Egipskie ptaki zalewają Europę. Ich obecność zagraża naszej przyrodzie
Ptaki, które niegdyś czczono nad Nilem jako symbol boga Tota, dziś coraz liczniej pojawiają się w Europie. Choć ich egzotyczny wygląd budzi ciekawość, gwałtowna ekspansja tego gatunku budzi poważne obawy przyrodników.
Spis treści: Egipski symbol czy europejski intruz? Ibisy czczone a zmiany klimatu Zwierzęta z przesłaniem Ibis czczony przyciąga uwagę nie tylko ogromnym dziobem, ale i swoją nazwą. Ta, jak się okazuje, nie jest do końca przypadkowa. Ptak był symbolem boga Tota, patrona mądrości i pisma w starożytnym Egipcie. Przedstawicieli tego gatunku ceniono tak bardzo, że po śmierci poddawano je mumifikacji i składano w ofierze bogom. Dlaczego akurat ibisy czczone? Być może chodziło o ich charakterystyczny biały płaszcz piór i czarną głowę. Z takim wyglądem wyróżniały się w egipskim krajobrazie, gdzie zamieszkiwały podmokłe tereny Nilu. Egipski symbol czy europejski intruz? Obecnie ibisy czczone kojarzą się już nie tylko z Egiptem. Ptaki te coraz liczniej rozprzestrzeniają się w Europie, szczególnie we Włoszech, Francji, Holandii i Portugalii. Pojedyncze okazy zaobserwowano również w Polsce. Jak to możliwe? Dawni ptasi święci znad Nilu prawdopodobnie pouciekali z hodowli lub ogrodów zoologicznych, a następnie zaadaptowali się do nowych warunków środowiskowych. I choć brzmi to jak powód do dumy, ich ekspansja wiąże się z poważnymi konsekwencjami dla europejskiej fauny. Ibisy czczone żywią się m.in. jajami i pisklętami innych ptaków, drobnymi ssakami czy płazami. Ich obecność może zakłócać delikatną równowagę ekosystemów wodno-błotnych. Są zagrożeniem dla gatunków chronionych, takich jak rybitwy czy czaple. Dodatkowo ptaki te konkurują o miejsca lęgowe z rodzimymi gatunkami, wypierając je z naturalnych siedlisk. Ibisy czczone a zmiany klimatu Lokalne ocieplenie i łagodniejsze zimy mogą sprzyjać dalszej ekspansji ibisów czczonych na północ Europy. Ptaki te są wytrzymałe i potrafią dostosować się do nowych warunków życia. I właśnie dlatego ich populacja tak szybko rośnie. Eksperci podkreślają, że monitorowanie i kontrola liczebności ibisów czczonych są kluczowe dla ochrony lokalnej przyrody. Działania te mogą obejmować ograniczanie miejsc lęgowych ptaków czy programy edukacyjne, uświadamiające społeczeństwo o zagrożeniach związanych z gatunkami inwazyjnymi. To przestroga przed niekontrolowaną ingerencją człowieka w ekosystemy. Choć ptaki te były niegdyś symbolem boskiej mądrości, dziś przypominają nam, jak delikatna jest równowaga w przyrodzie. Niespodziewani gości mogą ją zaburzyć i zdominować rodzime gatunki. Zwierzęta z przesłaniem Przypadek ibisów czczonych, i to jakie emocje wzbudzają, przypomina inne zjawiska przyrodnicze, jak np. niedawne pojawienie się wstęgora królewskiego, nazywanego rybą zagłady. Ten tajemniczy mieszkaniec głębin, osiągający nawet 11 metrów długości, rzadko pojawia się na powierzchni. Dawniej jego nagłe wypłynięcia były przez interpretowane jako zwiastun katastrof naturalnych. Chociaż brak naukowych dowodów na związek między pojawieniem się wstęgora a trzęsieniami ziemi, ludowe wierzenia pokazują, jak silnie przyroda wpływa na naszą kulturę. Źródła: Media Nauka, Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Afryka rozpada się na pół szybciej, niż sądzono. Między płytami powstanie nowy ocean
Afryka, tak jak inne kontynenty, doświadcza trwających od milionów lat procesów geologicznych. Kiedy będzie można zobaczyć ich efekty? Szybciej niż sądzono, mówią naukowcy z Columbia Climate School.
Podział na Europę, Azję, obie Ameryki, Australię, Antarktydę i Afrykę jest dla nas czymś oczywistym, ale to nie oznacza, że tak już pozostanie na zawsze. W ciągu milionów lat nasza planeta wielokrotnie się zmieniała. Najlepiej widać to na wizualizacjach przedstawiających powstawanie superkontynentów. Naukowcy podkreślają, że procesy ich formowania, choć nie są odczuwalne na co dzień, trwają cały czas. Jak będzie wyglądała Ziemia w przyszłości? Zdaniem naukowców Afryka Wschodnia oderwie się od reszty kontynentu. To z kolei może doprowadzić do powstania nowego oceanu. Proces ten postępuje szybciej, niż wcześniej sądzono. Do takiego wniosku doszedł zespół kierowany przez Christiana Rowana z Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia Climate School). Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications”. Tak zmienia się Afryka Powolne rozpadanie się Afryki na pół wynika z procesów geologicznych. Afrykańska płyta tektoniczna dzieli się na dwie: mniejszą somalijską i większą nubijską. Z badań opublikowanych już w 2004 roku na łamach „Earth and Planetary Science” wynika, że co roku płyty oddalają się od siebie o kilka milimetrów. Najnowsze badania mówią o tempie rzędu około 4,7 mm rocznie. Ten proces rozciąga skorupę ziemską, w konsekwencji ułatwiając wnikanie magmy ku powierzchni. Głównym „winnym” jest tak zwany wschodnioafrykański system szczelinowy. Jeden z największych systemów szczelin tektonicznych na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i kilka afrykańskich krajów, między innymi Etiopię, Kenię, Malawi i Mozambik. Świat usłyszał o postępującym podziale geologicznym Afryki w 2018 roku, po tym, jak w Kenii pojawiło się pęknięcie w ziemi. Zjawisko było powiązane z afrykańskimi szczelinami tektonicznymi. Powstaje nowy ocean W północnej Kenii i południowej Etiopii, w rozległym obniżeniu o szerokości 500 km zwanym Ryftem Turkana, proces ten jest najbardziej widoczny. Wzdłuż osi ryftu skorupa ziemska ma tylko około 13 km grubości, podczas gdy poza centralnym pasem pęknięcia przekracza 35 km. Tak silne różnice badacze wiążą z fazą określaną jako necking, czyli przewężanie. W miarę odsuwania się płyt tektonicznych skorupa ziemska staje się coraz cieńsza i słabsza, co sprzyja dalszemu pękaniu. Te dane wskazują na wejście w krytyczny etap prowadzący do rozdzielania się Afryki. Rozciąganie skorupy ziemskiej w obrębie Ryftu Turkana zaczęło się około 45 mln lat temu. Kluczowe przyspieszenie procesu badacze wiążą z okresem wulkanizmu sprzed około 4 mln lat. To po nim rozpoczęło się zapadanie się wnętrza ryftu, a wraz z nim necking. Kolejnym etapem ma być powstanie nowego morza: wody napływające z rejonu Oceanu Indyjskiego od północy zaczną stopniowo wdzierać się w obniżenie gruntu. Naukowcy uspokajają jednak, że nie ma powodów do obaw. Kontynent nie pęknie na pół jeszcze przez bardzo długi czas. Nowy ocean między płytą somalijską a płytą nubijską ma powstać w ciągu kolejnych kilku milionów lat. Nasza planeta jest w stałym ruchu Ślady ruchów płyt tektonicznych widać gołym okiem nie tylko w Afryce. Innym znanym przykładem jest uskok San Andreas. Formacja rozciąga się w Kalifornii na długości około 1200 kilometrów. To naturalna granica między płytami pacyficzną a północnoamerykańską. Region jest narażony na trzęsienia ziemi. Podobne miejsce znajduje się na Bliskim Wschodzie. To uskok transformacyjny Morza Martwego, biegnący wzdłuż południowo-zachodniej linii brzegowej morza, łączący Dolinę Jordanu z Zatoką Akaba. Jest to jeden z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów na świecie, powodujący każdego roku liczne trzęsienia ziemi o różnej intensywności. Do jednego z najpoważniejszych w historii doszło w 1967 roku. Superkontynenty były i będą Do dzielenia i łączenia się płyt tektonicznych dochodziło wiele razy w historii geologicznej Ziemi. Najbardziej znany superkontynent, Pangea, powstał około 300 milionów lat temu. Pangea miała powstać z połączenia kontynentów Laurazji i Gondwany. Po jej rozpadzie niektóre kontynenty wyglądają na mapie świata jak pasujące do siebie puzzle. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> Badacze twierdzą, że powstawanie superkontynentów zachodzi mniej więcej co 250 milionów lat. Według prognoz następny superkontynent, nazwany Amazją, uformuje się w ciągu następnych 150–200 milionów lat. Biorąc pod uwagę skale czasowe historii geologicznej Ziemi, to wcale nie tak długo. Superkontynenty mają ogromny wpływ na geologię, klimat i środowisko naszej planety. Utworzenie superkontynentu może spowodować, że klimat stanie się ekstremalny. Może więc doprowadzić do tego, że niektóre obszary staną się znacznie cieplejsze lub zimniejsze. Ponadto utworzenie nowego superkontynentu prawdopodobnie spowoduje zmiany w prądach oceanicznych, które mogą drastycznie zmienić środowisko Ziemi. Co to jest dryf kontynentalny? Alfred Wegener jako pierwszy odkrył, że kontynenty tworzyły kiedyś superkontynent. Przeglądając atlas przyjaciela w 1910 roku, uznał, że jakaś siła popycha kontynenty i dlatego oddaliły się od siebie. Jego teoria o dryfie kontynentalnym nie od razu spotkała się ze zrozumieniem. Wielu starszych naukowców wręcz go wyśmiało. Odważny badacz nie mógł uzyskać profesury na żadnej uczelni w Niemczech. Dopiero Uniwersytet w Grazu w Austrii mianował go profesorem meteorologii i geofizyki w 1924 roku. Źródło: Nature Communications
Wakacyjny hit od PKP powraca. Bezpośrednie połączenie z Polski do Chorwacji
Polacy kochają Chorwację, ale dojazd nad Adriatyk bywa męczący. W 2026 roku znów będziemy mieć alternatywę. Do Chorwacji pojedziemy pociągiem.
Branża turystyczna dobrze wie, że podróże kolejowe cieszą się coraz większą popularnością w Europie. Trend widać również w Polsce. Od kilku lat mówiło się o uruchomieniu bezpośredniej trasy z Polski do Chorwacji. W zeszłym roku doczekaliśmy się, a teraz wyczekiwane połączenie zostanie uruchomione ponownie. Kiedy pociąg z Polski do Chorwacji? Bezpośrednie połączenie z Warszawy do Rijeki to owoc współpracy PKP Intercity i Ministerstwa Infrastruktury. Bilety w najtańszej opcji kosztowały rok temu około 200 złotych. Ceny na 2026 r. zaczynają się od 190 zł (45 euro). Minister infrastruktury Dariusz Klimczak poinformował, że pociąg Adriatic Express będzie jeździł sześć razy w tygodniu, od końca czerwca do końca sierpnia. Sama podróż ma trwać o godzinę krócej niż przed rokiem, czyli 18 godzin zamiast 19. Koleją za granicę Szczegółowe informacje PKP Intercity podało w maju. Trasa pociągu będzie obejmowała stacje w Polsce: Warszawa, Opoczno, Włoszczowa, Zawiercie, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Katowice, Zabrze, Gliwice, Tychy, Rybnik, Wodzisław Śląski, Oświęcim, Racibórz, Czechowice-Dziedzice, Chałupki, Zebrzydowice. Stacje zagraniczne to z kolei: Wiener Neustadt, Graz (Austria) Maribor, Celje, Lasko, Zidani Most, Ljubljana, Borovnica, Postojna, Pivka, Ilriska Bistrica (Słowenia) Sapjane, Opatija Matulji, Rijeka (Chorwacja) W 2026 r. część składu pojedzie do słoweńskiego miasta Koper, podobnie jak Rijeka leżącego nad Adriatykiem. PKP Intercity oferuje już kilka międzynarodowych połączeń. Z Polski dojedziemy bezpośrednio m.in. do Pragi, Budapesztu, Wiednia i Berlina. Skąd pomysł, aby siatkę połączeń poszerzyć właśnie o Chorwację? Perła Adriatyku od dekad już cieszy się dużą popularnością wśród polskich turystów.
W Chinach odkryto gigantyczne zapadlisko z lasem. Na dnie mogą żyć nieznane gatunki
Na dnie ogromnego zapadliska w Chinach odkryto bujny las. Rosną tam wysokie drzewa i gęsta roślinność. Naukowcy podejrzewają, że mogą żyć tam nieznane gatunki.
W tym artykule: Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? Podziemne życie nietoperzy i paproci Formy krasowe na świecie Otwory w ziemi – zwłaszcza te największe – wzbudzają ogromne zainteresowanie badaczy i amatorów, którzy często dopisują do tych miejsc mało wiarygodne historie. Jedne z najbardziej znanych dziur to tzw. Wrota Piekieł w Turkmenistanie i Piekielna Studnia w Jemenie. Osobna kategoria to leje krasowe. Ten odnaleziony niedawno w Chinach, zamiast z piekłem kojarzy się jednak z niebem. To zasługa odkrycia na jego dnie. Gdzie odkryto zapadlisko z bujnym lasem na dnie? W 2022 roku grupa speleologów i grotołazów eksplorowała, jak się okazało, wyjątkowo malownicze zapadlisko w Regionie Autonomicznym Kuangsi-Czuang na południu Chin. Na głębokości prawie 200 m rosną mierzące 40 metrów wysokości stare drzewa i bujne poszycie. Badacze trafili też na trzy wejścia do jaskiń. Jak napisali w komunikacie prasowym, najprawdopodobniej zamieszkują je zwierzęta, które do tej pory nie zostały opisane przez naukowców. Podobne zagłębienia są typowe dla krasowego krajobrazu południowych Chin. Jak powstają? Podłoże skalne rozpuszcza się, kiedy opady deszczu wsiąkają w glebę. W ziemi woda zakwasza się i drąży coraz większe komory jaskiniowe. W końcu przestrzeń jest na tyle duża, że ziemia nad nią po prostu się zapada. Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekści... Podziemne życie nietoperzy i paproci W języku mandaryńskim na takie otwory w ziemi mówi się „tiankeng”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „niebiańską dziurę”. Samo odkrycie nie zaskoczyło badaczy. Region Kuangsi-Czuang słynie ze spektakularnych formacji krasowych – od zapadlisk przez filary po naturalne mosty. Część z nich została wpisana na listę naturalnego dziedzictwa UNESCO. Nie wszystkie leje krasowe są jednak tak głębokie i tak zielone na dnie. To jednak niejedyne zapadlisko, na którego dnie tętni życie. Przykładowo w Teksasie znajduje się lej, w którym rosną tropikalne paprocie. Zarodniki roślin przyleciały razem z nietoperzami migrującymi między Ameryką Północną i Południową. Leje krasowe mogą być schronieniem dla wielu gatunków roślin i zwierząt, ale nie tylko. To też źródła wód podziemnych. George Veni, międzynarodowy ekspert od badania jaskiń, przypomina, że krasowe warstwy wodonośne stanowią jedyne lub podstawowe źródło wody dla 700 milionów ludzi na całym świecie. Problem w tym, że często są zanieczyszczone. Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu Tysiące kości zwierząt i ludzi odnaleziono w najdłuższej jaskini lawowej w Arabii Saudyjskiej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cmentarzysko-we-wnetrzu-arabskiej-jaskini-naukowcy-odkryli-tysiace-kosci-i-i-ustalili-jak-trafily-do-podziemnego-tunelu-06641bb.jpeg" width="938" height="624" alt="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" title="Cmentarzysko we wnętrzu arabskiej jaskini. Naukowcy odkryli tysiące kości i i ustalili, jak trafiły do podziemnego tunelu" /> Formy krasowe na świecie Nie wszędzie na świecie tego typu zapadliska są tak zjawiskowe. Jak tłumaczy Veni, cytowany przez portal „Live Science”, w Chinach ogromne znacznie na formowanie się między innymi jaskiń ma zróżnicowana geologia i klimat. – W Chinach mamy niesamowity wizualnie kras z ogromnymi dziurami i gigantycznymi wejściami do jaskiń. W innych częściach świata można ich nawet nie zauważyć. Jaskinie mają średnicę od metra do dwóch. Trzeba się więc przez nie przeciskać – tłumaczy badacz. W Polsce najpopularniejszym regionem, w którym można podziwiać formy krasowe, jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska. Prowadzi przez nią pieszy i rowerowy Szlak Orlich Gniazd. Na jego pokonanie warto zaplanować kilka dni. Co prawda na trasie nie będziemy mijali zapadlisk z lasami na dnie, ale obok charakterystycznych formacji skalnych równie trudno przejść lub przejechać obojętnie. Część jaskiń na szlaku została udostępniona zwiedzającym. Do niektórych wejdziemy tylko z przewodnikiem. Źródło: Xinhua News Agency Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Naukowcy wybrali najśmieszniejszy żart świata. Sprawdź, czy dasz się rozbawić!
Najzabawniejszy żart świata miał zostać wybrany w eksperymencie LaughLab prowadzonym przez psychologa Richarda Wisemana. W internetowym badaniu miliony ludzi oceniały tysiące dowcipów. Jeden z nich – krótka historia o dwóch myśliwych – zdobył najwięcej punktów i przeszedł do historii badań nad humorem.
