Nie miała przygotowania naukowego, nikt nie wróżył jej szczęścia. Jane Goodall stała się legendą
Jane Goodall, dziś uważana za symbol ochrony swoich ukochanych małp, nie od razu cieszyła się uznaniem. Jej historia zaczęła się w 1960 roku, gdy jako pełna pasji miłośniczka zwierząt, ale bez formalnego wykształcenia naukowego, rozbiła obóz w Tanganice, by obserwować szympansy. Co wydarzyło się potem?
Spis treści: Jane Goodall – biografia Jak Jane Goodall została naukowczynią Tragiczne kulisy badań w Afryce Co grozi szympansom? Dziedzictwo Jane Goodall Jane Goodall kojarzą nie tylko osoby pasjonujące się życiem dzikich zwierząt. Przez kilkadziesiąt lat działalności badawczej w Afryce Brytyjka doczekała się statusu autorytetu w tym zakresie. W szczególności ukochała sobie małpy, a konkretnie szympansy. Do dziś, mimo sędziwego wieku – w 2024 r. skończyła 90 lat – pozostaje aktywna zawodowa. Co prawda nie prowadzi już działalności badawczej, ale cały czas udziela się publicznie w roli ekspertki. Goodall jest znana przede wszystkim z pionierskiej pracy nad badaniem szympansów w środowisku naturalnym. Jednym z jej najważniejszych odkryć jest zaobserwowanie, że szympansy używają narzędzi, co wcześniej uważano za cechę wyłącznie ludzką. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla nauki, ponieważ zmieniło definicję narzędzi jako „czegoś wytworzonego przez człowieka”. Jane Goodall – biografia Niewiele osób może powiedzieć, że ich życie diametralnie zmieniło się w konkretnej chwili. A właśnie tak było z Jane Goodall. Rankiem 14 lipca 1960 r. stanęła na kamienistej plaży jeziora Tanganika. To była jej pierwsza wizyta w tym miejscu. Wtedy jeszcze nazywało się Gombe Stream Game Reserve (ustanowiony przez brytyjski kolonialny rząd obszar chroniony, na którym jednak można było polować) i zajmowało niewielki obszar. Jane miała ze sobą namiot, kilka talerzy, starą lornetkę i afrykańskiego kucharza imieniem Dominic. Za namową osób, które obawiały się o jej bezpieczeństwo w głuszy, towarzyszyła jej matka. Goodall przyjechała badać, a przynajmniej spróbować badać szympansy. Prawie wszyscy byli przekonani, że jej się nie uda. W powodzenie przedsięwzięcia wierzył chyba tylko paleontolog Louis Leakey, który zlecił jej to zadanie. Jane Goodall witali tubylcy, którzy pomogli jej rozbić obóz na plaży w pobliżu swoich sieci rybackich. Około godz. 17 ktoś powiedział, że widział szympansa. Tego wieczora Jane zapisała w dzienniku: „Ruszyliśmy jego śladem i w końcu go dostrzegłam. Małpa zamajaczyła w oddali. Uciekł, kiedy zrównaliśmy się z grupą rybaków, którzy się na niego gapili. Badaczka zauważyła powyginane gałęzie, spłaszczone w kształt gniazda na pobliskim drzewie”. Ta krótka obserwacja na temat szympansiego gniazda rozpoczęła jedną z najbardziej znaczących sag współczesnej etologii. W historii nauki na zawsze zapisały się punkty zwrotne losów tego miejsca i symboliczne wydarzenia, które składają się na jego legendę. Początkowo młoda panna Goodall była zaledwie bystrą absolwentką szkoły dla sekretarek w Anglii, która zawsze kochała zwierzęta i marzyła o tym, żeby badać je w Afryce. Pochodziła z rodziny silnych kobiet, w której brakowało pieniędzy i mężczyzn. Podczas pierwszych tygodni pobytu w Gombe z trudem dawała sobie radę. Po omacku szukała metodologii badań, tracąc czas przez gorączkę (prawdopodobnie malarię). Przewędrowała dziesiątki kilometrów po zalesionych górach, a mimo to zobaczyła niewiele szympansów. Dopiero po jakimś czasie starszy samiec o szpakowatej brodzie obdarzył ją zaufaniem. Nazwała go Dawidem Siwobrodym. To między innymi dzięki niemu poczyniła trzy obserwacje, które wstrząsnęły ówczesną antropologią. Ustaliła, że szympansy jedzą mięso (wcześniej uważano je za wegetarian), używają narzędzi (np. łodyg roślin, które wtykają w kopce termitów) i potrafią te narzędzia stworzyć (obdzierając łodygi z liści). Każde z tych odkryć pomniejszało różnicę w inteligencji i kulturze między Homo sapiens a Pan troglodytes. Najbardziej epokowa była obserwacja dotycząca sporządzania narzędzi. To ona wywołała największe poruszenie w kręgach antropologów, bo od zawsze uważano, że właśnie to odróżnia nas od zwierząt. Louis Leakey, podekscytowany wiadomością od Jane, napisał do niej, że trzeba na nowo zdefiniować „narzędzie” i „człowieka”, albo uznać szympansy za ludzi. To pamiętne słowa, które sygnalizują nadejście nowej ery w pojmowaniu istoty człowieka. Warto też pamiętać, że przełomowe dla nauki obserwacje zostały poczynione przez Jane (wszyscy tak ją nazywają) w ciągu pierwszych czterech miesięcy pracy. Zaczęła z wysokiego C. Jednak prawdziwe znaczenie jej misji w Gombe odkryjemy dopiero, patrząc z perspektywy czasu. Największym osiągnięciem badań w Gombe nie jest wcale to, że Jane Goodall w pewnym sensie na nowo zdefiniowała człowieka. Ważniejsze było podniesienie poprzeczki badaczom zachowań małp na wolności i podkreślenie znaczenia zarówno indywidualnych cech osobniczych, jak i wzorów kolektywnych zachowań. Opracowała program badawczy składający się z ustalonych procedur i kodeksu etycznego. Wprowadziła intelektualny ferment. Stworzyła związek między światem nauki a konkretną społecznością szympansów. Aż trudno uwierzyć, że to dzieło jednej osoby. Projekt Gombe się rozwijał, przechodził kryzysy, ewoluował tak, że przekroczył wyobrażenia zarówno Jane, jak i Louisa Leakeya. Zaczęto wykorzystywać mapy satelitarne, zdobycze endokrynologii i genetyki molekularnej. Na przykład analiza molekularna próbek kału i moczu zwierząt żyjących na wolności pozwoliła zauważyć zależności między kodem genetycznym szympansów a mikrobami, które u nich wykryto. Ale im więcej wiemy o szympansach z Gombe, tym więcej mamy powodów do troski o ich przetrwanie. Jak Jane Goodall została naukowczynią Pomysł na życie podsunął Jane Louis Leakey. Już po pierwszym sezonie pracy w Gombe postanowił zapisać ją na studia doktoranckie w zakładzie etologii uniwersytetu w Cambridge. Tymczasem Jane wydawało się to nierealne z dwóch powodów. Po pierwsze, nie miała żadnego tytułu naukowego (nawet licencjatu). Po drugie, zawsze interesował ją naturalizm, ewentualnie dziennikarstwo – słowo „naukowiec” nie pojawiało się w jej marzeniach. Kiedy już rozpoczęła studia w Cambridge, okazało się, że nie po drodze jej z kadrą wydziału, bo kwestionowała uznawane przez wszystkich pewniki. – Przeżyłam szok, kiedy powiedziano mi, że wszystko robiłam źle. Dosłownie wszystko – notowała. Przez 15 miesięcy w Gombe zebrała mnóstwo materiału, większość na podstawie cierpliwych obserwacji zwierząt, którym nadała imiona: Dawid Siwobrody, Mike, Olly i Fifi. Takie spoufalanie się nie było mile widziane w Cambridge. Uważano, że przypisywanie zwierzętom indywidualności i zdolności do odczuwania to antropomorfizacja, a nie etologia. Na szczęście przypomniała sobie o pierwszym nauczycielu, który gdy była jeszcze dzieckiem, przekonał ją, że to nieprawda. Jej pierwszym nauczycielem był pies Rusty. Nie można dzielić życia ze zwierzęciem o wykształconym mózgu i nie uświadomić sobie, że zwierzęta mają osobowość. Nie dała się stłamsić i 9 lutego 1966 r. została dr Jane Goodall. W 1968 r. ten niewielki rezerwat przyrody też w pewnym sensie wkroczył w dorosłość – stał się Parkiem Narodowym Gombe. Jane otrzymywała już wtedy fundusze na badania od Towarzystwa National Geographic. Wyszła za mąż, urodziła syna. Była sławna na całym świecie – m.in. dzięki artykułom w naszym magazynie oraz filmowi „Panna Goodall i szympansy”. W celu zdobycia funduszy i zapewnienia ciągłości badań przekształciła swoją bazę w Gombe Stream Research Center (GSRC). W 1971 r. ukazała się bestsellerowa książka „W cieniu człowieka”, w której opisywała pierwsze lata w Gombe. Zaczęła też gościć studentów i badaczy, którzy pomagali w obserwacjach małp. Leakey był najbardziej hałaśliwym piewcą jej zasług dla współczesnej prymatologii. Jej podopieczną była wtedy m.in. Anne Pusey, dziś szefowa katedry antropologii ewolucyjnej w Duke University oraz kierowniczka Centrum Studiów nad Naczelnymi w Instytucie Jane Goodall (założonym w 1977 r.). Tragiczne kulisy badań w Afryce Nie zawsze w trakcie badań było sielankowo. Nocą 19 maja 1975 r. trzej Amerykanie i Holenderka zostali porwani przez rebeliantów, którzy przeprawili się przez jezioro Tanganika z Zairu. Zakładników w końcu zwolniono, ale przyjmowanie gości z zagranicy w Gombe Stream Research Center nie wydawało się już zbyt bezpieczne, jak mówił Anthony Collins. Collins był wtedy młodym brytyjskim biologiem z ogromnymi bokobrodami. Zajmował się pawianami oliwkowymi – drugim po szympansach najbardziej zauważalnym w Gombe gatunkiem. Poza prowadzeniem badań pełnił różne funkcje w Instytucie Jane Goodall i w samym GSRC, z krótkimi przerwami, przez niemal 40 lat. 19 maja 1975 r. wspomina jako dzień, w którym świat Gombe zmienił się na zawsze. Collins był tej krytycznej nocy nieobecny, ale szybko przyjechał na miejsce. – Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło – powiedział. Minus był taki, że zagraniczni badacze nie mogli już pracować w Gombe. Przez kilka lat nawet Jane nie mogła tam przebywać bez wojskowej ochrony. Plusem było to, że z dnia na dzień odpowiedzialność za zbieranie danych spadła na zatrudnionych na miejscu Tanzańczyków. Każdy z nich miał za sobą przynajmniej roczne szkolenie, ale i tak większość pełniła funkcje pomocnicze. Znajdowali szympansy, identyfikowali rośliny. Pilnowali, żeby mzungu (czyli biali) badacze bezpiecznie wracali do obozu przed zmrokiem. Po porwaniu Tanzańczycy przejęli pałeczkę. Prace wstrzymano tylko na jeden dzień. Konflikty międzyludzkie to niejedyne burze nawiedzające Gombe. Polityka szympansów też potrafi być przesycona agresją. Począwszy od 1974 r. stado Kasekela (główny obiekt badań w Gombe) przeprowadziło serię ataków na mniejsze stado Kahama. Ten okres zapisał się w historii Gombe jako Wojna Czteroletnia i doprowadził do śmierci niektórych osobników, wyniszczenia Kahamy i zajęcia jego terytorium przez szympansy ze stada Kasekela. Nawet wewnątrz społeczności Kasekela zdarzają się brutalne walki o pozycję samca alfa. Bywało, że jedna matka zabijała dziecko innej samicy. – Kiedy zaczynałam badania w Gombe, myślałam, że szympansy są łagodniejsze od nas. Czas pokazał, że to nieprawda, potrafią być tak samo okrutne i podłe – pisała Jane. Gombe nigdy nie było Edenem. Nie ustrzegło się przed zarazą. W 1966 r. pojawiła się epidemia wirusa (prawdopodobnie polio, którym zwierzęta zaraziły się od ludzi), przez którą sześć szympansów zmarło lub zaginęło. Sześć innych zostało częściowo sparaliżowanych. Dwa lata później Dawid Siwobrody zaginął z czterema innymi osobnikami podczas epidemii choroby układu oddechowego (prawdopodobnie grypy). Dziewięć szympansów zmarło na początku 1987 r. na zapalenie płuc. Te wydarzenia pokazały, jak bardzo szympansy są podatne na choroby przenoszone przez ludzi. Właśnie dlatego naukowcy pracujący w Gombe są tak wyczuleni na punkcie chorób zakaźnych. Co grozi szympansom? Ich obawy rosną wraz ze zmianami zachodzącymi w krajobrazie poza granicami parku. Mieszkańcy okolicznych wiosek od zawsze ledwo wiązali koniec z końcem. Na początku lat 90. XX w. z powodu wycinania lasów i erozji Park Narodowy w Gombe był już swoistą ekologiczną wyspą graniczącą z trzech stron z obszarami zmienionymi przez człowieka i jeziorem Tanganika z czwartej. Na tej wyspie mieszkało około stu szympansów. Naukowcy wiedzieli, że to za mało, by zniwelować negatywne skutki chowu wsobnego lub przetrwać kolejną epidemię choroby bardziej zakaźnej niż polio i bardziej śmiertelnej niż grypa. Jane uświadomiła sobie, że musi coś zrobić. Sama obserwacja ukochanej populacji szympansów nie wystarczy. Najlepiej poznana populacja szympansów świata żyje niejako na samotnej wyspie, na terenie zbyt małym, żeby mógł zapewnić długoterminowe przetrwanie. Wygląda też na to, że część małp umiera na chorobę podobną do AIDS. Gatunek ludzki ma z szympansami wiele wspólnego, ale to podobieństwo wzbudza największy smutek. – To przerażające, że szympansy zaczynają umierać w młodszym wieku – mówi Jane. – Jak długo wirus jest obecny w ich populacji? Skąd pochodzi? Jak wpływa na inne populacje? – pyta. Jeśli szympansy w Afryce mają przetrwać, trzeba na to odpowiedzieć jak najszybciej. Nowoczesne metody badawcze oparte na genetyce molekularnej przynoszą na szczęście nie tylko przerażające odkrycia. Pozwalają też odpowiedzieć na pytania dotyczące ewolucji szympansów i zasad rządzących ich stosunkami społecznymi, np. kim są ojcowie poszczególnych szympansów z Gombe. Intymna więź łącząca matki z młodymi jest oczywista i została szczegółowo opisana. Jednak ponieważ samice kopulują z wieloma samcami, ojcostwo jest znacznie trudniejsze do ustalenia. Pytanie o identyfikację ojca pociąga za sobą następne: jak rywalizacja samców o miejsce w hierarchii – te pokazy siły, by zdobyć i utrzymać status samca alfa – wpływa na sukces reprodukcyjny? Młoda badaczka Emily Wroblewski znalazła odpowiedź, analizując próbki odchodów. Okazało się, że samce stojące wyżej w hierarchii mają więcej potomstwa, ale niektóre gorzej sytuowane samce też nieźle sobie radzą. Ich strategia opiera się na większym zaangażowaniu w okresie, który spędzają wyłącznie z samicą (jako para) na wspólnych wędrówkach i kopulacji, oraz na wybieraniu młodszych samic, mniej atrakcyjnych z punktu widzenia rozrodczego. Jane przewidziała taką konkluzję dwie dekady wcześniej na podstawie samej obserwacji zwierząt. Napisała wtedy: „Samiec, któremu uda się rozpocząć i utrzymać związek z płodną samicą, ma prawdopodobnie większe szanse zostać ojcem jej dziecka, niż gdyby oboje znajdowali się w grupie, nawet gdyby był samcem alfa”. Dziedzictwo Jane Goodall Jane zakończyła karierę badawczą w 1986 r., tuż po ukazaniu się jej znakomitej publikacji „Szympansy z Gombe”. Dziś spędza 300 dni w roku w podróży, udzielając wywiadów, wygłaszając wykłady, spotykając się z członkami rządów i uczniami w szkołach, zbierając fundusze dla Instytutu Jane Goodall. Przed 50 laty Louis Leakey wysłał ją, by badała szympansy, ponieważ myślał, że ich zachowanie może powiedzieć coś o przodkach człowieka, którymi sam się zajmował. Jane zignorowała jego oczekiwania i poświęciła swoją karierę szympansom. I była to bardzo dobra decyzja. Sama postać Jane Goodall jest uważana za legendę, choć badaczka cały czas żyje i ma się dobrze. Jej życiorys i dokonania są inspiracją dla książek i seriali. Niedawno Disney rozpoczął prace nad biograficznym filmem o Jane. Obraz pokaże historię jej ponad sześćdziesięcioletniej pracy, poświęconej badaniu interakcji społecznych i rodzinnych szympansów w ich naturalnym środowisku. The Jane Goodall Institute już wcześniej współpracował z Disneyem przy filmie dokumentalnym „Szympans”. Badaczka nie tylko poparła projekt, ale także zgodziła się pełnić funkcję producentki wykonawczej. Scenariusz do filmu napisze Eleanor Catton, nowozelandzka autorka nagrodzonej powieści „The Luminaries”, która oprócz książki stworzyła także adaptację miniserialu „Wszystko, co lśni”. Producentem filmu będzie także Appian Way Productions, firma założona przez Leonardo DiCaprio. Źródło: National Geographic Polska
Kleopatra – „pierwsza celebrytka świata” i królowa pośród królowych. Jakie tajemnice skrywa życiorys egipskiej przywódczyni?
Trudno o inną postać historyczną, która, tak jak Kleopatra, wzbudza zarówno pozytywne, jaki negatywne emocje. Krytyk literacki Harold Bloom nazwał ją „pierwszą celebrytką świata”. Była obiektem męskich fantazji i niewyczerpanym źródłem natchnienia. Nic więc dziwnego, że biografie poświęcone egipskiej królowej są bestsellerami.
W tym artykule: Gdzie znajduje się grobowiec Kleopatry? Czy odkryto grób Kleopatry? W poszukiwaniu grobu Kleopatry Życiorys Kleopatry Kleopatra próbował ukryć swój grobowiec? Kleopatra jest ukryta za – jak to ujął jej biograf Michael Grant – mgłą fikcji i uprzedzeń spowijających jej osobowość od czasów jej współczesnych po dziś dzień. Miała opinię uwodzicielki, ale nie zachował się żaden wiarygodny portret tej piękności. Znamy tylko jej niezbyt pochlebny wizerunek odciśnięty na monetach. Jest jeszcze sześciometrowa płaskorzeźba ze świątyni w Denderze, z której wszakże niewiele można wywnioskować na temat wyglądu monarchini. No i kilka marmurowych popiersi, co do których wcale nie ma pewności, czy rzeczywiście przedstawiają Kleopatrę Starożytni kronikarze wychwalali jej urok, nie urodę. Bez wątpienia zdołała wzbudzić namiętność w dwóch wielkich rzymskich wodzach: Juliuszu Cezarze i Marku Antoniuszu. Z pierwszym miała syna, drugi był jej kochankiem przez z górą 10 lat i urodziła mu troje dzieci. Zdaniem greckiego historyka Plutarcha jej uroda sama w sobie nie była – jak podają – niezrównana i olśniewająca wzrok ludzki, ale zetknięcie się z nią miało coś zniewalającego. „Jej postać, przy ujmującej łatwości w rozmowie, i jednocześnie tchnąca z niej jakaś kultura obyczajów wywoływały swoiste wrażenie. Przyjemny miała już sam głos w rozmowie. A język jakby jakiś wielostrunny instrument bez trudu zmieniała na dowolny dialekt”. (Plutarch z Cheronei, „Żywoty sławnych mężów”). Gdzie znajduje się grobowiec Kleopatry? Od czasu, gdy widziano ją po raz ostatni w grobowcu – na łożu śmierci, w królewskim diademie na głowie – zastanawiano się, gdzie spoczywają jej szczątki. Po śmierci Cezara z rąk spiskowców jego następca, późniejszy Oktawian August, prowadził z Markiem Antoniuszem wojny o panowanie nad rzymskim imperium. Bitwa morska pod Akcjum przyniosła Oktawianowi zwycięstwo nad Antoniuszem i Kleopatrą, a wojska triumfatora w 30 r. p.n.e. wkroczyły do Aleksandrii. Kleopatra zabarykadowała się w swoim grobowcu. Wraz ze skarbami – złotem, srebrem, perłami i dziełami sztuki – które przysięgła zniszczyć ogniem, by nie wpadły w ręce Rzymian. Do tego właśnie grobowca 1 sierpnia przyniesiono Marka Antoniusza, umierającego od ran zadanych własnym mieczem, by mógł skonać w ramionach Kleopatry. I najpewniej w tym właśnie grobowcu, jakieś 10 dni po zgonie Antoniusza, Kleopatra uciekła przed hańbą klęski i niewoli, sama zadając sobie śmierć za pomocą jadowitej kobry. Miała 39 lat. Rzymski historyk Kasjusz Dion zapisał, że zwłoki Kleopatry zabalsamowano (tak jak i ciało Marka Antoniusza). A Plutarch podaje, że Oktawian kazał pochować ostatnią władczynię Egiptu obok jej rzymskiego kochanka. Szesnaście stuleci później Szekspir obwieścił: „Nigdzie na świecie nie znajdziecie grobu, który by chował równie sławną parę”. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... A my nie mamy pojęcia, gdzie ten grób się znajduje. Bogactwo dzieł artystycznych poświęconych Kleopatrze jaskrawo kontrastuje z ubóstwem danych, jakie na jej temat przyniosła archeologia. Aleksandria i okolice nie przyciągały takiej uwagi, jak starsze stanowiska położone wyżej nad Nilem, np. piramidy w Gizie i zabytki Luksoru. Trzęsienia ziemi, wahania poziomu morza, zmiany linii brzegowej, niepokoje społeczne, a także „recykling” materiałów budowlanych sprawiły, że z dzielnicy, w której przez 300 lat mieszkali przodkowie Kleopatry, a potem ona sama, nie pozostał kamień na kamieniu. Resztki świetności starożytnej Aleksandrii leżą dziś 6 m pod wodą. Czy odkryto grób Kleopatry? W ostatnich dekadach archeologowie zawzięli się jednak, by rozwikłać zagadkę miejsca spoczynku Kleopatry. Wykopaliska podwodne rozpoczęła w 1992 r. ekipa Europejskiego Instytutu Archeologii Podwodnej pod wodzą Francka Goddio. Zdołano sporządzić plan zatopionych fragmentów starożytnej Aleksandrii, jej nabrzeży portowych i bulwarów, miejsc po królewskich pałacach. Wydobyto obrośnięte pąklami wielkie kamienne sfinksy, potężne wapienne płyty, granitowe trzony i kapitele kolumn. Wszystko to tylko zaostrzyło apetyt na dogłębniejsze poznanie świata Kleopatry. – Moim marzeniem jest znalezienie posągu Kleopatry wraz z jej kartuszem – zwierza się Goddio. Na razie jednak w podwodnych poszukiwaniach na żaden grobowiec nie natrafiono. W listopadzie 2006 r. ówczesny sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności Egiptu (dziś minister ds. zabytków) Zahi Hawass wyciągnął kartkę z papeterii hotelu Hilton. Naszkicował na niej zarysy stanowiska, na którym wraz ze swą ekipą przez poprzedni rok prowadził wykopaliska Niezwykłe odkrycie polskich archeologów w Egipcie. Czy odnalezione ruiny to pozostałości po zaginionej świątyni solarnej? Archeolodzy twierdzą, że odnalezione ruiny to pozostałości po starożytnej „świątyni solarnej”, jednej z czterech, które uważano za zaginione. Naukowcy szacują, że wybudowano ją ok. ... – Szukamy grobu Kleopatry – wykrzyknął. – Nikt przed nami nie robił tego tak systematycznie. Impuls do tych działań dała Kathleen Martinez z Dominikany, która w 2004 r. przedstawiła Hawassowi swoją hipotezę. Kleopatra mogła zostać pochowana w świątyni, której ruiny stoją dziś niedaleko Abu Sir, starożytnego portu Taposiris Magna, na skraju pustyni, 45 km na zachód od Aleksandrii. Miasto Taposiris Magna, położone między Morzem Śródziemnym a jeziorem Mareotis (Buhajrat Marjut), w czasach ostatniej władczyni Egiptu pełniło ważne funkcje gospodarcze i religijne. Otaczające je winnice słynęły z doskonałego wina. Grecki podróżnik i geograf Strabon, który odwiedził Egipt w 25 r. p.n.e., zanotował, że w Taposiris odbywały się wielkie zbiorowe uroczystości, prawdopodobnie ku czci Ozyrysa. Na pobliskiej skalistej plaży gromadziły się co roku, jak pisze, tłumy ludzi w kwiecie wieku. – Początkowo sądziłem, że Kleopatra została pochowana przed swoim pałacem w Aleksandrii, na cmentarzysku królewskim – przyznaje Hawass. Pod wpływem argumentów Martinez przyjął inne założenie: że królowa zapewniła sobie i Antoniuszowi sekretny pochówek, gwarantujący niezakłócony wieczny odpoczynek W poszukiwaniu grobu Kleopatry Kathleen Martinez była cudownym dzieckiem – dyplom prawnika uzyskała jako 19-latka. Potem wykładała archeologię na Uniwersytecie Santo Domingo, ale było to raczej zajęcie amatorskie. Nigdy nie odwiedziła Egiptu, nigdy nie miała w ręku łopaty archeologa. Kleopatrą zainteresowała się w 1990 r. w wyniku sprzeczki z ojcem. Gdy pewnego dnia weszła do jego biblioteki, szukając „Antoniusza i Kleopatry” Szekspira, ojciec, profesor prawa, rzucił coś lekceważąco o królowej ladacznicy. – Jak możesz tak mówić?! – zaprotestowała Kathleen. Po dyspucie, w której argumentowała, że rzymska propaganda i odwieczne uprzedzenie do kobiet sprawiły, że charakter Kleopatry przedstawiano fałszywie, ojciec przyznał, że być może potraktował królową niesprawiedliwie. Zaś jego córka postanowiła bliżej poznać ostatnią władczynię. Przewertowała podstawowe źródła, przede wszystkim dzieło Plutarcha z opisem związku Kleopatry z Markiem Antoniuszem. Jasne było, że Rzymianom zależało na tym, by przedstawić ją jako dekadencką, zepsutą despotkę, w najlepszym razie cyniczną manipulatorkę. Pisali, że w rozpaczliwej próbie uratowania niepodległości Egiptu rozgrywała przeciwko sobie różne stronnictwa rodzącego się rzymskiego supermocarstwa. Kathleen przyszło też do głowy, że dzisiejsi naukowcy przeoczyli ważne przesłanki co do miejsca pochówku Kleopatry. – W starożytnych tekstach nie ma o tym ani słowa – tłumaczy Martinez. – Jestem jednak przekonana, że przygotowywała wszystko starannie: to, jak żyła, jak umarła i to, jak chciała być znaleziona po śmierci. W 2004 r. Martinez wysłała do Hawassa e-mail. Pozostał bez odpowiedzi. Ponieważ nie mogła zastosować podstępu 21-letniej Kleopatry, która dała się przemycić w worku, by dostać się do Juliusza Cezara, Kathleen zasypała Hawassa korespondencją, wysyłając ponad setkę maili. Nadal pozostawały bez odpowiedzi. Wyruszyła więc do Kairu i w końcu zdołała sobie załatwić spotkanie z sekretarzem Rady Starożytności. W starożytnej egipskiej nekropolii odnaleziono 250 mumii i posągi bogów. Czy uda się odnaleźć grobowiec Imhotepa? W olbrzymiej nekropolii znajdowały się m.in. posągi z brązu sprzed 2500 lat. Jeden z nich przypomina Imhotepa, który uważany jest za pierwszego budowniczego Egiptu. – Kim pani jest i czego chce? – zapytał archeolog, gdy jesienią 2004 r. Kathleen stanęła w jego gabinecie. Nie przyznała się, że szuka Kleopatry, bojąc się, że zostanie wrzucona do jednego worka z wariatami dowodzącymi, że piramidy są dziełem kosmitów. – Chciałabym zwiedzić miejsca nieudostępnione publiczności – odparła. Hawass wydał jej zezwolenie na odwiedzenie stanowisk archeologicznych w Aleksandrii, Gizie i Kairze. Kathleen ponownie zjawiła się w Egipcie w marcu 2005 r. i zadzwoniła do Hawassa z wiadomością, że tym razem przybywa jako oficjalny ambasador kultury Republiki Dominikańskiej. Powiedziała mu, że w ubiegłym roku odwiedziła Taposiris Magna i chce tam wrócić. Są tam ruiny koptyjskiego kościoła, a Dominikana jest zainteresowana historią chrześcijaństwa. Hawass znów się zgodził. Obfotografowała stanowisko, obeszła je dokładnie i ponownie zadzwoniła do Hawassa. – Ma pani dwie minuty – uciął. Nadszedł czas, by odsłonić karty. Kathleen wyjaśniła, że chce w Taposiris prowadzić wykopaliska. – Uważam, że w Taposiris Magna pochowano Kleopatrę Życiorys Kleopatry Kleopatra VII urodziła się w Egipcie, ale należała do greckiej dynastii, która rządziła krajem od blisko 300 lat. Wywodzący się z Macedonii Ptolemeusze to jedna z najbarwniejszych dynastii w historii. Słynęli nie tylko z bogactwa i mądrości, ale też krwawych rozgrywek między sobą i „wartości rodzinnych”, do których należały kazirodztwo i bratobójstwo. Ptolemeusze doszli do władzy po podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego, który w ramach rozpoczętej w 332 r. p.n.e. serii kampanii zdobył Dolny Egipt, wygnał znienawidzonych tu perskich okupantów i obwołany został przez Egipcjan boskim wyzwolicielem. W stolicy Egiptu, Memfisie, uznano go za faraona. Na pasie lądu między Morzem Śródziemnym a jeziorem Mareotis Aleksander nakazał zbudować Aleksandrię – miasto, które miało pełnić funkcję stolicy Egiptu przez niemal całe następne tysiąclecie. Po śmierci zdobywcy w 323 r. p.n.e. Egipt przypadł Ptolemeuszowi, jednemu z zaufanych wodzów Aleksandra, który sprytnie przechwycił transportowane do Grecji zabalsamowane zwłoki króla i umieścił je w mauzoleum w Aleksandrii. Koronował się na faraona w 304 r. p.n.e., w rocznicę śmierci zdobywcy. Składał ofiary bogom egipskim, przyjął egipskie imię tronowe i portretował się w ceremonialnym stroju faraonów. Największym dziełem założonej przez niego dynastii była sama Aleksandria. Główna aleja tego miasta miała 32 m szerokości, a uświetniały je kamienne kolumnady, nadmorskie pałace i świątynie. Nad wszystkim górowała latarnia morska na wyspie Faros – jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. Aleksandria wkrótce stała się największym i najbogatszym miastem na ziemi. Zaludniał je kosmopolityczny tłum złożony z Egipcjan, Greków, Żydów, Rzymian, Nubijczyków i przedstawicieli innych nacji. Najtęższe głowy śródziemnomorskiego świata przybywały, aby studiować i prowadzić badania w Muzeum Aleksandryjskim, pierwszym uniwersytecie w historii, oraz w wielkiej Bibliotece. To tutaj właśnie, 18 wieków przed Kopernikiem, Arystarch z Samos zaproponował heliocentryczny model Układu Słonecznego i podał obwód Ziemi. To w Aleksandrii po raz pierwszy przetłumaczono na grekę hebrajską Biblię, to tutaj poeta Sotades z Maronei przekonał się, że wolność artystyczna ma swoje granice, gdy nagryzmolił sprośno-obelżywy wiersz o kazirodczym małżeństwie Ptolemeusza II z siostrą. Utopiono go w morzu w obitej ołowiem skrzyni. Ptolemejska smykałka do intryg ustępowała tylko słabości tej dynastii do przepychu. Jeśli opis pierwszej uroczystości dynastycznej Ptolemeuszów, która odbyła się około roku 280 p.n.e., jest prawdziwy, dziś taka impreza kosztowałaby miliony dolarów. Procesja była orgią muzyki, dymu kadzideł, chmur gołębic, orszaków wielbłądów obładowanych cynamonem, słoni w złotych sandałach, bawołów o pozłacanych rogach. Na jednej z platform jechał pięciometrowy posąg Dionizosa lejącego wino ze złotego pucharu. Z takich wyżyn droga wiedzie już tylko w dół. Gdy w 51 r. p.n.e. na tron wstępowała Kleopatra VII, imperium Ptolemeuszów chyliło się ku upadkowi. Straciło już Cypr, Cyrenajkę i część Syrii. Rzymskie legiony stały już niemal u wrót stolicy. Niemniej mimo suszy, głodu i wiszącej w powietrzu groźby zamieszek Aleksandria w porównaniu z prowincjonalnym Rzymem pozostawała świetną metropolią. Kleopatra zaś zamierzała reanimować imperium nie tyle przeciwstawiając się Rzymianom, ile wchodząc z nimi w układy i stając się użytecznym sprzymierzeńcem dostarczającym statków i zboża. Przypieczętowała sojusz, rodząc rzymskiemu wodzowi Juliuszowi Cezarowi syna Cezariona. Polscy archeolodzy odnaleźli grobowiec urzędnika, który był odpowiedzialny za tajne dokumenty faraona Grób ważnego urzędnika pochodzi sprzed 4 300 lat. Polscy naukowcy odkryli go w egipskiej Sakkarze. Mężczyzna żył w czasach panowania Userkare, jednego z pierwszych faraonów VI dynastii. Nie chcąc, żeby poddani burzyli się przeciwko jej uległości wobec Rzymu, władczyni manifestacyjnie demonstrowała swoje przywiązanie do egipskiej tradycji. Podobno była pierwszym faraonem w dynastii Ptolemeuszów, który nauczył się języka Egipcjan. Wprawdzie praktyką polityczną było, że władcy obcego pochodzenia formalnie czcili miejscowych bogów egipskich, by zdobyć przychylność stanu kapłańskiego, ale w przypadku Ptolemeuszów mamy do czynienia z autentycznym zauroczeniem egipską koncepcją życia pozagrobowego. Produktem tej fascynacji były synkretyczne wierzenia grecko-egipskie, których najważniejszym przejawem był kult Serapisa, będący grecką mutacją egipskiego mitu o Ozyrysie i Izydzie. Według legendy, która jest podwaliną religii Egiptu, Ozyrys został zamordowany przez swego brata Seta, poćwiartowany i rozrzucony po całym kraju. Jego żona i siostra Izyda, korzystając z mocy uzyskanej podstępem od Ra, boga Słońca, wskrzesiła go jednak, dzięki czemu mógł spłodzić z nią syna Horusa. Ten pomścił ojca, zabijając swego wuja Seta. W czasach Kleopatry kult Izydy był już od kilkuset lat rozpowszechniony na całym obszarze śródziemnomorskim. Kleopatra – wzorując się na dawnych królowych – wzmacniała swoją pozycję przez utożsamianie się z wielką Izydą. Otaczano ją kultem jako wcielenie bogini (Marka Antoniusza zaś jako Ozyrysa). Na portretach i posągach przedstawiano jako wielką boginię matkę. Od 37 r. p.n.e. Kleopatra zaczęła realizować swoje ambicje powiększenia państwa. W tym właśnie roku Marek Antoniusz przyznał Egiptowi kilka utraconych przez to państwo terytoriów i ustanowił dzieci Kleopatry ich władcami. Na zorganizowanych w Aleksandrii uroczystościach na cześć zwycięstw Antoniusza nad Armenią w 34 r. p.n.e. Kleopatra wystąpiła w stroju Izydy. Było to zaledwie na cztery lata przed jej samobójstwem i ostatecznym upadkiem Egiptu. Właśnie to silne utożsamianie się Kleopatry z Izydą i podkreślanie, że jej królewska władza to manifestacja siły macierzyństwa, płodności i magii, zwróciło uwagę Kathleen Martinez na Taposiris Magna. Korzystając z opisu Strabona, badaczka naszkicowała mapę ewentualnych pochówków Kleopatry. Wytypowała 21 miejsc związanych z legendą o Izydzie i Ozyrysie. Następnie zwiedziła wszystkie te miejsca, które udało się jej znaleźć. Kleopatra próbował ukryć swój grobowiec? – Do wniosku, że to w Taposiris Magna może się kryć grobowiec Kleopatry, doprowadziła mnie myśl, że jej zgon był aktem rytualnym o głębokim znaczeniu religijnym, przeprowadzonym w uroczysty sposób – mówi Martinez. – Kleopatra wynegocjowała z Oktawianem, że pozwoli jej pogrzebać Marka Antoniusza w Egipcie. Sama chciała być pochowana obok niego, by odtworzyć mit o Izydzie i Ozyrysie. Istotą kultu Ozyrysa jest to, że daje on nieśmiertelność. Po śmierci bogowie mieli pozwolić Kleopatrze na wspólne z Antoniuszem odrodzenie w nowych wcieleniach, w których będą wieść życie wieczne. Zbadawszy kilkanaście świątyń, Kathleen udała się z Aleksandrii nadbrzeżną szosą na zachód, chcąc przestudiować ruiny, które mogłyby potwierdzać jej hipotezę. Powstanie świątyni w Taposiris Magna datowano na czasy panowania Ptolemeusza II, choć istniały przesłanki sugerujące, że mogła być zbudowana wcześniej. Włączenie w nazwę imienia Ozyrysa świadczyło, że miejsce uznawano za święte, jedno z nie mniej niż 14 innych w Egipcie, gdzie według podań pogrzebane były fragmenty ciała boga. Kathleen jechała, mając po prawej stronie Morze Śródziemne, a po lewej jezioro Buhajrat Marjut (Mareotis) i rozmyślała o tym, że być może Kleopatra tuż przed śmiercią podążała tą samą trasą. Taposiris Magna było dobrym miejscem na pochówek, bo jako jedno z niewielu nie zostało jeszcze opanowane przez Rzymian. – Gdy się tam znalazłam, serce zabiło mi mocniej – wspomina badaczka. Spacerując po świątyni, gładziła biało-beżowe wapienne bloki świątynnego muru. To jest to! – myślała. To jest to! W 1935 r. angielski podróżnik Anthony de Cosson nazwał Taposiris Magna „najpiękniejszym starożytnym zabytkiem, jaki przetrwał na północ od piramid”. Zaskakujące jest więc, że tak niewiele wykopalisk tu prowadzono. W 1905 r. uznany włoski archeolog Annibale Evaristo Breccia na pustym, jak się zdawało, dziedzińcu odsłonił fundamenty małej bazyliki koptyjskiej z IV w. n.e. i znalazł ślady rzymskich term. W 1998 r. węgierska ekipa Gyza Vörösa odkryła wewnątrz murów ślady kolumnady, które uznano (błędnie, jak się okazało) za pozostałości świątyni Izydy. Sztuka starożytnego Egiptu – cenne rzeźby, malarstwo i architektura Sztuka starożytnego Egiptu należy do najbardziej charakterystycznych. Jak rozwijała się kultura i sztuka starożytnego Egiptu? Które skarby Nilu warto zobaczyć na własne oczy? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuka-starozytnego-egiptu-cenne-rzezby-malarstwo-i-architektura-fot-fiona-hanson-pa-images-via-getty-images-fa170c9.jpeg" width="938" height="563" alt="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" title="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" /> Gdy Vörös w 2004 r. wydał książkę o wykopaliskach w Taposiris Magna, jasne się stało, że to miejsce było świątynią z czasów ptolemejskich, potem rzymską placówką wojskową, wreszcie kościołem koptyjskim. Ale czy to już wszystko? Zahi Hawass zaczął się zastanawiać, czy popiersie z czarnego granitu wykopane przez Vörösa i uznane przez niego za wizerunek Izydy nie jest przypadkiem przedstawieniem Kleopatry. W październiku 2005 r. rozpoczęły się nowe wykopaliska. Dziś widok z wieży bramnej Taposiris Magna nie różni się od widoku z czasów Kleopatry – jeśli nie zwracać uwagi na szpetny szeregowiec i pas hoteli między szosą nadbrzeżną i białym pasem piaszczystej plaży. Pewnego upalnego dnia w maju 2010 r. spotkaliśmy się przy świątyni z Kathleen Martinez. Ubrana była w bluzkę z długim rękawem, na głowie miała chustkę, a na dłoniach wełniane rękawiczki bez palców. – Nie wiem dlaczego, ale zawsze tu marznę – wyjaśniła. Dwa miesiące wykopalisk, o które prosiła, przedłużyły się do trzech miesięcy, a potem do pięciu lat. Szeregi kolumn ustawione na skalnym podłożu w centrum stanowiska ujawniają zarysy czegoś, co zdaniem Hawassa i Martinez jest świątynią nie Izydy, lecz Ozyrysa. Budowla ma oś wschód-zachód. W północnym narożniku widać nikłe ślady kaplicy Izydy. Na południu znaleziono duży prostokątny wykop. – To było święte jezioro – twierdzi Martinez. Banałem jest twierdzenie, że w Egipcie wystarczy wbić szpadel w ziemię, a wykopie się coś interesującego z odległej przeszłości. Gdy w 2005 r. Kathleen i jej ekipa zaczęli tu wykopaliska, badaczka liczyła nie tyle na odkrycie grobowca Kleopatry, ile znalezieniu dowodów na potwierdzenie hipotezy, że w Taposiris Magna warto tego grobowca szukać. Chciała wykazać, że świątynia należała w owych czasach do najważniejszych sanktuariów poświęconych Ozyrysowi i Izydzie oraz że pod otaczającym ją murem istniały korytarze. Pierwszy rok badań przyniósł odkrycie szybu i kilku podziemnych komór i sztolni. – Zastanowiło nas, po co kopali takie wielkie tunele. Musieli mieć ważny powód – mówi badaczka. Symbole egipskie i ich znaczenie – co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? Symbole egipskie towarzyszyły właściwie każdemu etapowi rozwoju cywilizacji nad Nilem. Jakie znamy symbole egipskie? Znaczenie najważniejszych z nich rozszyfrowujemy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/symbole-egipskie-i-ich-znaczenie-co-zdobilo-egipskie-swiatynie-i-obeliski-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-1ffce78.jpeg" width="938" height="651" alt="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> W sezonie 2006/2007, zaledwie kilkadziesiąt centymetrów od granicy wykopalisk prowadzonych wcześniej przez Węgrów odkryto znaleziska ponad wszelką wątpliwość datujące świątynię Ozyrysa na czasy panowania Ptolemeusza IV, półtora wieku przed rządami Kleopatry. W ciągu sześciu lat Taposiris Magna stało się jednym z najbardziej aktywnych stanowisk archeologicznych w Egipcie. Znaleziono ponad tysiąc obiektów, w tym 200 o dużym znaczeniu: ceramikę, monety, złotą biżuterię, rozbite głowy posągów (prawdopodobnie zniszczone przez wczesnych chrześcijan). Ważnym odkryciem jest duże cmentarzysko pod murem świątynnym, co wskazywałoby, że poddani monarchy chcieli być chowani w pobliżu szczątków swoich władców. Grób Kleopatry jednak wciąż wymyka się badaczom niczym fatamorgana, a odpowiedź na pytanie, kto jest pochowany w Taposiris Magna, wciąż opiera się na spekulacjach bardziej niż na faktach – Nie ma żadnych przesłanek pozwalających sądzić, że Kleopatra próbowała ukryć swój grobowiec, a nawet że miała taki zamiar – twierdzi Duane Roller, badacz dziejów jej panowania. – Trudno by było ukryć się przed Oktawianem, który przecież kazał ją pochować. Wszystko wskazuje na to, że złożono ją przy jej przodkach. To, że znaleziska z Taposiris Magna są z Kleopatrą związane, nie świadczy o niczym, bo podobnych w różnych miejscach Egiptu jest wiele. – Zgadzam się, że Oktawian znał miejsce i wyraził zgodę na jej pochówek – odpiera zarzut Kathleen. – Ale jestem przekonana, choć to tylko hipoteza, że po zakończeniu mumifikacji zwłok kapłani z Taposiris Magna pochowali Kleopatrę i Marka Antoniusza w innym miejscu, bez zgody Rzymian, w kryjówce pod dziedzińcem świątyni. W ciągu ostatnich stu lat przybyło tylko jedno znalezisko związane bezpośrednio z Kleopatrą: kawałek papirusu z 33 r. p.n.e. zapisany, jak sądzą naukowcy, jej własną ręką, udzielający ulgi podatkowej pewnemu obywatelowi rzymskiemu. Dlatego jeśli grobowiec Kleopatry zostanie kiedykolwiek odkryty, będzie to sensacja na miarę odkopania przez Howarda Cartera grobowca faraona Tutanchamona w 1922 r. Ale czy znalezienie grobowca, nawet z nienaruszoną mumią królowej, pogłębi portret egipskiej władczyni?
Podróż do Szwecji. 3 pomysły na niezapomniane wakacje za Bałtykiem.
Kolej z piwnym wagonem, joga za kołem polarnym i coroczne święto raków. Podróż do Szwecji nie musi być banalna.
W tym artykule: Prom do Szwecji Ile kosztuje podróż promem do Szwecji? Podróż do Szwecji: Pociągiem po Skandynawii Podróż do Szwecji: Joga w Laponii Podróż do Szwecji: Święto raków Już sama podróż do Szwecji jest przygodą. Liczne połączenia promowe zapewniają na pokładzie wiele atrakcji. W samej Szwecji warto zejść z utartych szklaków i poznać ten nordycki kraj od mniej znanej strony. Na Sztokholm i Göteborg jeszcze przyjdzie czas. My podrzucamy 3 pomysły na niezapomniane wakacje w Szwecji. Prom do Szwecji Popularnym sposobem na podróż do Szwecji jest rejs promem. Połączenie morskie przez Bałtyk jest w miarę wygodne. Promy wypływają z 3 portów Polsce i z 4 w Szwecji. Ile płynie prom do Szwecji? Oto wszystkie połączenia promowe dostępne w 2022 roku. Świnoujście – Trelleborg (szwedzkie linie TT Line). Rejs trwa 5 godzin 45 minut. Świnoujście – Ystad (Unity Line, Polferries). Rejs trwa 6 godzin 5 minut. Gdynia – Karlskrona (Stena Line). Rejs trwa 10 godzin 30 minut. Gdańsk – Nynäshman (Polferries). Rejs trwa 18 godzin. Najszybciej dostaniemy się ze Świnoujścia do Trelleborgu w południowej Szwecji. Na tym odcinku dystans między Polską a Szwecją wynosi bowiem zaledwie 177 km. To połączenie warto wziąć pod uwagę, jeśli celem podróży jest Malmö lub duńska Kopenhaga. To najszybsze i najwygodniejsze połączenie promem z Polski do tych miast. Ystad, oddalone o zaledwie 60 km na zachód od Trelleborga, to dobra baza wypadowa do zwiedzania południowej Szwecji. Połączenie promowe ze Świnoujścia do Ystad zostało otwarte w 1964 roku, nieprzerwanie łącząc Polskę z sąsiadem zza Bałtyku. Rejsy z Trójmiasta trwają znacznie dłużej z powodu większego dystansu na Bałtyku. Z Gdyni można popłynąć bezpośrednio do Karlskrony – dużego portu na południowym wybrzeżu Szwecji. Z Gdańska można natomiast dostać się prawie bezpośrednio do Sztokholmu. Promy z Polski cumują co prawda w porcie Nynäshman, oddalonym o 60 km na południe od szwedzkiej stolicy, ale oba miasta są bardzo dobrze skomunikowane. Z portu Nynäshman do Sztokholmu można dotrzeć w niecałą godzinę busem lub pociągiem. Bilet nie powinien kosztować więcej niż 50 koron (około 20 PLN). Gotlandia – Wyspa zagubiona w czasie Największa wyspa na Morzu Bałtyckim, Gotlandia, ze swą bogatą historią i piękną przyrodą, jest od wieków miejscem krzyżowania się wielu kultur. Ile kosztuje podróż promem do Szwecji? Cena biletów na prom zależy od tego, jak podróżujemy. Na koszt będą miały wpływ m.in.: • Czy podróżuje się samochodem, a jeśli tak, jakim modelem • Czy zabiera się na pokład rower • Czy zabiera się na pokład zwierzęta Ceny zaczynają się od niecałych 100 EUR w dwie strony. W sezonie mogą jednak sięgać nawet kilkuset euro. Aktualne ceny warto sprawdzać bezpośrednio na stronach przewoźników lub na wyszukiwarkach biletów. Jedna z najpopularniejszych stron tego rodzaju to DirectFerries.com. Podróż do Szwecji: Pociągiem po Skandynawii Szwecja ma świetnie rozwiniętą sieć kolejową. Pociągiem można tam dotrzeć zarówno na południe wybrzeża Bałtyku, jak i daleko na północ – za koło podbiegunowe. I co ważne – pociąg to najbardziej przyjazny środowisku naturalnemu środek transportu. Jedna z najpopularniejszych tras to podróż koleją Inlandsbanan (Kolej śródlądowa). To jedna z najbardziej urokliwych tras w Europie. Wyprawę można zacząć w Sztokholmie, skąd pociąg jedzie do miasta Kiruna na północy Szwecji i kończy bieg w norweskim mieści Narvik położonym 240 km za kołem polarnym. Podczas podróży Inlandsbanan pasażerowie mogą cieszyć się specjalnym przystankami na rozprostowanie kości na łonie natury z możliwością zbierania jagód z nordyckim lesie lub obserwowanie zorzy polarnej. Snälltåget (co tłumaczy się jako „miły pociąg”) to połączenie, które kursuje przez cały rok między Malmö a Sztokholmem. W miesiącach zimowych kursuje też nocny pociąg między Malmö a ośrodkami narciarskimi Åre i Vemdalen. Na pokładzie między innymi wesoły wagon restauracyjny „The Pub”. Nazwa mówi sama za siebie. Szwecja zaprasza do hotelu z lodu. Jak zasnąć przy -7 st. Celsjusza? Lodowy hotel tylko dla zmarzluchów? Niekoniecznie. Podróż do Szwecji: Joga w Laponii Kanadyjka Mayo Rao i jej pochodzący ze Szwecji mąż Michael Kangas otworzyli w 2005 roku odległe ustronie za kołem podbiegunowym. Aurora Retreat, położone w cichej, maleńkiej wiosce w Laponii, otoczone przez rzeki i mokradła oferuje dostosowany do indywidualnych potrzeb kreatywny wypoczynek oraz kilka corocznych wydarzeń poświęconych jodze i medytacji. Od czerwca do września można tam arktyczne zioła stosowane do wyrobu oleju z sosnowych igieł i ziołowych kąpieli stóp. Można też zbierać jagody, borówki i maliny moroszki, a także piec własny chleb w tutejszym opalanym drewnem piecu. Zainteresowani mają też możliwość poznania rzemiosła artystycznego z filcu i tkaniny, odwiedzenia regionalnych stolarzy i rzemieślników tworzących w brzozowej korze i wiklinie. Latem w tej części Szwecji można doświadczyć dnia polarnego. Gospodarze pomogą w zorganizowaniu różnych jednodniowych wycieczek po okolicy. W pobliskiej miejscowości Vittanga można spotkać łosie. Od października do kwietnia można tu obserwować zorze polarne. Jedną z największych atrakcji w tym czasie jest nocna jazda na nartach biegowych właśnie w poszukiwaniu zorzy, zakończona ogniskiem pod gwiazdami. W ciągu zimowego dnia również można poznawać okolicę na nartach lub na specjalnych saniach, tzw. szparkach. Również w Aurora Resort Maya prowadzi tygodnie z jogą. Dla chętnych do dyspozycji jest opalana drewnem sauna, z której najlepiej korzystać w zimowe wieczory. Pensjonat mieści się w odnowionej wiejskiej plebanii. Są tu jedynie 4 dwuosobowe pokoje z prostymi meblami i drewnianą podłogą. Łazienki są wspólne. W Aurorze wszystkie odpady są oczywiście przetwarzane i poddawane recyklingowi – nawet odchody są kompostowane. Podróż do Szwecji: Święto raków Punktem kulminacyjnym w szwedzkim kalendarzu jest „kräftskiva” (przyjęcie rakowe) – coroczne święto owoców morza z mnóstwem przystawek, napojów i radosnych piosenek. Kräftskiva to letnie święto bliskie Szwedom w każdym wieku. Sezon kräftskiva rozpoczyna się na początku sierpnia i zwykle trwa do września. Choć nie ma konkretnej daty, przyjęło się, że sezon imprez rakowych rozpoczyna się w pierwszą środę sierpnia, co odzwierciedla historyczny zakaz połowów raków od listopada do 7 sierpnia. Tradycja kräftskiva jest częścią szwedzkiej kultury od około 100 lat i nie chodzi tylko o jaskrawoczerwone raki. Łączy ludzi i może przybierać różne formy, od przytulnych spotkań rodzinnych po bardziej hedonistyczne imprezy trwające do późnych godzin nocnych. Przyjęcie rakowe to zwyczaj dość dziwaczny. Nosi się wówczas szalone papierowe nakrycia głowy, a stoły są ozdobione dekoracjami nawiązującymi do raków. Raki prowadzą nocny tryb życia i łowi się je nocą w siatkowych donicach z małymi rybkami. Wymagana jest licencja wędkarska, ale nawet jeśli się takową posiada, obowiązują pewne ograniczenia. Na szczęście szwedzkie raki są dostępne w supermarketach i sklepach rybnych. Ugotowane w wodzie, soli i cukrze raki, często z dodatkiem piwa i zawsze z dużą ilością kopru koronowego, po ugotowaniu zmieniają kolor z czarnego na czerwony. Zjedzone na zimno i ułożone wysoko na dużych półmiskach stanowią wizualną ucztę. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Maya Bay – Niebiańska plaża w Tajlandii znowu otwarta
„Natura jest w stanie sama się uzdrowić, jeśli tylko jej na to pozwolimy". Na Maya Bay, jedną z najsłynniejszych plaż na świecie, wrócili turyści. Czeka tam jednak na nich wiele obostrzeń.
