Co oprócz Budapesztu? Oto 5 miejsc, które warto zobaczyć na Węgrzech
Niedaleko, niedrogo, smacznie. No i lubią nas tam.
Co z tymi napiwkami? Poznaj zwyczaje napiwkowe z różnych stron świata
Lepiej wiedzieć, czy je dawać. Będziemy wtedy mieć komfort: i my, i obsługa.
Problem ten nie istnieje przy wycieczkach zorganizowanych. Zwykle w umowach o świadczeniu usługi pogrubionym (i wcale nie drobnym) drukiem mamy zastrzeżenie, że napiwki nie są wliczone w cenę. Wtedy pilot czy przewodnik prowadzący grupę jasno określa, ile powinna wynosić zbiórka na dodatek ekstra np. dla kierowcy. Przy wyjazdach indywidualnych trzeba wcześniej poczytać o zwyczajach panujących w danym kraju. I trzeba chyba zweryfikować przedwojenne zasady savoir-vivre’u. W jednym ze starych przewodników przeczytałem, że boy hotelowy powinien za bagaże dostać największy nominał monety w danym kraju lub najmniejszy banknot. Nowojorski portier nie będzie jednak zadowolony z banknotu jednodolarowego, pewnie wolałby monetę dwueurową. Przyznam jednak, że hotele z taką obsługą zdarzają mi się rzadko. O wiele częściej będziemy obsługiwani w restauracji. Pamiętam do dziś swoje zdziwienie przy jednym z amerykańskich rachunków. Zapłaciliśmy z przyjacielem o jedną czwartą więcej, niż wynikało to z cennika w menu – bo trzeba dodać podatek od sprzedaży (w Europie z góry doliczany do cen) oraz napiwek, który jest właściwie obowiązkowy. Zresztą w USA zwyczajowo płaci się ekstra każdemu: taksówkarzowi, portierom hotelowym, barmanom czy fryzjerom. Napiwki stanowią podstawę wynagrodzenia w większości restauracji. Popularność filmów z Holly­wood i turystyka sprawiają, że obsługa zaczyna oczekiwać napiwku nawet w krajach Dalekiego Wschodu, gdzie dodatkowa gratyfikacja stanowiła obrazę człowieka. Z kolei w krajach arabskich kultura „bakszyszu” jest wysoce rozwinięta. W większości europejskich języków napiwek pochodzi od słowa piwo. Prócz rosyjskiego, gdzie daje się „na herbatę”. Przyszło mi to do głowy, kiedy żegnałem się z moim tureckim przewodnikiem, gdyż w Turcji też pija się dużo czaju. – U nas mówi się, że to pieniądze na piwo, ale może w muzułmańskim kraju powinno się mówić, że na herbatę? – zapytałem go. – Nie – uśmiechnął się, klepiąc się po kieszeni. – To na lody. Mieczysław Pawłowicz NAPIWKI OD A DO Z Australia Tylko w lepszych restauracjach 10–15 proc. (nieobowiązkowe). Bahamy 15 proc. Bałkany W restauracjach zwykle zaokrągla się rachunek do pełnych kwot. Belgia Napiwki są jedynie dobrą wolą klientów. Za to nie zapominajmy o drobnych eurocentach przy korzystaniu z toalet. Bułgaria 8–10 proc. lub zaokrąglenie przy dobrej usłudze. Zostawiamy pieniądze na stole. Nigdy nie dajemy kelnerowi napiwku do ręki. Chiny Oprócz niektórych luksusowych restauracji, gdzie są doliczane sowite napiwki (znak czasu), pozostawienie pieniędzy na stole jest okazaniem braku szacunku. Dotyczy to także Makao i Hongkongu. Tak samo w Japonii i Korei Południowej. Dominikana Przy dwóch podatkach (od sprzedaży 23 proc.) i serwisowym 10 proc.) zostawienie dodatkowych 10 proc. będzie dowodem na wyjątkową obsługę. Egipt 10 proc., szczególnie w dobrych i najlepszych restauracjach. Estonia Nieobowiązkowe 5–10 proc. lub zaokrąglenie rachunku mile widziane. Tak samo na Litwie i Łotwie. Etiopia Napiwki są podstawą funkcjonowania w tym społeczeństwie. Warto jednak przestrzegać zasady „mało, ale często”. Finlandia Finowie nie oczekują ani nie dają napiwków. Choć nieco się to zmienia w dużych restauracjach w Helsinkach. Francja W restauracjach wszystkie ceny zawierają 15 proc. dodatku serwisowego i nie ma powodu płacić więcej. Grecja Zwykle serwis wliczony, ale niewielki napiwek zawsze mile widziany. Holandia Holendrzy nie oczekują, ale i nie dają napiwków. Co najwyżej zaokrąglają do pełnego euro. Gruzja 10 proc. opłaty serwisowej jest wliczone do rachunku. Indonezja Napiwki są spodziewane od turystów. Opłaty za taksówki zaokrąglamy do pełnych tysięcy rupii. W restauracji spodziewany jest tip w wysokości 6–7 tys. (ok. 0,5 dol.). Kambodża Napiwki nie są tradycją kraju, ale trzeba pamiętać, że drobne dla nas mogą być dużą sumą dla miejscowych. Kenia/Tanzania Poza utartymi szlakami napiwki nie są oczekiwane. W miejscach turystycznych zwyczajowe 10 proc. Kuba Kubańczycy, wbrew oficjalnej niechęci do USA, szybko przejęli ich zwyczaje napiwkowe. Trzeba mieć dużo drobnych, bo w turystycznych miejscach płacimy nie tylko za obsługę kelnerską, ale często za otwarcie drzwi, drinka przy barze i zawsze za wizytę w toalecie. Islandia Napiwki nie są spodziewane. I dobrze. Przy tych cenach... Iran Obsługa kelnerska wliczona w cenę. To chyba jedyny kraj, w którym trzeba się upierać, że chce się zapłacić (także za taksówkę). Wiąże się to ze zwyczajem ta’arof i niezwykłą gościnnością Persów. Izrael Zwykle 10–12 proc. wliczone do rachunku. Malta Nieobowiązkowe 10 proc. do rachunku, jeśli serwis nie był wliczony. Maroko Napiwki są tu na porządku dziennym. 10 proc. w restauracjach, ale przy innych usługach też trzeba mieć pod ręką drobne dirhamy. Nepal W zależności od standardu restauracji 5–10 proc. Niemcy Urzędowo wszystkie ceny mają wliczoną obsługę, ale zwykle dorzuca się 5–10 proc. lub zaokrągla do pełnych euro przy barze. Norwegia Obsługa wliczona w cenę rachunku restauracji. Rosja 10 proc. w restauracji staje się coraz bardziej powszechne. Sri Lanka 10 proc. jest normą w restauracjach. Warto też mieć drobne (20 rupii) dla osób pilnujących butów przed świątyniami. Senegal i Gambia Napiwki są spodziewane od bogatych klientów, czyli w praktyce od wszystkich turystów. 10 proc. do rachunku pożądane. Szwajcaria Obsługa wliczona w cenę rachunku w restauracji. Tajlandia Napiwki w restauracjach są doceniane, ale raczej nieoczekiwane. Zwyczaj przybył z zachodnimi turystami do stref wakacyjnych i Bangkoku. Tajowie często zaokrąglają rachunek, pozostawiając nawet drobne grosze (tj. bahty), nie traktując tego jako napiwek. Turcja W lepszych restauracjach, o ile nie jest doliczona obsługa, 10–15 proc. napiwku jest spodziewane. USA 15 proc. napiwku w restauracjach jest niemal obowiązkowe. Węgry 10 proc. Nie zostawiamy pieniędzy na stole. Wielka Brytania W restauracjach przy dobrej obsłudze 10 proc. jest wystarczające, choć londyńscy kelnerzy coraz częściej zapatrują się w kolegów zza Atlantyku, oczekując nawet 15 proc. Wietnam Napiwki są spodziewane od turystów. Zwykle 10 proc. za dobrą obsługę kelnerską. Włochy Zwykle stała opłata, tzw. coperto: od 1do 2 euro za osobę przy stole. Niektóre restauracje doliczają 10 proc. do rachunku. Zjednoczone Emiraty Arabskie W restauracjach serwis zwykle wliczony w cenę. Jeśli nie, to ok. 10 proc. jest wystarczające.
