówi, poza strefę komfortu. Przeklinałam zimno, ciasny namiot, ciężki plecak, buntujący się przez niedotlenienie organizm i ogólnie wysiłek, jakiego wymagało wspinanie. W lusterko wolałam nie spoglądać – trudno było zaakceptować samą siebie: spuchniętą twarz (na wysokości to normalne), tłuste włosy, wysuszoną skórę, popękane usta i poparzony słońcem nos. Równocześnie każda chwila tej wyprawy była wielką przygodą. Po kilku dniach pobytu w bazie znałam mnóstwo osób z różnych krajów. Moim ulubionym odcinkiem stał się rozciągający się między bazą a obozem pierwszym icefall. Wiedziałam oczywiście, że kluczenie między tworzącymi go ogromnymi serakami, czyli blokami śniegu i lodu, jest niebezpieczne, ale magia tego miejsca sprawiała, że nie mogłam mu się oprzeć. Czułam się jak w bajce. O tym, że śmierć na tej górze czai się na każdym kroku, przekonałam się, gdy dotarła do nas informacja o Szerpie, który zginął, wpadając do przykrytej śniegiem, niewidocznej szczeliny. Potem tragicznych wypadków było więcej. Zginął Aleksiej Bołotow, który wspinał się razem z Denisem Urubką. Kilka dni wcześniej byłam u nich w namiocie, piliśmy herbatę, Aleksiej opowiadał o swoich planach. Gdy dowiedziałam się, że spadł z kilkuset metrów, po tym jak na skałach przetarła mu się lina, przesiedziałam na pobliskim wzgórzu 3 godz. Płakałam, miałam żal do góry, że tak nagle zabiera życie. A potem zrozumiałam, że muszę się wziąć w garść. I że góry, zwłaszcza te najwyższe, to nie zabawa. To natura rozdaje tu karty. Czy się bałam? Jasne, że tak. Im wyżej, tym bardziej. Ale wiedziałam już, że to normalne – wszyscy się boją, choć nie zawsze się do tego przyznają. Jeśli ktoś się nie boi, to znaczy, że nie mówi prawdy albo nie wszystko jest w porządku z jego psychiką. Ważne, żeby był to lęk, który nie ogranicza, nie paraliżuje, a taki, który motywuje, pomaga podejmować rozsądne decyzje i wzmaga koncentrację. Zdjęcie na zaliczenie Niemal wszystkie wyprawy działają na Evereście w sezonie wiosennym, dokładnie w okresie od połowy kwietnia do końca maja, przy czym ataki szczytowe to zazwyczaj kilka, maksimum kilkanaście dni w okolicach połowy maja. Ja wyruszyłam pięć dni po głównym „szturmie”. Tak chętnie opisywane przez media „kolejki na Evereście” dotyczą raptem jednego dnia w roku, kiedy są najlepsze warunki pogodowe. Trudno się więc dziwić, że większość osób właśnie wtedy zmierza na szczyt. Ale można iść też kilka dni wcześniej albo później, kiedy co prawda wiatr jest silniejszy, a niebo bardziej pochmurne, za to na szlaku nie ma tak wielu ludzi. W trakcie mojego ataku góra była prawie pusta, spotkałam raptem kilkanaście osób, momentami wręcz żałowałam, że wokół mnie nikogo nie ma. Everest zdobyłam 23 maja 2016 r., tuż przed godziną szóstą, po ośmiu godzinach od wyjścia z „czwórki”, obozu na wysokości 7900 m. Z racji tego, że szłam sama, na finiszu mój umysł zaprzątała myśl: „a kto mi zrobi zdjęcie!?”. Nie chodziło o fotę do chwalenia się w internecie, ale o dowód, że cel osiągnęłam (telefonu komórkowego wtedy nie miałam, więc selfie nie wchodziło w rachubę). Na szczęście okazało się, że są na szczycie jakieś osoby – zdjęcie może nie najlepsze, bo pod słońce, ale mam. Często dostaję pytania, o czym myślałam, będąc na tych 8848 metrach nad poziomem morza? Jasne, że się cieszyłam. Świadomość, że wszystkie inne szczyty są dużo, naprawdę dużo niższe, a ja, szczęściara, stoję w najwyższym punkcie naszej planety, to uczucie bezcenne. Z drugiej strony nie byłam pewna, czy to się dzieje naprawdę, czy to przypadkiem nie sen, z którego ktoś mnie obudzi i powie, że mam się szykować do wyjścia w górę. Cieszyłam się też z innego powodu. Mianowicie – że nie muszę już wyżej iść, że to koniec tej wielogodzinnej męczarni, gdy ze względu na niedotlenienie każdy krok stanowił olbrzymi wysiłek (na szczycie Everestu dostępny dla organizmu tlen to tylko 33 proc. wartości z poziomu morza). Równocześnie zdawałam sobie sprawę, że to dopiero połowa drogi, i to łatwiejsza. Że przede mną jeszcze zejście. A wiem, że mój organizm jest wycieńczony, więc łatwo popełnić błąd. Statystyki jednoznacznie wskazują, że większość wypadków zdarza się w czasie powrotu ze szczytu. Niespodziewany brak tlenu Rzeczywiście, dalsze wydarzenia pokazały, że dopóki nie wrócisz do bezpiecznej bazy, wiele jeszcze może się zdarzyć. Po udanym ataku szczytowym pozostałam w ostatnim obozie na noc. Ponieważ to ciągle duża wysokość, praktycznie wszyscy korzystają tam z butli z tlenem. Niestety w środku nocy posłuszeństwa odmówił kluczowy zawór butli i w efekcie cały tlen się ulotnił. A ja, ciężko dysząc, męczyłam się do rana, nie mogąc złapać oddechu. Rzęziło mi w płucach, co świadczyło o obrzęku płuc, ale szczerze mówiąc, nikt z nocujących ze mną w namiocie wcale tym się nie przejął (wszyscy byli wyczerpani atakiem szczytowym). Rano, ledwo żywa, na szczęście już z nową butlą, którą ktoś mi dał, słaniając się na nogach, rozpoczęłam zejście. W miarę schodzenia, a tym samym też dotleniania organizmu, było już lepiej. Gdy dotarłam do obozu 2, gdzie spędziłam kolejną noc, w pełni już do mnie dotarło, że naprawdę to zrobiłam! O tym, że zostałam 10. Polką, która stanęła na Evereście, dowiedziałam się z SMS-ów. Same plusy Teraz, 11 lat później, utwierdzam się w przekonaniu, że była to najważniejsza wyprawa w moim życiu. Co mi przyniosła? Duży skok w moim górskim rozwoju, znajomości, które trwają do dziś, wspomnienia, które stały się treścią książki „Everest. Góra gór”, ale nie tylko. Była to też świetna okazja poznania samej siebie, zobaczenia, jak się zachowuję w ekstremalnych sytuacjach, sprawdzenia, czy inni mogą na mnie liczyć i jakie wartości są dla mnie istotne. Dzięki tej wyprawie zmienił się mój charakter – stałam się silniejsza: fizycznie, ale co ważniejsze – psychicznie. Bardziej w siebie wierzę, nauczyłam się lepiej panować nad emocjami (choćby lękiem i stresem), wiem, jak wyzwalać w sobie pokłady determinacji czy motywacji. Dotarło do mnie także, że mogę dużo więcej, niż mi się wydaje, a marzenia się nie spełniają – marzenia się spełnia! I jeszcze – mimo że wiedziałam już wcześniej, że kocham góry, po Evereście stały się one niczym narkotyk (tyle że zdrowy). Wkrótce przyszły kolejne wyzwania – zdobyłam w sumie cztery ośmiotysięczniki i skompletowałam Koronę Ziemi. Ale do Everestu już zawsze będę miała ogromny sentyment. I będę go bronić! Ze swoich doświadczeń wiem, że wiele opinii na temat tej góry jest przekłamanych, naciąganych. Przy czym najwięcej do powiedzenia mają zwykle ci, którzy nie byli nawet w bazie pod najwyższą górą świata. A to, że coraz więcej osób Everest zdobywa? Trudno się dziwić – przedrostek „naj” działa jak magnes. Dla najwyższej góry świata to zarówno atut, jak i przekleństwo.
Jak przygotować się na 6-tysięcznik. Droga Moniki Witkowskiej na Broad Peak
Broad Peak przysparza wspinaczom wiele problemów – pogoda w paśmie Karakorum jest nieprzewidywalna i zdarzają się sytuacje ekstremalne. Latem 2021 roku zdobywanie tego szczytu było dla Moniki Witkowskiej szczególnie pechowe i dramatyczne. Cudem udało jej się wyhamować upadek i 300-metrowy zjazd na wysokości 7500 m.
W tym artykule: Jak K2 zamieniło się w Broad Peak Pandemia krzyżuje plany Ostatnie chwile przed Broad Peak Czy himalaiści są zabobonni? Przedstawiamy fragment książki Moniki Witkowskiej „Broad Peak. Darowane życie" (Wyd. Słowne, 2022). Książka polskiej himalaistki nie jest jedynie opowieścią o wyprawie. Można się z niej dowiedzieć o tym, jak wygląda od podszewki wyprawowa codzienność, co się zdarzyło podczas ataku szczytowego i dlaczego zginął Mister Kim, jak swoje wyprawy wspominają Krystyna Palmowska (pierwsze w świecie wejście kobiece na Broad Peak) i Krzysztof Wielicki (rekord w szybkości zdobycia tej góry). K2 i co dalej? Najnowszy odcinek podcastu National Geographic Traveler Zjawiskowo W trzecim odcinku podcastu „Zjawiskowo” Jakub Rybski rozmawia z pisarzem, dziennikarzem i podróżnikiem Maxem Cegielskim o jego najnowszej powieści „Nazywam się Czogori”. Jak K2 zamieniło się w Broad Peak Marzyło mi się K2. Jak na razie jedyną Polką, która zdobyła K2, była Wanda Rutkiewicz. Druga góra świata zawładnęła moim umysłem wkrótce po powrocie z udanej wyprawy na Lhotse (2019 rok) i wszystko wskazywało na to, że lato 2020 roku spędzę właśnie tam. Los chciał inaczej. Trzy miesiące przed wyprawą świat zamarł w nieznanym nam wcześniej rodzaju szoku – media trąbiły o pandemii, przerażające statystyki wywoływały psychozę strachu, ale wciąż jeszcze miałam nadzieję, że to chwilowe i że po kilku tygodniach wszystko wróci do normy. Pierwszym utrudnieniem stało się zamknięcie siłowni, co oznaczało odcięcie mnie od głównej formy treningu, czyli chodzenia z plecakiem po ruchomych schodach. „Przyjeżdżaj do mnie, mieszkam w 22-piętrowym bloku” – zaproponował kumpel, Damian Rosiński, więc faktycznie ileś treningów zrobiłam właśnie na klatce schodowej jego wieżowca. Po pewnym czasie rozpoznawałam niektóre z pięter choćby po zapachach ze zsypu. Potem z kolei, gdy ogłoszono lockdown, ćwiczyłam w domu, a konkretniej – dostawałam wycisk w ramach internetowych treningów prowadzonych przez Karola Henniga z Formy na Szczyt. Ktoś powiedział, że w małym mieszkaniu nie można ćwiczyć? Można… Za sprzęty służyły mi krzesła czy ława, za ciężarki czy sztangę plecak wypełniony zgrzewką wody. Według płynących z laptopa instrukcji robiłam pompki, przysiady, deski… W czasie lockdownu szalenie mi brakowało wolności, przestrzeni i świeżego powietrza. Tutaj też okazało się, że potrzeba jest matką wynalazków. Balkonu niestety nie mam, ale odkryłam, że małe okienko ze strychu na piątym piętrze bloku na warszawskim Czerniakowie pozwala mi wyjść na dach, z którego widzę Łazienki! Wynosiłam karimatkę i mając dachową przestrzeń jedynie dla siebie, mogłam oddawać się lekturze górskich książek, między innymi tych o szczycie K2. Oczywiście w międzyczasie organizowałam wyprawę – negocjowałam z agencją ceny, dogadywałam szczegóły i coraz częściej mentalnie byłam już w Pakistanie. Pandemia krzyżuje plany Niestety, w związku z pandemią żadnej wyprawy nie było. Nadszedł kolejny rok i nowe nadzieje. Wszystko układało się wręcz idealnie. Może nawet za dobrze? Najtrudniej było ze sponsorami, ale w końcu znalazły się firmy, które postanowiły mnie wesprzeć (tu wielkie podziękowania dla najważniejszych sponsorów, którymi byli InterRisk, Douglas i Brother). W każdej wolnej chwili jeździłam w góry, doszkalałam się, a że siłownie znowu działały, w moim ulubionym klubie sieci Zdrofit mogłam katować się do oporu, bez żadnych taryf ulgowych. Rowery, tabata, no i ruchome schody dawały naprawdę dobre efekty, pilnowałam też ściśle diety – żeby było w niej dużo żelaza (w dużym skrócie: żelazo wspomaga przystosowanie się organizmu do wysokości). W kwietniu pojechałam do Nepalu – prowadziłam grupę trekerów do bazy pod Everestem, ale przy okazji z częścią ekipy weszliśmy też na sześciotysięcznik Lobuche East (6119 m), co traktowałam jako wstępną aklimatyzację. Miesiąc po powrocie z Nepalu miałam już lecieć do Pakistanu. Nie tylko ja, bo w towarzystwie grupy trekerów, którzy mieli mnie odprowadzić do bazy. Poważne problemy zaczęły się trzy tygodnie przed wylotem. Najpierw ciśnienie podniosła nam informacja, że Polska znalazła się na liście krajów, których obywatele ze względu na covid nie mogą przylecieć do Pakistanu. Ręce nam opadły, ale na szczęście nasz pakistański kontrahent obiecał załatwić stosowne zezwolenie i faktycznie – udało mu się to zrobić. Zaraz potem odwołano nam lot, ale dzięki znajomościom udało się załatwić miejsca na inny. Następna wiadomość tąpnęła mną już solidnie: na listę zbanowanych krajów wpisano również Nepal! Zabrzmiało to fatalnie, bo właśnie Nepalczycy byli organizatorami wyprawy (agencja Seven Summit Treks). Łudziłam się jeszcze, że skoro nam, Polakom, załatwiono zezwolenia, to podobne uda się załatwić także i Nepalczykom. Nic z tego. Kilka dni później przyszedł mail od agencji, że jest im bardzo przykro, ale są zmuszeni odwołać wyprawę. Byłam bliska rozpaczy, jednak burza mózgów z Pawłem (moim mężem) oraz Adamem (moim najlepszym przyjacielem, doradcą i wspólnikiem wielu działań), zaowocowała decyzją: szkoda miesięcy przygotowań oraz treningów. Skoro jest jak jest i nie ma szans na K2, to trzeba brać to, co się da, czyli zlokalizowany po sąsiedzku Broad Peak! Tu ryzyka, że i tę wyprawę odwołają, nie było, jako że stała za nią agencja pakistańska, ta sama zresztą, która organizowała nasz treking, czyli Leila Peak Expedition. Kolejne dni minęły na błyskawicznym przystosowywaniu się do zmiany celu. Trzeba było szybko wymyślić logo, zamówić nowe banery sponsorskie, zrobić pieczątkę wyprawy, no i milion innych rzeczy. Równocześnie piętrzyły się nowe problemy. Najważniejszy stanowiło to, że do wylotu zostało zaledwie kilka dni, a my wciąż nie mieliśmy wiz. Co z tego, że wnioski złożyliśmy internetowo kilka tygodni wcześniej, skoro nawet nie mieliśmy sygnału, czy ktoś je rozpatruje. „Ekipa hiszpańska dostała wizy sześć godzin przed wylotem” – śmiał się Akbar, szef agencji, podczas gdy mnie wcale nie było do śmiechu. Wylot miał być we wtorek, w czwartek z Adamem zakomunikowaliśmy Akbarowi, że jeśli do końca następnego dnia nie będzie wiz, odwołujemy wyjazd. Tego, co się działo w piątek, nawet nie chcę wspominać – SMS-y, telefony oraz maile napływały z taką częstotliwością, że nie nadążaliśmy z ich czytaniem. Poruszony został pakistański MSZ, polski MSZ, Ambasada Pakistanu w Polsce i jeszcze inne przydatne kontakty. „Jeśli do siedemnastej nie będzie wiadomości, to już nie mam pomysłu…” – napisał Akbar. Szesnasta pięćdziesiąt wyświetliła się informacja: wizy zostały przyznane. Andrzej Bargiel wyruszył do Karakorum. Chce zjechać na nartach z dwóch sześciotysięczników Karakoram Ski Expedition to najnowsze przedsięwzięcie Andrzeja Bargiela. W czasie wyprawy Bargiel chce wspiąć się na niezdobyty jak dotąd szczyt Yawash Sar II (6178 m), po czym zjechać z nie... Ostatnie chwile przed Broad Peak Przez ostatni tydzień przed wylotem razem z Adamem działaliśmy dosłownie na trzysta procent normy, a mój mąż dzielnie nas wspierał (gdyby nie on, pewnie bym zapomniała o jedzeniu, to on robił za baristę, bo bez kawy nie dałabym rady, nie mówiąc o kwestiach technicznych, jeżdżeniu w roli kuriera itp., itd.). Wyzwoleniem z lawiny spraw tradycyjnie okazał się dopiero moment wejścia do samolotu… Był jednak jeden naprawdę duży plus całego tego zamieszania, a mianowicie: nie miałam czasu na nadmierne rozmyślania czy roztkliwianie się. Nikt z himalaistów o tym nie mówi, ale przed samym wylotem nie jest nam łatwo. Na etapie planowania wyprawy, wiele miesięcy wcześniej, wszystko jest fajnie – są plany, cele, pełen entuzjazm i hurraoptymizm. Nie myśli się o ryzyku, bo wydaje się na tyle odległe, że wręcz nierealne, kompletnie abstrakcyjne. Im bliżej wyprawy, tym częściej pojawiają się myśli o tym, że może być różnie, że możemy nie wrócić, że tak wiele spraw pozostaje w górach poza naszą kontrolą. Tłumimy te myśli i tak naprawdę to chyba też udajemy i gramy – przed bliskimi, znajomymi, a przede wszystkim przed sobą, że jak najbardziej wyprawa nas cieszy i że to fantastyczne realizować te swoje cele. Jednak przed samym wylotem bywa naprawdę kiepsko. Są wyrzuty sumienia wobec najbliższych i mnóstwo myśli, które sprawiają, że zaczynamy się wahać. Jechać? Nie jechać? Nie jechać już trochę głupio, bo wstyd przecież przyznać, że się po prostu boimy. W końcu życie mamy jedno, trochę szkoda by było je stracić. Czy himalaiści są zabobonni? A czarne myśli i rozmaite „znaki”? No nie, zabobonni nie jesteśmy. Choć może to jakieś proroctwa? Owszem, mogą być wśród himalaistów i tacy, którzy tego nie doświadczają – pewnie zazwyczaj ci, którzy jeszcze nie mają zbyt dużego doświadczenia i po prostu nie zdają sobie sprawy z ryzyka, albo ci, którzy z jakichś powodów uciekają w góry przed czymś czy przed kimś, stawiając wszystko na jedną kartę. Co do doświadczenia, to wiem po sobie, że przed Everestem zdecydowanie mniej się bałam niż teraz, gdy to już któraś moja wyprawa. A z ucieczką? Ja w góry nie uciekam – kocham swoje codzienne niegórskie życie i zależy mi na nim ogromnie. Ale wiem, że wiele osób doświadcza nawału obaw i je tłumi. Mało tego, znam himalaistów, którzy przedwyprawowe lęki zagłuszają używkami dającymi im złudną namiastkę luzu. Apogeum lęków stanowi pożegnanie z bliskimi – dla mnie to cholernie ciężki moment, podobnie jak zostawianie koperty z napisem: „Otworzyć, gdyby coś…”. Lęk zwykle znika w momencie wylotu. Dociera do nas, że już nic nie zrobimy, samolotu nie zawrócimy, no i uniknęliśmy tego wstydu przed wycofaniem. Z początkiem wyprawy wpadamy już w kulę wydarzeń, która zaczęła się toczyć, a my lecimy z nią ku, zakładamy, szczęśliwej mecie. Teraz już jest okej, zwłaszcza że poznajemy podobnych „wariatów”, no i trzeba się skupić na górze. Strach znika, zastępuje go radość, że znowu jest się w górach, że rozpoczęła się nowa przygoda. Przedstawiamy fragment książki Moniki Witkowskiej „Broad Peak. Darowane życie" (Wyd. Słowne, 2022). Monika Witkowska ma na koncie koronę Ziemi i zdobycie trzech ośmiotysięczników (Everest, Lhotse i Manaslu). Pasjonatka podróży, zapalona żeglarka oceaniczna i autorka licznych książek. Czytaj więcej o fascynujących wyprawach: Co siedzi w głowie himalaisty i dlaczego warto nauczyć się być "wielkim przegranym"? Wywiad z Simone Moro „Żeby być dobrym wspinaczem, trzeba mieć niezłomną polską mentalność”- mówi Simone Moro, jeden z najbardziej znanych i doświadczonych himalaistów na świecie, w rozmowie z dyrektor a... Wanda Rutkiewicz – kim była najwybitniejsza polska alpinistka? Wanda Rutkiewicz to jedna z najwybitniejszych himalaistek wszech czasów. Pierwsza kobieta na świecie, która zdobyła szczyt K2, uznawany za najtrudniejszą górę świata. Zdobywczyni Mount Ever... Muzyka, jenga i nietypowa akcja ratunkowa. Tak himalaiści „bawią się” pod K2 Trwa wyścig o zdobycie szczytu K2 zimą. Niestety silny wiatr i trudne warunki pogodowe tymczasowo uziemiły himalaistów w bazie. Nie znaczy to jednak, że brakuje im zajęć i wyzwań. Nirmal Pu...
Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać?
Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno się zobaczyć Big Five.
W tym artykule: Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Spotkanie z Wielką Piątką Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five Wielka Piątka Afryki znana jest ze swojej waleczności, szczególnie, kiedy w grę wchodzi ochrona potomstwa lub gdy zwierzęta same znajdują się w centrum zagrożenia. Dlatego decydującym czynnikiem w ukształtowaniu Big Five nie były osiągane przez zwierzęta kształty czy rozmiary, a trudność w ich upolowaniu. W skład afrykańskiej piątki wchodzi pięć gatunków ssaków, uznanych przez tamtejszych myśliwych za najbardziej niebezpieczne na kontynencie. Są to: Zwierzęta na safari – które gatunki można na nim zaobserwować? Zwierzęta safari należą do najbardziej fascynujących gatunków. Udział w wyprawie to w zasadzie obowiązkowy punkt programu w trakcie urlopu spędzanego w Afryce i jednocześnie - jedna z najw... słoń afrykański – największe współcześnie żyjące zwierzę lądowe; nosorożec czarny – niestety, za sprawą kłusownictwa jego populacja ciągle maleje; bawół afrykański – gatunek, który nigdy nie został nigdy udomowiony; lampart – czwarty pod względem wielkości kot świata; lew – jedyny kot żyjący w stadzie. Pytanie, dlaczego do tego grona nie należy na przykład żyrafa? Odpowiedź brzmi: bo jest za łagodna! Wielka Piątka Afryki została stworzona jeszcze w czasach kolonialnych, kiedy Afrykę masowo odwiedzali biali myśliwi. To oni zrobili ranking zwierząt najbardziej cenionych jako trofea. Jak już wspomnieliśmy, nie chodziło nawet o wielkość. Premiowano zwierzaki najbardziej niebezpieczne dla myśliwego (zwłaszcza ranne), a zarazem trudne do wytropienia i ustrzelenia (chociaż to, jak się zdobycz prezentowała na ścianie rezydencji, też pewnie miało znaczenie). Oczywiście można by się spierać, dlaczego uwzględniono lamparta, a nie geparda, który jest najszybszym ssakiem świata, i dlaczego poszedł w odstawkę hipopotam, który ma na koncie więcej istnień ludzkich niż chociażby lew. W każdym razie tak, jak kiedyś ustalono, tak zostało do dziś. W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Jedynie nosorożce robią trochę zamieszania, bowiem w Afryce występują dwa gatunki: białe i czarne (wbrew nazwom nie różnią się kolorem, ale m.in. zachowaniem). Większości turystom jest wszystko jedno, którego zobaczą, ale zdarzają się też „ortodoksi”, którzy do Wielkiej Piątki zaliczają wyłącznie rzadkiego nosorożca czarnego. Wybór krajów, w których można zobaczyć całą Big Five na wolności, nie jest wcale taki duży: Tanzania, Kenia, RPA, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe, Demokratyczna Republika Konga, Botswana i Uganda – ale w trzech ostatnich dyskusyjna staje się obecność nosorożca. Poza tym nawet w najbogatszym w życie zwierzęce parku czy rezerwacie niekoniecznie Wielka Piątka musi występować w komplecie. Na przykład w słynnym Etosha National Park w Namibii brakuje bawołu, zaś z bardzo ciekawego parku Chobe w Botswanie niedawno zniknęły nosorożce (ze względu na kłusowników wywieziono je w bezpieczniejsze dla nich miejsce). Kenia to nie tylko safari. Co warto zobaczyć i czym się zachwycić? Kenia to piękny, afrykański kraj, który turystom kojarzy się głównie z safari i podziwianiem dzikiej przyrody. Podróże do Kenii są coraz częstsze. Jak zaplanować podróż do Kenii, by by... Nawet jeśli cała Big Five zamieszkuje na danym terenie, i tak jej wytropienie nie jest łatwe. – To nie zoo! – denerwują się lokalni przewodnicy, kiedy turyści wręcz żądają pokazania im wszystkich tych zwierzaków, bo przecież „biuro im obiecało w programie wycieczki”. Jeżdżąc z grupami na safari jako pilot, miałam sytuacje, kiedy trafialiśmy na całą piątkę w ciągu kilku godzin, kręcąc się w promieniu zaledwie kilku kilometrów. Bywało też i tak, że po dwóch tygodniach jeżdżenia po różnych parkach czegoś wciąż nam brakowało, zwykle lamparta albo nosorożca. Spotkanie z Wielką Piątką Najsłynniejsze parki i rezerwaty, w których występują zwierzęta Big Five: Park Narodowy Krugera w RPA, Serengeti i Ngorongoro w Tanzanii, Masai Mara, Amboseli i Lake Nakuru w Kenii, Zambezi National Park w Zimbabwe. Koszt safari organizowanego przez lokalne agencje to wydatek od ok. 40 dol./os. za 3-godzinne do ok. 100 dol. i więcej za całodniowe. Warto się upewnić, czy w cenę jest wliczona opłata parkowa. Zwierzęta Afryki. Jaki gatunki można spotkać na tym kontynencie? Afryka to miejsce niezwykłe pod wieloma względami. Na Czarnym Lądzie nie brakuje dzikich, pierwotnych obszarów, które pozostają we władaniu natury, nie człowieka. Tamtejsza przyroda, jakże... Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
W górach, ale nad wodą. Za granicą, ale bliziutko. Słowackie Tatry są dla każdego.
Nasza paczka planowała ten wyjazd od dawna, ale każdy chciał jechać gdzie indziej. Jedni w góry, drudzy nad morze, dziewczyny przebąkiwały coś o spa, panowie o dawce adrenaliny. Obiecałam, że coś znajdę, i znalazłam. Wylądowaliśmy na Słowacji, w linii prostej 30 km od polskiej granicy. – No i gdzie te góry? – jakieś 10 km przed dojazdem do celu zaczynają się pytania. Mojej paczce znajomych trudno dogodzić. – Są, tyle że w chmurach – wzruszam ramionami, bo przecież nie mam wpływu na pogodę. – Niżne Tatry – dodaję. – Czyli niskie? – dolatuje mnie jęk rozczarowania. – Najwyższy ich szczyt, Dumbier, ma 2043 m wysokości, więcej niż Kasprowy – wyjaśniam malkontentom. – No dobra, ale z tą obietnicą morza to przesadziłaś – pada zarzut. Chwilę później z okna samochodu pokazuję spore, ograniczone tamą sztuczne jezioro. – Miejscowi mówią o nim „Liptowskie Morze” – oznajmiam z triumfem. Trochę naciągam: nazwa tego zbiornika, czyli Liptovská Mara, nie powinna być tłumaczona na polski jako „morze”. To pozostałość po jednej z zalanych tutejszych wsi. Fakt, że kiedyś morze na tych terenach rzeczywiście istniało. Mniej więcej 40 mln lat temu. Pozostałością po nim jest źródło termalne zasilające kompleks basenów słynnego aquaparku Tatralandia. To miejsce jest naszym celem, a raczej powstały przy nim ośrodek Holiday Village Tatralandia, idealna baza na weekendowy wypad. Termalny ocean Zajmujemy dwa funkcjonalnie urządzone domki. Rano, w drodze na śniadanie, towarzystwo staje niczym zahipnotyzowane. Powód? Widok! – Ale góry! – wzdychają z zachwytem. Dziś już chmur nie ma, z jednej więc strony wyłaniają się Niskie Tatry, z drugiej – Tatry Zachodnie i kawałek Tatr Wysokich z charakterystycznym zakrzywionym szczytem Krywania. To o nim pisał na przykład Kazimierz Przerwa-Tetmajer, a Skaldowie śpiewali: Hej, Krywaniu, Krywaniu wysoki! Po śniadaniu z „czerstwymi” bułkami (w języku słowackim „czerstwe” oznacza „świeże”) korzystamy z wliczonego w cenę noclegu nielimitowanego wstępu do miejscowego aquaparku. Przez kolejne trzy godziny szalejemy na tutejszych basenach, bawiąc się wcale nie gorzej niż dużo młodsze pokolenie. – Wiecie, byłem na Galaxy! – mówi z przejęciem Adam, na co dzień dyrektor poważnej firmy. „Galaxy” to jedna z tutejszych zjeżdżalni w formie rury rozświetlanej różnobarwnymi diodami mającymi przypominać rozgwieżdżone niebo. Zaraz potem zaliczamy „Tornado” – w tym przypadku spływa się na dwuosobowych pontonach. Kiedy aura staje się bardziej letnia i zaczynają funkcjonować zewnętrzne baseny, Tatralandia oferuje w sumie 29 zjeżdżalni (całorocznie otwartych jest dziewięć). Hitem ubiegłego sezonu był najbardziej stromy na całej Słowacji zjazd „Free fall”, z odcinkiem 35-metrowego swobodnego spadku! Ci, którzy nie przepadają za adrenaliną, mogą poprzestać na różnych atrakcjach basenowych, wśród których są podwodne gejzery, łóżka wodne, sztuczne fale, przeciwprądy, kurtyny spadającej wody świetnie rozmasowujące barki, aquaaerobik czy ścianka wspinaczkowa, na której nie trzeba asekuracji, bo spada się wprost do wody. Jedna z części aquaparku to „Wyspa Piratów z Karaibów” z basenem zwanym „Oceanem”. – Miało być morze i jest! – śmiejemy się. Woda co prawda niesłona, za to zdrowa, bo mineralna. Źródło (właśnie to, które jest pozostałością morza z czasów paleolitu) znaj duje się na głębokości ponad 2500 m, a jego temperatura przekracza 60 stopni. Nic dziwnego, że wypompowywaną na powierzchnię wodę trzeba schładzać – w basenach „zimowych” jej temperatura waha się między 26 i 38 stopni. Ponoć dobrze wpływa na układ oddechowy oraz ruchowy. Janosik za kratami Czy rzeczywiście kąpiel pomogła na nasze stawy i kości, sprawdzamy następnego dnia, decydując się na zaliczenie „Tarzanii”. To linowy tor przeszkód rozwieszony na całkiem sporej wysokości między 32 słupami. Do wyboru mamy trasy o trzech stopniach trudności – najdłuższa ma prawie 0,5 km długości. Zaczynamy od założenia ekwipunku (uprzęże, kaski, linowe lonże) i krótkiego przeszkolenia związanego z bezpieczeństwem. Nie spadniemy, bo jest asekuracja, ale miny kandydatów na Tarzanów są nietęgie. Najfajniejsze i najłatwiejsze okazują się tyrolki, czyli zjazdy na lekko ukośnej linie, niektóre naprawdę długie (60 m ponad basenami Tatralandii). Ruchome kładki też są w porządku, gorzej z pokonaniem wiszącej siatki. Wbrew pozorom nie siła się tu liczy, ale technika pokonania przeszkody, co nie zmienia faktu, że jeszcze przez kolejne dwa dni czujemy każdy swój mięsień. Dla ochłonięcia jedziemy zobaczyć centrum Liptowskiego Mikułasza, na którego obrzeżach jesteśmy. Najsłynniejszą postacią związaną z tym obecnie 35-tysięcznym miastem był Juraj Janosik (tak, tak, chodzi o słynnego zbójnika, który, jak by na to nie patrzeć, był Słowakiem). Właśnie tu był on więziony, sądzony, a potem stracony w 1713 r. Jest nawet budynek z napisem Janosikowe Więzienie, ale ponieważ stanowi własność prywatną, nie ma możliwości jego zwiedzania. Można natomiast zobaczyć protokoły przesłuchań zbójnika pokazane w Mikulskiej Izbie Tortur w podziemiach Muzeum Janka Kráľa. Wśród pokazanych tam narzędzi służących do wymuszania zeznań są m.in. hiszpańskie buty – pantofle imadła, w których miażdżono stopy nieszczęśników. Muzeum mieści się przy rynku po wojnie przemianowanym na plac Wyzwolicieli. Oprócz ratusza stoi na nim pamiętający jeszcze XIII w. wczesnogotycki kościół pod wezwaniem św. Mikulasza, czyli Mikołaja, patrona miasta. Matka Boska Pieniężna Kolejnego dnia jedziemy do oddalonej o 25 km Przybyliny, gdzie znajduje się Skansen Wsi Liptowskiej. Większość zgromadzonych w nim zabytkowych budynków została przeniesiona z 11 miejscowości zatopionych podczas tworzenia w latach 70. XX w. wspomnianego już jeziora Liptowska Mara. Ciekawy zabytek, także pochodzący z wioski, która zniknęła w toni wody, można zobaczyć 10 km na zachód od Mikułasza. Chodzi o ustawiony na skraju wioski Święty Krzyż (Svätý Kríž), niezwykły drewniany kościół zbudowany w 1774 r. bez użycia gwoździ czy jakichkolwiek metalowych elementów. O tyle to godne uznania, że budynek jest naprawdę duży - może się w nim zmieścić 6 tys. osób! Zalicza się go do grupy tzw. kościołów artykularnych, co ma związek z wytycznymi zawartymi w wydanych w 1681 r. „artykułach” cesarza Leopolda I. Będący zagorzałym katolikiem władca, jak tylko mógł, starał się utrudnić coraz liczniejszym ewangelikom wznoszenie ich zborów. Można je było wznosić wyłącznie na skraju wsi, nie mogły mieć fundamentów ani żadnych wież (stojąca w Świętym Krzyżu dzwonnica powstała później), ich budowa nie mogła trwać dłużej niż rok (w tym przypadku wystarczyło dziewięć miesięcy), no i nie mogły być to obiekty murowane, lecz wznoszone z najtańszego dostępnego budulca (w praktyce oznaczało to drewno). W czasie powrotu do bungalowów na terenie Tatralandii ze zdziwieniem odkrywamy wcześniej przeoczony motyw religijny, w tym przypadku już zupełnie współczesny. Tuż przy wejściu naszą uwagę przykuwa Matka Boska z małym Jezu­ sem. Nie żaden zwykły obraz, ani też nie rzeźba, tylko nazywana „Tatrzańską Madonną” mozaika. O tyle zaskakująca, że ułożona na powierzchni 52,5 m2 z będących do niedawna w obiegu słowackich monet. Są wśród nich miedziane i aluminiowe 50­halerzówki oraz mosiężne korony – w sumie 115 tys. pieniążków! Odkąd w 2009 r. Słowacja przeszła na euro, można to niezwykłe arcydzieło uznać za pomnik słowackiej waluty. To największa taka mozaika w skali świata. Wpisano ją nawet do Księgi rekordów Guinnessa! Hop na Chopka Nadchodzi dzień, w którym postanawiamy „zaliczyć Chopka”. Tak Słowacy mówią o drugim pod względem wysokości szczycie Niżnych Tatr, czyli w naszej wersji – Chopoku (2024 m n.p.m.). Już sam dojazd do jego stoków jest malowniczy – ciągnącą się przez 18 km, porośniętą lasami Demianowską Doliną. Dla oszczędności czasu większość góry „zdobywamy” wyciągiem krzesełkowym, jedynie 200 ostatnich metrów (licząc w pionie) pokonując na nogach (zimą narciarze korzystają na tym odcinku z orczyka). Widoki z góry przepiękne! Teraz już nikt w ekipie nie twierdzi, że Niżne Tatry są niskie. Do parkingu wracamy piechotą, trochę żałując, że jesteśmy za wcześnie i nie możemy zjechać na rowerze po którejś z tras tutejszego Bike Parku (działa od czerwca. Kto nie ma swojego roweru, może pożyczyć jednoślad na dole i wwieźć go do góry na przystosowanym do tego wyciągu). Ponieważ mamy dobry czas, wyliczamy, że zdążymy się jeszcze załapać na zwiedzanie jednej z największych tutejszych atrakcji – Demianowskiej Jaskini Wolności (sł. Demänovská Jaskyňa Slobody). W ciągu godzinnej wycieczki z przewodnikiem pokonujemy niecałe 1,2 km, za to aż 913 schodów! Największą grotą na trasie jest tzw. Wielki Dom o wysokości 65 m i długości 112 m, jednak najciekawsze są rozmaitych kształtów stalaktyty i stalagmity. Warto wiedzieć, że w pobliżu jest jeszcze jedna udostępniona dla turystów jaskinia – Lodowa, zgodnie z nazwą pełna ciekawych form lodowych, otwarta jednak tylko od połowy maja do końca września. Po aktywnym dniu z przyjemnością wracamy do naszej Tatralandii. Najpierw relaks w basenach, potem kusi nas Świat Keltów. Dopiero po pewnym czasie dociera do nas, że Słowakom chodziło o Celtów, tym bardziej że rzeczywiście w IV w. p.n.e. Celtowie na te tereny dotarli. Pod tą tajemniczą nazwą kryje się kompleks saun i różnorakich kąpielisk. Zaglądamy do Świątyni Ofiar, gdzie dostajemy solidną dawkę ziołowej aromaterapii; Burza Bogów okazuje się masującym prysznicem, są też sauny suche, parowe, połączone z inhalacją solną. Kto chce, może wykupić różnorakie pakiety wellness – maseczki czekoladowe, okłady z cynamonu, błota z Morza Martwego albo odchudzających alg morskich. – Widzicie? Znowu macie namiastkę obiecanego morza! – przypominam kolegom. – Ale ciągle jesteśmy w górach – dodają z satysfakcją koleżanki. NO TO W DROGĘ LIPTOWSKI MIKUŁASZ I OKOLICE DOJAZD: Z Warszawy do Liptowskiego Mikułasza mamy 485 km (trasa przez Kraków i Chyżne), z Krakowa – 185, a z Katowic 250 km. Pamiętajmy, że na Słowacji do korzystania z autostrad i dróg szybkiego ruchu uprawniają przyklejane na szybę winiety. Za 7-dniową trzeba zapłacić 7 euro, za miesięczną 14 euro, za roczną (ważna do końca stycznia 2012 r.) – 50 euro. NOCLEG: Holiday Village Tatralandia – wioska wakacyjnych domków powstała przy kompleksie basenów termalnych, ok. 2 km od centrum Liptowskiego Mikułasza. Rezerwacji można dokonywać przez bezpośrednią stronę ośrodka. www.tatralandia.sk PRZED WYJAZDEM: Skarbnicą informacji nie tylko na temat regionu Liptów, ale w ogóle całej Słowacji jest Narodowe Centrum Turystyki Słowackiej w Warszawie, Krakowskie Przedmieście 13/7; tel. 22 827 00 09. sacr@poczta.onet.pl www.mikulas.sk– informacja turystyczna w Liptowskim Mikułaszu
Wśród parków narodowych w Kenii jezioro Nakuru jest jednym z mniejszych, ale z pewnością najbardziej wartym zobaczenia. Gwiazdami są tu flamingi, ale przylatują też marabuty, pelikany, ibisy, afrykańskie orły... Pełen odlot!