W tym artykule: Maya Bay – Co się zmieniło na plaży Niebiańska Maya Bay Maya Beach – Kiedy warto zobaczyć Maya Bay – Nowe restrykcje Maya Bay nie dla nurków Maya Bay – Jak dotrzeć Tajlandia / Maya Bay – Co warto wiedzieć Kiedy w 2000 roku na ekran kin wchodził film „Niebiańska plaża" Danny'ego Boyle'a, władze Tajlandii liczyły, że hit z Leonardo DiCaprio ściągnie do ich kraju nowych turystów. Nikt się jednak nie spodziewał aż takiego sukcesu. Wkrótce po premierze filmu na wyspę Koh Phi Phi Leh zaczęło przybywać po tysiąc wczasowiczów dziennie. Delikatny ekosystem plaży Maya Bay nie miał prawa tego wytrzymać i w 2018 roku ostatecznie podjęto decyzję o zamknięciu plaży. Na wyspę ściągnięto ekologów i oceanologów, którzy mieli ratować całkowicie zniszczony ekosystem. Maya Bay – Co się zmieniło na plaży Naprawa szkód wyrządzonych przez turystów zajęła 4 lata. Plażę otwarto ponownie zimą 2022 roku. – Do zatoki powróciły rekiny, rafy koralowe znów się rozwijają, a woda jest nareszcie czysta – mówi agencji Reuters dr Yuthasak Supasorn, minister do spraw turystyki Tajlandii. – Natura jest w stanie sama się uzdrowić, jeśli tylko jej na to pozwolimy – dodaje polityk. Po zamknięciu w 2018 roku na plaży przeprowadzono szereg zmian: oczyszczono ze śmieci, posadzono nowe drzewa i inne rośliny zadbano o koralowce zbudowano nową promenadę, która ma chronić piasek i rośliny przed dalszymi skażeniami i zniszczeniami zakazano kotwiczenia łodziom w zatoce Przede wszystkim ograniczono jednak liczbę dziennych odwiedzających do maksymalnie 3 tys. osób. Na plaży można przebywać wyłącznie między godziną 10 a 16 i w jednej chwili nie może tam być więcej niż 300 osób. Tajlandia informacje ogólne, historia. Tajlandia dawniej i dziś To piękny i zasobny kraj, który ma trudną historię. Tajlandia dawniej była areną krwawych konfliktów. Dziś wygląda to inaczej. Opisujemy, jakim krajem jest Tajlandia. Informacje na ten tem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/e8da1afb70ff8827eb71c9c2e643fdb121684a87-3d75f8e.jpeg" width="938" height="645" alt="Tajlandia informacje ogólne, historia. Tajlandia dawniej i dziś (Fot. Chaiwat Subprasom/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" title="Tajlandia informacje ogólne, historia. Tajlandia dawniej i dziś (Fot. Chaiwat Subprasom/SOPA Images/LightRocket via Getty Images)" /> Niebiańska Maya Bay Słynna plaża leży na małej, niezamieszkałej wyspie Koh Phi Phi Leh, w zatoce otoczonej przez sięgające 100 metrów strome klify. Sama wyspa zajmuje powierzchnię około 6 km2 i jest częścią archipelagu Koh Phi Phi w południowej Tajlandii. Zatoka Maya Bay składa się z kilku plaż, z których najdłuższa i najsłynniejsza ciągnie się na szerokości 200 metrów. Plaża jest bardzo dobrze przygotowana na przyjęcie turystów. Do dyspozycji są tu łodzie długoogonowe, łodzie motorowe i statki wycieczkowe, które oferują rejsy po Morzu Andamańskim. Statkami można się też dostać do najpopularniejszych punktów nurkowych i wędkarskich. Na niektórych statkach kucharz może przygotować i podać rybę złowioną przez turystów. Dużą popularnością cieszą się też wycieczki na okoliczną wyspę Phi Phi Don, gdzie na plaży Monkey Beach można zobaczyć małpy odwiedzające tę plażę z krystalicznie czystą turkusową wodą. W drodze na Phi Phi Don warto zwrócić uwagę na niezwykłe klify i jaskinie, w tym Jaskinię Wikingów z ptasimi gniazdami. Na sięgającej 20 metrów szerokości plaży na Maya Bay występują wydmy. Okala ją też gęsta roślinność. Krystalicznie czysta woda sprawia, że trudno oderwać oczy od morza. W pobliżu występują rafy koralowe. Bezpośrednio z plaży wiedzie krótki szlak (ok. 5 min.) do zatoki Loh Samah. Na jego krańcu znajduje się skała z otworem prowadzącym na kolejną piękną plażę. Zdarza się, że w okresie od maja do października, kiedy morze jest bardziej wzburzone, jest to jedyna droga, którą można dotrzeć do Maya Bay. Maya Beach – Kiedy warto zobaczyć Wyspę Koh Phi Phi Leh można odwiedzać jedynie w okresie od listopada do maja ze względu na wysokie fale występujące przez resztę roku. Najlepiej przypłynąć tu z samego rana lub późnym popołudniem. Do niedawna Interesującą opcją był również nocleg na tutejszym kempingu, dzięki czemu można było cieszyć się plażą zanim przybędą tłumy turystów. Kemping został jednak zamknięty, a nocowanie w zatoce zabronione. Dodatkową atrakcję stanowią oszałamiające zachody słońca. Na wyspie znajdują się toalety oraz sklepik przekąskami i napojami. Można skorzystać z grilla, ale rozpalanie ogniska jest zabronione. Z produkcją filmu „Niebiańska plaża" wiążą się pewne kontrowersje. Wytwórnia filmowa Fox postanowiła wprowadzić pewne „udoskonalenia” na plaży, aby wyglądała ona jeszcze bardziej tropikalnie. Posadzono m.in. ok. 60 palm, usunięto niektóre wydmy i drzewa kokosowe, aby poszerzyć teren. Mimo, że po zakończeniu zdjęć próbowano przywrócić dawny wygląd temu miejscu, nigdy do końca się to nie udało. Dopiero katastrofalne tsunami z 2004 roku przywróciło plaży dawny naturalny wygląd. Maya Bay – Nowe restrykcje W celu ochrony ekosystemu zatoki władze Tajlandii wprowadziły nowe ograniczenia i obostrzenia, które obowiązują od 2022 roku. Przed przybyciem wymagana jest uprzednia rezerwacja. Pływanie i snurkowanie zostały zabronione. Łodzie z turystami mogą cumować w wyznaczonym miejscu poza zatoką, skąd w kierunku plaży prowadzi drewniany deptak. Maya Bay nie dla nurków Zaledwie godzinę lotu od Bangkoku i 90 minut od Singapuru leży niewielki obszar, który zajmuje zarówno wyspę Phuket, jak również pobliskie miasto Krabi. To doskonałe punkty startowe do nurkowania w Tajlandii. W tych dwóch miejscach znajdują się jedne z najbardziej idyllicznych krajobrazów w Tajlandii. Rozreklamowane przez Leonardo di Caprio i ego kolegom z ekipy wyspy Phi Phi naprawdę robią wrażenie, nawet jeśli uznać je za mocno skomercjalizowane. Fantastyczna sceneria rozciąga się również poniżej linii wody. Jaskinie, nawisy i miejsca do przepływania są wyrzeźbione w miękkim wapieniu, pozostawiając wiele kącików i szczelin dla morskich zwierząt. To wszystko przez lata przyciągało amatorów nurkowania i profesjonalnych nurków. Południowy koniec malutkiej Ko Bida Nok był doskonałym przykładem tutejszych nurkowisk: płytka zatoka na wschodniej stronie ma ogromne ogrody korali Acropora cervicornis i niewiarygodnych ilości koralowych ryb rafowych, takich jak balistydy, pokolcowate i motylki. Dziś nurkowanie w zatoce Maya Bay jest zabronione. Jeśli zakochać się, to w Guanajuato. Miasto dla zakochanych i fanów mumii Guanajuato leży na wysokości ok. 2 000 m n.p.m. To niezwykłe miasto w środkowym Meksyku przyciąga tysiące turystów wspaniałą hiszpańską architekturą z końca epoki kolonialnej. Maya Bay – Jak dotrzeć Nie ma stałych i bezpośrednich połączeń lotniczych z Polski do Tajlandii. Szukając biletów, najlepiej jest szukać lotów na wyspę Phuket lub do Bangkoku z przesiadką w jednym z europejskich miast. Lot z Frankfurtu do Bangkoku trwa około 11 godzin. Tajlandia to kraj rozległy. Najłatwiej jest tam poruszać się lokalnymi samolotami. Z Bangkoku do Phuket leci się około półtorej godziny. Na dłużej warto zatrzymać się właśnie na Phuket lub na wyspach archipelagu Kho Phi Phi, gdzie jest dość rozbudowana baza hotelowa. Na wyspę Kho Phi Phi Leh, gdzie znajduje się Zatoka Maya Beach, można dotrzeć jedynie łódką lub statkiem. Rezerwację można bez problemu dokonać w jednym z hoteli lub resortów w tym turystycznym regionie. Tajlandia / Maya Bay – Co warto wiedzieć Tajlandia zasłużenie stała się jednym z głównych celów wypraw turystycznych do Azji Południowo-Wschodniej. Kraj składa się z czterech odmiennych regionów: tropikalnego południa – zachęcającego rozsłonecznionymi plażami i wyspami; górzystej północny – zamieszkanej przez plemiona górskie i obejmującej prawie legendarny Złoty Trójkąt; żyznych równin centralnych nazywanych ryżowym spichlerzem Azji oraz Isaanu – rozsławionej ruinami budowli Khmerów suchej równiny na północnym wschodzie kraju, którą opływa potężna rzeka Mekong. Mimo takiej różnorodności Tajlandia pozostaje jednym organizmem dzięki trzem spajającym czynnikom: religii buddyjskiej, monarchii i stabilnej demokracji. Wszędzie tu spotyka się uroczych ludzi, żyjących według zasady mai pen rai (nie martwić się). Waluta: bat (1 bat = ok. 0,13 zł) Język: tajski Strefa czasowa: +5 godzin w odniesieniu do czasu w Polsce Region: Krabi Akwen: Morze Andamańskie Sezon: od listopada do kwietnia Opalanie topless: zabronione Pływanie i snurkowanie: zabronione Cena: Za wejście na plaże trzeba zapłacić, gdyż miejsce stanowi obecnie część obszaru chronionego. Jedynie obywatele Tajlandii nie ponoszą opłaty. Opłata za wejście do Maya Bay wynosi 400 batów (ok. 50 zł). Dzieci mogą liczyć na 50% zniżki. Pogoda: Najgorętszym miesiącem w Maya Bay jest marzec, kiedy średnia maksymalna temperatura wynosi 34°C. Najchłodniejszym miesiącem jest luty, kiedy średnia maksymalna temperatura to 33°.
Gdańsk: Tu każda klatka jest jak mała wieś. Życie w falowcu
Długa gąsienica opancerzona galeryjkami zdaje się pełznąć w stronę morza. Falowiec, najdłuższy blok w Polsce, ma dokładnie 860 metrów.
W tym artykule: Balkony i sekrety Galerie na deszcz Klatka jak wieś Zima. Biel śniegu ukrywa mało atrakcyjny sraczkowaty kolor elewacji. Z setek okien błyskają telewizory, a z setek kuchni podglądanych z galeryjek pachnie obiadami. Słychać pogłos kroków mieszkańców śpieszących po pracy do 1789 mieszkań jak do ciepłego ogniska. Bo falowiec jest domem dla 5990 ludzi – to niczym małe miasteczko położone wzdłuż ulicy Obrońców Wybrzeża w blisko 500-tysięcznym Gdańsku. Blok ciągnie się jak ogromny pociąg – wzdłuż jego długości znajdują się aż trzy przystanki autobusowe! Jeśli zatem chcesz przedostać się z pierwszej klatki do ostatniej, np. na kawę do sąsiadki, najłatwiej ten dystans pokonać autobusem. W Europie dłuższy od gdańskiego falowca jest Karl-Marx-Hof w Wiedniu, który mierzy 1100 m, potem jest Corviale w Rzymie – prawie kilometrowy (dokładnie 980 m). W sumie Gdańsk ma osiem falowców, z tego siedem stoi na Przymorzu i jeden w Nowym Porcie. Ale właśnie ten na Obrońców Wybrzeża jest rekordowy. Zdarza się, że niemieccy turyści w drodze do Nowego Portu robią mu zdjęcia, jakby był atrakcją turystyczną. Ta długość przesądza o specyfice falowca także w sensie geograficznym. Wokół tworzą się bowiem mikroklimaty określane przez różnice temperatur i wiatrów. W końcu to jest (choć w innej skali) dział taki jak Alpy w Europie czy Tatry w Polsce! Po stronie południowej falowca, tam gdzie balkony – mamy „Włochy”. Dużo słońca, wszystko żółknie i wysycha, jest zacisznie. Niejeden marzyciel próbował tam uprawiać winogrona. Po stronie północnej – od galeryjek – znajduje się mroczna i wietrzna „Skandynawia”. Dłużej leży tu śnieg, lód czy szron na trawnikach. Wszystkie falowce na Przymorzu zorientowane są w osi wschód–zachód, prostopadle do linii morza, dlatego że większość wiatrów wieje z zachodu. Chodziło zwłaszcza o wiatry huraganowe, żeby nie uderzały w gigantyczną ścianę betonu. A tak wiatr ślizga się po falowcu... Ale od strony południowej zbiera się masa gorącego powietrza, które łączy się z tym chłodniejszym z północy, gdy wieje wiatr. I wówczas w kilku przejściach pod falowcem pod bramami tworzy się tunel aerodynamiczny (z południa na północ). I trudno przejść. Bo powstaje przeciąg o takiej sile, że porywa przechodniom kapelusze. Kobiety walczą z parasolkami, tańczą sukienki i spódnice. Balkony i sekrety Latem falowiec plażuje. Iskrzy w słońcu, faluje i wygląda kiczowato-wakacyjnie. Położony jest jakiś kilometr od Bałtyku, więc mieszkańcy po pracy chwytają za ręczniki, kostiumy i ruszają na plażę. Albo rowerem na ścieżkę wzdłuż linii morza z Gdańska-Brzeźna aż do Sopotu. Budowla też się obnaża, rozbiera. Z klaustrofobicznych, zagraconych kawalerek–dziupli wylegają sekrety. Balkony stają się superkolorowe nie tyle od pelargonii czy surfinii, ile od suszącego się prania. Jak Włochy, to Włochy! Na linkach powiewają ręczniki, różowa bielizna i wesołe dziecięce ubranka, nadymają się prześcieradła, wietrzą koce. Trochę przypomina to cygański tabor. Ale w falowcu kusi najbardziej, żeby wejść na dach, rozłożyć ramiona i krzyknąć: „Jestem królem blokowisk!”. Tam jest dopiero punkt (jeśli można tak powiedzieć, bo dach ma hektar powierzchni) widokowy! Blok ma 11 kondygnacji (32 m wysokości), więc przy dobrej widoczności można z jego szczytu zobaczyć Zatokę Gdańską aż po Hel, twierdzę Wisłoujście i dźwigi stoczni gdańskiej. Najprościej dostać się z aparatem na ostatnią galeryjkę, bo na wejście na dach trzeba mieć „akredytację” z administracji osiedla. Fale i awantury Fala widoczna jest najlepiej z lotu ptaka. „Przynajmniej fajnie wygląda na Google Earth” – napisał jeden z internautów. Rzeczywiście, to co go wyróżnia architektonicznie, to właśnie liczba zgięć, stopień przełamania fasady i układ balkonów na przemian. Niektórym to pofałdowanie kojarzy się nawet z fantazją słynnej Casa Milà Antonia Gaudiego w Barcelonie. Balkony w falowcu zostały zrobione pod jeden strychulec, ale cała fasada „połamana” i właśnie dzięki temu ta gigantyczna ściana żyje. Pulsuje życiem i nie jest taka jak w innych betonowych „martwych szafach”. Część z płotkiem, część z płytką, balkony mijają się na przemian, tańczą to wklęsłym, to wypukłym rytmem. I właśnie z tego powodu, o którym nie pomyśleli architekci, zdarzają się na balkonach piekielne awantury o to: kto kogo zalał wodą z doniczek, co kto komu zrzucił, czyja część garderoby spadła, dlaczego ktoś podglądał, a nawet w złości zeskoczył! A więc od fali do sztormu. – Kłótnie jak między Montekimi a Kapuletami – komentuje prof. Małgorzata Czermińska, filolog polski z Uniwersytetu Gdańskiego, która w falowcu mieszka od 39 lat. Wprowadziła się dokładnie w 1971 r., jak budowali klatkę nr 4, zaczynając od strony morza. Galerie na deszcz Falowiec budowano w latach 1970–1973 na terenie po byłym lotnisku na Zaspie. Dziś bywa nazywany „złym snem architekta”, ale miał to być krzyk modernizmu, gdański Żoliborz, na wzór warszawskiego. Młodzi architekci: Tadeusz Różański, Józef Chmiel, Danuta Olędzka, Janusz Morek starali się, aby to było osiedle społeczne: małe metraże, oszczędne normy, czyli tanie budownictwo PRL-u. Ale uwaga: jest to architektura z fantazją! Szczególnie Tadeusz Różański – generalny projektant osiedla Przymorze – zafascynowany był falowcami. – Odnosił się do swojego projektu bezkrytycznie – opowiada Danuta Olędzka – ale potem wyjechał do Algierii. Pomysł na zewnętrzne galerie zamiast korytarzy wewnątrz wziął się z oszczędności, obniżał bowiem koszt budowy (można było np. zredukować liczbę wind). Dzięki galeriom ślepe kuchnie bez okien zostały doświetlone. Niesamowite było to, że jak wysiadłeś z tramwaju i złapał cię deszcz, mogłeś biec pod zadaszonymi galeryjkami przez całą długość falowca i nie zmoknąć. Przerywając drogę tylko w trzech miejscach, bowiem co cztery klatki posadowiona była mocna, gruba betonowa ściana zewnętrzna. Galeryjki to był raj dla dzieci (biegały, tylko drzwi trzaskały), ale i dla złodziejaszków. Na początku budowlę dotknęła plaga włamań. Po roku 1980 zamknięto galerie ze względu na bezpieczeństwo. Powstały ścianki działowe pomiędzy klatkami schodowymi, tak że każda stworzyła zamknięty świat, osobną wieś. Na zmiany w architekturze falowca wpłynęli sami mieszkańcy. Na przykład wstawiali drzwi do wejścia do wspólnego korytarzyka albo na własną rękę zabudowywali galerie murkami, albo też szklili je, tworząc tzw. akwaria. To normalny ludzki odruch, że nadmierne stłoczenie powoduje chęć izolacji. W ten sposób w okno kuchni zaglądało jedynie czterech najbliższych sąsiadów, a nie jacyś obcy. Historyk sztuki Jacek Fridrich, entuzjasta falowca, starał się jako członek wojewódzkiej rady konserwatorskiej o jego wpis na listę zabytków jako monumentalny budynek PRL-u, m.in. po to, żeby chronić go przed szpecącymi zmianami, nieprzemyślanymi ingerencjami. – W Austrii czy Niemczech to normalne, że chroni się budowle z lat 60. i 70. Falowiec to polska historia, np. stanu wojennego, mieszkałotu wtedy dużo inteligencji. Klatka jak wieś Każda klatka schodowa (120 mieszkań) tworzy mniejszą społeczność. Ludzie znają się po sąsiedzku, powstały społeczne więzi, choć mogłoby się wydawać, że każdy lokator jest z innej bajki. To przeczy stereotypowi, że skala nieludzka. – Lubię patrzeć z 10. piętra na wydeptane ścieżki, jak ludzie tworzą skróty przez trawniki. Wychodzą z mrówkowca, wracają, krzątają się pilnie wokół swojej codzienności – mówi Paweł Wróblewski. – Łapię wówczas dystans. Pod dwójką w klatce 10d mieszka 79-letni doktor Kazimierz Kotowicz, emerytowany psychiatra środowisk twórczych. W zagraconym mieszkaniu od podłogi po sufit piętrzą się podarunki od artystów. Ale na głównym planie biblioteczne regały. Skoro na 72 metrach jest 13 tys. książek, pytam, gdzie tu miejsce dla ludzi. – Książki za komuny były jak twierdza, pomagały bronić przed zafałszowaną rzeczywistością, poza tym całkiem nieźle wygłuszały ściany – odpowiada Kotowicz. Doktor ma wiele pasji, np. uwielbia słuchać na cały regulator spektakli operowych. Mało tego, sam trenuje arie basem o różnych porach dnia i nocy. Zdarzało się, że sąsiad z góry walił trzonkiem od miotły w swoją podłogę. Kotowicz przedstawia się mi się też jako katolik ekumenista, śpiewający w chórze cerkiewnym. – Dialog z Batiuszką prowadzę, śpiewając listy Pawła Apostoła – opowiada. – Chociaż gdy Batiuszka ma zły humor, grozi mi anatemą, zarzucając herezję, bo Tygodnik Powszechny czytam. W falowcu mieszka od 39 lat, w 1971 r. wniósł do M6 najmłodszą, wówczas trzymiesięczną córkę w wiklinowym koszu. Obecnie Kotowiczowie podczas niedzielnych obiadów przyjmują w swoim mieszkaniu 13 osób, a na Wigilię jest ich w porywach nawet 16. Właśnie z tego powodu, żeby wszyscy zmieścili się przy stole, doktor wyburzył nośną ścianę, dla bezpieczeństwa zostawiając jedynie słup wzmocniony stalową belką. – Cztery dni burzyłem, a hałas młota słyszeli chyba sąsiedzi z ostatniego piętra. Już w progu Kotowicz recytuje coś w obcym języku, a po chwili tłumaczy: „Na początku Bóg stworzył niebo i ziemię...” – doktor ćwiczy pamięć po udarze mózgu, ucząc się hebrajskiego. Na 10. piętrze w klatce 8d 46 m2 zajmuje Paweł Wróblewski z czarną pięknością Chantal. W jego mieszkaniu pewne kuriozum stanowi nierówny sufit, w pokoju jest wyżej, a w korytarzu niżej, bo to ostatnio piętro – tłumaczy enigmatycznie właściciel. Po ukończeniu malarstwa na ASP Paweł wybrał się w siedmiomiesięczną podróż na rowerze po Afryce. Przejechał 13 krajów, aż w Kongu zakochał się w dziewczynie z plemienia Babula i postanowił przywieźć ją do kraju. – W falowcu Chantal spotkała się z miłym przyjęciem, obeszło się bez rasistowskich przy-tyków, chociaż – wiadomo – była w centrum uwagi. – Ona jest taka naprawdę czarna, że aż czarna – opowiadali koledzy pod blokiem. Sąsiedzi, znajomi, najbliższa rodzina – większość z falowca – zorganizowali w pobliskiej szkole wieczorek zapoznawczy z Chantal, to był bardzo miły gest z ich strony. Poznali historię miłości Pawła, jak to w Kinszasie był ślub plemienny, że musiał wykupić żonę za dwa tysiące dolarów i na wiano zarobić w Irlandii. Chantal Mpuekela Mulamba pochodzi z wyższych sfer. Nobilituje ją sam fakt, że studiowała za granicą (skończyła architekturę wnętrz). Przyjechała do Gdańska w lutym, a falowiec przysypany śniegiem wydał się jej taki egzotyczny... – Najbardziej denerwuje mnie, jak piszą w gazetach, że centrum handlowe E.Leclerc wybudowano w złym towarzystwie falowca, jakby to jakieś slumsy były – burzy się Paweł. Zresztą podobno tak powiedziała na widok falowca brytyjska księżniczka Anna, która była z wizytą w Gdańsku na początku lat 90. i gościła w standardowym M3 u Kowalskich. Podobno bała się windy i zeszła z 10. piętra po schodach. – Ładne są te wasze slumsy – podsumowała. Olga Dębicka Dziennikarka, pisarka, podróżniczka. Autorka książek m.in. Marka Hłaski widzenie świata, Fotografie z tłem. Publikowała od Dziennika Bałtyckiego po Dialog Deutsch-Polnisches Magazin, przez 12 lat związana z portalem z portalem Wirtualna Polska. Obecnie od ponad 15 lat stały współpracownik National Geographic. Laureatka nagród dziennikarskich i literackich m.in.: Nagrody Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (Polski Pulitzer), wyróżnienie pod patronatem Nowego Dziennika z Nowego Jorku, Pro Libro Legendo, Grand Press, nominowana do Polsko-Niemieckiej Nagrody Dziennikarzy, uhonorowana Golden Pen Top Journalist Award 2015. Prywatnie mama małoletniego Kosmy, mieszka w Gdyni. Materiał o falowcu robiła z fotografem Piotrem Małeckim przez cztery pory roku.
Armenia w 48 godzin: Przestańcie się śmiać z Erywania!
Ze stolicą Armenii jest jak z dowcipami o Radiu Erewań. To, co się mówi, nie do końca jest prawdą. Po pierwsze miasto nie jest żadną prowincją, to wielkomiejska metropolia. Po drugie jednak wystarczająco egzotyczną, by zafascynować turystów. A przede wszystkim to nie Erewań, ale Erywań.
