Wyspy dziewicze, czyli jak ptaki skusiły Rockefellera
Kolumb nadał im nazwę Wysp św. Urszuli i Jedenastu Tysięcy Dziewic – na pamiątkę mocno wątpliwej legendy o córce angielskiego rycerza zamordowanej przez Hunów. Po nim cumowali tu na krótko, aby pozostać na całe życie: Hiszpanie, Anglicy, Holendrzy, Duńczycy, Francuzi, a dziś – Amerykanie. Każdy bowiem, niezależnie od tego, czy był obieżyświatem, awanturnikiem czy bogaczem, ulegał niezwykłej urodzie wysp.
Gładkie lądowanie i jestem na St. Thomas, głównej wyspie archipelagu. Co za rozkosz znów poczuć na twarzy i ramionach ciepłą, wilgotną, słonawą karaibską bryzę! Obok lotniska plaża prześwituje białym piaskiem poprzez pióropusze palm królewskich. Gdzieś w pobliżu słychać, jakby na powitanie, jedną ze słynnych miejscowych fungi bands. Czarni chłopcy improwizują rytmicznie na instrumentach z wysuszonych tykw i czymś, co przypomina starodawną tarę do prania, tak że każdego podrywa do tańca. Niby idziesz, ale poruszasz się w rytmie, który niepostrzeżenie wchodzi ci do brzucha i w kręgosłup. To bambouli, która na St. Thomas jest tym, czym na Kubie rumba, a na Jamajce reggae. Pomysłowość miejscowych muzyków stworzyła także instrument, którego nie ma nigdzie na Karaibach: zwany po angielsku ass pipe, robiony jest z samochodowych rur wydechowych. Tak to tradycja muzyczna, przywieziona tu przez niewolników z Nigerii i Dahomeju zaadoptowała współczesną technikę. Ponad trzy czwarte mieszkańców wysp to Murzyni mówiący po angielsku i hiszpańsku. Z Europy na Wyspy Dziewicze jest daleko, ale jak się tam dostaniesz, wszystko jest w zasięgu ręki. W odległości 5 kilometrów busem od lotniska znajduje się, licząca zaledwie 8 tysięcy mieszkańców, stolica – Charlotte Amalie, nazwana od imienia żony króla duńskiego, Christiana V, gdy wyspy wchodziły w skład jego posiadłości. Tabliczki na rogach ulic są w dwu językach: angielskim i duńskim, zaś kamieniczki zbudowano z charakterystycznej duńskiej cegły. Tutaj w 1830 r. urodził się prekursor europejskiego impresjonizmu Camille Pissarro. Większość życia spędził w Paryżu, ale to barwy ojczystych wysp były jego inspiracją. Całe miasteczko jest strefą duty free i specjalizuje się w biżuterii. Gdy zawijają tu w sezonie turystycznym krążowniki wycieczkowe, Charlotte Amalie zamienia się w jeden wielki supermarket. Podczas godzinnego spaceru przez miasto zaczepiło mnie dziesięciu czarnych i białych biznesmenów, oferując nabycie rolexa po superokazyjnej cenie. Za 25 dolarów dziennie wynajmuję mały samochód. Młoda Mulatka o chabrowych oczach jak u Dunki wręcza mi kluczyki i przypomina z uśmiechem, że mam jeździć lewą stroną. Choć, jak w każdym wozie wyprodukowanym w USA, kierownica jest po prawej. Duńczycy, po których pozostał tu ruch lewostronny, rządzili na wyspach 250 lat. W kraju z czasem zmienili przepisy, ale tu nie zdążyli. Na dwa lata przed zakończeniem pierwszej wojny światowej St. Thomas, St. John i St. Croix oraz 60 mniejszych wysepek – razem 346 km2 – kupili od Danii za 25 milionów dolarów Amerykanie. Obawiali się, że opanują je Niemcy, wykorzystując jako bazę wypadową dla swoich okrętów podwodnych. Na krytym targu ładuję do samochodu pachnące banany i wielki anon. Najwspanialszy owoc świata o białym aromatycznym miąższu z mnóstwem czarnych pestek . Nie uświadczysz go poza jego ojczyzną, bo nie znosi transportu. Tutejszy rynek był niegdyś najważniejszym w regionie targiem czarnych niewolników, którzy zastąpili na plantacjach całkowicie wymarłą ludność indiańską, Sibonejów i Arawaków. Jadę na wysokie wzgórze nad miastem, gdzie prowadzi również kolejka linowa. Znajduje się tu miejsce zwane Drake’s Seat, skąd ulubiony korsarz królowej brytyjskiej Elżbiety I, sir Francis Drake obserwował bitwy morskie staczane przez jego okręty. Roztacza się stąd widok na czerwone dachy mikroskopijnej stolicy, szmaragdowe gaje i na granatowe morze wokół. Na St. Thomas robię też maleńką koncesję na rzecz komercyjnej turystyki. Znajduje się tu bowiem chyba jedyna na świecie farma motyli, Butterfly Farm, gdzie na obszarze paru tysięcy metrów kwadratowych żyje i fruwa 30 odmian tropikalnych motyli. Za 9 dolarów funduje się, uformowanym przy wejściu w karne grupy turystom przeżycie zupełnie niezwykłe: wszystkie kolory tęczy migocące w powietrznym balecie. Istne delirium! Na wyspach rezyduje sympatyczny, choć trochę natrętny, ptaszek. Nieco większy od kolibra, na piersiach ma piórka w kolorze dojrzałego banana – stąd pewnie nazywają go tutaj bananaquit. Uwielbia cukier, niegdyś ucztował na plantacjach. Teraz, kiedy znikły, żyje z turystów, podobnie jak cały archipelag. Bananaquit towarzyszył mi niemal przy każdym posiłku na tarasie hoteliku w pobliżu Maho Bay na St. John, gdzie przeniosłem się z St. Thomas. Przysiadał bez zaproszenia na brzegu mojej szklanki, aby zapuścić dzióbek w sok owocowy, a z talerzyka podskubać ciasteczko z miejscowym przysmakiem – guayaba. Podobno para bananaquitów odwiedzała codziennie w czasie posiłków willę wynajętą przez Laurence’a Rockefellera, wielkiego amerykańskiego finansistę, który od 1950 r. spędzał urlopy na St. John. Tak mu się to spodobało, że kupił połowę wyspy od rządu USA i zbudował na niej letnią rezydencję. Pozostałe 2 000 hektarów oddał w 1956 r. państwu z przeznaczeniem na park narodowy, który dziś zajmuje dwie trzecie terytorium St. John. Z czasem powiększono go o 23 km2 morza z rafą koralową. W ten sprytny sposób praktyczny miliarder zabezpieczył otoczenie swej rezydencji przed inwazją hoteli. Jako jeden z najpiękniejszych na zachodniej półkuli, park na St. John jest pod szczególną opieką władz USA. Dziesięć wytyczonych szlaków przyciąga turystów z całego świata, których nie są w stanie odstraszyć nawet karaibskie moskity.Miejscowe prawo nie uznaje prywatnych plaż – są one dostępne dla wszystkich bez żadnej opłaty, a prospekty turystyczne reklamują St. John jako „wyspę dziesięciu najwspanialszych plaż świata”. Nie ma w tym przesady! Linię wybrzeża tworzą dziesiątki półwyspów, przylądków i zatoczek, a wszystkie niemal kryją cudowne miejsca do kąpieli i opalania. Po codziennej pieszej wycieczce wśród cudów subtropikalnego lasu, objaśnianych przez świetnie przygotowanych do tej roli strażników, każde popołudnie spędzam na w pełni zasługującej na swoją nazwę Honeymoon Beach. Można do niej dotrzeć po godzinnym pieszym spacerze przez las z głównego placyku maleńkiej Cruz Bay, osady niczym z obrazka Paula Gauguina. Lilipuciej plaży, na której bywają tylko miejscowi, mający niefrasobliwy zwyczaj kąpania się w strojach Adama i Ewy, nie znajdziemy na większości turystycznych map regionu. Po koniec pobytu na St. John mam dylemat: popłynąć na największą z Wysp Dziewiczych, St. Croix, położoną o 50 kilometrów na południe, która cały czas odbudowuje się po cyklonie Hugo z 1989 r. i słynie z „siedmiogwiazdkowych” hoteli, starych duńskich wiatraków oraz produkowanego tutaj, wyśmienitego rumu? Czy może wybrać się na pobliską Water Island, nazwaną tak ze względu na liczne naturalne źródła wody pitnej wulkaniczną wysepkę długości trzech i szerokości jednego kilometra? Amerykanie zamienili ją na wielką, podziemną bazę okrętów podwodnych, która nigdy nie została dokończona. W końcu podejmuję jedyną mądrą decyzję: zostaję jeszcze jeden dzień, ostatni dzień krótkich wakacji, na St. John. Tekst: Mirosław Ikonowicz
Jeśli chcesz zacząć zwiedzanie jednego z najpiękniejszych i najbardziej gościnnych miast świata – tak mówił o nim już 400 lat temu don Kichote z la Manczy – idź na Ramblas. Ta wysadzana platanami promenada to serce i salon miasta.