Spis treści: Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci Dowcip, który wygrał badanie Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Czy można naukowo ustalić, co naprawdę bawi ludzi na całym świecie? Właśnie na to pytanie próbował odpowiedzieć brytyjski psycholog Richard Wiseman. Na początku XXI wieku uruchomił eksperyment, w którym internauci przesyłali i oceniali dowcipy. Projekt nazwano LaughLab i szybko stał się jednym z najbardziej znanych badań nad humorem w historii internetu. Eksperyment LaughLab – największe badanie humoru w sieci O pracach naukowych prof. Richarda Wisemana pisaliśmy już w kontekście jego projektu demaskującego wróżki i wróżów. W 2001 roku ten naukowiec z University of Hertfordshire rozpoczął kolejny eksperyment. Tym razem celem było znalezienie dowcipu działającego najlepiej w różnych kulturach. Projekt nazwano LaughLab. Uczestnicy z całego świata mogli: przesyłać własne dowcipy, oceniać żarty innych użytkowników, wskazywać, które z nich naprawdę ich rozśmieszyły. W ciągu kilku miesięcy do bazy trafiło ponad 40 tysięcy dowcipów, a użytkownicy wystawili im około 1,5 miliona ocen. Tak ogromna liczba danych pozwoliła naukowcom przyjrzeć się temu, jak różne typy humoru działają w różnych krajach. Projekt szybko przyciągnął uwagę mediów, ponieważ po raz pierwszy spróbowano potraktować humor jak zjawisko możliwe do zmierzenia i porównania. Dowcip, który wygrał badanie Po analizie ocen okazało się, że najwyżej oceniony żart ma bardzo prostą konstrukcję. Ten krótki dowcip zdobył najwyższą średnią ocen wśród uczestników eksperymentu. Według Wisemana jego siła tkwi w kilku elementach jednocześnie: zaskakującym zakończeniu, prostocie historii, natychmiastowym odwróceniu oczekiwań słuchacza. To właśnie takie połączenie sprawia, że żart jest zrozumiały w wielu kulturach i nie wymaga znajomości lokalnych odniesień. Czy to naprawdę „najzabawniejszy żart świata”? Choć media szybko ogłosiły wynik eksperymentu jako odkrycie „najzabawniejszego żartu świata”, sam Wiseman podchodził do tego określenia znacznie ostrożniej. Badacz podkreślał, że w rzeczywistości chodzi o dowcip najlepiej oceniany przez bardzo dużą i międzynarodową grupę internautów. Nie oznacza to jednak, że każdy człowiek uzna go za najśmieszniejszy. Wyniki LaughLab pokazały bowiem wyraźnie, że poczucie humoru różni się między kulturami, a nawet płciami. Na przykład: w Wielkiej Brytanii popularne były gry słów i absurd, w Stanach Zjednoczonych częściej wybierano humor sytuacyjny, w krajach europejskich dobrze oceniano krótkie, narracyjne dowcipy z zaskakującą puentą. Dlatego zwycięski żart nie jest uniwersalną odpowiedzią na pytanie o najśmieszniejszy dowcip w historii. Jest raczej przykładem historii, która relatywnie dobrze działa w wielu miejscach świata. Dowcip starszy, niż mogłoby się wydawać Ciekawostką jest fakt, że zwycięski dowcip nie był całkowicie nowy. Badacze zwrócili uwagę, że bardzo podobny schemat pojawiał się już wcześniej w kulturze popularnej. Jedna z najstarszych znanych wersji pojawiła się w latach 50. XX wieku w brytyjskim programie radiowym „The Goon Show”, gdzie wykorzystano niemal identyczny mechanizm komiczny. Pokazuje to, że skuteczne konstrukcje humorystyczne potrafią krążyć w kulturze przez dziesięciolecia, zmieniając jedynie drobne szczegóły. Dlaczego ten dowcip działa? Psychologia humoru Psychologowie wskazują, że żart o myśliwych działa dzięki klasycznemu mechanizmowi znanemu jako „incongruity theory”, czyli teoria niezgodności. Polega ona na tym, że: odbiorca buduje w głowie logiczną interpretację historii, w ostatniej chwili pojawia się nieoczekiwany zwrot, mózg musi nagle zreinterpretować całą sytuację. To właśnie ten moment zaskoczenia wywołuje reakcję śmiechu. W przypadku dowcipu z eksperymentu LaughLab odbiorca zakłada, że operator chce sprawdzić, czy myśliwy naprawdę nie żyje. Bohater interpretuje jednak polecenie dosłownie – i robi coś zupełnie innego, niż oczekuje rozmówca. Ten kontrast między logiką sytuacji a absurdalnym działaniem bohatera jest źródłem komizmu. Czy nauka naprawdę może zmierzyć poczucie humoru? Eksperyment LaughLab był jednym z pierwszych projektów, które wykorzystały internet do badań nad emocjami i reakcjami ludzi. Pokazał, że nawet tak subiektywne zjawisko jak humor można analizować na podstawie ogromnych zbiorów danych. Jednocześnie badanie przypomniało, że śmiech jest silnie związany z kulturą, językiem i doświadczeniem społecznym. To, co bawi jednych, dla innych może być zupełnie niezrozumiałe. Dlatego zamiast jednego „najśmieszniejszego dowcipu świata” można raczej mówić o żarcie, który statystycznie rozśmieszył najwięcej osób w dużej międzynarodowej próbie. Źródło: RichardWiseman.wordpress.com; University of Herdfordshire Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Te miejsca lada dzień zakwitną na różowo. Spektakularne wiśnie zobaczysz blisko Polski
Kwitnące wiśnie to niekwestionowany symbol japońskiej wiosny, który co roku przyciąga tysiące turystów spragnionych widoku różowych płatków. Choć tradycja hanami wywodzi się z Azji, podobne spektakle przyrody można dziś podziwiać w sercu Nowego Jorku czy na ulicach europejskich miast.
W tym artykule: Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Tak wygląda Central Park wiosną Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Japonia przywodzi na myśl na wiele skojarzeń, ale wiosną są to przede wszystkim kwitnące wiśnie. Różowawe kwiaty symbolizują efemeryczną naturę życia i piękno nowych początków. Każdej wiosny, poza pandemiczną przerwą, do Japonii przylatują tysiące turystów aby na własne oczy zobaczyć ten wyjątkowy spektakl w przyrodzie. W parkach, świątyniach i sanktuariach robi się wtedy tłoczno. Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Sezon kwitnienia wiśni w Japonii zwykle rozpoczyna się na południu, a następnie przesuwa się na północ. Zaczyna się na przełomie marca i kwietnia i zazwyczaj trwa około pięciu tygodniu. Szczyt kwitnienia przypada w różnym czasie w zależności od regionu i pogody. Najpopularniejszym miejscem do oglądania kwitnących wiśni w Japonii jest park Ueno w Tokio. Inne sprawdzone miejscówki to: Ścieżka Filozofów w Kioto, park Nakanoshima w Osace, ogród Shukkeien w Hiroszimie. Oglądanie kwitnących wiśni to nie tylko atrakcja turystyczna. To wiekowa tradycja, nazywana przez Japończyków hanami. Pod koniec marca i na początku kwietnia ludzie zbierają się w parkach, aby śpiewać, pić sake, a nawet pisać wiersze. Wszystko ku chwale otaczającego piękna. Współcześnie zakochani i całe rodziny wykorzystują ten czas na sesje fotograficzne w plenerze. Kwiat wiśni jest integralną częścią kultury japońskiej. Motyw ten pojawia się w dziełach sztuki, literaturze, a nawet na monetach jenów. Przypomina o kruchości życia i docenianiu każdej chwili. Tak wygląda Central Park wiosną Nie tylko w Japonii wiosna patrzy przez różowe okulary. Kwitnące wiśnie są również symbolem nowojorskiego Central Parku. Jedna z odmian (Okame) rosnących wzdłuż zachodniej strony zbiornika wodnego zdążyła już zakwitnąć. Kolejne dopiero czekają na swój szczyt. Nowojorczycy i turyści mogą śledzić, gdzie w Central Parku jest już różowo za pomocą aplikacji przygotowanej przez Central Park Conservancy. David Bayne, kierownik ds. zarządzania krajobrazem wytłumaczył w komunikacie prasowym, że łagodne przejście z zimowej aury na wiosenno-letnią sprzyja wczesnemu kwitnięciu wiśni. Nagłe upały mogłyby zaburzyć rytm przyrody. Łącznie w Central Parku na ponad 340 hektarach rosną cztery rodzaje wiśni: Kwanzan (znany z ciemnoróżowego odcienia), Higan (białe i różowe kwiaty), Yoshino (białe kwiaty), Okame (różowe kwiaty). Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Pola Marsowe w Paryżu Trudno o bardziej malownicze miejsce na piknik niż Pola Marsowe w Paryżu. Szczególnie wiosną robi się tam jeszcze bardziej fotogenicznie. To zasługa kwitnących wiśni. Co prawda nie ma ich tam tak wiele jak w Central Parku, ale to nie szkodzi. Okolica, w tym wieża Eiffla, dopełnia wrażenia estetyczne. Bonn w Niemczech Mniej oczywistym wyborem jest Bonn położone w zachodnich Niemczech. W kwietniu turystyka sprowadza się tam do dwóch ulic: Heerstrasse i Breite Straße. Rosnące wzdłuż nich wiśnie zostały przywiezione z Japonii po zjednoczeniu Niemiec. Heerstrasse jest nazywana przez mieszkańców „Aleją Kwitnącej Wiśni” i nie ma co się dziwić. Wiosną wygląda jak różowy tunel. Taka sceneria przyciąga fotografów z całego kraju i zagranicy. Kersenbloesempark w Amstelveen/Amsterdamie Znanym i sprawdzony miejscem jest również Kersenbloesempark położony niedaleko lotniska Amsterdam Schiphol. Podarowane miastu przez Japanese Women’s Club w 2000 roku prawdziwe japońskie drzewa sakura tworzą jeden z najlepszych ogrodów kwitnących wiśni w Europie. Każde drzewo ma nawet swoją własną nazwę – są to imiona kobiet w języku japońskim lub holenderskim. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
To zwierzątko 20 lat ukrywało się przed badaczami. Ma pyszczek jak pluszowy miś
Szczekuszka urwiskowa powróciła. Przez dwie dekady pozostawała nieuchwytna, a naukowcy niemal stracili nadzieję na jej odnalezienie. Gdzie się ukrywała?
Spis treści: Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Górski ssak długo uciekał badaczom Co wiadomo o tych maluchach? Świat dzikich zwierząt nieustannie skrywa przed ludźmi wiele tajemnic. Wciąż nie znamy wszystkich gatunków, a sama świadomość istnienia niektórych z nich nie oznacza, że rozumiemy ich zwyczaje. Dotyczy to zarówno zwierząt lądowych, jak i morskich. Wiele z nich do perfekcji opanowało sztukę ukrywania się przed badaczami. Jednym z rekordzistów w tej dziedzinie jest szczekuszka urwiskowa (Ochotona iliensis). To niewielki górski ssak o pyszczku przypominającym pluszowego misia. Przez ponad 20 lat skutecznie wymykał się naukowcom badającym góry Tienszan w północno-zachodnich Chinach. Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Od czasu jego przypadkowego odkrycia w 1983 roku ludzie widzieli go tylko kilka razy. Oficjalnie zaobserwowano zaledwie 29 żywych przedstawicieli tego gatunku. Przełomowy okazał się rok 2014, kiedy naukowcy ponownie odkryli szczekuszkę urwiskową. Nadal nie wiemy jednak za wiele o zachowaniach tego futrzanego zwierzaka. W 2014 roku Li Weidong, oryginalny odkrywca gatunku i naukowiec z Instytutu Ekologii i Geografii Xinjiang, zebrał grupę wolontariuszy, aby wyruszyć na poszukiwania szczekuszki urwiskowej w górach Tienszan. Pewnego dnia, w południe, gdy zespół instalował fotopułapki, badacze dostrzegli swój cel. Zaciekawiona obecnością ludzi szczekuszka wyłoniła się ze szczeliny w ścianie klifu, a Li szybko uchwycił ten moment na zdjęciach (w tym na fotografii otwierającej artykuł). – Znaleźli ją ukrytą za skałą i od razu zorientowali się, że to szczekuszka urwiskowa. Byli niesamowicie podekscytowani – komentuje Tatsuya Shin, przyrodnik z Chin współpracujący z odkrywcami tego niezwykłego zwierzęcia, cytowany przez National Geographic. Górski ssak długo uciekał badaczom Historia ta sięga jednak 1983 roku. To wtedy chiński rząd wysłał Li do górzystej prowincji Xinjiang. Miał tam badać miejscowe zasoby naturalne i choroby zakaźne. Eksploracja doliny u podnóża góry Jilimalale przyniosła też inne nieoczekiwane owoce. Właśnie tam Li dostrzegł małą, szarą główkę wystającą ze szczeliny skalnej. Gdy podszedł bliżej, mógł przyjrzeć się nieznanemu do tej pory zwierzęciu w całej okazałości. Szczekuszka miała około 20 centymetrów długości, duże uszy i drobne brązowe plamki na gęstym, szarym futrze. Ani Li, ani miejscowi pasterze nie rozpoznali tego gatunku. Naukowiec złapał więc okaz i wysłał go do badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Uczeni potwierdzili, że Li prawdopodobnie odkrył nowy gatunek ssaka. Na jednoznaczne potwierdzenie było jeszcze za wcześnie. Choć podczas drugiej wyprawy w grudniu 1983 roku nie udało się odnaleźć kolejnych osobników, trzecia ekspedycja w 1985 roku zakończyła się sukcesem. Zdobycie dodatkowych okazów pozwoliło naukowcom ostatecznie potwierdzić, że szczekuszka urwiskowa to gatunek dotąd nieznany nauce. Co wiadomo o tych maluchach? Podobnie jak inne gatunki z rodziny szczekuszkowatych występujące w Ameryce Północnej, szczekuszka urwiskowa zamieszkuje wysokogórskie tereny na wysokościach od 2800 do 4100 m n.p.m. Jej dieta składa się głównie z traw, ziół i roślin górskich. Te urocze stworzenia, choć przystosowały się do surowych warunków, są niezwykle wrażliwe na zmiany środowiskowe. Szacunki z lat 90. wskazywały, że populacja szczekuszki urwiskowej liczyła zaledwie około 2000 osobników. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) ich liczebność wciąż maleje. Do spadku populacji tych uroczych ssaków prawdopodobnie przyczynia się presja środowiskowa spowodowana wypasem zwierząt gospodarskich oraz zanieczyszczenie powietrza. IUCN klasyfikuje gatunek jako narażony na wyginięcie, a Chiny uznają za zagrożony. Mimo to dotychczas nie podjęto skoordynowanych działań na rzecz ochrony szczekuszki urwiskowej. Li ma jednak nadzieję, że ponowne odkrycie zwierzęcia stanie się impulsem do utworzenia obszarów chronionych, które pomogą ocalić ten wyjątkowy gatunek. Bo jak można by odwrócić się od tak uroczego pyszczka? Źródło: National Geographic Opracowanie: Mateusz Łysiak
Śpi z pluszakiem, a lekcje życia dostaje od ludzi w przebraniach. Historia tego niedźwiadka wzrusza do łez
Osierocony niedźwiadek znalazł schronienie, ale jego nowa „rodzina” jest dość nietypowa. Opiekunowie, ubrani w futrzane kostiumy i maski, codziennie udają potężne niedźwiedzie, by nauczyć malucha przetrwania bez oswajania go z ludźmi. To niezwykła walka o przyszłość zwierzęcia.