Pierwszy dzień 10.00 Pierwsze kroki... I od razu uderza nas brak zabytków. Kilka dużych trzęsień ziemi zrobiło swoje. To, co widzimy, to efekt urbanistycznej wizji z lat 20. ubiegłego stulecia. Plusem, także dla turystów, jest zachowany przejrzysty układ głównych ulic zbiegających się na głównym placu miasta. Znakomicie ułatwia to chodzenie po centrum, zwłaszcza że do większości tutejszych atrakcji można spokojnie dojść na piechotę w 20–30 min. W miejsca bardziej oddalone dowożą marsz rutki, najtańszy sposób jazdy po stolicy. 11.30 Postanawiamy dotrzeć pod pomnik Matki Armenii. Można złapać taksówkę albo zdać się na marszrutkę. No albo podejść pod górkę, na co jednak w tym upale nie mamy ochoty. Sam pomnik jest w stylu radzieckim – monumentalny i bez polotu. Nic dziwnego. Do 1967 r. zamiast posągu personiﬁkacji Armenii na cokole stał kamienny Józef Stalin. Pusty wewnątrz. Dziś mieści się tu niewielkie muzeum wojskowe. Za to panorama roztaczająca się stąd na miasto – bezcenne! Podziwiamy okolicę, pstrykamy zdjęcia. 13.30 Zjeżdżamy w dół w poszukiwaniu przytulnej knajpki. Tawerna Kawkaz okazuje się strzałem w dziesiątkę. Jest tanio, pysznie i bardzo lokalnie. Najpierw na stół wjeżdżają sery, pasty twarogowe i sałatki oraz mnóstwo zieleniny. To popularny tu apetizer: trzeba urwać trochę miejscowego chleba – lawasza, nałożyć do środka, co się komu żywnie podoba, zawinąć i jeść palcami! Zielenina, czyli świeża bazylia, mięta, szczypior, dymka i bardziej lokalne zioła, służą jako przyprawa do tak sporządzanych „naleśników”. Tak naprawdę lawasz to chleb bez drożdży czy zakwasu, a więc nie wyrasta; nie jest smażony, lecz po wyrobieniu i wywałkowaniu pieczony w specjalnych ziemnych piecach. Najlepszy świeży, prosto z takiego pieca – pachnący i chrupiący. Pokusa, by spróbować każdej z wyłożonych na stół przekąsek, okazuje się zgubna. Na stół wjeżdża bowiem główne danie: kufta, czyli wołowina rozbijana między kamieniami na masę, z dodatkiem brandy. Pyszne, ale choć oczy by jeszcze jadły, żołądek daje znać, że to już kres możliwości konsumpcyjnych. Kończymy tutejszą kawą surj, mocną i aromatyczną. Do wyboru jest też inny lokalny specjał – herbata tymiankowa, podobno świetnie wspomagająca trawienie i uspokajająca. W Armenii na posiłek trzeba zarezerwować sobie przynajmniej godzinę. Jeśli ma się w planach jakąś terminową sprawę, lepiej nie rozsiadać się w knajpie i zjeść coś na szybko, np. tutejszego pączka – uprzedzam, jest ogromny i bardzo słodki, porcja raczej do podziału między dwoje mniej głodnych, ale syci. Popić można mineralną ze sklepu, ale lepiej kwasem chlebowym rozlewanym na ulicy z czegoś w rodzaju saturatora. 15.00 Muzeum manuskryptów – Matenadaran. To jedna z największych bibliotek manuskryptów na świecie. Przed wejściem pomnik Mesropa Masztoca – duchownego i twórcy ormiańskiego alfabetu. Ten wykształcony mnich, doradca królów, zdecydował się porzucić światową karierę i poświęcić się głoszeniu Słowa Bożego wśród mieszkańców Armenii. By uniknąć lapsusów podczas interpretacji miejscowym Biblii dostępnej wtedy (ok. 400 r. n.e.) tylko w obcych językach, postanowił stworzyć alfabet oddający wszystkie skomplikowane dźwięki tutejszego języka. Pierwotnie składał się on z 36 liter ułożonych w czterech dziewięcioliterowych kolumnach, które – co ciekawe – długo służyły również do zapisywania liczb. Litery z ostatniej kolumny oznaczały jedności, z trzeciej – dziesiątki, z drugiej – setki, a z pierwszej – tysiące. Masztoc już za życia doczekał się wielkiego uznania, a po śmierci został jednym z tutejszych świętych. I niemiła informacja: muzeum właśnie się zamyka. Czynne do 16. Na szczęście nasza przewodniczka ma dar przekonywania. Specjalnie dla Polaków panie kustoszki decydują się pokazać nam swoje najcenniejsze zbiory i o nich opowiedzieć. Przewodniczka oprowadza nas po sali wyjątkowych manuskryptów. Każdy ma wielowiekową historię, odrębną technikę wykonania, niewiarygodnie kolorowe miniatury. Są nawet stare melodie zapisane oryginalnie armeńską transkrypcją – chaz, którą dopiero w XX w. odcyfrował i na nowo odkrył zaklętą w niej muzykę Solomon Solomonian, znany jako Komitas Vartabed, Jest też średniowieczny „komiks” ukazujący przygody jednego z tutejszych bohaterów. Godzina mija niepostrzeżenie. Zwłaszcza że w muzeum, zbudowanym z tufu i bazaltu, wręcz wkopanym w zbocze wzgórza, panuje przyjemny chłód. Doceniamy go zwłaszcza po wyjściu, gdy na ulicach raczej lokalna letnia norma +40°C. Do hotelu można dotrzeć na piechotę w 30–40 min. Dla klimatyzowanego busa to żadna alternatywa, ale dla zatłoczonej marszrutki i owszem. Wędrując w dół ulicą i szukając cienia budynków, zaczynamy rozumieć, dlaczego życie towarzyskie zaczyna się tu po zmroku. To wtedy ożywają kawiarniane ogródki i otwierają podwoje dyskoteki. 18.30 Czas na obiad. Miejscowego posiłku podawanego o tej porze żadną miarą nie można bowiem nazwać kolacją. Restauracja Old Erivan zlokalizowana w wielopiętrowej narożnej kamienicy w centrum Erywania to miejsce magiczne. Na parterze mieści się tu sklep z pamiątkami, do restauracji trzeba wejść po krętych schodach, ale dla leniwych jest i winda gustownie wkomponowana w tradycyjne wnętrze. W obszernej sali stoi kilkanaście stołów, a biesiadnikom przygrywają folkowe kapele. Miejscowi między drugim daniem a deserem chętnie ruszają w tany. 20.30 Przenosimy się na drinka do niedalekiej restauracji na świeżym powietrzu. Zamawiamy... i mamy szczęście, że siedzimy pod płóciennym dachem. Ulewa w 20 min. moczy okolicę do suchej nitki. My czekamy, aż deszcz nieco zelżeje. Wędrówka do hotelu w popadującym kapuśniaczku przy temperaturze 26°C okazuje się całkiem przyjemna. Na miejscu czeka nas kolejna atrakcja: grające fontanny. Codziennie na placu Republiki od 21 do północy odbywa się spektakl typu światło, dźwięk i woda. Setki podświetlanych na różne kolory wodotrysków tańczą w rytm popularnych przebojów muzyki klasycznej. Podziwiają je prawdziwe tłumy. Do późna bawią się wszyscy, nawet małe dzieci, które widzi się spacerujące z rodzicami jeszcze po północy. Gdy gasną światła i fontanny kończą taniec, wracamy do hotelu. Drugi dzień 8.30 Jedziemy do Echmiadzinu – siedziby katolikosa i najstarszej czynnej armeńskiej świątyni – kościoła św. Grzegorza Iluminatora. Zbudowana została w V w. i wielokrotnie odbudowywana ze zniszczeń. To ją miała przyćmić rozmachem katedra Zwartnots (niebiańskich aniołów) wzniesiona w połowie VII w. w pobliskim Valarsapat za sprawą ówczesnego katolikosa Nersesa III zwanego Budowniczym. Przy tej ostatniej zatrzymujemy się po drodze. Do dziś wyglądają imponująco, mimo że zawaliła się w X w. Warto zobaczyć, zwłaszcza że to praktycznie przedmieście Erywania (ok. 10 km od centrum), a po całym kompleksie można bez przeszkód spacerować i robić zdjęcia. Po monumentalnej budowli pozostały tylko ruiny, tymczasem mniejszy kościół Grzegorza Iluminatora w Echmiadzinie trwa do dziś. Podobnie jak większość armeńskich budowli wzniesiono go z tufu – wulkanicznej skały zachowującej chłód latem, a ciepło zimą. Tu i na otaczającym terenie odbywają się wszystkie najważniejsze kościelne uroczystości, takie jak niedawne obchody 1700-lecia tutejszego chrześcijaństwa. Przed wejściem do świątyni, pod zdobionymi płytami znajdują się groby poprzednich katolikosów, a na tyłach, w pięknie utrzymanym ogrodzie – siedziba obecnego zwierzchnika armeńskiego kościoła. 14.00 To miejsce powinniśmy zobaczyć – twierdzi nasza przewodniczka Marina. Na szczycie wzgórza, z którego widać prawie cały Erywań, stoi pomnik Tsitsernakaberd upamiętniający ludobójstwo dokonane w 1915 r. przez Turków na mieszkańcach podlegającej im części Armenii. Według różnych szacunków zginęło wtedy od 1,2 do ponad 1,5 mln Ormian. Prosty w formie, ale imponujący rozmiarami głaz pęknięty na dwie nierówne części symbolizuje tych, którzy zginęli w czystkach etniczno-religijnych, i tych, którzy uciekli przed nimi za granicę, tworząc liczącą dziś ponad 8 mln ormiańską diasporę rozsianą od Rosji po Danię i od Kanady po Brazylię. Pod pomnikiem, niejako ukryte we wnętrzu wzgórza, znajduje się muzeum ludobójstwa. Spośród wszystkich opowieści najbardziej poruszyła mnie deportacja tysięcy Ormian w bydlęcych wagonach przez całą Turcję, aż po granice Syrii. Teoretycznie miało to być tylko przesiedlenie. W praktyce część ludzi umierała już po drodze z głodu i chorób. Na resztę czekała pustynia. Turcy do dziś nie przyznają się do zbrodni. Ten fakt, i sporne do dziś terytoria, w tym okolice góry Ararat, która należy obecnie do Turcji, ale pozostała narodowym symbolem Armenii, to główne przyczyny wrogości między tymi krajami. Coraz więcej państw i wybitnych osobistości uznaje jednak armeński punkt widzenia w tym konﬂ ikcie, a symbolicznym wyrazem solidarności są drzewka sadzone w znajdującym się na wzgórzu Tsitsernakaberd parku. Przy każdym jest tabliczka z nazwiskiem i datą. Jest m.in. świerk Lecha Wałęsy. 16.00 Wizyta w fabryce koniaków Ararat. Na początek opowieści o sposobach produkcji, potem beczki, beczki i jeszcze więcej beczek. To tu leżakują słynne na cały świat trunki, poukładane rocznikami. Swoją beczkę mają tu m.in. Lech Wałęsa i Michaił Gorbaczow. W miejscowej piwniczce można w chłodzie degustować gotowe wyroby. Mi najbardziej przypadł do gustu najstarszy rocznik, a najmniej siedmiolatek, ale sądząc z opinii współbiesiadników, to nie reguła. Wychodzimy krokiem wystarczająco pewnym, by nie potwierdzić popularnej nazwy, jaką mieszkańcy nadali mostowi łączącemu dwa brzegi rzeki Hrazdan, a zarazem dwie fabryki wódek (most pijany). 18.00 W dobrych humorach postanawiamy zajrzeć na tutejszy bazar owocowy. Przewodniczka mówiła, że to tylko niewielki bazarek i prawdziwy ruch jest dopiero na tym odbywającym się w soboty i niedziele, ale po przekroczeniu gustownej bramy trochę nas zatyka. Hala wypełniona jest stoiskami, na których pysznią się owoce i warzywa tak rozmaite, że tylko dla części udało się nam wydobyć z głowy właściwe nazwy. Jeszcze gorzej było z rozmaitymi przetworami. Na szczęście wszyscy sprzedawcy ochoczo nas częstują i wyjaśniają, co jest składnikami ich wyrobów. Nie ma rady, w powodzi pyszności szybko topnieją ostatnie rezerwy tutejszej waluty. A jeszcze kuszą suszone wędliny i miejscowe konﬁtury, w tym te najbardziej lokalne – z niedojrzałych włoskich orzechów w miodzie. Przez dłuższą chwilę targujemy się z właścicielem wołowej polędwicy i tutejszej odmiany salami. Mój rosyjski chyba przypadł mu do serca, bo porozumiewawczo mruga na mnie i pyta, czy nie chciałabym skosztować jeszcze innych miejscowych specjałów. Trochę mnie dziwi, że czegoś nie ma na straganie, ale drepczę na zaplecze, gdzie czeka na mnie... kilkanaście antałków z miejscowym, całkowicie pysznym i nieludzko mocnym, choć tylko półlegalnym alkoholem. Gospodarz nalewa i nalega, ale po spróbowaniu śliwowicy, morelówki i czereśniówki kolejne gatunki zaczynają mi się trochę mylić. Z butelką morelówki w plecaku i obietnicą, że na pewno tu wrócę, żegnam miłych sprzedawców i ruszam do hotelu. Czeka nas przecież jeszcze pożegnalna kolacja. 20.30 Restauracja Noce Erywania jest fantastycznie położona nad rzeczką Hrazdan. Przyglądamy się pląsom na parkiecie. Muzyka jak najbardziej współczesna, podobnie jak kreacje dziewcząt, które wychodzą na parkiet. Ale już ich ruchy w tańcu przywodzą opowieści z tysiąca i jednej nocy. 22.00 Ostatnia przechadzka ulicami Erywania. Mnóstwo świateł, ludzi, otwartych knajpek, wystaw w europejskim stylu, ale i staromodnych sklepików, gdzie można dostać mydło i powidło, a dokładnie koniak, lawasz i pękate solniczki.
Nurkomania - czyli pasja, w której wpadasz od razu na głęboką wodę
Rafy, wraki, jaskinie, kolorowe małe rybki i potężne morskie ssaki – w nurkowaniu każdy znajdzie coś, co go zakręci... na resztę życia!
U mnie zaczęło się od fascynacji dzielną załogą kapitana Cousteau. W każdy niedzielny poranek siadałem przed telewizorem i oglądałem, jak dwudziestka facetów w czerwonych czapeczkach, płynąc na pokładzie statku „Calypso”, przeżywała przygody w podwodnym świecie. Płetwonurkowie filmowali bajecznie kolorowe zwierzęta rafy koralowej – ukwiały, ryby, krewetki, ślimaki. Nurkowali na wrakach gigantycznych pancerników i penetrowali ich historyczne wnętrza. Wpływali do nietkniętych jaskiń, szczelin w górach lodowych. Śledzili wieloryby, rekiny, manaty, słonie morskie, a nawet żółwie i wielkie żaby. Jako 10-latek zostałem wówczas płetwonurkiem – póki co w marzeniach. Kapitan Cousteau stanął mi przed oczami 20 lat później, kiedy już jako nurek co się zowie, znalazłem się na dnie Bałtyku na wraku siostrzanego statku „Calypso” i płynąłem nad promenadą – identyczną jak ta, którą przechadzał się najsłynniejszy eksplorator głębin. Trzy tysiące lat podmorskiej żeglugi Jacques Cousteau był największym popularyzatorem nurkowania, ale nie pierwszym, który dotarł w głębiny. Najstarsza wzmianka o schodzeniu pod wodę ma niemal trzy tysiące lat! To rysunek nurka wyposażonego w zbiornik z powietrzem wyryty na asyryjskiej kamiennej płaskorzeźbie w 885 r. p.n.e. Przedstawia człowieka w otoczeniu ryb oddychającego z nadmuchanego worka z koźlej skóry przywiązanego do pasa. Stuprocentowej pewności, że jest to pranurek, jednak nie ma. Część archeologów jest zdania, że może być to rodzaj kapoka używanego przez żołnierzy do przepływania rzek, a za wrażenie, iż człowiek wygląda, jakby był pod wodą, winę ponoszą niedoskonałości przyjętej perspektywy. Tych wątpliwości nie ma już w przypadku rysunku z 1430 r. przedstawiającego nurka w skórzanym kapturze z rurą oraz wycięciami na oczy, wydobywającego z dna morza działa z zatopionego galeonu, czy rycin Leonarda da Vinci z ok. 1500 r. Pytanie tylko: czy były to jedynie pomysły projektantów, które nie wyszły poza ówczesne deski kreślarskie, czy opis rzeczywiście działających urządzeń? Pewności takiej nabrać można dopiero w przypadku podobnych urządzeń, jakie działały w XVI w. w Anglii i Francji. Nurek mógł osiągać głębokości do 20 m i pracować. Powietrze do kapturów było tłoczone z powierzchni ręcznymi pompami przez wąż, który znacznie ograniczał możliwość ruchu nurka. Wyzbycie się tej „pępowiny” nastąpiło dopiero w 1876 r., gdy Henry Fleuss, angielski oficer z Niemiec, skonstruował urządzenie pochłaniające wydychany przez nurka dwutlenek węgla i uzupełniające zużyty tlen z niewielkiego miedzianego pojemnika (tzw. rebreather). Pomysł szybko zdobył zastosowanie przy ewakuowaniu górników z zalanych chodników czy później załóg marynarzy z uszkodzonych okrętów podwodnych. Nurkowanie wyrosło z potrzeby pracy lub walki pod wodą. Przez dziesiątki lat to właśnie tzw. nurkowie kesonowi i różnej maści komandosi byli jedynymi, którzy zapuszczali się w głębiny. Prawdziwy przełom nastąpił całkiem niedawno. Dwóch Francuzów: Émile Gagnan i Jacques Cousteau, w 1943 r. wynalazło prosty i niezawodny automat dozujący nurkowi powietrze z wysokociśnieniowej butli noszonej na plecach. Ich pomysł, który z niewielkimi modyfikacjami stosowany jest do dziś, umożliwił bezpieczną, tanią i swobodną penetrację morskich głębin. W efekcie płetwonurkowanie zyskało ogromną popularność (podgrzewaną przez filmy Cousteau), a w popularnych rejonach tropikalnych dużo łatwiej pod wodą spotkać drugiego człowieka niż prawowitego ssaka mórz – delfina. Od morza do Morskiego Oka Większość Polaków zaczyna przygodę z nurkowaniem nad polskimi jeziorami. I często się rozczarowuje. – Czego wy tam szukacie, w tym mącie – drwi niejednokrotnie moja przyjaciółka, którą właśnie polskie jeziora od nurkowania odepchnęły. – Przecież tam nie widać nawet własnych płetw! – dodała raz. Broniłem się niczym wyciągnięty z wody rekin, ale w jednym racje jej przyznać musiałem – rodzime akweny są trudne – zimne, ciemne i ubogie w życie. Ale obrażać się na nie nie warto! Zaczajenie się w szuwarach i obserwowanie ataku szczupaka – bezcenne! Odkrycie dwumetrowego suma na dnie leniwej rzeki – niezapomniane! A wynurzenie się w Morskim Oku i obserwowanie granitowych ścian Mnicha przy zachodzie słońca – tak piękne, że ociera się o kicz! Niektórzy właściciele akwenów dla urozmaicenia życia nurkom topią na dnie różne obiekty. Raz o mało nurkowania nie przypłaciłem zawałem, kiedy na głębokości 15 m zobaczyłem rowerzystę! Nim dotarło do mnie, że to manekin na starej ukrainie, tętno mi skoczyło niczym przy oglądaniu dobrego (podwodnego) horroru! Kiedy zorientowałem się, że rowerzysta jest w istocie uszminkowaną rowerzystką w przechodzonej etoli, ze śmiechu o mało nie wypadł mi z ust automat oddechowy! W jednym ze śląskich kamieniołomów – w Jaworznie-Szczakowej, na dnie zalanego kamieniołomu stoją dwie kilkunastometrowe koparki! Jak głosi powtarzana chętnie historia, to efekt niezapłaconych rachunków przedsiębiorcy za prąd – po jego odcięciu stanęły pompy osuszające wyrobisko i wszystko, z koparkami włącznie, zalała woda. Sto metrów od jednej z koparek spoczęła „Mała Czarna” – bmw z serii 700 zatopione przez mojego znajomego – niechciany prezent, wynik zawodu miłosnego. Mimo że pod wodą, i tak ktoś „z przyzwyczajenia” wymontował z niego radio. Komunikacyjnych niespodzianek jest w polskich wodach więcej – np. w krakowskim Zakrzówku (piękny akwen do nurkowania!) na dnie stoi wrak autobusu komunikacji miejskiej! Szybowanie przez jego wnętrza jest niemałą sztuką! I równie dobrą zabawą! Jednak najbardziej egzotyczną lokalizacją „okołokomunikacyjną”, w jakiej się zanurzałem, były zalane tunele warszawskiego metra – linii wschód–zachód. Jej budowę zarzucono pół wieku temu z powodu trudności technicznych. Podróż betonową rurą, którą miały jechać wagoniki, była bardzo emocjonująca, zwłaszcza że widoczność wynosiła 30 cm! Prawdziwa atrakcja nurkowania w Polsce leży na północy – to wraki na dnie Bałtyku. Wedle niektórych opracowań tylko na polskim wybrzeżu morza mogą spoczywać ich dwa tysiące. I to jakich! Są tu wraki pamiętające średniowiecze, obie wojny światowe, powojenne burze. Niemi świadkowie trzech największych tragedii morskich wszech czasów. Świetnie zachowane, w większości blisko od plaż i portów, nie za głęboko – prawdziwy raj dla płetwonurków! Nic tylko się zanurzać w „wielką zieleń” – taki byłby bowiem tytuł kultowego filmu Luca Bessona, gdyby mistrz nastrojów podwodnego świata kręcił go w Polsce. Bałtyk pod wodą jest bowiem zielony! Kolor wody odzwierciedla jej skład chemiczny i bioróżnorodność pływających w niej żyjątek. Morze Bałtyckie przez swoje słabe zasolenie i natlenowanie jest idealnym miejscem do życia dla ogromnej populacji wszelkiej maści drobnych glonów zieloniutkich jak szczypiorek. Kiedy patrzy się spod wody, powierzchnia wygląda jak rozświetlona łąka! A opadając w dół, w stronę leżącego na dnie wraku, można sobie wyobrazić, że coraz głębiej wchodzi się w gęstą zieloną puszczę. W słabo zasolonych, zimnych wodach Bałtyku wyśmienicie zachowują się drewniane kadłuby dawnych jednostek. XVIII-wieczne żaglowce na przykład w tropikach są dawno zeżarte przez świdrowca okrętowego i zarośnięte koralowcami. W Bałtyku tymczasem wyglądają jak nietknięte. Widziałem kilka takich jednostek – stojące na stępkach, z kompletnymi burtami i pokładem, na resztkach masztów miały pozaczepiane sieci i jakieś liny – to wszystko sprawia, że wyglądają niczym krypa piratów z Karaibów szykująca się do nowego rejsu! Bałtyk jest światowej klasy gratką dla miłośników historii mórz. W jego wodach spoczywa wrak pierwszego niemieckiego stalowego okrętu (zbudowanego w Elblągu przed I wojną światową) i resztki „Solena”, szwedzkiego galeonu z XVII w. zatopionego w bitwie pod Oliwą po bohaterskim abordażu Polaków. Są wraki niemieckich tankowców, jedynego lotniskowca Hitlera, zaopatrzeniowców, kutrów rybackich, u-bootów, pogłębiarek, statków pasażerskich, a nawet wrak okrętu, który rozpoczął II wojnę światową – „Schleswig-Holstein”. No i bliźniak „Calypso”. Na mnie największe wrażenie zrobił wrak „Steubena” – zaliczanego do tzw. Titaniców Bałtyku, na którym doszło do jednej z trzech największych katastrof wszech czasów – przy której wypadek prawdziwego „Titanica” wygląda na niegroźną stłuczkę. 170-metrowy stalowy kadłub niemieckiego transatlantyku z dziurą po radzieckiej torpedzie leży 72 m pod wodą zawinięty w rybackie sieci jak w kokon. Błazny w ukwiałach Kto jednak przysypiał w szkole na lekcjach historii, a budził się na biologii, zamiast wraków Bałtyku polubi z pewnością rafy tropikalnych mórz. Karaiby, wysepki Oceanu Indyjskiego, atole na Pacyfiku czy wody Morza Czerwonego zwanego przez Jacques’a Cousteau „najpiękniejszym morzem świata” – wszystkie mają jedną cechę wspólną. Wystarczy włożyć do wody głowę w masce, by zapomnieć o wszelkich ponuractwach i zostać oszołomionym feerią barw, energią gonitwy ryb i festiwalem kształtów rafowych korali. Najprościej jest podglądać rafę tylko w ABC, czyli z maską, rurką i w płetwach. To tzw. snorkling. Nie wymaga żadnych szkoleń i licencji, a jedynym wymogiem jest umiejętność pływania. Rafy mórz tropikalnych zaczynają roztaczać swój niesamowity czar już metr pod powierzchnią wody. Wśród delikatnych gałązek różnokolorowych koralowców uganiają się setki gatunków ryb. Zachwycające są zarówno ich formy, jak i zachowania. Są gatunki żółte, czerwone, niebieskie, fioletowe; są pstrokate, gładkie i w paski. Są takie, które uwijają się jak frygi, jak np. błazenki wśród ukwiałów, i są leniwe, które z wyraźną wyższością patrolują swój teren. Są rybki małe – kilku-, kilkunastocentymetrowe, a ich sąsiadami mogą być mureny, strzępiele czy cheliny dwu-, trzymetrowe! Są na rafie samotniki i są takie, które nie ruszają się w toń bez kilku tysięcy współplemieńców zbitych w ciasną kulistą ławicę. Najpiękniejsza i najbardziej kolorowa jest rafa na głębokości pierwszych 10–15 m. Poniżej dociera zdecydowanie mniej światła i niewiele barw poza niebieską. Lecz tam, gdzie jest głębiej, jest też większa szansa na spotkanie dużych ryb – w tym najsłynniejszych drapieżników – rekinów. Choć opowieści o ich krwiożerczości są mocno przesadzone i w większości wypadków naciągane, spotkanie się oko w oko z kilkumetrowym arcymistrzem podwodnego polowania wyposażonego w kilkaset zębów ostrych jak brzytwy wywołuje – gwarantuję państwu – niezapomniane emocje. „Człowiek uświadamia sobie wtedy, że nie jest na szczycie piramidy pokarmowej” – żartobliwie po spotkaniu z rekinem pisał w internecie pewien płetwonurek. A jeden z podręczników nurkowania instruuje, by w razie spotkania z rekinem położyć się na dnie, powoli poruszać rękami i nogami i usilnie sobie wmawiać: „jestem żółwiem, jestem żółwiem, jestem...”. Na nieznanych wodach Ilu w sumie ludzi zajmuje się dziś płetwonurkowaniem – zliczyć nie sposób. Szacuje się, że kontakt z tą formą spędzania wolnego czasu w samych tylko Stanach Zjednoczonych miało kilka milionów ludzi. Zapewne drugie tyle (jak nie więcej) w pozostałych krajach Zachodu. W Polsce liczbę nurkujących ostrożnie ocenia się na kilkadziesiąt tysięcy osób. Większość próbuje nurkowania pierwszy raz w czasie wakacji, urlopowego kursu i jeśli złapie bakcyla, szuka pod wodą ciągle czegoś nowego. Albo nowych raf, albo sposobów nurkowania. Są więc tacy, którzy chcą nurkować głębiej, i ci poznają tzw. nurkowanie techniczne: korzystają pod wodą z wielu butli podczas nurkowania, oddychają różnymi gazami, biją kolejne rekordy. Inni przemierzają świat w poszukiwaniu zwierząt – od legwanów na Galapagos, przez orki w Norwegii, foki w Nowej Anglii i rekiny w RPA, po ślimaki nagoskrzelne w okolicach Sumatry. Ci, dla których najważniejszy jest zapał eksploratorski, kierują się do jaskiń – to bowiem tam w zalanych wodą grotach jest najtrudniej i najwięcej pozostało do odkrycia. Najpiękniejsze do nurkowania jaskinie widziałem na Jukatanie w Meksyku. To tzw. cenoty – studnie krasowe, gdzie dostęp do powierzchni wody jest bardzo łatwy z brzegu. Pod ziemią zalane krystalicznie czystą wodą korytarze tworzą pajęczynę połączeń – korytarzy, sal, przesmyków i zacisków. A wszystko to w niewiarygodnie pięknej dekoracji stalaktytów i stalagmitów. To właśnie w meksykańskich cenotach polscy nurkowie biją ostatnio rekordy – odkrywając kolejne setki metrów nieznanych podwodnych korytarzy. Podobne jaskinie są też na Florydzie – tam szata naciekowa nie jest tak bogata, za to atrakcją jest to, że nurkowanie odbywa się czasami w wywierzyskach w dnie rzeki. Przejście z warstwy wody rzecznej o kolorze kawy z mlekiem do obszaru źródlanej wody podziemnej jest jednym z najbardziej fotogenicznych tematów w fotografii podwodnej. – Za co ty tak kochasz to nurkowanie – zapytała mnie kiedyś sceptycznie do podwodnego świata nastawiona przyjaciółka. Zamiast odpowiadać wprost, opowiedziałem jej anegdotę. Podczas wyprawy na Wyspę Wielkanocną, płynąłem łódką z parą Meksykanów na poszukiwanie morskich jaskiń. Wskakiwaliśmy z butlami do wody i poszukiwaliśmy dziur w rafach, które prowadziły do wulkanicznych tuneli. A między zanurzeniami gaworzyliśmy na łódce. Ja – wypytywałem ich o cenoty i zazdrościłem im taaaakiego rejonu tuż koło domu. Oni – wiedzieli wszystko o... tunelach warszawskiego metra i nurkowaniu w solance w Wieliczce! Więc za co tak kocham nurkowanie? Chyba najbardziej za tych zwariowanych pasjonatów, jakich można dzięki niemu spotkać.