W tym parku nie zobaczycie Wielkiej Piątki – uprzedza kierowca naszego dżipa. Wchodzące w jej skład lwy, bawoły, lamparty oraz nosorożce w Parku Narodowym Jeziora Nakuru owszem, występują, ale słoni brak! Są za to flamingi. A także 450 innych gatunków ptaków. Park Jeziora Nakuru położony jest tuż pod równikiem. Stojąca przy szosie tablica wskazująca, którędy dokładnie biegnie równoleżnik zero, to popularne wśród turystów miejsce. Jedną z atrakcji jest doświadczenie z wodą wyciekającą z otworu miednicy. Wrzucona na wodę zapałka pokazuje, że wir, jaki się tworzy na półkuli północnej, kręci się zgodnie z ruchem wskazówek zegara. To samo doświadczenie zrobione od strony półkuli południowej powoduje wir w stronę odwrotną. Na samym równiku wirów nie ma. Zatrzymujemy się na krawędzi wielkiej skarpy. Wysokościomierz w zegarku wskazuje 2300 m n.p.m. – to wyżej niż nasz Kasprowy, choć sceneria zupełnie inna niż w Tatrach. W końcu to płaskowyż. Dużo niżej, w dole, rozciąga się Wielki Rów Afrykański. Ten powstały 12 mln lat temu twór geologiczny (po prawdzie kilka rowów) ciągnie się przez 6 tys. km, od Syrii po Mozambik. Mamy zjechać na jego dno. Tam właśnie położone jest jezioro Nakuru. Nakuru w języku Masajów znaczy „kurz” lub „zakurzone miejsce”. Masajowie to najsłynniejsze plemię tego regionu Afryki, co sprawia, że wszędzie można kupić ich rękodzieło (jak skarżą się Masajowie, coraz częściej podrabiane przez inne plemiona). Ale by spotkać prawdziwych Masajów, trzeba obecnie zjechać bardziej na południowy zachód (najlepiej w rejony rezerwatu Masai Mara). Przy samym Nakuru mamy zdecydowanie większe szanse na spotkanie z Kikujami, najliczniejszą spośród ponad 40 grup etnicznych Kenii. Kurzu jest dużo. Odczuwamy to zaraz po minięciu bramy parku, wjeżdżając na nieutwardzoną drogę. Zresztą co tam kurz, kiedy wita nas stado pawianów. Gwiazdami zdjęć stają się maluchy jadące na grzbiecie matek albo przyczepione pod ich brzuchami. Jest już popołudnie – idealna pora na oglądanie zwierzaków. Mijane stado impali nawet nie zwraca na nas uwagi. Te zgrabne antylopki nazywane są powszechnie McDo­nald’sami. To nawiązanie do widocznych na ich zadach charakterystycznych pasków przypominających logo słynnego koncernu. Inna sprawa, że to rzeczywiście „biegający fast food”. Dla lwa czy lamparta impale stanowią jedną z najłatwiejszych zdobyczy. Następny fotostop wymuszają guźce. – Kenia Express! – śmieje się kierowca. Żartobliwe porównanie rozumiem dopiero wtedy, gdy spłoszony zwierzak zaczyna szybko biec. Jego ogon wypręża się tak, że wygląda jak antena radiostacji. Chwilę potem, w gąszczu akacji, naszą uwagę skupiają dostojne żyrafy. To żyrafy Rotszylda sprowadzone do Parku Jeziora Nakuru dla ochrony przed kłusownikami. „Róg” żyrafy (w rzeczywistości twarda chrząstka) to surowiec ceniony w azjatyckiej medycynie, a także jako materiał na zakazane obecnie pamiątki. – Wiecie, że żyrafy śpią zaledwie 15 min na dobę? – pyta kierowca. Nie wiemy. Zastanawiamy się, czy im współczuć, czy zazdrościć. Przyjechaliśmy tu jednak przede wszystkim dla flamingów, kierujemy się więc do brzegów jeziora. O tyle ciekawego, że alkalicznego (sodowego). Ze względu na okoliczne wulkany obszar tej części Rowu Afrykańskiego został pokryty popiołami zawierającymi węglan sodu. Woda spływająca w czasie deszczy wypłukuje sód do jeziora, a że jest ono bezodpływowe, sód pozostaje w jeziorze, powodując zwabiające flamingi zasolenie wody. Oficjalne dane mówią, że powierzchnia jeziora Nakuru waha się od 5 do 45 km². Skąd taka rozbieżność? W porze suchej jezioro się kurczy (były lata, kiedy obawiano się, że w ogóle zniknie), zaś po silnych ulewach się rozlewa. Kiedy wody jest za dużo (średnia głębokość to 2,3 m, ale po deszczach bywa i 3,5 m), robi się na tyle głęboko, że flamingi nie są w stanie wydziobywać pożywienia, czyli alg. Inny problem, że nadmierna ilość deszczówki rozrzedza alkaliczne wody, co na algi źle wpływa. W tej sytuacji coraz częściej flamingi przenoszą się w poszukiwaniu dostatku pożywienia nad inne jeziora Wielkiego Rowu – np. Rudolfa czy Bogorię. Ale przyczyn zmuszających flamingi do szukania lepszych miejsc jest więcej. Także coraz liczniejsze zanieczyszczenia pochodzące ze ścieków komunalnych i przemysłowych (efekt rozwoju pobliskiego miasta) czy zamulanie jeziora będące efektem m.in. erozji gleb (po tym jak okoliczne lasy przekształcono w farmy). Na nas flamingi jakby czekały. Z zapałem fotografujemy różowy przybrzeżny pas, który utworzyły. Bywa, że nad Nakuru zbiera się nawet 2 mln czerwonaków, jak nazywa się te ptaki po polsku. Niestety ich obecność kłóci się trochę ze zwiększającą się populacją pelikanów. Tych przybyło, po tym jak jezioro zostało zarybione tilapią (tę akceptującą alkaliczną wodę rybę sprowadzono w ramach walki z komarami). Tak na marginesie, pelikany opracowały sobie ciekawą technikę łowienia – formują szyk w podkowę, po czym trzepocąc skrzydłami o wodę, zaganiają ryby na płycizny, gdzie je z łatwością wyłapują. Ale inne ptaki też przykuwają naszą uwagę. Choćby ociężałe marabuty, w Afryce bardzo pożyteczne, bo zjadające różne resztki i padlinę. – Mamy z nimi problemy, bo wyjątkowo wysoko latają i zderzają się z samolotami – krzywi się kierowca. Marabuty to gatunek bociana, choć takiego niezachwycającego specjalnie urodą [nie bez powodu znalazły się wśród 10 najbrzydszych zwierząt świata według Travelera. W przeciwieństwie do bocianów żółtodziobych, które wyglą­dają elegancko i stylowo (żółty dziób doskonale komponuje się z biało-czerwoną głową). Obok nich pałętają się też ibisy – łatwo rozpoznawalne po zakrzywio­nym dziobie, wzbudzające sympatię gęsi egipskie, zaś wysoko na drzewie dostrzegamy afrykańskiego orła bielika tutaj określanego jako „rybołowca”. To dzięki ptakom rozpoczęto ochronę tych terenów. W 1961 r. utworzono tu ptasie sanktuarium, które parkiem narodowym stało się 7 lat później. Mało tego, od 2011 r. jezioro Nakuru wraz z innymi pobliskimi jeziorami (Bogoria i Elementaita) zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Stado różowych flamingów zwanych czerwonakami. (FOT. Anup Shah/BEW) Teraz park jest ogrodzony. To ze względu na wspomniane żyrafy oraz sprowadzone nosorożce – w dwóch kolorach. W skali całej Afryki białe są bardziej zagrożone wyginięciem, ale w Parku Jeziora Nakuru jest ich akurat więcej niż czarnych kuzynów, bo około 70. Mamy szczęście, bo widzimy jedne i drugie, choć początkowo w ogóle ich nie rozróżniamy. Wbrew nazwom żaden nie jest biały ani czarny, bo oba są… szare. Biały jest większy, cięższy, łagodniejszy. No a różni się od czarnego tym, że ma na karku masywny garb i inny kształt pyska – bardziej wydłużony, z obwisłą na dole, szeroką wargą. To właśnie ona wprowadziła zamieszanie z nazwą – w języku afrykanerskim słowo „szeroki” brzmiało „wyd”, co zostało mylnie przetłumaczone przez angielskich osadników jako white („biały”). Tak czy owak nosorożce w Nakuru mogą czuć się bezpieczne. Niestety coś za coś – ogrodzenie, jakie trzeba było w trosce o nie postawić, wyeliminowało słonie, które mają w genach potrzebę przemieszczania się. Białe nosorożce tak naprawdę są brązowo-szare (FOT. Anup Shah/BEW) Już mamy jechać na nocleg do parkowego lodżu, kiedy słyszymy wymieniane przez radio informacje, że są lwy! Skoro tak, to jedziemy. Już z daleka widzimy zgrupowanie kilku samochodów, co oznacza, że musi być tam coś ciekawego. Faktycznie, na wysokiej skarpie leżą obok siebie zblazowane dwie lwie samice. Samiec też pewnie gdzieś w pobliżu jest, może ukrył się w wysokiej trawie. – A węże tu są? – pytamy kierowcę. Okazuje się, że jak najbardziej. I to nie byle jakie – wyjątkowo wielkie pytony. Podobno czasem można je zobaczyć zwisające z konarów drzew. Ponieważ nocnych safari w Parku Narodowym Jeziora Nakuru nie ma, na kolejne spotkanie ze zwierzakami wyjeżdżamy dopiero bladym świtem kolejnego dnia. No cóż, co jak co, ale na safari zapomnijmy o długim wylegiwaniu się w łóżku. Na dobry początek mamy wielkie stado antylop gnu wymieszanych z zebrami. Kierowca tłumaczy, że oba gatunki doskonale się uzupełniają. Gnu mają kiepski wzrok, tak więc funkcję obserwatorów pełnią zebry. Za to zebry nie za bardzo radzą sobie z wyszukiwaniem źródeł wody, tak więc polegają na gnu, które mają do tego wrodzony talent. Jedziemy zobaczyć swego rodzaju ewenement – las euforbii. To trująca roślina z gatunku wilczomleczy (trucizna jest w jej mlecznym soku), tutaj osiągająca imponujące, kilkunastometrowe rozmiary. Ze względu na swój wygląd przypominający wieloramienny świecznik nazywana drzewem kandelabrowym. Po jakimś czasie z prozaicznego powodu – toalety (na safari ze względu na dzikie zwierzęta nie można tak sobie, dowolnie, pójść w busz) – jedziemy na Klif Pawianów (Baboon Cliff). To miejsce, gdzie oficjalnie można wyjść z samochodu i… nim zdążamy się zorientować, mamy w środku nieproszonego gościa, który sprytnie wskakuje przez otwarty dach. Pół minuty i po pysznych kanapkach na lunch nie ma śladu. Wprawdzie uzbrojonemu w kij kierowcy udaje się intruza przepłoszyć, ale za nasz brak gościnności małpa mści się dość perfidnie – na siedzeniu zostawia cuchnące odchody. Aby ochłonąć po utarczce z „krewnym”, idziemy popatrzeć na widoki. Ze stromego klifu widać zamglone nieco jezioro, pokazujemy sobie przejechaną trasę. Rozmowy przerywają biegające blisko nas śmieszne zwierzaki przypominające trochę nutrie, choć według naukowców genetycznie spokrewnione ze… słoniem. – W języku suahili to pimbi – informuje kierowca. – Po angielsku: hyrax – dopowiada jakiś stojący obok mzungu (tak w Kenii mówi się o białych turystach). – A po polsku góralek! – uzupełniam. W Parku Jeziora Nakuru trudno się zgubić – punktami orientacyjnymi są jezioro oraz skarpa Wielkiego Rowu Afrykańskiego. Niektóre z charakterystycznych miejsc noszą jeszcze specjalne nazwy. Jedno z nich to Honeymoon (Miesiąc Miodowy), jest też Out of Africa (Pożegnanie z Afryką), a także Wzgórze Lwa (Lion Hill). No właśnie, lwy już widzieliśmy, teraz marzy nam się lampart. – Mówisz i masz! – zapewnia kierowca i… kwadrans później stajemy przed drzewem, na konarze którego wyleguje się dystyngowane kocisko. Widać przy nim resztki antylopki. Lamparty mają zwyczaj wciągać na górę swoje zdobycze, bo nie zamierzają się dzielić nimi z innymi chętnymi w postaci lwów czy hien. Kilka godzin porannego safari mija nam błyskawicznie. Widzieliśmy sporo, bo atutem Parku Narodowego Jeziora Nakuru jest duża koncentracja zwierząt na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. Czas jednak opuścić to miejsce, aby zobaczyć jeszcze jakiś inny park. Do zaliczenia Wielkiej Piątki brakuje nam przecież słonia! Poza tym słowo „safari” ma dwa znaczenia. W rozumieniu turystów jest to polowanie na zwierzaki (w obecnych czasach – fotograficzne), ale w języku suahili „safari” to po prostu – „podróż”. Kikujowie w tradycyjnych strojach. To największa, bo licząca aż 5 mln osób grupa etniczna Kenii. (FOT. Niels Busch/Getty Images/FPM) NO TO W DROGĘ: Jezioro Nakuru (Kenia) - czas: 8 dni, koszt: 4 tys. zł (w tym bilet lotniczy) INFO ■ Położenie: Park Narodowy Jeziora Nakuru (Lake Nakuru National Park) znajduje się ok. 170 km na północny zachód od Nairobi, koło miasta Nakuru (trzecie co do wielkości miasto Kenii). Powierzchnia parku to 188 km². ■ Języki: urzędowymi w Kenii są angielski i suahili. ■ Waluta: szyling kenijski; 1 KES = 3,66 zł. KIEDY ■ Ponieważ park jest ogrodzony, zwierzęta z parku nie migrują, a to oznacza, że pora roku nie ma wpływu na to, co możemy zobaczyć. Jeśli chcemy zminimalizować ryzyko deszczu, przyjedźmy między lipcem i grudniem lub między styczniem i marcem. Niestety coś za coś – w tym czasie park jest najbardziej zatłoczony, a ceny w lodżach najwyższe. WIZA ■ Polacy mogą dostać ją na granicy po zapłaceniu 50 dol. Zdjęcia nie są potrzebne. DOJAZD ■ Z Nairobi do Nakuru jest autostrada. Zamiast jechać, można dolecieć – lot ze stolicy trwa 25 min. NOCLEGI ■ Na terenie parku są tylko dwa lodże (hotele): Sarova Lion Hill Lodge i Lake Nakuru Lodge. W każdym z tych miejsc ceny zaczynają się od 200 dol. za pokój jednoosobowy i 300 dol. za dwuosobowy z pełnym wyżywieniem (taniej, jeśli jedziemy z biurem podróży, które ma zwykle wynegocjowane stawki). ■ Tańszą opcją są kempingi. Jest ich na terenie parku kilka, ale nie na wszystkich jest woda. ■ Jeśli chcemy mieć nocleg pod dachem po niższej cenie, trzeba szukać poza parkiem – w pobliskim mieście Nakuru jest np. Nakuru Backpackers Hostel, gdzie można przespać się już za 10 dol. od osoby, a z propozycji o wyższym standardzie – Merica Hotel. JEDZENIE ■ Do wyboru jest albo jedzenie w lodżach (nawet jeżeli nie jesteśmy w nich zakwaterowani, możemy wykupić bufetowy lunch lub kolację), albo suchy prowiant (można zamówić w lodżu albo zrobić zapasy poza parkiem). ■ Przykładowe ceny w Nakuru Lodge: bufet z lunchem – 750 szylingów, bufetowa kolacja 850, suchy prowiant – 600. Żadnych sklepów spożywczych, barów czy restauracji (oprócz tych w lodżach) na terenie parku nie ma. Są za to wyznaczone miejsca piknikowe. ZDROWIE ■ Szczepienia nie są wymagane, ale przynajmniej przeciwko żółtaczce i żółtej febrze dobrze jest mieć. Wskazana profilaktyka antymalaryczna. WARTO WIEDZIEĆ ■ Dorośli niebędący obywatelami Kenii za każdy dzień pobytu w Parku Jeziora Nakuru płacą 80 dol., dzieci i studenci 40 dol. Uwaga: dobrze jest mieć ze sobą dolary, bo przeliczniki na szylingi w kasach parkowych są bardzo niekorzystne! Dodatkowo płaci się za samochód – to już w szylingach (auto 6-osob. – 300 szylingów). ■ Ceny zorganizowanego safari (samochód plus kierowca) to 80–100 dol. od osoby za dzień. ■ Wskazany na safari ubiór to stonowane kolory (najlepiej khaki lub jasne, nic jaskrawego). ■ Nie wolno podjeżdżać zbyt blisko zwierząt (przyjmuje się granicę minimum 20 m). Obserwowanie prowadzi się przy wyłączonym silniku, w ciszy. ■ Pamiętajmy o budżecie na napiwki. W Kenii daje się je na każdym kroku. ■ Jeśli mamy sprzęt do ładowania w kontaktach (telefony, aparaty, kamery), weźmy odpowiednią ilość adapterów – w Kenii obowiązują wtyczki „brytyjskie” (trzybolcowe). ■ Standardem w lepszych kenijskich hotelach i lodżach jest czajnik w pokoju. Plus darmowa herbata, kawa i woda mineralna. WWW ■ www.kws.org ■ www.webkenya.com
-Dlaczego nie płynęliście tak blisko brzegu? - docieka przesłuchujący nas oficer. - Wypatrywaliśmy białych niedźwiedzi - odpowiadamy zgodnie z prawdą. Nie wierzy. Czy ktoś płynąłby taki kawał drogi, żeby sobie popatrzeć na miśki?
Wstawaj, wachta! – budzi mnie Börje. Zegarek wskazuje drugą w nocy. Jest zimno, na zewnątrz sypie śnieg. – Była zorza? – pytam mego szwedzkiego kompana, zakładając na siebie kolejne warstwy ubrań. – Nie, ale za to jest lód na wantach – Börje przekazuje pokładowe newsy. Wachtujemy na zmianę, po cztery godziny, chyba że złe warunki zmuszają nas oboje do wyjścia na pokład. A zdarza się to często, bo Ocean Arktyczny jest mało przyjazny żeglarzom. Do wszystkiego można się jednak przyzwyczaić. Nagrodą za trudy i niewygody życia na ledwie 10,5-metrowym jachcie jest możliwość dotarcia do miejsc, o których mało kto wie, że istnieją. Naszym celem jest Czukotka. Nikt jeszcze przed nami nie żeglował z Kanady do północno-wschodnich rubieży Rosji. Czukotka to strefa o specjalnym statusie. Załatwienie pozwoleń i wiz zajęło nam ponad pół roku. Nie było to łatwe, ponieważ nie istnieją konkretne przepisy, które precyzowałyby, o jakie zezwolenia chodzi, a w kolejnych moskiewskich ministerstwach każdy mówił co innego. Zgodę na zawinięcie do jej brzegów otrzymaliśmy dwa dni przed wyruszeniem. Rejs rozpoczęliśmy w Inuvik, kanadyjskim porcie nad rzeką Mackenzie, ok. 100 km od jej ujścia do morza. Pierwsze dni przypominały sielankę. Płynęliśmy rzeką, dziwiąc się, że za kołem podbiegunowym może być tak ciepło. Morze Beauforta szybko przypomniało nam, na jakiej szerokości geograficznej się znajdujemy. Zmagaliśmy się z silnym przeciwnym wiatrem i nieprzyjemną falą. Zagrożenie stanowiły mielizny. Mogliśmy się na nie wpakować nawet daleko od brzegów, bo to bardzo płytki akwen. Poza tym pełno na nim pływających bloków lodowych i zdradzieckich, niemal niewidocznych drewnianych bali przyniesionych przez nurt Mackenzie. Dla odpoczynku zatrzymaliśmy się na Herschel Island, kanadyjskiej wyspie, która pod koniec XIX w. stanowiła bazę wielorybniczą. Na wieloryby poluje się w Arktyce nadal, nie tylko w Kanadzie, ale także na Alasce i Czukotce, tyle że mają do tego prawo wyłącznie rdzenni mieszkańcy: Inuici i Czukcze. Przy Herschel Island wielorybów nie zobaczyliśmy, za to natknęliśmy się na karibu i woły piżmowe, których wełna, zwana qiviut, należy do najdroższych na świecie. WYSPA WRANGLA Po kilkudniowej żegludze wzdłuż brzegów Alaski cumujemy w Barrow, najbardziej na północ wysuniętej miejscowości USA. Tam uzupełniamy słodką wodę i paliwo. To ostatni przystanek na kontynencie. Przed nami ok. 500 mil Morza Czukockiego i, jak wynika z najświeższych map pokrywy lodowej, potężne pole lodu do pokonania. Płyniemy na zachód. Po drodze przecinamy umowną międzynarodową linię zmiany daty, co sprawia, że w środku niedzieli nagle robi nam się poniedziałek. Mimo że bacznie wpatrujemy się w horyzont, nigdzie nie widzimy bariery lodowej – silny wiatr musiał ją zepchnąć bardziej na północ. Kilka zimnych dni później z mgły wyłania się brzeg Wyspy Wrangla. Ma ona 125 km długości i zaledwie kilku mieszkańców. Wszyscy żyją w osadzie Uszakowskoje. Nie mogą uwierzyć, że ktoś dotarł na ich koniec świata, i to przez ocean, z Ameryki! Zapraszają na borszcz (rosyjski kapuśniak), oczywiście jest też wódka. Ostrzegam Börje, że alkohol pije się tu szklankami, do dna. Żeby nie nalewano mu do pełna, uczę go zwrotu „ciut-ciut”. – Tak mówią Rosjanie! – śmieje się jeden z Czukczów. – Po naszemu jest kit-kit! Mamy trochę czasu, by pochodzić po wiosce. Kiedyś liczyła 300 osób, w pobliżu znajdowała się baza wojskowa, w której stacjonowało 700 żołnierzy. – Tu był sklep, ta spalona ruina to szkoła. Kiedy przyszła pierestrojka i władze zlikwidowały kołchoz zajmujący się hodowlą reniferów, kto tylko mógł, uciekł – opowiada wczuwający się w rolę przewodnika Grisza. Zagęszczenie niedźwiedzi polarnych jest na wyspie największe w skali świata. Na jednym z cypli w ciągu dwóch godzin zauważamy dziewięć sztuk! Na brzegu, w wodzie, tuż obok jachtu. Jeden ma brązowy łeb. Przypuszczamy, że to owoc miłości między polarną niedźwiedzicą, która przeprawiła się na krze na Czukotkę i tam poznała brunatnego przystojniaka. – Z niedźwiedziami mamy problem – słyszymy od miejscowych, którzy pokazują nam grób Czukczy zaatakowanego w jego własnym domu. W obawie przed groźnymi intruzami mieszkańcy nabijają gwoździe na okiennicach, ale co z tego, skoro miśki nauczyły się wyważać drzwi. WITAMY W PEWEK Zezwolenie na pobyt na Wyspę Wrangla mamy tylko na dwie doby. Kiedy się kończy, na morzu szaleje sztorm. Zaprzyjaźnieni Czukcze wstawiają się za nami u przedstawicieli miejscowej administracji. Moglibyśmy przeczekać złe warunki, stojąc na kotwicy w zatoce. Niestety przepisy są świętością. Nieważne, że jest niebezpiecznie – musimy wypłynąć. Kilka dni później zawijamy do portu w Pewek. Jakiś głos przez radio mówi: „Już na was czekamy”. Przekazuję to Börje, komentując, że widać miejscowi cieszą się z wizyty zagranicznych gości. Rzucamy cumy. Wtedy dowiadujemy się, że jesteśmy zatrzymani, bo wpłynęliśmy nielegalnie na wody Rosji. Pokazujemy dokumenty, w których czarno na białym wpisano Pevek jako „port wejścia”. Oficer przekonuje, że gdybyśmy przylecieli samolotem, byłoby w porządku, ale jachtu to pozwolenie nie dotyczy. Dziwimy się, bo w papierach jako środek transportu widnieje właśnie jacht. Oficer twierdzi, że on przepisów swojego kraju też nie rozumie, jest po naszej stronie, ale… musi nas postawić przez sądem. Dostajemy po 30 dol. kary, ale co gorsze – także po pięć lat zakazu wjazdu do Rosji. Od tej pory jesteśmy traktowani jak kryminaliści – nie wolno nam schodzić na ląd. Milicjanci robią nam zdjęcia do kartoteki, pobierają odciski palców i całej dłoni. Mamy opuścić rosyjskie wody. Nie jest to proste, bo od Alaski dzieli nas ponad tysiąc kilometrów. Do granicy będzie nas eskortować okręt „Bieriegowoj Ochrany”. Ostatecznie kapitan informuje, że mamy płynąć sami, podczas gdy oni ze względu na sztormowe warunki zostaną jednak w porcie. MARKS I ENGELS POSZUKIWANI Na Morzu Wschodniosyberyjskim, stanowiącym część Oceanu Arktycznego, właściwie ciągle szaleje sztorm. Na domiar złego dopada nas wiatr zwany przez Rosjan „cyklonem”. Fala, która wdziera się do wnętrza jachtu, zalewa komputer do nawigacji. Przez całą noc walczymy z Börje na pokładzie. Przemoczeni, zziębnięci i ledwo żywi ze zmęczenia wchodzimy wreszcie do spokojniejszej zatoczki, gdzie naprawiamy szkody. „Spokojniejszej” znaczy, że wiatromierz pokazuje 40 węzłów, czyli 8 w skali Beauforta. To ile było na pełnym morzu? Kolejny przystanek robimy w pobliżu wioski Enurmino, gdzie planujemy uzupełnić zapasy wody i chleba. Kotwicę rzucamy w środku nocy. Bladym świtem budzi nas dziwny hałas. „Annę” szturmują w łodziach mieszkańcy wioski. Nigdy wcześniej nie widzieli jachtu. Gościmy w naszej mesie myśliwych. Od nich zależy los wioski – jeśli nie poszczęści się im podczas łowów, zimą ludzie będą głodni. Sklep? Jest, ale właściwie nic w nim nie ma, bo zaopatrzenie przypływa tylko raz do roku. Mieszkańcy zapraszają nas do siebie. Mimo zakazu handlu alkoholem w każdej chacie pojawia się butelka, a na zakąskę – łososie i owoce maliny moroszki. – A jak idziecie w tundrę, to nie boicie się niedźwiedzi? – dopytujemy gospodarzy. Tym razem chodzi już o niedźwiedzie brunatne. W przeciwieństwie do białych, stanowiących cenne trofeum, na brunatne Czukcze nie polują, uważając, że kryją się w nich dusze ich przodków. Ślady niedźwiedzi widzimy często, między innymi na plaży koło naszego jachtu. Zwierzaki przychodzą po zmroku wyjadać trzewia wyrzuconego na brzeg wieloryba. Stoi tam chatka Kima, zaprzyjaźnionego Czukczy. Mieszka z rodziną, bez prądu i wody. Zbierają deszczówkę, gotują na ognisku. W rogu izby oglądam ołtarzyk ze zdjęciami Lenina i Stalina. Pytam mężczyznę, czy ustawił je z własnej woli, czy mu kazano? – Sam chciałem! – mówi z dumą. – Dostawiłbym jeszcze Marksa i Engelsa, ale nie mogę zdobyć zdjęć. NOCNA GORĄCA LINIA Następnego dnia z jachtowych zapasów przygotowujemy paczkę dla rodziny Kima. Wkładamy do niej m.in. niedostępne w Enurmino mleko i witaminy dla dzieciaków. Nie możemy im jednak przekazać tego prezentu. Nad jachtem zaczyna krążyć helikopter, po chwili pojawia się znajomy okręt „Bieriegowoj Ochrany”. Dowiadujemy się, że jesteśmy ponownie zatrzymani. Za co, marynarze nie wiedzą, wyjaśni to kolejny sąd. Rozprawa odbędzie się w odległej o 250 mil Prowidienii – porcie, do którego statek ma nas odholować. Nasze tłumaczenie, że to nie po drodze nikogo nie interesuje. W nocy na pokład wchodzą żołnierze, zakładają linę holowniczą i informują, że wyruszamy natychmiast. Odmawiamy, tłumacząc, że po ciemku nie popłyniemy. Robi się nieprzyjemnie. Ostatecznie kapitan zgadza się przesunąć start na rano. I tak nie śpimy – całą noc utrzymujemy gorącą linię z placówkami dyplomatycznymi naszych krajów. Po niemal dwóch dobach przymusowego holowania dobijamy do Prowidienii. Przez cały dzień przerabiamy znany już nam scenariusz przesłuchań. Rosjanie zarzucają nam, że wypłynęliśmy z wód terytorialnych ich kraju, po czym ponownie na nie weszliśmy, choć nasze zezwolenia i wizy po pierwszym wyroku sądowym straciły ważność. Udowadniamy absurdalność tego zarzutu – mapy z naszymi pozycjami potwierdzają, że wód Rosji jeszcze nie zdążyliśmy opuścić. Pięć minut później słyszymy nowy zarzut: w takim razie naszą winą jest to, że jeszcze nie wyszliśmy z rosyjskich wód. Ręce nam opadają. Sąd nakłada na nas karę w wysokości 17 dol. Następnego dnia okręt „Bieriegowoj Ochrany” odprowadza nas do granic rosyjskich wód. Podczas pożegnania przez radio mam wrażenie, że obydwie strony dostrzegają groteskowość sytuacji. BERING SZTURMUJE W drodze do nieodległej Alaski ponownie przekraczamy linię zmiany daty i z 2 września cofamy się do 1 września. W rzeczywistości wkraczamy w inny świat. Amerykańskie portowe miasto Nome poraża nas uginającymi się od towarów półkami w sklepach. Możemy swobodnie korzystać z internetu, otaczają nas kolorowo ubrani ludzie. Mimo to tęsknimy do Czukotki, do gościnności i naturalności jej mieszkańców. Kolejny tydzień żeglujemy przez mające złą reputację Morze Beringa. Dokładnie na jego środku dostajemy satelitarny komunikat o zbliżającym się sztormie. Nie mamy możliwości ucieczki. Przez kilka dni zmagamy się z wiatrem 9–10 w skali Beauforta. Wachty pełnimy jednak w pojedynkę – po tym, co przeżyliśmy u wybrzeży Czukotki, Bering nas nie przestraszy. W Dutch Harbor, największym porcie w archipelagu Aleutów, wszędzie stoją znaki informujące o drogach ewakuacji w razie tsunami. To tylko jedno z wielu niebezpieczeństw w tym regionie. W locji czytamy m.in. o williwawach – szkwalistych wiatrach osiągających prędkość 150 węzłów, czyli 280 km/h! W ogóle żegluga nie jest tu łatwa. Najpierw czekamy na okno pogodowe z odpowiednim wiatrem. Biorąc pod uwagę silne prądy, pływy i związane z tym rozfalowanie, obliczamy godzinę, kiedy powinniśmy wpłynąć w Cieśninę Unalga. Niestety na dojściu strzela nam bloczek głównego żagla – naprawa powoduje opóźnienie. Wbite na przybrzeżne skały pordzewiałe kadłuby dużo większych statków ostrzegają, że żartów nie ma. Po pełnych napięcia dwóch godzinach wypływamy na Pacyfik. Uff! Jednak Neptun jest dla nas łaskawy. W Sand Point, małym rybackim porcie na jednej z alaskich wysp, rejs dobiega końca. Samolot szybko przenosi nas do Anchorage, ulicznego zgiełku i normalnych drzew. Niedosyt Arktyki staje się jeszcze dotkliwszy. Tekst: Monika Witkowska
Skok na bungee? Znamy najlepsze miejsce na świecie!