Spis treści: Osierocony niedźwiadek ma nową rodzinę Ludzie uczą życia misia Nawet jeśli ktoś nie czytał „Księgi Dżungli”, najpewniej zna losy Mowgliego. Niewtajemniczonym i zapominalskim przypominam, że głównym bohaterem powieści Rudyarda Kiplinga był chłopiec wychowywany przez wilki. To oczywiście fikcja, ale takie historie zdarzają się w przyrodzie. Najczęściej do adopcji dochodzi między gatunkami zwierząt. Rzadko kiedy w zastąpienie dzikich rodziców angażują się ludzie, a na pewno nie robią tego bezpośrednio. Są jednak wyjątki. Jeden z nich to historia gotowa na scenariusz filmu. Osierocony niedźwiadek ma nową rodzinę Rzecz dzieje się w San Diego Humane Society, a głównym bohaterem jest mały niedźwiedź czarny. Maluch stracił matkę zanim zdążył nauczyć się samodzielności. Aby pomóc mu przetrwać, jego opiekunowie dosłownie zostali niedźwiedzią rodziną. Specjaliści z Humane Society codziennie wchodzą do zagrody malucha. Do ich obowiązków należy nie tylko karmienie. Chcą także nauczyć go wszystkiego, co młody niedźwiedź powinien wiedzieć, zanim rozpocznie samodzielnie życie w dziczy. Aby być bardziej przekonujący, są ubrani w niedźwiedzie futra, rękawiczki i maski niedźwiedzi. Towarzyszą im też zapachowe rekwizyty. I choć na zdjęciach wygląda to jak spektakl, taka technika jak najbardziej ma sens. Opiekunowie chcą wykluczyć scenariusz, w którym młode dzikie zwierzęta zaczynają utożsamiać człowieka z własnym gatunkiem. Czy to działa? Wygląda na to, że tak. Gdy jeden z opiekunów wszedł kiedyś do kojca bez kostiumu, niedźwiadek natychmiast uciekł na drzewo. Jego reakcja była jak najbardziej właściwa. Ludzie uczą życia misia Historia tego niedźwiadka nie jest łatwa. Grupa turystów natknęła się na niego w kwietniu na terenie Los Padres National Forest w Kalifornii. Maluch był sam. Biolodzy przez kilka dni bezskutecznie szukali jego matki. Ostatecznie przewieziono go do San Diego. Miał wtedy zaledwie dwa miesiące. To wiek, w którym młode niedźwiedzie nie oddalają się od matki nawet na chwilę. Zagroda, w której przebywa niedźwiadek, została zaprojektowana tak, by przypominała jego naturalne środowisko. Są tam drzewa, krzewy, miejsca do wspinaczki i kryjówki. Największą rolę w życiu malucha odgrywa jednak duży pluszowy miś, z którym śpi, tuli się i chowa, gdy potrzebuje poczucia bezpieczeństwa. Opiekunowie zauważyli, że gdy są nieobecni, niedźwiedź szuka przy nim schronienia i zasypia przytulony do jego futra. Pod okiem opiekunów niedźwiadek uczy się wspinaczki, szukania pożywienia, rozpoznawania jadalnych roślin i owadów. – Pamiętam moment, kiedy po raz pierwszy wykopał z ziemi chrząszcza i go zjadł. To był jeden z tych drobnych, ale przełomowych momentów – wspomina Autumn Welch, kierowniczka ds. ochrony dzikiej przyrody. San Diego Humane Society szacuje, że opieka nad niedźwiadkiem przez rok będzie kosztowała około 72 tysięcy dolarów (ok. 290 tys. zł) . To koszt karmienia, specjalistycznego wyposażenia, badań weterynaryjnych, a także niedźwiedzich kostiumów. – To czysta radość, widzieć jak się rozwija, zdobywa nowe umiejętności, przygotowuje się do życia na wolności – podsumowuje Welch. Źródło: San Diego Humane Society Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Dziś Środa Popielcowa. Dlaczego posypujemy głowę popiołem?
Środa Popielcowa 2026 wyznacza początek Wielkiego Postu i odliczanie do Wielkanocy. W tym samym czasie przyroda budzi się do życia. Jak się okazuje, te wydarzenia są ze sobą powiązane.
Spis treści: Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? Środa Popielcowa 2026 rozpoczyna Wielki Post. W Kościele katolickim jest to 40-dniowy okres przygotowań do Wielkanocy. Data pamiątki Zmartwychwstania Pańskiego jest ruchoma i zależy od cyklu księżycowego. Przypada na pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca, po równonocy wiosennej. Jak widać, Wielkanoc i poprzedzające ją wydarzenia są ściśle związane z nadejściem wiosny. Wiosennych symboli nie brakuje też na samym wielkanocnym stole. Jajko ma symbolizować nowe życie, co dotyczy nie tylko Jezusa, ale też budzącej się do życia przyrody za oknem. Zanim jednak chrześcijanie (i nie tylko) zasiądą do suto zastawionych stołów, najpierw musi minąć Wielki Post. Okres tan zawsze rozpoczyna się od Środy Popielcowej. To jedno z najpopularniejszych świąt w Kościele katolickim. Kiedy jest Środa Popielcowa 2026? Środa Popielcowa, znana również jako Popielec, to ruchome święto w kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego. Przypada 46 dni przed Wielkanocą, która także jest świętem ruchomym. Środa Popielcowa może więc mieć datę między 4 lutego a 10 marca. W 2026 roku Środa Popielcowa przypada na 18 lutego. Z czego jest popiół na Środę Popielcową? Tradycja posypywania głów popiołem w Środę Popielcową sięga VIII wieku. Początkowo popiół pochodził z różnych źródeł. Jednak w XI wieku, za pontyfikatu papieża Urbana II, ustalono, że powinien on być pozyskiwany ze spalonych palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Ten symboliczny gest ma przypominać wiernym o kruchości życia ludzkiego oraz potrzebie pokuty i nawrócenia. Podczas obrzędu posypywania głów popiołem kapłan wypowiada słowa „Prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. Środa Popielcowa – historia święta w Polsce Posypywanie głów wiernych popiołem to najbardziej znana tradycja związana z Popielcem. Jednak historia samego święta w Polsce jest o wiele bogatsza. Różne zwyczaje, niektóre już zapomniane, kształtowały się na przestrzeni dziejów. W pierwszych wiekach chrześcijaństwa okres postu trwał zaledwie 40 godzin. Obejmował jedynie Wielki Piątek i Wielką Sobotę. Dopiero w IV wieku rozpowszechnił się zwyczaj 40-dniowego postu. To nawiązanie do biblijnej historii Jezusa poszczącego na pustyni. W Polsce Środa Popielcowa była nazywana również Wstępną Środą, co podkreślało jej rolę jako wstępu do Wielkiego Postu. W tradycji ludowej Środa Popielcowa była dniem, w którym kończyły się huczne zabawy karnawałowe, a rozpoczynał się okres refleksji i pokuty. W niektórych regionach Polski, przykładowo na ziemi kieleckiej, praktykowano zwyczaj tzw. sądu nad mięsopustem. Polegał on na symbolicznym topieniu lub paleniu kukły symbolizującej karnawał. W Warszawie i mazowieckich wsiach organizowano z kolei inscenizacje przedstawiające walkę między karnawałem a postem, podczas których kukłę karnawału ścinano lub obkładano batami. Interesującym zwyczajem praktykowanym w Wielkopolsce był tzw. podkur, czyli posiłek spożywany o północy z wtorku na Środę Popielcową. Było to symboliczne przejście od karnawału do postu. Gospodyni domu wnosiła na stół półmisek przykryty pokrywą, spod której wylatywał ptak, najczęściej wróbel. Na półmisku znajdowały się śledzie, jaja i kubek mleka. Odmowa spożycia tego posiłku była uważana za wielki nietakt, a nawet grzech. Po posiłku biesiadnicy wróżyli sobie, ochlapując sufit mlekiem i interpretując powstałe plamy jako wróżby na przyszłość. W niektórych miejscach, przykładowo w Kiełpinach (woj. kujawsko-pomorskie), granicą między zapustami a Popielcem nie była noc z wtorku na środę, a dopiero dzwon na popielcowe nabożeństwo. Osoby, które mimo wezwania nie przerywały zabawy, były rozpędzane przez starszą kobietę uzbrojoną w worek z popiołem. Ta biła uczestników zabawy, aż towarzystwo się rozeszło. Środa Popielcowa – czy można jeść mięso? W Środę Popielcową wiernych Kościoła katolickiego obowiązuje post ścisły. Oznacza to, że osoby w wieku od 18 do 60 lat powinny ograniczyć się do spożycia jednego posiłku do syta oraz dwóch lekkich posiłków w ciągu dnia. Obowiązuje również wstrzymanie się od spożywania pokarmów mięsnych. Wstrzemięźliwość od mięsa obowiązuje wszystkich wiernych, którzy ukończyli 14. rok życia. Warto zauważyć, że w przeszłości zasady postu były znacznie surowsze. W dawnej Polsce nie spożywano potraw mięsnych w poniedziałki, środy i piątki, a w niektórych regionach w środy i piątki rezygnowano również z potraw na gorąco. Podstawą pożywienia w okresie postu były takie potrawy, jak żur i śledzie. Źródła: Dzieje, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Rozpoczyna się Rok Konia. Chiński Nowy Rok 2026 zwiastuje czas wielkich zmian
Chiński Nowy Rok 2026 otwiera Rok Ognistego Konia – znaku kojarzonego z energią, pasją i nagłymi zwrotami akcji. Kiedy zaczynają się obchody Święta Wiosny oraz jakie zwyczaje przyniosą szczęście w nowym cyklu?
W tym artykule: Kiedy wypada Chiński Nowy Rok 2026? Chiński Nowy Rok – tradycje kluczem do pomyślności Rok 2026 rokiem Konia 31 grudnia na całym świecie co kilka godzin wybrzmiewały salwy fajerwerków. Tak witano nowy 2026 rok. Nie wszędzie można było jednak od razu wyrwać ostatnią kartkę z zeszłorocznego kalendarza. Właśnie dziś w Chinach rozpoczyna się huczne powitanie Chińskiego Nowego Roku – jednego z najważniejszych świąt narodowych – nazywanego również Świętem Wiosny. Od kiedy świętujemy Nowy Rok? Każda sylwestrowa tradycja ma swój początek Nawet jeśli nie robimy żadnych postanowień, Nowy Rok to dobra okazja, żeby symbolicznie pożegnać się z ostatnimi 12 miesiącami i optymistycznie rozpocząć kolejne. Jak długa jest ta trady... Kiedy wypada Chiński Nowy Rok 2026? Chiński Nowy Rok to święto ruchome. Jest obchodzone między 21 stycznia, a 20 lutego. Tym razem powitanie nowego roku rozpocznie się 17 lutego (oczywiście poprzedzi je sylwester) i zgodnie z tradycją potrwa 15 dni, z czego 7 będzie wolnych od pracy. W pierwszym tygodniu noworocznych obchodów Chińczycy świętują razem z rodzinami. Dzieci dostają wtedy prezenty od rodziców i dziadków. Aby zapewnić sobie powodzenie w kolejnych 12 miesiącach, domownicy przystrajają mieszkania w środku i na zewnątrz kwiatami oraz lampionami. Wycinanki powinny być wykonane z czerwonego papieru, ponieważ w chińskiej kulturze kolor ten symbolizuje pomyślność. W drugim tygodniu organizowane są uroczystości o charakterze państwowym. Nieodłącznym elementem 15-dniowego festiwalu są pokazy fajerwerków oraz kolorowe uliczne parady. Wydarzeniem kończącym powitanie nowego roku jest Święto Latarni. Jedno z najstarszych chińskich świąt obchodzi się w pierwszą pełnię księżyca Nowego Roku. Gdy na ulice wychodzą brodacze ze Sławatycz... Wyjątkowa tradycja w lubelskiej wsi Brodacze ze Sławatycz przyciągają do niewielkiej wsi na Lubelszczyźnie ciekawskich z całego kraju. Kiedyś były ich dziesiątki, obecnie tradycję podtrzymuje tylko kilku. Chiński Nowy Rok – tradycje kluczem do pomyślności Noworoczne zwyczaje i tradycje różnią w zależności od regionu. We wszystkich chodzi jednak o to samo, czyli o zapewnienie sobie i najbliższym pomyślności w kolejnych miesiącach. Wspomniane czerwone ozdoby z papieru mają być gwarantem dobrobytu, ale przed ich powieszeniem najpierw należy porządnie wysprzątać cały dom. To symboliczne zamiecenie nieszczęść i zrobienie miejsca na nowe chwile radości. W sylwestra wielu Chińczyków odwiedza groby swoich przodków i składa im ofiary z żywności. Dopiero potem wracają do domu i zaczynają rodzinny obiad. W ten sposób pokazują, że zmarli mają pierwszeństwo w „jedzeniu”. Na stole stawiana jest też dodatkowa szklanka. Chiński Nowy Rok to też czas wręczania sobie prezentów. Najczęściej są to czerwone (bo jakby inaczej) koperty z pieniędzmi. Według przesądów kwota powinna zaczynać się od liczby parzystej, na przykład 8 lub 6, ale pod żadnym pozorem od 4 – liczba ta rymuje się ze słowem „śmierć”. Wśród noworocznych podarunków można również znaleźć między innymi alkohol, herbatę, owoce i słodycze. Zgodnie z tradycją niektóre potrawy także mogą być dobrą noworoczną wróżbą. Na stole podczas rodzinnego obiadu nie powinno zabraknąć ryb symbolizujących obfitość oraz pierożków przypominających sztabki srebra. Chińczycy przypominają, że aby nowy rok rzeczywiście był udany, należy wystrzegać się złych omenów, a takim jest na przykład jedzenie owsianki na śniadanie lub robienie prania w pierwszy dzień nowego roku. Rok 2026 rokiem Konia Każdy chiński rok jest powiązany z konkretnym zwierzęciem z chińskiego zodiaku, który obejmuje 12 znaków. Są to kolejno: Szczur, Wół, Tygrys, Królik, Smok, Wąż, Koń, Koza, Małpa, Kogut, Pies oraz Świnia. Cykl powtarza się co 12 lat. 2026 to rok Ognistego Konia. Osoby urodzone w latach 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002, 2014 oraz 2026 są spod znaku Konia właśnie. Co oznacza ten znak? Ognisty Koń symbolizuje energię, odwagę i pasję. Według astrologii chińskiej zapowiada czas pełen gwałtownych zmian i emocjonalnych przełomów. Wygląda na to, że 2026 dla jednych znaków będzie szansą życia, a dla innych – testem przetrwania. Źródła: China Highlights
Piątek trzynastego. Skąd bierze się lęk, który wraca co roku?
Piątek trzynastego uchodzi za jeden z najbardziej pechowych dni w roku. W rzeczywistości statystyki nie pokazują większego zagrożenia. Dlaczego więc nadal reagujemy napięciem? Odpowiedź kryje się w sposobie, w jaki ludzki umysł ocenia ryzyko.
Spis treści: Czy sceptycy też są przesądni? Przesądy jako system kontroli Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Najstraszniejszy dzień w kalendarzu powrócił: piątek trzynastego. Bez względu na to, ile tych przerażających piątków przetrwamy bez szwanku, ten budzący grozę dzień nadal wywołuje niepokój i lęk przed nieszczęściem. Nie ma logicznego powodu, by bać się okazjonalnego zbiegu dnia i daty, regulowanego przez 400-letni cykl kalendarza gregoriańskiego. Ale piątek trzynastego może mieć nadal zauważalny wpływ. Czasami sami go tworzymy – zarówno dobry, jak i zły. Czy sceptycy też są przesądni? Jane Risen, badaczka behawioralna z University of Chicago Booth School of Business, odkryła, że przesądy mogą wpływać nawet na niewierzących. W jednym z badań z 2016 roku Risen odkryła, że zarówno osoby identyfikujące się jako przesądne, jak i nieprzesądne, wierzą, że złe wydarzenie jest bardziej prawdopodobne, gdy zostało „zapeszone”. Na przykład obawiają się, że stwierdzenie, iż na pewno nie będą mieli wypadku samochodowego, sprawi, że stanie się to bardziej prawdopodobne. – Ogólnie rzecz biorąc, uważam, że dzieje się tak, ponieważ złe zakończenie przychodzi na myśl i jest wyobrażane wyraźniej po takim zapeszeniu – wyjaśnia. – Ludzie używają łatwości wyobrażenia sobie czegoś jako wskazówki co do jego prawdopodobieństwa. Ten rodzaj myślenia może być bardziej powszechny w piątek trzynastego. Nawet jeśli aktywnie nie wierzę, sam fakt, że piątek trzynastego istnieje jako znany element kulturowy, sprawia, że rozważam go jako możliwość – mówi. Gdy w ten dzień zdarzy się coś pozornie nieistotnego, zwykle to zauważamy. – To dodaje nieco więcej paliwa tej intuicji. Sprawia, że wydaje się trochę bardziej prawdziwa, nawet jeśli zdajemy sobie sprawę, że to nieprawda. Na szczęście badania Risen sugerują również, że wykonywanie rytuałów odpędzających pecha — takich jak pukanie w drewno czy rozsypywanie soli – może przynieść zaskakujące rezultaty. W badaniu z 2014 roku odkryła, że niektórzy ludzie stosują je, nawet jeśli w nie nie wierzą, i że zarówno wierzący, jak i niewierzący zgłaszali korzyści z takich działań. – Odkrywamy, że osoby, które zapeszają się, nie uważają, że złe wydarzenie jest szczególnie prawdopodobne, jeśli stukną w drewno – mówi Risen. – Więc rytuał rzeczywiście pomaga radzić sobie z ich niepokojem. Przesądy jako system kontroli W ten sposób samo uświadomienie sobie przesądów może pomóc wprowadzić poczucie porządku w świecie pełnym przypadkowych i niekontrolowanych zmartwień, według Rebeki Borah, profesor literatury angielskiej na University of Cincinnati. – Kiedy masz zasady i wiesz, jak się nimi posługiwać, wszystko wydaje się dużo łatwiejsze – powiedziała National Geographic w 2014 roku. W piątek trzynastego – nie robimy dziś nic zbyt strasznego, albo podwójnie sprawdzamy, czy w samochodzie jest wystarczająco dużo paliwa, albo cokolwiek to może być. Niektórzy ludzie mogą nawet zostać w domu, chociaż statystycznie najwięcej wypadków zdarza się w domu. To może wieć nie być najlepsza strategia. Gdzie ma korzenie strach przed trzynastką? Trudno jest ustalić początki i ewolucję przesądu. Stuart Vyse, autor i były profesor psychologii w Connecticut College w New London, powiedział National Geographic w 2014 roku, że nasz strach przed piątkiem trzynastego może mieć korzenie w wierzeniach religijnych związanych z trzynastym gościem Ostatniej Wieczerzy. Chodzi o Judasza, apostoła, który miał zdradzić Jezusa. Z kolei piątek (ukrzyżowanie Jezusa) był znany jako dzień kata. – Połączenie tych czynników dało pewnego rodzaju podwójne uderzenie przypadające na już i tak nerwowy dzień – wyjaśnił Vyse. Niektórzy bibliści uważają również, że Ewa skusiła Adama zakazanym owocem w piątek, a że Abel został zabity przez swojego brata Kaina w piątek trzynastego. Co ciekawe, Hiszpania wydaje się być wolna od tego złowrogiego połączenia liczby i dnia. Piątek trzynastego nie jest tam powodem do niepokoju, a zamiast tego wtorek trzynastego to najbardziej niebezpieczna data w roku. Inni eksperci podejrzewają jeszcze starsze korzenie tej formy triskaidekafobii, naukowej nazwy na strach przed piątkiem trzynastego. Thomas Fernsler, badacz polityki w Mathematics and Science Education Resource Center na University of Delaware w Newark, powiedział, że liczba 13 cierpi z powodu swojej pozycji po 12. Numerolodzy uważają 12 za „kompletną” liczbę. Jest 12 miesięcy w roku, 12 znaków zodiaku, 12 bogów Olimpu, 12 prac Herkulesa, 12 plemion Izraela i 12 apostołów Jezusa. Powiązanie liczby 13 z pechem ma związek po prostu z byciem trochę poza kompletnością. – Liczba staje się niespokojna lub krnąbrna – zauważył. Numerologia może również wyjaśniać, dlaczego Włosi nie mają problemów z piątkiem trzynastego, ale boją się siedemnastego. Rzymski numer XVII może być przestawiony, by utworzyć „VIXI”, co przetłumaczone z łaciny oznacza „moje życie się skończyło.” Czy piątek trzynastego naprawdę przynosi pecha? Choć mogą być arbitralne, przesądy takie jak strach przed drabinami, czarnymi kotami czy „pechowymi” liczbami są niesamowicie trwałe. — Kiedy już są w kulturze, mamy tendencję do ich przestrzegania — wyjaśnił Thomas Gilovich, profesor psychologii na Cornell University w Ithaca w stanie Nowy Jork w 2013 roku. — Czujesz, że jeśli je zignorujesz, kusisz los. Niektórzy ludzie, zdeterminowani lub z konieczności, zaciskają zęby i nerwowo przeczekują ten dzień. Inni naprawdę zachowują się inaczej w piątek trzynastego. Mogą odmówić podróży, zakupu domu czy podjęcia się gorącej giełdowej okazji. Te zaniechania mogą zauważalnie spowolnić aktywność gospodarczą, według zmarłego Donalda Dossey'a, historyka folkloru i założyciela Stress Management Center and Phobia Institute, który rozmawiał z National Geographic w 2013 roku. Mimo że niektórzy ludzie zachowują się inaczej w ten dzień, wiele badań sugeruje, że żadne z nas naprawdę nie doświadcza wtedy większych kłopotów. W 2011 roku niemieckie badanie wykazało, że nie ma powodu, by bać się operacji w piątek trzynastego. Częstotliwość i prawdopodobne wyniki zabiegów nie różnią się od tych w inne dni. Tymczasem amerykańskie izby przyjęć nie odnotowują wzrostu pacjentów, jak odkryli inni badacze w 2012 roku. Nawet giełda, na której irracjonalne lęki mogą napędzać rzeczywiste zachowania, nie radzi sobie gorzej w piątek trzynastego. Na szczęście piątek trzynastego nie zdarza się aż tak często. Większość lat, jak 2023, ma dwa piątki trzynastego, ale niektóre mają tylko jeden. Szczególnie „pechowe” lata, takie jak 2026, zawierają trzy z tych nieszczęsnych dni. Już wkrótce ten ostatni piątek trzynastego się skończy, i nawet najbardziej przesądni spośród nas będą mogli odetchnąć z ulgą. Przynajmniej do następnego razu. autor: Brian Handwerk źródło: National Geographic
To najdroższa rasa psa na świecie. Za tę cenę można kupić w Polsce kilka domów
Mastif tybetański uchodzi za najdroższą rasę psa na świecie, ale jego wyjątkowość nie kończy się na rekordowych cenach za szczeniaka. To masywne, budzące respekt psy, zaliczane do największych na świecie. W Tybecie pełniły szczególną rolę, a ich historia sięga kilku tysiącleci.