Tu, między Placem Katalońskim a kolumną Kolumba u wejścia do portu, możesz spotkać całą Barcelonę. I nasycić oczy widokiem wszystkich kolorowych kwiatów, ptaków i ryb świata w kioskach ustawionych pośrodku alei i sklepach po obu jej stronach. Kupić wszystkie europejskie nowości wydawnicze i gazety. Z kawiarnianych tarasów lub rozstawionych wzdłuż alei kamiennych ławek godzinami patrzeć na ludzką rzekę, wyławiając wzrokiem najbardziej czarujące kobiety ze wszystkich kontynentów. Jeśli czujesz się zmęczony – jedź na Tibidabo. Dla mnie to już swoisty prywatny rytuał. Ilekroć wracam do Barcelony, po całym dniu dziennikarskich spotkań jadę metrem pod Tibidabo, by wsiąść do pnącego się mozolnie w górę wagonika Błękitnego Tramwaju – ostatniego w mieście. Na sam szczyt docieram kolejką zębatą. Nazwa Tibidabo jest bardzo trafna, zważywszy na widok, jaki się stąd roztacza. Nawiązuje do sceny kuszenia Chrystusa na górze (tibi dabo – dam ci), w której szatan ukazuje mu wszystkie wspaniałości tego świata. Podziwiam stąd, z wysokości ponad 500 metrów, całe miasto. W wiosenny wieczór ma jakiś szczególny urok. Staram się zdążyć, nim zaświecą się wzdłuż ulic łukowe lampy, które sprawiają, że stolica Katalonii jest dziś najlepiej oświetlonym miastem Europy. Przed Wystawą Powszechną z 1888 r., gdy pospiesznie elektryfikowano Barcelonę, w lokalnej prasie rozgorzał spór między zwolennikami i przeciwnikami „niebezpiecznego, oślepiającego światła elektrycznego”. Ci ostatni stanowczo domagali się, by „zabójcze dla ludzkiego wzroku elektryczne promienie” osłonięto... ciemnymi kloszami. Później modernizacji Barcelony przysłużyły się jeszcze dwa wydarzenia: Międzynarodowa Wystawa Powszechna w 1929 i olimpiada w 1992 roku. Panoramę miasta rozciągającą się ze szczytu Tibidabo aż po fioletowe o tej przedwieczornej godzinie morze zamyka od północy zbudowana przed olimpiadą, według projektu Normana Fostera, „kosmiczna” antena telekomunikacyjna Collserola. Nazwano ją tak od łańcucha niewysokich gór, do których należy Tibidabo. Iglica o wysokości 299 metrów strzela w niebo z zielonego wzgórza niewiele niższego od Tibidabo. Amatorzy mocnych wrażeń wjeżdżają szklaną windą na jej szczyt. Licząca 13 pięter użytkowa „kapsuła” – umieszczona w połowie wysokości iglicy – ma na najwyższym poziomie platformę widokową z teleskopami. Antena powstała w tym samym czasie, co ultranowoczesny, jeden z największych na świecie stadionów – słynny Nowy Stadion FC Barcelona. Flamandczyk Anton van der Wyngaerde na litografii z 1536 r. przedstawia Barcelonę widzianą z drugiej dominującej nad nią góry Montjuic. Ukazuje widok dużego średniowiecznego miasta, jaki roztacza się spod wysokiej wieży zamkowej na szczycie góry. Barcelona była wtedy ogrodzona solidnym murem, który bronił jej też od strony morza, odgradzając od naturalnych plaż. Na początku XX w. nadmorskiego muru już nie było, zaś wzdłuż piaszczystych łach powstawały dziesiątki i dziesiątki straganów i byle jak skleconych knajpek. Wieczorami oraz w niedziele robotnicy z rosnących w obrębie Barcelony jak grzyby po deszczu fabryk i hut przychodzili tu z żonami i dziećmi. Na zaśmieconych plażach słuchali przy piwie i pieczonej rybie cygańskiej muzyki z ich rodzinnej Andaluzji. Z tych biednych knajpek wywodzi się potrawa, która stała się ozdobą najwytworniejszych stołów. To anguillas, czyli młodziutkie, cieniusieńkie węgorzyki duszone z czosnkiem. Podawane w głębokim talerzu, wyglądają jak kłąb srebrzystego, lśniącego makaronu. Zamożna Barcelona żyła przez wieki odwrócona plecami do morza i do nadmorskiej dzielnicy Barceloneta, z jej soczystym robotniczym folklorem, która była czymś w rodzaju przedwojennego warszawskiego Czerniakowa. Morze zaczęto odkrywać długo po wojnie domowej lat 1936-39, a ściślej w latach 60., gdy rodził się przemysł turystyczny tak reklamowanej obecnie Costa Brava. Dziś 4,5 km barcelońskich plaż miejskich to eleganckie kąpieliska z dyskretnie ukrytymi parkingami dla tysięcy aut. Jedno z najnowocześniejszych miast Europy otwarło się ku morzu. Ze szczytu Tibidabo widać to jak na dłoni. Barcelona to trzy, a nawet cztery bardzo różne miasta. Obszerny pierścień nowoczesnej stolicy Katalonii z harmonijnie rozmieszczonymi drapaczami chmur otacza secesyjną i modernistyczną architekturę tej części miasta, która powstawała w XIX i na początku XX w. W środku, jak pestka w brzoskwini, tkwi średniowieczna Barri Gotic z jej wąskimi uliczkami, dziesiątkami księgarenek, gdzie poluje się na zapomniane książki i można grzebać do woli w pudłach z pożółkłymi zdjęciami i rycinami. Na zewnątrz pierścienia autostrad rozrzucone są sypialne osiedla. Najstarsze są złożone ze smutnych bloków mieszkalnych budowanych przez państwo po 1945 roku, podczas pierwszego boomu industrialnego czasów dyktatury. W Barcelonie nowoczesność prawie wszędzie sąsiaduje z tradycją. Na szczycie Tibidabo można pójść do wesołego miasteczka, którego urządzenia pochodzą z początku ubiegłego wieku, a obok ostatniego przystanku Błękitnego Tramwaju pójść na kolację do La Venta z cudownym panoramicznym widokiem, gdzie nieźle karmią i nie obdzierają ze skóry. Barcelona to raj dla miłośników secesji w architekturze. Ten wyszukany, a zarazem pełen niemal kobiecego wdzięku styl zawładnął całą jedną dzielnicą. Na równinie między pasmem gór Collserola a morzem odznacza się wielki kwadrat osiedla Eixample, co po katalońsku znaczy Rozszerzenie. Na papierze powstało ono w 1859 roku, jako idea Idelfonsa Cerdy i Sunyera. Na miejscu, gdzie przez wyburzenie murów miejskich rozszerzono miasto o obszar poligonu wojskowego, ten inżynier-urbanista zaplanował w duchu modernizmu dzielnicę składającą się z kwadratów ulic zabudowanych domami tylko na dwu przeciwległych bokach. Pozostałe dwa miały stanowić ogrody i skwery. Władze miejskie i właściciele działek – na ogół bogaci kupcy i przemysłowcy – nie zgodzili się na takie marnotrawstwo gruntów i zabudowano wszystkie boki. Jednak znaczna część oryginalnego pomysłu została zrealizowana. Na każdym skrzyżowaniu domy mają ścięte naroża, dzięki czemu powstała sieć ośmiokątnych placyków. Antonio Gaudi sławny był już zanim przystąpił do urzeczywistniania dzieła swego życia – świątyni Sagrada Familia. W architekturze świeckiej największym jego osiągnięciem jest ukończona w 1910 roku wytworna siedmiopiętrowa kamienica nazwana Casa Mila. Ten, jak dziś powiedzielibyśmy – apartamentowiec Gaudiego, o falującej fasadzie i niezwykłych modernistycznych rzeźbach na dachu, nie ma ani jednego kąta prostego. Jego twórca zerwał z dotychczasowymi zasadami budowania. Dom ma dwa wewnętrzne dziedzińce, pierwszy w mieście podziemny garaż, a żelazne ażury krat balkonowych sprawiają wrażenie fantastycznych pnączy na tle falistej elewacji. Ale symbolem Barcelony stała się świątynia – Temple Expiatori de la Sagrada Familia, czyli Przebłagalna Świątynia Świętej Rodziny. Z Tibidabo widać wieże kościoła przypominające z daleka stylizowane świece wotywne, po których spływa roztopiony wosk. Gaudiemu powierzono wzniesienie gotyckiego kościoła. Ale zamysłem tego głęboko wierzącego artysty i architekta-rewolucjonisty było stworzenie najbardziej niezwykłej budowli sakralnej na ziemi, w stylu, jakiego jeszcze nie było. „Katedry dla ludu”, jak ją nazywał. Gdy powstawały krypta, absyda, fasada niezwykłego kościoła oraz pierwsza i jedyna zbudowana za jego życia z zaprojektowanych 12 wież-dzwonnic, większość krytyków podniosła wrzawę. Pomysły Gaudiego – wołali konserwatyści – nie tylko naruszają wszelkie reguły sztuki architektonicznej, ale „podburzają do obalenia istniejącego porządku publicznego i społecznego”. Pozostawiony samemu sobie przez władze świeckie i kościelne, twórca Sagrada Familia wydał na kontrowersyjną budowlę cały swój majątek. W ostatnich latach życia chodził, żebrząc od drzwi do drzwi i wciąż udawało mu się jakoś budować dalej. W wynędzniałym 74-letnim mężczyźnie, gdy w 1926 roku wpadł pod tramwaj, nie rozpoznano początkowo słynnego architekta. Zmarł trzy dni później w szpitalu. Przyjaciele i władze miejskie wyprawili mu królewski pogrzeb. Po jego śmierci żołnierze broniący Republiki w czasie wojny domowej zrobili w niedokończonej świątyni wojskową stołówkę. Frankistowscy żołdacy po zajęciu miasta – stajnie kawaleryjskie. Finansowana ze środków publicznych budowa Sagrada Familia trwa nadal. Niedawno stolica Katalonii obchodziła uroczyście 400. rocznicę pierwszego wydania „Don Kichota”. Szlachetnemu rycerzowi zawdzięcza bodaj najbardziej pochlebną w historii literatury opinię. Barcelona, wówczas 40-tysięczna, była jedynym miastem, które na krótko przed śmiercią odwiedził wraz ze swym wiernym sługą bohater Cervantesa. Po porażce w starciu z Rycerzem Białego Księżyca don Kichote odzyskuje przytomność i zdolność trzeźwego myślenia i obiecuje swemu słudze powrócić do domu. W drodze powrotnej wygłasza hymn na cześć Barcelony: to „archiwum uprzejmości, schronienie cudzoziemców, szpital biednych, ojczyzna odważnych, pomsta poniżonych i wdzięczne odwzajemnienie wiernych przyjaźni, miejsce niezrównanej piękności”. Półtoramilionowa stolica Katalonii to miasto z charakterem. Od 30 lat, po zakończeniu dyktatury Franco, hiszpańskiego nacjonalisty nienawidzącego Katalończyków z ich poczuciem odrębności i dumy narodowej, Barcelona przeżywa okres niebywałego rozkwitu gospodarczego i odrodzenia oryginalnej kultury i języka, zbliżonego do prowansalskiego. Anton Canellas – mój stary przyjaciel, najbogatszy kataloński jubiler i opozycyjny działacz demokratyczny z czasów dyktatury Franco, z zapałem namawiał mnie do nauki katalońskiego. I ostrzegał trochę obsesyjnie przed niebezpiecznymi miejscami: nie zbliżaj się wieczorem do portu, nie chodź do barów w chińskiej dzielnicy prostytutek i nie noś przy sobie pieniędzy, bo barcelońska szkoła kieszonkowców nie ustępuje słynnej na całą Europę madryckiej. Ilekroć przyjeżdżałem do Barcelony, zapraszał mnie na obiad. Do najtańszej knajpy w dzielnicy. Miał tam zniżkę jako stały klient. Nie byłby rdzennym Katalończykiem, gdyby poszedł ze mną do drogiej restauracji. Opowiadał m tam, jak madrycka dyktatura gnębi Katalończyków. Za Franco wszystkie większe spółki katalońskie musiały umieszczać oficjalne siedziby swych zarządów w Madrycie, aby tam płacić podatki i rejestrować samochody firmowe. Mimo iż Barcelona i Katalonia już od lat były najbardziej uprzemysłowionym regionem kraju i miały de facto więcej samochodów niż stolica i cała Kastylia, oficjalna statystyka wykazywała, że więcej ma ich Madryt. Powstała przed dwoma tysiącami lat Barcelona na dobre zaczęła wielką karierę europejskiej metropolii przed Wystawą Powszechną 1888 roku. Ze zdjęcia na okładce wydanej w 2001 r. książki Any Marii Ferrin, „Gaudi – kamień i ogień” spogląda brodaty młodzieniec przejmująco podobny do Daniela Olbrychskiego z „Ziemi obiecanej”. To zdjęcie zrobione prawdopodobnie w marcu roku 1882. Antoni Gaudi skończył właśnie 30 lat i spełniało się jego marzenie: odbyła się uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod Sagrada Familia. Olbrychski-Gaudi to nie jedyne skojarzenie. Atmosfera Barcelony jako stolicy młodego, drapieżnego kapitalizmu była podobna do tej, jaka panowała w tym samym czasie w Łodzi. Bohaterowie powieści Narcisa Ollera (1846-1930) „Gorączka złota”, którą można uznać za kataloński odpowiednik dzieła Reymonta, według którego nakręcono słynny film z Olbrychskim, tak samo ryzykują na giełdzie, inwestują w wielkie przedsięwzięcia, stają się pośród dość powszechnej biedy z dnia na dzień ludęmi bogatymi lub bankrutują. Hans Christian Andersen, który odwiedził Barcelonę w latach 60. XIX wieku, na początku rewolucji przemysłowej, podziwiał wytworny przepych miejscowych kawiarni, hoteli i teatrów, notując: „nawet Paryż pozostaje w tyle jeśli chodzi o luksus i dobry smak”. Barcelona coraz szybciej się bogaci, a niedługo zrobi fortunę na dostawach dla armii walczących w czasie I wojny światowej. Z Placu Katalońskiego, z którego Ramblas biorą początek, znikają kompromitujące rudery biedoty, a Gaudi wprawia w zachwyt swymi pierwszymi dziełami: baśniowymi latarniami miejskimi o trzech i pięciu ramionach, przypominającymi kwiaty. W kawiarni artystycznej bohemy „Els 4 Gats” (Cztery koty) przesiaduje co dzień w towarzystwie neoimpresjonistów młodziutki Pablo Picasso, który tu dostał swe pierwsze zamówienie: wykonanie (powielonego później na milionach posterów) projektu okładki pisma o tej samej nazwie. Dziś „Miasto cudów”, jak nazwał je w tytule swej powieści kataloński klasyk Eduardo Mendoza, jest nadal miastem wszelkich możliwości. A właściwie jest nim jeszcze bardziej, odkąd wczesną wiosną 2006 r. parlament w Madrycie uchwalił rozszerzenie katalońskiej autonomii. Pozwala ona Katalończykom zatrzymywać u siebie większość podatków. Opuszczam gościnne miasto. Ale czy po kolejnym pobycie stałem się bardziej „barcelończykiem”? Chciałoby czuć się tutejszym. Barcelona przyciąga, ale niełatwo przyjmuje. Nie wiem nawet, czy sami barcelończycy są patriotami tego miasta, czy tylko swoich dzielnic, wciąż podzielonych na biedne i bogate. Przy całej swej gościnności mają mentalność klanową. Inaczej niż na przykład w Nowym Jorku, obcy nie jest tu do końca akceptowany. Może właśnie dlatego Katalończycy zachowali silne poczucie narodowej odrębności. Mimo że wojska frankistowskie po zajęciu miasta w czasie wojny domowej rozstrzelały czołowych katalońskich „nacjonalistów”, mimo iż za mówienie po katalońsku za panowania generalissimusa Franco szło się do aresztu. W powieści Mendozy bohater mówi: „Myślę, że Barcelona to miasto zaczarowane. Ma w sobie coś magnetycznego. Czasami jest niemiła, wroga, nawet niebezpieczna. Ale nie sposób jej porzucić”. Tekst: Mirosław Ikonowicz
"Nigdy nie przestawił się na komputer". Poruszające wspomnienie Ryszarda Kapuścińskiego
Od chwili gdy przed operacją odłożył ostatnią w życiu lekturę, którą był Pan Tadeusz (poprosił żonę, aby mu przyniosła ulubioną książkę do szpitala), mijają prawie kolejne lata. Przez ten czas napisano o Mistrzu setki esejów, artykułów, wspomnień, książek.