"Powietrze szarpie mi włosy, wrzeszczę, lecę w wodny pył wodospadów i w tęczę". Nasza dziennikarka leciała 111 metrów w dół. Było warto!
Stoję na moście na granicy Zambii i Zimabwe . Pode mną rzeka Zambezi, w twarz wieje mi pył Wodospadów Wiktorii. Five-four-three-two-one… Powinno być jeszcze bungee!!!, ale tego już nie słyszę, bo przy four rozkładam ręce i wybijam się z podestu. Leeeecę Świat przewraca się do góry nogami. Pęd powietrza szarpie włosy i ubranie, z emocji wrzeszczę wniebogłosy, nie wiem nawet co dokładnie. Lecę w głąb kanionu, prosto w wodny pył wodospadów i tęcze utworzone przez grające na kroplach promienie słońca. Spieniona rzeka Zambezi zbliża się w niesamowitym tempie. Przez cztery nieprawdopodobnie długie sekundy ciało całkowicie poddaje się sile grawitacji. Nagle czuję, że lina powoli mnie wyhamowuje, po czym łagodnie, bez żadnego szarpnięcia, ciągnie mnie z powrotem do góry. Lecę pod most – patrzę na niego od spodu, na jego zabytkową konstrukcję. W najwyższym punkcie amplitudy żołądek podchodzi mi do gardła i znowu zaczynam szalony pęd w dół. Wahania góra–dół zaliczam kilka razy, choć każde kolejne jest krótsze. Jak ptak Czuję się jak ptak – wolna i szczęśliwa. Emocje powoli opadają, dzięki czemu teraz już w pełni świadomie mogę pooglądać widoki. Ściany wąwozu, rzeka, most, znowu rzeka, skały. W końcu zawisam nieruchomo i obsługa może mnie podciągnąć z powrotem na most. Ktoś podaje mi rękę, ktoś inny odpina linę, jacyś zupełnie nieznani mi ludzie gratulują. Pozostaje jeszcze pójść po dyplom – certyfikat potwierdzający, że skoczyłam z mostu na granicy Zimbabwe i Zambii. Strach Czy się bałam? Pewnie. Każdy się boi, a jeśli mówi, że nie, to nie ma odwagi powiedzieć prawdy. Starałam się za wiele nie zastanawiać nad tym, jak to będzie, a gdy stałam już na krawędzi podestu, wyłączyłam myślenie. I nie zwlekałam z rzuceniem się w przepaść, bo z wcześniejszych skoków zapamiętałam, że im dłużej stoisz, tym bardziej się boisz. Jak to zrobić? Skok kosztuje 160 dol. Jedyne ograniczenia to wiek (min. 14 lat), waga (min. 40 kg, max. 120 kg), ciąża, lęk wysokości oraz niektóre choroby, np. epilepsja, wysokie ciśnienie. Tekst: Monika Witkowska
Podróżuj z głową - podłącz się! Ale jak?
Coraz częściej zabieramy ze sobą w podróż urządzenia elektryczne. Może się jednak okazać, że choć będziemy chcieli, nie zrobimy z nich użytku. Powód? Prozaiczny – nie będzie pasowała wtyczka…
Podstawowa sprawa to budowa gniazdka elektrycznego. Właśnie z tego powodu na całym świecie w użyciu jest kilkanaście różnego rodzaju wtyczek. Standardowa wtyczka stosowana do tej pory w Polsce (i w wielu innych krajach) to taka z dwoma okrągłymi bolcami i ewentualnie otworem na bolec uziemienia. Teraz jednak, zgodnie ze standardami Unii Europejskiej, wprowadza się inne uziemienie – w postaci blaszek z dołu i u góry wtyczki. Nie zdziwmy się jednak, jeśli np. we Włoszech i Szwajcarii do gniazdka pasować będzie jedynie wtyczka z trzema cienkim bolcami (we Włoszech ustawionymi poziomo w jednej linii, w Szwajcarii – w trójkąt). Na szczęście w obu tych krajach stosuje się też „normalne” gniazdka, w przeciwieństwie do Wielkiej Brytanii, gdzie niezbędne są wtyczki z trzema bolcami, jakich w kontynentalnej Europie nie ma. Z „brytyjskimi” wtyczkami będziemy też mieli do czynienia w byłych brytyjskich koloniach. Inny niż w Europie układ bolców spotkamy w Azji czy w USA i Kanadzie. Nie sposób opisać, gdzie na jakie wtyczki możemy trafić. Dość powiedzieć, że np. w Laosie czy na Kubie występuje 5 ich rodzajów, a na Malediwach i w Nigrze 6! Przezorny zabezpieczony Nic nie wskazuje na to, aby świat wtyczki szybko się ujednolicił. Na szczęście jest na to rada. Wystarczy zaopatrzyć się w tzw. adapter, czyli przejściówkę. W hotelach kilka dyżurnych przejściówek jest zwykle na stanie i po prostu się je wypożycza. Jeśli jednak dużo podróżujemy, najlepiej mieć własną. Na lotniskach i w sklepach podróżniczych można kupić od razu zestaw wtyczek – „universal adapter kit”. Ach te wolty! Poza wtyczką jest jeszcze inny problem – napięcie. W większości krajów wynosi 220–240 woltów (norma UE to 230 V). Wahania o 10–20 V nie mają w sumie znaczenia, ale np. w Kanadzie czy Kostaryce napięcie wynosi 120 V, w USA, na Dominikanie, Jamajce czy w Kolumbii 110 V, a w Japonii tylko 100 V. Niektóre urządzenia, np. żelazka turystyczne, mają specjalne przełączniki na napięcie występujące w danym miejscu. A co jeśli żadnych guziczków do przestawiania nie mamy? Wtedy niezbędne jest nabycie transformatora, który będzie zmieniał napięcie na odpowiednią wartość. A gdy kupujemy np. w USA czy Japonii urządzenia elektryczne, które chcemy przywieźć do Europy, od razu zapytajmy, czy jest w sprzedaży wersja z przeznaczeniem na rynek europejski (często jest taka opcja).
Czy rzeka może być spieniona za bardzo? Nigdy dla miłośników raftingu!
O tym jak wygląda piątka, przekonuję się na własnej skórze na Nilu Błękitnym. Przed pierwszym progiem o piątym stopniu trudności nie mamy nawet czasu się przestraszyć. Wszystko dzieje się błyskawicznie – nerwowo wiosłujemy, widząc przed sobą skotłowaną wodę, następnie pada komenda „stop!” i zaraz później nasz ponton jakby się łamie. Ci, którzy siedzą z przodu, wpadają bezwładnie na tych z tyłu, a jedna osoba wylatuje za burtę. Po chwili łapie się jednak pontonu i wdrapuje na pokład. Jej początkowe przerażenie szybko ustępuje miejsca dumie – z rozbitka stała się bohaterem. Przy drugim progu instruktor zapowiada kilkumetrowy skok. Już z daleka dochodzi do nas szum wodospadu – dźwięk robi się głośniejszy z każdą minutą. Mam wrażenie, że każdy z uczestników ma ochotę się wycofać, ale głupio mu się do tego przyznać. Nadrabiamy minami i próbujemy żartować, jednak im bliżej wodospadu, tym chwile ciszy stają się dłuższe. A potem – serce nagle podchodzi mi do gardła, ponton opada kilka metrów, po czym z zawrotną prędkością mknie jak po równi pochyłej pośród goniących nas grzywaczy. Mimo to nikt nie wypada za burtę i niedługo później cieszymy się z zaliczonego bystrza, podnosząc w górę wiosła. Odpowiednio rwąca górska rzeka to element niezbędny do zorganizowania zwariowanego spływu pontonem (ang. raft). Skąd jednak wiadomo, czy rzeka nie jest zbyt niebezpieczna? Do określenia tzw. stopnia trudności rzeki służy międzynarodowa skala o rozpiętości od 1 do 6. Przy stanach pośrednich dostawia się plus, np. „WW 3+” („WW” to skrót od angielskich słów white water, oznaczających białą, czyli spienioną wodę, lub od niemieckiego Wildwasser, co znaczy „dzika woda”). Najłatwiejsza to jedynka, na której nurt jest leniwy, zakręty łagodne, głazy występują rzadko lub wcale, tak więc w wodzie możemy się znaleźć tylko wtedy, gdy sami do niej wskoczymy. Początkującym, którzy liczą na przyjemną, bezpieczną, ale już emocjonującą zabawę poleca się trójkę – co jakiś czas pojawiają się bystrza, czyli skalne progi ze sporymi falami. Maksymalna trudność dla raftingowców to piątka – z dużym spadkiem, wirami i bystrzami, na których prawdopodobieństwo wywrotki jest duże. A co z szóstką? – dociekam. – To już dla samobójców – wyjaśnia instruktor, po czym dodaje, że pokonanie rzeki o szóstym stopniu trudności jest możliwe, ale tylko na kajaku. Niedługo później z bezpiecznego brzegu oglądamy przykład takiego progu – budzące respekt piekielną kipiel i wiry. Oczywiście trudność rzek zmienia się w zależności od pory roku. Kiedy wody raptownie przybywa – za sprawą tropi-kalnych deszczy czy topniejących wiosną śniegów – spokojny zazwyczaj nurt zamienia się w szaloną wodną kipiel. Nic dziwnego, że jeśli spotkają się dwie osoby, które spróbowały raftingu na tej samej rzece w różnych miesiącach, ich wrażenia mogą być skrajnie różne! Przodownicy do wioseł Każdy rafting przebiega według pewnego schematu. Zaczyna się od podpisania dokumentu, w którym poświadczamy, że jesteśmy zdrowi i świadomi ryzyka – bo przecież rzeka to nieprzewidywalny żywioł. Później dostajemy sprzęt: kaski, wiosła, kapoki, ewentualnie pianki (w zimnej wodzie nie da się bez niej wytrzymać). Odpowiednio ubrani rozpoczynamy szkolenie. Instruktor pokaże, jak efektywnie wiosłować i nie uderzać przy tym sąsiadów, co zrobić, jeżeli ponton się wywróci (co czasem się zdarza), jak się zachować po wypadnięciu za burtę i jak wyciągać „rozbitka” z wody. Następnie zajmujemy miejsca w pontonie i na spokojnej wodzie ćwiczymy komendy wydawane przez instruktora. Zapewne będą one wykrzykiwane w obcym języku, ale szybko się połapiemy. Przykładowo „stop!” oznacza, by zaprzestać wiosłowania, zaś „go!” – aby się do wioseł przyłożyć. Czas przejść do sedna. Już nie ma komend „na niby”, tylko prawdziwa praca w grupie, rafting jest bowiem sportem zespołowym. Zadaniem załogi jest wykonywanie poleceń instruktora-kapitana. To on o wszystkim decyduje – którędy będziemy płynąć, omijając głazy, gdzie kto usiądzie (musi odpowiednio wyważyć ponton i zadbać o równe rozłożenie sił przy wiosłach). Zazwyczaj poszukiwani są ochotnicy na przód – to miejsce dla najbardziej doświadczonych. „Przodownicy” muszą naprawdę mocno wiosłować (reszta dostosowuje się do nich), biorą „na klatę” największe, frontowe bryzgi, poza tym podrzuceni na fali czy na głazie najbardziej ryzykują wypadnięcie. A co jeśli już wylecimy za burtę? Przede wszystkim nie należy panikować. W nurcie górskiej rzeki sensowniejsze od prób stylowego pływania okazuje się spokojne leżenie na wodzie (kamizelka utrzyma nas na powierzchni) i spływanie nogami do przodu (w razie napotkania podwodnych kamieni lepiej się odbić od nich nogami, niż uderzyć głową). Daleko raczej i tak nie zapłyniemy, ponieważ obsługa szybko nas wyłowi – przy trudniejszych raftingach za pontonem płynie w kajakach specjalna obstawa. Najmniej przyjemna sytuacja to taka, kiedy ponton się wywraca, a my znajdziemy się dokładnie pod nim. Na rzekach, na których istnieje ryzyko wywrotki, instruktorzy jeszcze przed wypłynięciem przerabiają z załogami symulację takiego zdarzenia, ucząc, jak odwrócić ponton i jak później do niego wejść z wody. Trzy brzydkie siostry Zanim wybierzemy się na spływ, sprawdźmy, czy trudność rzeki i długość raftingu nie przekroczą naszych możliwości. W końcu ma to być przyjemność, a nie walka o przetrwanie. Rafting, zwłaszcza na trudnych rzekach, jest sportem podwyższonego ryzyka i wypadki się zdarzają, choć sporadycznie. Wbrew pozorom nie chodzi o utonięcia – najczęstsze są złamania rąk i nóg nieopatrznie wystawionych za burtę w momencie uderzenia pontonu o głazy. Granicę wieku uczestników wyznacza zwykle stopień trudności spływu. Na niektórych rzekach, np. na Zambezi, wyznaczono dolny limit (15 lat). Na trasy rodzinne mogą się wybrać dziadkowie z wnukami. Na prostszych spływach, kiedy ryzyko wypadnięcia za burtę równa się zeru, umiejętność pływania nie jest niezbędna, bo i tak wszyscy muszą mieć na sobie kamizelki ratunkowe. Jeśli jednak kiepsko sobie radzimy z utrzymywaniem się na wodzie, zaznaczmy to w podpisywanym dokumencie i poinformujmy naszego kapitana – oszczędzi nas podczas zabaw kończących się przymusową kąpielą. Bardzo popularną rozrywką są walki między załogami pontonów (w ruch idą wiosła i zaczyna się wielkie ochlapywanie przeciwnika) oraz berek na burtach (nie ma siły – zawsze ktoś wpadnie do wody). Poza tym jest czas na podziwianie widoków, obserwowanie wodnych ptaków czy krótki przystanek w ciekawym miejscu. Najbardziej jednak pamięta się nazwy bystrzy. Na pewno długo będziemy opowiadać, jak pokonaliśmy „Terminatora”, jak nas przemłóciło w „Wirówce” i jak wyglądają „Trzy Brzydkie Siostry” (bystrze na Zambezi). A że się baliśmy? Do strachu wywołanego ryzykiem jak najbardziej wypada się przyznawać. Bo przecież, jak mawiają niektórzy – nie ma zabawy bez ryzyka. Kontrolowanego oczywiście. Rzeki, po których warto spłynąć (Subiektywna top lista autorki) Nil Biały Uganda, koło miasta Jinja Ze znanych mi raftingów zdecydowanie numer jeden! Mało jeszcze rozreklamowany, z bystrzami „piątkowymi”. Koszt 110 dol. (cały dzień, w cenie lunch). Rzeka Zambezi stanowi granicę między Zimbabwe i Zambią Najsłynniejszy spływ świata uważany za najtrudniejszy wśród komercyjnych ofert (chociaż moim zdaniem Nil Biały go przewyższa). Start z okolic miast Victoria Falls albo Livingstone. Koszt ok. 110 dol. za cały dzień (od strony Zimbabwe; od strony Zambii nieco drożej) plus 10 dol. za wstęp do parku narodowego. Islandia nietypowy kraj na rafting Dobra jest rzeka Hvítá przepływająca przez wodospad Gullfoss. Jedno miejsce trójkowe, woda bardzo zimna. Na koniec dostaje się kielich miejscowego ziemniaczanego bimbru. Koszt 3–4-godzinnej imprezy to 7990 koron islandzkich (ok. 190 zł). Waitomo Cave na Nowej Zelandii (Wyspa Północna) Rafting niezwykły, bo w jaskini i na dętkach. Koszt: 115 dol. nowozelandzkich (260 zł) za 3 godz. niesamowitych wrażeń. Tym, którzy wolą normalny spływ, polecam okolice Queenstown na Wyspie Południowej. Rzeki alpejskie Szwajcaria, Austria, Francja Średniej trudności. Ceny od ok. 40 euro za spływ trwający 3–4 godziny. Chile rzeki andyjskie Nurt większości z nich jest szybki, koryta kamieniste, więc dużo się dzieje i trzeba uważać. Koszt: „trójkowy” spływ malowniczym kanionem po rzece Maipo przy 8-osobowej załodze to wydatek ok. 120 dol. od osoby. Rzeka Köprülü południowa Turcja Nietrudny rodzinny spływ proponowany przez liczne miejscowe biura za blisko 20 euro (cały dzień, w cenie lunch i transport). Rzeka Trisula Nepal, ok. 3 godz. jazdy od Katmandu Miejscami płynie bardzo leniwie, więc można cieszyć się górskimi widokami. Dobrym pomysłem jest spływ dwudniowy – z noclegiem w namiotach (albo przy ognisku), oczywiście tuż przy rzece. Cenowo atrakcyjny – wychodzi ok. 20–35 dol./dzień (w tym wyżywienie). ekwipunek raftingowca 1.Organizatorzy zapewniają: pianka Obowiązkowa na górskich rzekach, zwłaszcza lodowcowych. Nawet w mokrej piance jest ciepło. kapok Nawet jeśli jesteśmy świetnymi pływakami, musimy go założyć. W razie wypadnięcia ułatwi wyciągnięcie rozbitka z wody. wiosło Pagaj, czyli wiosło z jednym piórem (tak nazywa się część wkładaną do wody). kask Szczególnie ważny na trudniejszych spływach, podczas których można uderzyć o skały. 2. Prywatne rzeczy: kostium kąpielowy, ręcznik, rzeczy do przebrania Po zakończeniu spływu możemy być lekko wychłodzeni, warto więc zabrać polar lub sweter krem z filtrem Poparzeń słonecznych można dostać nawet przy zachmurzonym niebie. Do tego ewentualnie okulary przeciwsłoneczne (koniecznie z tasiemką, żeby ich nie zgubić). Jeśli nie mamy kasku, przyda się czapeczka albo dobrze zawiązana chustka. aparat fotograficzny Wodoodporny, koniecznie ze specjalną linką chroniącą przed zgubieniem i utopieniem. Prawda jest jednak taka, że w najciekawszych momentach i tak będziemy zajęci wiosłowaniem, a nie robieniem zdjęć. Możemy się pocieszyć, że zwykle ktoś z organizatorów raftingu robi zdjęcia, które potem można kupić buty Jeżeli woda jest bardzo zimna, organizatorzy dają zwykle obuwie piankowe. Najczęściej pływa się jednak boso. W przypadku kamienistych rzek albo przy zejściach na ląd buty mogą się przydać (niech to będą np. mocno zawiązane siateczkowate adidasy albo dobrze zapięte sandały). [Co z tą Polską?] Nie mamy rzek nadających się do spływów pontonami. Są wprawdzie oferty „raftingu na Dunajcu”, ale ze względu na małą trudność rzeki niewiele ma to wspólnego z prawdziwą adrenaliną. Potraktujmy to raczej jako sympatyczną pontonową wycieczkę z ładnymi widokami. Za trasę ze Sromowców Niżnych do Krościenka (na wodzie ok. 2,5 godz.) zapłacimy ok. 70 zł od osoby. Jeśli jednak zorganizujemy grupę, wyjdzie taniej (informacje: www.rafttrek.eu). Lepsza raftingowa propozycja (tego samego organizatora, za blisko 140 zł/os.) dotyczy wypadu na Słowację i spływu na rzece Bela w Tatrach Zachodnich. To już konkretna „trójka”, ale możliwa jedynie w maju i czerwcu. Alternatywę stanowi znajdujący się w Krakowie sztuczny tor kajakarstwa górskiego, na którym spiętrzona woda stwarza warunki trudniejsze niż niejedna górska rzeka. Tor nie jest wprawdzie długi (320 m), ale do ćwiczeń nadaje się doskonale. Za skorzystanie z niego zapłacimy 80 zł za 2 godziny albo 50 zł za godzinę. Szczegóły: www.kkk.krakow.pl/raftingi.html [WWW] ww.rafting.com – strona po angielsku będąca przewodnikiem po różnych rzekach świata nadających się do raftingu. Dokładne opisy rzek, informacje o stopniu trudności i dodatkowych atrakcjach oraz o najlepszych miesiącach na spływ. www.xtremesport.pl/rafting. html – zawiera filmiki pokazujące rafting na różnych rzekach (efektownych wywrotek nie brakuje). www.internationalrafting.com – strona Międzynarodowej Federacji Raftingowej (IRF), głównie z informacjami o zawodach.
Wieżowce sprzed tysiąca lat, impreza z odurzającym khatem, oglądanie „przyrodzenia bin ladena”. W kraju, w którym powstała algebra, można liczyć na mocne atrakcje.
Jemen ma świetne notowania! Oczywiście nie w polskim MSZ, które odradza wojaże po tym kraju, ale wśród podróżników. Że piękny krajobrazowo, że ciekawy kulturowo, że mili i gościnni ludzie, a stereotypy nijak się mają do rzeczywistości. Na dobry początek obalam pierwszy – trzęsę się z zimna, mimo że przecież znajduję się w strefie podzwrotnikowej. No tak, to wpływ wysokości. Sana położona jest na wysokogórskim płaskowyżu, 2300 m n.p.m Suma wszystkich muezinów Ja wchodzę jeszcze wyżej, na dach zabytkowego hotelu, gdzie znajduje się kawiarnia. Zamawiam herbatę i patrzę na miasto z góry. A jest na co! Do tej pory zachowało się ok. 6,5 tys. domów zbudowanych jeszcze przed XI w.! Wszystkie wielopiętrowe, z brązowego bazaltu i cegły w kolorze piernika, z białymi fryzami, koronkowymi obramieniami okien i barwnymi witrażami zamiast zwykłych szyb. Akurat jest południe, zewsząd więc rozlega się ezan – śpiewne nawoływanie muezinów do modlitwy. Głosy nakładają się na siebie, bo tylko na terenie starówki Sany doliczono się 106 meczetów. Najważniejszy jest tak zwany Wielki Meczet, którego miejsce budowy wskazał w VII w. ponoć sam prorok Mahomet. Jemeńska stolica to jedno z najdłużej zamieszkanych miast świata. Według legendy założył je Shema, jeden z synów Noego, zaraz po ustaniu potopu. Historycy mówią o minimum 2,5 tys. lat. Po wypiciu tradycyjnej słodkiej herbaty wracam do poziomu ulicy i przez następne godziny włóczę się w labiryncie wąskich przejść. Samochodów nie ma, co najwyżej objuczone workami osiołki i motory. Co chwila odkrywam coś ciekawego, np. zaprzęgniętego w kierat wielbłąda, który chodząc w kółko, napędza prasę wyciskającą olej sezamowy. Główne uliczki starówki tworzą suk. Jest głośno, kolorowo i pachnąco. Nie brak przypraw i wonności – mirry i kadzidła. W dawnych czasach właśnie te ostatnie przynosiły Jemeńczykom bogactwo. Przypominające grudki bursztynu kadzidło (bądź co bądź to zaschnięta żywica) było wówczas cenniejsze od złota, a Sana leżała na kadzidlanym szlaku. Jemeńczycy już od pierwszych chwil zjednują sobie moją sympatię. Owszem, jak to na arabskich bazarach, sprzedawcy zachęcają do zakupów, ale nie są natrętni. Więcej w tym zabawy i chęci pogadania. Kiedy kolega broni się przed kupnem srebrnej bransoletki, bystry sklepikarz stwierdza, że to świetny prezent dla żony. Odpowiedź kolegi, że nie ma żony, wcale sprzedawcy nie peszy: – Ale pewnie będziesz miał… Miejscowe kobiety, zakryte w całości czarnymi szatami, przez szparę na oczy przypatrują mi się, ale nie zagadują. Za to panowie nie mają oporów. –Sura! Sura! – krzyczą (po arabsku: „zdjęcie”). Ustawiają się w efektowne pozy, które zaraz potem chcą zobaczyć na wyświetlaczu aparatu. Oni również noszą tradycyjne stroje – albo długie białe galabije, albo zawinięty jak spódnica materiał zwany fota lub ma’awiz, i do tego marynarkę. Uzupełnieniem jest szeroki pas i włożony za niego nóż w zakrzywionej pochwie, czyli dżambija. To jeden z trzech głównych atrybutów dorosłego Jemeńczyka. Pozostałe to telefon komórkowy i kałasznikow. Strzelać panowie lubią, a okazja zawsze się znajdzie. Choćby wesele. Na wiwat! Różnica khatu Kilka kolejnych dni spędzamy w górach rozciągających się między Saną a wybrzeżem Morza Czerwonego. Samochodem wjeżdżamy niemal pod szczyt najwyższego na całym Półwyspie Arabskim Dżabal an-Nabi Szuajb (3760 m n.p.m.). Niesamowicie wyglądają stoki gór, od pokoleń zamieniane w tarasy z niewielkimi rolniczymi poletkami. Tylko 3 proc. powierzchni Jemenu nadaje się pod uprawy, a z nich jedna czwarta to właśnie tarasy. Co na nich rośnie? Sorgo, ziemniaki, czasem kawa, ale przede wszystkim khat (po polsku: czuwaliczka jadalna). Zawierające śladowe ilości amfetaminy liście tej rośliny to dla Jemeńczyków świętość, a tak naprawdę używka, od której większość z nich jest uzależniona. Liście kupuje się każdego dnia świeże, po czym wczesnym popołudniem zaczyna się wielkie żucie ( jak najbardziej legalne). W tym też momencie praca przestaje być ważna, ogólnonarodowym zajęciem staje się upychanie w policzkach przeżutej zielonej miazgi. Przeciętny Jemeńczyk wygląda wtedy tak, jakby włożył do ust piłeczkę pingpongową, a co poniektórzy wręcz tenisową. Tyle że to nie od piłeczki jego twarz przybiera błogi wyraz. Według Jemeńczyków khat nie jest narkotykiem. – Rozjaśnia umysł, dodaje energii, pomaga przetrwać bez jedzenia, picia, a nawet bez stosunków seksualnych – twierdzą, i mimo że narzekają na biedę, wydają na gałązki nawet jedną trzecią swoich dochodów. Różnica w cenach porcji na jedno popołudnie zależy od jakości listków – rozrzut może być od 3 do nawet 30 dol. W jednym z domów zapraszają nas na khat party, bo khat najlepiej się żuje w towarzystwie. W gościnnym pokoju zwanym mafradż nie ma mebli. Siadamy na wyłożonej dywanami podłodze (trzeba zdjąć buty), na wygodnych poduchach. Dostajemy po kilka gałązek, z których odrywamy najlepsze listki, te gorsze rzucając na podłogę. Mnie akurat khat nie smakuje – gorzkawy smak liści i cierpnący język sprawiają, że mimowolnie krzywię się, co wśród miejscowych wzbudza dużą wesołość. Pytają o Polskę, cieszą się, że Jemen nam się podoba. Mówimy to jak najbardziej szczerze. Tutejsze górskie domy („wieżowce” podobne do tych w Sanie) wyglądają, jakby były przyklejone do stromych zboczy. Bajka! Pierwsza lekcja algebry Jemen to typowo policyjne państwo. Posterunki są co chwila, ale ponieważ mamy wszelkie konieczne zezwolenia, pokonujemy je dość sprawnie. W Hadżdża po raz pierwszy dostajemy ochronę – nasze dwa terenowe land rovery prowadzi radiowóz na sygnale, a do każdego z samochodów dosiada się żołnierz z karabinem. Wyglądamy niczym kolumna VIP-ów, co sprawia, że w wiosce, którą postanawiamy spontanicznie odwiedzić, zbiegają się nas zobaczyć wszyscy chyba mieszkańcy. Wioska jest ciekawa, bo tak jak cała tutejsza okolica ( jesteśmy na równinach koło miasteczka Al-Kanawis) nie ma wcale arabskiego charakteru, raczej afrykański. Założyli ją przed wiekami przybysze z Etiopii, co zresztą do tej pory zdradzają rysy i ciemna skóra mieszkańców. Kryte palmowymi liśćmi chatki wyglądają prymitywnie, mimo to niemal przy każdej widać antenę satelitarną. Chwilę spokoju od zgiełku mamy w Zabid, miasteczku z wyjątkowo ciekawą starówką, przy której renowacji udzielają się archeolodzy z Niemiec i Kanady. Przewodnik prowadzi nas do domu, w którym w 1972 r. mieszkał Paolo Pasolini. Słynny włoski reżyser kręcił w Zabid sceny do swojego filmu Kwiat tysiąca i jednej nocy. Film nie spodobał się Jemeńczykom, za dużo było w nim erotycznych scen. – Ale jest jeden plus: teraz mamy tu pielgrzymki Włochów szukających śladów swojego rodaka – cieszą się liczący na turystów lokalsi. Inne zabytki też jednak chcemy zobaczyć. Jednym z nich jest meczet tylko dla kobiet, na którego dziedziniec możemy wejść (nie ma akurat modlitw). W Zabid są obecnie cztery kobiece meczety, a dla panów aż 30. I pomyśleć, że w IX w. w Zabid było 280 świątyń! W jednej ze szkół działających przy meczecie w 819 r. wykładał uczony, który odkrył system matematyczny nazwany al-jabar. – To od niego wywodzi się dzisiejsza algebra – słyszę. Kain i Abel podzieleni Z przystankiem w Ta’izz, gdzie warto zobaczyć odrestaurowaną ostatnio cytadelę, jedziemy do Dżibli. To miasto, w którym znajduje się grobowiec ważnej w historii Jemenu, wciąż dobrze wspominanej królowej Arwy. Panująca w XI w. władczyni była kobietą nie tylko piękną, ale też dowcipną, świetnie wyedukowaną i doskonale radzącą sobie z polityką (w przeciwieństwie do jej męża, który pierwotnie miał sprawować władzę). Arwa dbała również o równouprawnienie kobiet – za jej czasów liczba meczetów dla kobiet i dla mężczyzn, przynajmniej w Jiblah, musiała być taka sama. Niestety pałac królowej (było w nim 365 pokoi – po jednym na każdy dzień roku) jest obecnie w ruinie. Brukowane uliczki starówki, przy których każdy dom to zabytek, jak najbardziej warte są poświęcenia im kilku godzin zwiedzania. Kolejny cel to już Aden. Po drodze mijamy miejsce, gdzie była granica między Jemenem Północnym i Południowym. Północny uzyskał niepodległość już w 1918 r., uwalniając się od władzy upadłego wówczas Imperium Osmańskiego (dzisiejsza Turcja), jednak dopiero w 1962 r. jego obszar został proklamowany Jemeńską Republiką Arabską mającą stolicę w Sanie. Jemen Południowy (bardziej odpowiednie byłoby określenie „Zachodni”), czyli obszar dopiero w 1967 r. uniezależniony od Brytyjczyków, proklamował się państwem nazwanym ostatecznie Ludowo-Demokratyczną Republiką Jemenu (pod wpływami Związku Radzieckiego). W roku 1990 doszło do połączenia obu Jemenów, co rzecz jasna nie wszystkim się spodobało. Ale oto i Aden, największy jemeński port znajdujący się nad będącą częścią Morza Arabskiego Zatoką Adeńską, mający w kraju specjalny status. Według legendy jego założycielami byli biblijni bracia Kain i Abel, przy czym grób Abla znajduje się jakoby na jednym z okolicznych wzgórz. Aden jest najbardziej europejskim z jemeńskich miast i nawet piwo (prawdziwe, z procentami) można w nim kupić. To co turystów najbardziej tu interesuje, to starożytne zbiorniki na wodę. Większość historyków uważa, że powstały już w I w. n.e. Początkowo było ich 52, teraz pozostało 13. Oczywiście oprócz pustych cystern ogólną przejażdżkę po mieście też warto zaliczyć. Przez 123 lata Aden kontrolowali Brytyjczyci, czego pamiątki widać nawet i teraz. – Mamy tu ogrody królowej Wiktorii z jej posągiem, stojąca w centrum wieża zegarowa to tak zwany Mały Ben, jest cmentarz brytyjski i kościół anglikański – opowiada nam Ali, nasz przewodnik. Swoją drogą są też trzy kościoły katolickie. – Ilu mam wiernych? Dokładnie nie wiem, ale będzie z trzydziestka… – mówi proboszcz, ksiądz z Indii. Mnożenie Manhattanu Pomiędzy Adenem a położoną również nad morzem, 650 km dalej na wschód, Mukallą przelatujemy samolotem. Podróż samochodem nie jest bezpieczna ze względu na ryzyko porwań. Od Al-Mukalli znowu wjeżdżamy w głąb lądu, wspinając się krętą drogą na płaskowyż, zmierzamy w kierunku Wadi Hadramaut. Poza Saną to najważniejsze dla turystów miejsce. Niestety po zamachach, w których zginęli turyści (ostatni w 2009 r.), wiele osób rezygnuje z tego punktu programu, a grupy, które jednak się odważą, mają przydzieloną obowiązkową eskortę wojskową. Z drugiej jednak strony… – W Europie myślicie o nas: terroryści. Zapominacie, że większość muzułmanów jest terroryzmowi przeciwna – tłumaczą miejscowi. – Islam to pokojowa religia, niestety wypaczona przez małą, ale silną grupę oszołomów, którzy pod przykrywką religii realizują swoje polityczne interesy – dodają. Jakby dla potwierdzenia swoich poglądów nieakceptujących niektórych liderów pokazują samotną skałę. – Nazywamy ją fiutem bin Ladena – śmieją się. Najpiękniejszy odcinek naszej całodniowej podróży stanowi zielona, pełna daktylowych palm dolina zwana Wadi Do’an. Na kartach pamięci w aparatach zaczyna brakować miejsca, a tymczasem ciągle jest coś ciekawego – a to wybudowane na skałach miasteczko z domami pomalowanymi na pastelowo, a to Beduinki w słomianych kapeluszach. Wadi Hadramaut ma zupełnie inny charakter. Główny powód, aby ją zobaczyć, to trzy pustynne miasta. Zaczynamy od Sajwun z wielkim XIX-wiecznym pałacem, po części zamienionym na muzeum, potem wyskakujemy do Tarim, którego chlubą jest meczet Al-Mihdar z 54-metrowym minaretem. Tutejsi mieszkańcy są bardzo religijni i konserwatywni w swoich zwyczajach – kobiety nawet ręce zakrywają, a są i takie, które na świat patrzą jedynie jednym okiem, drugie zasłaniając. W trzecim mieście, słynnym Szibam (trzeba uważać – w Jemenie są cztery miasta o tej nazwie!), miejscowi są do turystów bardziej przyzwyczajeni, ale i tak mamy problem, aby tam wjechać. Lakoniczna informacja otrzymana od lokalnej bezpieki mówi tylko, że coś się tam stało. Zdenerwowani w pierwszej chwili myślimy o kolejnym zamachu. Potem okazuje się, że powodem jest pełna emocji wojna dwóch rodzinnych klanów. A skoro każdy ma strzelbę, to efekt wiadomy. Dopiero kiedy wszyscy winowajcy lądują na posterunku, jedyna brama prowadząca do miasta zostaje dla nas otwarta. To, że nazywa się Szibam pustynnym Manhattanem, jest jak najbardziej uzasadnione. Na stosunkowo małej, otoczonej murami przestrzeni wyrasta ok. 500 wielopiętrowych wieżowców, przy czym wiele z nich liczy sobie 500 lat! Mnie podczas spaceru w ciasnych uliczkach (tutaj też samochody nie mają możliwości wjazdu) fascynują drzwi! Stare, drewniane, a jeśli z metalu, to malowane na żywe kolory, z osobliwym systemem zamków i kołatkami zamiast dzwonków. Ułamek dawnej świetności Znowu lecimy. Pustynny obszar dzielący Wadi Hadramaut od Sany to teren działania zarówno Al-Kaidy, jak i rebeliantów z ruchów separatystycznych. Szkoda, bo właśnie tam znajduje się Marib, miasto, które w starożytności było stolicą królestwa Saby rządzonego w X w. p.n.e. przez słynną królową nazywaną w Polsce niewłaściwie „królową Sabą” (powinno się mówić: „królową Saby”). To o jej wizytach u króla Salomona w Jerozolimie wspomina Stary Testament. Na szczęście pilot samolotu jest na tyle miły, że ponad Marib obniża pułap lotu, abyśmy mogli zobaczyć pozostałości potężnej tamy wybudowanej prawie 3 tys. lat temu, uwiecznionej nawet w jemeńskim godle. Dużą część znalezisk archeologów pracujących w Marib można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Sanie. A Sana? Znowu wita nas chłodem, tyle że po pustynnych upałach traktujemy go jak wybawienie. Bez noża jak bez ręki Dżambija (jambiya) to tradycyjny nóż o krótkim, obustronnym ostrzu, noszony we wsuniętej za szeroki pas zakrzywionej pochwie. Wielu Jemeńczyków bez dżambiji nie pokaże się na ulicy, czując, że ich strój jest niepełny. Wprawdzie urzędnikom państwowym zakazuje się przynosić noże do pracy, jednak nawet przewodniczący parlamentu nie rozstaje się ze swoją dżambiją także podczas oficjalnych podróży zagranicznych. Dżambije zaczynają nosić chłopcy w wieku 14 lat (choć przy okazji uroczystości młodszym dzieciom też się je daje). Często są to pamiątki rodowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Najtańsze dżambije można kupić już za mniej niż 5 dol., ale są i takie, które wycenia się na kilkadziesiąt tysięcy dolarów! Wpływ na cenę ma zarówno jakość stali w ostrzu, jak i pochwa. To, z jakiego materiału jest zrobiona (skóra, drewno) i jak zdobiona (często wysadzana kamieniami szlachetnymi albo zdobiona filigranowymi wzorami ze złotej lub srebrnej nitki). Najistotniejsza jest jednak rękojeść. Najbardziej wartościowe wykonane są z rogu zagrożonego wyginięciem czarnego nosorożca (kilogram dostarczanego przez przemytników rogu kosztuje 1,5 tys. dol.) – mają żółtawy kolor, ten typ dżambiji nazywa się saifani. Tańsze są z rogu żyrafy, ibexa, czyli koziorożca nubijskiego. Najmniejszy wydatek to noże z rękojeścią z plastiku lub drewna. Dżambija nie służy obecnie do walki, tym bardziej że jak mówi lokalny przesąd, noża zbroczonego krwią nie da się już schować do pochwy. Znaczenie jest głównie ceremonialne – pokazuje przywiązanie do plemiennych tradycji, no i świadczy o statusie właściciela, poza tym jest też rekwizytem przy wykonywanych przez mężczyzn tańcach bara’a. Każdy kto utraci swój nóż, staje się powodem docinków i kąśliwych uwag. NO TO W DROGĘ INFO: Powierzchnia: 528 tys. km2. Język: arabski. Ludność: 23 mln. Religia: islam (99 proc.), przy czym sunnitów jest 52 proc., zaś szyitów ok. 46 proc. Waluta: rial jemeński (YER). 100 riali = 1.35 zł Od października do kwietnia, kiedy kraj jest zielony po porze deszczowej, a nie ma jeszcze upałów. W górach trzeba być przygotowanym na bardzo niskie temperatury w ciągu nocy (bywa, że tylko 5°C). Załatwia się ją w ambasadzie Jemenu w Warszawie z dużym wyprzedzeniem (nawet 1,5 miesiąca). Uwaga! Aktualnie (styczeń 2011 r.) wstrzymane jest wydawanie wiz dla indywidualnych podróżników – musimy być uczestnikami wyjazdu zorganizowanego przez biuro podróży (polskie, np. Logos Travel, lub jemeńskie). Najtańszą ofertę mają aktualnie Turkish Airlines (lot z Warszawy, przez Stambuł, za 2800 zł w obie strony), a także British Airways (przez Londyn 3060 zł). Turyści korzystają zwykle z wynajętych mikrobusów lub wygodnych samochodów terenowych. Kierowcę też lepiej wynająć (licząc razem z samochodem – ok. 100 dol. dziennie). Przestępczości typu napady rabunkowe, gwałty etc. praktycznie nie ma. Jemen słynie natomiast z porwań turystów. Żadne to pocieszenie, że organizowane przez plemienne klany porwania mają „wyższy cel” typu zmuszenie władz do budowy drogi czy szkoły. Na ogół zakładnicy uwalniani są szybko, nie jest jednak powiedziane, że władze zechcą zapłacić okup. Kiedy do akcji wkracza uzbrojona policja lub wojsko, może być różnie. Największym zagrożeniem jest klasyczny terroryzm i zamachy robione przez Al-Kaidę oraz rebeliantów z ruchów separatystycznych. Ofiarami są i turyści, i Jemeńczycy. Telefonia komórkowa i internet bezprzewodowy działają całkiem dobrze. Korzystając z rozmów przez Skype’a, unikajmy słów typu „terroryzm”, „Al-Kaida” itp., bo skończy się zablokowaniem naszego konta, czego również sama doświadczyłam. CZAS:14 DNI KOSZT: 8 TYS. ZŁ (W TYM BILET LOTNICZY) 3 SPOSOBY NA JEMEN Nocleg: Arabia Felix Hotel, dość spartańskie warunki, za to w tradycyjnym domu w samym sercu starego miasta. Noc od 9 dol. arabiafelix.free.fr Royal Sana’a, ok. 2 km od starówki, z miłą obsługą i oferującą ładny widok restauracją na ostatnim piętrze. www.royalsanaa. jeeran.com Taj Sheba Hotel, dla tych, którzy lubią komfort, a zarazem chcą mieszkać blisko starówki. Ceny 175–715 dol. za dwójkę. www.tajshebahotel.com Jedzenie: W prostych jadłodajniach za obiad (zupa, ryż z warzywami, chleb i herbata) zapłacimy 500 riali (7 zł). Je się rękami, często ze wspólnej misy. Al-Deewan, ul. Hadda, sympatyczna obsługa, dobre jedzenie (zwłasz- cza grillowane mięsa) plus fajka wodna. Niedaleko Pizza Hut i KFC. Al-Fakher, ul. Hadda, ulubiona restauracja jemeńskich polityków. Warto spróbować salty – gęstej zupy z mięsem, czosnkiem i chilli. Rozrywka: Lokalne tańce! Można zobaczyć je w piątkowe przedpołudnia przy pałacu Na Skale (Dar Al-Hajar). Żadna cepelia, pełen spontan. Wizyta w hammamie to dobry pomysł na poznawanie arabskich zwyczajów. Dla pań i panów obowiązują różne godziny otwarcia. Na starówce można kupić noże dżambije (i wtedy bywa drogo), a także kadzidło i kamienie półszlachetne (korale, turkusy i inne).