W tym artykule: Dlaczego mastif tybetański to najdroższa rasa psa na świecie? Ile w Polsce kosztuje najdroższy pies na świecie? Najdroższe rasy psów Najdroższy pies na świecie nie jest bezcenny. Jego wartość wywołała swego czasu spore kontrowersje. Cofnijmy się do roku 2014. To właśnie wtedy media obiegła wieść o niecodziennej transakcji dokonanej w Chinach. Zhang Genyun, hodowca mastifów tybetańskich, odsprzedał krezusowi szczeniaka ze swojej hodowli za 12 milionów juanów. Po przeliczeniu chińskiej waluty na bieżący kurs złotówek okazuje się, że najdroższy pies na świecie kosztował około 8 milionów PLN. Z taką ceną mały mastif tybetański jest absolutnie bezkonkurencyjny. Mało kto może pozwolić sobie na zakup takiego pupila. W końcu sześciocyfrowe sumy kojarzą nam się raczej z nabywaniem nieruchomości, a nie zwierząt domowych. Istnieją jednak konkretne powody, dla których najdroższa rasa psa na świecie jest aż tak pożądana. Dlaczego mastif tybetański to najdroższa rasa psa na świecie? Już sam wygląd mastifa tybetańskiego przyciąga hodowców i miłośników czworonogów. Psy te wyróżniają się gęstą sierścią, która przypomina grzywę lwa. Biorąc pod uwagę ich rozmiary, z daleka rzeczywiście mogą przypominać króla sawanny. Dorosłe samce mierzą około 66 cm w kłębie przy wadze powyżej 70 kg. Suczki są zazwyczaj kilka centymetrów niższe i mniej masywne. Ich waga mieści się w przedziale od ok. 34 do 54 kg. Wygląd to jednak nie wszystko. Najdroższy pies na świecie w kulturze tybetańskiej uchodzi za symbol prestiżu i statusu społecznego. Nie jest to jednak wymysł ostatnich lat. Uważa się, że historia mastifów tybetańskich sięga kilku tysiącleci, co czyni je jedną z najstarszych ras psów na świecie. W Tybecie, skąd pochodzą, tradycyjną rolą mastifów było zaganianie zwierząt i stróżowanie. Psy te były również wykorzystywane do ochrony klasztorów buddyjskich przed dzikimi zwierzętami, w tym niedźwiedziami, wilkami i lampartami śnieżnymi. Dlaczego właśnie psom tej rasy przypadła tak odpowiedzialna rola? Może to być zasługa nie tylko rozmiarów i siły mastifów. Niektórzy Tybetańczycy wierzyli, że jasne plamki nad ich brwiami to druga para oczu. Dzięki nim psy miały stróżować nawet we śnie. Mastify tybetańskie są rasą rzadką, szczególnie poza regionem ich pochodzenia. Hodowla i eksport tych psów są kontrolowane, co jeszcze zwiększa ich wartość. Ile w Polsce kosztuje najdroższy pies na świecie? Mastifa tybetańskiego można kupić nie tylko w Chinach. Nie jest to co prawda rasa szczególnie popularna w Europie, jednak nieliczni hodowcy oferują sprzedaż szczeniąt za sumy zaczynające się od około 6 tys. zł. Im zdrowszy maluch i bardziej imponujący ma rodowód (nie zapominajmy też o umaszczeniu), tym więcej może kosztować. Zainteresowani kupnem małego mastifa tybetańskiego muszą liczyć się z wydatkiem rzędu nawet kilkunastu tys. zł. Najmądrzejsze rasy psów. Psychologowie opracowali ranking Właścicieli psów nie trzeba długo przekonywać, że te czworonogi należą do jednych z bardziej inteligentnych zwierząt. Potwierdzają to badania kanadyjskiego psychologa, który opisał niez... Najdroższe rasy psów W Polsce z roku na rok funkcjonuje coraz więcej zarejestrowanych hodowli psów. Mimo że miłośnicy czworonogów zachęcają do adopcji pupili ze schronisk, nie brakuje chętnych na zakup przedstawicieli ras o konkretnym wyglądzie i zachowaniu. Rodowód ma dodatkowo gwarantować zdrowie i usposobienie zwierzaka. Psy z hodowli często biorą też udział w wystawach. Które psy są najdroższe? Szczeniak rasy samojed może kosztować nawet powyżej 5 tys. zł. To jednak nie koniec wydatków. Rasa ta jest niezwykle droga w utrzymaniu. Ich skóra i sierść wymagają szczególnej pielęgnacji. Około 5 tys. kosztują również małe buldogi francuskie oraz szczeniaki rasy Jack Russel terrier. Za dalmatyńczyka z rodowodem trzeba z kolei zapłacić nawet 7 tys. zł. Ceny za szpice miniaturowe, czyli pomeraniany są jeszcze wyższe i sięgają 10 tys zł. Decydując się na zakup psa z hodowli, należy pamiętać o tym, aby sprawdzić, czy hodowla jest zarejestrowana. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest jednym z niewielu wykopanych i dobrze datowanych cmentarzy z okresu (piktyjskiego) wczesnego średniowiecza w Szkocji – podkreśla współautor badania Linus Girdland Flink, archeogenetyk z University of Aberdeen. Cmentarz pochodzi z okresu 450–650 n.e. Znajdują się tam szczątki kilkudziesięciu osób. Piaszczyste gleby w Lundin Links sprzyjają długoterminowej konserwacji, ponieważ są mniej kwaśne niż gleba w innych obszarach Szkocji. Ta wiedza zasugerowała naukowcom, że DNA może być również zachowane. Mieli rację. Zsekwencjonowane DNA porównano z tysiącami próbek starożytnych i współczesnych genomów. Analiza wykazała, że Piktowie wywodzili się z lokalnych populacji, które żyły w Wielkiej Brytanii jeszcze zanim dotarli tam Europejczycy z kontynentu. Piktowie genetycznie byli najbardziej zbliżeni do współczesnych Szkotów, Walijczyków i mieszkańców Irlandii Północnej. Jak żyli Piktowie Analiza szczątków z piktyjskiego cmentarza wykazała, że osoby te nie miały wspólnego przodka ze strony matki. To sugeruje, że kobiety mogły wiązać się z mężczyznami spoza swoich grup społecznych. Odkrycie obala też teorię wspominaną przez średniowiecznego angielskiego uczonego Bedę Czcigodnego, jakoby Piktowie byli matrylinearni. Jest to system pokrewieństwa, w którym przynależność do grupy określa rodowód matki. To dużo nowej wiedzy, jednak naukowcy nadal nie dysponują wystarczającą liczbą danych, aby odtworzyć obraz transformacji społeczeństwa Wielkiej Brytanii. Do tego potrzebne będą informacje genetyczne nie tylko Piktów, ale też ich sąsiadów i potomków żyjących w późniejszych stuleciach. Wiadomo, że Piktowie byli rolnikami i pasterzami. Żyli w małych społecznościach. Trudnili się też handlem, a możliwe, że także piractwem. Na ich terenach znajdowały się bogate złoża srebra, z którego wytwarzali ozdoby (m.in. masywne łańcuchy oraz brosze) i które sprzedawali. Początkowo wyznawali politeistyczną religię celtycką. Od V w. zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo. Stało się to głównie za sprawą św. Kolumby, irlandzkiego misjonarza. Ów mich miał napotkać w krainie Piktów legendarnego potwora z Loch Ness, który żył w jeziorze i zabijał ludzi. Zdaniem części badaczy Piktowie nie tworzyli spójnego państwa. Byli raczej związkiem militarnym różnych plemion. W celu obrony przed nimi Rzymianie zbudowali Mur Hadriana. W średniowieczu Piktowie zamieszkiwali głównie obszar za położonym dalej na północ Murem Antonina. Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zostawili po sobie kamienie ozdobione symbolami. To jedne z najbardziej tajemniczych i fascynujących reliktów na świecie. Można je znaleźć w całej Szkocji. Symbole przedstawiają zwierzęta, rośliny, abstrakcyjne kształty, a nawet postacie ludzkie. Niektóre symbole są podobne do tych znanych ze sztuki celtyckiej, podczas gdy inne są całkowicie unikatowe. Uważa się, że kamienie piktyjskie były używane do przedstawiania klanów piktyjskich i ich wierzeń. A także do oznaczania ważnych punktów w ich historii. Kamienie mogły być również używane do opowiadania historii. Niektóre z nich mają wiele paneli z różnymi scenami. Piktowie byli ludem walecznym i odważnym. Świadczy o tym fakt, że nie zostali podbici przez wojska Cesarstwa Rzymskiego. Walczyli uzbrojeni w krótkie miecze, włócznie oraz puklerze (tarcze o okrągłym kształcie). Toczyli też walki z wikingami, którzy najechali Wyspy Brytyjskie w średniowieczu. W końcu połączyli się ze Szkotami, a ich język i kultura zostały niemal zupełnie zapomniane. Źródło: PLOS Genetics. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wspólny pochówek z ukochanym pupilem. W Mediolanie zwierzę i właściciel mogą spocząć w jednym grobie
Włoska metropolia pozwala na umieszczenie urny z prochami pupila w rodzinnych kolumbariach lub kaplicach obok zmarłego właściciela. Możliwość ta dotyczy wielu gatunków domowych. Czy w ślad za Mediolanem pójdą kolejne europejskie miasta?
Spis treści: Gdzie pochować psa? Mediolan zezwala na grzebanie ludzi i prochów zwierząt Historyczne pochówki zwierząt Zwierzęta domowe coraz częściej są nazywane „przyjaciółmi człowieka”. Dotyczy to nie tylko psów. Warto jednak zauważyć, że to właśnie przodkowie współczesnych Reksów i Azorów tysiące lat temu utorowali drogę innym pupilom. W końcu pies jest uważany za pierwsze udomowione zwierzę. Proces ten przebiegał między 15 000 a 30 000 lat temu. Niektóre badania sugerują jednak, że mogło to nastąpić nawet 40 000 lat temu. Po psie ludzi zaczęli udomawiać kolejne zwierzęta: owce, kozy, świnie, bydło, konie czy wreszcie koty. Najintensywniejszy okres udomowienia zwierząt przypadł na neolit. W tym czasie ludzie przechodzili z trybu życia łowiecko-zbierackiego na osiadły, rolniczy. To sprzyjało domestykacji gatunków żyjących dotychczas na wolności. Proces ten przebiegał w różnym tempie w różnych regionach świata – w zależności od lokalnych warunków i potrzeb społeczności. Gdzie pochować psa? Współcześnie zwierzęta są nie tylko udomowione. Coraz częściej traktuje się je jak członków rodziny. Relację z pupilem można budować na wiele sposobów. Od karmienia, przez wspólne zabawy, po okazywanie troski i opieki. A co, gdy zwierzę umiera? Dla wielu opiekunów jest to dramat wymagający przejścia żałoby tak jak w przypadku śmierci innego człowieka, czy np. rozpadu wieloletniego małżeństwa. Częściowym ukojeniem bólu po stracie ukochanego zwierzęcia może być zadbanie o jego godny pochówek. Grzebanie zwierząt domowych już od jakiegoś czasu praktykuje się w wielu krajach na świecie. Również w Polsce funkcjonuje kilkanaście cmentarzy dla zwierząt. Pierwsze takie miejsce – „Psi Los” – utworzono w 1991 roku w miejscowości Konik Nowy pod Warszawą. W późniejszych latach dołączyły do nich m.in.: „Tęczowy Most” w Szymanowie koło Wrocławia czy cmentarz dla zwierząt „Zawsze Razem” w Gdańsku. Władze Mediolanu poszły o krok dalej i zezwoliły na wspólne pochówki ludzi z ich zwierzętami. Mediolan zezwala na grzebanie ludzi i prochów zwierząt Stolica Lombardii umożliwia pochówek prochów zwierząt domowych w grobach ich właścicieli. Temat po raz pierwszy poruszono w 2022 roku. Po dwóch latach dyskusji w regionalnym prawie wprowadzono nowe przepisy. Pupile mogą być grzebani na cmentarzach miejskich Mediolanu w tym samym grobie, co ich właściciele – zgodnie z wolą zmarłego lub jego spadkobierców. Pozwolenie na wspólny pochówek obejmuje: psy, koty, gryzonie, ptaki, ryby, żółwie, króliki, chomiki, fretki oraz inne zwierzęta trzymane dla towarzystwa, które nie pełniły funkcji produkcyjnych, roboczych czy spożywczych. Jako że pomysł jest przełomowy i dość kontrowersyjny, obowiązują konkretne zasady grzebania zwierząt. Na nagrobku lub w rodzinnej kaplicy nie można umieszczać żadnych inskrypcji odnoszących się do zwierzęcia ani jego wizerunku. Dopuszcza się jednak fotografię przedstawiającą zmarłego wraz ze swoim zwierzęciem. Pochówek może odbywać się w: kolumbariach (maksymalnie trzy urny z prochami, z czego jedna może należeć do zwierzęcia), czaszach na urny (maksymalnie dwie urny, w tym jedna dla zwierzęcia) i grobach rodzinnych – w nich prochy zwierzęcia mogą być pochowane w miejscu przeznaczonym dla jednej urny. W przypadku przeniesienia szczątków zmarłego właściciela w inne miejsce również prochy zwierzęcia muszą być przeniesione. Jeśli nowa lokalizacja nie może pomieścić obu urn, prochy zwierzęcia zostaną przekazane rodzinie zmarłego lub osobie, która wystąpiła o przeniesienie. Rozsypywanie prochów zwierząt na cmentarzach oraz umieszczanie ich we wspólnych kolumbariach lub ossuariach jest zakazane. Historyczne pochówki zwierząt Miłośnicy zwierząt są zgodni, że decyzja władz Mediolanu to krok w stronę uznania głębokiej więzi łączącej ludzi i ich czworonożnych przyjaciół. Praktyka pochówku zwierząt domowych nie jest jednak czymś zupełnie nowym. Świadczą o tym liczne odkrycia archeologiczne. Przykładowo, wykopaliska prowadzone przez Polaków udowadniają, że już ponad 2000 lat temu starożytni Egipcjanie tworzyli ze zwierzętami niezwykłą więź. Chcieli też zadbać o właściwe pożegnanie swoich pupili. W 2021 r. grupa polskich badaczy odkryła terenie dawnego miasta portowego Berenike szczątki prawie 600 zwierząt – głównie kotów i psów. Zwierzęta były pochowane w oddzielnych komorach. Przy części z nich znaleziono cenne przedmioty. Podobne praktyki historycznie miały miejsce również w Europie. W 2024 r. archeolodzy odkryli we Włoszech szczątki psów, koni, świń, krowy, a nawet kurczaków w grobach ludzi. Badane cmentarzysko pochodzi sprzed ponad 2 tysięcy lat. Wówczas należało do jednego z zagadkowych ludów zamieszkujących północ Italii. Historia zatoczyła już koło w wielu kwestiach. Czy tak samo będzie z grzebaniem zwierząt i ludzi? Na razie jest jeszcze za wcześnie, aby mówić o powszechności tego zjawiska. Mimo rosnącego zainteresowania, mało gdzie możliwe jest chowanie pupili razem z właścicielami. Źródło: Comune di Milano Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Ta maleńka wyspa skrywa meteorologiczny sekret. Niemal zawsze otulona jest „prywatną” chmurą
Choć Lítla Dímun jest najmniejszą wyspą Wysp Owczych, trudno ją przeoczyć. Niemal nieustannie spowija ją charakterystyczna chmura soczewkowata, która stała się jej znakiem rozpoznawczym.