Uczona egzegeza jego twórczości jest dziś w światowym piśmiennictwie ogromna. Co mógłbym dodać? Pamiętam, że było to po znakomitym wykładzie prof. Aleksandra Gieysztora, na którym, jak zawsze, zabrakło miejsc w sali. Podszedł do mnie smagły chłopak o roześmianych oczach i bujnej ciemnej czuprynie. Przedstawił się i zapytał: – To ty jesteś ten wilnianin, co przeniósł się do nas po pierwszym roku z Torunia? To będzie nas co najmniej dwóch z Kresów! Ryszard był już wtedy najpopularniejszym studentem na roku. Nie zapomnę utkwionych w nim zachwyconych oczu koleżanek, gdy z aktorskim wyczuciem słowa i niezwykłym żarem deklamował na sali, w przerwie między wykładami, wiersze Mickiewicza i Majakowskiego. Mickiewicz, źródło polszczyzny, z którego czerpał, towarzyszył mu całe życie. Majakowski, jego „schodki” i onomatopeiczne frazy poetyckie, fascynowały wtedy wielu z nas: …Skręcały tramwaje na most do giserni szyn wyślizganą krzywizną… Kapuściński, podobnie jak całe pokolenie ówczesnych „pryszczatych”, potrzebował sporo czasu, aby wyzwolić się od fascynacji tą poezją. Wkrótce pochłonęło go dziennikarstwo. Potem, gdy 13 grudnia 1981 r. stan wojenny przerwał nagle jego reporterskie wyjazdy na inne kontynenty, wrócił do pisania wierszy. W tej poezji dopowiedział o swym pokoleniu urodzonym w czasach wojennej zawieruchy to, co nie dawało się wyrazić prozą. Ty piszesz o człowieku w obozie ja o obozie w człowieku u ciebie druty kolczaste na zewnątrz u mnie kłębią się wewnątrz każdego z nas... Rysiek urodził się w Pińsku. W czasie wojny często bywał głodny. Groźne i fascynujące zarazem sceny wojenne zapadły w pamięć dziecka, na zawsze pozostały w jego wyobraźni. Front trzykrotnie przechodził przez 30-tysięczne miasteczko, którego ludność posługiwała się głównie językiem jidysz i białoruskim. Polskość to była nieliczna polska inteligencja, do której należeli oficerowie miejscowego garnizonu i nauczyciele gimnazjum. Wśród nich ojciec i mama Ryśka. Człowiek kształtuje się całe życie, ale najważniejsze jest dzieciństwo. To spędzone w Pińsku i na pograniczu ukształtowało otwartość Ryszarda Kapuścińskiego na Innego. Na inne od naszego sposoby myślenia, kultury, wiarę i poglądy. Już jako pisarz światowej sławy w czasie spotkań z czytelnikami, z uczestnikami seminariów dla młodych dziennikarzy w Hiszpanii, Polsce i Ameryce Łacińskiej musiał często odpowiadać na pytanie: „Czy fascynowała pana wojna?”. – Nie – odpowiadał zazwyczaj. – Moja obecność na frontach wojen i rewolucji to była konsekwencja zawodu reportera, który wybrałem – mówił skromnie autor Wojny futbolowej i książki Jeszcze dzień życia. Ta ostatnia, reportaż z walk w Angoli w 1975 r., stała się w światowej literaturze uniwersalnym, wstrząsającym opisem wojny domowej. Ale wbrew temu, co twierdził Rysiek, wojna, którą przeżywał niczym przygodę, bez dorosłej świadomości, że i jemu może przynieść śmierć, pozostawiła po sobie rodzaj fascynacji. Może właśnie dlatego wojny i rewolucje są nieustannie obecne w jego pisaniu. Kapuściński jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej jeździł po całej Ameryce Łacińskiej. Czarna Afryka lat 60. i 70., gdy kolejne jej kolonie wybijały się na niepodległość, stała się jego domem. Był jednym z wybranego zastępu reporterów z czasów „dziennikarstwa uczestniczącego” epoki przedinternetowej, kiedy to instynkt i łut reporterskiego szczęścia były w tym zawodzie czymś niezastąpionym. Ryszard pojawiał się we właściwym momencie zawsze tam, gdzie działo się coś naprawdę ważnego. Jego korespondencje to autentyczne, pisane z miejsca wydarzeń relacje z kilkunastu rewolucji i wojen. Wojna futbolowa jest reportażem z konfliktu między dwoma małymi, biednymi krajami Ameryki Środkowej – Hondurasem i Salwadorem – w 1969 r. Trwał tylko 100 godzin, ale kosztował życie 6 000 ludzi. Kapuściński był jak zwykle tam, gdzie strzelano, podczas gdy większość jego kolegów pisała o tej wojnie z pięciogwiazdkowego hotelu Camino Real w stolicy, Tegucigalpie. Znajdował się na linii ognia, obok padali zabici. Z „agencyjną” oszczędnością słów i precyzją, która cechuje też jego prozę, pisał depesze z frontu. Później w swych korespondencjach pokazał mechanizm społecznej i ekonomicznej bomby zegarowej, która doprowadziła do absurdalnego konfliktu: kilkaset tysięcy bezrolnych salwadorskich wieśniaków osiedliło się na pograniczu Hondurasu, a hondurascy właściciele ziemscy szukali pretekstu, aby ich stamtąd wyrzucić. Stała się nim porażka drużyny honduraskiej w czasie eliminacji do mistrzostw świata. PAP w tamtych latach był ambitną, ale biedną agencją. Jeżdżąc jako korespondenci wojenni do różnych zapalnych punktów świata, jej wysłannicy nie byli nawet ubezpieczeni. Na początku października 1975 r. odebrałem w Portugalii, którą „obsługiwałem” jako korespondent PAP (oprócz Hiszpanii i byłych kolonii portugalskich) telefon. Nasz szef i przyjaciel, Michał Czarnecki, telefonował z Centrali: – Rysiek teleksuje, że został w Luandzie bez pieniędzy i bez papierosów. Mieszka w jakimś strasznym afrykańskim hotelu… Zrób coś! Oznaczało to, że mam jakimś cudem przesłać mu kilkaset dolarów w małych banknotach i papierosy. Jak to zrobić, skoro angolskie wojsko na lotnisku w Luandzie konfiskowało papierosy, których zabrakło w objętym wojną domową kraju? Sprawa przesłania pieniędzy przedstawiała się jeszcze beznadziejniej. Na szczęście mój kolega z lizbońskiej gazety O Diario, David Ramos, został właśnie dyrektorem gabinetu premiera Vasco Goncalvesa. Przyniosłem mu 300 dolarów w drobnych nominałach i cztery kartony fajek, a on zapakował wszystko do wielkiej brązowej koperty z grubego papieru. Po chwili wrócił z gabinetu premiera. Na kopercie był zamaszysty podpis szefa rządu i lakowa pieczęć. – Nie ma pewniejszej drogi: przesyłka dla twego kolegi poleci pocztą kapitańską od szefa rządu do dowódcy naszej bazy lotniczej funkcjonującej jeszcze pod Luandą. Rysiek, obudzony w swoim hoteliku o drugiej nad ranem przez dwóch żandarmów i wieziony jeepem za miasto, myślał, że został aresztowany. Przychodziły mu do głowy najgorsze myśli. Żandarmi wprowadzili go do jakiegoś baraku. Zza biurka wstał portugalski pułkownik, trzasnął obcasami i wyrecytował: – Pan Kapucinky? Mam zaszczyt wręczyć panu osobistą przesyłkę od pana premiera Vasco Goncalvesa. Redakcja zagraniczna PAP była w PRL-u szczególnym miejscem, nagromadzeniem i kuźnią dziennikarskich talentów. Ci, którzy chcieli poznawać i opisywać świat, nie mieli wielu innych możliwości wyruszenia na jego podbój. Dzięki reportażowi To też jest prawda o Nowej Hucie w Sztandarze Młodych, który napisał jako 24-latek, Kapuściński znalazł się w czołówce odwilży ogarniającej poststalinowską Polskę. Zaowocowała ona słynnym plenum październikowym 1956 r., które otworzyło kraj na świat, podczas gdy inne państwa „obozu” wciąż z trudem wychodziły z okowów stalinizmu. W redakcji zagranicznej PAP, do której dołączył, szybko poznano się na talencie Kapuścińskiego. Jednocześnie gdzieś „u góry” doszli do wniosku, że niech już lepiej autor Buszu po polsku opisuje swym ostrym piórem obce kraje. I tak Rysiek pojawił się wkrótce w Indiach, a potem, jako samotny harcownik, w autentycznym buszu – latynoamerykańskim i afrykańskim. Ambicją wielu dziennikarzy pracujących dla PAP oraz tygodników Polityka i Kultura, dla których pisał Kapuściński, było przemycić czytelnikom wbrew cenzurze jak najwięcej wiedzy o świecie. Rysiek wspominał, jak po jego powrocie z Konga pewien towarzysz z MSZ próbował mu zakazać dalszych wyjazdów. – Co wyście wypisali (!) – oburzał się. – Rewolucję nazywacie anarchią (...). Nie możecie jeździć za granicę jako dziennikarz, bo nie rozumiecie procesów marksistowsko-leninowskich zachodzących w tamtym świecie. Tymczasem Kapuściński całym sercem był po stronie ludów Czarnego Kontynentu walczących o wyzwolenie z jarzma kolonializmu. Od 1960 r., kiedy przybył do Afryki, niepodległość uzyskało tam 17 krajów. W Ameryce Łacińskiej jego fascynacja teologią wyzwolenia (książka Chrystus z karabinem na ramieniu) wynikała z tych samych przesłanek. To był kontynent, który od czasów odkrycia pozostawał w niewoli Hiszpanów, Portugalczyków, Anglików i Francuzów, a gdy już sięgnął po wolność, znalazł się w ciężkiej zależności od kolosa z północy. Postaciami, które w latach 60. i 70. szczególnie oddziaływały na wrażliwość i wyobraźnię całego pokolenia dziennikarskiego, byli Ernesto „Che” Guevara i Salvador Allende. Zapadły mi w pamięć słowa Che, usłyszane na krótko przed jego tragicznie zakończoną boliwijską wyprawą: – Nie da się napisać książki, tak jak nie sposób dokonać rewolucji, jeśli nie potrafisz się czasami wściec. Ale nie da się zrobić dobrze żadnej z tych rzeczy, jeśli nie lubisz ludzi i nie jesteś gotów poświęcić dla nich życia. Ryszard Kapuściński każdego dnia był gotów płacić swoim zdrowiem i życiem za spełnianie tego, co przyjął jako własną misję: dziennikarstwa, które służyło przedstawianiu prawdy o najbardziej upośledzonej części świata. W samym środku Czarnej Afryki Rysiek zachorował na malarię mózgową, która nieleczona kończy się śmiercią. Odnowiła mu się też wojenna gruźlica, co ukrywał przed redakcją. Chodził do bezpłatnej przychodni dla miejscowej ludności, zamiast udać się do szpitala, gdzie leczono skutecznie, ale za pieniądze. Gdyby jednak tam poszedł i wysłał rachunek do Warszawy, Centrala dowiedziałaby się o jego chorobie. Rysiek obawiał się, że kazano by mu natychmiast wracać. Zresztą chciał być jak najbliżej opisywanych ludzi, żyć choć trochę ich życiem. Nie mieszkał w hotelach dla białych, ale w zarobaczonych murzyńskich „pensjonatach”, w ubogich domach swych ugandyjskich czy tanzańskich przyjaciół. Sądzę, że był to z jego strony akt lojalności wobec miejscowych, wśród których żył miesiącami i z którymi się przyjaźnił. Gdy w końcu się przyznał, iż „ma kłopoty ze zdrowiem”, PAP wysłała Alicję, jego żonę lekarkę, do Tanganiki, aby zajęła się leczeniem męża. Alicja umieściła go nawet na jakiś czas w szpitalu. Ta drobna blondynka, którą poznał jako studentkę, zapatrzona w Ryśka, odznacza się subtelnym poczuciem humoru. W dyskusjach potrafiła niekiedy jedną uwagą, niepozbawioną dobrotliwej ironii, sprowadzać męża na ziemię. Nie należy do kobiet dominujących. Taki związek przy jego charakterze i trybie pracy nie byłby możliwy. Stała się na całe życie najbliższym przyjacielem Ryśka i jego Aniołem Stróżem. Towarzyszyła mu, gdy przebywał przez dłuższy okres na tzw. stałej placówce