Ruszam w najdziwniejszą podróż mojego życia, do Korei Północnej.
Pierwsze co zauważam, to portret Kim Ir Sena. Nie mam wątpliwości – jestem w najtrudniej dostępnym państwie świata, kontrowersyjnym, ciągle jeszcze rzadko odwiedzanym przez turystów. Odprawa na lotnisku w Pjongjang, stolicy Korei Północnej (w Polsce nazywanej również Phenianem), mija sprawnie. – Czy ma pani materiały mogące zaszkodzić ustrojowi naszego kraju? – słyszę pytanie. Nie mam. Mam za to telefon komórkowy, a to urządzenie w Korei zakazane. Muszę zostawić go w depozycie do dnia wyjazdu. Aparat fotograficzny? Może być, choć chwilę później przydzieleni naszej grupie przewodnicy robią długi wykład, co można fotografować, a czego nie. Właściwie to najlepiej, abyśmy w ogóle nie robili zdjęć. A jeśli już musimy, to skupmy się na pomnikach i reprezentacyjnych budynkach, bo ze wszystkim innym mogą być problemy. URODZIWA DROGÓWKA Pjongjang przypomina miasta radzieckie – typowo komunistyczne osiedla z blokami bez wyrazu urozmaicają monumentalne gmachy rządowe, socrealistyczne rzeźby i symbole komunistycznej władzy. Nasz zachwyt wzbudzają szerokie, wielopasmowe ulice, na których praktycznie nie ma ruchu! – Żadnych korków! – zazdrościmy. W ciągu ośmiodniowego pobytu w Korei naliczyliśmy zaledwie trzy prywatne samochody! O tym, że są prywatne, wiedzieliśmy dzięki wyróżniającym się żółtym tablicom rejestracyjnym. Jedyne pojazdy to autobusy dowożące do pracy klasę robotniczą, czasem ciężarówka z oddziałem stłoczonych na pace żołnierzy, zdarzają się też wypucowane samochody jakichś notabli. Na wszelki wypadek na skrzyżowaniach czuwają policjantki. Zdaniem niektórych to najładniejsza drogówka świata – dziewczyny muszą być nie tylko urodziwe, ale także niezamężne i w wieku nieprzekraczającym 25 lat. Jeśliby wybrać miasto o największej liczbie pomników, Pjongjang zdobyłby chyba pierwsze miejsce. Już w drodze z lotniska stajemy pod ogromnym Łukiem Triumfalnym, niemal identycznym jak ten w Paryżu. – Tylko że nasz jest o 4 m wyższy! – dumnie mówi przewodniczka. To i tak nic przy przypominającym ogromną pochodnię pomniku Idei Dżucze, który ma 170 m. „Dżucze” to koreańska ideologia głosząca niezależność i samowystarczalność zarówno pod względem politycznym, jak i gospodarczym. Na szczyt uważanego za największą granitową budowlę świata obelisku można wjechać windą, a zrobić to warto ze względu na widok. Dzięki wmurowanym w cokole tabliczkom dowiaduję się, że w 1981 r. podwarszawski Otwock ogłosił się Miastem Przyjaźni Polsko­Koreańskiej. Wśród licznych pomników nikt nie ma wątpliwości, że najważniejszy to odlany z brązu 20­metrowy Kim Ir Sen. – Złożycie przy nim kwiaty – oznajmiają nasi przewodnicy, a my się nawet nie sprzeciwiamy, bo to zwyczaj, do którego muszą się dostosować wszyscy przyjeżdżający do Korei cudzoziemcy. Kwiaty kupujemy, ale na szczęście udaje nam się wymigać od głębokiego pokłonu połączonego z długą minutą ciszy. Co innego Koreańczycy – dla nich wizyta w tym miejscu to naprawdę głębokie przeżycie. Zwyczajowo przychodzą tu młode pary, obserwujemy też wojskowego weterana, który przyprowadził ubranego w miniaturowy mundur wnuka, na oko trzylatka. Chłopczyk z powagą salutuje. Pewnie jeszcze nie wie, że gdy dorośnie, będzie musiał wysłużyć w armii minimum 5 lat. Póki co dowiaduje się, że zmarły w 1994 r. Kim Ir Sen został uznany za „wiecznego” prezydenta. Jego syn, czyli rządzący obecnie Kim Dzong Il, nie może używać tego tytułu. Mówi się o nim „ukochany przywódca”. Wizerunki jednego i drugiego wodza narodu spotkać można w Korei na każdym kroku – na portretach wiszących nie tylko w każdej instytucji, ale także w prywatnych domach. – Ty także masz u siebie takie portrety? – pytam naszą przewodniczkę. – Oczywiście! – dziwi ją niedorzeczne pytanie. – Ale chciałaś czy musiałaś je zawiesić? – Pewnie, że chciałam! – odpowiada. – A co jeśli ktoś nie chce powiesić nad łóżkiem takich obrazków? – U nas nie ma takich ludzi! – ucina. ZNACZEK NA ŻYCIE Miłość (czy aby na pewno miłość?) narodu do Wielkiego Prezydenta jeszcze bardziej widać w Manyongdae, czyli w znajdującym się na obrzeżach stolicy niby­skansenie, w którym stoi jakoby autentyczny dom narodzin Kim Ir Sena. Aby zobaczyć krytą strzechą, skromną chatę, Koreańczycy stoją w długich kolejkach (cudzoziemców wprowadza się bez czekania). Większość osób przyjeżdża tutaj w ramach zakładowych czy szkolnych „pielgrzymek”. Wszyscy ubrani są odświętnie: panowie w garnitury, panie w długie, barwne suknie, a każdy z przypiętym znaczkiem z głową Kim Ir Sena na czerwonym tle. Usiłuję załatwić sobie taki znaczek, ale nie ma szans. Znaczek się dostaje, jeden na całe życie, a towarzyszy temu uroczystość będąca symbolicznym „mianowaniem na obywatela”. Lepiej znaczka nie gubić – nowy dostać jest bardzo trudno, zaś bez niego lepiej się nie pokazywać. Noszenie znaczka to tylko jeden z wielu sposobów okazywania patriotyzmu. Inną możliwością jest udzielanie się w pokazach Arirang. W widowisku uczestniczy 100 tys. osób, które wykonując figury gimnastyczne albo trzymając odpowiednie plansze, tworzą żywe obrazy. Przygotowania do Arirang trwają wiele miesięcy. Dziewczyny, które obserwujemy w czasie takich prób, mają pozasłaniane twarze. Przed słońcem. Rano idą do szkoły, po południu ćwiczą na odsłoniętym betonowym placu. Przewodniczka zapewnia, że młodzież sama się do tych zajęć garnie. – Dla satysfakcji – twierdzi. Potem się okazuje, że przy okazji dostaje się jedzenie, a najlepsi mogą liczyć na nagrody: ubranie, rower, telewizor. W drodze powrotnej do centrum Pjongjang mijamy ol brzymie Mauzoleum Kim Ir Sena. Wcześniej była to rezydencja, a zarazem biuro prezydenta, zaś po jego śmierci wszystko zostawiono tak jak było i złożono we wnętrzu zabalsamowane ciało. – Może wejdziemy? – naciskam przewodniczkę. – Nie było w programie – uśmiecha się. – To może włączymy do programu? – nie poddaję się. Myślę kategoriami europejskimi. W Korei wnioski z prośbą o wejście do mauzoleum trzeba zgłaszać do urzędu kilka tygodni wcześniej. INTERNET PO KOREAŃSKU Moją uwagę absorbuje grupa pracujących przy drodze ludzi. To urzędnicy w trakcie „czynu społecznego”. Ich tydzień ma ściśle określony harmonogram: od poniedziałku do czwartku – praca w urzędzie, w piątek – prace dla społeczeństwa, sobota jest wolna, ale powinno się ją przeznaczyć na samokształcenie, najlepiej siedząc w bibliotece i studiując dzieła Kim Ir Sena lub Kim Dzong Ila. Bibliotekę w Pjongjang, a właściwie Pałac Studiów Narodu, też zresztą zwiedzamy. Ogromny hol wykładany jest półszlachetnymi kamieniami, ale to nie one mnie absorbują, tylko salka z komputerami, przy których surfuje kilkoro młodych ludzi. – Macie internet? – nie wierzę własnym oczom. – Nie internet, ale intranet – poprawiają, zaraz potem dodając: – My internetu nie potrzebujemy… Jak się okazuje, koreańska sieć oparta na programie nazwanym, a jakże, Czerwona Gwiazda liczy kilkaset stron, ocenzurowanych i dopuszczonych do pokazywania społeczeństwu. To oficjalnie. Nieoficjalnie wiadomo, że w Korei Północnej jest grupa ludzi związanych z władzą, która ma dostęp do globalnej sieci. Fanem internetu jest sam Kim Dzong Il. Podobnie jest też z muzyką. – Nie tęsknimy za zachodnią muzyką. Kochamy swoją… – mówi przewodniczka i zaraz potem pokazuje: – To jest budynek naszej opery! Jestem pod wrażeniem. – Co wystawiacie? Mozarta? Wagnera?... – pytam. Okazuje się że chodzi o „operę rewolucyjną”! Jak jest z innymi rodzajami muzyki, przekonuję się, włączając telewizor w hotelowym pokoju. Teoretycznie są trzy lokalne programy, ale jeden nie odbiera (szumy), na drugim są filmy (dominują radzieckie produkcje wojenne), no ale w końcu trafiam na kanał, na którym są koreańskie teledyski. Repertuar stanowią na przemian: pieśni marszowe, spokojne, rzewne melodie o miłości do ojczyzny, no i oczywiście utwory chwalące, w jak wspaniałym kraju Koreańczycy żyją. Tak na marginesie w hotelu w Pjongjang jest też program BBC. Tyle że tylko dla cudzoziemców – nasi koreańscy przewodnicy wrogą telewizję mieli zablokowaną. Po kilku dniach, w trakcie których zaliczamy takie atrakcje jak Muzeum Wojny, fabrykę rewolucyjnych rzeźb, amerykański statek „Pueblo” przechwycony w 1968 r. jako jed nostka szpiegowska (marynarzy po 11-miesięcznej niewoli odesłano do USA), a także cmentarz Bohaterów Narodowych i Pałac Młodzieży, w którym ubrani w białe koszule i czerwone chusty pionierzy prezentują swoje wszechstronne talenty, wyjeżdżamy ze stolicy. KIERUNEK SEUL Ustawione po drodze posterunki potwierdzają to, o czym przewodnicy nie mówią – Pjongjang to miasto dla elity; zwykły obywatel z prowincji bez zezwolenia do niego nie wjedzie. My tymczasem zmierzamy do Namp’o, gdzie oglądamy mającą 8 km Tamę Morza Zachodniego, industrialną dumę Korei Północnej. Stamtąd jedziemy już w kierunku granicy z Koreą Południową, do oddzielającej oba zwaśnione kraje strefy zdemilitaryzowanej koło Panmundżom. Przy sześciopas mowej, jak zwykle pustej drodze co i rusz mijamy dziwne konstrukcje wyglądające na niedokończone bramy. To zmyślne zapory przeciwczołgowe – w razie czego można tworzące je betonowe bloki zrzucić na szosę i nieprzyjaciel ma kłopot. Groteskowo wygląda drogowskaz „Seul 70 km”. Co z tego, skoro ani turysta, ani obywatel komunistycznej Korei nie mają szans na przekroczenie granicy. W Korei Północnej wciąż nie akceptuje się podziału Półwyspu Koreańskiego. Na wszelkich mapach widać tylko jeden kraj, a w oficjalnych informacjach geograficznych w rubryce „powierzchnia” podaje się obszar łączny, z uwzględnieniem południowych sąsiadów. Podział to efekt zawieszenia broni podpisanego w 1953 r. jako zakończenie trwającej trzy lata wojny. Pytanie tylko, kto tę wojnę wywołał. W czasie wycieczki po komunistycznej Korei nie raz usłyszymy o „amerykańskich imperialistach, którzy podstępnie zaatakowali pragnących pokoju Koreańczyków z północy”. Głosy, że było inaczej, odbierane są jako zachodnia propaganda. Teraz linia demarkacyjna to również rodzaj atrakcji turystycznej. Po obu jej stronach postawiono budynki z tarasami, z których można popatrzeć na „wrogą” stronę. Jeszcze bardziej paradoksalnie wyglądają żołnierze obu armii stojący tuż przy linii w odległości kilku metrów od siebie. Stanowią ten sam naród, mówią tym samym językiem, być może mają wspólnych krewnych i… ciągle uważają się za śmiertelnych nieprzyjaciół. Warto też podjechać do miejsca, gdzie przez lornetkę można popatrzeć na słynny mur wybudowany w 1953 r. przez Koreańczyków z południa. Wysoka na 5–8 m betonowa ściana przegradzająca półwysep ma prawie 250 km długości i stanowi najlepiej strzeżoną granicę świata. Jednak nie wszystko, co się w Korei ogląda, związane jest z polityką. W pobliżu miasta Kaesong można zobaczyć dwa stare kurhany. W jednym z nich pochowany jest zmarły w 1374 r. król z panującej wówczas dynastii królestwa Koryo (od tej nazwy właśnie pochodzi nazwa „Korea”), w drugim jego żona. Samo Kesong też jest ciekawe, bo można w nim zobaczyć tradycyjną architekturę – domy z dwuspadowymi, podgiętymi dachami i pełnymi zieleni, zadbanymi dziedzińcami. W jednym z takich kompleksów urządzono hotel dla turystów, którzy chcąc poznawać koreańskie klimaty, godzą się spać na podłodze, na specjalnych matach i poduszkach z ryżu. Restauracja również jest stylowa – kolację jemy, klęcząc przy niskich stolikach, wprawiając się w jedzeniu pałeczkami. Poza kapustą kiszoną zwaną kimczi główną potrawą jest tym razem kurczak z żeń-szenia. Słynne korzenie to jedna z najważniejszych upraw na południu kraju. – Są świetne na potencję – mówią Koreańczycy i chwilę później częstują nas wódką żeń-szeniówką. Czego jak czego, ale alkoholu w Korei nie brakuje. Piwo jest tu tańsze od kawy, a jeśli ktoś lubi coś naprawdę mocnego, może spróbować także wódki z ryżu, z kukurydzy oraz autentycznej żmijówki z zatopionym gadem! Dopytujemy się o odpowiednik naszego „na zdrowie!”. To akurat łatwe: – Ciukpe! KOŁCHOZ BEZ KOŁCHOŹNIKÓW Mamy też w programie wizytę w „prawdziwym” koreańskim domu. Dochodzi do niej już na wschodnim wybrzeżu, we wzorcowym kołchozie koło miasta Wonsan. Dom składa się z dwóch pokoi (główny mebel stanowi telewizor) i niezwykle czystej kuchni, w których widząc idealnie lśniące garnki, mamy wątpliwości, czy ktoś kiedyś w nich gotował. Pytamy o gospodarzy. – Są w polu… – po momencie zawahania odpowiada przewodniczka. Dziwny ten kołchoz – mieszka w nim ponoć 2,7 tys. osób, a zupełnie ich nie widać. Jedynie w przedszkolu coś się dzieje. Stojąca na balkonie grupka maluchów na znak dany przez wychowawczynię zaczyna śpiewać i „spontanicznie” machać. Przy głównym placu mamy czas, aby spokojnie przeanalizować kołchozową tablicę ogłoszeń. Jej główna część to słupki pokazujące wydajność pracy mieszkańców. Intryguje nas też napis pod drzewem o dziwnych owocach. Okazuje się, że kiedyś przyjechał do wioski towarzysz Kim Ir Sen, który zapytał, ile owoców jest na drzewie. Ktoś powiedział, że z 500. Towarzysz Kim Ir Sen miał inne zdanie: – Według mnie jest 800. Policzono – wisiały 803. – Ale to było dawno. Teraz zbiory dochodzą do pięciu tysięcy sztuk! – chwali się pani z kołchozu. Jakoś nie możemy uwierzyć, że rachityczne drzewko jest w stanie unieść taki ciężar. Żegnani rytmami rewolucyjnych melodii opuszczamy wzorcowy kołchoz. Na polu jest nawet jeden traktor – to rzadkość, bo zazwyczaj do orki Koreańczycy używają wołów ciągnących drewnianą sochę. Obok pracujących ludzi powiewają czerwone chorągiewki. – Mobilizują do wydajniejszej pracy – dowiadujemy się. GÓRY JAK DIAMENTY Chorągiewek ani rewolucyjnych symboli nie ma o dziwo w górach znajdujących się na południe od Wonsan. Krótki trekking do przepięknie położonego, otoczonego sosnami jeziorka rozbudza nasze górskie ambicje. – A może zobaczylibyśmy Góry Diamentowe? To przecież niedaleko. Zapłacimy! – proponuje cała grupa. Góry Diamentowe to jedno z najpiękniejszych miejsc w Korei. Jak się okazuje, tylko teoretycznie należą do Korei Północnej – nie tak dawno komunistyczny rząd „wypożyczył” je za odpowiednio dużą opłatą w twardej walucie Koreańczykom z południa. Ale co tam góry – tymczasem zjeżdżamy na nadbrzeżną drogę i za oknem mamy piękne plaże! Ciągnące się kilometrami pasy żółtego piasku w innych regionach świata już dawno byłyby zabudowane ciągiem hoteli. Nie w północnej Korei, gdzie nie widać na nich żywej duszy. Wstępu na plażę broni nie tylko kolczasty drut, ale jeszcze przewody pod napięciem! No tak, w każdej chwili mogą wyjść z morza nieproszeni goście… Nie ma co kryć, że najbardziej brakuje nam w podróży po Korei swobody poruszania się i kontaktów z normalnymi ludźmi. Pytamy naszych opiekunów, dlaczego nie możemy wyjść z hotelu na samodzielny spacer po mieście. – Bo nie znacie języka, więc jak się zgubicie, nie będziecie się mogli dogadać – pada pełen troski argument. Szczerze mówiąc, raz, bladym świtem, próbuję z hotelu wyjść. Cieszę się wolnością równe pięć minut – tyle potrzebowano, aby obudzić naszego śpiącego przewodnika, który błyskawicznie mnie odnalazł i dał do zrozumienia, że powinnam wrócić. Tygodniowy pobyt w „komunistycznym raju” kończy się wizytą w sklepie – oczywiście takim tylko dla turystów. Największe powodzenie mają plakaty ukazujące żołnierza z karabinem, który bojowym gestem ma zagwarantować obywatelom bezpieczną, świetlaną przyszłość. W lotniskowej poczekalni żegna nas machający z ekranu telewizora Kim Ir Sen. Jeszcze w samolocie mam wrażenie że Wielki Prezydent niczym Wielki Brat zewsząd mnie obserwuje. Powierzchnia: 120,5 tys. km2. Ludność: 23 mln. Stolica: pjongjang (w polsce funkcjonuje też nazwa phenian). Religie: teoretycznie mówi się o wyznawcach buddyzmu, konfucjanizmu, czeondoizmu (religia Niebiańskiej Drogi) i grupach chrześcijan, jednak w praktyce północna Korea to państwo ateistyczne. Język: koreański. Strefa czasowa: w stosunku do polski +7 godzin (latem) lub +8 godzin (zimą). Waluta: won północnokoreański (KpW albo WN), 100 wonów = ok. 2 zł. Wymiany można dokonywać w kantorze na lotnisku lub w hotelach. cudzoziemcy mogą płacić w euro, chińskich juanach, jenach japońskich i czasem w dolarach amerykańskich. Warto tak zaplanować wyjazd, aby obejrzeć arirang – festiwal, w trakcie którego dziesiątki tysięcy ludzi tworzą żywe obrazy. Pokazy arirang nie mają stałej daty, odbywają się między połową lipca i połową października. Jeśli chodzi o klimat, najlepszy czas na wyjazd do Korei północnej to miesiące od kwietnia do czerwca oraz wrzesień–październik. Wszyscy cudzoziemcy muszą mieć wizy, przy czym nie ma możliwości uzyskania ich na granicy. Zazwyczaj załatwieniem wiz zajmują się organizatorzy wycieczek. Wiza wystawiana w ambasadzie KrlD w Warszawie kosztuje 10 euro, natomiast w ambasadzie KrlD w pekinie obywatele polscy zapłacą za nią 30 euro. Nie ma szans na podróżowanie po Korei na własną rękę. Jedyna możliwość to wykupienie pakietu usług w którymś z kilku oficjalnych biur podróży. Możemy opłacić tzw. program indywidualny, choć nie łudźmy się, że oznacza to wolność podróżowania – także i w tym przypadku będziemy mieli przydzielonych minimum dwóch przewodników, którzy będą nas pilnować (i siebie wzajemnie też). Propozycje wyjazdów do Korei Północnej ma w swoich ofertach kilka polskich biur działających w oparciu o lokalnych kontrahentów – należy do nich m.in. logos travel. www.wyprawy.pl informacje o wyjazdach organizowanych bezpośrednio przez biura koreańskie znajdziemy na stronach www.newkoreatours.com oraz www.koryogroup.com. Za 6 dni musimy liczyć około 2,5 tys. amerykańskich dolarów oraz koszt lotu do i z pekinu, bo zwykle tam kończy się i zaczyna wycieczka. Monopolistą, jeśli chodzi o komunikację lotniczą, są koreańskie linie air Koryo utrzymujące dwa razy w tygodniu połączenia między pjongjang i pekinem i raz w tygodniu między pjongjang i Władywostokiem. W europie nie można kupić biletów na te trasy, jako że linie północnokoreańskie nie są podłączone do światowych systemów rezerwacyjnych. transportem do i z Korei zajmuje się organizator wyjazdu. Alternatywą dla samolotów są pociągi. Jedna możliwość to wjazd od strony chin (choćby z pekinu), druga – z rosji (np. z Moskwy). Nie ma żadnej komunikacji międzymiastowej. W stolicy kursują autobusy miejskie, tramwaje oraz metro, którym cudzoziemcy mogą się przejechać między pokazowymi stacjami (o ile mają to w programie wycieczki). turystów po kraju wożą autobusy lub należące do biur podróży samochody. obsługą zagranicznych turystów zajmuje się w całym kraju kilkanaście hoteli „wycenionych” pod względem standardu na trzy–cztery gwiazdki (Uwaga! Mogą być problemy z ciepłą wodą!). ile kosztuje nocleg, trudno powiedzieć – wszystko jest już w pakiecie, jaki wykupuje się w ramach wycieczki. Turystów zawozi się do restauracji przystosowanych do obsługi cudzoziemców (chodzi o wyższe standardy higieniczne niż w knajpkach dla Koreańczyków). Wprawdzie nie wszystkie potrawy odpowiadają naszym smakom (dużo pikantnej kapusty, ostre przyprawy), ale zawszemożna ratować się ryżem. przestępczości praktycznie nie ma. turyści mogą ściągnąć na siebie problemy samodzielnym oddalaniem się bez przewodnika czy krytyką systemu. Zanim cokolwiek w Korei zrobimy, warto pomyśleć o miejscowych ludziach, którym możemy sprawić problemy. Nie są wymagane żadne szczepienia, choć warto zaszczepić się przeciw żółtaczce. Standardy miejscowej opieki zdrowotnej odbiegają znacznie od europejskich. Wjeżdżając do Korei płn., musimy zgłosić sprzęt audio-wideo, fotograficzny, filmy, książki, pisma i produkty z żeń-szenia. problemem może być lornetka czy obiektyw o ogniskowej większej niż 150 mm. Komórkę oraz GpS zwykle trzeba zostawić w depozycie (do odbioru przy wyjeździe z kraju). Nie miałam natomiast problemów z wwiezieniem laptopa. Telefonia komórkowa nie działa, nie ma też możliwości połączeń internetowych. Kontakty zagraniczne możliwe są jedynie w hotelach ze specjalnych punktów pocztowych, choć koszty rozmów są bardzo wysokie (ok. 20 zł za minutę połączenia). Tak jak i w innych krajach personel obsługujący turystów liczy na napiwki, najlepiej w euro. Niezłym pomysłem jest wzięcie kartonu papierosów, które są dobrym prezentem dla panów, zaś z myślą o paniach warto zabrać czekoladki czy kosmetyki. Ambasada KRlD w Polsce, ul. Bobrowiecka 1a, 00-728 Warszawa, tel. 22 840 58 13, dprkemb_pl@hotmail.comA Ambasada RP w KRlD – Taedonggang, Munsudong, Pjongjang, tel. 00 850 2 381-73-25, pjongjang.amb.sekretariat@msz. gov.pl www.krld.pl – oficjalna strona Koreańskiej republiki ludowo-Demokratycznej. Warto zajrzeć do zakładki „Życzenia”! http://koreapolnocna.blog.onet.pl– ciekawy blog prowadzony przez młodego pasjonata Korei północnej Daniela Gogłozę www.lonelyplanet.com/north-korea– uaktualniane informacje z przewodnika lonely planet Film Defilada (1988, reż. andrzej Fidyk). Polskojęzycznych przewodników nie ma. Ale jest np. angielskojęzyczny przewodnik North Korea wydawnictwa Bradt. rozdział poświęcony Korei północnej zawiera też przewodnik lonely planet Korea (większość jego treści dotyczy Korei południowej).
Możliwości zobaczenia Everestu są w Nepalu dwie. Albo kupujemy za ok. 150 dolarów godzinny lot widokowy samolotem lub helikopterem, albo wybieramy się na piechotę do bazy pod Dachem Świata.