Spis treści: Chmura jako znak rozpoznawczy Lítla Dímun Co naprawdę kryje się na tej bezludnej wyspie? Dlaczego Lítla Dímun nie jest turystycznym rajem? Lítla Dímun to niewielka wyspa wulkaniczna położona na Morzu Norweskim w archipelagu Wysp Owczych. Jej całkowita powierzchnia to zaledwie 0,82 km kw., a populacja wynosi równe zero. Mimo to Lítla Dímun jest miejscem dobrze znanym przez podróżników, a zwłaszcza marynarzy. Wyspa ta jako jedna z niewielu na całym świecie może poszczycić się tym, że ma „własną” charakterystyczną chmurę w kształcie soczewki. Z tego powodu jest często fotografowana. Zdjęć z samej wyspy nie znajdziemy jednak za wiele. Dlaczego? Chmura jako znak rozpoznawczy Lítla Dímun Nieruchome chmury soczewkowate, bo o nich mowa, są ustawione pod kątem prostym do kierunku wiatru i równolegle do linii gór. Najczęściej formują się bezpośrednio nad szczytami górskimi lub innymi wypukłymi masywami lądowymi. Nie dziwne więc, że pojawiły się nad wulkaniczną wyspą. Ze względu na kształt soczewki lub migdała, chmury te bywają mylone z UFO. Choć nie są wielkie, mogą być poważnym utrudnieniem dla pilotów samolotów. W obszarze ich występowania często dochodzi do turbulencji. Co naprawdę kryje się na tej bezludnej wyspie? Zjawisko to jest bardzo typowe dla Lítla Dímun. Na większości opublikowanych zdjęć wyspa jest pokryta ogromną warstwą chmur przypominającą zaspę śnieżną. Legenda głosi, że między obłokami znajduje się miasto szczęśliwych ludzi. To raczej mało prawdopodobne, ponieważ jedynymi mieszkańcami 800 hektarów są udomowione owce rasy farereskiej. Rzadziej pojawiają się typowe dla regionu maskonury. Do XIX w. na wyspie żyły też dzikie owce Dímunarseyðurin. Ostatnia została zabita w 1866 r. Dlaczego Lítla Dímun nie jest turystycznym rajem? Najmniejsza z Wysp Owczych wzbudza ogromne zainteresowanie turystów. Nie jest to jednak popularny kierunek wycieczek z bardzo prostego powodu. Strome, niemal pionowe zbocza stożkowatej Lítla Dímun skutecznie utrudniają wejście na położone na jej szczycie wypłaszczenie. Jest to możliwe wyłącznie przy pomocy specjalistycznego sprzętu. Inna kwestia to odpowiednie warunki pogodowe, a o te na wyspie niemal cały czas spowitej chmurami niełatwo. Lítla Dímun najłatwiej podziwiać na żywo z sąsiedniej wyspy Suðuroy. Na oceanach położone są tysiące niezamieszkanych wysp, o których nadal wiemy niewiele. Często ich kształty lub budowa terenu wywołują różne spekulacje i legendy. Przykładów nie trzeba szukać poza Europą. Wyspa Ellidaey niezmiennie fascynuje internautów, ponieważ znajduje się na niej najbardziej samotny dom na świecie. Źródło: National Geographic Polska
Te lokalizacje z filmu „Kevin sam w Nowym Jorku” to zimowy must-see. Wyglądają jak z bajki
Nowy Jork na przełomie roku zamienia się w bajkową scenerię znaną z przygód Kevina McCallistera. Podpowiadamy, które miejsca odwiedzić, aby poczuć atmosferę kultowej produkcji i zobaczyć najpiękniejsze dekoracje w mieście.
Spis treści: Święta w Nowym Jorku jak z filmu Rockefeller Center The Plaza Hotel Central Park Katedra Świętego Patryka w Nowym Jorku 5th Avenue Co zobaczyć w Nowym Jorku w zimie? Nowy Jork, mimo że nie zalicza się do największych miast świata, w wielu branżach i tak uchodzi za globalną stolicę. Dotyczy to między innymi biznesu, mody czy telewizji. To właśnie w NYC, jak nazywają Nowy Jork Amerykanie, odbywają się Tygodnie Mody, a swoje siedziby mają MTV, marka Calvina Kleina czy ONZ. Powstało tu też wiele filmów, które uchodzą za kultowe. Nie ma więc przesady w powiedzeniu, że Nowy Jork nie potrzebuje reklamy. W końcu powodów, żeby odwiedzić tzw. Wielkie Jabłko, są dziesiątki. Nie jest to też tanie miasto, dlatego decydując się na taki wyjazd, warto zaplanować zwiedzanie zgodnie z pewnym kluczem. Dzięki temu ograniczymy spontaniczne wydatki i być może uda nam się zwiedzić wszystkie atrakcje w ciągu 5 dni. To także obniży koszty wyjazdu. Święta w Nowym Jorku jak z filmu Miasto tak wielkie i różnorodne, jak Nowy Jork, można zwiedzać na wiele sposobów. Jednym z kluczy są słynne filmowe lokalizacje. W końcu NYC był scenerią dla wielu produkcji kinowych oraz telewizyjnych. Polakom jedno z największych miast w USA kojarzy się między innymi ze świątecznym filmem „Kevin sam w Nowym Jorku”. To kontynuacja hitu „Kevin sam w domu”, który w naszym kraju od lat jest symbolem świątecznej tradycji, a dla niektórych niemal obowiązkowym punktem Bożego Narodzenia. Jeszcze lepsze od rodzinnego seansu „Kevina” może być podążanie jego śladami po Nowym Jorku. Jeśli zależy nam na tym, aby na żywo odczuć magię kultowego filmu sprzed ponad 30 lat, grudzień i styczeń to najlepszy czas na wizytę w Nowym Jorku. Miasto jest już przystrojone i miejscami wygląda jak ze świątecznej pocztówki. Rockefeller Center Miejscem, gdzie w Nowym Jorku najbardziej czuć świąteczny klimat, zdecydowanie jest Rockefeller Center. Każdego roku, już od ponad 90 lat, staje tu największa choinka w mieście. Imponuje nie tylko rozmiarami. Drzewko jest przystrojone tysiącami lampek LED, dzięki czemu wygląda zjawiskowo. Niedziwne więc, że nowojorska choinka zawsze przyciąga miliony turystów. W filmie Kevin podziwia ją pod koniec swojej przygody, a sama scena uchodzi za jedną z najbardziej kultowych. Ogromna choinka to niejedyny świąteczno-zimowy akcent w Rockefeller Center. Nowojorczycy i turyści przychodzą tu również poślizgać się na lodowisku. To jedna z obowiązkowych atrakcji podczas grudniowych wyjazdów do NYC. Gdzie? 45 Rockefeller Plaza, między 49th a 50th Street. The Plaza Hotel Otwarty w 1907 roku The Plaza Hotel to jeden z najbardziej luksusowych hoteli na świecie. W filmie Kevin melduje się tu po użyciu karty kredytowej ojca. I tu ciekawostka: kultowe przezabawne sceny w pokoju były kręcone w studiu, za to lobby, winda i zewnętrzne ujęcia to prawdziwa Plaza. Jak można się domyślać, Plaza nie jest tanim hotelem. Aby tam zajrzeć, wcale nie musimy jednak być gośćmi. Eleganckie lobby jest otwarte dla zwiedzających. Każdy może też odwiedzić Plaza Food Hall – luksusowe miejsce idealne na szybki lunch lub deser. Gdzie? 768 5th Avenue, przy rogu 59th Street i Central Parku. Central Park Nie da się odwiedzić Nowego Jorku i nie zajrzeć do Central Parku. Zielone serce miasta zajmuje powierzchnię 341 hektarów. W zimie park również wygląda przepięknie, zwłaszcza po opadzie śniegu. Nie dziwi więc, że filmowy Kevin spędza sporo czasu w białym Central Parku. Będąc tam, koniecznie odwiedź: Bethesda Terrace: Piękną arkadową konstrukcję z widokiem na Bethesda Fountain. To tu Kevin rozmawia z gołębiarką. Gapstow Bridge: Jeden z najczęściej fotografowanych mostów w parku. Pojawia się w scenie ucieczki Kevina. Wyjątkową zimową atrakcją jest też popularne lodowisko Wollman Rink w południowej części parku. Katedra Świętego Patryka w Nowym Jorku Neogotycka katedra, której budowa zakończyła się w 1879 roku. Jest jednym z najważniejszych miejsc kultu religijnego w Nowym Jorku. W filmie pojawia się w tle w kilku scenach. W grudniu katedra jest ozdobiona świątecznymi dekoracjami. Warto wejść do środka, aby podziwiać witraże i architekturę. Gdzie? 5th Avenue, między 50th a 51st Street. 5th Avenue Kevin odwiedza sklepy przy 5th Avenue, w tym FAO Schwarz (choć scena z zabawkowym sklepem była kręcona w fikcyjnym Duncan's Toy Chest). Obecnie FAO Schwarz mieści się w Rockefeller Plaza i nadal warto je zobaczyć. Jego wnętrze to raj dla fanów zabawek. Oczywiście nadal warto też przejść się po 5th Avenue, choćby po to, żeby podziwiać okna wystawowe luksusowych sklepów takich jak Saks Fifth Avenue, Tiffany & Co. czy Cartier. Co zobaczyć w Nowym Jorku w zimie? Warto też się zgubić i na własną rękę odkrywać zimowy Nowy Jork. W końcu nie wszystkie znane miejsca „zagrały” w filmie. Na przykład Empire State Building. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Nowym Jorku. W święta budynek jest podświetlany w świątecznych kolorach. Miłośników świątecznego klimatu urzeknie także wizyta w Winter Village w Bryant Park. Na miejscu stoi ponad 170 stoisk z unikatowymi rękodziełami, świątecznymi ozdobami i pysznymi przekąskami z całego świata. Wieczorami w parku organizowane są specjalne wydarzenia, w tym koncerty na świeżym powietrzu. Warto zajrzeć również do Dyker Heights, nieoficjalnie nazywanej „najbardziej świąteczną dzielnicą Nowego Jorku”. Tradycja dekorowania domów sięga tam lat 80. Dziś przyciąga tłumy turystów z całego świata, a to dlatego, że niektóre dekoracje kosztują tysiące dolarów, a mieszkańcy wynajmują specjalistów do tworzenia spektakularnych instalacji świetlnych. Najlepiej wybrać się tam wieczorem, kiedy domy dosłownie świecą. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Nie czekają do grudnia, by powitać nowy rok. To miasteczko świętuje sylwestra w środku lata
W miasteczku Bérchules Nowy Rok wita się nie w grudniu, lecz w samym środku lata. Ta nietypowa tradycja narodziła się po awarii prądu w 1993 roku.
W tym artykule: Skradziony Nowy Rok Sylwester w Bérchules Nie wszędzie na świecie nowy rok rozpoczyna się tego samego dnia. Wyjątkiem są nie tylko Chiny, ale również hiszpańskie miasteczko Bérchules w prowincji Granada. Tu sylwester jest obchodzony kilka miesięcy wcześniej. Chiński Nowy Rok. Kiedy się zacznie i jaki będzie? Fajerwerki, uliczne parady i prezenty w czerwonych kopertach – bez nich nie rozpocznie się Chiński Nowy Rok. Skradziony Nowy Rok Mieszkańcy Bérchules uroczyście witają nowy rok nie na przełomie grudnia i stycznia, a w sierpniu. Nietypowa tradycja trwa już ponad 30 lat. Jak się zaczęła? Cofnijmy się do sylwestra w 1993 r. W miasteczku trwało już odliczanie godzin do wejścia w nowy rok, ale elektryczne zegary nigdy nie wybiły północy. Około godziny 20 doszło do awarii prądu i tak rok 1994 rozpoczął się w ciszy i ciemnościach. Ismael Padilla Gervilla, obecny burmistrz miasteczka, miał wtedy 11 lat. – Jedliśmy przy świecach. Potem godzinami słuchaliśmy radia na baterie. Zazwyczaj woleliśmy telewizję, ale tym razem radyjko przywiezione przez rodziców z Niemiec było naprawdę użyteczne – wspomina. W Nowy Rok Bérchules odzyskało elektryczność, ale mieszkańcy i tak byli przygnębieni. Część z nich zarzucała nawet dostawcom prądu „kradzież sylwestra”. Największe straty finansowe ponieśli właściciele barów, restauracji i dyskotek. Na zebraniu lokalnej społeczności ustalono, że powtórka sylwestrowej nocy odbędzie się 6 sierpnia. Władze liczyły na to, że w szczycie turystycznego sezonu branży gastronomicznej i rozrywkowej uda się odkuć po pechowym incydencie. Wtedy jeszcze nikt nie myślał, że zamiana dat stanie się miejscową atrakcją znaną na cały świat. Od tamtej pory Bérchules wita nowy rok właśnie w sierpniu. Przed wybuchem pandemii na zabawę przyjeżdżały tysiące gości z Hiszpanii i zza granicy. Gdy na ulice wychodzą brodacze ze Sławatycz... Wyjątkowa tradycja w lubelskiej wsi Brodacze ze Sławatycz przyciągają do niewielkiej wsi na Lubelszczyźnie ciekawskich z całego kraju. Kiedyś były ich dziesiątki, obecnie tradycję podtrzymuje tylko kilku. Sylwester w Bérchules Przygotowania do tej wyjątkowej imprezy zaczynają się już w styczniu. Choć sylwester przeniesiono na lato, to tradycja nie została pozbawiona świątecznych elementów. W menu nie mogło więc zabraknąć typowych bożonarodzeniowych przekąsek. Serwowane są między innymi dania z indyka i cielęciny oraz kruche ciasta polverone i mantecado. Świąteczne zwyczaje przeplatają się z motywami typowej hiszpańskiej fiesty. W tłumie obok trzech mędrców na koniach paradują kolorowo ubrani (a raczej rozebrani) tancerze i tancerki. Na straganach sprzedawane są sakiewki z 12 winogronami, a w jednym ze sklepów można kupić nawet czapki Świętego Mikołaja i opaski z rogami renifera. Impreza trwa tu oczywiście do białego rana. Sierpień to czas, kiedy w wielu hiszpańskich miastach są organizowane fiesty. Mieszkańcy Bérchules z dumą podkreślają, że tylko u nich można przeżyć sylwestrową noc w środku lata. Cóż, mają rację. To hiszpańskie odstępstwo od kalendarzowego Nowego Roku może budzić różne emocje, ale przecież ludzie nie zawsze świętowali początek roku 1 stycznia. Najstarsze dowody historyczne wskazują na to, że 2 tys. lat temu nowy rok zaczynał się w Mezopotamii w połowie marca podczas równonocy wiosennej. Wtedy właśnie starożytne ludy rozpoczynały trwający 11 dni festiwal ku czci boga Marduka i bogini Tiamat. Źródło: BBC Travel
Upadek cywilizacji Majów to mit? Archeologia rzuca nowe światło na ich dalsze losy
Cywilizacja Majów wcale nie upadła – to wnioski, które rzucają nowe światło na historię Mezoameryki. Najnowsze odkrycia archeologów pokazują, że Majowie nie zniknęli, lecz przez wieki dostosowywali się do zmieniających się warunków.