Natura czy architektura? Poznaj 8 powodów, by zwiedzić Bawarię
To największy i najpiękniejszy z niemieckich landów. Natura, architektura i jedzenie - Bawaria ma do zaoferowania o wiele więcej niż nam się wydaje.
Na dźwięk nazwy Bawaria miłośnicy bajkowych scenerii przywołają zamek Neuschwanstein. Kibice sportowi wspomną o konkursie skoków w Garmisch-Partenkirchen, a fani piłki nożnej o klubie Bayern Monachium. Piwosze zaś zatęsknią do jesiennego Oktoberfestu. Ale Bawaria ma o wiele więcej do zaoferowania! Poznaj 8 powodów, by zwiedzić Bawarię >>> Na podstawie artykułu "Natura czy architektura" Mieczysława Pawłowicza, opublikowanego w National Geographic Traveler.
Wizy dla Polaków. Sprawdź, do których państw możemy podróżować bez wizy [RAPORT]
Coraz więcej krajów można odwiedzić tylko z dowodem lub paszportem. Gdy konieczna jest wiza, pojawia się pytanie, czy jej otrzymanie to prosta formalność, czy droga przez mękę. Warto to wiedzieć jeszcze przed zakupem biletów lotniczych.
Wiele osób pyta mnie, co zrobić, żeby jeździć. Zwykle odpowiadam: musisz mieć ważny paszport. To najważniejszy dokument, który pozwoli wjechać bez konieczności załatwiania wizy do ponad 110 państw świata. I dlatego należy go strzec jak oka w głowie. Jego strata to najgorsza z możliwych nieprzyjemnych przygód. W Unii Europejskiej teoretycznie możemy dojechać bez kontroli dokumentów tożsamości aż do Atlantyku, w praktyce musimy mieć przynajmniej dowód osobisty. BEZ WIZY I Z DOWODEM Wszystkie kraje Unii Europejskiej, w tym Wyspy Kanaryjskie (Hiszpania) i Azory (Portugalia). Teoretycznie dowód powinien też wystarczyć na holenderskich, francuskich i brytyjskich terytoriach zamorskich na Atlantyku i Oceanie Indyjskim, takich jak Gwadelupa, St Maarten, St Pierre i Miquelon, Anguilla, Reunion czy Majotta. Warto jednak mieć paszport, by móc odwiedzić inne wyspy. Poza Unią Europejską z samym dowodem możemy podróżować do Andory, Szwajcarii, Norwegii, Czarnogóry, Macedonii, Serbii, Na Wyspy Owcze, Do Gruzji, Albanii. BEZ WIZY I Z PASZPORTEM Europa I Azja: Ukraina, Armenia, Kirgistan, Kazachstan, Izrael, Tajlandia, Indonezja, Malezja, Hongkong I Makao, Filipiny, Seszele, Singapur, Brunei, Zjednoczone Emiraty Arabskie. AZJA Wiele z azjatyckich krajów obowiązek wizowy sprowadza do opłaty na granicy. Dotyczy to m.in. Nepalu, Sri Lanki, Kambodży. Na lotnisku można też kupić wizy do Iranu (konieczne ubezpieczenie na wszystkie kraje świata) i do Turcji, ale w jej przypadku lepiej skorzystać z e-wizy, która jest po prostu tańsza. Od 1 lutego tego roku elektroniczne wizy wprowadził także Wietnam, ale jeszcze nie mamy informacji, jak działa system. W przypadku Indii pewniejszym sposobem była tradycyjna wizyta w ambasadzie. W ZEA teoretycznie wiza jest wbijana do paszportu, ale nie różni się niczym od zwykłego stempla granicznego. AMERYKA PÓŁNOCNA Do Kanady podróżujemy bez wiz, ale od zeszłego roku przed podróżą trzeba dokonać tzw. elektronicznej autoryzacji podróży (z ang. eTA). To prosty proces elektroniczny powiązany z aktualnym paszportem. Płacimy 7 dol. kanadyjskich (ok. 22 zł), a eTA jest ważne przez pięć lat (chyba że paszport traci ważność szybciej). W Meksyku, gdzie nie potrzebujemy wiz, trzeba zachować ostrożność. Jeżeli przebywamy w pobliżu granicy Stanów Zjednoczonych, a nie mamy wizy USA i biletu powrotnego, ryzykujemy deportację. AMERYKA POŁUDNIOWA To najbardziej przyjazny kontynent dla posiadaczy polskiego paszportu. Wizę potrzebujemy tylko do Surinamu i Gujany (ale już Gujana Francuska jest bezwizowa). Przemieszczając się bardziej na północ, tak naprawdę wizę będą nam chcieli sprawdzić dopiero nad Rio Grande, czyli rzeką graniczną między Meksykiem i USA, zaś na Karaibach – np. na Amerykańskich Wyspach Dziewiczych. Wybierając się turystycznie na Kubę, musimy mieć tzw. kartę turysty (Tarjeta de Turista), którą bez problemu kupimy w Polsce w niektórych biurach podróży. AUSTRALIA I OCEANIA Bez wiz wjedziemy do Nowej Zelandii. Do Nowej Kaledonii oraz na wyspy Wallis i Futuna, które są francuskimi terytoriami zamorskimi, wystarczy nam tylko dowód osobisty. Do Australii potrzebujemy wizy, przy czym jest ona bezpłatna i załatwia się ją przed wyjazdem poprzez Evisitor Online Application. AFRYKA Bez konieczności załatwiania wizy wjedziemy do: Tunezji, Maroka, RPA, Gambii, Senegalu, Botswany. Kilka innych krajów popularnych wśród turystów, jak Madagaskar, Kenia, Tanzania, Mozambik, Etiopia, umożliwia kupienie wizy na granicy. WYJĄTKI OD REGUŁY Rosja wprowadziła bezwizowe wizyty w Sankt Petersburgu. Dotyczy to jednak pobytów, które nie przekraczają 72 godz. Trzeba płynąć z Helsinek z jedynym operatorem oferującym taką usługę – St Peter Lines – i dodatkowo wykupić formalną wycieczkę za 25 euro. Z bezwizową Białorusią niestety nie jest tak prosto. Przylatując do Mińska (i wracając samolotem), mamy prawo do 5-dniowego pobytu (wliczając przylot i wylot) bez wiz, zaproszeń, voucherów itd. Działający od 2016 r. program Grodno Visa Free pozwala na 5-dniowe zwiedzenie białoruskiej części Kanału Augustowskiego oraz Grodna. Trzeba jednak kupić usługę (voucher) u białoruskich touropera-torów (lista na stronach ambasady Białorusi). Najtańsze znalazłem za 12 euro. Ważne przejścia to Rudawka – Lesnaja oraz Kuźnica Białostocka – Bruzgi (nie można skorzystać z połączenia kolejowego). Bez wizy można też zwiedzić Puszczę Białowieską. Maksymalny pobyt to trzy dni. Przepustkę dostaje się zwykle w jeden dzień poprzez wypełnienie formularza na stronach białoruskiego Białowieskiego Parku Narodowego. Tu koniecznie trzeba podać, czy granicę przekraczamy pieszo, czy na rowerze (zalecane!). Zawsze trzeba mieć ważne ubezpieczenie zdrowotne. Turyści wyjeżdżający na wyspy greckie w pobliżu Turcji (np. Kos) mają możliwość bezwizowo i bezpłatnie (nie licząc ceny biletu promowego) zwiedzić historyczne miasto Bodrum na wybrzeżu Turcji. Specjalny program jednodniowy wymaga jednak paszportu. W razie wątpliwości sprawdź na www.msz.gov.pl/pl/informacje_konsularne/wizy, a także oficjalne informacje rządów poszczególnych krajów. Mieczysław Pawłowicz
Czajniki na lodzie. O co chodzi w tym curlingu?