Umiejętności wspinaczkowe ani specjalistyczny sprzęt nie są potrzebne, chyba że przy okazji zamierzamy zdobyć jakiś szczyt. Na trekking może się wybrać każdy, kto ma dobrą kondycję i ze trzy tygodnie wolnego. Ze znajomymi postanawiamy wspiąć się na położony nieopodal głównego szlaku, pokryty lodowcem Lobuche East (6119 m). Wyprawę zaczynamy od kupienia biletów na samolot do Lukli, skąd zwykle startują trekkingi. Tam czekają na nas tragarze. Na lotnisku w Katmandu spędzamy kilka godzin, czekając na lot. Powód? Zła pogoda w LUKLI (2840 m). Lądowanie w tym miasteczku podnosi nam poziom adrenaliny, bo otoczony górami pas startowy wytyczono na skalnej półce. Nie chcielibyśmy się tu znaleźć przy złej widoczności. Szybko ruszamy na szlak. Nie jest oznaczony, ale zgubić się trudno, bo to (przynajmniej na razie) szeroka droga udeptana tysiącami stóp. Mijamy otoczone kamiennymi murkami zabudowania i poletka, co chwilę słyszymy namaste, nepalskie powitanie. Na widok pierwszego wiszącego mostu wszyscy łapiemy za aparaty fotograficzne – nie wiemy, że następnego dnia będzie ich więcej, i to dużo ładniejszych. Po trzech godzinach marszu rozbijamy namioty za Phakdingma (2610 m). Jak na razie czujemy się rewelacyjnie. Rankiem za naszymi namiotami widzimy ośnieżone szczyty – Himalaje, o jakich śniliśmy. Tego dnia szlak wije się w dolinie rzeki Dudhkosi. Przepuszczamy karawany objuczonych jaków, z którymi na wąskim wiszącym moście trudno się wyminąć. W tym rejonie spotyka się właściwie krzyżówki tych zwierząt z krowami, bo jakom czystej krwi jest w dolinach za ciepło. Otacza nas bujna zieleń, mamy krótkie rękawy. Upał sprawia, że na postoju z ulgą obmywamy twarze i moczymy nogi w zimnym strumieniu. W połowie wędrówki docieramy do bramy Parku Narodowego Sagarmatha, gdzie sprawdzane są bilety wstępu. Park stanowi dumę Nepalu – wpisany na listę UNESCO jest najwyżej położonym parkiem narodowym świata. Od tej pory cały czas będziemy znajdować się na jego terenie. Najbardziej męcząca okazuje się końcówka drogi – wijąca się zakosami stroma ścieżka o 500 m różnicy wysokości. Rzeka odbiła gdzieś w bok, a my idziemy przez iglasty las. Tu po raz pierwszy widzimy Everest. Właściwie zza zielonych zboczy wyłania się tylko jego czubek, daleki i niepozorny. Nic dziwnego, skoro w linii prostej dzieli nas od góry 30 km. Po pięciu godzinach marszu wchodzimy do miasteczka Namcze Bazar (3440 m), stolicy Szerpów. Rezygnujemy z namiotów i kwaterujemy się w hoteliku. Mimo że czujemy się świetnie i sił nam nie brak, kolejny dzień przeznaczamy na aklimatyzację. Zaczynamy od spaceru do wioski Khumjung. Po drodze mijamy Everest View Hotel (to rzeczywiście dobry punkt widokowy na Dach Świata), na tyle ekskluzywny, że goście mają w pokojach aparaturę tlenową chroniącą przed objawami choroby wysokościowej. Jest to uzasadnione, bo niektórzy zamiast męczyć się wędrówką z Lukli, przylatują tu samolotem. W centrum Khumjung zaglądamy do szkoły. To jeden z obiektów zasponsorowanych przez sir Edmunda Hillary’ego, pierwszego zdobywcy Everestu. W sąsiednim Khunde znajduje się wybudowany z jego inicjatywy szpital. Dla żyjących tu Szerpów – jednej z ok. 30 nepalskich grup etnicznych – to nieocenione inwestycje. Popołudnie spędzamy w Namcze. Pokryte kolorowymi dachami domy rozlokowały się na zboczach gór. Nie ma samochodów ani asfaltu, za to skorzystanie z kafejki internetowej nie stanowi problemu. Uzupełniamy też brakujący sprzęt turystyczny, przebieramy w biżuterii. Kupuję tybetański amulet, tzw. zi lub „oko Buddy”, bo widnieją na nim niby oczka. Oryginalny zi kosztuje setki dolarów i jest zrobiony z kamienia. Często noszą go himalaiści, podobnie jak Tybetańczycy wierząc, że daje szczęście i powodzenie, chroni od chorób i złych uroków. Mój amulet to podróbka z kości jaka. – Dobra podróbka! Nie plastik! – podkreśla sprzedawca. Czwartego dnia po dość ostrym podejściu z Namcze czeka na nas nagroda – widok na ośnieżony Ama Dablam, jeden z najpiękniejszych himalajskich szczytów (6856 m). Widać też południową ścianę Lhotse, na której w 1989 r. zginął zdobywca Korony Himalajów, Jerzy Kukuczka. Dzień jest bardzo urozmaicony, nie opłaca się chować aparatu. Mijamy modlitewne murki mani wyłożone kamiennymi płytkami, na których wyryto sylaby świętej buddyjskiej mantry Om mani padme hum („Bądź pozdrowiony klejnocie w kwiecie lotosu”). Słychać dzwonki objuczonych zwierząt. Co jakiś czas pojawiają się czorteny (rodzaj kapliczek) ozdobione kolorowymi chorągiewkami modlitewnymi. Na koniec wędrówki dostajemy nieźle w kość – daje się we znaki różnica wysokości, wszyscy mamy zadyszkę. Po długim, stromym podejściu z ulgą wkraczamy na zielony płaskowyż z klasztorem. To już Tengboche (3860 m). Rozbijamy namioty w otoczeniu rododendronów i karłowatych jodeł. Po sąsiedzku z terenem przeznaczonym na biwakowanie znajduje się boisko do siatkówki, na którym grają mnisi z klasztoru! Długie szaty wcale im nie przeszkadzają przy rzucaniu się do piłki i podskokach do ścięć. Proponują nam wspólną grę, ale się wahamy – czy to dobry pomysł, żeby bez dostatecznej aklimatyzacji udzielać się sportowo na prawie 4 tys. metrów? Problem sam się rozwiązuje, gdy na schodach klasztoru dwóch mnichów zaczynać dąć w wielkie konchy. To wezwanie na modlitwę – mecz się kończy. Postanawiamy pójść z nimi i zobaczyć pudżę, buddyjskie nabożeństwo. Najpierw jednak zwiedzamy klasztor i niedawno wzniesioną świątynię. Pierwsza została wybudowana w 1911 r., ale zniszczyły ją trzęsienie ziemi i pożar. Kręcimy wielkimi młynkami modlitewnymi ustawionymi w rzędzie. Ich obracanie jest formą modlitwy, która zastępuje recytowanie mantr wypisanych wewnątrz młynków. Po zdjęciu butów wchodzimy do wielkiej sali, w której medytują mnisi. Słuchamy mantr przeplatanych biciem bębnów i dźwiękiem instrumentów liturgicznych. Kiedy opuszczamy to miejsce półtorej godziny później, pudża wciąż trwa. Rano znów zachwycamy się krajobrazami, choć ciągle widać tylko wierzchołek Everestu. Po dwóch godzinach docieramy do Pangboche (3930 m), najwyżej położonej wioski na szlaku. W liczącej prawie 350 lat miejscowej gompie (buddyjskiej kaplicy) był przechowywany skalp i dłoń yeti. Przynajmniej tak się mówi, bo naukowcy nie byli pewni, do jakiej istoty owe szczątki należały (sugerowano praczłowieka). Raczej już nigdy się tego nie dowiemy – w 1991 r. szczątki wykradziono, prawdopodobnie trafiły do prywatnej kolekcji. Legenda yeti jest jednak w tej okolicy ciągle żywa. Kiedy w 1998 r. znaleziono zwłoki miejscowej kobiety, według policyjnego raportu przyczyną śmierci był atak yeti! Żartujemy, że może zobaczylibyśmy tego stwora po kilku piwach, które zresztą dumnie nazwano „Everest”, rozsądek jednak nakazuje nie pić alkoholu, bo w aklimatyzacji to nie pomaga. Niektórzy narzekają już na ból głowy i mdłości, a to właśnie pierwsze objawy choroby wysokościowej. Szerpowie zalecają w takich przypadkach jeść zupę czosnkową i dużo pić. Zamawiamy więc kolejne filiżanki Sherpa tea. Niezbyt nam smakuje – słona, z dodatkiem masła z mleka jaka. Biwakujemy w Dingboche (4410 m), na terenie należącym do jednego z hotelików (tu nie ma ziemi niczyjej, trzeba się dogadać z gospodarzami). Czas nie pozwala nam na wizytę w sąsiednim Pheriche, gdzie znajduje się stacja medyczna specjalizująca się w chorobie wysokościowej. Popołudniami odbywają się tam wykłady na ten temat. Wieczór wykorzystujemy na kąpiel. Za drobną opłatą możemy skorzystać z prysznica – o ile można tak nazwać budę z blachy falistej z rurą, z której leci ciepła woda. Kolejny dzień powinniśmy przeznaczyć na aklimatyzację, ale po konsultacji z Szerpami przyjmujemy inną strategię. Skoro planujemy wspinaczkę na szczyt Lobuche East, rozbijemy obóz bazowy (4700 m) już pod tą górą i tam będziemy mieć czas na odpoczynek i dojście do formy. Szóstego dnia trekkingu zielone doliny są tylko wspomnieniem. Krajobraz zmienił się nie do poznania – stoki są kamieniste, nie ma drzew, a wioski obsługujące turystów zdarzają się sporadycznie. W osadzie Dughla robimy przerwę na kawę. Naszą uwagę zwraca ogłoszenie ze zdjęciem Austriaka. Chłopak zaginął miesiąc wcześniej na lodowcu Khumbu. Ktokolwiek go widział, jest proszony o kontakt z rodziną. Odpoczynek w bazie pod sześciotysięcznikiem Lobuche East bardzo się przydaje. Przez cały dzień można po prostu nic nie robić. Dobra pogoda skłania mnie jednak do urządzenia prania i gruntownego umycia się w potoku. Kondycja w grupie jest bardzo różna. Niektórych męczą wymioty, inni narzekają na bezsenność. Ekipa chętna na marsz pod Everest nieco się uszczupla – kilka osób woli zostać w bazie i odpocząć, by nabrać sił przed zdobywaniem sześciotysięcznika. Droga bardzo nam się dłuży. Wyszliśmy z bazy pod Lobuche i praktycznie cały czas idziemy wzdłuż pokrytej kamieniami moreny bocznej lodowca Khumbu. Na dodatek popsuła się pogoda – wieje zimny wiatr, zmniejszyła się widoczność. We mgle nawet nie zauważamy ścieżki odchodzącej do laboratorium w kształcie szklanej piramidy. Szkoda, bo zamierzaliśmy odwiedzić pracujących tam Włochów. Naukowcy zajmują się kulturą, antropologią i wszystkim, co się wiąże z mieszkającą w tym regionie ludnością. Badają też wpływ wysokości na ludzki organizm. Po kilku godzinach przekraczamy próg schroniska w Gorak Shep (5140 m). To kres wędrówki dzisiejszego dnia. Spotykamy tu dwóch Francuzów. Jeden jest w tak złym stanie, że wymaga jak najszybszego sprowadzenia w dół. Kilka osób, które szykują się do zejścia, obiecują mu pomóc. Ze względu na pogodę idziemy tylko na spacer do symbolicznego cmentarzyka himalaistów. Na przytwierdzonych do kamieni tablicach widnieją nazwiska z całego świata. Polskich nie widzimy, choć przecież kilku naszych wspinaczy zostało w Himalajach na zawsze. Nocujemy w schronisku. Stojący pośrodku piec przyciąga wszystkich lokatorów. Jest bardzo zimno – na zewnątrz temperatura spada poniżej zera, ale trudno się temu dziwić na wysokości dwa razy większej niż nasze Rysy! Wstajemy bardzo wcześnie, żeby o wschodzie słońca być już na Kala Pattar (5550 m). Ten trekkingowy szczyt nie wymaga żadnego ekwipunku wspinaczkowego i jest najlepszym punktem widokowym na Everest. Podczas podejścia rozmyślam o najbardziej spektakularnych wejściach na najwyższy szczyt Ziemi. Pierwsze zdobycie Góry Gór miało miejsce w 1953 r. – dokonali tego Nowozelandczyk Edmund Hillary i Szerpa Tenzing Norgay. Pierwsze zimowe wejście w 1980 r. było sukcesem Polaków – Krzysztofa Wielickiego i Leszka Cichego. Pierwsi bez tlenu stanęli na szczycie Austriacy: Peter Habeler i Reinhold Messner (1978 r.). Pierwszy Polak na szczycie Everestu bez wspomagania tlenem to z kolei Marcin Miotk (2005 r.). My tymczasem cieszymy się ze „zdobycia” Kala Pattar, którego nazwa w hindi oznacza „Czarną Skałę”. Siadamy na kamieniach w otoczeniu setek flag modlitewnych i z zapartym tchem czekamy na pierwsze promienie słońca wychodzącego spoza najwyższej góry Ziemi. W scenografii złożonej z licznych szczytów łatwo rozpoznać Dach Świata – jego trójkąt jest ciemniejszy od pozostałych. Niech nas nie zmyli fakt, że wygląda na niższy i robi mniejsze wrażenie niż Nuptse – który w rzeczywistości ma tysiąc metrów mniej, ale znajduje się bliżej. Większość turystów kończy trekking właśnie na Kala Pattar, rezygnując z dojścia do bazy pod Everestem (Mt. Everest Base Camp; 5364 m), skąd zresztą słynnego szczytu nie widać. Dawniej spacer był dużo krótszy – baza znajdowała się niemal naprzeciwko Gorak Shep. Jednak ze względu na topniejący lodowiec trzeba było przenieść ją na nowy teren, stąd „stara” baza i „obecna”, która jest naszym celem. Przez długi czas ścieżka prowadzi wzdłuż lodowca, ale później go przecina. Kilkakrotnie gubimy drogę, raz nawet wchodzimy w dość niebezpieczny labirynt szczelin. Teoretycznie szlak wyznaczają kamienne kopczyki, w praktyce – wszystko spowija mgła i niełatwo je znaleźć. Akurat tutaj przydałby się przewodnik, ale nasi Szerpowie zostali w obozie pod Lobuche, by przygotować wspinaczkową część wyprawy. Nie mamy nawet kogo spytać o drogę. W końcu po czterech godzinach marszu docieramy do celu. W bazie pusto – żadnych namiotów, bo też październik nie jest miesiącem zbyt popularnym na zdobywanie najwyższej góry świata. Gdybyśmy przyszli w kwietniu lub maju, pod Dachem Świata byłoby kolorowo od namiotów. Teraz widać tylko obwieszony chorągiewkami modlitewnymi wrak helikoptera. Poza tym pustka, cisza i potęga gór. Wracamy do schroniska w Gorak Shep, z którego zabieramy zostawione wcześniej plecaki. Robimy jeszcze sesję zdjęciową „rasowym” jakom i nakom (tak są nazywane samice tych zwierząt) i zaczynamy wędrówkę do naszej bazy namiotowej pod Lobuche. Docieramy tam w nocy. W pobliżu szlaku do bazy pod Everestem znajduje się kilka sześciotysięczników klasyfikowanych jako trekkingowe. Oznacza to, że nie musimy kupować drogich „permitów” wspinaczkowych, ale będziemy potrzebować odpowiedniego sprzętu i podstawowego doświadczenia lodowcowego. Poza tym ze względu na wysokość trzeba pamiętać o naprawdę dobrej aklimatyzacji. Najpopularniejszym z owych trekkingowych szczytów jest Island Peak (6189 m). Wiodąca do niego trasa odbija w Dingboche. My jednak wybraliśmy Lobuche East – jest wprawdzie niższy, ale za to trochę trudniejszy, a przez to bardziej dziki. Spotykamy na nim tylko kilku Hiszpanów. Poranek mija nam na pakowaniu potrzebnego sprzętu. Bierzemy raki, czekany, uprzęże, liny, przyrządy zjazdowe i podchodzimy do obozu pierwszego (i zarazem ostatniego). Tego wieczora dość wcześnie idziemy spać – jeśli można tak powiedzieć o letargu na wysokości 5500 m. Pobudka do ataku szczytowego jest zapowiedziana na drugą nad ranem. Wyjście w środku nocy ze śpiwora okazuje się trudnym zadaniem, zwłaszcza, że na zewnątrz jest okropnie zimno! Gorąca herbata, lekkie śniadanie i ruszamy. Najgorszy odcinek przypada na początku – musimy wspiąć się po stromych skalnych płytach, które przysypane świeżym śniegiem stały się okropnie śliskie. W pewnym momencie słyszymy przerażający krzyk: „Spadaaaam!” i widzimy jednego z kolegów, ostatniego w naszym czteroosobowym zespole, osuwającego się w przepaść. Na szczęście jesteśmy związani liną, kończy się tylko na strachu i siniakach. Kiedy wychodzimy na grań, zaczyna świtać. O wschodzie słońca robimy przerwę na herbatę z termosu i czekoladowe batony. Widok porannych mgieł w dolinach i ośnieżonych wierzchołków z różowym niebem w tle sprawia, że przestajemy narzekać i twierdzić, że trzeba być nienormalnym, aby tak się męczyć. Po lodowcu idzie się łatwiej, bo są poręczówki, ale coraz bardziej daje się we znaki wysokość. Serce łomoce jak oszalałe, co kilkanaście metrów trzeba regulować oddech. Mamy pecha z pogodą. Kiedy wchodzimy na szczyt, nie widać dosłownie nic! – Tam jest Everest. To znaczy, powinien być – poprawia się towarzyszący nam Szerpa. Niestety, zejście w dół nie idzie tak sprawnie, jak zakładaliśmy. Owszem, zjeżdżając na linie, szybko tracimy wysokość, ale po zdjęciu raków i spakowaniu lin, kiedy wydaje się nam, że już czujemy zapach gotowanej w obozie zupy, błądzimy. Potwierdza się stara prawda: zdobycie szczytu to jeszcze nie sukces – trzeba z niego szczęśliwie wrócić. Rano zwijamy obóz i rozpoczynamy odwrót do Lukli. Powrót jest dużo szybszy, zajmuje nam trzy dni (nocujemy w Pangboche i Namcze Bazar). Odważamy się wreszcie spróbować domowej roboty piwa zwanego chhang. Siadamy przed jedną z chat, a gospodyni wynosi nam plastikowy dzbanek napełniony jasnożółtą cieczą. Smak? Cóż, jest tak gorąco, że możemy wypić każdy płyn. Tuż przed Luklą widzimy tablicę informującą, że jeśli mamy niepotrzebne leki, to miejscowy punkt medyczny chętnie je przyjmie. Świetny pomysł – nam będzie lżej, a leki przydadzą się biednej, odizolowanej od cywilizacji ludności. Robimy przegląd naszych apteczek i kompletujemy całą reklamówkę różnych medykamentów. Do Lukli docieramy na tyle późno, że nie ma już żadnych samolotów do Katmandu. Nawet się cieszymy – po dwóch tygodniach spędzonych w górach wcale nam się nie śpieszy do zgiełku dużego miasta. Pierwszym rannym samolotem wracamy do nepalskiej stolicy. Na jej zwiedzanie mamy dwa dni. Odwiedzamy w tym czasie stupę Bodnath – ogromną białą budowlę z namalowanymi „wszechwidzącymi oczami Buddy”, obwieszoną chorągiewkami modlitewnymi. Za przykładem licznych pielgrzymów obchodzimy ją zgodnie z ruchem wskazówek zegara, obracając młynki modlitewne. Wkładam w to dużo energii, bo intencję mam istotną: chcę wrócić na himalajskie szlaki, a kiedyś zdobyć też Mount Everest. Choroba wysokościowa Po angielsku nazywa się ją HAS (High Altitude Sickness). Jej powodem jest brak dostatecznej aklimatyzacji, czyli problem z przystosowaniem się organizmu do wysokości, głównie na skutek niedotlenienia (im wyżej, tym coraz niższe tzw. ciśnienie parcjalne tlenu w powietrzu). Każdy organizm inaczej reaguje na wysokość, przy czym nie ma reguły, komu bardziej uprzykrzy życie – wiotkiej dziewczynie czy wysportowanemu mężczyźnie. Początkowe objawy to ból głowy, apatia, brak apetytu, mdłości przechodzące w wymioty, senność albo odwrotnie – problemy ze spaniem. W skrajnej postaci może dojść do niebezpiecznych dla życia obrzęków płuc i mózgu, a jedynym ratunkiem dla chorego jest wówczas jak najszybsze sprowadzenie go lub zniesienie na niższe wysokości i, jeżeli to możliwe, podanie tlenu. Żeby się odpowiednio zaaklimatyzować, trzeba przede wszystkim właściwie zaplanować trasę. Różnica wysokości pomiędzy kolejnymi noclegami w drodze do bazy pod Everestem nie powinna przekraczać 400–500 m. Należy też zaplanować przynajmniej dwa przystanki aklimatyzacyjne (zostajemy wtedy w jednym miejscu na dwie noce, odpoczywając lub robiąc wycieczki po okolicy). Bardzo ważne jest też, aby iść nie za szybko i dużo pić, choćby z rozsądku (na dużych wysokościach normą powinno być 4–5 litrów w ciągu doby). Zdaniem niektórych pomaga łykanie aspiryny (rozrzedza krew), Szerpowie polecają zupę czosnkową. Na temat brania leków (Diamox, Diuramid) opinie są podzielone, lepiej skonsultować to z lekarzem. Jeżeli je zażywamy, pamiętajmy, że działają odwadniająco, co oznacza częstsze oddawanie moczu i konieczność uzupełniania płynów.
Podróż do Afryki to dla wielu przede wszystkim wyprawa pozwalająca odczuć pierwotne bogactwo fauny, dzikość safari. Choć Czarny Ląd błyskawicznie się zmienia, nadal jest to możliwe.
Tytuł opowiadania Ernesta Hemingwaya Śniegi Kilimandżaro, sprawił, że najwyższa góra Afryki dawno temu stała się moim marzeniem. I chociaż otaczają ją liczne legendy o złych duchach strzegących srebra leżącego na wierzchołkach, mimo wszystko postanowiłam rzucić jej wyzwanie. Ruszyłam na spotkanie Czarnego Lądu. Powitanie z Afryką nie wypada najlepiej. Lotnisko Kilimandżaro (tak się nazywa), położone ok. 30 km od Aruszy, miasta uznawanego za turystyczną stolicę Tanzanii, tonie w mroku. Samolot wylądował z opóźnieniem, jest środek nocy. W gronie współpasażerów próbuję znaleźć wspólników do taksówki, ale poza mną wszyscy są klientami biur podróży, więc ktoś już na nich czeka. Autobusów o tej porze nie ma, taksówkarze niczym hieny dopadają mnie, rzucając astronomiczną cenę 150 złotych za kurs do miasta... Wybieram się do toalety i tam po raz pierwszy mam do czynienia z Masajami. Na drzwiach do przybytku wiszą płaskorzeźby dwóch masajskich głów: jedna z warkoczykami, druga – ogolona. Jasne, że wybrałam pierwszą opcję. Kiedy wpadłam na mężczyznę przy pisuarze, przypomniałam sobie o zwyczajach tego plemienia. Warkoczyki zaplatają sobie mężczyźni, kobiety wolą praktyczną w gorącym klimacie łysinę. Wracam do hali lotniska. W kantorze wymiany walut siedzi blondwłosa biała dziewczyna. Intuicja mnie nie myli – mogę liczyć na pomoc. Zaraz kończy pracę i może zabrać mnie do Aruszy. Rozmawiamy po angielsku. Po 10 minutach jazdy pada pytanie, skąd pochodzę. – From Poland – wyjaśniam. – Cześć! Asia jestem! Asia Sowińska, a właściwie teraz to już Mfwangavo – przedstawia się moja wybawicielka. Nie wierzę własnym uszom. I to ma być ta dzika Afryka? Aruszę trudno nazwać urzekającym miastem. To przede wszystkim węzeł transportowy, siedziba lokalnych władz, centrum zakupowe, a dla turystów – baza wypadowa na safari. Niewątpliwym atutem krajobrazu jest pobliski wulkan Meru (4566 m), przez niezorientowanych brany za Kilimandżaro. Nie ma tu zbyt wiele do obejrzenia – mało interesujące muzeum, obwieszony flagami sąd, gdzie odbywa się proces oskarżonych o ludobójstwo w czasie wojny w Rwandzie, oraz – chyba najciekawsze dla turystów – barwne i gwarne miejscowe bazary. Sekcję mięsną lepiej ominąć szerokim łukiem, tym bardziej, że smród jest tam nie do zniesienia i kłębią się roje much. Dalej pod kolorowymi parasolami siedzą kobiety i sprzedają mango, w warsztatach obok powstają sandały ze zużytych opon samochodowych. Potrzeba matką wynalazku – mówi stare powiedzenie, a w Afryce jak chyba nigdzie indziej wciela się je w życie. W Aruszy nie brakuje ekskluzywnych hoteli, ja jednak wybieram typowy hotelik dla „plecakowiczów”. Za 10 zł za noc dostaję pokój przypominający celę, bez okna i ze skrzypiącym łóżkiem. Żarówka u sufitu niczemu nie służy, bo w dzielnicy ciągle wyłączają prąd. Na wyposażeniu po-koju znajdują się też buty – dwa klapki, każdy w innym kolorze i rozmiarze, ale takimi drobiazgami nikt się tutaj nie przejmuje. Pierwsze dwa dni poświęcam na zorganizowanie moich afrykańskich wakacji. Nim zmierzę się z Kilimandżaro, chcę się wybrać na safari. Co chwila dopadają mnie „naganiacze“ (bardzo popularny w Afryce zawód) i przekonują do skorzystania z oferty ich agencji. Nie mam wyboru – ani na Kilimandżaro, ani na safari nie można się wybrać na własną rękę (nawet zagraniczne biura podróży muszą korzystać z lokalnych pośredników). Porównywanie cen i negocjacje trwają parę godzin, ponieważ nikt się tu nie spieszy ani niczym nie przejmuje. Filozofię tutejszego życia odzwierciedla słynne powiedzenie w suahili – hakuna matata, czyli „spoko, nie ma problemu”. Za to mzungu, czyli biali ludzie, martwią się wszystkim, a później dostają zawału. O dziwo, o umówionej godzinie pod hotel podjeżdża land rover, już ze Szwajcarem i parą Szwedów w środku. Zabierze nas na safari. Na dobry początek wyruszamy do Parku Narodowego Jeziora Manyara. Granicę obszaru chronionego wyznacza krawędź rowu tektonicznego i brzegi jeziora. Ten niewielki park zaskakuje obfitością zwierzyny, zwłaszcza ptaków – flamingów, pelikanów małych i dławigadów. Początkowo fotografuję wszystko, co się rusza, ale po setnym zdjęciu impali i pięćdziesiątym zebry daję sobie spokój. W parku atrakcją są lwy wylegujące się… na konarach drzew oraz słonie (naszą sympatię wzbudziło słoniątko drapiące się zadkiem o drzewo). Obserwujemy też żyrafy i guźce, na dłużej zatrzymujemy się przy stadzie hipopotamów. – To niebezpieczne zwierzęta, zwłaszcza na lądzie, kiedy zastąpi im się drogę do wody – objaśnia John, nasz kierowca. Następnego dnia jedziemy do Serengeti, największego parku narodowego w Tanzanii. Większość z jego prawie 15 tys. km2 zajmuje porośnięta trawą równina, na której pasą się ogromne stada antylop gnu i zebr oraz setki gazel, bawołów, żyraf i innych zwierząt. Gdzieniegdzie widać kępy drzew, najczęściej akacji, choć zdarzają się też drzewa kiełbasiane. Tak właśnie większość ludzi wyobraża sobie Afrykę. Wspaniałe widoki podziwiamy z samochodu. Czujemy się w nim jak w klatce, bo poza wyznaczonymi miejscami nie wolno z niego wysiadać. Ta troska o bezpieczeństwo początkowo wydaje mi się przesadna, ale szybko przekonuję się, że wokół roi się od zwierzyny, której zwyczajnie nie jestem w stanie wypatrzyć. – Widzicie? Tam! Gepard! – ekscytuje się nasz przewodnik, Dick. Geparda nie zdążyliśmy zobaczyć, za to z lwami, których żyje tu niemal 3 tysiące, nie mamy problemów. Zupełnie nie przejmują się obecnością ludzi i wycelowanymi obiektywami aparatów, a bywa wręcz, że układają się do snu w cieniu samochodu, którym podróżują turyści. Niektóre dzikie zwierzęta nauczyły się już, niestety, że człowiek to szansa na smakołyki. Wprawdzie karmić ich nie można, jednak wiedzą one, co to samoobsługa. Nie zdziwmy się więc, gdy zobaczymy marabuta grzebiącego w śmieciach na parkingu, uważajmy na małpy złodziejki, błyskawicznie pustoszące wnętrze pozostawionego z otwartymi oknami samochodu. Z własnego doświadczenia wiem, że nie gardzą nawet tabletkami antymalarycznymi. Wieczorem, zmęczeni, docieramy do obozowiska, gdzie spędzimy noc. Po dniu pełnym wrażeń miło jest usiąść przy ognisku i wsłuchiwać się w odgłosy sawanny – skrzeki, piski, charakterystyczny śmiech hien. W środku nocy z namiotu śpiących po sąsiedzku Włochów słychać wrzaski. – Lion! Lion! Po chwili rozterki (kto miałby ochotę spotkać lwa o czwartej nad ranem?) wychodzę z namiotu – Włosi są cali i zdrowi, ale zwierzę wygryzło w namiocie dziurę i ukradło plecak z pieniędzmi i dokumentami. Połakomiło się, rzecz jasna, na jedzenie, które w nim było. Włosi nie przejęli się ostrzeżeniami, by nie trzymać prowiantu w namiotach. Rano znaleźliśmy plecak w pobliskim buszu. Masajscy przewodnicy nie omieszkali sprostować – Żaden lew, tylko hiena. Mzungu niby taki uczony, a prostych rzeczy nie wie. Kolejnego dnia wyruszamy do Ngorongoro, słynnego krateru leżącego niedaleko parku Serengeti. Z jego krawędzi, wznoszących się do wysokości prawie 2500 m n.p.m., rozpościera się wspaniały widok na naturalne pastwiska zajmujące wnętrze wygasłego wulkanu. By do nich dotrzeć, trzeba zjechać 600 metrów w dół. Właśnie w Ngorongoro są największe szanse na zobaczenie tzw. Wielkiej Piątki, czyli lwa, słonia, bawołu, nosorożca i lamparta. Jeżeli uda się je wypatrzyć, safari można uznać za w pełni udane. Opuszczając krater Ngorongoro, spotykamy kolorowo ubranych Masajów. Za zgodą władz mogą mieszkać, a nawet wypasać bydło w niektórych miejscach obszaru chronionego. To plemię zdecydowanie najbardziej kojarzące się ze wschodnią Afryką. Łatwo ich rozpoznać po smukłych sylwetkach, dostojnych rysach i nienaturalnie powyciąganych, dziurawych uszach. Udajemy się do ich wioski po- łożonej w okolicach krateru. Jednak zanim do niej wkroczymy, musimy wręczyć wodzowi „zrzutkę“ po 10–15 dolarów od każdego z nas. Według zapewnień pieniądze trafią do funduszu przeznaczonego dla całej wioski. W zamian otrzymujemy pozwolenie na robienie zdjęć. Właściwie trudno oderwać aparat od oka, tyle jest wokół ciekawych motywów. Na nasze powitanie wojownicy wykonują taniec z podskokami. Później zaglądamy do chat. To właściwie lepianki – rusztowanie z gałęzi oblepione mieszaniną błota, krowiego moczu i łajna, z otworem w dachu, przez który wylatuje dym. Budową chat zajmują się kobiety, zajęciem mężczyzn jest natomiast wypas bydła. Krowy są miarą bogactwa, płaci się nimi nawet za żony – kto ma dużo krów, może mieć dużo żon. Najpierw jednak Masajowie muszą przejść inicjację, co wiąże się z wieloma próbami i obrzędami. Należy do nich m.in. obrzezanie. W przypadku dziewczynek teoretycznie zabrania go prawo, ale tradycja w tym rejonie jest silniejsza. Obowiązkowym punktem odwiedzin wioski są zakupy. Na płocie wiszą różnego rodzaju pamiątki – sznury koralików, dzidy, tarcze, tykwy. W takich właśnie tykwach Masajowie przechowują mleko zmieszane z byczą krwią. Kupuję amulet – kieł lwa. Autentyczny! – zapewnia babcia Masajka z monstrualnymi uszami. Wreszcie nadchodzi długo wyczekiwany moment mojej podróży – wyprawa na Kilimandżaro. Już na początku zostaję poddana próbie cierpliwości. Samochód, który ma mnie zawieźć z Aruszy do parkingu przy bramie parku, spóźnia się. Czekam pół godziny, godzinę, dwie. Hakuna matata – powtarzam sobie. Wreszcie wpada zdyszany kierowca i tłumaczy, że miał problemy z samochodem. Na drodze ruch, pełno jest zwłaszcza dala dala, zapchanych mikrobusów pełniących rolę zbiorowych taksówek. Mijamy wioski, przydrożne stragany, pojawiają się plantacje kawy. Wielkiej góry nie widać, ginie w chmurach. Na Kilimandżaro prowadzi kilka tras. Większość osób wybiera szlak Marangu, na którym stoją trzy schroniska. Z powodu popularności wśród turystów jest on nazywany „Coca-Cola Route”. Dziennie wchodzi tamtędy ok. 60 osób. Ja wybieram szlak Machame („Whisky Route”), który uchodzi za trudniejszy, śpi się w namiotach lub schronach, ale za to nie jest tak zatłoczony jak Marangu. Zdobywanie Kilimandżaro nie wymaga wcale ogromnego wysiłku. To typowy trekking, do którego niezbędne są wygodne buty, kijki (można wypożyczyć na dole), śpiwór i, co ważne, odpowiednie ubranie. Wyruszający na szczyt Kilimandżaro mają pełny przekrój pogodowy – od upału w dzień, kiedy można założyć krótkie spodenki, po nawet 20-stopniowy mróz w nocy. Problem stanowi jedynie wysokość – wiek i kondycja nie mają znaczenia, choroba wysokościowa może dopaść każdego. Pierwszego dnia wędruję przez wilgotny, tropikalny las. W gęstwinie obwieszonych porostami drzew odzywają się ptaki. Żyje tu wiele ich gatunków. John zatrzymuje się co pewien czas i pokazuje mi różne ciekawostki. Towarzyszą mi dwaj tragarze i przewodnik oraz powtarzane przez niego niczym mantra słowa pole pole (powoli, nie spiesz się). Obok słynnego hakuna matata oraz jambo, które w suahili oznacza powitanie, to trzeci zwrot, jakiego najczęściej uczą się przybywający do Tanzanii turyści. Do obozu mam tylko 4 godziny drogi. Idzie mi się dobrze, zwłaszcza że niosę jedynie mały, lekki plecak. Duży bagaż zabierają tragarze. Niesamowicie wyglądają zwłaszcza ci, którzy wbiegają pod górę w klapkach, niosąc na głowie pudełka z jajami. Teoretycznie obowiązkowe jest na Kilimandżaro wynajęcie tylko przewodnika, ale w praktyce każdy turysta bierze też tragarzy, będących zarazem kucharzami. Początkowo trudno mi się pogodzić, że mam taką obsługę, ale to i tak minimalny skład – pewnemu Amerykaninowi towarzyszy 15 tragarzy! Na każdym obozowisku rozstawiają mu namiot do spania, namiot do jedzenia i oświetloną kabinę prysznicową! Każdy z sześciu dni wyprawy na Kili różni się od poprzedniego. Przede wszystkim zmieniają się widoki. Wilgotny las gdzieś na wysokości 3000 m n.p.m. zastępują wrzosowiska z lobeliami i starcami. Wyżej rozciąga się kamienista pustynia, a ponad nią – srebro Kilimandżaro, czyli śnieg i lód. Obecność wiecznego śniegu na tej szerokości geograficznej jest naprawdę zaskakująca – góra