Podzielone dziedzictwo Mahometa. Islam jest pełen nurtów i dyskusji
Przyglądając się światu islamu, z pozoru wszędzie widzi się ten sam obraz: meczety, głos muezina, modlący się tłumnie ludzie, zakutane w chusty kobiety. W Europie, w Azji, Afryce i Ameryce. Zdawać by się mogło, że islam wszędzie jest jednakowy, od Atlantyku po Zatokę – jak mówią muzułmanie, określając cały swój świat. To złudzenie.
Islam jest religią monoteistyczną powstałą w początkach VII w. jako logiczne rozwinięcie dwóch poprzednich monoteizmów. Chrześcijaństwo wyrasta z judaizmu, islam zaś – i z judaizmu, i z chrześcijaństwa. Przedmiotem jego czci jest ten sam Bóg. Podstawowe dogmaty islamu są takie same jak w dwóch poprzedzających go religiach. Podobne są rytuały, choć sposób ich odprawiania – odmienny. Inne jest też rozumienie Boga. Podkreśla się jego jedyność i odrzuca elementy, które mogłyby to jedynobóstwo zaciemniać, jak np. tajemnicę Trójcy Świętej, uznawaną za przejaw politeizmu. Bóg w islamie jest abstrakcyjny, niepoznawalny, z nikim i niczym nieporównywalny. Dla muzułmanów herezją jest twierdzenie, że jesteśmy podobni do Boga, że Bóg nas stworzył na swoje podobieństwo. Dlatego też islam jest przeciwny obrazom. Nie uznaje się obrazów przedstawiających Boga, ale też innych ludzi. Malując osobę, człowiek wbija się w pychę: chciałby naśladować Boga w dziele stworzenia, a jest to niemożliwe. W Koranie Bóg objawił prorokowi Mahometowi podstawowe dogmaty i zasady wiary muzułmańskiej. Uczeni zaś stworzyli system prawa (zwanego szari’at, czyli ścieżką do wodopoju), w którym ustalono pięć dogmatów i pięć rytuałów islamu. Koran ustanawia też rytualne zakazy, które z jednej strony pokazują człowiekowi jego podporządkowane Bogu miejsce na ziemi, a z drugiej temperują prawa plemienne. Prawnicy zajęli się koranicznym rozumieniem przestępstwa oraz zakazami o charakterze społecznym. Nie ingerowali w prawo plemienne, a więc kwestie np. morderstwa nie wchodziły w zakres jurysdykcji islamu, bowiem ta kwestia od dawna była regulowana. Prawo muzułmańskie zajmowało się sprawami pomijanymi przez obyczaj plemienny albo takimi, które wymagały modyfikacji w kontekście nowej religii i kultury. Stąd szczególnie surowe jest podejście islamu do kradzieży i rozboju, które w prawie plemiennym były akceptowane jako sposób działania. za przestępstwo uznano cudzołóstwo (ale i kłamliwe oskarżenie o cudzołóstwo). Zakazana została lichwa, picie alkoholu, hazard, odtwarzanie postaci ludzkich i zwierzęcych w sztuce. Są to przepisy wspólne dla wszystkich wyznawców Allaha, ale już szczegółowa ich interpretacja i stosowanie w życiu są różne. Polityczne podziały doprowadziły bowiem do powstania w islamie dwóch wielkich ugrupowań: sunnizmu i szyizmu. z kolei różne wizje teologiczne dzielą muzułmanów na ortodoksów i na sufich. Sunnici stanowią 90 proc. muzułmanów. Reprezentują tych, którzy pogodzili się z rozwojem historycznym islamu. Uznali oni, że dziedzictwo po proroku Mahomecie (570–632) przejęli kalifowie, którzy panowali do 1258 r., i że potem władza znalazła się w rękach wielu różnych dynastii, a ostatecznie państw. z powodu konformizmu nazywano ich „ludźmi tradycji i większości” (ahl as-sunna wa-al-dżama’a), w skrócie sunnitami. Cechą islamu sunnickiego był jego ścisły związek z państwem. Struktury państwowe wynikały logicznie z zasad islamu. Islam tworzył administrację, system prawa, określał rozwój nauki i sztuki. Nic w życiu społecznym nie pozostawało poza jego obrębem. w rezultacie islam nie potrzebował instytucji kościelnych, ponieważ to państwo zajmowało się zarówno sprawami, które można rozumieć jako świeckie, jak i tymi związanymi z wiarą. Prawo – szariat – obejmuje wszystkie dziedziny życia: reguluje obowiązki religijne, życie rodzinne i społeczne, etykę i handel. Do dziś w większości krajów sunnickich tak szeroko rozumiane prawo jest administrowane przez państwo: nie ma bowiem kościoła, nie ma kleru. owszem, istnieją uczeni zajmujący się prawem, teologią, ale są oni takimi samymi specjalistami jak biolodzy czy fizycy. Świat Szyitów rządzi się innymi regułami. Szyici odrzucają władzę, jaka się ukształtowała w islamie, uznając ją za uzurpowaną. Kalifowie przejęli ją niezgodnie z życzeniem Boga i proroka. Bóg bowiem na zwierzchnika islamu wyznaczył proroka Mahometa i jego następców – imamów. Imamami są potomkowie proroka pochodzący od jego córki Fatimy i brata stryjecznego alego. Szyici uznają imamów za prawowitych władców, mimo że w rzeczywistości nie mieli oni żadnej realnej władzy nad szyitami prócz duchowej. Zresztą, owych imamów szyickich było tylko 12. Ostatni zniknął w 873 r. i ma wrócić w nieokreślonej przyszłości. Odtąd szyici pozostają bez imama. A dokładniej mówiąc, czekają na powrót ostatniego z nich. Z czasem jego postać nabrała cech mesjanistycznych, stał się on mahdim, a więc zbawicielem prowadzonym przez Boga, który po wiekach tyranii wreszcie zaprowadzi na ziemi rządy sprawiedliwości. Niestety, nie wiadomo, kiedy to nastąpi. Brak imama, a więc przywództwa zarówno religijnego, duchowego, jak i politycznego, został zrekompensowany przez powstanie klasy ludzi uczonych. Swoją wiedzą mają oni wynagrodzić wiernym ów brak i pomagać w życiu tak, by mogli liczyć na zbawienie. Ci uczeni są znawcami dziejów szyizmu, jego interpretatorami, biegłymi także w dogmatyce muzułmańskiej, Koranie, tradycji proroka Mahometa oraz prawie opartym na Koranie i owych tradycjach. w ten sposób zastępują nieobecnego mahdiego i pełnią jego funkcje. Ci uczeni czasami opacznie nazywani bywają duchowieństwem, ale od duchowieństwa znacznie się różnią. Nie mają stanu duchownego uświęconego sakramentem, nie tworzą kościoła, z reguły są niezależni i podlegają sobie samym lub swoim wiernym. To wierni decydują, czy ich akceptować, czy nie. Nad wiernymi mają jednak przewagę, tę mianowicie, że znają teksty religijne i prawne. Jako przewodnicy wiernych stali się w społeczeństwie szyickim niezbędni. Kiedy w XVI w. powstało pierwsze szyickie państwo – Iran Safawidów – szyiccy uczeni starali się mieć jak największy wpływ na władzę. Jednakże władzę udało się im zdobyć dopiero w 1979 r., kiedy to specjalista od szyickiej teorii politycznej Chomeini został duchowym przywódcą Irańczyków i stworzył Muzułmańską Republikę Iranu. W nowej sytuacji uczeni stali się klasą rządzącą. wszakże nie jako delegaci jakiejś instytucji kościelnej, ale zhierarchizowana grupa, w której decydujące znaczenie miała wiedza i autorytet naukowy. Państwem rządzą więc uczeni, którzy pełnią funkcję zastępców na ziemi nieobecnego mahdiego, a dla ludzi są wzorcem doskonałości, kimś, kogo należy naśladować (nazywa się to po arabsku mardża’ijja, a po persku maradża’ije). Iran zatem jest jedynym państwem w dzisiejszym świecie islamu, o którym można powiedzieć, że jest teokratyczne. Boskie prawo nie tylko organizuje życie polityczne i społeczne, ale też ludzie tworzący to prawo sprawują władzę. Szyizm dziś jest kojarzony z Iranem i Irakiem, tam bowiem żyją szyici imamiccy stanowiący większość. ale obok nich są jeszcze inne ważne ugrupowania szyickie. Mają one inne podejście do dziedzictwa po proroku: nie uznają 12 imamów, lecz wierzą, że imamat przekazywany jest z ojca na syna do dnia dzisiejszego. Są to zajdyci w Jemenie, którzy rządzili tam do 1962 r. Inną grupą są ismailici rozproszeni po całym świecie. Część z nich podlega aga Khanowi IV, który jest 49. potomkiem proroka Mahometa. Sufizm, czyli muzułmański mistycyzm, narodził się niemal na samym początku islamu jako ruch alternatywny wobec rygorystycznego systemu teologicznego. Ludzie religijni nie mogli się pogodzić z tym, że aż do Sądu ostatecznego nie będą mieli kontaktu z Bogiem. Chcieli go bliżej poznać. To pragnienie wykorzystali początkowo asceci, którzy głosili, że służymy Bogu, kiedy ograniczamy swe namiętności doczesne: mało jemy, mało mówimy i mało śpimy. Później asceci do oddawania czci Bogu włączyli medytację i stali się mistykami. a że ubierali się w wełniane stroje (suf), nazywano ich sufimi. Sufi dążyli do poznania Boga różnymi drogami. Przede wszystkim kontemplacją i skupieniem, a to ułatwiały różne techniki, od modlitwy po taniec i picie wina. Szczególnie ważne w praktykach mistycznych było doskonalenie samego siebie. Po to, by móc spotkać się z Bogiem, trzeba było być człowiekiem doskonałym. wzorcem był prorok Mahomet. Sufi wprowadzili rozróżnienie między dwiema odmianami dżihadu: małym, polegającym na szerzeniu islamu, i wielkim, który jest doskonaleniem własnej osobowości. Muzułmańscy teologowie uważali, że sufickie rytuały są odejściem od zasad islamu, a chęć poznania Boga jest niezgodna z obowiązującą w islamie rygorystyczną koncepcją niewyobrażalnego Boga. Dlatego zwalczali sufizm. Jednakże sufizm cieszył się wielką popularnością wśród szerokich rzesz muzułmanów: przemawiał do ich wyobraźni. Był to rzeczywiście prawdziwy islam ludowy, w którym szczególnym szacunkiem darzono mistycznych mistrzów, budowano im mauzolea, uroczyście obchodzono rocznice ich śmierci, a przede wszystkim uprawiano liczne rytuały zmierzające do wejścia w kontakt z Bogiem i poznania go. Aby móc spokojnie uprawiać swoje praktyki, od XI w. sufi zaczęli się izolować: budowali klasztory i organizowali się w bractwa, w których doskonalili się w wiedzy i praktyce mistycznej. zwykle odbywało się to pod okiem mistrza-nauczyciela, któremu adept bezwzględnie się podporządkowywał. Takie bractwa zaczęto nazywać tarikami, czyli drogami do poznania Boga. Każda ze szkół odwoływała się do postaci swojego często legendarnego założyciela. Najważniejsze bractwa sufickie obejmują swoim zasięgiem cały świat islamu. Sufich spotkamy w indyjskich wioskach, afrykańskim buszu i górach atlasu. Postać fakira i derwisza na trwałe weszła do kultury światowej. Sufizm okazał się bardzo państwowotwórczy. w imperium osmańskim bektaszijja od początku, a więc od XIV w., stanowiła podporę armii. w XVI w. powstało szyickie państwo irańskie dzięki bractwu sufickich Safawidów. w XIX w. walka Muhammada ahmada zwanego sudańskim mahdim, doprowadziła do wyzwolenia się Sudańczyków spod władzy Brytyjczyków i utworzenia niezależnego państwa. Libia powstała dzięki walce antykolonialnej prowadzonej przez bractwo sanusytów, zaś muridzi w afryce zachodniej dzięki etyce pracy utworzyli Senegal. Sufickie bractwa Azji Środkowej były filarem walki ideologicznej z władzą radziecką, a dziś wśród ludów Kaukazu bractwo nakszbandijja odgrywa istotną rolę w walce z Rosją. Sufizm jest jedną z największych sił alternatywnych w świecie islamu. opiera się jednak na duchowości człowieka, a ta w epoce realizmu i realpolitik jest mało ceniona.
Czy wiesz, co zrobić, gdy idziesz wąską granią, jesteś przywiązany l iną do drugiej osoby, a ona nagle stacza się w przepaść? – pyta niby mimochodem przy kolacji i jeden z przewodników.
Nie mam pojęcia. Okazuje się, że bez chwili zwłoki też powinienem skoczyć w przepaść, tyle że po drugiej stronie. To jedyna szansa, żeby przeżyć. Jesteśmy na prawie trzech tysiącach metrów. Wszystkie ekstremalne doznania jeszcze przed nami. Nasza grupa to kilku doświadczonych wspinaczy, reszta to amatorzy, jeśli nie początkujący. Dla nas wszystko jest nowe, niezwykłe. Pierwsze spotkanie z Nepalem, a zwłaszcza z Himalajami, jest właśnie jak taki skok w przepaść. Skala tego, co widać wokół, jest nieporównywalna z niczym. Wszystko jest większe, potężniejsze, masywniejsze niż w jakichkolwiek innych górach. Do głowy przychodzą dziesiątki banalnych przymiotników rozpoczynających się od „naj”. Największy, najpiękniejszy... W końcu Everest jest prawie na wyciągnięcie ręki. I to on będzie naszym drogowskazem przez najbliższe kilka dni. Himalajska fototapeta Przed wędrówką w górę lecimy helikopterem pomiędzy najpiękniejszymi szczytami, sześcio-, siedmio-, a nawet ośmiotysięcznik są tuż obok. Oglądamy m.in. Everest, Lhotse – gdzie w 1989 r. zginął najlepszy polski himalaista Jerzy Kukuczka – trapezowaty Ama Dablam, Nuptse, Lobuche... Dziesiątki ośnieżonych szczytów, wyrastające nagle turnie i granie jak żyletki, na których z trudem mijają się dwie osoby. Kiedy dość szybko wznosimy się na poziom 6000 m n.p.m., czuję to, o czym poczytać można w każdej sztampowej relacji. Kręci mi się w głowie i zapiera mi dech w piersiach. Tyle że w moim przypadku nie jest to jedynie oklepana metafora. Czuję kłucie w klatce piersiowej i coraz silniejsze mdłości. Przysuwam się do uchylonego okna. Na tej wysokości zawartość tlenu w powietrzu to zaledwie 47 proc. tego, co na poziomie morza. Organizm buntuje się. Jeśli zostalibyśmy tu dłużej, brak aklimatyzacji mógłby mieć dla nas bardzo groźne skutki, łącznie z obrzękiem mózgu i płuc, a w konsekwencji śmiercią. Na szczęście dość szybko lądujemy na polanie przy klasztorze Tengbocze, na bezpiecznej wysokości 3860 m n.p.m. Mnisi z najwyżej na świecie położonej buddyjskiej świątyni akurat grają w siatkówkę. Przyjaźnie machają do nas z oddali. Przed nami jak na dłoni: Ama Dablam i południowa ściana Lhotse – 3,5 km w pionie! Po godzinie pilot zarządza powrót do Lukli. To stamtąd wyruszają wyprawy na najwyższą górę świata. W jednym ze schronisk jemy późne śniadanie. Zamawiam gęstą zupę czosnkową i pierożki momo. W tym klimacie to zestaw obowiązkowy. Rozgrzewa, daje energię. Każdego kolejnego dnia narażeni będziemy na coraz większy chłód. Każde sto metrów w górę to 0,6 stopnia Celsjusza mniej. Tak jest w teorii. W praktyce wydaje mi się, że wszystko zmienia się dużo szybciej. W Katmandu (ok. 1300 m n.p.m.) mieliśmy lato. W Lukli była już jesień. Teraz z każdym krokiem coraz głębiej zanurza my się w srogą zimę. I jest to zima nieskażona żadnym brudem czy pyłem. Śnieg jest tu biały jak w reklamie wiodącego proszku do prania, niebo – błękitne jak koszula maklera z Wall Street. Gdybym zobaczył to na zdjęciu, pomyślałbym, że to efekt poprawek w Photoshopie. W nocy koloru nie ma. Wcale. Panuje czerń absolutna. Dla kogoś wychowanego w mieście, gdzie ciemność za wsze rozpraszana jest przez świetlne smugi, jest to zjawisko wręcz szokujące. Bez latarki boję się zrobić choćby krok, żeby nagle nie znaleźć się kilkadziesiąt metrów niżej. Rano ruszamy w stronę nieoficjalnej stolicy nepalskich Szerpów, Namcze Bazar, na wysokości 3440 m n.p.m. Kolejne linowe mosty, młynki modlitewne, wskazujące kierunek kamienne kopczyki. Gdyby nie to, można by założyć, że jesteśmy w Tatrach lub Beskidach. Tyle że do potęgi trzeciej. Po drodze mijamy niewysokich, szczupłych, za to nieludzko silnych tragarzy. Na plecach potrafią nieść nawet lodówkę. Pracują ponad siły, bo często są jedynymi żywicielami licznych rodzin. W wysokie góry idą zwykle w lekkim dresie i klapkach lub tenisówkach, skutkiem czego są odmrożenia i kontuzje. Są silni i wytrzymali, ale organizm ma swoje prawa. Szerpowie często stają się kalekami, umierają młodo. W Lukli działa fundacja na ich rzecz. Warto tam wpaść, dowiedzieć się więcej o ich życiu, oddać niepotrzebny już polar, buty czy lekarstwa. Na to ostatnie na razie nie mam szans. Dwa dni temu podczas transportu zaginął mój plecak. W trakcie trekkingu pozbawiony jestem nawet szczoteczki do zębów. W Namcze Bazar kończy się cywilizacja. Ostatni punkt internetowy, ostatni bazar, ostatni sklep trekkingowy, ostatni pub. Jest dość wcześnie, minęła trzynasta. Ten dzień poświęcamy na aklimatyzację. Snujemy się po ulicach miasteczka, zaglądamy do sklepików z suwenirami. Duże poruszenie wywołuje wśród nas śmiesznie tani sprzęt trekkingowy. Jak tłumaczy jeden z naszych Szerpów, wszystko pochodzi z przemytu z Chin. No i rzecz jasna są to podróbki cenionych firm. Na obrzeżach miasteczka, tuż obok nas, wolno przesuwają się jaki – kudłate himalajskie bawoły. Zabawne, że jaki w przeciwieństwie do ludzi dostają choroby „wysokościowej”, gdy schodzą poniżej 3500 m. Namcze leży właśnie na tej granicy. Szczyt wszystkiego Gdzieś pomiędzy uskokami zamajaczy czasem sznur modlitewnych chorągiewek – w kolorach białym, niebieskim, żółtym, czerwonym i zielonym. Każdy kolor to inna buddyjska modlitwa, każdy symbolizuje inną intencję. Mniej więcej na wysokości 5000 m przekraczamy linię wiecznego śniegu. Temperatura znacznie poniżej zera. Za to cały czas świeci słońce. Trzeba na nie uważać. Konieczne są okulary lodowcowe ze specjalnym filtrem. Nie mal co roku zdarzają się tu przypadki czasowego oślepnięcia. Jeden z naszych przewodników opowiada o człowieku, który na wysokości 7000 m n.p.m. na trzy dni stracił wzrok tylko dlatego, że jego okulary były porysowane i przepuszczały zbyt dużo promieni. Idziemy wolno, zależy nam na dobrej aklimatyzacji. Wchodzimy kilkaset metrów w górę, potem cofamy się kilkaset w dół. To metoda stosowana przez himalaistów z całego świata. Mimo to przez ostatnie dni niemal cały czas czuję mdłości i ból głowy. Według zaleceń lekarza w przypadku wymiotów lub różowej piany toczonej z ust trzeba zastanowić się nad powrotem. Jakoś udaje mi się przetrwać. Wreszcie jesteśmy u celu naszej podróży, na szczycie Kala Pathar (5545 m n.p.m.), czyli najlepszym punkcie widokowym na Everest. Zachwycamy się górską panoramą, robimy kolejne setki zdjęć. Najwyższy punkt świata jest „tuż” przed nami. Równie fanta styczny widok mamy pod nami. Dziesiątki mniejszych lub większych szczytów, grani, przełęczy... Do tego chmury płynące pod naszymi stopami. Dosłownie. Zanim ruszymy w drogę powrotną, idziemy jeszcze do Everest Base Camp (5364 m n.p.m.), skąd startują wyprawy na dach świata. I teraz również stoi tu kilka namiotów. Mimo całej niezwykłości miejsca, z którym wiąże się długa historia himalaizmu, obóz robi nieco przygnębiające wrażenie. Wokół walają się zużyte butle tlenowe, śmieci. Obok wrak helikoptera. Podobno niebawem ma się tu zacząć wielkie sprzątanie. Wracając, niemal biegniemy. Z każdym kolejnym metrem w dół rośnie w nas euforia powodowana powiększającymi się dawkami tle nu. Na dole czekamy kilka godzin na samolot do Katmandu. To być może najbardziej nie zwykłe lotnisko świata. Położony na wysokości 2840 m n.p.m. pas startowy ma najwyżej 200 m, a po obu stronach straszą kilkusetmetrowe przepaście. Na dodatek poranna mgła sprawia, że widoczność spada do kilkunastu metrów. Li czę na umiejętności pilotów, podobno najlepszych w regionie. Polecimy małym zgrabnym samolotem linii Yeti Airlines. I już sama nazwa wprowadza nas w jeszcze lepszy nastrój. Błogosławieństwo babci W stolicy kwaterujemy się w jednym z tanich hoteli w historycznej dzielnicy Thamel. W latach 60. i 70. zjeżdżali tu z całego świata hipisi. Oczywiście głównym powodem były tanie i łatwo dostępne narkotyki. Ale chyba nie tylko. Wielu przyciągała tutaj (i tak jest do dziś) magia tego miejsca i jego egzotyka. Ulica Thamelu tak naprawdę wygląda jak wielki bazar. Setki straganów z ubraniami, tkaninami, pamiątkami. W cenie są zwłaszcza maski hinduistycznych bóstw i „grające” miski. Mnóstwo sprzedawców przekąsek, czyściciele butów i uszu. Nawet uliczni dentyści. Gdzieś z boku ulokował się zaklinacz kobry. Obok nie go dostojny sadhu, czyli mędrzec, w pomarańczowych szatach. I przechodnie – nierzadko w kolorowych gurkhowskich czapeczkach. Gurkhowie wywodzą się z dawnej kasty wojowników. Znani są z odwagi, niezłomności i noża kukri, którego używają, by zabić. Jeśli wyciągną go bez potrzeby, muszą odciąć sobie kciuk. Nie przypadkiem do dziś istnieje gurkhowski