Spis treści: Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Co się stało z Mayapanem? Zamiast spektakularnego upadku, jaki znamy z podręczników, naukowcy coraz częściej mówią o transformacji i przetrwaniu cywilizacji Majów. Badania prowadzone na terenie Gwatemali i Meksyku pokazują, że wiele miast Majów funkcjonowało znacznie dłużej, niż wcześniej sądzono. Dziedzictwo tej kultury – język, tradycje, rytuały – przetrwało i wciąż jest obecne w społecznościach lokalnych. Czy cywilizacja Majów naprawdę upadła? Nowe badania podważają znaną wersję historii Według podręcznikowej osi czasu kultura Majów osiągnęła swój szczyt, zwany okresem klasycznym, pomiędzy rokiem 200 i 900. W ciągu następnego stulecia ośrodki miejskie uległy rozpadowi. Według niektórych relacji Majowie zniknęli, co naukowcy tłumaczyli zmianami klimatycznymi, przeludnieniem i konfliktami politycznymi. Majańska cywilizacja odrodziła się w okresie postklasycznym, co trwało do przybycia kolonizatorów hiszpańskich około 1540 roku, ale podobno nie zbliżyła się do czasów swojej świetności. Co ciekawe, nowa analiza populacji górnej części Półwyspu Jukatan dostarcza dowodów na to, że Majowie z okresu klasycznego tak naprawdę nigdy nie upadli i nie zniknęli. Mayapan powstał tam, gdzie upadło Chichén Itzá. Archeolodzy odkrywają nową dynamikę władzy Niektóre miasta postklasyczne powstały z popiołów swoich poprzedników. Delgado Kú i jego współpracownicy od jakiegoś czasu badają historię Majów na Półwyspie Jukatan. W szczególności skupiają się na Mayapanie, jednej z ostatnich dużych stolic zbudowanych na tym obszarze przed hiszpańską kolonizacją. Postklasyczne miasto zostało założone w XII wieku jako koalicja samorządów lokalnych, w tym niektórych klanów rodzinnych, które obaliły władców poprzedniej dużej stolicy – Chichén Itzá. Po upadku Chichén Itzá w 1050 roku susza mocno dotknęła ten obszar. Kiedy deszcz wrócił w 1180 roku, Mayapan stał się imponującym miastem. Oprócz dużych piramid, takich jak Świątynia Kukulkan, obszar miejski był otoczony murem o długości 9,5 km, który ledwo mógł pomieścić mieszkańców. Jak dodaje prof. Marilyn Masson, współautorka badania i archeolożka ze State University of Nowy Jork w Albany, niektóre dzielnice wykraczały poza chroniony obszar. Wioski Majów przetrwały wieki. Lidar ujawnia ciągłość życia na Jukatanie Według badaczy historia Mayapanu zaprzecza poglądowi, że Majowie zniknęli. Lub nawet że postklasyczni Majowie na półwyspie Jukatan byli w jakiś sposób gorsi od mieszkańców wcześniejszych klasycznych miast na południowych nizinach, takich jak Tikal w Gwatemali. – Usłyszysz, że cywilizacja Majów zakończyła się w roku 1000 n.e. Tak się nie stało – mówi prof. Masson. – Okres postklasyczny to historia sukcesu w zakresie odporności i ożywienia na północy w czasie późnej państwowości Majów. Aby lepiej zrozumieć, co wydarzyło się w regionie, autorzy badania postanowili lepiej poznać miejscową populację i to, jak zmieniała się w czasie. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Journal of Anthropological Archaeology” (wydanie z grudnia 2024 r.) zespół przeanalizował wcześniejsze próby mapowania populacji regionu, koncentrując się na dziesięcioleciach obejmujących upadek Chichén Itzá i powstanie Mayapanu. Przeprowadzili także własne badania na obszarze blisko 39 kilometrów kwadratowych wokół Mayapanu, używając technologii lidar, która pozwala przejrzeć gęstą dżunglę i ujawnić lokalizacje starożytnych miast. Następnie zbadali 30 procent tego obszaru w poszukiwaniu ceramiki, którą mogliby wykorzystać do datowania domów i wiosek. Podczas gdy populacja miast takich jak Chichén Itzá i Mayapan znacznie się przekształciła na przestrzeni lat, naukowcy odkryli, że populacja wiejska, która zapewniała ludzi i zasoby dla tych stolic, nie zmieniła się zbytnio między epokami. Obecnie lasy zajmują dużą część obszaru pomiędzy nowoczesnymi miastami, ale wówczas większość mieszkańców wsi mogła dostrzec domy sąsiadów ze swojego podwórka. Prof. Masson porównuje taki obrazek z dzisiejszymi brytyjskimi wsiami. – Nie była gęsta, ale ciągła – mówi o zniszczonej sieci domów, miast i wiosek, które badali. Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Masson sugeruje, że po upadku miast-państw znaczna część wiedzy instytucjonalnej została zachowana, gdy administratorzy przenieśli się na okoliczne obszary wiejskie. Kiedy nadszedł czas budowy nowej stolicy, niektórzy z tych ludzi lub ich potomkowie pomogli w odbudowie struktury instytucjonalnej. – To naprawdę ekscytujące odkrycie – mówi dr Elizabeth Paris, archeolożka z Uniwersytetu w Calgary, która pracowała w Mayapanie. Jak dodaje, wzrost liczby ludności na terenach wiejskich między okresami Chichén Itzá i Mayapan prawdopodobnie trwał znacznie dłużej i mógł powtórzyć się po upadku potężnych miast okresu klasycznego, takich jak Tikal i Calakmul. – Pod pewnymi względami rzeczywiście się zmienili, ale pod innymi względami sposób, w jaki postępowali, pozostaje niezwykle stabilny na przestrzeni wieków – mówi. Gdy królestwa upadły, inne miejsca wypełniały próżnię. Archeolożka podkreśla, że społeczność Majów nie doświadczała całkowitej dewastacji. Badanie pokazuje, co się dzieje, gdy archeolodzy patrzą na miasta w szerszym kontekście, a nie tylko na największe zabytki. – Badając region jako całość, dowiesz się znacznie więcej, nawet o piramidach – dodaje dr Paris. Co się stało z Mayapanem? Rząd koalicyjny Mayapanu nie przetrwał. Gdzieś pomiędzy 1441 a 1461 rokiem klan zwany Xiu ostatecznie zbuntował się i zabił wielu członków rodziny Cocom, która rządziła miastem. Chociaż ludzie nadal mieszkali w częściach otoczonego murami miasta, struktura władzy i kontrola, jaką Mayapan sprawował nad okolicą, zostały złamane. Inne badania wykazały, że kiedy upadła dynastia polityczna Mayapanu, ludzie ponownie przenieśli się na wieś. Okres kolonialny przyniósł drastyczne zmiany w społeczeństwie na Jukatanie, ale współcześni potomkowie Majów zachowali w regionie pewne starożytne rytuały. Miasto Telchaquillo, leżące obok ruin Mayapanu, jest wciąż zamieszkane przez osoby posługujące się językiem Majów. – Udało nam się udowodnić, że wiele aspektów kulturowych nie zmieniło się nawet dzisiaj – podsumowuje Pedro Delgado. – Jestem dumna, że ​​jestem Majanką i mogę badać pozostałości tego, czego dokonali nasi przodkowie. Źródło: National Geographic, Journal of Anthropological Archaeology Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Tak zatonął legendarny statek. 113 lat po katastrofie Titanic odkrywa swoje sekrety
Mimo upływu lat najsłynniejszy wrak świata nadal skrywa wiele niewyjaśnionych tajemnic. Nowe badania oraz skan 3D pozwalają dokładnie przeanalizować, co działo się w ostatnich chwilach rejsu.
Spis treści: To dlatego zatonął Titanic Jak naprawdę wyglądał Titanic? Zatonięcie Titanica, mimo że nie jest najbardziej tragiczną (pod względem ofiar) tragedią morską, zdecydowanie można uznać za najbardziej znaną. Duża w tym zasługa badań prowadzonych przez National Geographic i oczywiście filmu w reżyserii Jamesa Camerona. 113 lat po tragicznym dziewiczym rejsie RMS Titanic nadal cieszy się ogromnym zainteresowaniem naukowców. Badacze próbują wyjaśnić, czy zatonięcia dało się uniknąć. Próbują również odtworzyć wnętrza statku. To dlatego zatonął Titanic W 2022 roku firma Magellan przeprowadziła największy w historii podwodny trójwymiarowy skan wraku Titanica. Efekt to właściwie cyfrowy bliźniak statku. Do jego powstania wykorzystano 16 terabajtów danych, 715 tysięcy zdjęć i miliony pomiarów laserowych. Ponieważ wrak Titanica spoczywa głęboko w ciemnych wodach Atlantyku, jego eksploracja za pomocą łodzi podwodnych dostarczała jedynie fragmentarycznych obrazów. Teraz po raz pierwszy, dzięki szczegółowemu skanowi 3D, możemy zobaczyć cały wrak w pełnej okazałości. Pozostałości Titanica zostały precyzyjnie zmapowane przez podwodne roboty. W trakcie prac wykonano ponad 700 tys. zdjęć z różnych perspektyw. Zgromadzone dane posłużyły do stworzenia nowego filmu dokumentalnego National Geographic i Atlantic Productions – „Titanic: The Digital Resurrection”. Skan daje szczegółowy wgląd do kotłowni, potwierdzając relacje świadków, że inżynierowie do ostatnich chwil walczyli o utrzymanie zasilania i światła na pokładzie. Z kolei komputerowa symulacja sugeruje, że do zatonięcia Titanica mogły doprowadzić niewielkie przebicia w kadłubie. Każde z nich było mniej więcej wielkości kartki papieru A4. Jak naprawdę wyglądał Titanic? Parks Stephenson, emerytowany oficer marynarki i ekspert od Titanica, „obszedł” wrak w wirtualnej rzeczywistości. Nie tylko zajrzał do kotłowni, ale też przeanalizował pozycje zaworów. Stephenson widział wrak na własne oczy tylko dwa razy od 2005 roku. Porównując rzeczywiste doświadczenie z nową technologią, porównał nurkowanie do „szukania czegoś w ciemnym pokoju z kiepską latarką”. Szczegółowy cyfrowy model oferuje wgląd bez zakłóceń. Analiza zaktualizowanych skanów wraku statku ułatwia badanie przyczyn zatonięcia statku. Wizualizacja potwierdziła na przykład, że Titanic wbił się w dno w całości, a rufa została roztrzaskana. Model pozwala wyobrazić sobie moment, w którym tylna część statku wirowała i się rozpadła. Wcześniej taka wizja była jedynie teorią. To nie pierwszy tak szczegółowy model kultowego obiektu. W podobnej technice zeskanowano już m.in. Mount Rushmore czy „Dawida” Michała Anioła. Fotogrametria – bo w tym leży sukces modeli – to technika opracowana już w XXI w. przez inżyniera Albrechta Meydenbauera. W skrócie mówiąc, to sposób tworzenia pomiarów na podstawie zdjęć. Współcześnie ta metoda, połączona z LiDAR-ami i potężną mocą obliczeniową, pozwala wiernie odwzorować najdrobniejsze detale. Źródło: National Geographic Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Obcokrajowcy ocenili polską literaturę. Ranking najlepszych książek otwiera lektura szkolna
Polska literatura od lat cieszy się dużym uznaniem nie tylko w naszym kraju, ale i na świecie. Wiele o gustach zagranicznych czytelników mówi lista ich ulubionych polskich dzieł. Zestawienie otwiera dobrze nam znana lektura szkolna.
Spis treści: Czy to najlepsza polska książka? Ulubione polski książki czytelników na świecie Media rozpisują się o książkach polskich autorów, które cieszą popularnością nie tylko w kraju, ale i za granicą. Tu triumfuje między innymi Olga Tokarczuk. Powieść noblistki zatytułowana „Empuzjon” trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Co ciekawe, jej angielskie tłumaczenie pojawiło się w amerykańskich księgarniach zaledwie kilka tygodni wcześniej. Mimo krótkiego stażu na półkach tytuł szybko został doceniony przez czytelników i krytyków. Literaturę spod pióra Olgi Tokarczyk doceniła też brytyjska piosenkarka Dua Lipa. W jednym z wywiadów artystka przyznała, że bardzo spodobała jej się książka naszej noblistki „Prowadź swój pług przez kości umarłych”. Więcej o tym, jakie polskie książki najbardziej podobają się obcokrajowcom, mówi ranking opublikowany w serwisie społecznościowym Goodreads. Platforma ta jest znana także czytelnikom z Polski, jednak większość jej użytkowników pochodzi z krajów anglojęzycznych. Idea jest prosta: internauci mogą oceniać tam książki i dyskutować o nich. W Polsce najpopularniejszym serwisem tego typu jest strona Lubimy Czytać. Czy to najlepsza polska książka? Na Goodreads nie brakuje tematycznych zestawień i rankingów. Jeden z nich jest szczególnie interesujący dla Polaków. Dotyczy bowiem właśnie polskich książek. Które z nich najbardziej podobają się obcokrajowcom? Pierwsze miejsce może zaskoczyć. Nie zajmuje go bowiem żaden z naszych noblistów, a Bolesław Prus. Za jego najlepszą powieść uznano „Lalkę”. To też najbardziej znany tytuł Prusa. Choćby dlatego, że od lat jest w Polsce lekturą obowiązkową. Każdy z nas na jakimś etapie edukacji zetknął się więc z Izabelą Łęcką i Stanisławem Wokulskim. Jak widać, ich burzliwe losy fascynują nie tylko polskich czytelników. Powieść jest dość długa (w zależności od wydania liczy około 800 stron), przez co czasem wzbudza niechęć uczniów. Ci, którzy jednak czytają „Lalkę” od deski do deski, żywo dyskutują potem o postawach głównych bohaterów – a te są dość kontrowersyjne. Przykładowo, zafascynowany Łęcką Wokulski podporządkowuje jej całe swoje życie, przez co wielu widzi w nim romantyka-idealistę. Z drugiej strony jego nieprzystosowanie do społeczeństwa i załamanie po zawodzie miłosnym rodzą wątpliwości: czy jest bohaterem tragicznym, czy może jego uczucia są toksyczne? Izabelę Łęcką z kolei często krytykuje się za powierzchowność, egoizm i niezdolność do docenienia prawdziwej (?) miłości. Jej relacja z Wokulskim – od manipulacji po chwilowe przebłyski sympatii – jest różnorako interpretowana przez czytelników. Ulubione polski książki czytelników na świecie Drugie miejsce w zestawieniu również zajmuje lektura szkolna. Jako drugą najlepszą polską książkę czytelnicy wybrali „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Trzeba przyznać, że to dość zaskakujący wybór, bo choć objętościowo powieść Gombrowicza jest znacznie krótsza np. od „Lalki”, to jej fabuła – pełna groteski i absurdu – wymaga większego skupienia. Podium zamyka „Krew elfów” autorstwa Andrzeja Sapkowskiego. To pierwsza z pięciu części sagi o wiedźminie Geralcie z Rivii. Co ciekawe, Andrzej Sapkowski pojawia się w zestawieniu 10 najlepszych polskich książek aż trzykrotnie. Na 8. miejscu znalazł się jego „Chrzest Ognia”, a na 9. „Czas Pogardy”. To akurat nie powinna być dużym zaskoczeniem. Postać Wiedźmina stworzona przez Sapkowskiego od lat jednym z najlepiej sprzedających się polskich towarów eksportowych. Na podstawie książek Polaka powstały między innymi gry komputerowe oraz seriale. Poniżej całe zestawienie najlepszych polskich książek według czytelników Goodreads. „Lalka” – Bolesław Prus, „Ferdydurke” – Witold Gombrowicz, „Wiedźmin: Krew Elfów” – Andrzej Sapkowski, „Solaris” – Stanisław Lem, „Quo Vadis” – Henryk Sienkiewicz, „Sklepy cynamonowe” – Bruno Schulz, „Kamienie na szaniec” – Aleksander Kamiński, „Wiedźmin: Chrzest Ognia”– Andrzej Sapkowski, „Wiedźmin: Czas Pogardy” – Andrzej Sapkowski, „Tango” – Stanisław Mrożek. Źródło: Goodreads Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
Dzięki nowoczesnej rekonstrukcji naukowcy poznali prawdziwą twarz św. Mikołaja, biskupa Miry, który był pierwowzorem współczesnej, baśniowej postaci obdarowującej nas prezentami w Boże Narodzenie. Zamiast rubasznego staruszka zobaczyliśmy oblicze autentycznego człowieka z krwi i kości.