leży zaledwie 340 km na południe od równika. Nic dziwnego, że pierwszemu Europejczykowi, który ujrzał Kilimandżaro (był to niemiecki misjonarz Johannes Retman w 1848 roku), nie bardzo chciano uwierzyć, że widział w Afryce pokryte śniegiem góry. Im wyżej, tym trudniej. Brakuje mi tchu. – Pole pole! – słyszę co chwila upomnienia przewodnika. Wszystko dlatego, że w ciągu 4–5 dni podejścia organizm nie ma czasu na odpowiednią aklimatyzację. Wydłużenie pobytu choćby o dzień ułatwia zdobycie góry, ale zwiększa koszty, bo same opłaty parkowe to ponad 300 złotych od osoby dziennie. Do ataku szczytowego startujemy z obozu na wysokości 4600 m w noc rozpoczynającą piąty dzień wyprawy. Większość ekip wychodzi o północy, ja ze swoim przewodnikiem ruszamy dwie godziny później. Co chwila mijamy tych, co się poddali i zawrócili. Narzucam zbyt szybkie tempo, nie wiedząc jeszcze, że to błąd. Tysiąc metrów wyżej, przy kraterze wulkanu, mój organizm buntuje się – zaczynam słabnąć, mam mdłości, wymiotuję. Ogarnia mnie apatia. Nie chcę już iść ani w górę, ani w dół. – O, Francuzi nadchodzą… – mruczy John, mój przewodnik. Znajomi z obozu, wcześniej pewni siebie, wyglądają teraz dość mizernie. Część z nich rezygnuje z dalszej drogi, natomiast mój kryzys przechodzi – postanawiam iść dalej. Nagrodą za wysiłek jest niesamowity spektakl – wschód słońca. W dole rozciąga się morze chmur, promienie zabarwiają na różowo lodowiec okrywający górne partie Kili. Jeszcze trochę wysiłku i wreszcie ukazuje się szczyt, z tablicą informującą, że zdobyłam Uhuru, najwyższy z wierzchołków masywu Kilimandżaro. Wysokość 5 895 m n.p.m. Wyżej w Afryce już się nie da! Po trudach zdobywania Kili i tropienia zwierząt na safari najczęstszy kierunek obierany przez turystów to Zanzibar. Jeśli ma się trochę większy budżet, z lotniska koło Aruszy można polecieć samolotem – przy okazji krótkiego lotu mamy super widok na Kilimandżaro. Wybieram wersję niskobudżetową, czyli zaczynam od 8-godzinnej podróży autobusem do Dar es Salaam. Czarnoskórzy pasażerowie lustrują mnie wzrokiem – mzungu wybierają zazwyczaj droższy autobus o podwyższonym standardzie. W Dar es Salaam, największym mieście Tanzanii, przesiadka na prom. Znowu odrzucam przeprawę turystycznym wodolotem (1,5 godziny), uznając, że więcej folkloru będę miała na lokalnym promie (8 godzin). Mam wprawdzie wątpliwości, czy prze-rdzewiały i przeładowany prom dopłynie, ale na warunki podróży narzekać nie mogę. Jestem jedyną mzungu i kapitan zaprasza mnie na mostek i pokazuje miejsce, gdzie mogę rozłożyć karimatę. Słowem – afrykańska pierwsza klasa! Wyspa znajduje się ok. 40 km od kontynentalnej Afryki, zaś jej nazwa to skrót od określenia „Zinj el Barr”, czyli „ziemia czarnych ludzi”, jak o wybrzeżu wschodniej Afryki mówili przybyli w ten rejon w X wieku Arabowie. Od samego początku widać, że Zanzibar różni się od reszty kraju – w przeciwieństwie do Tanzanii „właściwej”, z atmosferą prawdziwego Czarnego Lądu, tutaj dominują klimaty arabskie i islamski styl życia. W każdym razie myli się ten, kto uważa, że Zanzibar to wyłącznie plaże. Wyjątkowa jest na przykład stolica wyspy, Zanzibar, z labiryntem tzw. Kamiennego Miasta. Godzinami mogę kluczyć uliczkami, tak wąskimi, że nie mieszczą się w nich samochody. Raz urzekają mnie drzwi ozdobione metalowymi ćwiekami (moda przyszła z Indii, gdzie ćwieki miały chronić przed niespodziewaną wizytą… słoni), gdzie indziej spotykam sprzedawcę aromatycznej kawy, którą pije się na ulicznym murku, stragan z kolorowymi nibycukierkami, które okazują się obtoczonymi w lukrze nasionkami baobabu. Oczywiście, znajduję też czas, by odszukać dom Freddiego Mercurego (wokalista Queen urodził się właśnie na Zanzibarze) i zwiedzić dawny pałac sułtański, zwany Pałacem Cudów (w XIX-wiecznym budynku po raz pierwszy w Afryce zainstalowano wynalazki typu winda czy elektryczność). Daję się też skusić na proponowaną na każdym kroku, wyjątkowo tanią (ok. 10 dolarów) „wycieczkę przyprawową”. Zanzibar słynie z przypraw, zwłaszcza z goździków, które należą do głównych produktów eksportowych wyspy. Nie kończy się jednak tylko na oglądaniu drzew goździkowca, z którego zbiera się nierozwinięte, jeszcze zielone pączki, dopiero po wysuszeniu zmieniające barwę na ciemnobrązową. Dowiaduję się też, jak rośnie wanilia, kardamon, ananas, karambola i inne egzotyczne dla nas rośliny, a na koniec próbuję różnych gatunków herbat. W XVIII i XIX wieku głównym źródłem dochodów Zanzibaru był handel niewolnikami. Pojmanych w głębi Afryki przywożono na wyspę, na miejscowym targu sprzedawano i statkami ekspediowano dalej. Na miejscu dawnego targu żywym towarem w mieście Zanzibar znajduje się obecnie katedra anglikańska i pomnik upamiętniający nieszczęśników. W piwnicach stojącego po sąsiedzku hostelu można zobaczyć pozostałości dawnych cel, w których w koszmarnych warunkach byli przetrzymywani niewolnicy. Warto je odwiedzić. Wreszcie nadchodzi moment, kiedy nie mogę się już oprzeć pokusie oceanu. Wsiadam w dala dala i jadę na południe wyspy popływać z delfinami. Pożyczam płetwy, maskę i fajkę i wypływam na ich spotkanie. Na nurkowanie z akwalungiem przenoszę się na północ, w rejon Nungwi – tamtejsze rafy uchodzą za najciekawsze na Zanzibarze. W jednej z baz nurkowych spotykam nawet polskich instruktorów. Przy ich domu widnieje tabliczka „ulica Gwiaędzista”. Wioska Nungwi stała się moim ulubionym miejscem na Zanzibarze. To jakby zlepek dwóch równoległych światów. Z jednej strony hotele ze sklepami i barami rozbrzmiewającymi muzyką, z drugiej – biedna wioska, rybacy wypływający na nocne połowy, rozłożone sieci, suszące się ryby, zasłaniające twarze muzułmańskie kobiety i śmiałe dzieciaki. O zachodzie słońca ludzie z obu tych światów spotykają się nad brzegiem oceanu i siedząc na piasku, patrzą na dostojnie płynące dhow – tradycyjne na Zanzibarze łodzie z ukośnym żaglem. Zaplanuj podróż TRASA 1750 km CZAS 2 tygodnie W cieniu Kilimandżaro Większość turystów, spiesząc w kierunku Kilimandżaro i Serengeti, mija ciekawy i rzadko odwiedzany Park Narodowy Arusza, położony ok. 20 km od tego miasta. Obejmuje on wschodnie stoki wulkanu Meru, liczne jeziora i niewielki krater Ngurdoto. Żyją tam bawoły, słonie, zebry, hipopotamy, żyrafy, różne małpy i liczne gatunki ptaków. Park można zwiedzać pieszo w towarzystwie uzbrojonego strażnika. Migracje zwierząt Serengeti słynie z corocznych migracji ogromnych stad antylop gnu, zebr i innych kopytnych. Rytm wędrówek wyznaczają opady deszczu, stąd każdego roku rozpoczynają się one w nieco innym czasie. Zwierzęta przekraczają po drodze naturalne przeszkody, m.in. rzekę Mara, w której roi się od krokodyli. W cieniu Kilimandżaro Większość turystów, spiesząc w kierunku Kilimandżaro i Serengeti, mija ciekawy i rzadko odwiedzany Park Narodowy Arusza, położony ok. 20 km od tego miasta. Obejmuje on wschodnie stoki wulkanu Meru, liczne jeziora i niewielki krater Ngurdoto. Żyją tam bawoły, słonie, zebry, hipopotamy, żyrafy, różne małpy i liczne gatunki ptaków. Park można zwiedzać pieszo w towarzystwie uzbrojonego strażnika. Big Five, czyli Wielka Piątka Szacowne grono tworzą: lew, słoń, bawół, nosorożec i lampart. Wytropienie tych zwierząt stanowi cel każdego safari. Wielu turystów dziwi się, że do piątki nie zalicza się np. żyrafy lub geparda zamiast bawołu. Kiedyś termin „Big Five“ był używany tylko przez myśliwych, którzy określali nim pięć zwierząt najtrudniejszych do upolowania (najbardziej niebezpiecznych). Dziś polowań już się nie urządza (co najwyżej z aparatem fotograficznym), ale termin pozostał. Z Wielkiej Piątki najtrudniej zobaczyć lamparta. Kocisko nie należy do rzadkich zwierząt, ale prowadzi głównie nocny tryb życia i jest bardzo czujne. Dzień zwykle spędza w legowisku w gęstych zaroślach albo na drzewie. Na polowanie wyrusza o zmierzchu. Z dwóch żyjących w Afryce gatunków nosorożców w Parku Narodowym Serengeti można zobaczyć skrajnie zagrożonego nosorożca czarnego. Gwałtowny spadek jego liczebności (według danych WWF o 96 proc. w latach 1970 – 1992) spowodowany był kłusownictwem, napędzanym dużym popytem na rogi tych zwierząt. Góra w prezencie Pierwszą osobą, która zdobyła szczyt Kilimandżaro (w miejscowym języku nazwa oznacza „biała błyszcząca góra“), był niemiecki geolog Hans Meyer. Towarzyszył mu austriacki alpinista Ludwig Purtscheller. Miało to miejsce w 1889 r. Najwyższy szczyt został przez nich nazwany „Kaiser Wilhelm Spitze“. Meyer już wcześniej podejmował próby zdobycia góry – z różnych względów nieudane. Góra znajdowała się wówczas na terytorium Kenii, będącej kolonią brytyjską. Dlaczego więc Kilimandżaro należy dziś do Tanzanii? Ponoć królowa Wiktoria podarowała górę na urodziny swemu siostrzeńcowi, cesarzowi Wilhelmowi. Wcześniej miał on powiedzieć królowej, że to nie w porządku, iż należą do niej aż dwa ośnieżone szczyty Afryki. W związku z tym została wytyczona nowa granica między Kenią a ówczesną Tanganiką, należącą do Niemców. Nie ma jednak ewidentnych dowodów na to, że historia jest prawdziwa. Niewykluczone, że została wymyślona na potrzeby turystów – by przewodnicy mieli o czym opowiadać. Tak czy inaczej, kiedy w 1961 r. Tanzania odzyskała niepodległość, niemiecką nazwę Kaiser Wilhelm Spitze zmieniono na obecną Uhuru Peak (Szczyt Wolności). Polacy u stóp Kilimandżaro Poznana przeze mnie na lotnisku Asia nie jest jedyną Polką mieszkającą w rejonie Aruszy. Ţyją tu również polscy misjonarze i dwie inne dziewczyny, które postanowiły ułożyć sobie życie w Afryce z czarnoskórymi mężami. Poza tym jeszcze od czasów wojny – para starszych ludzi. W latach 40. XX w. znajdował się tu prawie pięciotysięczny obóz cywilów ewakuowanych wraz z armią Andersa, w dużej części dzieci. Tych, którzy nie przeżyli – a taki los spotkał większość wojennych uchodźców – pochowano na cmentarzu w wiosce Tengeru. Potrafią go wskazać wszyscy mieszkańcy. Postanawiam odwiedzić największy polski cmentarz w Afryce. Nie jest to wcale łatwe, ponieważ leży kawałek od głównej drogi. Dzięki życzliwości pracującego w tej okolicy lekarza udaje mi się dojechać tam autostopem. „Cmentarz wygnańców polskich” – ze wzruszeniem czytam na tablicy umieszczonej przy wejściu. Większość z około 150 grobów katolickich, prawosławnych i żydowskich pochodzi z lat wojny, ale jest też kilka z lat 60. i 80. XX wieku. Przeglądam księgę pamiątkową – miło, że tyle osób odwiedza to miejsce. Część przyjezdnych to ci, którzy kiedyś trafili do tutejszego obozu, a potem los rzucił ich jeszcze dalej, do Republiki Południowej Afryki, Zimbabwe, albo na inne kontynenty – do Australii, Ameryki Północnej. MOJA AFRYKA Wędrowałem przez Afrykę wiele lat. Próbowałem odnajdywać w rzeczywistym świecie obrazy z mojej dawnej lektury. Wiedziałem już wówczas, z Kapuścińskiego, że nie ma jednej Afryki. Dlatego też zanurzałem się stopniowo w Arabię, Nubię, krainę Etiopów, Tuaregów, zdumiony, jak odmienne spotykam krajobrazy, jak innych poznaję ludzi. Kolekcjonowałem różne Afryki, zachwycony bogactwem ich różnorodności. Dojrzała miłość miała przyjść później, wraz z odkryciem prozy Karen Blixen i tą sceną z filmu, w której Redford zabiera Meryl Streep do nieba. Dosłownie – pokazując jej kenijską ziemię z powietrza. O ile północ Tanzanii, z rozległym stepem pełnym zwierzyny, śladami pierwszego człowieka i rajem Zanzibaru z wolna przypomina już skrzyżowanie w tokijskiej dzielnicy Shibuya, o tyle wnętrze kraju, trudno dostępne, pozostaje nieomal nietknięte. Wciąż można zagubić się na wiele dni w puszczy największego parku narodowego na kontynencie i nie spotkać żadnego człowieka. Ale też Selous to puszcza o powierzchni Szwajcarii. Można wędrować brzegiem jeziora Tanganika po niezatartych śladach Livingstone’a, szkockiego misjonarza, który poszukiwał m.in. źródeł Nilu. Wysiąść z pociągu Tazara na przygodnej stacji południa. I poczuć się częścią prawdy o Afryce. Tak, moja Afryka była romantyczna. Zdaję sobie z tego sprawę z zakłopotaniem. Istnieje konflikt między zaakceptowaniem nieuchronności postępu a pragnieniem, by nie zmieniało się nic. By Afryka pozostała nieprzenikalnym lądem z epoki Wielkich Podróżników. Ze łzami w oczach przyjąłem pewnego roku nić asfaltu rozpiętą przez sudańską pustynię Jahra Bajjuda, wspominając moje pierwsze przez nią przeprawy: dzikie, szalone, niebezpieczne. Afryka zmieniła się w ostatnich kilkunastu latach bardziej niż przez poprzednie dekady. Jej uroda trwa jednak i wiem, że zawsze znajdę tam miejsce dla siebie. Miejsce, w którym nagle staje się zupełnie oczywiste, że stamtąd właśnie pochodzę, jak my wszyscy, i w którym nie sposób oprzeć się sile ziemskiego przyciągania. Chciałoby się tylko wyciągnąć w wysokiej trawie, na wznak. I powtórzyć to zdanie: „jestem tam, gdzie powinienem być.” Z daleka, znad tanzańskiej granicy, przyglądać mi się będzie wówczas góra, jak wycięty z kartonu wieloryb o siwym grzbiecie, po którym chodziłem przed laty. Jest jakiś cudowny spokój w prostej refleksji, że ona będzie tam zawsze. NO TO W DROGĘ – TANZANIA • Powierzchnia: Około 1 mln km2. Ludność: 38 mln mieszkańców, ponad 120 grup etnicznych. Religia: tradycyjne wierzenia plemienne (35 proc.), islam (35 proc.) i chrześcijaństwo (ok. 30 proc.). Język: suahili, ale większość miejscowych mówi po angielsku. Waluta: szyling tanzański, 1000 TZS = 2,38 zł. • Większość kraju zajmuje płaskowyż (wys. 900–1500 m n.p.m.), z północy na południe przecinają go rowy tektoniczne – Wielki Rów Wschodni i Wielki Rów Zachodni. • Najwyższe góry to Kilimandżaro (5 895 m) i położony w sąsiedztwie wulkan Meru (4 566 m). • W Tanzanii, oprócz najwyższej góry Afryki, znajduje się też najgłębsze jezioro kontynentu – Tanganika (1 435 m). • W porze deszczowej, która trwa od połowy marca do maja i od listopada do grudnia, niektóre drogi, m.in. w parkach narodowych, są nieprzejezdne. • Najchłodniej jest między czerwcem a paędziernikiem (nawet 15 stopni w głębi kontynentu). • W szczytowych partiach Kilimandżaro temperatura może spadać do –20OC. Otrzymuje się przy przekraczaniu granicy, koszt 150 zł. Wiza uprawnia do wjazdu na Zanzibar. • Jeśli interesuje nas tylko Kilimandżaro i safari, najwygodniejszy, ale i najdroższy, jest dolot do Aruszy, na lotnisko Kilimandżaro. Z Warszawy przez Amsterdam latają linie KLM, bilet w obie strony z opłatami kosztuje ok. 4 200 zł. • Ci, co po safari chcą pojechać na Zanzibar, mogą wybrać dolot do Aruszy, a powrót z Dar es Salaam – taki bilet (KLM) to wydatek ok. 3900 zł. Tańszy byłby bilet do Nairobi (ok. 2 850 zł), ale wówczas trzeba doliczyć koszty wizy kenijskiej (150 zł) i dalszego transportu (za autobus z Nairobi do Aruszy zapłacimy 60 zł). • Najbardziej opłaca się dolot i powrót z Dar es Salaam (2900 zł). • Na krótkich trasach jeżdżą minibusy, tzw. dala dala. Między Arushą a Dar es Salaam (ok. 650 km) w ciągu dnia kursują autobusy (bilet na autobus o podwyższonym standardzie kosztuje 90 zł, przeznaczonym dla miejscowych 30–45 zł). • Jeżeli chcemy dotrzeć do parków narodowych, najlepiej skorzystać z ofert miejscowych agencji (250 – 300 zł za dzień, w cenie transport, wyżywienie, noclegi i opłaty parkowe). • Na Zanzibar można dostać się promem lub samolotem. Turystyczny wodolot (1,5 h) kosztuje 120 zł, spartański prom dla miejscowych – ok. 45 zł (planowo 8 h), samolot z Dar es Salaam 150 zł. W Aruszy noclegi kosztują od ok. 15 zł (najtańsze hostele to warunki raczej spartańskie i mało higieniczne), na Zanzibarze jest drożej (od ok. 30 zł). • Obiad w lokalnej knajpce około 12 zł, w droższych lokalach nawet 30 zł. Piwo (lokalne marki to Safari i Kilimandżaro), coca-cola w restauracji kosztuje 3–6 zł. • W sklepie jest taniej, ale sprzedawcy widząc białych turystów, mogą podwyższyć cenę. Trekking na Kilimandżaro • Opisana trasa (Kilimandżaro, Zanzibar) narzuca dość zróżnicowany ubiór, co oczywiście wpływa na wielkość i ciężar plecaka. Wchodząc na Kili, trzeba pamiętać, że nawet jeśli na dole w efekcie tropikalnych temperatur spływamy potem, na górze na pewno będzie zimno (a nawet – bardzo zimno). Konieczne jest typowo zimowe ubranie – polary, kurtka (najlepiej nieprzemakalna), ciepła czapka, rękawice, buty górskie, pu- chowy śpiwór. • Jeśli mamy własny namiot i karimaty, będzie to argument do zbicia ceny trekkingu, choć z drugiej strony może warto więcej zapłacić, by potem zbyt dużo nie nosić. Podczas zdobywania Kilimandżaro (a już na pewno przy zejściu) przydatne są kijki (najlepiej składane, teleskopowe). Główny bagaż może być spakowany w plecak, torbę lub worek – dla tragarzy nie ma to znaczenia. • Za 6-dniową wyprawę trzeba liczyć około 3 000 zł (z wszelkimi opłatami). Obowiązkowe jest wynajęcie przewodnika. Zwykle wynajmuje się również tragarzy (mogą nosić do 20 kg). • Organizacją trekkingów zajmują się liczne w Aruszy i w Moshi agencje turystyczne. • Obowiązkowe opłaty, najczęściej wliczone w cenę wyprawy, to wstęp do parku narodowego – 90 zł dziennie od osoby 150 zł za noc w schronisku lub 120 zł za noc pod namiotem, 60 zł opłaty za ewentualną akcję ratunkową. • Na koniec wyprawy powinniśmy dać naszej obsłudze zwyczajowe napiwki. Wyjazd z biurem • Wejście na Kilimandżaro, safari i Zanzibar ma w ofercie m.in. Logos Travel (061 843 30 17, www.wyprawy.pl) i Africa Line Adventure Club (022 621 56 59, www.africaline.pl). • Wielu Tanzańczyków uważa lewą rękę za nieczystą, ponieważ zwyczajowo używa się jej w toalecie. Nie wypada także jeść nią ugali (kaszka kukurydziana z mięsno-warzywnym sosem) – potrawy naroowej, którą spożywa się, formując palcami kulki. • Nie należy jeść i pić w miejscach publicznych w okresie ramadanu, zwłaszcza na Zanzibarze, gdzie 99 proc. mieszkańców to muzułmanie. • W Aruszy zdarzają się napady rabunkowe, zwłaszcza po zmroku. Nie ma jednak co panikować – i tak największym zagrożeniem jest ruch drogowy. Zanzibar ma opinię wyspy spokojnej i bezpiecznej, trzeba jednak uważać na odludnych plażach. • Na upalnym Zanzibarze konieczne są jak najbardziej letnie ubrania. Jeśli zamierzamy nurkować, przyda się maska, fajka i płetwy, ale może-my pożyczyć je na miejscu. • Trzeba mieć międzynarodową książeczkę szczepień z poświadczonym szczepieniem przeciwko żółtej febrze. • Inne zalecane szczepienia – żółtaczka typu A i B, dur brzuszny, polio, tężec z błonicą, zakażenia meningokowe. Wskazana jest także pro- filaktyka antymalaryczna – przy zdobywaniu Kilimandżaro na większych wysokościach komarów nie ma, jednak na safari, w Aruszy czy na Zanzibarze występuje zagrożenie malarią. Nie igraj z wysokością! • Problemy z wysokością ma na Kilimandżaro prawie każdy. Na początku zwykle pojawia się ból głowy, brak apetytu, problemy ze spaniem, później mogą dojść wymioty i coraz gorsze samopoczucie. W skrajnych sytuacjach może skończyć się obrzękiem płuc i mózgu, a to stanowi już ryzyko śmierci, jeśli chorego nie przetransportuje się szybko w dół. • Podstawowe środki zaradcze na problemy wysokościowe to picie dużej ilości płynów (ok. 4 – 5 litrów dziennie) i wolne tempo wchodzenia. Wiele osób wspomaga się również łykaniem rozrzedzającej krew aspiryny. Bezwzględnie należy zrezygnować z alkoholu. Ambasada RP znajduje się w Dar es Salaam, 63 Aly Khan Road, Upanga, P. O. Box 2188, tel. (0-0255-22) 211-52-71, 266-75-01, polamb@wingrouptz.com; pol@intafrica.com
Świat nie stoi w miejscu. Wciąż pojawiają się nowe możliwości, wynalazki, udogodnienia, zakazy, nakazy. Trudno za tym nadążyć, lecz warto spróbować, do czego namawia Monika Witkowska
Azyl dla osiołków Prawie 150 osiołków, każdy z przydzielonym imieniem, w spokoju dożywa swoich dni w schronisku dla osiołków znajdującym się koło wioski Vouni w cypryjskich górach Troodos. Prowadzi go mieszkające na Cyprze brytyjskie małżeństwo Mary i Patricka Skinderów, ludzi wrażliwych na krzywdę zwierząt, którzy starym i niezdolnym do pracy, ale jak twierdzą – bardzo mądrym zwierzętom zapewniają szczęśliwą starość. Azyl działa na zasadzie fundacji – nie brak chętnych, którzy przyjeżdżają na tą niezwykłą farmę popracować w charakterze wolontariuszy. Turyści zjawiający się na krótko mogą przejść się między zagrodami, karmiąc czworonogi marchewkami, mogą też z wybranym osiołkiem pójść na spacer, a nawet go… adoptować. Wystarczy 8 euro i dostaniemy specjalny certyfikat adopcji z imieniem i zdjęciem kłapoucha, który najbardziej przypadł nam do gustu. W podjęciu decyzji, którego przygarnąć, pomoże księga przedstawiająca każdego z nich – oprócz portretów są w niej również krótkie życiorysy zwierzaków i opis ich charakterów. Więcej informacji: www.donkeycyprus.com Szlakiem Che Guevary W Boliwii powstaje „Droga Che” – liczący 800 km szlak turystyczny pokrywający się z trasą, jaką słynny Ernesto Che Guevara wraz ze swoim oddziałem partyzanckim pokonał, zanim został schwytany i zastrzelony (w 1967 roku). Kredytu na realizację tego projektu (436 tys. dolarów) udzielił Międzyamerykański Bank Rozwoju, który liczy, że będzie to duża atrakcja turystyczna, zwłaszcza dla miłośników przygody. Część trasy można pokonać jedynie konno, pieszo czy samochodami terenowymi, jako że nie brak odcinków, które od śmierci Che, czyli od 40 lat, praktycznie się nie zmieniły. Horska służba już nie za darmo Miłośnicy gór wybierający się w słowackie Tatry czy Słowacki Raj na pomoc ratowników działającej tam Horskiej Służby liczyć jak najbardziej mogą, ale już nie za darmo. Za każdą akcję, choćby i niezawinioną przez turystę, od początku lipca trzeba płacić. Aby nie nadwerężyć swojego portfela, można skorzystać z ubezpieczeń oferowanych jak na razie przez cztery słowackie firmy (Allianz-Slovenska poistovna, Generalni, Union i Kooperativa). Ceny są bardzo przystępne: 10–20 koron (1–2 zł) dziennie, a w wersji na cały rok – 390–500 koron (39–50 zł). Trzeba jednak mieć na uwadze warunki ubezpieczenia – problemem może być zawartość alkoholu we krwi powyżej 0,1 promila (a to przecież tylko wypita w schronisku herbata z rumem) czy sytuacje, kiedy zeszliśmy z oznakowanego szlaku. Koleją do Tybetu Ruszyła najwyżej położona kolej świata. Na trasie z Golmudu, stolicy chińskiej prowincji Qinghai, do Lhasy – stolicy Tybetu, pociąg wjeżdża na wysokogórski płaskowyż w kulminacyjnym punkcie docierając na 5070 m n.p.m. Dla wielu pasażerów jadących do Lhasy oznacza to objawy choroby wysokościowej, tak więc na wyposażeniu pociągu są aparaty tlenowe, a wśród członków jego załogi – lekarz i pielęgniarki. Nowe połączenie, określane przez chińskie władze jako „prezent dla Tybetu”, przez Tybetańczyków traktowane jest jak przekleństwo. Uważają oni, że doprowadzenie kolei odbije się negatywnie na miejscowym środowisku naturalnym i prowadzić będzie do coraz większego napływu Chińczyków kosztem ludności rzeczywiście na tym obszarze rodzimej. Najdroższa Moskwa Ogłoszono właśnie aktualny ranking najdroższych i najtańszych miast świata. W badaniach przeprowadzonych przez międzynarodową firmę consultingową Mercer wśród 144 branych pod uwagę miast na pierwszym miejscu uplasowała się Moskwa, zaraz za nią Seul, a dalej kolejno: Tokio, Hongkong, Londyn, Osaka, Genewa, Kopenhaga i Oslo. Najtańsza okazała się stolica Paragwaju, czyli Asuncion, ale niskie koszty życia są też m.in. w Buenos Aires (142. pozycja), stolicy Urugwaju Montevideo (138.) czy w Caracas (136.). Wśród ocenianych miast Europy za najtańszy uznano Lipsk (126. miejsce). Bursztynowe skarby Wypożyczone z Ermitażu elementy słynnej Bursztynowej Komnaty (m.in. bursztynowe popiersie carycy Katarzyny), czy bursztynowe dzieła udostępnione przez Watykan, to tylko niektóre eksponaty wystawy w nowo otwartym gdańskim Muzeum Bursztynu. Rodzime jantary też są – m.in. znaleziona w 1997 r. na plaży w Gdańsku-Stogach jedyna w Polsce inkluzja jaszczurki – gad zatopiony w naturalny sposób w kopalnej żywicy. Oprócz okazów bursztynów są też pokazy multimedialne objaśniające proces ich powstawania. Nie ma zmiłuj się Czesi zaostrzyli swoje przepisy drogowe. Wprowadzili obowiązek jazdy na światłach mijania przez cały rok, zakazali używania tzw. antyradarów, podnieśli wysokość mandatów, a oprócz nich wprowadzili system punktów karnych. Obywatele Czech mający ich na koncie 12 tracą prawo jazdy, natomiast cudzoziemcy dostają zakaz prowadzenia po czeskich drogach, przy czym zignorowanie kary kosztuje 30 tys. koron (4,3 tys. zł). Srogie mandaty grożą także za brak winietki uprawniającej do korzystania z autostrad i zaparkowanie w miejscu przeznaczonym dla niepełnosprawnych (nawet 1,5 tys. zł). Za prowadzenie samochodu pod wpływem narkotyków lub alkoholu (powyżej 1 promila) trzeba liczyć się z utratą prawa jazdy, mandatem w przeliczeniu ponad 7 tys. zł i karą więzienia do roku. W każdym razie na pobłażliwość czeskich policjantów nie ma co liczyć. Bunkier Hitlera atrakcją Stojący w pobliżu Bramy Brandenburskiej bunkier swego czasu władze NRD próbowały zburzyć, ale masywne mury okazały się zbyt mocne. To właśnie w tym schronie Adolf Hitler spędził ostatnie dni wojny i w końcu popełnił samobójstwo. Mimo kontrowersyjnych odczuć miejsce to jest teraz swoistą turystyczną atrakcją, zmuszającą do refleksji nad zbrodniami nazizmu. [nowastrona ODLOTOWO Czarna lista coraz dłuższa Już prawie sto linii liczy czarna lista przewoźników lotniczych prowadzona przez Komisję Europejską. W ramach uaktualnień dopisano do niej firmy „Blue Wing” z Surinamu, „Sky Gate” z Kirgistanu oraz „Air West” z Sudanu. Znalezienie się na liście oznacza zakaz lub znaczne ograniczenie działalności na terenie Unii Europejskiej. Skreślono z listy libijski „Buraq Air”, jednak nie ze względu na poprawę bezpieczeństwa floty tego przewoźnika, a z powodu zaprzestania przezeń działalności. Do odprawy z sms-em Nową usługę ułatwiającą życie coraz bardziej zabieganym pasażerom wprowadziły linie SkyEurope. Pasażerowie rezerwujący bilet drogą internetową, za pośrednictwem www.skyeurope.com, mogą teraz uzyskać potwierdzenie rezerwacji albo pocztą elektroniczną, albo sms-em otrzymanym na swój telefon komórkowy. Usługa kosztuje 1 euro plus VAT, ale za to przy odprawie nie musimy mieć już żadnych wydruków potwierdzających rezerwację – wystarczy informacja w telefonie. Aktywny Norwegian Po udanym starcie na trasach z Warszawy, Krakowa i Gdańska do Oslo największy skandynawski tani przewoźnik poszerza siatkę połączeń dla polskich pasażerów. Teraz Norwegian lata z Warszawy także do Alicante, Malagi, Barcelony/Girony oraz Nicei, natomiast od połowy września dojdzie osiem kolejnych kierunków: z Warszawy do Sztokholmu, Rzymu, Dublina, Aten i Mediolanu, z Wrocławia do Sztokholmu i Oslo oraz z Krakowa do Sztokholmu. Szczegóły: www.norwegian.no Tylko dla palaczy Podczas gdy większość linii wprowadziła już całkowity zakaz palenia na swoich lotach, jeden z niemieckich biznesmenów planuje stworzenie połączeń dla tych, którym trudno żyć bez tytoniowego nałogu. Wydzierżawione w tym celu dwa Boeingi jako linia SMINTAIR mają obsługiwać trasę z Dusseldorfu do Tokio. Palić w nich można będzie do woli, zaś cena biletów, ustalona z myślą o raczej zamożnych pasażerach, ma pozwolić na rozdawanie na pokładzie nie tylko darmowych drinków, ale również cygar. Złap okazję! W reklamach biur podróży aż roi się od ofert „last minute” (dosł. „z ostatniej minuty”). Zdarzają się prawdziwe okazje – wakacje w ekskluzywnym hotelu za przysłowiowe grosze. Ale trzeba uważać – okazja może okazać się złudna. Wybór mamy tym większy, im wcześniej kupujemy wymarzone wakacje. Kilka miesięcy przed wyjazdem można wybrać sobie nie tylko hotel, ale często także widok, jaki chcemy mieć z pokoju. Decydując się na last minute, wyboru zwykle nie mamy, za to możemy zyskać na cenie. Niewykluczone, że będziemy wypoczywać w tym samym hotelu co ktoś, kto kupował wakacje pół roku przed nami. Tyle że my zapłacimy o połowę mniej. Inna sprawa, że przy pochopnych decyzjach nietrudno o rozczarowanie. Prawdziwe last minute to rodzaj przeceny proponowanej na krótko przed rozpoczęciem imprezy. Biura podróży muszą rezerwować samoloty i hotele z dużym wyprzedzeniem, a że zwrotu pieniędzy za niewykorzystane miejsca nie dostaną, dla zminimalizowania strat wolą sprzedać je już bez swojego zysku, często nawet poniżej faktycznej wartości. Nie jest natomiast ofertą last minute wyjazd oferowany pod taką właśnie nazwą dwa miesiące przed wylotem – w takim wypadku to nic innego, jak chwyt marketingowy. Coś za coś... Jeśli rzeczywiście chcemy oszczędzić, w pierwszej kolejności zastanówmy się, czy koniecznie musimy wyjeżdżać na wakacje w środku lata. W lipcu i sierpniu ceny są najwyższe, przy czym dotyczy to nie tylko hoteli, ale także restauracji czy sklepów. Jeśli nie mamy dzieci w wieku szkolnym, do Grecji, Turcji, Hiszpanii czy innych krajów basenu Morza Śródziemnego lepiej wybrać się we wrześniu czy nawet na początku października. Jest wówczas taniej, luxniej na plażach i ogólnie – spokojniej. Nie ma już męczącego upału uprzykrzającego zwiedzanie, wciąż jest jednak ciepło, a stragany uginają się od południowych owoców. Wybór ofert last minute to, oczywiście, istotny sposób na zbicie kosztów wakacji. Zanim jednak podpiszemy umowę z biurem, trochę podejrzliwości nie zaszkodzi. Jakaś przyczyna, że wybrana przez nas oferta została wystawiona do sprzedaży jako last minute, zapewne jest. Oczywiście – biuro po prostu mogło przeliczyć się z rezerwacjami miejsc, może jest to już tylko „końcówka serii”, albo na nasze szczęście jakiś pechowiec nie mógł jechać i zwolniło się jego miejsce. Ogólnie jednak wiadomo, że rzeczywiście atrakcyjne oferty rozchodzą się zwykle „na pniu”. Na fakt, że coś się nie sprzedało, wpływ może mieć to, że hotel położony jest w mało atrakcyjnym miejscu (np. daleko od plaży lub przy ruchliwej szosie), albo też jego standard nie jest najlepszy. Czasem w momencie kupna w ogóle nie będziemy wiedzieli, gdzie zamieszkamy – dowiemy się o tym dopiero po przylocie, od rezydenta. Tego typu oferty, nazywane np. Joker czy Koło Fortuny, gwarantują jedynie standard iluś gwiazdek. Tak jak na loterii – przy odrobinie szczęścia możemy trafić na fantastyczne warunki, ale równie dobrze możemy wylądować w lokum, którego nikt nie chciał wziąć. Zupełnie tragicznie raczej jednak nie będzie, bowiem w dobie ogromnej konkurencji biurom zależy na klientach. Zresztą oferta wystawiana do sprzedaży jako