regiment w armii brytyjskiej. Przy Durbar, centralnym placu miasta, zwiedzamy stary pałac królewski i liczne świątynie: Wisznu, Sziwy Parwati i Jaganath, a także Taledźu poświęconą krwawej bogini Durdze. Nieco dalej możemy oglądać żywą boginię – Kumari. Mamy szczęście, bo właśnie stoi w oknie XVIII-wiecznego pałacu Kumari Bahal i uśmiecha się do nas. Może mieć najwyżej siedem latki jest ubrana w odświętny, bogato zdobiony strój: wszystko mieni się od czerwieni, czerni, srebra i złota. Największe wrażenie robią ogromne ciemne oczy dziewczynki, podkreślo ne dodatkowo czarną kredką. Kumari to bogini, a jednocześnie przywódczyni duchowa, nepal ski odpowiednik tybetańskiego dalajlamy. Na obiad najbardziej tradycyjne z nepalskich dań – dal bhat, czyli ryż z soczewicą. Prosto, smacznie, pożywnie. Potem herbatka (oczy wiście w stylu nepalskim, z mlekiem, cukrem i kardamonem) na dachowym tarasie jednej z knajp z widokiem na centrum miasta. Wracając, zachwycamy się nieco zaniedbanym Thamelu: rzeźbionymi misternie gzymsami, drzwiami i oknami, ornamentami i muralami. Kiedy tak snujemy się wąskimi ulicami, zaczepia nas kilkunastoletni chłopak. Łamanym angielskim klaruje, że jego babcia ob chodzi dziś 90. urodziny i byłby zaszczycony, gdybyśmy dołączyli do biesiadujących. Tylko przez chwilę się wahamy. Dość szybko, z lek tu szczególnymi gośćmi. Kelnerzy przynoszą nam najsmaczniejsze kąski lub miejscowy alkohol. Inni goście zerkają na nas ukradkiem, ktoś uniósł kciuk, pytając, czy wszystko w porządku. Ustawiamy się w kolejce do szacownej jubilatki. Kłaniamy się jej, a w zamian otrzymujemy błogosławieństwo wyrażone znakiem tika na czole, między brwiami, i garścią pozłacanych okolicznościowych monet. Pomarańczowa tika jest symbolem powszechnym wśród hinduistów, maź do nakładania na czoło powstaje z mieszanki proszku cynobrowego, popiołu i proszku z drzewa sandałowego. Katmandu to miasto dwóch religii: hinduizmu i buddyzmu. Żeby mieć pełen obraz, kolejnego dnia jedziemy do najstarszej świątyni buddyjskiej w mieście, stupy Swajambhunath. Stupa jest czymś w rodzaju kopca, nie można do niej wejść, można wejść na nią lub ją obejść. Niezwykłe wrażenie robią oczy Buddy wyrysowane w centralnym punkcie świątyni, pomiędzy dwoma wieżami. Z pobliskich sklepów dobiega spokojna, ascetyczna muzyka. Śpiewający mnisi. Muszę mieć ich płytę! Monsun w pigułce Po kilku dniach ruszamy na południe, do królewskiego parku narodowego Ćitwan. Ostatni odcinek jedziemy na dachu land rovera. Trzęsie potwornie, ręce bolą od kurczowego trzymania się relingów. Największe emocje budzi przeprawa przez częściowo wyschniętą rzekę. W porze deszczowej miejscami ma ponad pół kilometra szerokości! Kolejny dzień zaczynamy wcześnie, bo już o szóstej rano. Zanim dotrzemy do dżungli, przedzieramy się przez pola monstrualnej, ponad dwumetrowej trawy. Podobno to ulubiony przysmak słoni. A potem między drzewami staramy się wypatrzeć zwierzęta, z których park Chitwan słynie: tygrysa bengalskiego i lamparta... Bezskutecznie. Widzimy za to dwa jelenie samburu, kilka nosorożców i mnóstwo ptaków z orłem szarogłowym na czele. Tak jak w górach fascynowała intensywność bieli czy błękitu, tu w parku zachwyca siła zieleni. Każdy liść aż lśni, mieni się w przymglonym świetle. Wszystko jest nasycone wodą, wilgocią. I tylko jedno przeszkadza nam w obcowaniu z pierwotną, dziką naturą. Komary i meszki. Mimo stosowania repelentów po kilku godzinach jestem pocięty na całym ciele. Piecze i swędzi. Popołudnie spędzamy w czółnie, na rzece. O tej porze roku jest spokojna, wolna. Ale kiedy po monsunowych deszczach wody przybiera, można tu urządzać naprawdę ekscytujący rafting. Gdy wychodzimy na brzeg, dość niespodziewanie mamy okazję doświadczyć (spóźnionego) monsunu w pigułce. Nagle słońce znika za chmurami, robi się ciemno. I niemal od razu zaczyna lać. Jeśli dotąd miałem jakieś skojarzenia z określeniem „ściana wody”, tu musiałem je błyskawicznie zweryfikować. Mimo że jesteśmy przygotowani na deszcz, mamy wodoodporną odzież i pokrowce na plecaki, po dziesięciu minutach mokre jest dosłownie wszystko, na zewnątrz, w środku. Deszcz znika równie gwałtownie, jak się pojawił. Wracamy na kemping. Jest gorąco i wilgotno. Pomimo 36 stopni w cieniu ubrania nie chcą wyschnąć przez trzy dni. Tuż przed wyjazdem, w Katmandu, zamawiam sobie pamiątkową koszulkę. Tutejsi krawcy wyspecjalizowali się w haftowaniu okolicznościowych napisów na T­-shirtach. Spieszę się, więc wybieram według szablonu: „Maciek in Nepal” – kolorowy haft na białym tle plus tradycyjne kwiatki wokół. Po godzinie całość jest gotowa. Koszulkę pakuję do plecaka (odnalazł się pod koniec wyprawy! Co prawda zniknęły z niego wszystkie ładowarki, ale i tak się cie szę). Maciek w Nepalu... Niby proste słowa. A jak wiele dla mnie znaczą. Teraz zawsze już, kiedy na nie spojrzę, w głowie wyświetla mi się film pełen kolorów, smaków i zapachów. Film z naprawdę górnej półki. Żywa bogini Dla nepalskich hinduistów i części buddystów jest wcieleniem bogini Taledźu. Kumari po nepalsku oznacza „dziewicę”. I tak jest. Bogini „odnajdywana” jest wśród dzieci w wieku od 3 do 5 lat, pochodzących z kasty złotników. Swoją kumari ma każde większe miasto w Nepalu. Do jej obowiązków należy codzienna modlitwa, medytacja, a także spotkania z wiernymi. Obecna Kumari Królewska, czyli ta rezydująca w stolicy, nazywa się Matina Sakya, ma 6 lat. Swoją kadencję skończy wraz z pierwszą miesiączką, w wieku 11–12 lat. Boski rydwan bez gwoździ Odbywające się w baisakh – pierwszym miesiącu nepalskiego kalendarza (przełom kwietnia i maja) święto Rato Machhendranath poświęcone jest bogowi Machhendranath. To opiekun Katmandu, zapewniający miastu i krajowi deszcz i dobrobyt. Ulicami miasta przejeżdża wówczas boski rydwan (wysoki na 15 m, zbudowany z witek i drewna, ale bez użycia gwoździ). Najważniejszym momentem święta jest Bhoto Jatra, czyli prezentacja boskiej szaty Machhendranatha. Ten dzień jest dla mieszkańców stolicy dniem wolnym od pracy. 3 SPOSOBY NA NEPAL NOCLEG W dzielnicy Thamel, np. Kathmandu View Hotel. Ceny zaczynają się od 5 dol. za noc. Świetny taras dachowy i telefon w pokoju. Hotel Nirvana, też na Thamelu. Ceny 40–80 dol. Warto sprawdzić, co zainspirowało Maanam do nagrania piosenki o takim właśnie tytule. The Everest Hotel. Luksusowy i stylowy, ma m.in. tawernę w stylu gurkhowskim. Ceny też wysokie (patrz nazwa) w przedziale 175–550 dol. JEDZENIE Dal bhat czy pierożki momo w Katmandu będą kosztować 2–4 dol. W Namche Bazaar czy Lukli znacznie więcej, bo im wyżej, tym drożej. Restauracja OR2K w Katmandu. Można tu smacznie zjeść za 5–10 dol. Specjalność zakładu to burger z grzybami. Last but not least – czyste WC. Cafe Mitra – eleganckie bistro z szeroko rozumianą kuchnią Azji (rachunek ok. 50 dol.) Niebanalne wnętrze plus klimatyczna muzyka ROZRYWKA Zakupy na bazarach. Za 5 dol. kupisz haftowany T-shirt ze swoim imieniem czy „magiczne miseczki” wydające przy pocieraniu dźwięk. Rafting! W tak górzystym kraju nietrudno o rwącą rzekę. Cztery dni (z wyżywieniem) to wydatek 80–150 dol., ale warto się targować. Markowy alkohol jest drogi, co i tak nie zraża turystów. W Katmandu w Buddha Bar można skosztować np. drinka Chłodny Powiew Everestu.
48 godzin w Wenecji. Miasto dumy, sztuki i rywalizacji
Wszędzie woda. Do tego rywalizacja i wybujałe ambicje dożów. Architekci w Wenecji nie mieli łatwo. Ale efekt końcowy zachwyca do dziś. Także mnie.
Wszyscy turyści, którzy w Wenecji obawiają się wysokiej wody (acqua alta), podczas rezerwacji hotelu mogą zamówić kalosze. Usługa jest bezpłatna, należy jedynie podać numer buta. Ja na szczęście trafiam na wodę (i pogodę) idealną. Przede mną 48 godzin w najcudowniejszym mieście świata. Na pierwszy dzień przygotowałam sobie obowiązkowy plan turysty. Brzmi to poważnie, ale nie ma nic wspólnego z odhaczaniem kolejnych zabytków. Taki obowiązek w Wenecji jest czystą przyjemnością. SZLAKIEM CASANOVY 9.00 NIEZŁY KANAŁ! Jestem przy Piazzale Roma, przede mną Canal Grande. To główna arteria miasta. Ma 3800 m długości i od 30 do 70 m szerokości. Przy kioskach z biletami na vaporetto, czyli wodny tramwaj, panuje straszny tłok. Tak tu jest zawsze! Na szczęście wszystko idzie sprawnie i po chwili oczekiwania wsiadam na stateczek. Ruszamy. Po obu stronach gotyckie, renesansowe i barokowe rezydencje. Jedna piękniejsza od drugiej. Mijamy słynny Złoty Dom, Ca' d'Oro, czyli wytworny pałac gotycki z XV w., należący do prokuratora Contariniego. Mnie tymczasem o wiele bardziej interesuje trzypiętrowa kamieniczka Fasan. To tu zazdrosny Otello udusił Desdemonę... 9.20 MOSTY BUDZĄ EMOCJE Na Canal Grande jest ich siedem, w tym cztery dla pieszych. Najsłynniejszy jest Ponte di Rialto. Jeśli nie zrobisz sobie zdjęcia na jego tle, nikt ci nie uwierzy, że byłeś w Wenecji! Powstał w 1551 r. w miejscu liczącego 300 lat drewnianego poprzednika. Ponieważ miał to być najpiękniejszy most świata, władze miejskie rozpisały konkurs. Zgłosili się najwybitniejsi architekci, prawdziwe gwiazdy, ale zwyciężył nikomu nie znany Antonio di Ponte. Mieszkańcy byli oburzeni. Plotkowali, że most zaraz się zawali. Na moje oko wciąż trzyma się całkiem dzielnie. Także najnowszy Ponte della Constituzione, most Konstytucji, otwarty w 2008 r., wzbudził kontrowersje. Jakie? Że w ogóle ma powstać. Jednak burmistrz postawił na swoim. Kiedy rozmawiałam z nim przed rozpoczęciem inwestycji, powiedział, że Wenecja straciła już zbyt wiele świetnych okazji na nowe budowle. W latach 60. XX w. nie zdecydowano się na szpital wielkiego Le Corbusiera, później zrezygnowano z pałacu kongresowego Louisa Khana, nic nie wyszło z budynku Franka i Lloyda Wrightów. – Wenecja nie może być gigantycznym muzeum, jak Pompeje, po którym chodzą tylko turyści. Miasto musi żyć – denerwował się. W dniu inauguracji pękał z dumy. – Zaprojektowany przez Santiago Calatravę szklany most jest przejawem piękna naszych czasów – deklarował. Hmm… Czy ja wiem? Sama wydałabym te 12 mln euro na ratowanie weneckich zabytków. 11.00 TO NAJPIĘKNIEJSZY SALON ŚWIATA Tak powiedział Napoleon Bonaparte o placu św. Marka. Co niestety nie przeszkodziło mu go złupić. Najsłynniejszy plac miasta nosi imię patrona Wenecji, świętego Marka. Jego ciało zostało wykradzione w 828 r. z Aleksandrii i przewiezione tutaj przez dwóch rybaków. W 1063 r. położono kamień węgielny pod bazylikę, którą możemy podziwiać do dziś. W ołtarzu głównym świątyni znajduje się urna z prochami święte- go. Nad ołtarzem jest cyborium, a za nim tzw. Pala d’Oro, czyli Złoty Ołtarz. To prawdziwy majstersztyk bizantyjskiej i weneckiej sztuki złotniczej. Przywieziony z Konstantynopola, w Wenecji został rozbudowany i upiększony tysiącami wspaniałych szlachetnych kamieni. do skarbca też warto zajrzeć. ostało się w nim co nieco mimo lepkich rączek napoleona. 15.30 WENECJA TO ZA MAŁO Wenecja to za mało – pomyślał inny wenecki marek, znacznie mniej święty. W sali map w palazzo ducale (pałacu dożów) podziwiam trasy wypraw słynnego podróżnika Marco Polo, który nie tylko miał sporo fantazji i odwagi, ale był też przednim kartografem. Pałac był siedzibą najwyższych władz republiki Weneckiej. Obiekt wiele razy trawił ogień. Po pożarze w 1577 r. władze ogłosiły konkurs na odbudowę, w którym wzięło udział 15 największych architektów. I tym razem zwyciężył Antonio di Ponte, proponując nic innego, jak odbudowę pierwszej wersji pałacu – koronkowy zamek z dwiema wieżami – taki, jaki widzę dziś. 16.00 CASANOVA MIAŁ ZIMNĄ KREW Zawsze. Wtedy, gdy flirtował z zakonnicą z klasztoru Marii Panny od Aniołów w Murano, jednocześnie kochanką francuskiego ambasadora. I wtedy, gdy zazdrosny ambasador sprawił, że wtrącono go 26 lipca 1755 r. do więzienia, do weneckiego Piombi, które znajduje się w podziemiach pałacu dożów, gdzie właśnie jestem. Uwięzienie stało się punktem zwrotnym w życiu kochliwego młodzieńca. Nie tylko udało mu się zbiec z weneckiego Alcatraz. Napisał też o tym książkę, która okazała się bestsellerem, a on sam stał się sławny. Ucieczka Casanovy była brawurowa – z lochów przedostał się na górne piętro pałacu. Stał dokładnie w miejscu, gdzie ja w tej chwili – na złotych schodach wiodących do apartamentów doży. Wtedy zauważył go lokaj. Casanova, zamiast rzucić się biegiem, udał, że szuka wyjścia. Służący odprowadził go do drzwi. 18.00 KAWA WE FLORIANIE Musiała być dobra. Casanova miał do tej kawiarni sentyment. brylował w niej i podrywał wenecjanki. był to pierwszy lokal w republice, do którego miały wstęp kobiety. Jest też najstarszą kawiarnią na całym półwyspie apenińskim – założono ją 29 grudnia 1720 r. kto w niej nie bywał! Lord Byron, Dickens, Goethe, Proust. To tu w 1895 r. grupa przyjaciół wymyśliła Biennale di Venezia, imprezę, która odbywa się do dzisiaj. Siadam przy stoliku, sączę sok świeżo wyciśnięty z owoców, słucham muzyki. Przymykam oczy. Także na słony rachunek. Drugiego dnia jadę a raczej płynę, na wenecką prowincję. Mniej turystyczną, bardziej autentyczną. I arcyciekawą! Według mnie dopiero jej znajomość pozwala zrozumieć. dzień fenomen tego fascynującego miejsca. Przede mną wizyta na pobliskich wyspach. Odwiedzę Murano, słynące z mistrzowskich wyrobów ze szkła, i Burano, które zachwyca koronkową robotą. Z dala od weneckiego zgiełku spodziewam się także nieco oddechu i prawdopodobnie najlepszego risotta we Włoszech. SZKŁO KONTRA KORONKI 7.30 POGODA JAK NA ZAMÓWIENIE Wstałam o wpół do ósmej rano. może to trochę za wcześnie jak na wakacje, ale nie chcę spieszyć się ze śniadaniem. Wszak to mój ulubiony posiłek. W jadalni pachnie kawą i świeżymi rogalikami. Z pełną tacą idę do ogrodu. Hotel Abbazia, przy calle, czyli uliczce, Priuli dei Cavalletti jest częścią kompleksu zakonnego karmelitów bosych. Ależ tu ładnie! Przechodzę przez szklany most i w pięć minut jestem na Piazzale Roma. Stąd odpływają stateczki, gondole i motorówki. Także w stronę weneckich prowincji. 8.30 PŁYNĘ DO MURANO Canal Grande jak zwykle tętni życiem. co chwila ktoś mija nasz stateczek. W przeszłości były dziesiątki typów łodzi. dziś w użyciu pozostały długie na 10 m caorliny oraz topo służące do transportu dużego ładunku. Może je prowadzić dwóch, sześciu lub nawet ośmiu wioślarzy, zależy od przewożonego ciężaru. Do lżejszego towaru przeznaczone są sampierote. szybkiej komunikacji służą eleganckie łodzie zwane mandolo, maschereta, pupparin. Wiosłuje się w nich na stojąco. Najsłynniejsze gondole, dziś, jak przed wiekami, spełniają rolę karoc. Łodzie pozbawione są kila, mają płaskie dno i są asymetryczne. Ich lewa część jest szersza niż prawa, co ułatwia nawigację – niektóre kanały zwane rio są bardzo wąskie. 8.45 BLONDYNKA, I TO Z WIOSŁEM! Mijamy gondolę, w której drugim wioślarzem jest postawna, młoda kobieta. Uśmiechnięta macha nam ręką. Nie ma turysty, który by się za nią nie obejrzał. To 24-letnia Giorgia Boscolo. W ubiegłym roku zdała egzamin praktyczny dopuszczający ją do zawodu. Jest pierwszą w historii Wenecji kobietą-gondolierem. Przez ponad tysiąc lat był to męski fach. Większość mieszkańców ciągle tak uważa. Zdanie to podziela nawet Dante, ojciec Giorgii, który odziedziczył ten zawód po swoim ojcu, ten po swoim… Mnie to się podoba. Nie mam też jednak wątpliwości, że wielowiekowa tradycja powinna być łamana z umiarem. Ostatnio najgorętszym we Włoszech tematem jest wprowadzenie w Wenecji plastikowych gondoli. Ich zwolennicy twierdzą, że takie łodzie będą tańsze w produkcji, dzięki czemu również turyści zapłacą mniej. Dziękuję uprzejmie za troskę o moją kieszeń. Nie skorzystam! Drewniana gondola składa się z 280 części i wymaga wielu rodzajów drzewa, a na jej skonstruowanie potrzeba prawie roku. 9.15 WYSPY SZKLARZY czyli Murano Na miniarchipelagu (siedem wysepek połączonych mostami) rozciągającym się na długości 1,5 km mieszka 6 tys. osób, w dużej mierze wciąż zajmujących się wytopem szkła. Pierwsze piece hutnicze powstały w Wenecji przed 800 r. Gdy się okazało, że były powodem wielu pożarów, przeniesiono je na wyspę Murano. Szklarze zawsze stanowili dumę Wenecji. Zgodnie z XV-wiecznym dekretem, jako jedyni niearystokraci, mogli starać się o rękę córek patrycjuszy. Wenecja zawsze była zazdrosna o sztukę szklarską. Pierwszy wielki kryzys przyszedł w XV w., kiedy swoje huty otwarli Czesi, dając początek słynnym kryształom marki Bohemia. Drugie załamanie prosperity weneccy hutnicy przeżywają właśnie teraz. Chińskie podróbki są coraz lepsze. 10.00 CUDO ZE SZKLANEJ BAŃKI Z zadartą do góry głową przyglądam się największemu i z pewnością najpiękniejszemu) 60-ramiennemu żyrandolowi na świecie. Wisi w gigantycznym muzeum szkła Mseo dell' Ate Vetraria, które powstało w 1861 r. w pałacu Giustinian. Kiedyś w tym budynku mieściła się siedziba biskupów. Zachwycam się więc do woli wyrobami weneckich mistrzów szkła, od zastaw stołowych i kielichów, przez zabawki, po misterną biżuterię. Żeby było ciekawiej, obok zabytkowych cacek ze szkła stoją i współczesne. 11.30 BURANO TO KOLOR Już z daleka wita gości barwnymi fasadami przylegających do siebie przybrzeżnych kamieniczek. Od wieków są tak malowane, aby powracający z łowów rybacy we mgle mogli trafić do domu. Jeszcze niedawno mieszkańcy wysepki żyli wyłącznie z rybołówstwa, dziś sporo osób pracuje w Murano (30 minut rejsu) i próbuje sił w turystyce. Choć Burano ciągle ma wygląd spokojnej rybackiej osady, zmiany są tuż, tuż. Powstają nowe pensjonaty, hoteliki i restauracyjki. 14.00 KORONKOWA ROBOTA Mieszkańcy, a raczej mieszkanki Burano, naprawdę wiedzą, jak dziergać koronki. Jak bardzo ceniono tutejsze koronczarki, świadczy choćby to, że pierwszy minister króla Ludwika XIV Wielkiego zwabił podstępem kilka z nich do Francji. Miały tam nie tylko zdobić szaty próżnego monarchy, ale także przyuczyć do zawodu wersalskie dwórki. Na wyspie oprócz imponującego muzeum koronek znajduje się także działająca nieprzerwanie od 1872 r. szkoła koronczarstwa. Ciekawe, czy nasze dziewczyny z Koniakowa zdałyby tu egzamin? 17.00 GOSPODA DA PRIMO znajduje się na głównym placyku Burano, a serwowane tu risotto alla Buranella jest naprawdę pyszne. Zamieniam parę słów z dziewczyną uwijającą się między stolikami. Jest córką właściciela, urodziła się na wyspie i nie wyobraża sobie życia gdzie indziej. – Kiedy po dziewiętnastej odjadą ostatni turyści, jest tu cicho i spokojnie, jakby czas się zatrzymał – mówi. Uwielbiam takie miejsca. Następnym razem wynajmę pokój w Burano, obiecuję sobie. 19.30 WYSKAKUJĘ Z GONDOLI przy placu św. marka. Z kawiarni Florian dobiegają nuty walca z Traviaty Giuseppe Verdiego. A ja idę w stronę najsłynniejszego weneckiego teatru, La Fenice. Wiele razy jak Feniks odradzał się z popiołów – po raz ostatni został podpalony w 1996 r. Po ośmioletniej odbudowie otworzył na nowo podwoje, wystawiając Traviatę. W 1853 r. właśnie tu odbyła się premiera i opera została bezlitośnie wygwizdana. Mieszkańcy Wenecji zawsze wysoko stawiali artystom poprzeczkę. I patrząc na ich miasto, nie mam wątpliwości, że dobrze na tym wyszli.
Budować z myślą o człowieku wywiad z prof. Markiem Budzyńskim
Profesor Marek Budzyński jest architektem i urbanistą, autorem oryginalnych projektów, m.in.: Biblioteki Uniwersyteckiej i gmachu Sądu Najwyższego w Warszawie oraz niezrealizowanego projektu Świątyni Opatrzności Bożej. Jego dziełem jest również warszawskie osiedle Ursynów Północny.