Spis treści: Jak wyglądał Święty Mikołaj? Detale i wykończenie modelu Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Święty Mikołaj to zdecydowanie jeden z najpopularniejszych świętych Kościoła katolickiego, choć trzeba przyznać, że najbardziej znany jest nie z właściwego żywota, a dzięki skomercjalizowanemu odpowiednikowi. Mikołaj, jakiego dziś kojarzymy ze świętami Bożego Narodzenia, to wesoły staruszek z brzuszkiem i długą siwą brodą. Z oryginałem, a więc biskupem Myry, łączy go jednak ofiarność i chęć obdarowywania innych. Co roku w okolicach świąt Bożego Narodzenia wraca pytanie: czy Święty Mikołaj istniał naprawdę? To już mamy ustalone. A jak wyglądał? Pewną podpowiedzią może być fakt, że urodził się na terenach dzisiejszej Turcji. Szczegółowej odpowiedzi na to pytanie postanowili udzielić (a właściwie pokazać) Jose Luis Lira i Thiago Beaini z Brazylii. Pierwszy z nich to doktor prawa i adiunkt na Uniwersytecie Stanowym Vale do Acaraú w Brazylii. Thiago z kolei jest dentystą i adiunktem na Wydziale Stomatologii Uniwersytetu Federalnego w Uberlândia, również w Brazylii. Jak wyglądał Święty Mikołaj? Głównym autorem rekonstrukcji jest Cicero Moraes, specjalista od trójwymiarowych wizualizacji. Brazylijczyk ma już na koncie wiele podobnych rekonstrukcji. Jego najbardziej znane dzieła to Ava, kobieta żyjąca w epoce brązu, czy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tym razem ponownie wykorzystał metody stosowane w medycynie sądowej, pozwalające na odtworzenie rysów twarzy na podstawie czaszki. Współpraca z prawnikiem i dentystą była w tym zakresie niezwykle pomocna. Warto jednak podkreślić, że technika ta nie prowadzi do bezpośredniej identyfikacji – jak w przypadku badań DNA czy analizy porównawczej łuków zębowych – lecz do wizualizacji, która może pomóc w pełnym odtworzeniu wyglądu zmarłego. Autorzy projektu posłużyli się danymi strukturalnymi czaszki z książki „Le Reliquie di S. Nicola” dr. Muigiego Martino. Zgodę na ich użycie wyraziło Centro Studi Nicolaiani. Pierwszym krokiem było stworzenie trójwymiarowego modelu czaszki i wyrównanie go według tzw. płaszczyzny frankfurckiej. Następnie naukowcy odtworzyli tkanki miękkie z wykorzystaniem oprogramowania OrtogOnBlender. Proces obejmował też korektę pozycji żuchwy, która była nieznacznie wycofana i rozmieszczenie markerów tkanek, uwzględniając dane statystyczne mężczyzn w wieku 60–69 lat. W tym przypadku nie było możliwe odwzorowanie struktur czaszki z doskonałą precyzją. Autorzy zaobserwowali jednak obecność zębodołów, co sugeruje, że w chwili śmierci Mikołaj mógł mieć niemal pełne uzębienie. Ten szczegół również uwzględniono w poprawkach dla zwiększenia anatomicznej spójności. Detale i wykończenie modelu Aby uzyskać realistyczny obraz, dodano elementy takie jak pigmentacja skóry, linie mimiczne i charakterystyczna broda. Kolory i szczegóły zaczerpnięto z ikonografii oraz wcześniejszych rekonstrukcji historycznych. Proces zakończyły poprawki z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, m.in. algorytmu CodeFormer, który pomógł zachować naturalność wyglądu. Ciekawym odkryciem była asymetria nosa Świętego Mikołaja, która wpływa na odbiór jego twarzy z różnych perspektyw. Szczególną wagę przywiązano do detali związanych z wiekiem, takich jak zmiany w strukturze nosa i linii twarzy. Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Ostateczny wizerunek Świętego Mikołaja okazał się zaskakująco zgodny z jednym z pierwszych jego graficznych przedstawień z 1863 roku. Przedstawia on człowieka o szerokiej twarzy i wyrazistych rysach, co znacznie odbiega od dzisiejszego wyobrażenia pucołowatego świętego. W efekcie historyczny odpowiednik Świętego Mikołaja zyskał (symboliczną) twarz człowieka, który inspirował swoją ofiarnością i troską o innych. Czy nie tego właśnie szukamy w magii świąt? To niejedyna tegoroczna ciekawostka dotycząca ulubionego świętego dzieci na całym świecie. Niedawno archeolodzy prowadzący prace wykopaliskowe w kościele św. Mikołaja w Turcji ogłosili, że znaleźli tam sarkofag. Jak na razie nie wiadomo jeszcze, co znajduje się w środku, jednak samo znalezisko jest intrygujące. Zwłaszcza że odkrycia dokonano w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, który według tradycji kryje grób Mikołaja. Źródło: OrtogOnline Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
To on zabrał Polaków do świata surowych krain polarnych. Książki tego autora to klasyka
Doświadczenia z ekspedycji polarnych stały się dla Czesława Centkiewicza inspiracją do stworzenia opowieści, które zapadły w pamięć całym pokoleniom. Oto nieznane fakty z życia pioniera polskiej literatury polarnej.
Spis treści: Alina i Czesław Centkiewiczowie Czesław Centkiewicz – książki Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz jest pionierem polskiej literatury polarnej. Dzięki swoim książkom stał się uosobieniem fascynacji Arktyką i Antarktyką. Nie sposób jednak mówić o Czesławie Centkiewiczu, pomijając jego żonę, Alinę Centkiewicz. Alina i Czesław Centkiewiczowie Para ta tworzyła nierozerwalny duet, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Alina i Czesław Centkiewicz nie ograniczali się jedynie do pisania o swoich podróżach – często sami brali udział w wyprawach naukowych. Razem badali nieznane dotąd obszary i dokumentując życie ludzi i dzikich zwierząt w ekstremalnych warunkach. Alina Centkiewicz, z domu Kosk, była nie tylko żoną Czesława, ale również jego współautorką. Razem stworzyli wiele książek, które przybliżały czytelnikom piękno i surowość polarnych krain. Ich książki, takie jak „Zaczarowana zagroda” czy „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”, stały się klasyką polskiej literatury dziecięcej i młodzieżowej. Alina, z wykształcenia pedagożka, z pasją angażowała się w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Organizowała wykłady i prezentacje w szkołach i instytucjach kulturalnych. Czesław, inżynier i geofizyk, wnosił do książek głęboką wiedzę o warunkach panujących na biegunach. To połączenie wiedzy naukowej z literackim talentem sprawiło, że ich pasjonujące opowieści stały się cennymi źródłami informacji. Prace Centkiewiczów były wielokrotnie nagradzane. Ich wkład w popularyzację wiedzy o rejonach polarnych do dziś jest nieoceniony. Czesław Centkiewicz – książki Twórczość pisarska Czesława Centkiewicza obejmuje szerokie spektrum gatunków literackich, od literatury faktu po literaturę dziecięcą. Jego książki były inspirowane osobistymi doświadczeniami z licznych wypraw polarnych. Jednym z najbardziej znanych dzieł Czesława Centkiewicza jest „Anaruk, chłopiec z Grenlandii”. Książka ta, skierowana do młodszych czytelników, opowiada historię dziecka, które żyje w surowych warunkach Arktyki. Dzięki prostemu językowi i fascynującym opisom historyjka od lat cieszy się popularnością wśród dzieci i jest często wykorzystywana jako lektura szkolna. Nie mniejszą popularnością od lat cieszą się wspomniane wcześniej „Zaczarowana zagroda” i „Tumbo z Przylądka Dobrej Nadziei”. Innym ważnym dziełem jest książka opisująca podróż przez Afrykę, którą Centkiewicz odbył wraz z żoną. Jej tytuł to „Od Kairu do Cape Town”. Pełna przygód opowieść ukazuje niezwykłą determinację i odwagę autorów, którzy nie bali się wyzwań, jakie stawia przed nimi nieznany kontynent. Książka ta, choć mniej znana niż ich arktyczne opowieści, jest równie ważnym świadectwem podróżniczych pasji Centkiewiczów. Warto również wspomnieć o „Białym lądzie”. Ta książka, oparta na doświadczeniach z wyprawy do Antarktyki, jest hołdem dla polskich badaczy, którzy poświęcili swoje życie na eksplorację tego nieprzyjaznego kontynentu. Centkiewicz w mistrzowski sposób opisuje nie tylko zmagania ludzi z ekstremalnymi warunkami, ale także piękno i majestat lodowego świata, który mimo swojej surowości, fascynuje i przyciąga kolejnych śmiałków. Twórczość Czesława Centkiewicza to również bogaty zbiór reportaży i artykułów, które publikował w różnych czasopismach. Jego prace były często ilustrowane zdjęciami, które sam wykonywał podczas swoich podróży. Był jednym z pierwszych polskich autorów, którzy w tak szeroki sposób popularyzowali tematykę polarną, przybliżając ją szerszemu gronu odbiorców. Czesław Centkiewicz – ciekawostki Czesław Centkiewicz urodził się 18 października 1904 roku w Warszawie. Był nie tylko pisarzem i podróżnikiem. Oto ciekawostki, które mogą zaskoczyć nawet jego największych fanów. Jedną z mniej znanych informacji o Centkiewiczu jest fakt, że zanim zajął się literaturą, pracował jako inżynier geofizyk. Wiedza zdobyta na Politechnice Warszawskiej okazała się niezwykle przydatna podczas jego wypraw polarnych. Wykształcenie techniczne pozwoliło mu lepiej zrozumieć otaczający świat oraz zaangażować się w rozwój badań naukowych w rejonach polarnych. Czesław Centkiewicz był również zapalonym fotografem. Jego zdjęcia, które często ilustrowały jego książki i artykuły, są do dziś cenione nie tylko za swoją wartość dokumentalną, ale także artystyczną. W czasach, gdy fotografia nie była jeszcze tak powszechna, jak dzisiaj, Centkiewicz potrafił uchwycić na kliszy niezwykłe momenty z życia ludzi i zwierząt w ekstremalnych warunkach. Centkiewiczowie mieli również bliskie kontakty z wieloma wybitnymi postaciami polskiej nauki i kultury. Przyjaźnili się między innymi z Antonim Dobrowolskim, wybitnym polarnikiem, uczestnikiem wyprawy antarktycznej w latach 1910–1912, który był jednym z pierwszych polskich badaczy tego kontynentu. Niewielu wie, że Czesław Centkiewicz miał również talent do opowiadania anegdot. Jego opowieści, pełne humoru i autoironii, były często przytaczane przez przyjaciół i współpracowników. Potrafił z niezwykłą lekkością opowiadać o trudnych sytuacjach, w które wpadał podczas swoich wypraw, co czyniło go niezwykle lubianą postacią w gronie polskich podróżników i naukowców. Pod koniec życia Centkiewiczowie osiedlili się w Warszawie, gdzie spędzili swoje ostatnie lata, kontynuując pisanie i popularyzację wiedzy o rejonach polarnych. Ich dom stał się miejscem spotkań dla wielu osób zainteresowanych tematyką polarną. Oni sami do końca swoich dni pozostali aktywni zarówno literacko, jak i naukowo. Czesław Centkiewicz zmarł 10 lipca 1990 roku, pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki i naukowy, który do dziś inspiruje kolejne pokolenia podróżników i miłośników literatury. Jego życie i twórczość są dowodem na to, że pasja do odkrywania świata i dzielenia się wiedzą może prowadzić do niezwykłych osiągnięć, które przetrwają lata. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak duże mogą być płatki śniegu? Największy miał rozmiar średniej pizzy
Jakie rozmiary mogą osiągać płatki śniegu? Historyczne relacje wspominają okazy wielkości średniej pizzy. To zjawisko zaskoczyło nawet doświadczonych obserwatorów. Gdzie i kiedy udało się je zanotować?
W tym artykule: Płatki śniegu i kryształki śniegu – co jest większe? Zimowa aura pod lupą Fascynujące jak śnieg Choć śniegu mamy w Polsce (podobnie jak innych krajach Europy) coraz mniej, warto przyjrzeć się mu z bliska. Choćby i wirtualnie. Pojedyncze kryształki śniegu nie bez powodu fascynują zarówno naukowców, jak i artystów. W końcu jest to przykład wyjątkowo estetycznego działania matki natury. Śnieżynki najczęściej charakteryzują się sześcioramienną symetrią. Są niewielkie, choć zdarzają się prawdziwi rekordziści – i to w drugą stronę. Płatki śniegu i kryształki śniegu – co jest większe? Jak można przeczytać w Księdze rekordów Guinnessa, pewnej styczniowej nocy w 1887 r. podczas gwałtownej zimowej burzy nad doliną rzeki Clark Fork, w pobliżu rancza Matta Colemana, niedaleko Missoula w Montanie w USA, zaobserwowano płatki śniegu opisane jako „większe od misek na mleko”. Miały one nawet do 38 cm szerokości. I tu warto zwrócić uwagę na rozróżnienie o, którym mówi w swoich badaniach dr Kenneth Libbrecht. Naukowiec poświęcił swoją karierą odpowiedzeniu na pytanie, dlaczego kryształy śniegu przyjmują różne kształty. I właśnie, jak zauważa, kryształy śniegu to nie to samo, co płatki śniegu. W języku polskim to rozróżnienie nie przyjęło się do mowy codziennej. Zimowa aura pod lupą Chodzi o to, że pojedyncze kryształki śniegu są maleńkie. Dopiero spadając z nieba, łączą się w większe struktury. To, co więc widzimy za oknem to najczęściej większe, uformowane w locie płatki śniegu. Kryształy śniegu powstają w wyniku zamarzania wody z gazu (pary wodnej), nie przechodząc wcześniej w ciecz. Płatek śniegu może być z kolei dowolną strukturą zamarzniętej wody spadającą z nieba. Stąd też różnice w ich rozmiarach. Zjawisko opisane w Księdze rekordów Guinnessa dotyczy więc nie kryształków śniegu, a właśnie płatków. Jak wielkie potrafią być w takim razie kryształki śniegu? To zależy od perspektywy. Śnieg na Saharze to nic nowego. Biały puch prószy na pustyni coraz częściej Choć śnieg na Saharze to wciąż rzadkość, w przeszłości największa pustynia Afryki kilkukrotnie była pokryta białą warstwą. Czy podobne anomalie pogodowe będą się zdarzać coraz czę... Fascynujące jak śnieg Rekord największego pojedynczego kryształu śniegu przypisuje się jednej z obserwacji Libbrechta. Mimo że wiele czasu spędził w laboratorium, gdzie próbował stworzyć dwa identyczne kryształki śniegi, to ten największy znalazł na wolności. Rekordzista mierzył 10 milimetrów od czubka do czubka. Może się wydawać, że to niewiele, ale weźmy pod uwagę, że typowy kryształek śniegu ma średnicę od 2 do 4 milimetrów. W swojej ponad 20-letniej karierze badacz śniegu pracuje nad modelem, który może wyjaśnić, dlaczego różne temperatury powodują powstawanie różnych struktur. Libbrecht stworzył nawet „przewodnik terenowy po płatkach śniegu”. Na jego stronie internetowej można znaleźć zdjęcia i filmy przedstawiające różnego rodzaju kryształki śniegu. Sam zainteresowany porównuje badanie śniegu do... obserwacji ornitologicznych. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
40 lat temu Zbigniew Religa przeprowadził pierwszy udany przeszczep serca w Polsce. To zdjęcie zna cały świat
To ojciec polskiej kardiochirurgii i ikona medycyny. Profesor Zbigniew Religa przeprowadził pierwszy udany przeszczep serca w naszym kraju. Zdjęcie, które powstało 2 lata później, stało się legendą. Znacie jego historię?
W tym artykule: Profesor Zbigniew Religa na kultowym zdjęciu. Kto je wykonał? Drugie życie kultowego zdjęcia Przełom w medycynie Czym jest ksenotransplantacja? Transplantacja serca jest uważana za jeden z największych cudów współczesnej medycyny. Dla chorych z ciężkim i nieodwracalnym uszkodzeniem tego organu jest to szansa na nowe życie. Po raz pierwszy w Polsce przeszczep serca pomyślnie przeprowadził profesor Zbigniew Religa. Historyczna operacja odbyła się 5 listopada 1985 r. Od tamtej pory Religa przyczynił się do naprawy tysięcy ludzkich serc. Lekarz zmarł w 2009 r., ale pamięć o nim i jego dokonaniach pozostaje żywa. Profesor Zbigniew Religa na kultowym zdjęciu. Kto je wykonał? Upamiętnieniem pierwszego udanego przeszczepu serca w Polsce był film „Bogowie” z Tomaszem Kotem w roli głównej. Jednym z ostatnich kadrów w filmie jest kultowe zdjęcie profesora Zbigniewa Religi na sali operacyjnej. Wykonał je fotograf National Geographic James L. Stanfield. Fotografia została wybrana zdjęciem roku National Geographic. Znalazła się również wśród 100 najlepszych zdjęć NG. Oprócz Religi monitorującego pracę serca pacjenta na dalszym planie zdjęcia widać też asystenta profesora, Romualda Cichonia. Mężczyzna zasnął z wycieńczenia po trwającej niemal dobę operacji. Sam pacjent również był znaną postacią, nie tylko z uwagi na słynne zdjęcie. To Tadeusz Żytkiewicz, najdłużej żyjący pacjent po przeszczepie serca w Polsce. Zmarł dopiero 30 lat później, w 2017 r. Miał wtedy 91 lat. Co ważne, słynna fotografia nie została wykonana po historycznej operacji przeszczepienia serca, a dwa lata później. Dokładnie w nocy z 4 na 5 sierpnia w 1987 r. James L. Stanfield uwiecznił w kadrze zakończenie dziewiętnastej operacji przeszczepu serca przeprowadzanej przez Religę. Pierwszym pacjentem po pomyślnie przeprowadzonej transplantacji serca był 62-letni rolnik z Krzepic, cierpiący na krańcową postać niewydolności serca. Zmarł po dwóch miesiącach od operacji z powodu sepsy. Drugie życie kultowego zdjęcia O słynnej fotografii ponownie zrobiło się głośno w 2021 r. To zasługa Tomasza Woźniakowskiego, ilustratora i grafika z Łodzi. W pewnym sensie dał drugie życie fotografii, tworząc na jej podstawie trójwymiarową wizualizację. Wykorzystał do tego programy Gimp i Blender oraz technikę tzw. camera mappingu. Dzięki niej mamy wrażenie, jakbyśmy byli w miejscu, w którym powstało zdjęcie. View oEmbed on the source website – Zachwyciło mnie [...], jak przyjemne i wiarygodne efekty można uzyskać tak relatywnie niskim nakładem pracy. Poza tym to technika, która w dużej mierze opiera się na przestrzennej intuicji. Nie wszystko w kwestii perspektywy i proporcji da się wyczytać z jednego zdjęcia i wtedy trzeba działać na oko – mówił Woźniakowski w wywiadzie dla Papaya.Rocks. Przełom w medycynie Pierwszy w Polsce udany przeszczep serca jest uważany za początek polskiej kardiochirurgii. Najpierw była jednak pierwsza, nieudana próba. Podjęli się jej 4 stycznia 1969 r. profesor Jan Moll, Antoni Dziatkowiak i Kazimierz Rybiński. Dwa lata wcześniej po raz pierwszy w historii udało się to zespołowi chirurga Christiaana Barnarda. Przeszczepione serce otrzymał Louis Washkansky. Dawczynią była Denise Darvall. 25-latka zginęła tego samego dnia w wypadku samochodowym. Mimo że przeszczep zakończył się pomyślnie, Washkansky zmarł niecałe trzy tygodnie później na zapalenie płuc. Jego organizm był mocno osłabiony z powodu podawania immunosupresantów – leków, które miały wspomóc przyjęcie przeszczepu. Obecnie przeszczepy serca wykonuje się na całym świecie. Ba, medycyna rozwinęła się na tyle, że przekraczane są kolejne granice. Przykładowo w 2014 r. lekarze po raz pierwszy z sukcesem przeczepili pacjentowi serce od dawcy, u którego doszło do całkowitego zatrzymania krążenia. Już rok później analogiczny zabieg udało się przeprowadzić po raz pierwszy w Europie. Konkretnie w Wielkiej Brytanii. 5 słynnych przeszczepów twarzy. Historie pełne blasków i cieni Operacje przeszczepu twarzy to bardzo trudne przedsięwzięcia, a o ich sukcesie decyduje nie pierwszy dzień po operacji, lecz wiele kolejnych lat życia. Poznajcie 5 historii osób, którym medy... Czym jest ksenotransplantacja? Osobna kwestia to wzbudzające kontrowersje ksenotransplantacje. Chodzi o przeszczep lub infuzję tkanek bądź organów zwierzęcych do organizmu człowieka. Pierwsze próby przeprowadzenia takiego zabiegu podjęto jeszcze w XIX w. Jeden z głośniejszych zabiegów odbył się w 1984 roku. Zespół kardiochirurgów przeszczepił wtedy serce pawiana 12-dniowemu wcześniakowi, nazywanemu później „Baby Fae”. Dziecko przyszło na świat z niedorozwojem lewej komory serca. Po niespełna 2 tygodniach od transplantacji u noworodka pojawiły się pierwsze objawy odrzucenia przeszczepu. 9 dni później maluch zmarł. W 2022 r. człowiekowi po raz pierwszy przeszczepiono zmodyfikowane serce świni. Biorcą był 57-letni David Bennett. Mężczyzna cierpiał na nieuleczalną niewydolność serca. Lekarze nie zakwalifikowali go do konwencjonalnego przeszczepu. Z przeszczepionym sercem żył jeszcze dwa miesiące. Zmarł 8 marca 2022 r., a przyczyny jego śmierci nie zostały podane. Swój udział w historii ksenotransplantacji miał również Zbigniew Religa. W 1992 w. przeprowadził jedną z pierwszych operacji transplantacji serca świni. Przeszczep się nie przyjął, a pacjent zmarł niecałą dobę później. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ten kraj tworzy 10 malutkich wysepek. Każda jest jak zupełnie inny świat
Wyspy Zielonego Przylądka urzekają różnorodnością. Są dzikie, słoneczne, pełne kontrastów. Na Oceanie Atlantyckim tworzą archipelag dziesięciu wysp, a każda z nich jest jak zupełnie inny mikroświat. To idealny kierunek na pierwsze spotkanie z Afryką.