last minute daje nam takie same prawa jak i „zwykła”, co oznacza, że w razie niezgodności z warunkami umowy niezadowoleni klienci mogą złożyć reklamację i dochodzić swoich praw. Cenowe pułapki Zanim kupimy imprezę, dobrze jest wiedzieć, kto faktycznie jest jej organizatorem (biuro, które ją oferuje, to często tylko pośrednik). Wiadomo – znana, ciesząca się dobrą renomą firma daje większą gwarancje, że wszystko będzie w porządku. Nie daj się zbyt pochopnie kusić atrakcyjnie wyglądającymi cenami. Dokładnie przeanalizuj, co się w nich zawiera. Bywa, że organizatorzy podają jedynie „gołą cenę”, a za transfery czy opłaty lotniskowe trzeba płacić dodatkowo. Zwykle cena nie obejmuje kosztów załatwianych na granicach wiz. Na przykład w Turcji czy Egipcie wiza to 15 dol. od osoby, a przy 4-osobowej rodzinie to już sporo. Warto dowiedzieć się, jakie wydatki czekają nas jeszcze na miejscu. Być może trzeba będzie płacić np. za leżaki na plaży czy korzystanie z lodówki (częste np. w Grecji). Skarbonką bez dna może okazać się zwiedzanie – dobrym pomysłem jest zapytanie jeszcze przed wyjazdem o ceny wycieczek fakultatywnych. Nie bagatelizujmy też kwestii ubezpieczenia – biura zapewniają na ogół tylko ich podstawową wersję. Warto sprawdzić warunki polisy i ew. „doubezpieczyć” się dodatkowo. Kusząca egzotyka Najbardziej poszukiwane oferty dotyczą atrakcyjnej cenowo egzotyki. Jeśli za ok. 2000 zł można spędzić tydzień w hotelu all inclusive na Dominikanie (z przelotem), a za 3000 zł tydzień na Sri Lance lub Malediwach, to rzeczywiście warto szukać. Pamiętajmy jednak, że last minute dotyczy na ogół tylko imprez pobytowych, z dolotem samolotami czarterowymi. Nie liczmy na przeceny wycieczek objazdowych, przy których biura korzystają z samolotów rejsowych, odpowiednio wcześniej załatwiają wizy i rezerwują hotele. W takim przypadku dołączenie kogoś do grupy w ostatniej chwili jest technicznie niewykonalne. W przypadku egzotycznych ofert lepiej, by nad spontanicznością brał górę rozsądek. Niska cena wypadu na Karaiby może być spowodowana np. trwającym tam akurat sezonem huraganów. Zresztą, pogoda to wszędzie ważny czynnik, bo co z tego że marzą nam się plaże, jeśli przyjedziemy na nie w okresie permanentnych deszczów, a ze względu na niski sezon miasteczka będą smętne, opustoszałe i nawet woda z hotelowego basenu będzie wypuszczona. Druga sprawa to problem wiz. Jeśli wylatujemy z lotnisk niemieckich, może się okazać, że Niemcy ich nie potrzebują, ale my – owszem, a załatwienie formalności wymaga czasu. No i pozo-staje jeszcze kwestia zdrowia – kupno mającej się rozpocząć z dnia na dzień tropikalnej wyprawy typu safari w Tanzanii to duża niefrasobliwość. Może okazać się, że nie zdążymy załatwić ani leków malarycznych, ani stosownych szczepień wpisywanych do tzw. Ţółtej Książeczki – dokumentu, bez którego możemy mieć problem z wjazdem do wielu krajów. Giełdy ofert Wystarczy wziąć gazetę z reklamami biur podróży (dodatki turystyczne np. ‚Gazety Wyborczej” czy „Rzeczpospolitej”), a napisy „last minute” będą wprost kłuły po oczach. To samo z internetem – najlepiej wejść na strony dużych i znanych internetowych biur podróży, jak choćby www.travelplanet.pl czy www.wakacje.pl Jeśli nawet z opisu czegoś nie będziemy wiedzieli, w rozwianiu wątpliwości pomoże nam telefoniczna rozmowa z konsultantem. Największy wybór ofert jest jednak w biurach, które specjalizują się w zbieraniu ofert last minute od różnych organizatorów. Przykładem „Centra Last Minute” funkcjonujące na niektórych naszych lotniskach. Np. na Okęciu mieści się ono w hali przylotów (dolny poziom). Najlepiej taka forma sprzedaży działa jednak na lotniskach niemieckich. Można się o tym przekonać m.in. w Berlinie, Monachium czy Frankfurcie n. Menem, gdzie funkcjonują tzw. Reisemarkt (dosł. „Bazar Podróży”) z dziesiątkami stoisk sprzedającymi rzeczywiście atrakcyjne oferty. Wybór jest tak duży, że wielu Polaków (zwłaszcza z zachodnich obszarów naszego kraju) „w ciemno” jedzie do Niemiec, już z walizkami, zakładając, że na pewno coś ciekawego wybierze i jeszcze tego samego dnia będzie wypoczywać w jakimś miłym miejscu za rzeczywiście niewielkie pieniądze (im bliżej wylotu, tym ceny niższe). Jeśli wszystko nam jedno, czy polecimy na Dominikanę, czy na Majorkę, taka spontaniczność może się opłacić. Swoją drogą, oferty wystawiane do sprzedaży na lotniskach także możemy śledzić w internecie. Gdy już coś wybierzemy, można jeszcze zapytać, czy nie przysługują nam jakieś ulgi transportowe. Bardzo często decydując się na zakup wyjazdu z lotnisk niemieckich, dostajemy np. darmowy parking albo zwrot kosztów przejazdu pociągiem na trasie od granicy do lotniska. Tyle że wylatując z Niemiec, nie liczmy raczej na opiekę polskojęzycznych pilotów. No ale to już nasz wybór. Najważniejsze, że możliwości nie brakuje. Zajrzyj, zadzwoń Centrum Last Minute na polskich lotniskach: www.lotniskalastminute.pl Warszawa-Okęcie: tel. (0-22) 650 40 20-23 Poznań-Ławica: tel. (0-61) 849 21 37-39 Kraków-Balice: tel. (0-12) 639 32 45 i 33 Last minute w internecie: Oferty polskie: www.travelplanet.pl www.wakacje.pl www.TraveliGo.pl www.traveliada.pl www.ofertalastminute.pl www.vtrip.pl www.lastminute.pl Oferty z lotnisk zagranicznych: www.ltur.de www.lastminute.com www.urlaub-last-minute.de www.holidayland.de
KSIĘŻNICZKA W GDYNI Największym statkiem wycieczkowym, jaki kiedykolwiek zawinął do polskich portów, jest Star Princess, który mieliśmy okazję podziwiać w Gdyni w końcu maja. Ten pływający hotel o standardzie 4 gwiazdek może zabrać 2600 pasażerów mających na 15 pokładach atrakcje typu cztery baseny, boisko sportowe, salon odnowy biologicznej, dyskoteki, restauracje, sklepy, etc. Statek należący do całej serii jednostek mających w nazwie „Princess” (ang. „księżniczka”), należy do brytyjskiej kompani P&O, zaś rejsy na nim sprzedaje w Polsce warszawskie biuro Marco Polo. Aktualnie Star Princess pływa po Bałtyku i Morzu Północnym (Oslo, Kopenhaga, St. Petersburg etc.), ale w innych sezonach można spotkać go też na Karaibach. KOD LEONARDA PO PARYSKU Francuzi dobrze wiedzą, że każdy pretekst jest dobry, aby ściągnąć turystów. Teraz wykorzystują w tym celu hit kinowy „Kod da Vinci” oparty na słynnej powieści Dana Browna. Za cały dzień podążania śladami głównych bohaterów książki i dowiadywania się od przewodnika, co w fabule było fikcją, a co nie, trzeba zapłacić 163 euro, ale jest też wersja dwugodzinnego spaceru za jedyne 22 euro, w ramach czego przejdziemy od hotelu Ritz (tam właśnie zatrzymał się książkowy Robert Langdon) do Luwru, a następnie kościoła Saint Sulpice (poszukiwania tajemnych symboli). Dla tych, którzy wolą kojarzone z książki miejsca wyszukiwać sami, wydano już nawet stosowny przewodnik. W Tanzanii drożej Wzrosły opłaty za pobyt w dwóch najpopularniejszych tanzańskich parkach narodowych. Każdy dzień w parku Kilimandżaro (zdobywający najwyższy szczyt Afryki muszą brać pod uwagę minimum 5 dni) kosztować będzie już nie 30, lecz 60 dolarów! Z kolei za przyjemność oglądania zwierząt w ramach safari w słynnym Serengeti turyści zapłacą teraz 50 dolarów. Na szczęście w pozostałych parkach opłaty się nie zmieniły i wynoszą od 15 do 25 dolarów. PŁYWAJĄCY KOLOS Słynny statek „Queen Mary 2” nie jest już największym „pasażerem” świata. Zbudowany w Finlandii kolos o nazwie „Freedom of the Seas” w stosunku do „Queen Mary 2” jest wprawdzie 6 metrów krótszy (ma 339 m), ale pozostałe wymiary (wysokość 72 m oraz szerokość 56 m) sprawiają, że w sumie trzeba mu przyznać palmę pierwszeństwa. Należący do norwesko-amerykańskiej firmy Royal Caribbean International statek, szczęśliwie przebył pierwszą podróż przez Atlantyk i kursuje teraz w tygodniowych rejsach po Karaibach. Każdorazowo może zabrać na pokład 4375 pasażerów, którzy mają do swej dyspozycji m.in. kompleks teatralno-kinowy, ściankę wspinaczkową, lodowisko, a nawet basen ze sztucznymi falami pozwalającymi na surfing. Sztafeta w wyścigu na coraz to większe jednostki jednak nadal trwa – wszystko wskazuje na to, że za 3 lata pojawi się na Karaibach jeszcze większy gigant, zabierający ponad 5400 pasażerów statek „Genesis”. ZAPNIJ PASY W AUTOKARZE Od maja br. we wszystkich krajach Unii Europejskiej, a więc także i w Polsce, pasażerowie autobusów innych niż miejskie są zobowiązani do zapinania pasów. Niestety, jak na razie w większości naszych autokarów pasów po prostu nie ma. Ministerstwo Transportu zapowiada, że pojazdy nieposiadające pasów nie będą już dopuszczane do ruchu, policjanci zaś grożą mandatami za niestosowanie się do przepisów tam, gdzie pasy już są. ECCO w góry Najnowszą kolekcję butów ze specjalnym receptorem, który pochłania wstrząsy przeniesione z podłoża, wprowadziła na rynek firma ECCO. Producent oprócz jakości i wygody zadbał również o niebanalny design. Model Vertical Chill jest wprost idealny na długie nisko- i wysokogórskie wspinaczki! NOC W ŁÓŻKU WAŁĘSY Arłamowo, w czasach PRL-u owiany tajemnicą ośrodek wypoczynkowy służący wyłącznie partyjnym kacykom, stał się słynny po tym, jak w 1982 roku przez kilka miesięcy przetrzymywano w nim internowanego Lecha Wałęsę. Do użytku lidera Solidarności oddano wówczas mniejszy z pokojów w dwupokojowym apartamencie – drugi zajmowali ci, którzy Wałęsy pilnowali. Teraz do Arłamowa może przyjechać każdy, przy czym wielu turystów pyta o możliwość przenocowania w „łóżku Wałęsy”. Jak na razie właściciele ośrodka nie biorą za owe łoże dodatkowych opłat. BYLE NIE PROWOKOWAĆ Z czym wielu turystom kojarzy się Neapol? Niestety, ze złodziejami, którzy nawet w biały dzień, w ruchliwym centrum miasta potrafią zerwać z ręki lub szyi różne kosztowności. W ramach walki ze złodziejską plagą władze miasta postanowiły zrobić coś, by turyści sami nie prowokowali losu. Pomysł jest oryginalny, a sprowadza się do tego, że goście otrzymywać mają w hotelach specjalne plastikowe zegarki z rysunkiem pobliskiego Wezuwiusza albo pizzy. Dołączony informator ma podpowiadać, że drogie rolexy oraz biżuterię lepiej zostawić w hotelowym sejfie, natomiast na neapolską ulicę zabrać podarowaną reklamówkę. PLUCIU STANOWCZE NIE! Każdy, kto był w Chinach, wie, jak powszechne jest w tym kraju plucie poprzedzone gorszącym Europejczyka odchrząkiwaniem i innymi związanymi z tym odgłosami. W ramach przygotowań do mających się odbyć za dwa lata w Pekinie igrzysk olimpijskich, a także w związku z coraz liczniejszymi podróżami zagranicznymi Chińczyków, władze Państwa Środka postanowiły zacząć uczyć swoich obywateli dobrych manier. Największy nacisk położony jest jak na razie właśnie na walkę z pluciem, siorbaniem i wpychaniem się do kolejek. KAWA KAWIE NIE RÓWNA Ktoś cię zaprasza na kawę? Uważaj, bo choć w większości krajów świata faktycznie możemy się spodziewać „małej czarnej”, jednak zdarzają się też pułapki. Na przykład w Hiszpanii „cava” jest to rodzaj tamtejszego wina musującego. Z kolei na Fidżi kava to wyglądająca niczym błoto (i podobnie smakująca) lekko halucynogenna ciecz przygotowana z korzenia lokalnej rośliny. ODLOTOWO PRZYKŁAD ZE WSCHODU Prawdopodobnie jeszcze do końca lipca przyszłego roku trzeba będzie czekać na ostateczne ukończenie Terminala 2 na warszawskim lotnisku Okęcie, choć oddanie go do użytku ma nastąpić już wcześniej – wg planów do 15 grudnia br. Rozbudowa naszego sztandarowego lotniska to jednak nic w stosunku do inwestycji chińskich. W ciągu najbliższych 5 lat Chiny zamierzają wybudować 58 nowych portów lotniczych, dzięki czemu będą mieli ich już ponad 200. Nawet niewielkie, prowincjonalne lotniska są tam nowoczesne i przestronne. Ciekawostką są na nich specjalne czujniki do mierzenia temperatury ciała przylatujących pasażerów (zabezpieczenie przed kolejnymi przypadkami SARS). KELNER, BILET NA SAMOLOT PROSZĘ! Co można kupić w kawiarni? Wcale nie tylko małą czarną. Przez pierwszą połowę czerwca w niemieckich lokalach Tchibo, a także w sklepach tej firmy, Lufthansa prowadzi promocyjną sprzedaż biletów na przeloty po Europie. W ub. roku podobny pomysł miały linie Air Berlin, które bilety na samoloty sprzedawały w sklepach spożywczych sieci Penny, natomiast z supermarketów Lidl można było wyjść np. z majonezem i biletem kolejowym. BIZNESOWA REFORMA Wymianą foteli w Boeingach latających na rejsach transatlantyckich rozpoczęły modernizację swej klasy biznes PLL LOT. Nowe, ergonomiczne siedziska amerykańskiej firmy Weber zaliczane są do najnowocześniejszych w Europie. Elektroniczny mechanizm pozwala na wygodne ich ustawienie, każdy ma po dwa stoliki, uchwyty na napoje, gniazdko elektryczne przydatne do włączenia laptopa i inne udogodnienia. Każdy pasażer na czas lotu otrzyma teraz przenośny odtwarzacz multimedialny, no a specjalne wiosenno-letnie menu serwowane jest na nowej zastawie. Cóż, ci z ekonomicznej mogą pozazdrościć… SKRZYDEŁ ZA MAŁO… Centralwings zrezygnował z latania na trasach z Łodzi do Dublina, z Wrocławia do Mediolanu oraz z Warszawy do Leeds i Mediolanu. Jako powód likwidacji rejsów firma podaje mnogość zakontraktowanych na lato czarterów, do obsługi których nie ma wystarczającej ilości samolotów. SAMOLOT Z PIŁKĄ NA NOSIE Gorączka odbywających się w Niemczech mistrzostw świata w piłce nożnej udzieliła się także Lufthansie. Widać to na samolotach z przodem pomalowanym niczym futbolowa piłka. Pierwszy z samolotów z nosem a la piłka jeszcze w ub. roku poleciał z Niemiec do Tokio, wioząc na pokładzie drużynę FC Bayern Monachium. Teraz charakterystyczną piłkę ma już 50 maszyn. E – PODRÓŻ www.mazury.info.pl – podtytuł „absolutnie wszystko o Mazurach” to nie żaden chwyt reklamowy, lecz sama prawda. Przejrzysty portal doradzi nam, co oprócz samych jezior warto na Mazurach zobaczyć (szczegółowo opisane pałace i dworki, zamki krzyżackie, klasztory, bunkry, miejsca ciekawe przyrodniczo), jak zorganizować sobie wypoczynek (noclegi, kalendarze imprez, a nawet wykaz bankomatów!) i ogólnie co robić (najwięcej informacji znajdą żeglarze, ale jest też sporo innych rad i kontaktów, związanych z rowerami, nurkowaniem, kajakami, jazdą konną po… loty balonem). Jeśli mimo wszystko będziemy mieli wątpliwości, czy akurat na Mazury chcemy pojechać, obejrzyjmy sobie którąś z licznych w portalu galerii zdjęć, no i zaraz najdzie nas ochota do wyjazdu. www.federacja-konsumentow.org.pl – strona Federacji Konsumentów, na której znajduje się też zakładka „usługi turystyczne”. Niewątpliwie jest to lektura godna polecenia przed wykupieniem wycieczki w biurze podróży czy biletem na samolot. Dowiemy się, na co zwracać uwagę przy wyborze ofert i jakie w razie czego mamy prawa (sprawy ew. reklamacji). Warte uwagi są również rozdziały o usługach hotelarskich czy kontrowersyjnym timesharingu (chodzi o telefony w stylu: „Wygrałeś pobyt na Teneryfie…”). www.travelplanet.pl , www.wakacje.pl , www.easygo.pl, www.octopustravel.com to adresy czterech największych obecnie internetowych biur podróży działających na polskim rynku. Z ich usług skorzystały już tysiące osób, tak więc nie ma co się obawiać – trzeba usiąść przed ekranem i zastanowić się, gdzie by tu pojechać. www.travelka.pl – nowo powstały serwis pełen ofert wakacyjnych skierowanych do ludzi młodych (w prze-dziale wiekowym 18-35 lat), zarówno studentów, jak i młodych biznesmenów czy wybierających się na wypoczynek singli. Propozycje łączą w sobie zwiedzanie, aktywne spędzanie czasu, jak i dobrą zabawę, a co ważne – są dopasowane do portfeli młodych podróżników. PODRÓŻUJ Z PIÓREM Podróże z piórem Kartki z wakacji najlepiej pisać od razu, zaraz po przyjeździe. Tak żeby nie zapomnieć. A może lepiej pod koniec pobytu, kiedy mamy dużo wrażeń? Nieważnie kiedy! Ważne, żeby pisać, i to nie byle czym, tylko piórem Duofold z kolekcji Szachownica. Intrygujący wzór i intensywne kolory – morski, oliwkowy i bursztynowy – oraz perfekcyjne wykończenie sprawią, że nie będziemy chcieli się z naszym piórem rozstawać i zabierzemy go nawet do najodleglejszych zakątków świata, a kartki będą się dosłownie pisały same! Cena: 1800 zł. Z komórką za granicą Od pewnego czasu do podstawowego ekwipunku podróżujących po Świecie dołączy¸ telefon komórkowy. Dzięki niemu łatwiej przetrwać rozłąkę z rodziną, jesteśmy na bieżąco z tym, co dzieje się w kraju, zaś w razie sytuacji niebezpiecznych aparat może przydać się np. do sprowadzenia pomocy. W Polsce jak na razie mamy trzech operatorów – Erę, Plusa i Orange (dawna Idea). Zasady korzystania z tych sieci za granicą są podobne – różnice dotyczą głównie zasięgu i cen. Bez roamingu nie pogadasz Podstawowy wymóg przy rozmowach zagranicznych to posiadanie tzw. roamingu. Aktywacja tej usługi jest bezpłatna, choć na ogół wymagane jest terminowe opłacenie ostatnich rachunków (w sieci Era za ostatnie 3 miesiące, w Plusie za 6). O szczegółach dowiemy się, dzwoniąc do biura obsługi abonenta danej sieci. Wprawdzie nieliczne, ale są jednak kraje, w których nasz telefon mimo roamingu i tak nie zadziała, gdyż nie jest dopasowany do obowiązujących tam standardów technicznych. Europy to wprawdzie nie dotyczy, ale jeśli podróżujemy dalej, przy kupowaniu telefonu lepiej od razu wybrać aparaty trzyzakresowe (GSM 900/1800/1900). W innych niż europejskie standardach pracują m.in. sieci w USA, Kanadzie, Meksyku, Brazylii, Korei Pd. czy Japonii. Jeśli nasz telefon nie spełnia wymaganych norm, a bardzo zależy nam na rozmowach, możemy odpłatnie wypożyczyć stosowny aparat. Skontaktujmy się w tej sprawie ze swoim biurem obsługi, ew. salonem sprzedaży telefonów. Rzadko, ale mimo wszystko może się też zdarzyć, że nasz telefon jest jak najbardziej w porządku, jednak nie uzyskamy połączenia z bardzo prozaicznego powodu: nasz rodzimy operator nie ma umowy z operatorami w danym kraju. Przykładowo – w egzotycznym Bhutanie działają telefony Plusa, Ery, niestety, nie. Za to w pobliskim Nepalu jest na odwrót – abonenci Ery mogą rozmawiać, a Plusa – nie mają zasięgu. Z kolei ci, którzy mają telefony zarejestrowane w Orange, będą mogli rozmawiać w obu tych krajach. Czy będziemy mieli zasięg, możemy jeszcze przed wyjazdem upewnić się na stronach internetowych swojego operatora. Łączność z zagranicy to udogodnienie nie tylko dla posiadaczy telefonów abonamentowych, ale również pre-paidów, czyli telefonów na doładowywane karty (Tak Tak w Erze, Simplus w Plusie czy POP w Orange). Uruchomienie roamingu odbywa się w ich przypadku albo automatycznie (tak jest w Erze i Orange) albo po wystukaniu określonego kodu (w Plusie), choć trzeba pamiętać o odpowiednim naładowaniu naszego konta (będziemy mogli korzystać z telefonu jedynie do wysokości naładowanej kwoty). Cenniki za połączenia za pomocą pre-paidów są na ogół wyższe niż w przypadku telefonów abonamentowych. Lepiej z umiarem Korzystanie z telefonu za granicą to komfort, ale i szansa na zaskakująco wysoki rachunek po powrocie. Nie ma przy tym znaczenia, jak daleko od domu będziemy. Na przykład za sms-a z Kuby w sieci Era zapłacimy 4,43 zł, ale ze Sri Lanki przy dobrym układzie już tylko 0,44 zł. Ci sami abonenci Ery za rozmowę z Singapuru zapłacą u najtańszego tamtejszego operatora 3,88 zł za minutę, za to będąc w Moskwie mogą zostać obciążeni kosztem 13,94 zł za minutę. Koszt rozmowy jest uzależniony nie tylko od długości jej trwania, ale także godzin korzystania z telefonu, niekiedy i dni (w weekendy bywa taniej), no i od taryfy miejscowej sieci. Dobrze jest przed wyjazdem sprawdzić cenniki połączeń (na stronach www operatorów lub dzwoniąc do biura obsługi abonentów). Od pewnego czasu operatorzy oferują informacje tego typu również po przylocie do danego miejsca – w ramach powitania w danym kraju podają numer, pod który możemy wysłać sms-a, by w płatnej odpowiedzi zwrotnej otrzymać cenniki połączeń. Może okazać się, że u różnych operatorów ceny różnią się na tyle, że zamiast korzystać z sieci wyświetlającej się w naszym telefonie automatycznie, może opłacić się ręcznie ustawić najtańszą sieć (w menu aparatu). Jak dzwonić? Po wjeździe do danego kraju zostajemy powitani bezpłatnym sms-em informującym, zwykle po polsku, jaka sieć nas wita, pod jaki numer należy zadzwonić, aby odsłuchać informacje z poczty głosowej, ew. także – gdzie znajduje się polska ambasada (tego sms-a lepiej nie kasować – jeśli będziemy mieć problemy, może okazać się bardzo przydatny). Jeśli chcemy wysłać sms-a lub zadzwonić do Polski, wybieramy prefiks 0048 lub +48, a potem numer abonenta. Innymi słowy: dzwoniąc na czyjąś komórkę, po 48 wystukujemy numer z pominięciem poprzedzającego go zera, zaś dzwoniąc na numer stacjonarny – po 48 wybijamy nr kierunkowy miasta (również z pominięciem zera) i właściwy numer. Możemy łączyć się też (bezpośrednio lub sms-em) z naszymi towarzyszami podróży. To nic, że być może nawet w sąsiednim pokoju hotelowym – dzwonimy do nich, jakbyśmy dzwonili do Polski, czyli wybijając 0048 lub +48. Tyle że płacimy wtedy drożej niż normalnie, bo jak za połączenie z zagranicy do Polski, no a w przypadku rozmów nabijamy jeszcze rachunek osobie, do której dzwonimy (płaci koszt zagranicznej rozmowy przychodzącej). W przypadku połączeń do abonentów z innych krajów wybieramy najpierw 00 lub „+”, a następnie nr kierunkowy danego państwa. Przy wydzwanianiu na numery zarejestrowane w kraju, w którym się znaleźliśmy, także poprzedzamy je numerem tego kraju. Inna sprawa, że jeśli będziemy mieli sporo rozmów lokalnych (np. jedziemy do pracy i chcemy załatwić mnóstwo spraw albo mamy tam dużo przyjaciół), bardziej opłaci się kupić odpowiednik tamtejszego Tak Taka albo włożyć do naszego telefonu kupioną na miejscu kartę miejscowego operatora. W tym drugim przypadku powinniśmy zabrać z Polski rozkodowany telefon, czyli ze zdjętym tzw. simlockiem. Ukryte „haczyki” Uważajmy z odbieraniem rozmów – ktoś, kto łapie nas za granicą, płaci jedynie jak za połączenie krajowe, natomiast „część zagraniczna” obciąża nas. Przykładowo, będąc na wakacjach w Grecji, za odebranie rozmowy z Polski zapłacimy, w zależności od sieci, od 1,83 do 5 zł/min., decydując się na to na plaży w Tajlandii – od 4,20 do ok. 7 zł/min. Znaczenie ma, co jaki czas naliczane są impulsy. Czasem płacimy za każdą sekundę (najbardziej korzystne), czasem co 15 sekund albo za każdą rozpoczętą minutę. No i uwaga! Wprawdzie sporadycznie, ale zdarza się, że płacimy za wybranie połączenie mimo braku jego realizacji. Tak jest np. w Norwegii. To nic, że nie dodzwonimy się, bo dana osoba np. nie odbiera telefonu albo rozłączymy się widząc, że wykręciliśmy „pomyłkę” – i tak nas to w tym kraju obciąży. Pułapką może okazać się również skrzynka głosowa. Jeśli nie chcemy płacić, najlepiej przed zagranicznym wyjazdem ją wyłączyć. W przeciwnym razie jeśli ktoś będzie nam się nagrywał, za czas każdego nagrania płacimy jak za odbieraną przez nas zagraniczną rozmowę „przychodzącą”, a potem zapłacimy drugi raz, odsłuchując za granicą taką wiadomość (znów będą to koszty rozmowy międzynarodowej, tym razem „wychodzącej”). Jednym słowem, taniej może wyjść, jeśli widząc, kto do nas dzwoni, sami oddzwonimy do tej osoby. Ja profilaktycznie przed każdym wyjazdem nagrywam na poczcie głosowej informację, kiedy wracam i proszę, aby w awaryjnych sprawach wysyłać mi jedynie sms-y. Bolesna strata Może się zdarzyć, że naszą komórkę zgubimy albo nam ją ukradną. Co wtedy? Jak najszybciej trzeba zablokować naszą kartę SIM. Jeśli tego nie zrobimy, ktoś wydzwaniając z naszego numeru, może nam nabić licznik tak, że potem zetnie nas z nóg horrendalny rachunek. Trzeba skontaktować się ze swoim operatorem, dzwoniąc do biura obsługi abonentów (numer ten dobrze jest znać, ew. wpisać do notesu). Czasem łatwiej i taniej jest zadzwonić do kogoś np. z rodziny i poprosić, by zablokował telefon w naszym imieniu. Ale tu warunek – będzie mógł to zrobić, jeśli zna nasze hasło oraz informacje typu na kogo jest zarejestrowany telefon i dane personalne. Ale lepiej telefonu pilnujmy. A zarazem cieszmy się nim tak, by po powrocie rachunek nie przesłonił nam radości z wyjazdu.
PIZZA DLA KRÓLOWEJ Pizza Margarita to jedna z najsłynniejszych potraw włoskiej kuchni. Skąd taka nazwa? Kiedy w 1899 roku włoska królowa Margarita u boku swojego męża – króla Umberto I – odwiedziła Neapol, jeden z tamtejszych kucharzy postanowił zamanifestować przed monarchinią swój patriotyzm. Czerwony sos pomidorowy, biały ser mozarella oraz zielone liście bazylii sprawiły, że pizza podana na królewski stół miała barwy włoskiej flagi narodowej. Królowej oryginalne dzieło bardzo przypadło do gustu – i wizualnie, i smakowo. Lokal, w którym pizza została wypieczona, nadal istnieje – obecnie pod nazwą Pizzeria Brandi. PIES DLA PODRÓŻNIKA? Każdy, kto ma w domu psa, wie, jak ukochany czworonóg utrudnia podróżowanie. Nie wszędzie można go zabrać, zostawić w domu – przykro i nie zawsze jest z kim. W Akademia Sinica na Tajwanie naukowcy starają się rozwiązać ten problem. Jak na razie wykonali psa-robota, który co prawda nie ma sierści, ale macha ogonem, stawia uszy, odpowiada na wezwanie właściciela, może nawet zlokalizować swojego pana w tłumie, rozpoznając jego głos i twarz – słowem zachowuje się jak prawdziwy zwierzak. Zostawić go bez opieki można, choćbyśmy wyjeżdżali i na rok, bo pies-robot za samotność się na nas nie obrazi. Tylko czy rzeczywiście można go nazwać przyjacielem? WIRTUALNE MUZEUM DOBRANOCEK Sala Bolka i Lolka, Sala Misia Uszatka czy Gąski Balbinki – to tylko część ekspozycji, jaką stworzył zafascynowany dawnymi dobranockami Wojciech Jama, z zawodu policjant. Swoje sale mają także Krecik, Pszczółka Maja, Koziołek Matołek, Gucio i Cezar, Reksio, Muminki, Pankracy, a nawet Wilk i Zając oraz Kiwaczek z byłego ZSRR. Wśród około tysiąca eksponatów związanych z bajkowymi postaciami są nie tylko przedstawiające je maskotki, ale także plakaty, koszulki, komiksy czy inne przedmioty, jak choćby mydełka Jacek i Agatka. Pozostaje mieć nadzieję, że władze Rzeszowa, rodzinnego miasta pana Wojciecha, znajdą lokal, by wyeksponować zbiory, a póki co adres muzeum to www.muzeumdobranocek.pl WOLNIEJ PO PARYŻU Władze stolicy Francji postanowiły walczyć z hałasem, jaki powodują samochody. Każdego dnia po 1700 km ulic Paryża jeździ około 3 mln samochodów. Jak na razie ustalono, że bardziej efektywne niż ograniczenie liczby aut będzie zmuszenie kierowców do wolniejszej jazdy. W centrum miasta limit prędkości ma być obniżony z 50 km/h do 30, natomiast na okrężnej drodze tzw. szybkiego ruchu – z 80 km/h do 50. Dodatkowo myśli się o pokryciu jezdni asfaltem tłumiącym hałas. Postanowiono również, że Paryż stanie się bardziej przyjazny rowerzystom, w związku z czym systematycznie rozbudowywana jest sieć ścieżek rowerowych. [nowa strona] FLAGA Z MACZETĄ O zmianie flagi państwowej zdecydował ostatnio parlament Wenezueli. Układ trzech pasów – żółtego, niebieskiego i czerwonego – pozostał, jednak na wniosek Hugo Chaveza, prezydenta tego kraju, zmienił się wizerunek przedstawionego tam konia i dołożono jeszcze jedną – ósmą gwiazdę, symbolizującą prowincję Gujana (z prawej). Najważniejsze innowacje to dodanie atrybutów odwiecznych mieszkańców wenezuelskiego terytorium, czyli Indian – teraz na fladze widnieć będą łuk, strzała i maczeta. Oprócz flagi Wenezuela zmienia również hymn. EKWADOR BEZ WIZ Polacy przyjeżdżający do Ekwadoru nie muszą mieć już wiz – zdecydował rząd tego południowoamerykańskiego państwa. Dotyczy to pobytów do 30 dni, z możliwością ich przedłużenia do 90 dni. Nowe udogodnienie nie obejmuje posiadaczy paszportów dyplomatycznych, a także osób przyjeżdżających do pracy. LONDYN – BRAWO! KTO NASTĘPNY? Dzieciaki do lat 11 nie muszą już kupować biletów na londyńskie metro. Dotyczy to podróży odbywanych pod opieką kogoś z dorosłych w weekendy, dni świąteczne, a w pozostałe dni – po godz. 9.30. System ulg jest ciągle rozszerzany. Od września ub. roku darmowe przejazdy w autobusach i tramwajach mają wszyscy poniżej 16. roku życia, zaś od września br. ulga ta będzie rozszerzona dla wszystkich uczących się do 18 lat. Miejmy nadzieję, że inne miasta wezmą przykład z Londynu! SPRZECIW BOGÓW Pieniądze wszystkiego nie załatwiają. W znajdującym się na północy Indii stanie Himaćal Pradeś ważniejsze od nich są decyzje bogów. Właśnie one są w tej chwili największym problemem Alfreda Forda, wnuczka słynnego konstruktora samochodów, który postanowił zainwestować 520 mln dolarów i wybudować w Himalajach nowoczesny ośrodek narciarski z gondolą wjeżdżającą na wysokość 4240 m n.p.m. Pomysłowi amerykańskiego biznesmena sprzeciwiło się ponoć 100 bogów (w hinduizmie są ich tysiące). Ford nie daje za wygraną – twierdzi, że jeszcze raz zwróci się z prośbą do wyroczni o ponowne pertraktowanie z bogami. Indyjskie władze mają jednak inne zdanie niż bogowie – wydały już pozytywną decyzję, na mocy której prace przy budowie ośrodka, utrzymanego w stylu tradycyjnych wiosek himalajskich, mają rozpocząć się w tym roku. CZASOWE KOMPLIKACJE Jeśli będziemy w Etiopii, pamiętajmy, że łatwo się tam pogubić z podawaniem czasu. Niezależnie od czasu „urzędowego”, czyli takiego, jakim posługują się turyści, powszechne jest korzystanie z zegarków ustawionych na czas etiopski (dwa 12-godzinne cykle rozpoczynające się o godzinie szóstej). W praktyce oznacza to, że nie trzeba się denerwować, kiedy nasz zegarek wskazuje godzinę 13, a zegarek naszego etiopskiego znajomego – 7. Mimo wszystko to ta sama godzina… GROŹNE KOMARY Strach opanował Réunion, francuską wyspę na Oceanie Indyjskim, dla której turystyka to jedno z głównych źródeł dochodów. Jeden z gatunków tamtejszych komarów roznosi wirusa choroby o egzotycznej nazwie chikungunyi. Pierwszymi jej objawami są pojawiające się po 4–7 dniach od ukąszenia ostre bóle w stawach, wysoka gorączka, swędząca wysypka, opuchnięcie stawów i odwodnienie, prowadzące nawet do śmierci (zmarło już ponad 100 osób). O chorobie francuskie władze wiedziały od 3 lat, ale nie reagowały, bojąc się odstraszyć gości. Na chorobę nie ma do tej pory szczepionki, a na niebezpieczne komary nie działają żadne repelenty. Jak na razie turyści masowo rezygnują z wyjazdów na Réunion, zaś wśród miejscowych choruje już 1/4 spośród 760 tys. mieszkańców. Niestety, wszystko wskazuje, że wirus rozprzestrzenia się – przypadki chikungunyi wykryto także na Mauritiusie, Mayotte i na Seszelach.