korespondenckiej PAP w Meksyku, jednak w czasie jego nieraz wielomiesięcznych wypraw dziennikarskich podejmowanych przez ponad cztery dziesiątki lat była wystawiona na nieustający niepokój. Skromność i serdeczny stosunek do ludzi, z którymi chciał się spotykać, stały się z czasem częścią „mitu Kapuścińskiego”. Miał niezwykły dar otwierania ludzkich serc i umysłów. Temu urokowi ulegało również wiele interesujących kobiet, które ponadto przyciągała rosnąca sława reportera i pisarza. Zapewne, jak większość mężczyzn, bywał nieco próżny, chociaż nie cenił pozorów. Nie cierpiał blichtru i nawet już jako zamożny pisarz światowej sławy, mimo okazywanych mu wszędzie honorów i zaszczytów, których dostępował, nie dał się wciągnąć w gry i zabawy targowiska próżności. Kapuściński, wierny dziennikarstwu z epoki teleksu i maszyny do pisania, nigdy nie przestawił się na komputer. Tak jak w czasach, gdy mieszkali z żoną i córeczką w bloku przy ul. Pustola na warszawskiej Woli, również po przeprowadzce do willi na nobliwej warszawskiej Kolonii Staszica, na biurku Ryśka i po kątach stały maszyny do pisania. Zdarzało mu się przesiedzieć i pięć dni nad eriką w ufortyfikowanej książkami bibliotece na piętrze ich domu. Wyrzucał do kosza jedną po drugiej zmięte kartki z nieudanymi próbami. Aż wreszcie, gdy udało mu się znaleźć te kilka najważniejszych zdań, które miały „otworzyć” nową opowieść, zbiegał piętro niżej, aby z triumfem i wielką ulgą odczytać je Alicji. Tak było i z Hebanem: Przede wszystkim rzuca się w oczy światło, wszędzie – światło. Wszędzie – jasno. Wszędzie – słońce. Przy wszystkich zaletach Ryszard potrafił być wręcz trudny. Głównie z dwóch przyczyn. Jego uśmiech mógł wprowadzać w błąd. Tak naprawdę był człowiekiem niebywale serio. Oto przed egzaminem magisterskim pozostawało nam jeszcze do zaliczenia szkolenie wojskowe. Byliśmy w jednej drużynie i pod jednym namiotem na obowiązkowych trzymiesięcznych ćwiczeniach. Nie za mocne kondycyjnie, niedożywione studenckie wojsko traktowano jak normalnych poborowych. Maszerowaliśmy w lipcowym upale przez mazurskie piachy z pełnym obciążeniem bojowym i do tego całe kilometry w maskach gazowych. Kolega z Wydziału Kultury Materialnej (dziś Archeologia) zemdlał, a paru innych udawało omdlenia. Rysiek też był bliski utraty przytomności, ale wytrzymał do końca. Nigdy też nie zgłosił się, gdy przed cięższymi ćwiczeniami padała komenda: „Chorzy wystąp!”. Lubił takie wyzwania. A może sprawdzał się jako mężczyzna? Miał tylko 22 lata, ale szybko zdobył poważanie u naszych zawodowych kaprali. Jeden z nich, atletycznie zbudowany, szczególnie nie lubił żołnierzyków studentów. Wiedział, że za parę miesięcy będzie im musiał salutować jako jednogwiazdkowym oficerom. Nie przepuścił okazji, aby dać nam w kość. Podpadłem za niezapięty pod szyją guzik munduru. Po wykonaniu 20 pompek miałem dość. Gdy kazał ćwiczyć dalej, wykrzykując coś o „paniczykach”, poderwałem się, krzycząc: „Popamiętasz mnie, sk…synu”, co było kompletną głupotą. Nie mówiąc o tym, że było niewykonalne. Na szczęście szeregowy Kapuściński z szeregowym Krzysztofem Teodorem Toeplitzem skoczyli do mnie, wykręcili mi ręce do tyłu i wciągnęli do namiotu. Rysiek wysłany na negocjacje z kapralem zażegnał awanturę, która mogła się zakończyć sądem polowym. – Poza tym on mógłby cię znokautować, zabić jedną ręką i też miałby proces! Odwaga nie wystarczy, trzeba myśleć, do cholery! – zakończył sprawę mój przyjaciel, który nigdy nie przeklinał. Jego druga trudna cecha nasilała się z wiekiem. Pozornie beztroski i odprężony w sposobie bycia, żył pod dojmującą tyranią poczucia upływającego czasu. W ostatnich latach coraz bardziej gnębiła go myśl o jeszcze nienapisanych, a już szczegółowo zaprojektowanych książkach. Nie zdążył napisać co najmniej jednej książki swego życia, która rozdział po rozdziale od dawna powstawała w jego głowie: książki o ukochanym, rodzinnym Pińsku. Byliśmy jeszcze stosunkowo młodzi, ledwie stuknęła nam pięćdziesiątka. Śmiertelnie się na mnie obraził na całe dwa tygodnie, gdy spóźniłem się 30 minut do knajpy na umówiony obiad. Wstał od stolika i poszedł. Jeśli chodzi o poczucie czasu, z Ryśkiem nie było żartów. Wojna, przemoc, ludzkie cierpienie są obecne w wielu spośród 26 książek, które napisał i które przełożono na 31 języków (ostatnio Podróże z Herodotem ukazały się po chińsku). Na początku lat 90. Kapuściński zbierał materiał do swego ostatniego wielkiego reportażu: Imperium, podróżując po Związku Radzieckim w czasach pieriestrojki Gorbaczowa jako korespondent Polskiej Agencji Prasowej. Legitymację PAP miał „od zawsze”. Od dość dawna pisarz, którego światowa sława zaczęła się od wydania w 1983 r. jego Cesarza w języku angielskim, nie był na etacie w PAP i nie jechał tym razem, aby pracować dla agencji. Jednak agencja nadal uważała go za „swego”, kibicowała jego twórczości. Kapuściński otrzymał więc od PAP oficjalne pismo zaświadczające, że udaje się do ZSRR jako specjalny wysłannik, by zbierać materiały o postępach pieriestrojki. Bez takiego glejtu nie mógłby się poruszać, zwłaszcza po odległych regionach bezkresnego kraju, gdzie urzędowy papier zawsze był nieodzowny. Szefowie PAP i korespondent agencji w Moskwie zaproponowali „swemu wysłannikowi”, że załatwią mu wywiad z samym Gorbaczowem. Kapuściński odmówił. Nigdy nie robił wywiadów z wielkimi tego świata. Umiejętnie i skutecznie potrafił wymigać się z sytuacji, gdy ktoś w redakcji wpadał na pomysł, aby „Kapusta” zrobił interview z jakimś ministrem czy innym politykiem w Brazylii lub Meksyku, bądź z przywódcą któregoś z ruchów wyzwoleńczych w Afryce. A przecież znał wielu. Z niektórymi na Czarnym Kontynencie rozmawiał wielokrotnie. Gdy w listopadzie 1975 r. poszedł w Luandzie do domu prezydenta Agostinho Neto, przywódcy lewicowego Ludowego Ruchu Wyzwolenia Angoli i poety, obaj rozmawiali bardzo szczerze. Bardziej jak pisarz z pisarzem niż jak dziennikarz z przywódcą kraju. Po odparciu przez armię młodego państwa, wspieraną Kubańczyków, inwazji pancernych kohort z RPA, prezydent poeta miał nadzieję, że wreszcie „umilkną tam-tamy śmierci”. Tymi słowami kończy jeden ze swych wierszy. Kapuściński opisał te dramatyczne tygodnie początków angolskiej wojny w słynnej książce. Książki Ryszarda Kapuścińskiego przez wiele lat kończyły się jeśli nie happy endem, to przynajmniej nadzieją i wiarą w czarne gwiazdy, przekonywały choćby do moralnego zwycięstwa walczących o wolność i poprawę losu najbardziej upośledzonych. To cytat z eseju prof. Walerego Pisarka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który analizując późniejsze książki Kapuścińskiego, dochodzi do wniosku, że z czasem ten optymizm ustępuje miejsca mniej optymistycznej refleksji, iż po zwycięskich rewolucjach prześladowani często sami stają się prześladowcami. Tę zmianę widać w Szachinszachu, ale nie osłabiło to wiary Kapuścińskiego w celowość walki o zmianę losu najbiedniejszych. Wrażliwość na ludzką krzywdę, która wyróżnia całe jego pisarstwo, nigdy nie uległa stępieniu. Świadomość zagrożeń w globalnym świecie, jedynie pogłębiła spojrzenie pisarza na człowieczy los. Spotkaliśmy się w Wilnie, gdy wracał ze swej pierwszej trzymiesięcznej wyprawy w głąb ZSRR. Dotarł do wielu miejsc, gdzie nigdy wcześniej nie postała noga zagranicznego dziennikarza. Był na wygłodzonym Powołżu, w Kuźnieckim Zagłębiu Węglowym, gdzie mieszkał u przygodnych znajomych w strasznych warunkach, tygodniami nie dojadając i nie mogąc się porządnie umyć. Dostał się też do Workuty, dokąd w 1944 r. wywieziono wielu wileńskich AK-owców. Wpadliśmy na siebie na schodach starej wileńskiej kamienicy, pod drzwiami mieszkania naszego wspólnego przyjaciela. Rysiek, wychudły, ale pełen entuzjazmu, wykrzyknął: – Stary, ja jestem w Paryżu! Tu jest Europa! Dostał w starym podupadłym hotelu Astoria (dziś jeden z najszykowniejszych w Wilnie) pokój z łazienką, wziął długą gorącą kąpiel, wyspał się w bielutkiej, wyprasowanej pościeli. Wygłodzony Rysiek wpadł w dziecięcy zachwyt, jak to tylko on potrafił, gdy okazało się, że w restauracji George, popularnej przed wojną wśród okolicznych polskich ziemian, możemy zamówić po prawdziwym befsztyku z cebulką. Jak zwykle opowiadał niewiele, bo wierzył, że jeśli „przegada” z kimś świeżo zdobyty materiał, będzie mu się źle pisało. Niezwykły był plon jego rozmów z setkami zwykłych ludzi radzieckich, w których szarym, surowym życiu przez moment uczestniczył, zatrzymując się w ich nieogrzewanych, zatłoczonych mieszkaniach. Można to w pełni ocenić dopiero czytając Imperium. Litwini wybijali się właśnie na niepodległość. Rysiek chciał wiedzieć wszystko, o wszystko pytał. Słynna jego umiejętność słuchania całym sobą, tak że rozmówca czuł się doceniony i ważny, była jedną z tajemnic jego warsztatu. Drugą stanowiła umiejętność dostrzeżenia poprzez „kurz bitewny” i egzotykę oglądanych obrazów, a w ostatnich latach poprzez jazgot współczesnej informacji elektronicznej, prawdziwych mechanizmów rządzących wydarzeniami i procesami historycznymi. Żaden współczesny mu dziennikarz i pisarz nie potrafił wytłumaczyć świata tak jak on. A jednak i on miał narastające uczucie, że go nie ogarnia. Autor Cesarza podziwiał Ksawerego Pruszyńskiego, od którego uczyło się całe jego pokolenie dziennikarskie. Powiedział kiedyś o nim, że do reportażu, który dotąd był produktem oka, wniósł rozum. Kapuściński podjął od niego pałeczkę. Także od Johna Dos Passosa, Ernesta Hemingwaya i innych najlepszych, wynosząc reportaż na wyżyny. Jego postrzeganie absurdów rzeczywistości, zwłaszcza w Trzecim Świecie, jest nie mniej ostre niż u Orwella. Kapuściński przekroczył granice literatury faktu i wyznaczył w tej dziedzinie nowe standardy. Jeśli za czasów Pruszyńskiego reportaż stał się produktem rozumu, to Kapuściński wprowadził do tego gatunku mistrzowską analizę mechanizmów rządzących światem. Analizę opartą na wielkiej znajomości faktów, wiedzy historycznej pogłębianej przez całe życie „nałogiem” nieustannego czytania, co napisali inni oraz niepowtarzalnej intuicji. Przed besserwisserstwem ratowała go świadomość trudności w ogarnianiu coraz szybciej zmieniającej się rzeczywistości w erze globalizacji. Wyraził to w drugim tomie Lapidarium: Trudno jest pisać o świecie tak gwałtownej i gruntownej przemiany. Wszystko osuwa się spod nóg, zmieniają się symbole, przestawiają znaki, punkty orientacyjne nie mają już miejsc stałych. Wzrok piszącego błąka się po coraz to nowych i nieznanych krajobrazach, a jego głos ginie w huku pędzącej lawiny historii. Jak wielu najwybitniejszych pisarzy, najpierw został jednym z najbardziej wiarygodnych dziennikarzy. Na tym fundamencie zbudował swoją twórczość literacką, która nikogo nie pozostawia obojętnym. W tych dniach dostałem do ręki dostojne wydanie zatytułowane Opere – Dzieła Ryszarda Kapuścińskiego. Wszystkie jego teksty przełożone na język włoski. Wydrukowało je na cieniutkim papierze biblijnym wydawnictwo Mondadori. W jednym z włoskich dzienników pojawiła się recenzja z okazji tego wydania, a w niej słowa: …doktor honoris causa siedmiu uniwersytetów, laureat dziesiątków prestiżowych nagród literackich, jeden z najbardziej przenikliwych umysłów przełomu tysiącleci, pisarz, bez którego Europa nie rozumiałaby do dziś „egzotycznego” świata. Ryszard Kapuściński 1932–2007 Tekst: Mirosław Ikonowicz, 2009