Postanowiliśmy nieco „pozamiatać” lodowisko i sprawdzić, czy to naprawdę może sprawiać przyjemność.
Moje pierwsze spotkanie z tym sportem miało miejsce na Wyspie Świętej Heleny w Montrealu. Zimą kanadyjska metropolia oferuje sporo atrakcji na świeżym powietrzu: biegówki, lodowisko w Starym Porcie, lodowe kanu na pokrytej zwałami kry Rzece św. Wawrzyńca czy o wiele bardziej spokojny curling. Grupa graczy, których spotkałem w Parku Olimpijskim, kultywowała jego tradycyjną formę. Ubrani w historyczne stroje puszczali „czajniki” po lodzie, a w rękach mieli zwykłe miotły, którymi raczej zamiatali, niż rozgrzewali lodowe podłoże. Ich zabawa bardziej nawiązywała do obrazów Petera Bruegla niż do prawdziwego sportu. Curling dotarł na kontynent amerykański poprzez szkockich imigrantów w połowie XIX w. Sami Szkoci grali w niego przynajmniej od XVI w., świecąc gołymi kolanami spod wełnianych kiltów. Zimy, nawet w Szkocji czy Holandii, były kiedyś bardziej srogie. Jedna z największych rozgrywek curlingowych – Grand Match (Wielki Mecz) między południową a północną Szkocją – była dużym wydarzeniem sportowym. Była, ponieważ jezioro Menteith pod Stirling, gdzie zawsze mecz rozgrywano, ostatni raz zamarzło w 1979 r. Lepszy lód Do rozwoju gry przyczynili się Anglicy, wymyślając sztuczny lód. Cur­ling stopniowo wchodził do hal. Teraz większość torów mieści się pod dachem. Często, jak choćby na warszawskiej Pradze, wykorzystywane są dawne hale przemysłowe. – To sposób na rewitalizację nieużywanych od dawna fabrycznych budynków – mówi Andrzej Janowski, spiritus movens warszawskiego klubu Piętro Wyżej. Wydaje się, że można wykorzystywać zwykłe lodowiska. Jednak wbrew pozorom nie gra się na nich najlepiej. – „Nasz” lód jest inny – wyjaśnia Sławomir Białas, jeden z instruktorów tego sportu. – Przede wszystkim jest niemal idealnie gładki, bez dziur, które nie przeszkadzają tak bardzo łyżwiarzom czy hokeistom. Dodatkowo przed zawodami jest skrapiany drobnymi kropelkami wody. Po zamarznięciu tworzą one delikatnie chropowatą powierzchnię. Chropawy dźwięk, jaki wydają kamienie – jak fachowo określa się „czajniki” do gry – puszczone po takim lodzie, dał nazwę całej zabawie. Choć niektórzy twierdzą, że to od podkręcenia kamienia w czasie jego pchnięcia. Nie potrzeba dużej siły, żeby wprawić kamień w ruch. Podczas jednego z pierwszych moich rzutów zrobiłem to tak mocno, że odbił się od przeciwległej bandy. Koledzy z drużyny salwowali się ucieczką, obawiając się strącenia jak kręgle. Oczywiście tak mocny rzut wyszedł mi dopiero wtedy, kiedy złapałem odpowiednią równowagę. – To największa trudność dla początkujących – przyznaje Michał Rek, jeden z zawodników. – Szczotka, którą szorujemy lód, ma nam pomóc zachować równowagę. Idealnie byłoby, gdyby ręka z kamieniem, stopa i kolano, na których ślizgamy się po odbiciu, tworzyły jedną linię. Początkujący muszą uzbroić się w cierpliwość. Trzeba niestety zaliczyć siniaki, zanim uda nam się zrobić dobre zagranie. Za to upadki na pewno są mniej bolesne niż w czasie nauki jazdy na łyżwach czy nartach, bo najczęściej przewracamy się już z pozycji klęczącej. Paradoksalnie nie trzeba też dużo siły. To prawdziwie sport dla każdego. Mogą go uprawiać i niepełnosprawni, i dzieci. Dzieci o wiele szybciej niż dorośli złapią równowagę. Jedyną przeszkodą może być waga małoletnich. Instruktorzy całkiem poważnie mówią mi, że dzieci powinny ważyć choć trochę więcej niż kamień do curlingu. Szczotka w ruch Kamienie ważą od 17,24 do 19,96 kg, ale na oficjalnych zawodach używa się tych cięższych. Są one produkowane przez szkocką firmę Kays, która jako jedyna otrzymała zgodę na pozyskanie surowca z Ailsa Craig. Ta skalista wysepka pełniła kiedyś funkcję obronną na wodnym szlaku między Irlandią a Szkocją. Potem służyła jako surowe więzienie, a teraz jest ptasim sanktuarium. No i ma najlepszy do curlingu granit: Ailsa Craig Common Green oraz Blue Hone. Jeden „czajnik” kosztuje ok. 400 funtów. Komplet do gry to 16 sztuk, łatwo więc policzyć, że nawet przy niskim ostatnio kursie brytyjskiej waluty to wydatek rzędu 32 tys. zł. Szczotki są znacznie tańsze. Cała zabawa polega nie tylko na precyzyjnym puszczeniu kamienia. Trudno zresztą mówić o precyzji pchnięcia 20-kilogramowym granitem na 45 m. Dlatego tak ważna jest rola „szczotkujących”. Poprzez tarcie lodu topią oni jego cieniutką warstwę. Ważne jest, by robić to tuż przed kamieniem. Na tyle daleko, by go nie dotknąć. I na tyle blisko, by kamień skorzystał z tego dodatkowego poślizgu. Przy zbyt mocnym pchnięciu szczotkowanie na nic się zda. Niektórzy mierzą stoperem czas wypuszczenia kamienia na pierwszych metrach. To im daje informację, jak szybkie jest zagranie i czy trzeba mocno pracować szczotkami przy lodzie. To bardzo rozgrzewające zadanie, więc bielizna termoaktywna i polary są jak najbardziej na miejscu. W klubach dostaje się też specjalne buty. Mają one podeszwę umożliwiającą ślizganie się i nakładkę „tępą”. Dzięki niej mamy możliwość kontrolowania ślizgu. Szachy na lodzie Gra się w drużynach czteroosobowych, choć są też mecze par. Zasady są bajecznie proste. Punkty liczymy jak w popularnej we Francji grze w bule. Jedno rozdanie (tzw. end) wygrywa drużyna, której kamień jest bliżej środka „domu”, czyli centralnego punktu po drugiej stronie lodowiska. Jeśli mamy więcej swoich pionków niż przeciwnicy, mamy więcej punktów. Mecz trwa osiem endów lub do końca czasu gry. Kamienie przeciwników można wybijać swoimi kamieniami, można blokować dostęp do centrum. Możliwości jest wiele. Nic dziwnego, że nazywa się to szachami na lodzie. Tyle że prócz taktyki trzeba jeszcze umiejętności, by ją wykonać. Ale zabawa jest przednia. I jak to przy grach wymyślonych przez dżentelmenów: nie wypada cieszyć się z nieudanego zagrania przeciwnika, za to gratulujemy po wyjątkowo dobrym ruchu. A po spotkaniu drużyny idą razem na piwo lub wino. Drinka stawiają, jak na dżentelmenów przystało, zwycięzcy meczu. Informacje dla początkujących 1. Nie bój się Nawet osoby z nie najlepszą kondycją fizyczną mogą zacząć uprawiać ten sport. Kamienie przecież pchamy, a nie podnosimy. 