Danuta Śmierzchalska: Gdyby pan miał do wyboru jakieś miasto na świecie, to w którym by pan zamieszkał? Marek Budzyński: Jeśli miałbym zmieniać miejsce zamieszkania, to nie wybrałbym miasta. Całe życie marzę o tym, żeby się z niego wynieść, ale wszystkie moje związki i emocje łączą się z życiem miejskim. Dlatego ilekroć myślę, że sobie w jakiejś wsi albo jeszcze lepiej – poza wsią – osiądę, to mam takie poczucie, że chyba bym jednak nie wytrzymał. D.Ś.:Dlaczego o jednych miastach mówimy, że są piękne, a o innych nie? M.B.: W tradycyjnym mieście jest rynek, prowadząca do niego ulica, plac. Tam koncentruje się życie i najważniejsze budowle. Dopiero ta koncentracja różnego typu funkcji naprawdę tworzy przestrzeń publiczną. Można powiedzieć, że ten aspekt w Polsce jest beznadziejny. Miasta, do których jeździmy, żeby obejrzeć prawdziwą miejskość, powstały 1000, 2000 albo 500 czy 300 lat temu i utrzymały się w formie, w której człowiek i jego przestrzeń kulturowa wynikała z jego ograniczonych możliwości. Nie mógł jeszcze wtedy budować czy konsumować ponad miarę, tak jak dziś. Natomiast większość polskich miast została zniszczona, zmieniły się też stosunki demograficzne. Przykładem są całe ziemie zachodnie, Gdańsk, no i Wrocław. Ludność pochodzenia lwowskiego czy wileńskiego znalazła się wtedy w miejscach przestrzennie sobie obcych. We Wrocławiu długo nie było odbudowy, ale przebudowa na „nasze”. To powodowało, że naturalność miasta pękła, została rozbita, wprowadzono tam różne elementy budowlane zaprzeczające jego starej strukturze. D.Ś.:W architekturze ważna jest ciągłość? M.B.: W Polsce mamy parę miast, które nie zostały zburzone, np. Kraków w dużym stopniu ocalał i bazuje na swoim historycznym centrum. I to jest dobre. Ale wróćmy do historycznych wydarzeń. W Polsce był okres zniszczenia – wojna, ale przedtem jeszcze łączenie obszarów trzech rozbiorów. Bardzo szczególny okres, ponieważ struktury pochodzenia niemieckiego często nie były akceptowane przez Polaków ze strefy rosyjskiej. Dlatego miejskie struktury też odbudowywano niejednolicie. W Polsce od zawsze, odkąd pojawiło się tu chrześcijaństwo, jest problem styku dwóch kultur – zachodniej i wschodniej. Tyle że – jak trafnie ujął to Gombrowicz – Polska jest krajem zaniku obu kultur. Nie twórczej walki tylko zaniku. W latach 20. i 30. intensywnie rozwijała się kultura, na którą duży wpływ miała mniejszość żydowska. Najlepsi architekci modernistyczni w Warszawie byli pochodzenia żydowskiego. Projektowali oni w pewnej opozycji do architektury nawiązującej do tradycji tzw. dworkowej i góralszczyzny. Podkowa Leśna to cudowny przykład takiego architektonicznego tygla, z sąsiadującymi pięknymi willami i „modernizmami”. Wszystko przerwały wojna i destrukcja. D.Ś.: A potem konieczność budowy na gruzach… M.B.: W latach 40. komunistyczne partyjne struktury umiejętnie wykorzystywały energię prywatnego biznesu. To w tamtym okresie powstała przecież w Warszawie trasa WZ, którą wciąż uważam za ewenement światowy, jeśli chodzi o umiejętność powiązania starej struktury z nowoczesnym układem komunikacyjnym, starej budowli z nowymi budynkami, utrzymania przestrzeni publicznej. Dopiero stalinizm narzucił w Polsce ideologię socrealizmu, czyli budowanie w określonej estetyce. Chociaż na przykład plac Konstytucji w Warszawie jest zrealizowany według kanonów tradycyjnego miasta i tworzy przestrzeń publiczną, która dopiero teraz zaczyna, jak zresztą cała Marszałkowska, obumierać. D.Ś.: Pałac Kultury należy zburzyć? M.B.: Ja lubię ten budynek, jestem pełen uznania dla jego niezwykłej jakości funkcjonalnej. Uważam też, że relikty bardzo złego okresu w naszej historii należy zachowywać ku pamięci, szczególnie jeżeli tak znakomicie się przydają. Niechęć do Pałacu Kultury jest dla mnie absurdalna. Przecież podobne stoją w Nowym Jorku. Pałac Kultury wprawdzie przez Moskwę, ale właśnie z Ameryki do nas zawędrował. A jeśli chodzi o jakość wykonania, to nie ma porównania ze współczesnymi luksusowymi wieżowcami. Gdyby wokół pałacu powstało współczesne centrum zaprojektowane według tradycyjnych zasad budowania przestrzeni publicznej, byłby to wspaniały budynek. Należałoby przywrócić na tyle, na ile się da, siatkę ulic sprzed wojny i zapowiedzieć, jakie reguły obowiązują przy zabudowie każdego kwartału. Z czasem Pałac Kultury stałby się jednym z wielu domów. D.Ś.: Czy centrum miasta powinno mieć planistę? M.B.: Wielkie miasto powinno mieć swojego urbanistę, architekta, który ma wpływ na kształtowanie się przestrzeni publicznej przez nowo powstające budynki. Nawet fundamentalistyczny neoliberał przyzna, że musi tu być regulacja. Z wolnej amerykanki nie powstanie dla miasta nic dobrego. Duży zagraniczny inwestor ma taką moc, że zrobi, co zechce. Stolica ma niedobre centrum. Brałem udział w trzech konkursach na centrum Warszawy, ostatni rozstrzygnięto według mnie fatalnie. Ówczesne władze uważały, że ten konkurs nie ma sensu, bo przyszły czasy liberalizmu i wszystko samo z siebie się zrobi, bo jest wolny rynek. Z punktu widzenia ówczesnych decydentów Nowy Jork powstał samoczynnie, co jest nieprawdą, bo miał wyznaczone ulice i nietykalny park centralny. Centrum Manhattanu jest wspaniałe, ale trochę dalej Nowy Jork trzeba pokazywać jako antyludzką przestrzeń. A teraz w Warszawie chcemy postawić kilkanaście wieżowców w śródmieściu, do którego i tak już nie można dojechać indywidualnym samochodem, zresztą nigdzie na świecie to się nie udaje. Jedynym w tej chwili sensownym rozwiązaniem tego problemu jest metro. D.Ś.: O Warszawie trudno powiedzieć, że jest piękna z punktu widzenia estetyki. Z innymi naszymi miastami bywa jeszcze gorzej. M.B.: Nie trzeba dbać o estetykę, ale o warunki umożliwiające życie człowieka, tworząc współczesną biosferę łączącą przyrodę z miastem. I to wszystko uporządkuje. Oczywiście jest mnóstwo sytuacji, w których nie ma na to żadnej szansy. Uważam, że zło w sensie tzw. gustu czynią wielcy inwestorzy, którzy niszczą struktury miejskie i tworzą bardzo niedobre warunki do zamieszkiwania dla rodziny, dla związków z naturą i związków z przestrzenią publiczną. Inwestycje stawia się na ogół byle gdzie i nie rozpatrując tych relacji, o których mówię. D.Ś.: Gdy umawialiśmy się na rozmowę, chciałam rozmawiać o guście Polaków, a pan powiedział, że to będzie rozmowa o polityce. M.B.: Nowa Polska miała być budowana na podstawach samorządowych i demokracji lokalnej. Przypisano ogromną liczbę obowiązków władzom samorządowym, nie dając im żadnych możliwości ekonomicznych. Organizacje lokalne, ale i państwowe, odżegnały się więc od problemów swojego stosunku do przestrzeni. Wróćmy jeszcze do socjalizmu. W gruncie rzeczy to była próba globalizmu w interpretacji komunistycznej. Żadna cecha lokalna i indywidualna nie wchodziła w rachubę. W związku z tym miasto, które było organizacją całkowicie osobną, istniało dla swoich mieszkańców, z własną organizacją, samorządem – było zaprzeczeniem tej idei. Dlatego socjalizm nie zauważał problemu przestrzeni w mieście, czyli tej, która jest relacją między człowiekiem a miejscem, w którym on mieszka. Teraz mamy nowy globalizm – liberalny, który ma ten sam stosunek do przestrzeni. Nie obchodzi go. Gdy coś przeszkadza, to należy to zniszczyć. Albo ukształtować tak, żeby nie przeszkadzało. Nowa ideologia ma nieporównywalnie większą moc sprawczą niż socjalizm, może sobie postawić dowolną budowlę w dowolnym miejscu. D.Ś.: Gra ekonomiczna dotyczy też budownictwa mieszkaniowego? M.B.: Pewien znany architekt opowiadał mi, jak kilkanaście lat temu zwrócił się do niego inwestor, żeby mu zaprojektował zespół mieszkaniowy w Warszawie. Ów architekt, który wcześniej nie zajmował się budownictwem mieszkaniowym, wkrótce nauczył się współczesnej gry stosowanej przy budowie mieszkań – gry z władzami miasta, z przyszłymi mieszkańcami. Dla ludzi, którzy mają zamiar zarobić pieniądze na mieszkaniówce, celem nie jest zbudowanie mieszkań, żeby się w nich mieszkało. One mają być sprzedane i istotą tego jest z reguły stworzenie pojęcia prestiżu. W związku z tym musi być w nich coś dziwnego i musi być to wykonane wbrew miastu. To wytwarza zupełnie inne pojęcie wartościowania nowych budowli i jest z tym związane kłamstwo, czyli reklama. Tu nie obowiązują moralne reguły. D.Ś.: Mieszkanie w apartamentowcu to marzenie wielu ludzi. M.B.: Jeśli mówimy, że miasto ma być ukierunkowane na życie rodziny, czyli na ludzi z różnych pokoleń, to wyklinane teraz osiedle z lat 70. jest dużo lepsze niż apartamentowce. Chyba że mówimy o singlu, który pojawia się w swoim mieszkaniu tylko po to, żeby się tam przespać, bo większość czasu spędza w pracy i jada na mieście. To jest styl życia, który unifikuje zachowania i uzależnia człowieka od działania w firmie. Socjalizm to robił i liberalizm to robi, tylko w dużo bardziej wyrafinowany i skuteczny sposób. Osiedle apartamentowców to też jest magazyn dla siły roboczej, tak jak socjalistyczne osiedla. Jeżeli singiel jest lansowany przez państwo, to dzieje się tak w dostosowaniu do potrzeb wielkiego międzynarodowego biznesu. A wtedy w ogóle nie możemy mówić o mieście, o estetyce rzymsko-greckiej, bo tam to wszystko było oparte o społeczną komórkę, o jakąś strukturę wiary – w Boga, czy w bogów, ale to miało swój porządek, swoją etykę, godność, honor. Teraz jesteś ważny, jeśli masz odpowiednio wysoki roczny dochód. D.Ś.: Kiedyś budowano lepiej? M.B.: W epoce socjalizmu osiedla budowano na niezłym, przynajmniej w sensie normatywnym, poziomie zaspokojenia potrzeb mieszkańców. Tam była szkoła, sklepy, przedszkole, park. Czasem dom kultury. Tyle że z miastem nie miało to już nic wspólnego. Niemniej uważam, że Ursynów z końcówki lat gierkowskich spokojnie nadaje się do życia. I może konkurować z obecnie budowanymi domami. Niech pani pokaże jakąkolwiek nowo zbudowaną część Warszawy, która ma tak wykształconą infrastrukturę przyrodniczą i społeczną. Na Bemowie jest zbiorowisko domów 15-kondygnacyjnych, stojących 20 metrów od siebie, na parkingu. To są antyludzkie warunki mieszkania. A nie ma żadnej potrzeby, żeby tak budować. D.Ś.: Dziś nie mamy miasta w mieście, ale do niego tęsknimy. I znajdujemy je w galerii handlowej. To miniatura miasta – są w niej alejki z ławeczkami, placyk z fontanną, restauracje, kina… M.B.: Wszyscy wiedzą, że w galeriach lepiej się handluje, więcej zarabia i pracuje w wygodniejszych warunkach, i klient wie, że jak tam pójdzie, to poogląda wystawy, wypije kawę. Całe życie ze śródmieścia przeniosło się więc do takich centrów, ze wszystkimi tego faktu plusami i minusami. Prawdziwe życie. Przestrzeń publiczna przeniosła się do galerii. Jeżeli w polskim prawie mamy ewidentną ekonomiczną preferencję dla galerii – to bardziej się opłaca zbudować galerię i mieć z tego dużo większe zyski z metra kwadratowego niż ze sklepu. D.Ś.: Co przyniesie przyszłość? M.B.: Nie wiem. Prawdopodobnie miejskość jako taka jest skazana na zagładę. Jedyne remedium to jest zwrot w ogólnych zasadach cywilizacji. Globalizacja jest naturalnym procesem, którego nie można zatrzymać i który może być bardzo korzystny. Internet to jest sieć obejmująca Ziemię, a każdy punkt na powierzchni kuli ziemskiej jest punktem centralnym tej powierzchni. Mentalnie znajdujemy się więc już w środku Ziemi, ale ciągle jesteśmy fizyczni i nadal musimy kontaktować się ze sobą bezpośrednio. To oznacza, że wokół punktu, w którym jesteśmy, możemy tworzyć swój środek ziemi razem z ludźmi żyjącymi obok nas. Nadal materialny, przy którym będą istniały nasz plac i nasze sklepy. D.Ś.: A co na to pańskie poczucie estetyki? M.B.: Nie trzeba dbać o estetykę, ale o warunki umożliwiające życie człowieka w łączności z Naturą i z Kulturą. I to wszystko uporządkuje. Krajobraz polskiej wsi i małych miasteczek nie świadczy najlepiej o architektonicznym guście Polaków? Ja się z tym nie zgodzę. Uważam, że rozproszona zabudowa w Polsce sporządniała. Zresztą sądzę, że nie ma czegoś takiego jak gust. Jeśli człowiek ma szansę większej dbałości o swój dom – podkreślam: własny – to w większości wypadków czyni to dobrze. Przeciętny wygląd nowo budowanego domku jednorodzinnego, jeżeli porównać z tymi z lat 60. czy 70., czyli z czasów socjalizmu, jest nieporównywalnie lepszy. Przedtem nawet jeśli człowiek miał jakieś możliwości i pieniądze, to się bał. Po pierwsze państwo mu nie pozwalało zrobić czegoś nieprzeciętnego, po drugie bał się pokazać, że go na to stać. Teraz wahadło wychyliło się w drugą stronę – liczy się głównie prestiż. D.Ś.: Gdy budowano bazylikę w Licheniu, w dyskusjach pojawiło się określenie „gusto polacco”. Jaki jest ten polski gust? M.B.: Pojechałem wtedy do Lichenia. Zobaczyłem zbitkę Rzymu i Petersburga, coś bardzo pompatycznego. Nagle obok mnie pojawił się proboszcz i powiedział z dumą do swoich parafian: „Spójrzcie, to jest nasz kościół”. Wtedy do mnie dotarło, że kościoła w Licheniu nie wolno oceniać w kategoriach estetycznych grecko-rzymskich. Bo tysiące tabliczek darczyńców robią oszałamiające wrażenie. A gust to jest kwestia kryteriów. Jeśli stosujemy kryteria zachodnioeuropejskie, to owo „gusto polacco” jest do kitu, ale jeśli polskie – to jest wspaniałe. Za czasów Gomułki ludzie w małych miasteczkach i wsiach zaczęli zdobić swoje domy odpadkami z ceramiki i luster. To zostało przez naszą elitę odsądzone od czci i wiary… Ja uważam, że to była prawdziwa sztuka ludowa. Widziałem później wiele takich ścian, naprawdę pięknych, które zniszczono. Gdy budowałem kościół na Ursynowie, chciałem, żeby na nim była zbitka cytatów z różnych okresów polskiego katolicyzmu. Właśnie takim elementem miały być tamte już wtedy tępione mozaiki. Chciałem, żeby na głównej fasadzie – bo on miał być biały, nie taki czerwony jak jest – były wyklejanki delikatnych polskich kwiatków łąkowych, podbudowywanych naturalną zielenią, która miała wyrastać z cokołów. Ale proboszcz tego nie zaakceptował. D.Ś.: Czy polska architektura ma szansę być piękna? M.B.: Kiedyś na pytanie, jak uzyskać dzieło sztuki, Michał Anioł odparł: należy zlecić to mistrzowi. Tylko tak mogę odpowiedzieć.
Ibiza według Magdy Schejbal. Co ceni w niej najbardziej?
Przeczytajcie jej odpowiedzi na nasze 10 podróżniczych pytań.
Przed podróżą Ibiza kojarzyła mi się z… wieczną imprezą. Na miejscu okazało się, że to tylko jedna z twarzy tej wyspy. Pierwsze wrażenie… Cisza i spokój. Na lotnisku spodziewałam się napisu: „Tylko dla balowiczów”, tymczasem miejsce okazało się dobrym pomysłem na wyjazd rodzinny. Urzekło mnie… To, że wbrew obiegowej opinii Ibiza jest dzika. Poza miastami, gdzie są dzikie tłumy, można tam bez trudu znaleźć tereny, które sprawiają wrażenie samotnej, niemal bezludnej wyspy. Denerwowało mnie… Jadąc tam, nastawiłam się na totalny relaks, więc postanowiłam, że niczym nie będę się denerwować. Udało się! Miejscowi ludzie są… Na Ibizie nie ma pojęcia „miejscowi”, bo większość to turyści. Może jedynie hipisi, którzy przyjechali tu w latach 60., mogą powiedzieć, że są u siebie. Nie mogłam zrozumieć… Hiszpania nie jest tak odległa od Polski, więc raczej wszystko rozumiałam. Niebo w gębie poczułam, gdy… Ibiza nie jest niestety rajem dla miłośników lokalnych smaków. Dominuje kuchnia kosmopolityczna, dlatego trochę mi brakowało klimatu tradycyjnych tawern. Niezapomniane miejsce… Wiąże się z moim prywatnym odkryciem geogra? cznym. Kiedy razem z partnerem wynajęliśmy samochód i samodzielnie zwiedzaliśmy Ibizę, nagle z wody wyłoniła się wspaniała monumentalna skała. Zastanawialiśmy się, co to za wyspa i czy coś na niej jest. Chciałabym tam kiedyś dopłynąć i to sprawdzić. Z podróży przywiozłam… Płyty z najlepszą muzyką klubową świata, która jest znakiem rozpoznawczym Ibizy. Po powrocie tęsknię za… Cudownym świeżym, wilgotnym powietrzem, którego nie ma w Warszawie. CZAS: TYDZIEŃ KOSZTY POBYTU: OD 3,5 TYS. ZŁ „ALL INCLUSIVE GOLD”
Mamo, kup mi króliczka. Jest taki słodki. Patrz, jaki maleńki. "Kup króliczka, kup mi, proszę…" "Co też Pani mówi? Królik nie je ziaren? Suchy chleb mu zaszkodzi? Coś podobnego, w życiu bym nie pomyślał!"
Nie wiedzieliśmy, że ta kulka urośnie do takich rozmiarów. W dodatku to strasznie kłopotliwy królik – szarpie kraty, gryzie nas po nogach i brzydko pachnie. Szanowni Państwo, chcę zgłosić, że w schronisku w moim mieście jest królik. Przyniosły go dzieci, bo się znudził. Kupiły sobie innego. Dzień dobry, czy mogłabym prosić o dołożenie królikom siana? Nie mają ani źdźbła, a powinny mieć do niego dostęp przez całą dobę. Halo? Dzwonię ze Straży Miejskiej. W jednej z piwnic znaleźliśmy zmasakrowanego królika – proszę nam pomóc. Milczące nieszczęścia W czasie Świąt Wielkiej Nocy jesteśmy szczególnie mocno atakowani wizerunkiem szczęśliwych małych królików otoczonych wianuszkiem żółciutkich kurzych piskląt albo fantazyjnie malowanych jaj. Pod wpływem tych pięknych obrazów część osób zaczyna przemyśliwać kupno lub przygarnięcie królika jako domowego pupila, nie domyślając się nawet, co wiąże się z posiadaniem uszatego kompana i opieką nad nim. Stowarzyszenie Pomocy Królikom od lat czyni starania, aby odczarować mit rozkosznego królika miniaturowego, który mieści się na dłoni, żywi byle czym i milcząco pozwala o sobie zapomnieć. To prawda, że króliki niewiele mówią. Zdarzają się wśród nich prawdziwe gaduły, ogromna większość jest jednak dość małomówna, jeśli patrzeć pod kątem wydawanych przez nie dźwięków. Króliki mówią inaczej niż my, ale możemy się rozumieć, pamiętając, że to głównie od nas zależy porozumienie. Króliki mówią tym, którzy potrafią ich słuchać, tym, którzy chcą je poznawać, tym, którzy troszczą się, widząc, że królik mówi inaczej niż zawsze. Problem porzucanych i oddawanych królików jest ogromny. Nasila się szczególnie na wiosnę, kiedy kupione pod choinkę śmieszne, pocieszne kicki wchodzą w okres dojrzewania i zaczynają dawać się we znaki, oraz w wakacje, bo dojrzewają „zajączki” wielkanocne, rozpoczyna się okres urlopów i wyjazdów, a królik staje się nudnym ciężarem. Stowarzyszenie Pomocy Królikom Stowarzyszenie Pomocy Królikom zostało powołane do życia w celu niesienia pomocy tym milczącym ofiarom naszego braku wiedzy, zainteresowania i odpowiedzialności. Jesteśmy grupą osób, którym los w najróżniejszych okolicznościach postawił na drodze królika. Nie przechodzimy obojętnie – walczymy ze skutkami okrucieństwa, na widok którego nie sposób zamykać oczy i prowadzimy akcje, dzięki którym wiedza o prawidłowej opiece nad królikami pomału, lecz systematycznie wzrasta. Dużą część naszej energii i zainteresowań poświęcamy adopcjom królików. Szukamy naszym podopiecznym domów, w których będą miały szansę szczęśliwego, spokojnego życia pod opieką osób chcących nauczyć się rozumieć uszatego przyjaciela. Adopcyjne króliki czekają na nowe domy, a poznać je można na stronie www.adopcje.kroliki.net. Skąd czerpać informacje Osoby, które przygotowują się do roli opiekunów królików albo mają już królika, ale chciałyby otrzymać wsparcie w postaci informacji na temat prawidłowej opieki, zapraszamy do kontaktu: na www.kroliki.net znajdują się dane kontaktowe do poszczególnych komórek Stowarzyszenia. Nasi wolontariusze chętnie pomogą i odpowiedzą na najróżniejsze pytania. Króliki mają dość duże potrzeby – znamy je od podszewki, dlatego dla nas żadne pytanie nie jest śmieszne ani dziwne. Pokochaj królika nie na Wielkanoc. Pokochaj go odpowiedzialnie – na zawsze.
„A Day in the World” czyli jeden dzień z życia na Ziemi
85 tys. ekranów i 46 milionów odbiorców na całym świecie. 15 października odbyła się największa w historii wystawa fotografii. Zawitała ona również do polskich miast.
- 15 maja 2012 organizacja ADay.org zaprosiła ludzi na całym świecie do udziału w unikalnym projekcie, w którym poproszono ich aby sfotografowali swoje codzienne życie i przesłali zdjęcia na stronę aday.org. Odpowiedź była fenomenalna – zebrano 100 tys. fotografii ze 165 krajów, które przedstawiają, jak wygląda życie w wielu miejscach kuli ziemskiej w 2012 roku. 8 października miał miejsce kolejny etap projektu. 45 najlepszych fotografii zostało zaprezentowanych na ekranach digital out-of-home na całym świecie, podczas „A Day in the World” – największej w historii wystawy fotografii. Szacuje się, że w ciągu 48 godzin mogło zobaczyć ją około 46 milionów odbiorców. Za realizację tej bezprecedensowej wystawy o globalnym zasięgu jest odpowiedzialna sieć Posterscope, zajmująca się komunikacją out-of-home i posiadająca 46 biur na całym świecie. Jej zadaniem była koordynacja akcji we współpracy z 284 sieciami reklamy cyfrowej i 73 właścicielami nośników, dzięki którym zdjęcia z „A Day in the World” zostaną wyświetlone na ponad 85 tys. ekranów na wszystkich kontynentach. Ta zsynchronizowana w czasie wystawa fotografii rozpocznie się w Sidney, w Australii, okrąży kulę ziemską goszcząc w ponad 20 krajach, i zakończy się w Stanach Zjednoczonych. Zdjęcia z logo ADay pojawią się między innymi na legendarnym ekranie ABC na Times Square w Nowym Jorku, jak i na największym ekranie LED na świecie, czyli Harmon Corner w Las Vegas oraz największym ekranie w Europie, jakim jest Media Wall w Liverpoolu. W Polsce cyfrowa wystawa została przygotowana przez Posterscope Poland we współpracy z Digital Board i Stroer, właścicielami nośników którzy udostępnili ponad 70 digitalowych ekranów w 35 miastach na terenie całej Polski. Przy realizacji projektu, firma Digital Board podjęła się również koordynacji emisji na nośnikach swoich i firm partnerskich. Wystawa rozpoczęła się w samo południe, w poniedziałek 8 października i trwała do końca dnia. Zdjęcia z ADay można było zobaczyć między innymi na jednym z największych video billboardów w Polsce o powierzchni 80 m2 przy ulicy Mickiewicza w Katowicach, a także na ekranach LED na skrzyżowaniu Świętokrzyskiej z Marszałkowską w Warszawie oraz przy Galerii Krakowskiej (ul. Pawia) w Krakowie. Wystawę można było również podziwiać na 31 nośnikach Infoscreen na 10 stacjach warszawskiego metra. Wspólnie z partnerami, bez których nie byłoby możliwe zrealizowanie ADay, mieliśmy przyjemność brać udział w tym wyjątkowym wydarzeniu, ukazującym jak bardzo różnorodne jest życie ludzi w różnych zakątkach świata. ADay to wspaniały przykład kampanii o globalnym zasięgu, która za sprawą mediów digital out-of-home, jest w stanie dotrzeć z ważnym, społecznym przesłaniem, w tym samym czasie do milionów ludzi rozsianych po całym świecie. – powiedziała Anna Gościniak, Managing Director w Posterscope Poland. Kolekcja zdjęć ADay.org jest unikatowym świadectwem tego, co jest ważne w życiu i skłania do refleksji nad życiem ludzi, których codzienność może drastycznie różnić się od naszej. Zgodnie z ideą, projekt ADay połączył tysiące amatorów i profesjonalistów z całego świata, pokazując jednocześnie jak potężnym i uniwersalnym środkiem wyrazu jest fotografia. Akcję wspierają znane osobistości, m.in. arcybiskup Desmond Tutu, sir Richard Branson, czy Jan Eliasson (zastępca sekretarza generalnego ONZ). Całą kolekcję ponad 100 tys. zdjęć z 165 krajów można przeglądać na stronie Aday.org. Bieżące informacje i zdjęcia z przebiegu cyfrowej wystawy „A Day in The World” w Polsce i na świecie znajdą Państwo na profilu Posterscope Poland na Facebooku. Zapraszamy również do śledzenia wpisów na temat projektu na Twitterze - #Aday12.
Badwater Ultramarathon: Wybiec z Doliny Śmierci
Ekstremalne warunki na trasie gwarantowane!