To jedno z tych miejsc, gdzie przyroda i historia niezmiennie działają na korzyść mieszkańców
Na przestrzeni dziejów obce wojska przemierzały Polskę we wszystkich kierunkach, ale raczej burzyły niż budowały, nie licząc koszar i fortów. Na półwyspie Istria pod panowaniem rzymskim, weneckim, a nawet tureckim, nie mówiąc już o imperium Habsburgów, w skład którego wchodziła Chorwacja od 1797 roku do I wojny światowej, a po drodze jeszcze pod napoleońską i włoską okupacją, nawarstwiało się jej architektoniczne i kulturowe bogactwo. Rzymskie budowle i drogi, powiązania handlowe i sieć portów z czasów panowania Najjaśniejszej Republiki Weneckiej, pałace, „galicyjskie” w stylu miasta i wytworne kurorty powstające za czasów austrowęgierskich, jedyna w swoim rodzaju kuchnia, będąca skrzyżowaniem bałkańskiej chłopskiej tradycji i włoskiego polotu. Wszystko to złożyło się na niezwykłą turystyczną atrakcyjność największego półwyspu niewielkiej Chorwacji. Na 200 tys. mieszkańców 72 proc. to Chorwaci, ok. 7 proc. Włosi, już tylko 3 proc. Serbowie, a co dziesiąty, zapewne pod wpływem historycznych doświadczeń ze stale zmieniającą się władzą, na pytanie o narodowość woli udzielać wymijającej odpowiedzi: „tutejszy” bądź „Istryjczyk”. Wielu z równą łatwością odpowiada po chorwacku jak po włosku lub niemiecku. Najgorzej w historycznej pamięci mieszkańców Istrii zapisali się urzędnicy weneccy, którzy od XIII wieku łupili ludność wysokimi podatkami i próbowali nawet rozmontować i wywieźć z Puli do Wenecji rzymski amfiteatr Wespazjana. Na szczęście stoi nadal, ma dwie kondygnacje wysokie na 30 m i przypomina Koloseum. Źle też zapisały się w historii półwyspu włoskie władze faszystowskie, których wielu przedstawicieli zginęło po wyzwoleniu w wyniku samosądów. Na wyobraźnię turystów wyruszających na Istrię musi działać chętnie powtarzana przez przewodników informacja: do początków XX w. tereny nadmorskie oraz pełne zwierzyny góry i lasy półwyspu, ze względu na wyjątkowość przyrody i klimatu, były zarezerwowane jako miejsce wypoczynku i polowań wyłącznie dla europejskich rodzin królewskich. Dziś Istria to cel setek tysięcy turystów z całej Europy, zwykłych amatorów żeglarstwa i także bogatych właścicieli luksusowych jachtów, które można podziwiać, nie bez ukłucia zazdrości, w ponad 40 portach i przystaniach na wybrzeżach Istrii, ale także Dalmacji, oraz przy kejach pozostałych chorwackich wysp, których w sumie jest 1185. Po wyruszeniu z włoskiego Triestu przy ostatnich, niegroźnych już majowych podmuchach postrachu rybaków – bory, odwiedzając po drodze pełne zabytków Umag i Novigrad, zawinęliśmy po dwudniowej żegludze skromną łódką, wynajętą we włoskim klubie jachtowym, do portu w Rovinj na Istrii. To miasteczko o bardzo starej architekturze, do którego przybijają dziesiątki jachtów, otacza od strony morza archipelag wysepek. Od lądu – wzgórza porośnięte szmaragdowo-zielonymi lasami. Tu znajduje się największa na Istrii barokowa katedra i kilka innych przepięknych kościołów. Specjalna atrakcja turystyczna Rovinja: zbudowane ponad 100 lat temu akwarium miejskie. Podróż wokół półwyspu to nie tylko czysta rozkosz dla żeglarzy, którzy mogą uczestniczyć w dziesiątkach względnie tanio skalkulowanych wypraw organizowanych przez miejscowe kluby i organizacje turystyczne, to także fascynująca podróż w czasie. W okresie świetności panującej od XIV stulecia nad basenem Adriatyku Najjaśniejszej Republiki Weneckiej Rovinj, po włosku Rovigno, spełniał rolę ufortyfikowanej bazy handlowej dla weneckiej floty. Ojciec powieści fantastyczno-naukowej Juliusz Verne ze względu na niezwykłość miejsca – działające na wyobraźnię starożytne mury i dziką przyrodę – umieścił tu akcję jednej ze swych 50 książek. Półwysep Istria, otoczony galaktyką zielonych, górzystych wysp i wysepek z mnóstwem spokojnych, naturalnych zatok, już za czasów prezydenta Josipa Broz-Tito stał się perłą turystyczną Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii i całych Bałkanów... Szczególnym urokiem odznaczają się Wyspy Briońskie, złożone z 14 wysepek położonych u południowych wybrzeży Istrii. Już starożytni Rzymianie poznali się na ich urodzie, wznosząc tu swoje pałace. Również Tito miał trzy ulubione rezydencje letnie na jednej z wysp archipelagu – Veli Brijun. W ciągu niewielu lat, jakie upłynęły od uzyskania przez Chorwację niepodległości, większość z tego, co zbudowano dawniej, bardzo unowocześniono. Miejscowości turystyczne nabrały europejskiego sznytu. Powstały też dziesiątki znakomitych hoteli i hotelików różnych kategorii. Druga w historii, tym razem turystyczna „italianizacja” Istrii przez tłumy średnio lub niezbyt zamożnych turystów z pobliskich Włoch, przyciągniętych cenami co najmniej trzykrotnie niższymi niż w ich ojczyźnie, nie pod każdym względem wychodzi półwyspowi na dobre. Zbyt hałaśliwa masowa turystyka z Italii daje się jednak we znaki tylko w lipcu i sierpniu. Chorwaci chwalą się, że w całej Europie nie ma tak dużej koncentracji hoteli, kempingów, przystani jachtowych, jak na niewielkiej Istrii. Nie popełnili oni przy tym jednego z grzechów głównych w turystyce, których najbardziej szkaradnymi wykwitami są hiszpański Benidorm nad Morzem Śródziemnym i bułgarskie Złote Piaski pod Warną. Prawie nigdzie, może tylko poza Poreczem, nie zniszczyli naturalnego piękna miejscowego krajobrazu, bo powstrzymali się od budowania „turystycznych Manhattanów”, czyli złowrogo spiętrzonych przy plażach blichtrowatych, wysokich budynków hotelowych. Kończymy podróż, zawijając do wygodnego portu w Puli na południowym cyplu Istrii. Amfiteatr, którego budowę Rzymianie zakończyli 2000 lat temu, i późniejsza o 300 lat świątynia ku czci cesarza Augusta to wystarczające powody, aby tam zajrzeć. Transport rozmontowanego potężnego amfiteatru okazał się zbyt kosztowny. I choć Wenecjanie grabili mniejsze pamiątki po Rzymianach, pozostawiali po sobie wspaniały zabytek – Fortecę Wenecką i przekazali miejscowym wyjątkową smykałkę do handlu. No, ale jak się ma szczęście... No to w drogę - Istria U brzegów Adriatyku Błękitne morze, poszarpana linia brzegowa z górzystymi wyspami i cichymi zatoczkami, miasteczka z zabytkami sięgającymi czasów rzymskich – to sceneria udanych wakacji. Samolotem – bilet na trasie Warszawa-Zagrzeb-Pula kosztuje ok. 1300 zł. Pociągiem przez Budapeszt, Zagrzeb do Puli (ok. 25 godzin, od 520 zł w jedną stronę), krócej, ale drożej – połączeniami EuroCity przez Wiedeń (ok. 780 zł z miejscówkami, 18 godzin). Autokarem – z Warszawy do Puli (od 340/540 zł w jedną/ dwie strony). Samochodem – najbardziej korzystne warianty trasy przez Czechy/Austrię lub Słowację/Węgry, od granic Polski ok. 830 km. www.lot.com, www.pkp.com.pl, www.jordan.pl, www.polbus.pl Porty lotnicze: w Puli, na wyspach Krk i Brac, z Puli promem można popłynąć do Mali Losinj, Zadaru i do Wenecji, świetnie rozwinięta komunikacja autobusowa. www.airport-pula.com, www.hznet.hr,www.akz.hr Wbrew pozorom nie jest to tani kraj: chleb – 6 kn, mandarynki, brzoskwinie – 15 kn/kg, piwo 12-15 kn, butelka wina – 30 kn, obiad w restauracji – 50 kn, dwójka w hotelu klasy turystycznej – 80-120 kn, Youth Hostel – od 35 kn/osoba, kemping – 30-50/osoba; przy zakupie powyżej 500 kn można postarać się o zwrot podatku przy wyjeździe, szczegóły: www.carina.hr www.portal-croatia.com, www.chorwacja-apartamenty.pl Peterokutna Kula – wyśmienita kuchnia, wspaniale widoki z tarasu, Porecz, ul. Decumenus 1. Związek Turystyczny Regionu Istrii, Tourismusverband Istrien, HR-52440 Porecz, tel. 00385/52/452797, e-mail: info@istra.hr, www.istra.hr
Nie wszystko, co w Katalonii godne zobaczenia, znajduje się w jej stolicy. Dobrze jest rozważyć wycieczkę poza jej rogatki.
Góra Montserrat – formacja skalna przypominająca zęby piły, jedno z najciekawszych krajobrazowo miejsc w Hiszpanii, jest tam klasztor – miejsce kultu religijnego (Madonna z Montserrat), warto odwiedzić opuszczone pustelnie. Turyści ciągną tu tysiącami, więc noclegi są bardzo drogie, lepiej wrócić na noc do Barcelony. Dojazd: 40 km na pn.-zach. od miasta, autostradą A2 do Martorell, dalej drogami N11 i C1411, pociągiem FGC – z Placa d’Espania 50 minut, dalej kolejką linową lub koleją zębatą (12 euro). Sitges – tutejsza plaża jest główną atrakcją Costa Daurada; kiedyś ulubione miejsce modernistów, dziś cel weekendowych wypadów młodych barcelończyków. Miejsce popularne wśród gejów, duży wybór nocnych klubów i dyskotek; w okolicy świetne miejsca do wspinaczki (m.in. Siurana, Villanova de Prades). Dojazd: 40 km na południowy wschód od Barcelony, pociągiem, co 10 min z dworca Barcelona-Sants, www.sitgestour.com Warto się wybrać trasą tzw. Trójkąta Dalego – są to trzy, położone obok siebie katalońskie miejscowości wraz z muzeami związanymi z Salvadorem Dalí. Figueres – tu się urodził i został pochowany. Znajduje się tu muzeum założone przez samego mistrza – 360 jego prac, jedna trzecia dorobku. Polecamy także wycieczkę w nieodległe góry Serra d’Alberta. Dojazd: 134 km od Barcelony wzdłuż wybrzeża na pn.-wsch., autostradą A-7 (zjazd nr 4 – Figueres sud), pociągiem – trasa Barcelona-Portbou/Cervera; www.figueres.com Cadaques – kiedyś miasto bohemy, dziś wielu galerii, pracowni i eleganckich restauracji; artystyczny duch (m.in. Casa- Museu Salwador Dali) nadal unosi się nad tym uroczym miasteczkiem; www.dali-estate.org Castillo de Púbol – średniowieczny zamek, który artysta podarował żonie w prezencie urodzinowym; miejsce niezwykłe – monstrualne rzeźby słoni, tajemnicze stwory, olbrzymia kolekcja sukien Gali i miejsce jej pochówku – surrealistyczna kaplica w podziemiach zamku.