2. Ubierz się sportowo Ubranie nie może krępować ruchów. Musi być też ciepłe, bo na lodowisku jest zimno, a mecz trwa zwykle ponad godzinę. Obuwie koniecznie płaskie! 3. Bądź ostrożny Zwłaszcza wchodząc na tor. Minie chwila, nim przyzwyczaisz się do chodzenia po lodzie. 4. Gdzie i za ile? W klubach wykupuje się cały tor na przynajmniej 75 min. Ceny dla osób, które nie są członkiem klubu, obejmują też instruktora. Tory na lodowiskach miejskich to cena wejścia od osoby. Warszawa, Piętro Wyżej, ul. Żupnicza 17 – tor curlingowy 400 zł/h. curling.waw.pl Warszawa, Stadion Narodowy, wejścia od osoby 25 zł. zimowynarodowy.pl Gdańsk, Lodowisko Miejskie, plac Zebrań Ludowych bilet curling 20 zł. scenamuzyczna.pl Pawłowice, ul Pukowca 7, 30 zł/h. gos-pawlowice.pl 5. Curling na igrzyskach Dyscyplina była obecna na pierwszych zimowych igrzyskach w Chamonix w 1924 r. Wróciła do łask od igrzysk w Nagano. Nasza reprezentacja w ostatnich eliminacjach do mistrzostw świata jeszcze się nie zakwalifikowała, ale zajęła całkiem niezłe piąte miejsce. Strona Polskiego Związku Curlingu: www.pzc.org.pl. Mieczysław Pawłowicz
Papierowych czy satelitarnych? Podpowiadamy, jaką mapę wybrać
Tak zaczyna się większość podróży. Ja zanim kupię bilet, wyznaczam z grubsza trasę swojej wyprawy. Najpierw zawsze zaglądam do Atlasu Timesa szkockiego wydawnictwa Johna Bartholomew and Sons. Później szukam bardziej szczegółowych map. Czy mapy analogowe czeka odejście do lamusa? Na pewno nie tak szybko. Tak popularne dziś nawigacje satelitarne czy przejmujące rynek map elektronicznych smartfony sprawdzają się tam, gdzie jest dostęp do elektryczności i sieci internetowej albo satelitarnej. A te, jak wiadomo, nie są jeszcze dobrem ogólnie dostępnym. Do tego dochodzą inne warunki. Jeśli nie mamy karty z transmisją danych aktywowaną w danym kraju, zjedzą nas koszty roamingu. Na razie bezpłatne sieci Wi-Fi w całym mieście (a nie w poszczególnych jego punktach) nie są powszechne, może poza Londynem czy Bangkokiem. Swoją drogą całkowite zdanie się na nawigację satelitarną nierzadko prowadzi do śmiesznych sytuacji. Jakiś czas temu głośno było o Belgijce, która szukając lotniska, przejechała połowę Europy i zatrzymała się dopiero w Chorwacji. Z kolei moi znajomi w drodze na narty do alpejskiego ośrodka zamiast najkrótszą drogą przez Czechy przejechali się nocą po Słowacji. Roztargnienie nie jest jednak przypisane użytkownikom nawigacji samochodowej. Niewłaściwą drogę możemy wybrać także wtedy, gdy korzystamy z mapy papierowej. Gdzie kupić mapę Najlepszym sklepem na świecie jest londyński Stanfords w dzielnicy Covent Garden. Wpadnij tam chociażby po nowe inspiracje. Jeżeli jednak twoja droga nie prowadzi przez południk zerowy, dobrym miejscem będzie Sklep Podróżnika w Polsce. Ma bodaj największą ofertę map ze wszystkich stron świata. Niekiedy lepiej wstrzymać się z kupnem szczegółowych map i zrobić to dopiero na miejscu. Czasem wychodzi taniej (np. w przypadku Gruzji) albo wybór jest znacznie większy. W krajach, gdzie obowiązuje inny alfabet niż łaciński (jak Rosja, Ukraina czy Chiny), prościej niż na Zachodzie kupimy mapy dwujęzyczne lub z językiem lokalnym, łatwiejszym do odczytania przez miejscowych. W libańskim Trypolisie moja europejska mapa mogła mi służyć co najwyżej za wachlarz (było okropnie gorąco). Dopiero gdy nabyłem lokalny arkusz z arabskimi „robaczkami”, mogłem wytłumaczyć taksówkarzom, gdzie chcę dojechać. Marsz na azymut Nie wszystkie górskie szlaki są tak dobrze oznakowane jak np. nasze Tatry. Dlatego nie warto oszczędzać na mapach, jeżeli wyruszamy w góry. Brytyjczycy w górach Walii i Szkocji nawet na popularnych trasach mogą przeprowadzać wstępne szkolenia dla sił specjalnych (SAS). Dostępne na Wyspach mapy wykonane przez Ordnance Survey (ok. 7 funtów za arkusz) są jednymi z najlepszych na świecie. Dobrze są skartowane kraje alpejskie. Szwajcarski Hallwag (ok. 19 franków za arkusz) prócz doskonałego cieniowania, czyli takiego namalowania rzeźby terenu, które daje wrażenie trójwymiarowości, kusi wodo- i rozdarcioodpornym papierem. Austriacki Kompass (15 euro za arkusz) do map dodaje miniprzewodnik i etui. Nie pozostają w tyle Francuzi ze swoimi Carte de randonnées wydawanymi przez Narodowy Instytut Geograficzny. Wszystkie te mapy mają skalę 1:50 000 – czyli 1 cm na mapie odpowiada 500 m w terenie – i są wystarczające dla potrzeb piechurów, narciarzy czy rowerzystów. Amatorzy wielkich szlaków trekkingowych w Alpach, takich jak Adlerweg, Tour de Monte Rosa, Tour de Mont Blanc czy klasyczny szlak Zermatt–Chamonix, mogą się zaopatrzyć w mapy z umieszczonymi współrzędnymi geograficznymi. Za pomocą urządzenia GPS bez problemu zlokalizują swoją pozycję. Szlakiem mułów A co w rejonach mniej cywilizowanych? Jeśli marzy ci się podróżniczy podbój Syberii, powinieneś się zaopatrzyć w wojskowe mapy topograficzne wydawane przez Rosjan. Kiedyś były dostępne za darmo w internecie, teraz kupisz je w amerykańskim sklepie internetowym Mapstor w cenie ok. 4 dol. za arkusz (po ściągnięciu trzeba je