Spis treści: Wyspa Sal – Wyspy Zielonego Przylądka Wyspa Santo Antao Wyspy Zielonego Przylądka – atrakcje Kajakiem z wulkanu Nurkowanie na Wyspach Zielonego Przylądka Kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka? Wyspy Zielonego Przylądka – na co uważać? Wyspy Zielonego Przylądka nie są tak popularne wśród turystów z Polski, jak na przykład Kreta czy Cypr, co może wiązać się z odległością. Bezpośredni lot z Polski na Sal (takie połączenia oferują biura podróży) trwa od 7 do 8 godzin. Dla rodzin z małymi dziećmi niemal 1/3 doby w powietrzu może być nie lada wyzwaniem. W końcu to podróż do zachodniej Afryki. Wyspy Zielonego Przylądka leżą na Oceanie Atlantyckim na wysokości Mauretanii i Senegalu – ok. 450 km. od linii brzegowej kontynentu. Legenda głosi, że gdy Bóg skończył tworzyć Ziemię, zatarł ręce z zadowolenia, a okruszki gliny, które wówczas spadły z boskich dłoni w Ocean Atlantycki, stały się Wyspami Zielonego Przylądka. Dziesięć okruszyn, z których najokazalsza, wyspa Santiago, jest niewiele większa od Berlina. Niewiele jest miejsc na ziemi, gdzie można z taką łatwością przeskakiwać z jednego świata w inny niczym telewidz przełączający kanały kablówki. Podróż przez Cabo Verde (tak z portugalskiego swój kraj nazywają mieszkańcy Republiki Zielonego Przylądka) to podróż przez kolory – od bladej, piaszczystej wyspy Sal, przez zieleń bujnej, zamglonej Santo Antao, po czerń wulkanicznej Fogo. Tak wyprawę na Wyspy Zielonego Przylądka wspomina dziennikarka Marta Zaraska. Wyspa Sal – Wyspy Zielonego Przylądka Sal, gdzie ląduję, na pierwszy rzut oka wydaje się przyjaźnie różnobarwna. W kurorcie Santa Maria pełno jest kwiatów i plażowiczów w kolorowych kostiumach, rumieniących swoje skory na wszelkie odcienie brązu i (niestety) czerwieni. Piasek jest czyściutki, jasny, woda błękitna. Samo miasto to nic specjalnego: dużo placów budowy i rozlazłych hoteli all inclusive. Wszystko zdaje się tu istnieć pod zagranicznego turystę: centra nurkowe, sklepiki pełne naszyjników z muszelek, włoskie pizzerie. Dopiero w maleńkim barze Mercedes, przy jednym z kilku stolików, odkrywam pierwsze prawdziwe smaki Cabo Verde – lokalną potrawę catchupa, czyli wyśmienity gulasz z fasoli i świeżo złowionej ryby. Tuż za granicami miasta kryje się zupełnie inny świat: płaski, spalony słońcem, złoto-brązowy. Kiedy jadę wypożyczonym samochodem (na oponach z Dębicy!) z Santa Maria w kierunku miasta Espargos, czuję się jak na pustyni. Jedyne żywe istoty, jakie spotykam, to wyliniałe osiołki. Największe wrażenie robi na mnie jednak Pedra de Lume. To zalany wodą krater wygasłego wulkanu i zarazem opuszczona od niemal 30 lat kopalnia soli – plamka błękitu wśród rdzawych wzgórz. W Pedra de Lume wydobywano sól od stuleci. To od tej soli właśnie (po portugalsku sal) pochodzi nazwa wyspy. Teraz zaś największą atrakcją jest kąpiel w zasolonym jeziorze, w którym, niczym w Morzu Martwym, można pławić się na powierzchni w przeróżnych pozycjach, uprawiać wszelakie akrobacje i nigdy nie zanurzyć się głębiej niż na kilka centymetrów. Wyspa Santo Antao Po wysuszonych pustkowiach Sal wyspa Santo Antao zdaje się kipieć zielenią. Mam wrażenie, że jeśli zatrzymam się, choć na chwilę, porosną mnie bluszcze i pochłonie dżungla. Od wilgoci wszystko zdaje się gnić: domy, drzewa, nawet same góry, które wystrzeliwują na niemal 2 tys. m prosto z oceanu, wbijając się w chmury ostrymi, postrzępionymi szczytami. Drogi na Santo Antao są wąskie, śliskie i pozawieszane nad przepaściami. Od widoków kręci się w głowie. Wydaje się, że maleńkie wioski, poprzyklejane do zboczy, mogą w każdej chwili runąć w dół. Jadąc samochodem, nie raz muszę się powstrzymywać, żeby nie zamknąć z przerażenia oczu. Zdecydowanie wolę podziwiać piękno Santo Antao na piechotę – przedzierając się przez pachnące mokrą ziemią uprawy trzciny cukrowej, plantacje kawy i gąszcze bananowców. Boso na scenę Z dzikiej Santo Antao biorę prom w kierunku Sao Vicente. Morze jest wzburzone i wielu współpasażerów przybiera ten sam kolor co zostawiona w tyle wyspa – zielony. Kiedy przybijamy do portu w Mindelo, oddycham z ulgą. Mindelo, o którym tak często śpiewała urodzona tu Cesaria Evora (nagrała nawet płytę o tytule Radio Mindelo), nie rozczarowuje. Spodziewałam się rozśpiewanego, klimatycznego miasteczka – i tak właśnie jest. Wieczorem z licznych barów unoszą się zapachy smażonych ryb i dźwięki morny, melancholijnej muzyki rodem z Wysp Zielonego Przylądka. To mieszanka melodii portugalskich, kubańskich, brazylijskich i afrykańskich. Gatunek ten popularyzowała podziwiana przez tak wielu polskich fanów Cesaria Evora nazywana „bosą diwą”, bo na scenie często występowała bez butów. Wyspy Zielonego Przylądka – atrakcje Choć w Mindelo nie ma zbyt wielu zabytków, spacer o zachodzie słońca po pastelowo-kolorowych brukowanych ulicach tego 70-tysięcznego miasteczka, które zdaje się bardziej należeć do Ameryki Południowej niż Afryki, jest wyjątkowo romantyczny. Położone około 500 km od zachodniego brzegu Afryki Mindelo jest przystanią dla żeglujących między Europą a Ameryką. W porcie cumuje pełno jachtów, od luksusowych po zardzewiałe łajby. W tutejszych barach spotkać można wielu zaprawionych marynarzy. W nadbrzeżnym Club Nautico przy szklance lokalnego grogu (drinku z rumem, cynamonem i sokiem z cytryny) i akompaniamencie muzyki na żywo wdaję się w rozmowę z Holendrem – byłym dentystą, który dostał alergii na produkty używane do wypełnień, rzucił zawód i postanowił zostać żeglarzem. Teraz przeprowadza przez ocean jachty dla zamożnych klientów. W pobliżu siedzi rodzina z dwójką maleńkich dzieci, która łódką opływa świat. Opowieści o podróżach i morskich przygodach mieszają się z nostalgicznymi dźwiękami gitary, a ja czuję się jak w jednym z portowych miast rodem z powieści Josepha Conrada. Po wizycie w Mindelo udaję się w górzyste wnętrze wyspy. Widoki, podobnie jak na Santo Antao, są fantastyczne. Miedziano-brązowe góry schodzą prosto w szafirowy ocean, a między lądem a wodą czekają na podróżnych niemal puste plaże usypane czarnymi wulkanicznymi skałami. Wiejące tutaj wiatry oferują jedne z najlepszych na świecie warunków do windsurfingu. Kiedy chodzę po górach Sao Vicente, uderza mnie widok licznych popadłych w ruinę kamiennych domów. Przez ponad 150 lat Wyspy Zielonego Przylądka wyludniała emigracja. Szlaki przetarli ci, którzy w połowie XIX w. wyjeżdżali do Stanów Zjednoczonych dorabiać jako wielorybnicy. Na początku XX w. już tysiące mieszkańców uciekało do Ameryki przed biedą i głodem w ojczyźnie. Teraz szacuje się, że po świecie rozsianych jest dwa razy tyle osób pochodzących z Cabo Verde, co mieszka na wyspach. 12 proc. PKB republiki mają stanowić pieniądze przysyłane przez rodzinę z zagranicy. Poza Sal na wyspach nie spotykam wielu obcokrajowców. A ci rzucają się tu w oczy, zwłaszcza że zwykle wyglądają inaczej niż lokalni kawowoskórzy Kreole – potomkowie mieszanych związków Portugalczyków z Afrykanami. Wyspy Zielonego Przylądka były niezaludnione do czasu, kiedy w połowie XV w. przybili do ich brzegów pierwsi europejscy marynarze z Portugalii, Hiszpanii i Genui. Przez kolejne 150 lat Cabo Verde stało się niechlubnym punktem tranzytowym przewozu niewolników z zachodniej Afryki do Ameryk. Ponieważ niemal wszyscy zamieszkujący wyspy europejscy koloniści to byli mężczyźni, szybko zaczęły się na Cabo Verde rodzić dzieci z mieszanych związków. I stąd nierzadkim widokiem są tu dziś czarnoskórzy z niebieskimi oczami czy blond włosami. Kajakiem z wulkanu Z Sao Vicente na wyspę Fogo nie da się dopłynąć bezpośrednio promem, więc wybieram się tam małym samolotem linii TACV z przesiadką w stolicy kraju, Prai. Fogo z nieba to ciemnobrązowy krążek ze smolistym okiem krateru. Praktycznie cała wyspa to aktywny wulkan – ogromny, czarny, wynurzający się z oceanu na niemal 3 tys. m w górę. Muszę przyznać, że początkowo, kiedy po niej chodzę, czuję się niepewnie – czy coś mi pod stopami zadrżało, czy to tylko złudzenie? A co, jak wybuchnie? Czy nie zapadnie się nagle w morze? To, że fogo po portugalsku oznacza „ogień”, nie napawa mnie otuchą. Kiedy wulkan wybuchł ostatni raz w 1995 r., ognista fontanna lawy sięgała 400 m w gorę. Szybko jednak zakochuję się w czarnej wyspie. Ludzie są tu przyjaźni, roślinność bujna, domki pastelowo-kolorowe, a sam wulkan, Pico do Fogo, okazuje się idealny do wspinaczek. Żeby na niego wejść, najlepiej wyruszyć ze stolicy wyspy, Sao Filipe, tuż o świcie. Później w ciągu dnia rozpalony słońcem czarny stok zamienia się w istny piekarnik. Po krótkiej jeździe terenowym samochodem (drogi są tutaj naprawdę kiepskie) zatrzymuję się w maleńkiej miejscowości Cha das Caldeiras. Stąd na szczyt są cztery godziny wspinaczki – w sumie około tysiąca metrów do przejścia, często w głębokim wulkanicznym pyle. Ale warto. Nie tylko dla niesamowitych widoków – nieziemskich, wypalonych krajobrazów kontrastujących z soczystą roślinnością wybrzeża. Także dla samego zejścia – a raczej biegu – w dół: w 40 zawrotnych minut można być z powrotem w Cha das Caldeiras. Jeśli ktoś chce, może też spróbować zjechać ze szczytu kajakiem albo na snowboardzie – jak to zrobili Eric Deguil (mistrz świata w kajakarstwie ekstremalnym) i Kamille de Faucompret (snowboardzistka, członkini francuskiej kadry olimpijskiej). Wieczorem zaś, już z powrotem w Sao Filipe, czas na kolację i kolejne lokalne przysmaki: wyśmienite homary i tuńczyki świeżo złowione w tutejszych wodach, a do tego kieliszek lokalnego wina cha prosto ze stoków wulkanu. I romantyczny akompaniament morny, granej na żywo oczywiście. Nurkowanie na Wyspach Zielonego Przylądka Najlepszymi miejscami do nurkowania są wyspy Sal, Boa Vista i Sao Vicente. Można tam znaleźć zarówno spokojne wody dla początkujących, jak i bardziej wymagające rewiry dla zaawansowanych nurków. Na wyspach działa wiele szkół nurkowych i wypożyczalni sprzętu. Szkoły często prowadzą kursy PADI, co oznacza, że możesz zdobyć międzynarodowy certyfikat nurkowy. Kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka? Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, kiedy jechać na Wyspy Zielonego Przylądka. Wszystko zależy od tego, jakie mamy oczekiwania co do pogody i aktywności. Na archipelagu ciepło jest przez cały rok. Temperatury wahają się tam między 22 a 30 stopniami Celsjusza. Pora sucha przypada na okres od listopada do czerwca. Od sierpnia do października mogą pojawiać się przelotne deszcze, za to roślinność jest wtedy bardziej bujna i zielona. Luty, marzec i kwiecień to z kolei idealny czas dla fanów sportów wodnych. Silniejsze wiatry zapewniają świetne warunki do uprawiania m.in. windsurfingu i kitesurfingu. Okazją do podróży na Wyspy Zielonego Przylądka może być też karnawał. Szczególnie hucznie obchodzi się go w lutym na wyspie Sao Vicente. Wyspy Zielonego Przylądka – na co uważać? Wyspy Zielonego Przylądka są bezpieczne dla turystów, ale jak wszędzie, warto zachować ostrożność. Kieszonkowcy mogą pojawiać się w tłumnych miejscach, takich jak targi w Praia czy Mindelo. Lepiej unikać spacerów po mniej uczęszczanych rejonach po zmroku, szczególnie w większych miastach. Warto korzystać z oficjalnych taksówek i zawsze ustalać cenę przejazdu przed jego rozpoczęciem. Nie ma obowiązkowych szczepień przed podróżą, ale zaleca się zabezpieczenie przeciwko WZW A i B oraz tężcowi. Woda z kranu nie nadaje się do picia – zawsze należy korzystać z wody butelkowanej. Na wyspach występują komary, więc warto zaopatrzyć się w repelenty. Ryzyko malarii jest niskie, ale warto się dodatkowo zabezpieczyć, zwłaszcza podczas pory deszczowej. Oficjalną walutą jest escudo zielonoprzylądkowe (CVE), ale euro jest powszechnie akceptowane, szczególnie w miejscach turystycznych. 1 EUR równa się około 110 CVE. W większych miastach i hotelach akceptowane są karty płatnicze, ale w mniejszych miejscowościach lepiej mieć gotówkę. Bankomaty są dostępne, choć może się zdarzyć, że nie zawsze działają. Źródło: National Geographic Polska