Kłęby dymu, rozświetlające niebo pióropusze fajerwerków, huk petard, parada zionących ogniem smoków lub unoszonych na krzepkich ramionach ludzkich gigantów z papier mache, podrygujących w takt południowoamerykańskich rytmów.
Obchodzone co roku ciepłą śródziemnomorską jesienią (22–25 września) Święto Merce – Matki Boskiej Miłosiernej, patronki Barcelony, stało się od kilkunastu lat niezwykłą atrakcją przyciągającą turystów z całej Hiszpanii, Europy, obu Ameryk i – oczywiście – Japonii. W stolicy Katalonii koncertują wtedy najmodniejsze zespoły muzyczne i popularni piosenkarze hiszpańscy i zagraniczni – w zeszłym roku w święcie uczestniczyło 3000 artystów – występujący w scenerii przepięknej barcelońskiej architektury, na tle oszałamiającej feerii ogni sztucznych. Mali chłopcy i dziewczynki z największym zachwytem podziwiają barcelońskich „gigantów”, czyli piramidy ludzkie tworzone przez wygimnastykowanych i umięśnionych atletów, które stały się narodowym sportem Katalończyków. Czasami mają nawet po... dziewięć „kondygnacji”. Trzeba bardzo uważać na straszliwe demony z harpunami i trójzębami, które – zionąc z paszcz kolorowym ogniem – atakują przechodniów na ulicach śródmieścia. Grasują zwłaszcza tam, gdzie najwięcej zagranicznych turystów (w końcu m.in. dla takich wrażeń tu przyjechali) – na promenadzie La Ramblas, w okolicach katedry oraz na Placu Katalońskim. Publiczność tańcząca na ulicach sardanę i wszechobecne żółte flagi w czerwono-pomarańczowe pasy to katalońska oprawa święta, które przybrało tak okazałą formę wraz z odzyskaniem przez Katalonię jej autonomii narodowej po śmierci generalissimusa Franco, dyktatora Hiszpanii. Według tradycyjnego przekazu Matka Boska Miłosierna, Merce, jak nazywają familiarnie ją i jej święto Katalończycy, uratowała w 1687 roku miasto przed plagą szarańczy. Papież Pius IX w 200 lat później uczynił ją patronką diecezji barcelońskiej. Jak na zakończenie każdej rewii – Finale Grande: specjalny, parogodzinny pokaz nazwany w programie „pirotechniczno-muzycznym”. To imponujący spektakl dźwięku i fajerwerków, który – zależnie od wrażliwości – goście kontemplują z podziwem, zachwytem lub osłupieniem. W każdym razie gwarancje mocnych przeżyć, silnych wrażeń i wyśmienitej zabawy zapewnione!
Pierwsza podróż tramwajem wodnym po Canale Grande w mglisty wieczór ciepłej weneckiej jesieni wprawiła mnie w nastrój nagłego zauroczenia. Fascynacji kobietą, która przez chwilę tylko mignęła ci w oknie pociągu, ale wydała się pełna tajemniczego uroku.
Pozostały z tej podróży szerokim kanałem wrażenia głębokie i ulotne zarazem. Chlupot wody o burty czarnych gondoli przywiązanych do drewnianych pali przy portalach marmurowych pałaców. Budowli, których kształtów mogłem się jedynie domyślać we mgle po zawieszonych tu i ówdzie prostokątach żółtego światła. Wąskie oświetlone okna weneckich pałaców odbijały się w ruchomej ciemnej wodzie, sprawiając wrażenie, jakby domy wyrastały z głębi odmętu. Mijane z bliska w tej prześwietlonej ciepłymi odblaskami mgle vaporetti, stateczki komunikacji miejskiej, stwarzały wrażenie intymności. To wrażenie przekształciło się nazajutrz w podziw i podniecenie, gdy wcześnie rano, przed pierwszą mszą, nim ruszyły tłumy turystów, stąpałem ostrożnie po nierównym kamiennym dywanie XIII-wiecznej, wydeptanej przez dziesiątki pokoleń posadzki bazyliki San Marco. Oszałamiająco piękna orientalna mozaika pod nogami, na ścianach i wnętrzach pięciu kopuł świątyni, inkrustacje usiane gęsto rubinami, szmaragdami i szafirami pochodzącymi z wypraw handlowych i podbojów w basenie Morza Śródziemnego, to jakby historia potężnej Republiki Weneckiej. Nawet szczątki świętego Marka, którego uczyniła swym patronem, zostały porwane przez Wenecjan w IX w. z Aleksandrii. Miasto założone pod koniec VI wieku na grząskich wysepkach i piaszczystych łachach u wybrzeży Adriatyku przez ludzi, którzy uciekali przed najazdem Hunów na północną Italię, już po 200 latach stało się potęgą. Handel, grabieże i podboje dokonywane w całym regionie Adriatyku, Morza Egejskiego, a nawet Czarnego sprawiły, że Wenecja usytuowała się kulturowo na pograniczu dwóch światów: bizantyjsko-muzułmańskiego Wschodu i łacińskiego Zachodu. Dla mnie najbardziej godny podziwu jest jednak ustrój Republiki Weneckiej, który zagwarantował jej bogactwo i przetrwanie potęgi. To prawda, że wśród wielu weneckich wynalazków, takich jak np. statystyka, dzięki której wiemy, że w XVI w. było w Wenecji 3000 szlachetnie urodzonych kobiet i 11000 kurtyzan, jest też instytucja donosów i policja polityczna. Ale Wenecja nigdy nie przeszła etapu feudalizmu, stając się od razu republiką, i na Wenecjanach nie ciążą jego fatalne skutki, które przetrwały do dziś choćby w polskim obyczaju. Choć zróżnicowane majątkowo, było to społeczeństwo egalitarne: nie było elitarnych dzielnic, szlachta i lud mieszkały obok siebie, a dzieci patrycjuszy wyrastały i bawiły się razem z potomstwem jej służby. Aby zapobiec tworzeniu się rodzinnych klanów, prawa Wenecji zakazywały krewnym wybieranego doży, czyli „najjaśniejszego księcia”, który miał najwyższą władzę, obejmowania wyższych urzędów i udziału w przedsięwzięciach biznesowych! Jest spora lista weneckich dożów powieszonych za nogi lub skazanych na banicję za łamanie tych praw. W Wenecji zatrzymywałem się choć na jeden dzień w każdej z podróży samochodowych do Rzymu, gdzie przez wiele lat byłem korespondentem PAP i „Polityki”. Powrót nad Canale Grande nigdy nie stał się turystyczną rutyną. Miasto nad Laguną ani na chwilę nie zastyga w bezruchu. Ryszard Wagner, który był tu po raz pierwszy w 1858 r., nazwał Wenecję „muzyką dla oczu”, na co później powoływali się twórcy weneckiego Biennale, które uczyniło z miasta na wodzie stolicę światowego malarstwa. Wagner mieszkał nad Canale Grande przez ostatni rok życia (zmarł w lutym 1883 r.). Chodziłem trasą jego spacerów od klasztoru dominikanów do klasztoru franciszkanów na przeciwległym krańcu miasta. Architektura obu tych monasterów łączy w sobie klasztorną oschłość stylu z subtelną zmysłowością, jakiej pod ręką weneckich budowniczych i rzeźbiarzy nabierał każdy styl architektoniczny. Nie wyłączając gotyku. Gotyk kojarzy się nam z surowością i jest jakby architektoniczną sublimacją ascezy średniowiecznego katolicyzmu. Nie w Wenecji! W kontaktach kupieckich ze Wschodem, na przełomie XIII i XIV w., ukształtował się odrębny styl wenecki w architekturze, który z czasem zyskał nazwę gotico fiorito, kwiecistego gotyku. Podczas jednej z wędrówek po Canale Grande, kierując się drogowskazami z napisem Ca’d’oro, co w dialekcie weneckim oznacza Złoty Pałac, wysiadłem z vaporetto na przystanku o tej samej nazwie. Trzypiętrowy pałac o gotyckiej strukturze, bodaj najpiękniejszy w mieście, zdobią szeregi wąskich mauretańskich okien obramowanych kolumnami. Fronton pałacu, na którym pozostały ślady masywnych złoceń, sprawia wrażenie niebywałej lekkości, przepychu i zalotności. Oto wspaniałe tło przygód Casanovy – pomyślałem z całą świadomością, że takie skojarzenia musiały mieć przede mną tysiące piszących o Wenecji. Georg Simmel, autor „Filozofii pieniądza”, który jak wielu pisarzy przeżył swój romans z Wenecją, pisał, że nie pozostawia ona nikogo obojętnym: „ma dwuznaczne piękno przygody nie zakorzenionej i unoszącej się w nurcie życia, jak zerwany kwiat rzucony w morze”. Z placu San Marco, mając za plecami i wokół siebie największe cuda Europy – bazylikę, słynną dzwonnicę z symbolem miasta – skrzydlatym lwem weneckim i Pałac Dożów – lubię patrzeć na szeroką lagunę. Przy lekkim wietrze wygląda w porze lunchu, jak falująca niebieskawa łąka. Od zachodu laguna chroni zaczarowany archipelag weneckich wysepek pełnych najcudowniejszych „bibelotów architektury” i połączonych między sobą 400 mostami i mostkami. Plac św. Marka Napoleon nazwał „najpiękniejszym salonem Europy”. Kelner, starszy pan o dostojnym wyglądzie, podał mi tam na talerzu smażoną flądrę. Tak przezroczystą, że miała tylko dwa wymiary: długość i szerokość. Przy słonym rachunku już miałem powiedzieć coś uszczypliwego na temat weneckiego cwaniactwa, ale naszła mnie refleksja. Cóż – pomyślałem – metoda sprawdziła się przez wieki handlu, na którym wyrosła Najjaśniejsza Republika Wenecka.