wydrukować). – Byliśmy z nich bardzo zadowoleni – mówi Tomasz Grzywaczewski, jeden z członków ekipy Long Walk Plus Expedition. – Korzystaliśmy z „pięćdziesiątek” (skala 1:50 000). Tam, gdzie nie było dróg ani scieżek, bez problemu poruszaliśmy się według rzeźby terenu odczytanej z tych map. Nic nie dawało wczytywanie ich do naszego systemu GPS. Także Ed Stafford (pierwsze przejście piesze wzdłuż Amazonki) narzekał na ten system w czasie swojej wyprawy. Koordynaty topograficznych map peruwiańskich zupełnie się nie zgadzały z zastanym terenem. W rezultacie brytyjski eksplorator musiał wspierać się danymi, które otrzymywał z telefonu satelitarnego, oraz z map w dużej skali. W Himalajach czy Andach turyści zwykle poruszają się trasami uczęszczanymi przez muły. Jeden z najpopularniejszych szlaków – wokół Annapurny – bez problemu przejdziemy z mapą w skali 1:150 000. W jeszcze mniejszej skali (1:160 000) są wydawane mapy Patagonii. Szlak zwany Wielkim Kółkiem Torres del Paine (około tygodnia marszu) w takiej właśnie skali mieści się na jednej stronie Travelera. Stwórz własną mapę Kupowanie map miast zaczyna mijać się z celem. W informacji turystycznej zwykle dostanie się bezpłatne plany centrum z zaznaczonymi najważniejszymi zabytkami. Można na nich robić notatki, a po ich „zużyciu się” – wziąć nowy arkusz. Taka naznaczona naszymi przeżyciami mapa jest sama w sobie niezłą pamiątką. Z tego założenia wyszedł też producent modnych notesów Moleskine, wypuszczając serię notatników z planami miast świata. Notując dodatkowo swoje spostrzeżenia na temat atrakcji czy odwiedzanych restauracji, tworzymy własne mapy i przewodniki. n Warto wiedzieć: Zadbaj o mapę Niektóre wydawnictwa od razu laminują arkusze lub – najczęściej w przypadku map kajakowych – wydają je w wersji wodoodpornej. Laminowane są sztywne i ciężko je złożyć inaczej, niż przewiduje producent. Zwykłe papierowe mapy można chronić, wkładając je do mapnika z mocnej folii (ceny od 25 zł). Na rower najlepsze są obrotowe mapniki zakładane na kierownicę, stosowane przez zawodników podczas jazdy na orientację. Sklepy internetowe z mapami ■ www.mapstor.com – ponad 38 tys. map, w tym mapy topograficzne dawnego Związku Radzieckiego, ale także np. Nepalu ■ www.stanfords.co.uk – najlepszy sklep z mapami i przewodnikami w Europie ■ www.sp.com.pl – Sklep Podróżnika, najlepszy sklep z mapami (i przewodnikami) w Polsce ■ madmappers.com – strona poświęcona mapom Afryki ■ www.codgik.gov.pl – Centralny Ośrodek Dokumentacji Geograficznej i Kartograficznej – topograficzne mapy Polski ■ www.omnimap.com – sklep sprzedający mapy obu Ameryk
Są takie sytuacje w podróży, które gwałtownie podnoszą poziom adrenaliny. Na przykład informacja, że trzeba za coś dodatkowo zapłacić. Albo gdy flakon perfum zostaje uznany za niebezpieczny przedmiot i ląduje w koszu. Lub gdy nie z naszej winy spóźniamy się na samolot i przepada nam bilet. Co jeszcze może się zdarzyć
Kupowanie biletu Wprawdzie linie lotnicze nie kuszą już pasażerów biletami za złotówkę, ale przy kasie nadal zdarzają się przykre zaskoczenia. Dotyczy to głównie tanich linii, które każą sobie płacić dodatkowo za: bagaż, wybór miejsca w samolocie lub płatność za bilet kartą kredytową, a nie gotówką. Na dodatek są to opłaty za lot w jedną stronę, czyli zwykle trzeba je pomnożyć przez dwa. Ale nawet niektórzy tradycyjni przewoźnicy, jak LOT i Lufthansa, do końcowej ceny biletu doliczają irytującą opłatę rezerwacyjną (to tak, jakby do ceny gazety w kiosku kioskarz dodawał złotówkę za to, że był łaskaw ją sprzedać). Odprawa Przy stanowisku odprawy może paść przykre słowo „nadbagaż”. Posiadacze zwykłych biletów turystycznych z reguły mają prawo przewieźć pakunki o wadze do 20 kg. Jest to tzw. bagaż rejestrowany. Przekroczenie limitu o kilogram czy dwa zwykle nie jest problemem. Gdybyśmy trafili na wyjątkowego służbistę, możemy wyjąć najcięższe rzeczy, np. przewodnik albo ładowarkę, i schować do kieszeni. Jeżeli podróżujemy w towarzystwie, odprawiajmy się z osobą, która ma lżejszy bagaż. Jeżeli i to nie pomoże, będziemy zmuszeni zapłacić przynajmniej 24 zł za każdy dodatkowy kilogram. W czasie krótkich lotów można nie nadawać bagażu i podróżować jedynie z bagażem podręcznym (ale i tu obowiązują limity). Szybciej przejdziemy wtedy przez odprawę, tym bardziej że coraz więcej lotnisk (także Okęcie), linii tradycyjnych (np. Lufthansa) i tanich linii prowadzi odprawę automatyczną – „ludzka” obsługa została zastąpiona przez maszyny (stoją w holach lotnisk). Wkładamy do nich dowód osobisty (lub kartę frequent flier albo kredytową – ale spokojnie, chodzi tylko o identyfikację), podajemy nasz port docelowy lub kod rezerwacji, sami możemy wybrać miejsce, a na koniec maszyna drukuje naszą kartę pokładową. W niektórych urządzeniach możemy się odprawić także z bagażem rejestrowanym (czasami maszyna drukuje też przywieszkę na walizkę), ale wtedy i tak trzeba zanieść go do okienka odprawy. Korzyść jest taka, że zwykle nie ma przy nim kolejek, bo albo są to specjalnie wydzielone drop point, albo stoiska mniej obleganej klasy biznes. Nie znaczy to jednak, że unikniemy ewentualnej opłaty za nadbagaż – skracamy jedynie czas obsługi. Niemiłym zaskoczeniem przy odprawie są opłaty lotniskowe czy podatki wyjazdowe, które nie są uwzględnione w cenie biletu. Zdarza się to szczególnie poza Europą. Taki haracz trzeba opłacić gotówką w lokalnej walucie. Na przykład w Montrealu swego czasu pobierano 15 dolarów kanadyjskich na remont lotniska, wylot z Dżakarty kosztuje 100 tys. rupii indonezyjskich (ok. 30 zł), ok. 800 rupii (także ok. 