Jakie chcecie rowery? Polecam „górale” – radzi nam pan w wypożyczalni. Górskie rowery na wyspie, gdzie najwyższe wzniesienie ma raptem 162 metry? A zresztą, niech będzie…
Niedługo potem jesteśmy wdzięczni za dobrą radę. Na Bornholmie, zwłaszcza w jego północnej części, wiele dróg prowadzi po pagórkach, którym wprawdzie do Alp daleko, ale mimo wszystko wymagają kondycji i odpowiednich przerzutek. Poza tym owszem, często się jeździ po asfalcie, ale nie brak również polnych ścieżek. Startujemy z północy wyspy – miejscowości Allinge, z urokliwym portem pełnym rybackich łodzi i jachtów. Podoba nam się, że tak tu czysto i kolorowo – mieszkańcy lubią malować domy na czerwono, żółto, niebiesko... W oknach o wypucowanych szybach nie ma krat ani nawet zasłonek, każdy może zajrzeć do wnętrza. W przydomowych ogródkach pełnych kwiatów stoją plastikowe krasnale, miniaturowe wiatraki. Niby kicz, ale tutaj jakoś nie razi. Pierwszy przystanek – obrzeża miasteczka, gdzie znajduje się cmentarz żołnierzy radzieckich. Rosyjski napis na zwieńczonym gwiazdą pomniku głosi, że trzydziestka radzieckich bohaterów zginęła w bojach z niemieckimi okupantami. Rosjanie w 1945 roku zajęli wyspę i pozostali na niej przez rok. Wsiadamy na nasze rowery, ale nawet nie zdążamy się rozpędzić, gdy znowu trzeba zejść z siodełek. Dojechaliśmy do wielkich kamieni, na których widać obrysy stóp, dziwne okręgi, symbole łodzi. To malowidła naskalne z epoki brązu, mające, bagatela, 4 tysiące lat. Pedałujemy kilka kilometrów i dojeżdżamy do usytuowanego na 70-metrowym wzgórzu zamku Hammershus. Ograniczona opadającym do morza urwiskiem twierdza sprawia wrażenie nie do zdobycia. Kiedy zaczęto zamek budować, ok. 1250 roku, miał stać gdzie indziej. Ponieważ budowa w ogóle się nie posuwała, zdecydowano o zmianie lokalizacji – puszczono wolno konie, a w miejscu, gdzie się zatrzymały, ponownie rozpoczęto prace. Od tej pory to, co powstawało za dnia, w nocy się podwajało. Ponoć udział w tym miały miejscowe trolle. Bornholmczycy przez wieki wierzyli, że w norach i leśnych gąszczach żyją takie stwory! Stacjonujący w zamku żołnierze chyba się jednak nimi nie przejmowali. Bardziej interesowały ich przydziały piwa, a że uznawali je oczywiście za zbyt małe (pewnie suszyło ich po jedzonych na okrągło słonych śledziach), ogłosili odnotowany w średniowiecznych kronikach… strajk. Niestety – dzisiaj z zamku pozostały tylko ruiny, chociaż trzeba przyznać, że bardzo malownicze, no i jakby nie było – największe w całej Europie Północnej. Kolejny odcinek na naszych jednośladach prowadzi przez las. Rzut oka na mapę i szybka zmiana wcześniejszych planów – polnymi drogami przebijamy się do Olsker. Malutka miejscowość szczyci się jednym z czterech znajdujących się na wyspie kościołów rotundowych. Już z daleka dostrzegamy jego białą bryłę wyglądającą niczym potężna baszta. Skojarzenie w pełni uzasadnione, bowiem te XIII-wieczne konstrukcje służyły nie tylko do celów religijnych, ale i do obrony. Po jeździe terenowej mamy odcinek szosowy. Odbijamy na zachodnie wybrzeże. Przy jednej z farm nagle zauważamy prowizoryczny stragan z owocami i kwiatami. Na kartce wypisana cena, obok skarbonka. Nikt tego nie pilnuje – samoobsługa narzuca też uczciwość. Jazda po szosie nie jest na Bornholmie stresująca. Ruch samochodowy jest stosunkowo mały, kierowcy nie szarżują, no i dają rowerzystom pierwszeństwo. My tymczasem robimy mały skrót i dojeżdżamy do klifów zwanych Jons Kapel – Kaplica Jana. Nazwa upamiętnia pechowego zakonnika, którego w czasie sztormu załoga statku wyrzuciła za burtę. Mnich nie zginął – dopłynął do brzegu i w ramach dziękczynienia za cud żył w tej naturalnej skalnej pustelni, modląc się za marynarzy. Na nocleg dojeżdżamy do Hasle, które słynie z wędzarni ryb. Tutejsze śledzie nazywane są nawet „złotem Bornholmu”, bo rzeczywiście w trakcie wędzenia ich skórka nabiera złotawej barwy. Nadchodzi koniec pełnego wrażeń dnia. Idziemy zobaczyć zachód słońca. Gdzieś tam jest Dania „właściwa” – bliżej niż do niej jest jednak do Polski. Dobre połączenie z naszym wybrzeżem sprawia, że Polacy chętnie przyjeżdżają na Bornholm. Wyspiarze więc coraz częściej próbują uczyć się naszego języka, a i broszury informacyjne wydają po polsku. Za sąsiadów na campingu też zresztą mamy rodaków. Wieczorem, przy pi-wie, wymieniamy wrażenia z wędrówki. Oni dla odmiany przyjechali od południa – byli już w Rřnne – stolicy, a wcześniej przypedałowali z Neksř, gdzie oglądali Park Motyli – tropikalny miniogród z ponad tysiącem egzotycznych owadów. Zdążymy i tam, na szczęście mamy przed sobą jeszcze kilka dni.
Narty w masywie najwyższej góry Australii
Narty w masywie najwyższej góry Australii? Niezły kontrast po wycieczce w tropiki.
THREDBO – AUSTRALIA NA ANTYPODACH Zwiedzanie wilgotnej puszczy znajdującego się w pobliżu australijskiego Darwin Parku Narodowego Kakadu trochę mnie zmęczyło. Miałam dość krokodyli i tym podobnych atrakcji, zamarzyłam o powrocie do „normalnych” temperatur. Dwa dni później z parnej, tropikalnej scenerii przeniosłam się do Sydney, skąd już tylko rzut beretem („drobne” 500 km) dzielił mnie od najwyższej góry tego kraju-kontynentu. Aussie, jak mawia się o Australijczykach, raczej nie wiedzą, kim był Kościuszko (w ich wersji to „Kozjusko”). Trzeba jednak przyznać, że na stronie internetowej Thredbo dokładnie opisali, jak to w XIX w. eksplorujący Australię Paweł Edmund Strzelecki widząc kopiastą górę, skojarzył ją z krakowskim Kopcem Kościuszki. Oczywiście, na Górę Kościuszki, przez aborygenów nazywaną Tar Gan Gil, może wejść każdy, bo nie jest to żadna ambitna wspinaczka. Od górnej stacji krzesełek o dumnej nazwie, a jakże, „Kościuszko Express” w obie strony jest 13 km, pokonanie których wymaga parogodzinnej wędrówki. Startujące z Thredbo wyciągi (w sumie 14) z poziomu 1 365 m docierają maksymalnie na 2 037 m. Większość nartostrad dedykowana jest dobrze jeżdżącym narciarzom, tylko 16 proc. to stoki przeznaczone dla początkujących. Najdłuższa trasa liczy prawie 6 km, osiągając 672 metry różnicy poziomów. Sezon rozpoczyna się mniej więcej na początku czerwca i trwa do pierwszego tygodnia października, przy czym jeśli trzeba, w ruch idą armatki zdolne zaśnieżyć ok. 25 proc. powierzchni stoków. W końcu trzeba dbać o to, by nazwa tutejszego łańcucha górskiego – Snowy Mountains, (Śnieżne Góry) – była adekwatna do rzeczywistości. A co po nartach? Na przykład… narty. Dokładniej – nocne zjazdy, na które potrzebny jest dodatkowy karnet. Alternatywą dla szusowania po oświetlonym stoku są przede wszystkim bary. Malutkie Thredbo, które liczy 200 stałych mieszkańców, ma ponad 20 restauracji i 12 pubów! Co jak co, ale zabawić się lub choćby posiedzieć przy piwie Aussie lubią. Można też spędzić czas sportowo - halowo w Thredbo Leisure Centre, gdzie jest okazja poćwiczyć na siłowni, popływać, pograć w squasha. A potem... znów w tropiki. Albo na pustynię. W autobusie powrotnym do Sydney myślę sobie o Kościuszce. Teraz już nie o górze, ale Tadeuszu. Ciekawe czy chciałby pojeździć na „swojej” górze, której zresztą nigdy nie widział? No to w drogę - Australia ■ Waluta – dolary australijskie (AUS); 1 USD = 1,46 AUS, 1 AUS = 1,83 zł. ■ Lipiec–sierpień, czyli w czasie lata na naszej, północnej półkuli. ■ Trzeba ją załatwić przed wyjazdem. O wizę turystyczną na okres nawet roku można się starać, wypełniając wniosek w internecie. Szczegóły na stronie www.immi.gov.au. Na odpowiedź czeka się do 2 tygodni. ■ Z przesiadkami: w Europie (np. Frankfurt, Amsterdam) i Azji (np. Kuala Lumpur, Hong Kong). Bilet w dwie strony od 4 600 zł. ■ Samochodem: zarówno z Melbourne, jak i z Sydney mamy do Thredbo ok. 500 km, czyli ok. 6 godzin jazdy. Do stolicy, Canberry, jest ok. 180 km, co oznacza 2,5 godz. drogi. ■ Thredbo znajduje się na terenie parku narodowego, w którym za każdy dzień pobytu trzeba zapłacić 27 AUS od samochodu. ■ Połączenia autobusowe w sezonie zimowym są bardzo liczne. Za narciarski autobus kursujący między Thredbo i Sydney zapłacimy 135 AUS w dwie strony (dowozi pasażerów pod stok w godzinach rannych i po zamknięciu wyciągów zabiera w drogę powrotną; oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby zostać na kilka dni). ■ Skipassy: 1-dniowy 97 AUS, 3-dniowy 272 AUS, 6-dniowy 494 AUS. ■ Wypożyczenie sprzętu: za komplet narciarski (narty, buty, kijki) zapłacimy od 62 AUS za 1 dzień i 171 AUS za tydzień. Za sprzęt do snowboardu – 77 AUS za 1 dzień i 209 AUS za tydzień. Na miejscu można wypożyczyć także strój narciarski. ■ Oferty zorganizowane: 3-dniowy wypad na narty można kupić w Sydney za 285 AUS – w cenie jest dojazd, 3 noclegi (standard schroniskowy), śniadania i obiady. www.ski-thredbo.com.au www.thredbo.com.au
Nie wyobrażasz sobie zimy bez nart, co więcej, chciałbyś szusować nawet w środku lata? Ośrodki na sześciu kontynentach oferują jazdę w puchu po dziewiczych stokach, szaleństwo na świeżo wyratrakowanym zboczu lub zmagania z pustynnym piaskiem.
Narty w Turcji to egzotyczna sceneria, Dobra kuchnia i starożytne zabytki. Narciarzom, którzy lubią łączyć sportową pasję z atrakcjami typu: kąpiel w termalnych źródłach, zwiedzanie starożytnych zabytków, degustacja egzotycznych potraw, polecam Turcję. Rozległe przestrzenie, potężne góry z najwyższym szczytem wzbijającym się na wysokość 5 137 m n.p.m i co najważniejsze, mnóstwo śniegu – czy można wyobrazić sobie lepsze miejsce do uprawiania tego sportu? Ośrodki narciarskie znajdują się na wysokości 2 000–3 000 m n.p.m. Są czyste, zadbane, dobrze zorganizowane, choć pod względem infrastruktury odbiegają od austriackich i włoskich. Wiedziona pragnieniem szusowania po stokach wulkanu wyruszyłam ze Stambułu w podróż nocnym autobusem prowadzonym przez kierowcę, który po swojemu traktował przepisy ruchu drogowego. Po przejechaniu 720 kilometrów z ulgą wysiadłam w Kayseri – mieście u podnóża wygasłego wulkanu Erciyes, w centrum Turcji. Stoki Erciyesa są odsłonięte i całkiem strome. Jego szczyt, ośnieżony nawet latem, sięga 3 916 m n.p.m. Drogą dojeżdża się na wysokość 2 150 m, skąd można wspiąć się na 2 800 m (do użytku jest 5 wyciągów, w tym 2 krzesełkowe). Przy sprzyjającej pogodzie warto odbyć narciarską wycieczkę i zajrzeć do wnętrza krateru. Nagrodą za trud 5-godzinnego podejścia będzie zjazd w głębokim śniegu w ramach typowego off piste. Organizacją takich wypraw zajmują się miejscowi przewodnicy. Z powodzeniem można się jednak obyć bez ich pomocy, gdyż bardzo trudno się tu zgubić. Kurort Kayseri cieszy się dużym powodzeniem wśród Holendrów oraz żołnierzy z baz NATO. Nie brak też Turków z wybrzeża Morza Śródziemnego, którzy przyjeżdżają zobaczyć, jak wygląda biały puch. Z ciekawością patrzę na trzy co chwila upadające dziewczyny, które usiłują jeździć w długich płaszczach. Będąc na nartach na Erciyesie, grzechem byłoby nie zrobić krótkiego wypadu do jednego z najpiękniejszych regionów świata – Kapadocji. Ta bajkowa kraina słynie z surrealistycznych form skalnych, kościołów wykutych w skałach, podziemnych miast, ruin seldżuckich karawanserajów. Latem jest tu mnóstwo turystów, zimą – pustka pozwalająca napawać się urokiem tego niezwykłego miejsca. Przy okazji koniecznie powinniśmy zobaczyć semę – rytualny taniec derwiszy wprowadzających się w trans przy wtórze muzyki. To zupełnie coś innego niż imprezy après ski, jakie oferują alpejskie kurorty. Może właśnie dlatego narty w Turcji są takie pociągające. ULUDAG i PALADÖKEN Oddalony o 150 km od Stambułu masyw Uludağ jest jednym z najlepszych tureckich ośrodków narciarskich. Sezon trwa tu 5 miesięcy w roku, nawet na początku kwietnia zdarzają się 2-metrowe zaspy. Wierzchołek Uludağ sięga 2 543 m n.p.m. 14 wyciągów (gondolowy i pięć krzesełkowych) dowozi narciarzy na wysokość 2 232 m. Oznaczona na czarno trasa nazywana „Piekłem” wyróżnia się wśród wielu łatwych dróg. Do ekskluzywnego Uludağ przyjeżdżają najczęściej bogaci Rosjanie. To dla nich wzdłuż wyciągów zbudowano miasteczko złożone z dobrych hoteli, w większości działających na zasadzie all inclusive. Po nartach? W poszukiwaniu tureckich klimatów najlepiej pojechać do odległej o 35 km Bursy. Chlubą miasta są gorące źródła o leczniczej mocy – kąpiele w nich warto połączyć z wizytą w hamamie, tradycyjnej tureckiej łaźni. Dawna stolica imperium osmańskiego szczyci się licznymi zabytkami: grobowcami pierwszych sułtanów, meczetami. Na tutejszym bazarze można kupić piękne wyroby z jedwabiu. Region narciarski Paladöken położony w pobliżu granicy z Iranem i Armenią przyciąga poszukiwaczy przygód poza trasami. Amatorzy ski touringu mają tu nieograniczone możliwości realizacji swojej pasji. O zawrót głowy przyprawiają ogromne przestrzenie. Narciarskim szaleństwom sprzyja suchy puch, najbardziej pożądana konsystencja śniegu. Region rozpościera się na stokach gór przekraczających 3 000 m. Najwyższa stacja leży na wysokości 3 200 m. Narciarze mają do dyspozycji dwie gondolki, pięć wyciągów krzesełkowych i dwa orczyki. Stoki są praktycznie puste. Najczęściej zaglądają tu goście z sąsiedniej Gruzji, Rosjanie oraz Izraelczycy. Po nartach warto odwiedzić pobliskie miasto Erzurum, które powstało 4 tys. lat przed Chrystusem. Góruje nad nim okazała cytadela zbudowana w czasach Bizancjum. NO TO W DROGĘ – TURCJA ■ Waluta – turecka lira (TRL); 1 zł = ok. 530 TRL ■ Wiza – przy przekraczaniu granicy do paszportu zostaje wklejony znaczek – trzeba uiścić 15 USD lub 10 euro. ■ Sezon narciarski trwa od grudnia do kwietnia. Zimą nie ma z Polski do Turcji połączeń czarterowych. Można skorzystać jedynie z samolotów rejsowych do Stambułu (LOT i Turkish Airlines). ■ Ze Stambułu do Uludagˇğ dojedziemy autobusami – z przesiadką w Bursie. ■ Ze Stambułu do Kayseri dojedziemy autobusem (ok. 10 godzin jazdy). Na stoki Erciyesa (25 km dalej) dowiozą nas dolmusze (minibusy zatrzymujące się na żądanie). ■ Na miejscu można wypożyczyć sprzęt narciarski: koszt 10–15 USD za dzień. ■ Godzina jazdy z instruktorem kosztuje ok. 8 USD. ■ Noclegi w hotelach usytuowanych przy wyciągach są raczej drogie. Około 100 USD. za pokój dwuosobowy to bardzo przyzwoita cena. ■ Polecane hotele: Region Uludağgˇ: hotel Agoglu – cena za pokój 80–120 USD; www.agaoglumyresort.com.tr Region Erciyes: hotel Grand Eras – cena za pokój waha się od 89 do 117 USD; www.granderas.com Region Paladöken: hotel Dademan Palandoken Ski Center – cena za pokój 2-osobowy: ok. 118 USD; www.dedeman.com Polat Renaissance Erzurum Hotel – cena za pokój 2-osobowy: ok. 122 USD; www.polatrenaissance.com.tr
Może by tak zamienić rower na narty i szusować na Deskach nawet w środku lata...
Holendrzy są stałymi bywalcami alpejskich kurortów. Aby nie jeździć za granicę, stworzyli ośrodki narciarskie u siebie. Holenderskie hale ze stokami pokrytymi sztucznym śniegiem należą do największych na świecie. Jedna z nich znajduje się w miasteczku Zoetermeer (wschodnia Holandia), druga w Landgraaf (na południu). SNOWWORLD Zoetermeer, niewielkie miasteczko niedaleko Hagi, jest oblegane przez narciarzy przez cały rok. W sierpniu termometry na zewnątrz wskazują ponad 30ºC, w środku hali jest –8ºC. Cieszę się, bo widzę wielu maniaków nart. Dżinsy na śniegu jakoś ujdą, ale bez rękawiczek będzie ciężko. Z zewnątrz hala wydawała się niewielka, ale w środku... całkiem sporo miejsca. Obiekt podzielony na trzy części ma trzy stoki obsługiwane przez 8 wyciągów. Najdłuższy (210 m długości) jest uznawany za najtrudniejszy, mimo że ma tylko 20 procent nachylenia. Do nauki czy spokojnych szusów nadaje się idealnie. Z kolei trasa środkowa jest zarezerwowana dla miłośników akrobacji – zrobiono przy niej snowpark z rynną, tzw. halfpipem, poręczami i rozmaitymi skoczniami. Stok, czyli wzniesioną na palach platformę, zaśnieżają armatki, natomiast dziełem wiatraków jest gładka jak stół nawierzchnia. Jadąc wyciągiem, podziwiam panoramy alpejskich lodowców. Austriacki ośrodek Sölden (partner holenderskiego SnowWorldu) zadbał o plakaty sprawiające wrażenie, że znaleźliśmy się w otoczeniu trzytysięczników. Holendrzy słyną z zamiłowania do zabawy, tak więc w SnowWorldzie nie mogło zabraknąć miejsca do imprez. W lokalu „Après-ski Café SnowFriends” najbardziej rozrywkowo jest między 21.00 a 23.00 Piwo sprzedaje się na… metry (rządek szklanic takiej długości kosztuje tylko 17,5 euro). Na rozgrzewkę zamawiam grzane wino. Przy okazji wypytuję holenderskich narciarzy, jak jest na „konkurencyjnym” stoku w Landgraaf. Twierdzą, że podobnie, choć tamten ośrodek jest większy i dysponuje sześcioosobowymi krzesełkami, podczas gdy tu mamy same „talerzyki”. W Zoetermeer jednocześnie może jeździć 650 osób, w Landgraaf – nawet 1 000. Tam też do wyboru są 3 stoki, najdłuższy liczy 520 m. Zawsze jest jednak coś za coś. W drugim SnowWorldzie naturalny łagodny stok wbudowano w halę, a ja wolę trasy bardziej strome. Gdzie lepiej? Zdania są podzielone. Wszystko zależy od upodobań narciarzy. ■ Dojazd: do Snowworldu w Zoetermeer autostradą A12 (zjazd nr 6). Hala w Landgraaf znajduje się ok. 10 km od Aachen i ok. 25 km od Maastricht. ■ Skipassy: na 1 godz. – 19,5 euro (ulgowy: 16,5), na 4 godz. – 35 euro (ulgowy: 29,5), na 8 godz. – 37,5 euro (ulgowy 32,5). Skipass ulgowy przysługuje dzieciom od 4. do 12. roku życia oraz seniorom. Ceny są jednakowe w obu SnowWorldach. ■ Wypożyczenie sprzętu: narty lub snowboard – 6,5 euro (od 1 do 2 godz.); buty 3,5 euro (od 1 do 2 godz.), kask – 2,50 euro. Wypożyczenie kombinezonu kosztuje 10 euro. ■ Czynne: codziennie; od 1 października do 31 marca w godz. 9.00–24.00, od 1 kwietnia do końca września w godz. 9.00–23.00. ■ Noclegi: ośrodek w Zoetermeer nie ma własnej bazy hotelowej. Można zamieszkać w pobliskiej Hadze. W Landgraaf do dyspozycji narciarzy jest Sporthotel. Nocleg w pokoju dwuosobowym kosztuje ok. 100 euro. www.snowworld.com PRZYGOTUJ SIĘ DO SEZONU NARCIARSKIEGO Bartłomiej Macek - mgr wychowania fizycznego AWF-u w Warszawie. Instruktor snowboardu PZSnow i MEN, pasjonat narciarstwa. Na co dzień pracuje jako trener personalny w klubie Holmes Place Energy w Warszawie. Jeżeli ktoś uważa, że jest w stanie się przygotować do wyjazdu na „deski” w tydzień, jest w błędzie! Narciarstwo i snowboard należą do dyscyplin wytrzymałościowych. Powinno nam szczególnie zależeć na kształtowaniu wytrzymałości siłowej naszych mięśni, zwłaszcza nóg. To właśnie dolne partie ciała przenoszą największe obciążenia podczas jazdy na stoku. Trening musi zawierać ćwiczenia angażujące do pracy mięśnie czworogłowe uda, dwugłowe uda, trójgłowe uda oraz mięśnie pośladkowe. Nie można też zapomnieć o rękach, brzuchu i dolnej partii pleców. To właśnie głębokie mięśnie brzucha i przykręgosłupowe, kiedy są silne, przeciwdziałają bólom pleców w odcinku lędźwiowym i zapewniają wyprostowaną sylwetkę. Najlepszym miejscem do treningu przed sezonem będzie fitness club. Instruktor pomoże nam dobrać ćwiczenia. Trening powinien być jak najwierniejszym odzwierciedleniem jazdy na stoku, dlatego należy postawić na ćwiczenia dynamiczne, wielostawowe. Doskonałą propozycją jest także trening na maszynie wibracyjnej Power Plate. Pozwala ona uzyskać dobre rezultaty w stosunkowo krótkim czasie. Trening na Power Plate charakteryzuje się dużą intensywnością. Ćwiczymy całe ciało, a dodatkowo możemy się skupić na wzmacnianiu mięśni głębokich. Przed rozpoczęciem jazdy: 1. Ciało wyprostowane, stopy ustawione nieco szerzej niż biodra, wykonujemy krążenia ramion 10 x w przód, 10 x w tył. 2. Ciało wyprostowane, ramiona w bok, robimy obszerne skręty tułowia 10 x w prawo, 10 x w lewo. 3. Ciało wyprostowane, ramiona w bok, wykonujemy 10 x krążenia ramion w stawach łokciowych. 4. Wykonujemy krążenia stawów skokowych (10 x lewa noga, 10 x prawa) z jednoczesnym krążeniem nadgarstków – dłonie splecione. 5. Ciało wyprostowanie, ramiona skrzyżowane na barkach, robimy 15 przysiadów. 6. Ciało wyprostowane, stopy ustawione na szerokość bioder, wykonujemy wypad w przód. Kolano nogi wykrocznej uginamy pod kątem prostym (15 x lewa noga, 15 x prawa noga). 7. Ciało wyprostowane, stopy ustawione na szerokość bioder, wykonujemy wypad w bok. 10 x w lewo i 10 x w prawo. 8. Wykonujemy przysiad z dynamicznym wyjściem w górę i podskokiem – jednocześnie podnosimy ramiona do góry. Po takiej sesji możemy chwilę „potruchtać”, delikatnie rozciągnąć mięśnie i ruszać na stok. Ćwiczenia w fitness clubie Przysiad ze sztangą na barkach – stopy ustawione nieco szerzej niż szerokość bioder, plecy wyprostowane, sztanga oparta na barkach. Wykonujemy przysiad do kąta 90 stopni między udem a podudziem (ugięcia w stawach biodrowych, kolanowych i skokowych), plecy proste (3 serie po 12–15 powtórzeń, odpoczynek ok. 1 min). Wypad w przód z hantlami lub ze sztangą opartą na barkach – stopy ustawione na szerokość bioder, plecy wyprostowane, hantle trzymamy w dłoniach, ramiona wyprostowane. Wykonujemy naprzemienne wypady w przód, kolano nogi wykrocznej uginamy pod kątem prostym (3–4 serie po 15–20 powtórzeń na nogę, odpoczynek ok. 1. min). Ćwiczenia mięśni brzucha 1. Leżymy na plecach na piłce (tzw. Swiss Ball), nogi ugięte w kolanach, stopy oparte o ziemię, dłonie splecione za głową, robimy „brzuszki” (3–4 serie, 30–40 powtórzeń). 2. Leżymy na plecach na macie, nogi ugięte w stawach biodrowych i kolanowych pod kątem prostym, ramiona wzdłuż tułowia. Wykonujemy „przenoszenie” kolan do klatki piersiowej (3 serie po 20–30 powtórzeń). 3. Leżymy na plecach, ramiona splecione za głową, nogi ugięte w kolanach. Robimy „skośne” brzuszki – prawy łokieć sięga do lewego kolana 25 x, następnie lewy łokieć do prawego kolana 25 x (po 3 serie). Ćwiczenia mięśni w obrębie kończyny górnej 1. Wyciskanie sztangi, leżąc na ławce poziomej lub wyciskanie na maszynie (3 serie po 12–15 powtórzeń, odpoczynek ok. 1 min), 2. Ściąganie drążka z linką wyciągu górnego do klatki piersiowej na siedząco (3 serie po 12–15 powtórzeń), 3. Wyprost tułowia na „ławce rzymskiej” (2–3 serie po 20 powtórzeń, z czasem możemy użyć dodatkowego obciążenia), 4. Wznosy bokiem z hantlami (3 serie po 15 powtórzeń), 5. Uginanie ramion ze sztangą na stojąco (3 serie po 12–15 powtórzeń), 6. Wyprosty ramion z linką wyciągu górnego (3 serie po 15 powtórzeń).
Andy to najdłuższy łańcuch górski na świecie. Idealny dla znudzonych Alpami gości z europy.
EL COLORADO – CHILE Jakiś czas temu uparłam się, aby pojeździć na nartach na południe od równika. Pierwsze podejście zrobiłam w Boliwii – w pobliżu La Paz znajduje się najwyżej na świecie zlokalizowany wyciąg. Wprawdzie niewielki, ale sama wysokość – 5 200 m n.p.m. – robi wrażenie. Niestety, z okazji karnawału wyciąg nie działał. Nie mogłam czekać, aż obsługa przestanie balować – w ramach swojej podróży przemieszczałam się coraz bardziej na południe kontynentu. Gdy dotarłam do Chile, był czerwiec – początek tamtejszej zimy. Gazety obwieszczały początek sezonu narciarskiego, grzechem byłoby więc nie skorzystać z okazji. Rzut oka na mapę… Ponieważ ograniczeniem są dla mnie czas i fundu-sze, wybieram ośrodek najbliższy stolicy. Zaledwie 35 km od Santiago znajduje się El Colorado, mające po sąsiedzku stacje Farellones i La Parvę, a po kolejnych 30 km – Valle Nevado. Zabieram się z grupą chiliskich studentów. W Santiago jest przyjemnie ciepło, ale jadąc krętą górską drogą, dość szybko nabieramy wysokości. W pewnym momencie na przydrożnych kaktusach pojawiają się czapy śniegu, potem szosa zaczyna przypominać śnieżny wąwóz, w końcu przychodzi moment, kiedy kierowca musi założyć na koła łańcuchy. Parkujemy na 2 430 m n.p.m. – jest tu kilka hoteli, restauracja, stąd też startują krzesełka, którymi dostaniemy się na 3 333 m n.p.m. W sumie na ten sam karnet można jeździć i w El Colorado, i w przeznaczonym raczej dla początkujących Farellones – w obu tych miejscach do dyspozycji narciarzy jest 19 wyciągów. Nartostrady noszą nazwy miejscowych zwierząt i ptaków. Jest więc puma, zorro (jak po hiszpańsku nazywa się lisa), kondor. Największym atutem tego miejsca są jednak widoki. Tutejsze góry przypominają nieco Alpy, tyle że tam nie ma kondorów. Skojarzenie z Alpami budzi również „europeizacja” ośrodków. Najlepiej widać to w opartym na francuskich wzorcach Valle Nevado, gdzie dla zapewnienia wysokiego standardu obsługę i kucharzy ściągnięto ze Starego Kontynentu. PORTILLO To najsłynniejszy, najstarszy w całych Andach (narciarze pojawili się tu w latach 30. XX w.) i niewątpliwie lekko snobistyczny region narciarski w Chile. Leży nieco dalej od Santiago – ok. 170 km na północ – ale warto go odwiedzić choćby ze względu na sąsiedztwo Aconcaguy, najwyższej góry obu Ameryk (6 960 m). Stoki narciarskie Portillo leżą na wysokościach 2 860–3 348 m n.p.m. Obsługuje je 14 wyciągów, w tym 5 krzesełkowych oraz jeden zwany z francuska Va et Vent, będący pięcioosobowym orczykiem! Dominują trasy czerwone (średnio trudne), ale nie brak też czarnych, wśród których szczególną sławę zdobyła nartostrada nazwana „Kondorem”. Jeśli stać nas na wydatek 295 dolarów od osoby, można w ramach tzw. heli-ski polecieć w góry helikopterem, by później, pod opieką przewodnika zjeżdżać po zupełnie dziewiczych stokach. No to w drogę - Chile ■ Waluta – peso chilijskie (CLP), 1 zł = ok. 215 CLP. Turystom ceny często są jednak podawane także w dolarach. ■ Czerwiec–sierpień, czyli w czasie lata na naszej, północnej półkuli. ■ Na pobyt do 90 dni nie jest potrzebna. ■ Przelot z Warszawy do Santiago liniami Swiss z przesiadką w Zurychu kosztuje ok. 4 000 zł (w obie strony). ■ Rejsowym autobusem nie dojedziemy ani do Portillo ani do El Colorado, kierunki te są obsługiwane przez prywatne firmy – chętnych zabierają mikrobusy. ■ Taksówka – np. za przejazd z lotniska w Santiago do Portillo mikrobusem zabierającym do 5 osób zapłacimy 180 USD (cena za całego busa). ■ Jednodniowy skipass w El Colorado kosztuje 21–28 USD (niższa cena dotyczy poniedziałków i czwartków). Na zniżki mogą liczyć dzieci w wieku 5–12 lat oraz emeryci po 65. roku życia. ■ W wypożyczalniach w Portillo za komplet sprzętu zapłacimy 37 USD za dzień, na 7 dni – 232 USD. Za kask pobierana jest dodatkowa opłata 10 USD/dzień. ■ Godzina jazdy z instruktorem w ra-mach prywatnej lekcji to wydatek 74 USD. W El Colorado ceny są niższe. ■ Większość narciarzy korzysta ze sprzedawanych przez miejscowe biura podróży lub Internet pakietów obejmujących: zakwaterowanie, noclegi, pełne wyżywienie, transfery, wstęp na basen (jeśli jest). Ceny są wysokie, ale można trafić na promocje. ■ W El Colorado można przenocować przy wyciągach za ok. 50 USD. www.elcolorado.cl www.skiportillo.com www.chileanski.com www.skitotal.com