Brazylijczycy wierzą, że Pan Bóg zaczął tworzyć świat od ich ziemi, gdy miał jeszcze w swej palecie obfitość wszelkich barw. To dlatego kolory Brazylii są tak soczyste i zmysłowe. To one, wraz z upalnym klimatem i gorącymi rytmami ich muzyki, ukształtowały dusze i charaktery Brazylijczyków
To zmysłowe kolory, upalny klimat i gorące rytmy ukształtowały dusze Brazylijczyków Pierwszego dnia po przyjeździe do Rio de Janeiro, stolicy Brazylii do 1960 r., porzuciłem miejską dżunglę okalającą najsłynniejszą plażę świata, Copacabanę, i po 15 minutach jazdy samochodem stanąłem pod wyniosłą figurą Zbawiciela z rozkrzyżowanymi rękami. Z wysokości 700 metrów nad poziomem morza, z tropikalną zielenią Parku Narodowego Tijuca u stóp, ujrzałem miasto wtłoczone między góry i skały schodzące ciemnymi masywami do samej zatoki i dalej – do Atlantyku. Wieczorem strumienie samochodów z zapalonymi światłami nikną na różnych poziomach Rio, w tunelach, którymi przewiercono góry, by wyłonić się jak sznury świecących paciorków daleko, po drugiej stronie. Dech zapiera, gdy patrzysz na ten spektakl znad Zatoki Guanabara, ze szczytu słynnej Pao de Acucar, Głowy Cukru. O zmroku 9-milionowe Rio jest chyba najpiękniejsze. Także dlatego, że wtedy prawie nie widać nędznej opończy, jaką tworzy milionowa Rosinha i inne favele spełzające ku centrum ze stromych zboczy wszystkich wzgórz Rio. Ale o istnieniu tych aglomeracji śmietnikowej nędzy na styku z pięknymi dzielnicami przypominają powracające od lat opowieści o „bandycie spod czerwonych świateł”. Po zapadnięciu zmroku rdzenni mieszkańcy Rio nie zatrzymują samochodów na czerwonych światłach. – Pistolet przyłożony do szyby jest dobrym argumentem, aby bez namysłu oddać biżuterię i torebkę – tłumaczyła mi znajoma Brazylijka, gdy jechaliśmy popatrzeć na wieczorne morze z plaży Copacabana, gdzie pięć wieków temu przybysze z Europy po raz pierwszy spotkali się z tubylcami. Przy ognisku rozpalonym na piasku rodzina z trójką małych dzieci piekła mięso na ruszcie, ojciec grał na gitarze. – To szczęśliwi ludzie – powiedziałem. – To bezdomni – wyjaśniła moja towarzyszka. Oto właśnie Brazylia. Miliony jej mieszkańców żyje dziś tylko dzięki łaskawej naturze. Najgorzej być biednym na rozległych obszarach sertao, stepowych równinach północno-wschodniej Brazylii, gdzie deszcz prawie nie pada, ziemia nie rodzi, a zimą jest zimno. Sertao to synonim nędzy i głodu. Od czasów pierwszej XIX-wiecznej zamorskiej emigracji, dramatycznie opisanej przez Konopnicką w jej poemacie epickim „Pan Balcer w Brazylii”, ten kraj zajmujący połowę kontynentu przyciągał i fascynował Polaków. Nadzieją pracy, fortuny oraz możliwościami, jakie ofiarowywał odważnym. Przed laty poznałem w Săo Paulo bogatego właściciela hut stali Stanisława Lewandowskiego. Gdy siedzieliśmy na leżakach nad olimpijskich rozmiarów basenem w jego posiadłości, zauważyłem ogromną bliznę na ramieniu gospodarza. Zaczynał jako drwal przy wyrębie drzewa jakaranda, palisandru, nad Amazonką. Ukąsiła go żmija, od której jadu człowiek umiera w pięć minut. W tak dramatycznej sytuacji Pan Stanisław sięgnął po maczetę i wyciął miejsce ukąszenia. Brazylijczycy polskiego pochodzenia to około miliona ludzi. Najwięcej ich mieszka w stanie Parana. Gdy w Polsce są wybory, w Brazylii głosuje 45 tys. obywateli naszego kraju. Pułkownikowi Janowi Lepeckiemu, którego marszałek Józef Piłsudski wysłał za ocean z misją stworzenia w Brazylii pierwszej polskiej „posiadłości zamorskiej”, misja się nie powiodła. Ale jego potomkowie doszli do wysokich stanowisk w tym kraju. Jeden z synów był w latach 70. ubiegłego stulecia szefem wielkiego ośrodka badań jądrowych, drugi – najważniejszej sieci energetycznej na północy kraju. Po cudach zachodniej Brazylii oprowadzała mnie – uchodząca za najpiękniejszą kobietę w stanie Minas Gerais – ciemnooka profesor filologii portugalskiej Maria Lucia Lepecki, była żona pierwszego z nich, Zbigniewa. Stan Minas Gerais to jedyne miejsce na Ziemi, gdzie spotkały się wszystkie najbarwniejsze kwiaty i ptaki świata, a pod ziemią – wszystkie kamienie szlachetne i złoto. Orgia kolorów przyprawia o zawrót głowy. Kwiatów, które rosną w najżyźniejszej, środkowej części stanu, wystarcza na zaopatrzenie dwóch największych miast Brazylii liczących łącznie ok. 20 milionów mieszkańców – Săo Paulo i Rio. Plantacje rozciągają się nad wąwozami, którymi płyną górskie rzeki odbijające na przemian głęboki błękit nieba i tłustą czerwień tutejszej gleby. Ze związku wartkich nurtów Rio Paranaiby i Rio Grande rodzi się słynna rzeka Parana, która po przepłynięciu centralnego płaskowyżu trafia po stronie argentyńskiej do La Platy. Rzeki Minas Gerais są kapryśne jak kobiety. Rio Doce, czyli Słodka Rzeka, płynie najpierw na północny zachód, by nagle zmienić bieg i zwrócić się w dokładnie odwrotnym kierunku – na południowy wschód – i wpaść do Atlantyku. Rasowy podróżnik i turysta, gdziekolwiek zacząłby podróż po Brazylii, ruszy w końcu na północ, nad Amazonkę. Jej dorzecze to piąta część wszystkich wód świata, a tropikalna puszcza, choć bezlitośnie wycinana, wciąż stanowi połowę wszystkich lasów naszego globu. Stolicą stanu Amazonas jest pogrążony w parującym skwarze trzymilionowy Manaus. Część jego ludności mieszka na rzece, na drewnianych barkach i mniejszych łodziach. Z portu, w którym zacumowane są setki jaskrawo pomalowanych drewnianych statków z trzema pokładami hamakowymi dla najmniej zamożnych podróżnych i mnóstwo nowoczesnych jednostek wycieczkowych, ruszyłem motorówką na „spotkanie rzek”. Po 10 kilometrach żeglugi dotarliśmy do tego niezwykłego miejsca, w którym łączą się wody Negro i Solimoes. Niezliczone dopływy Amazonki mają wody, które miejscowi nazywają „czarnymi” lub „białymi”. Są w kolorze bardzo ciemnej herbaty, od wegetujących w nich roślin, lub jasnożółtawe – od mułu. Płynęliśmy zafascynowani niezwykłym zjawiskiem: Negro i Solimoes, spływając jednym korytem kipiały i kłębiły się obok siebie na dystansie co najmniej 3 kilometrów, nie mogąc się połączyć z powodu różnej gęstości wód. Pomyślałem, że to jakby synteza dziejów narodu brazylijskiego stopionego w swej większości w jedną wielką kulturę i rasę z tylu różnych strumieni. Był upalny dzień lutego, gdy wróciłem do Rio z mojej największej podróży po kontynencie. Tego dnia zaczynał się karnawał. „Jeśli chcesz zajrzeć w duszę Brazylii, zostań na karnawał” – radzili mi znajomi. Brazylijski karnawał koncentruje się w czterech miastach: Rio, Săo Paulo, Salvadorze i Ouro Preto. Jest najważniejszym świętem, największym pokazem tanecznym na świecie i największą rewią pięknych ciał. W Rio w zeszłym roku królowała samba, której refren brzmiał: „wszyscy nadzy, choć przystrojeni, piękno w czystej postaci, wszyscy nadzy, więcej niż szaleni”. Brazylia, to jedyny kraj świata, gdzie minister kultury, popularny kompozytor i pieśniarz Gilberto Gil, sam tańczy na czele pochodu. Karnawał w tym najbardziej katolickim kraju kontynentu zaczyna się na 4 dni przed Wielkim Postem i kończy posypywaniem głów w środę popielcową nad ranem. 14 „szkół samby” jadących na platformach bajecznie przystrojonych „karet karnawałowych” i grup tanecznych liczących po 4–5 tysięcy uczestników, demonstruje radosną choreografię wyćwiczoną w ciągu miesięcy prób. Miejsce zajęte w karnawałowej rywalizacji staje się dla biednych i bogatych w każdej dzielnicy kwestią lokalnego honoru. Hitem zeszłorocznego karnawału w Rio była inscenizacja okrytych przejrzystym woalem scen opartych na „Kamasutrze”. Katolicki biskup Mauro Morelli z Săo Paulo sam wziął udział w popisie szkoły samby „Złoty Orzeł”. Choreografia przedstawiona przez 3 tys. tancerzy była inspirowana słowami modlitwy „chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj”. Duchowny, cieszący się uznaniem diecezjan z powodu pomocy dla bezdomnych, przejechał przez sambodrom w Săo Paulo na platformie z tańczącymi aniołkami wyjątkowej urody, wywołując entuzjazm publiczności. Refren samby napisanej przez 69-letniego biskupa i śpiewanej przez niego z aniołkami brzmiał: „Bóg płacze, kiedy dzieci są głodne”. Ouro Preto – najmniej znane miasto karnawału – to najstarsza stolica Brazylii. Leży w górach Minas Gerais. Stworzona przez portugalskich konkwistadorów i misjonarzy kolonialna architektura najbardziej przypomina... Kraków. Porównanie nie moje. Napisał to i udowodnił w swej pracy doktorskiej obronionej w latach 80. na Uniwersytecie Jagiellońskim brazylijski architekt i historyk sztuki Jorge Dantas. Na rynku w Ouro Preto tańczyłem z wszystkimi sambę, myśląc o Lajkoniku. NO TO W DROGĘ Dojazd Samolotem z Warszawy do Rio de Janeiro w lutym: liniami Alitalia (przesiadki w Rzymie i Săo Paulo) 3350 zł, liniami Lufthansa (z przesiadką we Frankfurcie) – 4200 zł. Z biurem Wycieczka po Brazylii (17 dni) i udział w nocach karnawałowych w Rio – ok. 12 tys. zł, rejs statkiem wokół południowych wybrzeży Ameryki Południowej (20 dni), w programie karnawał w Rio – ok. 16300 zł (z przelotem z Polski). TUI – „Tango, samba i morze” – wycieczka objazdowa (Argentyna i Brazylia) 12 dni, w tym 4 w Rio; 2200 euro; www.travelbook.pl www.wakacje.pl Karnawał Już miesiąc przed datą rozpoczęcia karnawału szkoły samby są otwarte dla zwiedzających. Pokazy przed karnawałem odbywają się także przy placu Prada Onze, zwanym często kolebką samby. Ponadto pokazy karnawałowe dla turystów można oglądać cały rok w Platforma, Leblon. Informacje Vieja – magazyn, a w nim wkładka, Vieja Rio – tam niemal wszystko o wydarzeniach karnawałowych. www.riodejaneiro-turismo.com.br www.liesa.com.br
Po kilku miesiącach pracy dla PAP w Sao Paulo, które liczy dziś 20 milionów mieszkańców i w którym czułem się jak mrówka w gigantycznym mrowisku, marzyłem o ciszy, samotności, rozległych widokach i czystym powietrzu. Taka jest najkrótsza geneza mojego wakacyjnego wypadu do Patagonii.
Chile i w Argentynie wszędzie jest daleko. Na mojej pożółkłej, rozkładanej jak harmonijka, wąziutkiej mapie, którą dostałem przed laty od przyjaciela, chilijskiego pisarza Eduardo La Barki, Chile – po całkowitym rozłożeniu – ma 80 cm długości. I zaledwie 6 cm szerokości w najgrubszym miejscu. Wąski pas ziemi ciągnie się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku przez 4300 km z północy na południe, od granicy z Peru po Antarktydę. To kolejno: pustynie, wysokie góry, słodki klimat i nadmorskie winnice Valparaiso w środkowym Chile, dalej pampasy i na końcu, na południu, surowa kraina najpiękniejszych lodowców i jezior świata. Przede wszystkim jednak kraj barw i światła, tak intensywnych, że przeniesione na płótno stają się kiczem. Patagonia wraz z Ziemią Ognistą na mojej pożółkłej mapie zajmuje czwartą jej część i wygląda, od strony chilijskiej, od Oceanu Spokojnego, jak niezwykle skomplikowana i delikatna koronka. W taki delikatny, gęsty, nieregularny, niedający się opisać deseń wycinają ziemię setki fiordów, jezior, zatok i zatoczek oraz szerokich i wąziutkich kanałów. Argentyńska część Patagonii, nad Atlantykiem, ma dość regularną linię brzegową, mniej jezior; jest turystycznie mniej atrakcyjna. W połowie sierpnia zima ma się ku końcowi. O tej porze roku na południe od Puerto Aisen, od którego, z grubsza biorąc, zaczyna się prawdziwa Patagonia (czyli XI region Chile), temperatury spadają jeszcze poniżej zera. Nawet w lutym, gdy w Patagonii oficjalnie jest lato, zdarzają się dni, że przejmujący wiatr od Pacyfiku przenika przez najgrubsze swetry. Prawdziwe, antarktyczne mrozy zaczynają się za Cieśniną Magellana, na archipelagu wysp tworzących Ziemię Ognistą, nazwaną tak chyba od ostrego czerwonego kolorytu tamtejszych zachodów słońca. Tubylcom mróz nie przeszkadzał. Alacelufowie, jedno z plemion pierwotnych Indian