30 zł) trzeba zapłacić za wydostanie się z Nepalu. Agenci lotniczy i biura podróży powinny o takich opłatach poinformować przy zakupie przelotu lub wycieczki. Bagaż podręczny Na pokład możemy wnieść jedną sztukę bagażu podręcznego. Zwykle nie ma problemu z torbą fotograficzną lub laptopem. Ale nie w Anglii. Na Heathrow jedna sztuka jest traktowana dosłownie. Czasami wystarczy, gdy mocno zwiążemy oba pakunki, przynajmniej na czas odprawy. Podobnie jak przy bagażu rejestrowanym, w liniach lotniczych obowiązują limity wagi i wymiaru bagażu podręcznego. Jedna z linii dość rozsądnie reklamuje się, że można wziąć tyle, ile się udźwignie, ale pod warunkiem że zdołamy zmieścić to w schowkach nad głową lub pod nogami. Kilka razy zakwestionowano ciężar mojego bagażu podręcznego. Sposobem na biurokratów jest przełożenie (przynajmniej na czas odprawy) np. ciężkich obiektywów do kieszeni. Nie sprawdza się to jedynie przy lotach na krótkie dystanse małymi samolotami w Ameryce Północnej czy Południowej. Tam szacuje się także... wagę pasażera. (Jak ktoś waży tyle co ja, przestaje to być takie śmieszne. Kiedyś na Alasce musiałem zostawić cały bagaż i czekać na zmiłowanie w Anchorage). W szczególnych przypadkach (wypełniony samolot) większe sztuki bagażu podręcznego, które przeszły już kontrolę, mogą zostać przejęte przez załogę tuż przed wejściem na pokład. Dotyczy to m.in. wózków dziecięcych, ale również większych walizek. Lecą wtedy w głównym luku bagażowym i nie mamy do nich dostępu w czasie lotu. Odbieramy je za pokwitowaniem po wyjściu z samolotu, często na płycie lotniska. Punkt kontroli bezpieczeństwa Po zamachach terrorystycznych w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii coraz bardziej wydłuża się lista zakazanych przedmiotów. Pasażerowie najczęściej zapominają, że znajdują się na niej także nożyczki do paznokci. Jeżeli nie zostały wcześniej schowane w bagażu rejestrowanym, trafią do kosza. To samo dotyczy płynów w pojemnikach o objętości powyżej 100 ml (również kosmetyków). Przez bramkę nie przeniesiemy więc np. wody mineralnej, lakieru do włosów, kremu do golenia ani alkoholu. Wszelkie napoje kupimy, oczywiście, po przejściu kontroli, ale trzeba pamiętać, że – przynajmniej oficjalnie – tych z procentami nie wolno otwierać dopóki nie wylądujemy na lotnisku docelowym. Overbooking Zdarza się, że linie sprzedadzą więcej biletów na lot, niż jest miejsc – jest to tzw. overbooking. Taka sytuacja może zdenerwować biznesmenów, ale jeśli jesteśmy na wakacjach, to tak, jakbyśmy trafili w totolotka. W najgorszym razie zostaniemy przesunięci do klasy biznesowej (gdzie czekają szampan i smakołyki). W najlepszym: zostaniemy dzień dłużej na koszt linii lotniczej, a dodatkowo otrzymamy od niej voucher, który może wystarczyć na kolejną podróż. Tak więc jeśli w hali odlotów usłyszymy komunikat o poszukiwaniu ochotników na późniejszy powrót – trzeba się wykazać refleksem, bo chętnych nigdy nie brakuje. Na pokładzie U tradycyjnych przewoźników posiłek i napoje (często także alkoholowe) są wliczone w cenę biletu. Na pokładzie tanich linii poczęstunek nie jest przewidziany – można go kupić w „podniebnym barku”, który do tanich nie należy. Puszka coli czy woda kosztują ok. 10 zł. Można wziąć ze sobą jedzenie i napoje kupione na lotnisku (większy wybór i nieco taniej), ale uwaga – na alkohol obsługa patrzy krzywo. Spóźnienia Zdarza się, że samolot nie odleci lub odleci z opóźnieniem. Czasem nawet kilkanaście minut ma znaczenie, jeśli lecimy gdzieś z przesiadką. Spóźnienie na samolot nie z naszej winy to problem przewoźnika. Musi on znaleźć jak najszybsze połączenie do miejsca naszego przeznaczenia. W skrajnych przypadkach, gdy jest to możliwe dopiero następnego dnia, musi nam zapewnić także hotel, transport i posiłek. Mamy też prawo do rozmowy telefonicznej, co rozwiązywane jest z reguły przez specjalne vouchery. Prawo do posiłków (kanapek) i napojów (bezalkoholowych) mamy również, gdy musimy czekać na samolot w ciągu dnia. Dotyczy to zarówno tradycyjnych przewoźników, jak i operatorów tanich linii oraz czarterów. W tym ostatnim przypadku, choć odpowiedzialna jest linia lotnicza, dobry touroperator powinien zapewnić dach nad głową i posiłek. Przy planowaniu podróży tanimi liniami trzeba pamiętać, że obsługują one połączenia z reguły bez przesiadek. Tak więc nawet jeśli chcemy lecieć dalej z tym samym przewoźnikiem, to w razie spóźnienia na następny samolot nasz bilet przepada. A odprawa w takich przypadkach zwykle kończy się najpóźniej 40 min przed planowaną godziną odlotu. Na pocieszenie można dodać, że niektóre linie ustawiają przyloty swoich samolotów z kilkunastominutowym zapasem. Przylot Prawdopodobieństwo zagubienia bagażu jest wprost proporcjonalne do liczby przesiadek i odwrotnie proporcjonalne do czasu, jaki mamy na te przesiadki. Przeładunkiem zajmują się pracownicy portu lotniczego, ale odpowiedzialność za bagaż spoczywa na linii lotniczej, która nas dowiozła do końcowego portu. To ona rozpatruje reklamacje pasażerów. Składamy je w sali, w której odebralibyśmy walizkę, ale przed bramką wyjściową. Po przekroczeniu bramki celnej traci się bowiem wszelkie prawo do reklamacji. Dobre linie lotnicze śledzą losy bagażu (korzystają z kodu kreskowego przyklejonego do walizki w czasie odprawy). W razie pomyłki ekspediują go na właściwe lotnisko, a następnie do hotelu lub miejsca zamieszkania. Jeśli pozbawiony bagażu pasażer musi przenocować, dostarczają mu pakiet „pierwszej pomocy kosmetycznej”, dzięki czemu nie musi z obłędem w oczach szukać kiosku ze szczoteczką i pastą do