Badwater Ultramarathon uchodzi za „najtrudniejszy na świecie wyścig, podczas którego uczestnicy przemieszczają się na własnych nogach”. I nie ma w tym przesady. Liczy 217 km, odbywa się latem (w tym roku 16–18 lipca), kiedy temperatura powietrza w Dolinie Śmierci przekracza 55°C. Do tego dochodzą duże różnice wysokości. Linia startu znajduje się w najniższym punkcie doliny (85 m p.p.m.), zaś meta – pod szczytem Mt. Whitney, na jakichś 2500 m n.p.m. Po drodze trzeba jeszcze pokonać trzy łańcuchy górskie i zmieścić się w limicie 48 godz. wyznaczonym przez organizatorów. Nic dziwnego, że wyzwanie podejmują tylko najlepsi. Są to biegacze, triatloniści, rajdowcy i alpiniści z całego świata. Już samo ukończenie tej imprezy daje niesłychaną satysfakcję. Wszak nie ma trudniejszego biegu na świecie. www.badwater.com Siedem rzek siedmiu kontynentów [ Świat ] W miarę jedzenia apetyt rośnie – tak można powiedzieć o Australijczyku Marku Kalchu, podróżniku i eksploratorze. W 2008 r. spłynął od źródeł aż do ujścia Amazonki. Po zakończeniu tej wyprawy postanowił pójść – a właściwie popłynąć dalej. Zamierza pokonać na wiosłach najdłuższą rzekę każdego kontynentu. Za tegoroczny cel obrał Missouri-Missisipi (start w czerwcu). Pozostaną mu jeszcze: Nil, Jangcy, Wołga, Murray-Darling w Australii i zaledwie 40-kilometrowa rzeka Onyx na Antarktydzie. Jak sam stwierdził, jeżeli uda mu się skompletować rzeki w ciągu następnych 10 lat, będzie szczęśliwy. A jeżeli zajmie mu to więcej czasu, również będzie szczęśliwy. www.markkalch.com Razem na szczyty [ Polska ] Chodzi o najwyższe szczyty każdego z polskich pasm górskich. Jest ich 28, wszystkie mają zostać zdobyte przez uczestników kolejnego projektu realizowanego przez fundację Jaśka Meli. Będzie to 30–40 osób z różnego rodzaju niepełnosprawnością, głównie ruchową i sensoryczną. Każda z nich powalczy o zdobycie przynajmniej jednego szczytu. Pierwszą górą została Ślęża, na drugi ogień, pod koniec czerwca, pójdzie Biskupia Kopa (889 m) w Górach Opawskich. Na sam koniec zostaną Rysy – najwyższe w Polsce i jednocześnie najtrudniejsze. Projekt potrwa około dwóch lat. Jego celem jest uzmysłowienie, że osoby niepełnosprawne mają prawo przeżyć przygodę, a ograniczenia, jakie się im przypisuje, powstają w głowach ludzi w pełni sprawnych. www.razemnaszczyty.pl Lhotse zdobyty! [ Himalaje ] Polska himalaistka Kinga Baranowska stanęła na wierzchołku czwartej co do wysokości góry świata – Lhotse (8516 m) usytuowanej na granicy Nepalu i Chin. To jej ósmy ośmiotysięcznik, kolejny przybliżający ją do Korony Himalajów, który jednak kosztował ją wiele wysiłku i cierpliwości. Podczas pierwszego ataku ze względu na trudne warunki pogodowe musiała razem z partnerem zawrócić niedaleko szczytu. Następna próba, tym razem samotna, zakończyła się pomyślnie. Baranowska weszła drogą klasyczną na ścianie zachodniej. Swój sukces zadedykowała Jerzemu Kukuczce, wybitnemu polskiemu himalaiście, który w 1989 r. zginął podczas wspinaczki na niezwykle trudnej, południowej ścianie Lhotse. www.kingabaranowska.com Na piechotę do Singapuru [ Świat ] Dwójka Polaków postanowiła wybrać się pieszo na Półwysep Malajski, a dokładniej do leżącego na jego południowym krańcu Singapuru. Łukasz Coghen i Przemek Pawlik zamierzają wyruszyć z Katowic we wrześniu, powrót przewidują w 2014 r. Zaplanowana trasa wiedzie przez Kazachstan, Chiny, Nepal, Indie, Birmę, Tajlandię i Malezję. Rzeczywistość pewnie zweryfikuje te plany, ale jak by nie liczyć, do przejścia mają jakieś 13 tys. km. www.wewalk.net Ze słodkim ciężarem [ Finlandia ] Może być własna albo pożyczona, ale musi być żoną i powinna ważyć najmniej 49 kg. Z takim właśnie słodkim ciężarem na plecach startują zawodnicy podczas mistrzostw świata w noszeniu żon, które od dwóch dekad są rozgrywane w Sonkajärvi w Finlandii. Panowie pokonują tor długości ponad 250 m, w tym płytki basen. Oprócz kondycji muszą mieć też poczucie humoru, ponieważ ono również jest oceniane. Bo przecież najważniejsze to dobrze się bawić. www.eukonkanto.fi/en Kobiety do szybowców! Polskie pilotki spotkają się pod koniec lipca na prestiżowych zawodach u podnóża Karkonoszy W dniach 21–29 lipca 2012 r. niebo nad Jelenią Górą zaroi się od szybowców. Miasto zostało gospodarzem XX Jubileuszowych Międzynarodowych Szybowcowych Mistrzostw Polski Kobiet. O randze zawodów świadczy między innymi fakt, że zostały one objęte honorowym patronatem przez Pierwszą Damę RP. Powierzenie organizacji imprezy Aeroklubowi Jeleniogórskiemu także nie jest niczym zaskakującym. Działa on bardzo prężnie i nawet zimą ruch nad Kotliną Jeleniogórską nie ustaje. Dzięki wiejącym wówczas wiatrom fenowym szybownicy mają szansę na zdobycie „diamentów” – najwyższych odznaczeń przyznawanych pilotom szybowcowym. msmpk2012.aeroklub.jgora.pl Ogórkiem przez Amerykę [ Ameryka Północna ] Piątka świdnickich studentów udowodniła, że chcieć to móc. Dwa lata temu kupili starego busa, odmalowali go i mimo braku funduszy pojechali w świat spełnić marzenia. Od tamtej pory odwiedzili już 28 państw i przeżyli wiele przygód, w tym kradzież wszystkich bagaży i poważne awarie auta. Ich projekt „Busem przez świat” zakłada objechanie starym autem całego globu. W lipcu wybierają się na kolejną wyprawę – American Dream Trip 2012. W trzy miesiące zamierzają przejechać przez Kanadę, Stany Zjednoczone i Meksyk. W sumie ponad 20 tys. km. Najpierw jednak muszą przetransportować busa przez Ocean. Świdniczan można wesprzeć, na przykład zamawiając za symboliczną kwotę pocztówkę z Ameryki i tym samym fundując im litr paliwa. busemprzezswiat.pl Balans na urwisku [ Kanada ] Polscy alpiniści – Marcin Tomaszewski i Marek Raganowicz – wytyczyli nową drogę na jednym z największych i najbardziej wymagających skalnych urwisk na świecie: Polar Sun Spire na Ziemi Baffina w Kanadzie. Ściana ma ponad kilometr wysokości. Polacy pokonali ją w 24 dni, ciągnąc za sobą ok. 200 kg jedzenia i sprzętu, w tym specjalne podwieszane namioty, w których spędzali noce. Wspinaczki nie ułatwiała pogoda, co jednak nie jest niczym zaskakującym – większa część Ziemi Baffina leży za kołem podbiegunowym. Temperatura spadała do –20°C, skały pokrywały szadź i śnieg. Nowej drodze Polacy nadali nazwę „Superbalance”. Wyprawa do Kanady to część większego projektu wspinaczkowego. Zakłada on zmierzenie się z najtrudniejszymi ścianami w legendarnych regionach górskich na świecie. W najbliższych planach jest słynny Fitz Roy w Patagonii, a w przyszłym roku – nie mniej słynne Trango Tower w Pakistanie. Wspinacze z pewnością ważą siły na zamiary – obaj wchodzą w skład Kadry Narodowej Polskiego Związku Alpinizmu we wspinaczce wysokogórskiej. www.4zywioly.net W Polskę i w świat Z DZIECKIEM NA ZAKAUKAZIE Autostop, trekking, a także wspinaczka w Armenii, Górskim Karabachu i Gruzji – takie plany na tegoroczne lato mają Beata i Konrad Tulejowie oraz ich niespełna 7-letni syn Mikołaj. W takim składzie podróżują od dawna. Są to wyprawy niskobudżetowe, z noclegami w namiocie i korzystaniem z lokalnych środków transportu. Zawsze starają się wejść na jakiś szczyt – tym razem między innymi na Kazbek (5047 m) w Gruzji. www.zdzieckiemwplecaku.pl SEN O MONGOLII Najpierw motocyklem przez Ukrainę, Rosję, aż do Mongolii. Tam udział w 100-kilometrowym ultramaratonie Sunrise to Sunset nad jeziorem Hovsgol. Po biegu znowu wyprawa motocyklem, tym razem w bezkres stepu mongolskiego w kierunku Kazachstanu. Dalej przez Azję Centralną, Rosję, Ukrainę do Polski. Fotograf Grzegorz Bednarek planuje wyruszyć w lipcu. Kiedy wróci? To zależy od pomyślnych wiatrów. mongoliadream.pl RAJD GRUNWALDZKI Harcerze i skauci z Polski, Litwy i Białorusi sprawdzą siły i umiejętności podczas Rajdu Grunwaldzkiego (5–9 lipca 2012 r.). Miejscem akcji jest „Pogranicze” (na granicy woj. mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i warmińsko-mazurskiego). Do wyboru są różne trasy tematyczne, od wyczynowych po fabularne i krajoznawcze, a tym, co je łączy, są spływy rzekami. Na koniec rajdu wyprawa na prawdziwe pole bitwy – pod Grunwald. www.rajdgrunwaldzki.zhp.pl
Te miejsca są wyjątkowe pod wieloma względami. Przyciągają urodą, położeniem, a nawet... odwiedzającymi je osobistościami z pierwszych stron gazet. Niezależnie od powodu, na pewno są kultowe.
Ipanema (Brazylia) Druga, obok Copacabany, najsłynniejsza plaża w Rio de Janeiro. Miejsce narodzin stringów – w latach 70. ubiegłego stulecia to właśnie tu kobiety po raz pierwszy odsłoniły pośladki. Rozsławiona dzięki bossa novie wszech czasów – The Girl from Ipanema, która w latach 60. podbiła muzyczny świat. Phi Phi (Tajlandia) Niezamieszkana wysepka na obrzeżach południowej Tajlandii. Jeżeli gdzieś szukać raju, to właśnie na Ko Phi Phi. Jej urok docenił przemysł filmowy, decydując się na nakręcenie tu słynnej Niebiańskiej plaży z Leonardo DiCaprio. Wyspa to także idealne miejsce dla nurków, na których czekają niezwykłe rafy koralowe. Saint-Tropez (Francja) Zacumowane w porcie jachty, luksusowe hotele i powszechnie znana słabość do tej niegdyś skromnej rybackiej wioski, jaką przejawia Brigitte Bardot, ściąga tu co roku rzesze turystów. Chałupy (Polska) Niegdyś niewielka wioska rybacka na półwyspie helskim, która zyskała popularność dzięki Zbigniewowi Wodeckiemu i jego popularnej w latach 80. piosence Chałupy welcome to. Dawniej stolica polskiego naturyzmu, dziś kitesurfingu. Goa (Indie) Kultową plażą okrzyknięto ją w latach 60. ubiegłego wieku, gdy stała się mekką hipisów. Niektóre dzieci kwiaty, dziś już z siwymi włosami, nadal tu mieszkają, handlując na straganach lub prowadząc knajpki. Oprócz bezchmurnego nieba znaleźć tu można malownicze zatoczki i spróbować egzotycznych owoców prosto z drzewa. Miami (USA) Obowiązkowy punkt podczas wizyty na Florydzie, nie tylko dla miłośników serialu Policjanci z Miami. Spotkać tu można hollywoodzkie sławy, a nocne szaleństwo miasta potrafi przyprawić o zawrót głowy. Oprócz barów, butików, restauracji i dyskotek na gości czekają luksusowe hotele, które troszczą się o spełnienie wszystkich zachcianek klientów. Plaża Miami stała się inspiracją dla wielu artystów, m.in. Willa Smitha czy Pitbulla. Uwaga: jedno z nielicznych miejsc w USA, gdzie można się opalać topless!
Niektóre plaże, choć piękne, bywają niedostępne. Oto nasza subiektywna lista najdzikszych plaż.
Utakleiv (Norwegia) Skaliste klify opadające prosto do morza i bezludne plaże, z których widać szczyty wysokości ponad 1000 m – archipelag Lofotów jest miejscem najbardziej spektakularnego za kołem podbiegunowym spotkania lądu i wody. Nie bez powodu są nazywane Karaibami Północy. Przez brytyjski dziennik The Times plaża Utakleiv na wyspie Vestvag została uznana za najbardziej romantyczną plażę w Europie. Szlak Sirena (Kostaryka) Biegnie wzdłuż wybrzeża w Parku Narodowym Corcovado, z Sirena do San Pedrillo. Liczy 25 km, z czego większość prowadzi dzikimi plażami. Niestety szlak został zamknięty dla zwiedzających park ze względu na trudności i zagrożenia, m.in. brak słodkiej wody i długie odcinki, które trzeba pokonywać w pełnym słońcu. Wybrzeże Szkieletowe (Namibia) Buszmeni nazywali je „lądem, który Bóg stworzył w złości”, zaś żeglarze – „bramami piekieł”. Nawet gdy któryś zdołał bezpiecznie dobić do brzegu, nie był w stanie później odpłynąć ze względu na silne fale. Pozostawał tylko marsz przez pustynię Namib. Do dziś na wybrzeżu leżą dziesiątki wraków, a w pustynnych piaskach – zbielałe szkielety zwierząt. Od nich to piękne i wyjątkowo nieprzyjazne miejsce wzięło swoją nazwę. Ruby Beach (USA) Słynie ze skalnych filarów sterczących z morza oraz wielkich pni nanoszonych przez fale Pacyfiku na jej szaroczarne piaski. Plaża leży na zalesionym półwyspie Olympic w stanie Waszyngton, w pobliżu ujścia rzeki Hoh. To właśnie jej wezbrany nurt porywa drzewa i niesie je do oceanu. Cote de Granit Rose (Francja) Wielka Brytania ma białe klify Dover, zaś Bretania – wybrzeże różowych granitów. Chaotycznie rozrzucone, zerodowane skały ciągną się przez 30 km nad kanałem La Manche, między miasteczkami Plestin-les-Greves i Louannec. Karekare (Nowa Zelandia) Od Auckland, największego miasta Nowej Zelandii, dzieli ją 35 km. Mimo bliskości metropolii zachowała swoją dzikość – dociera na nią mniej osób niż na jej większą sąsiadkę, plażę Piha. Karekare słynie z czarnego piasku i zdradliwych prądów głębinowych, które pochłonęły już niejedno ludzkie istnienie. Dla bezpieczeństwa najlepiej pływać tylko w wyznaczonych miejscach. Plaża została uwieczniona w filmie Fortepian.
Plaża nie musi znajdować się z dala od cywilizacji, by być urokliwa i relaksować. Poniżej przedstawiamy kilka najlepszych miejskich plaż.
Kapsztad Z jednej strony widok na majestatyczną Górę Stołową, z drugiej najlepsze warunki do surfowania na świecie. Jakby tego było mało, rewelacyjne knajpki tuż nad wodą. Nas najbardziej zachwyciły jednak wieloryby, które czasem można wypatrzeć z brzegu, a także pingwiny, które odwiedzają pobliskie plaże. Uwaga! Są też rekiny. Dzięki czemu kąpiel w Zatoce Stołowej staje się jeszcze bardziej ekscytująca. Paryż To paryżanie odkryli, że nie trzeba jechać na prowincję, żeby odpocząć. Wystarczy pójść nad Sekwanę! A tam? W jednej z knajpek można zamówić lampkę dobrego wina (albo wypić butelkę taniego, przyniesionego ze sobą), zjeść żabie udka (albo bagietkę z serem kupioną w budce), przejść się bulwarem, potańczyć tango, pośpiewać przy świetle księżyca. Albo po prostu położyć się na kocyku i nie robić nic. Vancouver Ocean to za mało! Dlatego władze Vancouver na jednej ze swoich plaż – Kitsilano – wybudowały ogromny basen z morską (podgrzewaną!) wodą. Ma wielkość trzech olimpijskich i świetnie się w nim pływa. W całym mieście jest aż 18 km plaż. Nic dziwnego, że Vancouver uchodzi za najlepsze miejsce do życia na świecie. Brighton Boże, chroń plaże! Szczególnie te w Brighton, letniej stolicy Wielkiej Brytanii. Choć kamieniste, zachwycają i konserwatystów (ach, ten klimat dawnej Anglii! Aby go poczuć idźcie na molo z 1899 r.), i imprezowiczów (najsłynniejsze Love Parade w całym Zjednoczonym Królestwie). Sydney Plaża z jajem? Nazywa się Tamarama i jest w Sydney. Oprócz „sadzonego” znaleźć na niej można także wielkie rozpuszczone lody z tworzywa sztucznego. Poza humorem plaże tego największego miasta w Australii zapewniają czysty piasek, wysokie fale i najlepsze knajpy w mieście. Warszawa Naturalny piasek, pas zieleni odgradzający od ruchliwych ulic i widok na Stare Miasto? Przecież to przepis na idealną plażę miejską! W Warszawie jest ich coraz więcej, zwłaszcza na praskiej stronie (np. na wysokości ul. Krynicznej na Saskiej Kępie, pod mostem Poniatowskiego czy La Playa przy Wybrzeżu Helskim). Można na nich pograć w siatkówkę, poopalać się, wypić piwo, a wieczorem potańczyć. Jak za dawnych lat!
Norweski polarnik Borge Ousland, który ma na koncie wiele ekstremalnych dokonań, powiedział sakramentalne „tak” na biegunie północnym.
W ceremonii uczestniczył pastor, nie zabrakło też świec i krzyża zrobionego z nart. Para młoda najpierw doleciała do rosyjskiej stacji Borneo, a stamtąd helikopterem na miejsce zaślubin. W czasie ceremonii temperatura wynosiła –23°C. Ousland już wcześniej był na biegunie. W 1994 r. jako pierwszy na świecie dotarł tam samotnie na nartach ze stałego lądu. Także na nartach, wspomagany przez latawiec, przeszedł Ocean Arktyczny z Rosji do Kanady (przez biegun). Po takich wyczynach ślub w tym miejscu wydaje się czymś oczywistym. barneo-polus.livejournal.com
Czasami trudno podczas wakacji pozbyć się stresu, jaki odczuwamy w trakcie pracy.
Zamiast odpoczywać i myśleć o niebieskich migdałach, jesteśmy spięci. Skutek? Jeszcze większe zmęczenie i stres. Dlatego warto zabrać ze sobą pudełko tabletek Kalms. To roślinny środek uspokajający, który łagodzi objawy stresu, takie jak: ból brzucha, bezsenność czy drażliwość. Wymarzony relaks gwarantowany. www.kalms.pl Zostaw to na potem Każdy, kto w lato uprawia sport, musi się zmierzyć z kwestią nadmiernego pocenia. Na szczęście firma Activblock postanowiła wyjść takim osobom naprzeciw i stworzyła linię antyperspirantów na bazie chlorku glinu. Działają one przy nadmiernej potliwości pach, dłoni i stóp. Ponieważ są skuteczniejsze od zwykłych dezodorantów, stosuje się je tylko dwa–trzy razy w tygodniu. Nie ma co tracić czasu na pocenie. www.activblock.pl Wenus dokująca Już od jakiegoś czasu iPad staje się ulubionym gadżetem podróżników. Nie tylko łączy nas w prosty sposób z internetem, ale też pozwala na korzystanie np. z przewodników po miejscach, które zwiedzamy. Brytyjski artysta Scott Eaton udowadnia jednak, że ważny jest nie tylko sposób, w jaki się z iPada korzysta, ale też to, jak się go ładuje. Dlatego zaprojektował jedyną w swoim rodzaju stację dokującą Wenus z Cupertino. Nazwa pochodzi oczywiście od miasta, w którym siedzibę ma fi rma Apple. Ciekawe, co na to powiedzieliby starożytni. www.scott-eaton.com Podróże z klasą Sterowany elektrycznie, panoramiczny otwierany dach, przyciemniane szyby, chowane lusterka boczne i wygodny system otwierania bagażnika Twindoor, który umożliwi wam szybkie znalezienie w samochodzie tego, czego akurat potrzebujecie. To tylko niektóre udogodnienia Škody Superb, która idealnie nadaje się na wakacyjne wypady za miasto. Spokojnie możecie jechać w kilka osób, ponieważ w środku jest dużo przestrzeni, także dla pasażerów siedzących z tyłu. No to w drogę! www.skoda-auto.pl
Czyli kolejny powód, dla którego warto być prenumeratorem Travelera.
Było słonecznie, sportowo i naprawdę fajnie! Być może dlatego, że na Polskich Dniach w Andorze, pomiędzy 29 marca a 3 kwietnia, był też Traveler. Blisko tygodniowa impreza już tradycją i z roku na rok przyciąga coraz więcej polskich turystów i gwiazd. W tym roku swoje narciarskie umiejętności prezentowali m.in. Joanna Jabłczyńska, Marek Włodarczyk i Grzegorz Turnau. Ten ostatni dał w stolicy kraju prawie dwugodzinny koncert. Bo Polskie Dni to nie tylko sportowa rywalizacja, ale przede wszystkim zabawa – zarówno na stoku, jak i w klubach. – Andora to idealne miejsce na wypoczynek – zapewnia Grzegorz Wojtal, nasz wysłannik, czyli zwycięzca konkursu „Warto być prenumeratorem Travelera”. – Cały kraj można przejechać w półtorej godziny! Góry są wyższe niż w Polsce, więc w kwietniu wciąż było dużo śniegu. Warunki narciarskie i infrastruktura? Świetne, zwłaszcza w regionie Grandvalira. Można tam jeździć przez tydzień, cały czas odkrywając nowe trasy. Sam mieszkałem w małej wiosce, niedaleko innego ośrodka narciarskiego – Vallnord. To, co mnie w tym miejscu urzekło, to lokalny browar. Piwo tam produkowane było bardzo oryginalne, bo niegazowane. Robiony był też likier z piwa i różnego rodzaju drinki na jego bazie. Grzegorz pochodzi z Bochni, jest fotografem. I oczywiście czytelnikiem Travelera. – Od pierwszych numerów – podkreśla. Prenumeratorem został dwa lata temu, gdy Traveler z dwumiesięcznika zamienił się w miesięcznik. Gdy kończyła mu się prenumerata, wziął udział w naszym konkursie, czyli wykupił nową w określonym terminie i zadzwonił do nas jako pierwszy. Nagrodą był tygodniowy wyjazd w Pireneje dla dwóch osób. – Chciałbym wrócić do Andory latem. I sprawdzić, jak się po tych górach chodzi i czy łatwo się na nie wspiąć! – mówił po powrocie. INFO Andora położenie: między Hiszpanią a Francją. powierzchnia: 468 km2, czyli mniej więcej tyle ile Warszawa. dojazd: Samolotem do Barcelony (np. Wizzair), stamtąd autobusem (ok. 3 godz.). polskie dni w andorze: organizowane pod koniec sezonu zimowego. Więcej na www.infoski.pl.
Katastrof się nie planuje, one się po prostu zdarzają. Działać wtedy trzeba jak najszybciej. Robi to klub PAH SOS
Zasady działania klubu są proste. Co miesiąc darczyńcy wpłacają minimum 10 zł na jego konto. Pieniądze są wykorzystywane dopiero wtedy, gdy wydarzy się jakaś katastrofa lub wybuchnie konflikt zbrojny. Projekt SOS różni się od zwykłych zbiórek na cele humanitarne tym, że środki mogą być wykorzystywane natychmiast, bez potrzeby przechodzenia przez czasochłonną biurokrację, choćby zgodę na zbiórkę w ministerstwie. – To idealne rozwiązanie dla tych, którzy podzielają nasze wartości i chcą pomagać w kluczowym dla ofiar momencie – mówi Rafał Hechmann, koordynator tego projektu. Traveler patronuje klubowi. Co miesiąc będziemy pisać o działaniach, wyzwaniach czy sukcesach PAH SOS. Naczelna Travelera, Martyna Wojciechowska, osobiście przyłączyła się do akcji. A wy kiedy odbierzecie swoją legitymację członkowską? www.pah.org.pl
W prezencie z National Geographic Polska nietypowy przewodnik po Chorwacji - inspirujemy i radzimy jak spędzić udane wakacje z najbliższymi.
Właśnie zwyciężam ze swoim rakiem – Ostatni trening
„Ostatni trening” jest drugą częścią projektu „Właśnie zwyciężam ze swoim rakiem”, który jest rehabilitacją Joachima, który walczy o to, by pokonać powikłania po operacji, w czasie której usunięto mu rzadki nowotwór mózgu.
Na „Ostatni trening” Joachim ze swoim tatą Robertem ruszają 5 lipca 2012 r. Na każdym odcinku zaplanowali dłuższą przerwę w jeździe, na posiłek i spotkania z ludźmi, którzy zechcą porozmawiać, poznać historię walki z chorobą Joachima. Taka możliwość oczywiście będzie też na mecie każdego odcinka. W kilku miejscach Joachim i Robert spędzą dodatkowo jeden dzień, aby zregenerować siły. W niektórych kurortach będą prowadzić rowery plażą. Plan przejazdu podczas „Ostatniego treningu”: 5.07 – Mosina – Szamotuły – Drezdenko 6.07 – Drezdenko – Recz – Łobez 7.07 – Łobez – Golczewo – Międzyzdroje 8.07 – Międzyzdroje 9.07 – Międzyzdroje – Dziwnów – Rewal 10.07 – Rewal – Kołobrzeg – Ustronie Morskie 11.07 – Ustronie Morskie 12.07 – Ustronie Morskie – Mielno – Darłowo 13.07 – Darłowo – Jarosławiec – Ustka 14.07 – Ustka 15.07 – Ustka – Rowy – Wicko 16.07 – Wicko – Łeba – Dębki 17.07 – Dębki – Jastrzębia Góra – Władysławowo 18.07 – Władysławowo 19.07 – Władysławowo – Kartuzy – Dziemiany 20.07 – Dziemiany – Sępólno Krajeńskie – Kcynia 21.07 – Kcynia – Murowana Goślina – Mosina W sumie Joachim z tatą pokonają około 1000km, mają nadzieję poznać wiele wspaniałych i ciekawych osób. Chętni mogą dołączyć na trasie na dowolnym odcinku. "Ostatni trening" będzie częścią rehabilitacji Joachima, ale również promocją idei walki z chorobą. Pokaże napotkanym ludziom, że nie należy się poddawać, że zawsze jest iskierka nadziei. Patronami Honorowymi "Ostatniego treningu" są Ambasada Australii, Marszałek Województwa Wielkopolskiego, Marszałek Województwa Lubuskiego, Marszałek Województwa Pomorskiego, Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego, Prezydent Miasta Poznania. Patronatem medialnym "Ostatni trening" został objęty przez National Geographic Traveler. Informacje o projekcie: http://wlasniezwyciezamzeswoimrakiem.blogspot.com/ www.ddbe.com.pl
Przestronny, bezpieczny i ekonomiczny. Wszystkie te cechy znaleźć można w samochodach Renault Scenic i Grand Scenic. Możliwość zmiany aranżacji wnętrza pozwala włożyć do środka wszystko, co może przydać się podczas rodzinnych wakacji. System kontroli pasa ruchu zwiększa bezpieczeństwo. Za to dzięki silnikowi dCi 130, który zużywa mało paliwa, samochód jest jednym z najbardziej ekonomicznych w swej kategorii. Z takim autem nie musisz się zastanawiać, jak dojechać, tylko gdzie pojechać.