zamieszkujących południe Patagonii, jak wspomina Karol Darwin w notatkach ze swej podróży, na 15-stopniowym mrozie biegali nadzy, jedynie z torsem owiniętym w skórę wilka lub lisa. Linia kolejowa z Santiago na południe kończy się w Temuco, tysiąc kilometrów przed ostatnim miastem chilijskiej Patagonii, stutysięcznym Punta Arenas nad Cieśniną Magellana. Postanawiam dotrzeć na samo południe różnymi środkami komunikacji, aby złapać trochę kontaktu z ludźmi. Lecę z Santiago do Puerto Montt i stąd chcę jechać wypożyczonym dżipem na południe – do Puerto Aisen nad fiordem, a właściwie rzeką, która wygląda jak fiord. W sumie 350 km. Jednak znająca ten rejon kobieta z biura wynajmu doradza cudzoziemcowi z daleka znacznie bardziej atrakcyjną turystycznie podróż promem. Szosa, którą budowano przez 20 lat i ukończono w roku 1996 r., wciąż pozbawiona jest normalnej infrastruktury, mogą być kłopoty z tankowaniem. Do ruchliwego portu Puerto Chacabuco nieopodal Puerto Aisen, położonego nad okolonym górami fiordem, dotarłem promem z Puerto Montt. Po dniu podróży na południe długimi zatokami tworzącymi wewnętrzne morza Patagonii – Ancud i Corcovado – wpływamy do szerokiej na 30 km cieśniny Moraleda. Zapada chłodna, bezwietrzna noc. Statek zmienia kurs na południowo-wschodni i wchodzimy do fiordu. Księżyc srebrzy śnieżne andyjskie szczyty w oddali, Krzyż Południa jarzy się w górze. Powierzchnia wody bez jednej zmarszczki, jak odlana ze srebra, z seledynowymi odblaskami. Z siwym kapitanem o słowiańsko niebieskich oczach gadam na mostku przez pół nocy. Jego ojciec zawędrował tu po wojnie znad Adriatyku, z Dalmacji, i już nigdy nie wyjechał. – Dopiero na lodowcach zobaczy pan, jak piękny może być świat – mówi kapitan, wysączając resztkę koniaku z mojej piersiówki, która nie po raz pierwszy okazała się dobrym towarzyszem podróży. Pewnie trochę i jej zawdzięczam opowieści kapitana, przywołanie legendy Ziemi Ognistej. Od 400 lat po fiordach i rzekach Patagonii pływa, nie mogąc znaleźć wyjścia na pełne morze, czarny statek korsarzy „Cacafuego”. Załoga jest skazana na wieczne błądzenie, ponieważ zamordowała kolejno dwóch swoich kapitanów. Czasami rybacy łowiący wciąż z tradycyjnych, smołowanych na czarno łodzi z jednym masztem, spotykają nocą statek-widmo pod pełnymi żaglami. Wyobraźnia podniecona niezwykłością tutejszej przyrody podsuwa różne zwidzenia. Hiszpańscy konkwistadorzy przez dobre 200 lat starali się dotrzeć do ogromnych kopalni złota i srebra na Ziemi Ognistej, których zaciekle bronili tutejsi Indianie – Tehuelczowie, „Odważni Ludzie”, i Mapucze, zwani też Araukanami. Kopalnie miały znajdować się nieopodal mitycznego miasta Trapananda, w którym wiele domów zbudowano ze złotych cegieł, a zawiasy w oknach i drzwiach były z kutego srebra. Gdy wycinając w pień obrońców żądni złota Hiszpanie wreszcie dotarli w te okolice, nie znaleźli ani miasta, ani złota, ani srebra, tylko niebywały, hipnotyzujący błękit. Niezwykła barwa liczących 3 mln lat lodowców, którą zawdzięczają temu, iż stary lód niemal całkowicie utracił tlen i pozostał w nim tylko wodór. Słoneczny ranek, w Puerto Chacabuco z brzucha promu wyjeżdża na nabrzeże portowe 80 wielkich ciężarówek, które przywiozły tu owoce, warzywa i wszystko, co nie chce rosnąć w surowym klimacie. Z niewiadomych przyczyn niedawno spalił na panewce polsko-chilijski projekt zakładania w Patagonii wielkich szklarni, które zapewniłyby miejscowej ludności świeżą sałatę i inne zieleniny. W szoferce białej ciężarówki zabieram się do miasta Cochrane, mając w perspektywie żeglugę po jeziorze General Carrera. Poza tym oszczędzam kilkaset dolarów w drodze do Campo de Hielo de San Valentin. Przed nami niespełna 200 km Szosy Południowej w budowie (prawie ukończonej). Kierowca, 40-letni półkrwi Indianin Carlos, który od zawsze jeździ andyjskimi drogami, lubi Polaków. Podwoził już kiedyś autostopem naszych alpinistów, studentów z Krakowa. Sam studiuje korespondencyjnie ekonomię i zarabia jako „camionero”, kierowca ciężarówki. Carretera Austral, Szosą Południową, mkniemy 40 km po asfalcie przez park narodowy pełen drzew przypominających potężne jałowce. Nad szosą strzelają w niebo ściany skalne w kolorach tęczy: biegną pionowo żyły zielone, niebieskawe, czerwone. Za miastem Coihaique zaczyna się zawrotny sześciokilometrowy zjazd w dół zwany przez miejscowych Cuesta del Diablo, Diabelska Ścieżka. Na dole dwa zakręty po 180 stopni. Carlos, cały skupiony na pokonywaniu górskich agrafek, zmaga się z kierownicą. Chwilami ze strachu zamykam oczy. Ale nie można nie patrzeć. Przed nami szeroka rzeka lodu. Rozświetlona jakby od wewnątrz błękitnym światłem spływa jak z nieba spod krateru wulkanu Hudsona i znika w mroku doliny rzeki Ibaniez. Jedziemy cały dzień, zapadł wczesny zmrok. Nie udało się przekroczyć 30 km/h, ale wcale nie narzekam – pochłaniam widoki. W przytulnej kabinie Pegaso gra radio Głos Patagonii, którego słuchają tu wszyscy kierowcy. Chico Boakri do Holanda, brazylijski idol lat 60., śpiewa sambę z tekstem o gorącej miłości nastolatki. Muzyka wygasa i spiker czyta komunikat: „Rodzina państwa Sepulvedów, właścicieli gospodarstwa nad Lago Chapo, z okazji ślubu swej najmłodszej córki zaprasza wszystkich sąsiadów na tygodniową fiestę. Będą pieczone jagnięta i ujeżdżanie jednorocznych byczków. Prosimy zabrać ze sobą śpiwory i namioty”. – Dzięki naszemu radiu wszyscy tu się znamy, choć domy najbliższych sąsiadów dzielą dziesiątki, czasem setki kilometrów – mówi Carlos. Po prawie całym dniu jazdy niemal oślepłem od wpatrywania się w nieustanną grę świateł i błękitno-szmaragdowo-różowych odblasków na Lądolodzie Patagońskim, który ciągnie się wzdłuż drogi przez ponad 100 km. Jak senna zjawa majaczy mi w głowie wspomnienie największego na świecie cmentarzyska drzew. Tysiące hektarów czarnych, sterczących pni, które w geście rozpaczy wznoszą w niebo kikuty gałęzi. Nieme świadectwo zbrodni i głupoty człowieka. Pozostałość po spaleniu przez hodowców bydła 300 tys. ha patagońskich lasów. Wiele ze spalonych drzew miało po tysiąc lat. Zorganizowane próby kolonizacji Patagonii podjęto przed stu laty. Rząd zaczął rozdawać hodowcom bydła grunty. Tehuelczowie i Araukanie zmuszeni zostali do ucieczki. Gdy zaczynała się w Patagonii epoka wielkich hodowli i boom wełniany w 1907 r., Puerto Aisen, z którego dziś wyjechaliśmy, i okolice zamieszkiwało 197 osób. Dziś w Punta Arenas żyje 120 tys. ludzi, z cały XI region Chile, który liczy 108 tys. km2, ma tylko 200 tys. mieszkańców. Z czego teraz żyją? W Santiago dostałem różne oferty. Chcesz zjeżdżać na nartach po śniegu, którego nigdy nie dotknęła stopa ludzka? Nasz śmigłowiec zrzuci cię na grań, z której zjedziesz na własne ryzyko jako pierwszy w historii. Pociąga cię konna wyprawa przez Patagonię? Wyruszysz w siodle znad Atlantyku, z Patagonii argentyńskiej, przejedziesz Andy i dotrzesz na wybrzeże Pacyfiku. Tam będziesz jadł na tarasie hotelu langustę, obserwując wieloryby, foki i pingwiny. W miasteczku Puerto Ingeniero Ibanez nad jeziorem, które po stronie chilijskiej nazywa się Lago General Carrera, a po argentyńskiej po prostu Lago Buenos Aires, Carlos zabiera swój ładunek ryb i skorupiaków, a ja zapraszam go do portowej restauracyjki. Podają zwykłe smażone pstrągi i pisco – rodzaj chilijskiego samogonu. Jadłem pstrągi w wielu dobrych miejscach, ale ten jest absolutnie wyjątkowy. Chilijczyk, widząc mój zachwyt, cieszy się, jakby sam ją złowił. – Wiesz, to nic nadzwyczajnego. Ţeby tak smakował, wystarczy idealnie czysta natura, woda z lodowca i niczym nieskażone powietrze, które jest tylko u nas – mówi student-camionero. Jeszcze na początku lat 90. na granicy chilijsko-argentyńskiej w Puerto Natales można było wsiąść do wagonu, który miał po obu stronach drewniane proste ławki, a na końcu żelazną kozę opalaną drewnem. Polana z żelaznego kosza dokładali do piecyka sami podróżni, owinięci w poncza hodowcy owiec jadący do swoich gospodarstw. Parowóz Henschla z 1922 roku kapał oliwą, sapał, buchał parą i ciągnął cztery wagony. W ciągu 9 godzin pokonywał 240 km do portu Bellavista na atlantyckim wybrzeżu, przecinając patagońskie pampasy ze stadami owiec, lam i wikunii, najlepszą wełną na czterech nogach strzyżoną dwa razy do roku. Było miło i spokojnie, nawet gdy maszynista poszedł wypić w bufecie mate i pogadać z zawiadowcą. Podróż kolejowa jak przed wiekiem. Ale to już historia. Zmodernizowany Patagonia Express ma znów ruszyć za cztery – pięć lat. Między patagońskim stepem a Andami leży region Ultima Esperanza, Ostatnia Nadzieja. Zostawiłem ją sobie na koniec dwutygodniowej podróży. To przede wszystkim ćwierć miliona hektarów parku narodowego, który zaczyna się 120 km na północ od Puerto Natales. Cała trasa turystyczna wokół masywu Torres del Paine to tydzień marszu z plecakiem i namiotem. Rwące strumienie górskie o szerokości naszej Warty lub Bugu, spadające kaskadami w doliny, jeziora z błękitu i turkusu zmącone tylko muskającymi je skrzydłami tysięcy ptaków. A przed oczami wędrowcy z każdą godziną coraz bliższe i większe dwa bliźniacze szczyty sięgające 3000 m n.p.m. Dwie skalne wieże – jaskrawo purpurowe w zachodzącym słońcu na tle granatowego nieba. Zobaczyłem największy cud świata? Czy może największy kicz, jaki namalowała przyroda? Przed odlotem do Santiago z Punta Arenas, ostatniego miasta na chilijskim południu, zadbanego i głównie parterowego, idę na wzgórze, z którego roztacza się widok na Cieśninę Magellana. Na szczycie pagórka drewniany drogowskaz wskazuje odległości do różnych miast na ziemi. Na niedawno przybitej, ostro zakończonej deseczce napisano: Warszawa 14047 km. NO TO W DROGĘ – PATAGONIA • Samolotem z Polski przez Londyn, Buenos Aires, Santiago do Punta Arenas, bilet na tej długiej trasie powinien się zamknąć w kwocie ok. 4000 zł, z Punta Arenas autobusem (250 km) do Puerto Natales. • Bez wiz do Chile i Argentyny, w Chile opłata lotniskowa przy lotach międzynarodowych wynosi 26 USD. • Chile: jaskinia Milodon (tu odkryto szczątki ogromnego leniwca zmarłego tysiące lat temu), wieże granitowe Parku Narodowego Torres del Paine, trekking wokół jeziora Pahoe, lodowiec Grey, rafting na rzece Serrano, rejs statkiem pośród fiordów do stóp lodowców Balmaceda i Serrano, kolonia pingwinów Magellana (fiord Seno de Otway). • Argentyna: Park Narodowy Los Glaciares ze słynnymi z niedostępności Cerro Torre i Fitz Roy (najwyższy szczyt w Patagonii). • Poznańskie Logos Travel proponuje ciekawą wycieczkę objazdową: 20 dni w trasie przez Chile, Wyspę Wielkanocną, Tahiti, Moorea, Bora Bora, Patagonię (m.in. Fort Bulnes, Torres del Paine, rejs do lodowców Balmaceda i Serrano) i Argentynę; cena około 20 tys. zł. www.wyprawy.pl • Santiago, Valle Central, Park Narodowy Torres del Paine, 14 dni, w tym 11 dni trekkingu, około 8 tys. zł. W cenie: przelot z Polski, wyżywienie, zakwaterowanie, przewodnik górski, transport lądowy, tragarz (jeden na dwie osoby), dwie wycieczki; na miejscu szeroki wybór wypadów trekkingowych, konnych, rowerowych, balonowych, fotosafari, przejażdżek łodzią i innych atrakcji. www.argentinaoutdoors.com • Pij wodę butelkowaną lub przegotowaną, w restauracjach unikaj surówek, owoce jedz tylko takie, które można obrać ze skóry. Groźny jest wirus Hanta w jego andyjskiej postaci, powodujący wysoką gorączkę i ciężką niewydolność układu oddechowego – na biwakach dbaj o higienę. Ze względu na silne promieniowanie używaj kremów z wysokim filtrem UV; wizyta u lekarza kosztuje ok. 60 USD. • 100 peso chilijskich (CLP) = 0,55 zł, 1 peso argentyńskie (ARS) = 1 zł. Niektóre firmy turystyczne przyjmują płatność w dolarach amerykańskich, w powszechnym • www.patagonia-argentina.com, www.chileaustral.com