zę-bów. Pasażerowie businnes class mogą liczyć na zwrot kosztów zakupu koszuli oraz krawata, oczywiście nie od Armaniego. Niektórzy przewoźnicy od razu na lotnisku wypłacają rekompensatę w maksymalnej wysokości ok. 100 USD. Wszystkie odszkodowania dotyczą utraty bagażu za granicą. Walizki podróżują w mniej komfortowych warunkach niż ich właściciele – czasami spadają na płytę lotniska z wysokości pierwszego piętra. W przypadku poważniejszych uszkodzeń należy zgłosić reklamację – koniecznie PRZED wyjściem poza bramkę. Linie rekompensują wartość zniszczonych walizek najczęściej przez wydanie nowych, całkiem niezłej klasy. Maksymalna odpowiedzialność linii za utracony bagaż to ok. 1 200 euro. Utrata dokumentów Lądem możemy przejechać do Polski nawet z Lizbony, nie będąc niepokojonymi przez służby graniczne. Lot bez papierów się nie uda – przy wejściu na pokład sprawdzana jest zgodność biletu z dokumentem. Gdy go nie mamy przy sobie, konieczna jest wizyta w polskiej placówce dyplomatycznej (ich pełna lista na www.msz.gov.pl). Oprócz fotografii paszportowych (3 sztuki) potrzebny jest inny dokument tożsamości (jeśli go mamy) lub osobiste poświadczenie tożsamości pechowca przez innego obywatela RP. Kserokopie paszportu (lub skany zamieszczone w sieci) przydadzą się, gdy podróżujemy samotnie – przyśpieszą naszą identyfikację. Opłata konsularna za wystawienie paszportu wynosi równowartość 39 euro.
Zanim wyjedziesz w podróż, może warto zastanowić się nad odpowiednim ubezpieczeniem.
Zdrowie w podróży Ubezpieczenie, nie tylko podróżne, ma w sobie coś z hazardu. Polisa to rodzaj zakładu, jaki zawieramy z firmą ubezpieczeniową, tyle że zakładając się, lepiej być „przegranym”, bo tracimy wtedy niewielką kwotę wydaną na składkę. Towarzystwa ubezpieczeniowe zbierają pieniądze od wielu klientów, stać je więc na wypłacanie odszkodowań nielicznym, którzy „wygrają”. Od momentu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej mamy prawo korzystać ze służby medycznej krajów Wspólnoty i Szwajcarii. Podstawą jest bezpłatna plastikowa Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ) podobna rozmiarami do karty kredytowej. Otrzyma ją każdy ubezpieczony w Narodowym Funduszu Zdrowia – trzeba tylko złożyć wniosek w odpowiednim oddziale NFZ (lista urzędów właściwych miejscu zamieszkania na stronie www.nfz.gov.pl). Karta jest ważna 2 miesiące od daty wystawienia i upoważnia do korzystania z publicznych placówek służby zdrowia w UE. Po co więc istnieją firmy sprzedające dodatkowe polisy (nawet do krajów Unii Europejskiej), skoro i tak jesteśmy ubezpieczeni? ■ Po pierwsze – łatwiej kupić takie ubezpieczenie, niż biegać po polskich urzędach. ■ Po drugie – ubezpieczyciel zwraca wszystkie koszty, nawet opłat pobieranych zwykle od obywateli innych państw czy pieniądze za leki wykupione na receptę. ■ Po trzecie – w nagłym przypadku trudno w nieznanym terenie odszukać właściwą przychodnię publiczną. Mając polisę, można korzystać także z prywatnych klinik i praktyk lekarskich, które za granicą, podobnie jak u nas, cieszą się lepszą opinią niż publiczna służba zdrowia. ■ Po czwarte – polisy pokrywają koszt transportu medycznego, czyli przewozu karetką, a nawet transportu chorego do Polski (jeżeli wymaga tego jego stan, to nawet samolotem w klasie biznes pod opieką pielęgniarki). Co w takim razie wybrać? Jeżeli wyjeżdżamy do dużego miasta w Unii Europejskiej, wtedy najprawdopodobniej łatwiej nam będzie skorzystać z EKUZ. Jednak w wielu nawet znanych kurortach trzeba będzie się zdać na prywatną służbę zdrowia. Koszty wydatków zdrowotnych Ubezpieczenie nie zwalnia nas całkowicie z ponoszenia kosztów. Za wizytę u lekarza (warto zdawać sobie sprawę z ewentualnych trudności komunikacyjnych) zwykle płaci się na miejscu – koniecznie trzeba pamiętać o zabraniu rachunku! Dopiero po powrocie do Polski i wysłaniu w ciągu tygodnia orzeczeń lekarskich i rachunków – oryginalnych dokumentów – dostaniemy zwrot kosztów. Zwykle nie ma co liczyć na pieniądze wydane na „zwykłą” aspirynę. W warunkach umowy mamy podane, do jakiej wysokości (w euro, dolarach lub złotych) ponosimy koszty wydatków zdrowotnych – jest to tzw. wkład własny (patrz tabelka wyżej). W poważniejszych wypadkach, gdy konieczne jest leczenie szpitalne lub operacja, trzeba od razu przedstawić lekarzom albo pogotowiu naszą polisę. Wówczas to szpital załatwia formalności z ubezpieczycielem. Trzeba jednak pamiętać, by zabrać polisę ze sobą w podróż, co oszczędzi nam czasu i nerwów. Na polisie znajdują się numery telefonów alarmowych, dobrze więc mieć je przy sobie, np. w portfelu albo wpisane do telefonu komórkowego. Polisa a biuro podróży Zgodnie z obowiązującym prawem wszystkie wyjazdy organizowane przez biura podróży – wycieczki czy wczasy – muszą być ubezpieczone. Nawet wynajmując dom wakacyjny, zostaniemy zmuszeni do wykupienia polisy. Można zrezygnować z takiego ubezpieczenia (np. w Interhome), ale pod warunkiem, że się przedstawi inną ważną polisę – oczywiście nie EKUZ. Od biura podróży zależy, czy cena ubezpieczenia znajdzie się od razu w cenie wycieczki, czy zostanie dopisana drobnym drukiem na końcu umowy. Ale czy ze zwykłym pakietem, który mamy niejako „z urzędu”, możemy się czuć bezpiecznie? Warto sprawdzić, do jakiej sumy ubezpieczyciel ponosi koszty leczenia. Indywidualnie nie możemy kupić ubezpieczenia niższego niż do 10 000 euro, ale niektóre biura mogą mieć pakiet podstawowy zaledwie 5 000 euro. Zawsze jednak można dokupić indywidualną polisę, tym bardziej, jeśli przed wyjazdem mamy problemy ze zdrowiem. Ubezpieczenia kosztów leczenia dotyczą nagłych zachorowań i nieszczęśliwych wypadków: złamania nogi, potrącenia przez samochód. Natomiast atak astmy czy zawał, kiedy jeszcze w Polsce mieliśmy problemy z oddychaniem lub leczyliśmy się na serce, nie jest refundowany w standardowym pakiecie. Wtedy lepiej kupić dodatkową polisę. Ubezpieczenie może też obejmować przyjazd do chorego najbliższej osoby. W przypadku poważnych operacji firma ubezpieczeniowa pokryje koszty podróży, a także pobytu i wyżywienia w hotelu nawet ukochanej teściowej. Ale uwaga! – lekarz z zagranicy musi wcześniej zlecić na piśmie przyjazd kogoś z rodziny. Dotyczy to więc wyłącznie najcięższych przypadków. Podobnie – choć zabrzmi to ponuro – jeśli nasza podróż będzie ostatnią na tym świecie, towarzystwo ubezpieczeniowe przejmie horrendalne koszty transportu zwłok. Opcje dla sportowców Najcięższe wypadki zdarzają się w czasie uprawiania sportów. Niektóre firmy nie precyzują, jakich dyscyplin, ale mają osobne rubryki dla alpinistów, speleologów czy paralotniarzy – płacą oni stawki nawet trzykrotnie wyższe niż „zwykli turyści”. W razie wypadku ubezpieczyciel pokrywa wysokie koszty poszukiwań prowadzonych przez wykwalifikowanych ratowników oraz równie wysokie koszty transportu z miejsca wypadku. W sezonie zimowym warto wykupić ubezpieczenie narciarskie. Nawet jeśli umiejętnościami dorównujemy Hermannowi Maierowi, zawsze ktoś może wjechać w nas i zrobić nam krzywdę. Polisa narciarska (patrz tabelka na następnej stronie) powinna zawierać: ■ koszty ratownictwa, czyli doraźną pomoc na stoku i transport do szpitala, ■ odpowiedzialność cywilną – odszkodowanie za wyrządzone przez nas szkody, gdy wjedziemy w kogoś na stoku, ■ koszty leczenia, ■ ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków, ■ gwarancję odszkodowania za trwały uszczerbek na zdrowiu, który może być skutkiem wypadku. Osoby, które często wyjeżdżają w góry, mogą rozważyć przystąpienie do Klubu Alpejskiego. Członkiem Alpenverein (www.alpenverein.at) z siedzibą w Wiedniu zostaje każdy, kto opłaci składkę roczną w wysokości 57,50 euro (przy dwóch i więcej osobach mieszkających pod jednym adresem składka jest nawet bardziej opłacalna). Dzięki temu jest on objęty ubezpieczeniem oferowanym przez firmę Uniqa – łącznie z akcją ratowniczą z użyciem helikoptera. Dodatkowym bonusem są zniżki w alpejskich schroniskach górskich (a nawet w jednym znajdującym się na Krecie) Nowy droższy świat Polisa na wyjazd poza kraje europejskie oznacza wyższe stawki. Minimalna kwota ubezpieczenia w takim przypadku to 15 000 euro. Jeżeli wyruszamy do USA, Kanady lub Japonii, bezpieczniej jest wybrać jeszcze wyższą opcję ubezpieczenia, ponieważ usługi medyczne są tam zdecydowanie droższe niż u nas. Od nas zależy, na szczęście, w którym towarzystwie się ubezpieczymy. Inaczej sprawa wygląda w przypadku wizyty u naszych wschodnich sąsiadów. Przy wjeździe na teren Białorusi na nic się zdadzą choćby najdroższe polisy największych ubezpieczycieli świata – pogranicznicy i tak sprawdzą, czy mamy potwierdzenie wydane przez firmę Europa lub innego białoruskiego ubezpieczyciela. Rosja przy wydawaniu wizy wymaga sumy ubezpieczenia przynajmniej 30 000 euro, ale akceptuje wszystkie firmy. Ograniczenia odpowiedzialności Kiedy znamy już sumy ubezpieczenia oraz sumy składek, warto przejrzeć warunki umowy – zwykle dostaje się małą broszurę lub książeczkę. Nasz podpis pod umową oznacza, że zgadzamy się na jej postanowienia. Z ręką na sercu: ilu z nas przeczytało coś więcej niż tabelki z cenami? Dobry (czytaj: uczciwy) agent ubezpieczeniowy powie przynajmniej, żebyśmy się zapoznali z rozdzialikiem pt. Ograniczenia odpowiedzialności – oczywiście towarzystwa wobec nas. A jest ich sporo. Firma nie zapłaci za leczenie, gdy wypadkowi ulegniemy pod wpływem alkoholu lub narkotyków, po nieudanej próbie samobójczej, kiedy złamiemy prawo kraju, w którym przebywamy albo w inny sposób zawinimy. Nie są objęte ubezpieczeniem wszystkie przewlekłe i chroniczne choroby i ich skutki. Wielu ubezpieczycieli nie chce ponosić kosztów opieki nad kobietami ciężarnymi oraz ewentualnego porodu. Zarówno choroby przewlekłe, jak i stan błogosławiony zwiększają wysokość stawki podstawowej czterokrotnie. Większość firm nie pokrywa kosztów leczenia dentystycznego – poza nagłymi przypadkami. Gdy zacznie nas boleć ząb, możemy go wyrwać na koszt ubezpieczenia (ale suma jest niewielka, do ok. 100 euro). Na pewno nie załatamy starych dziur w zębach i nie sprawimy sobie nowej protezy – leczenie profilaktyczne i protetyczne jest bowiem wyłączone z ubezpieczenia. Za żadną stawkę nie ubezpieczymy się na wypadek uszkodzenia ciała w wyniku wojny, zamieszek lub akcji terrorystycznej. Walizka pilnie strzeżona Kiedy już ubezpieczymy nasze ciała, można się zastanowić nad dobytkiem w podróży. Stosunkowo najprostsze jest ubezpieczenie w czasie podróży lotniczych. W cenę biletu jest wliczona nie tylko utrata walizek, ale także spóźnienia samolotu. Gdy trwa ono dłużej niż 24 godziny (dotyczy to również tanich linii), przysługuje nam niewielkie odszkodowanie, za które kupimy podstawowe środki czystości (np. szczoteczkę, pastę do zębów) – rachunki musimy przedstawić później liniom lotniczym. Pamiętajmy, że liczą się tylko spóźnienia przy wylotach poza stałe miejsce zamieszkania. Jeśli linie zgubią nam bagaż w drodze powrotnej, jedynym bonusem będzie dostarczenie walizek do naszego domu. Podstawowe turystyczne ubezpieczenie bagażu podróżnego to niewielka kwota, choć są ubezpieczyciele, którzy przyjmują wartość nawet 4 000 zł. Mimo że wszystkie biura oferują ubezpieczenia bagażu, robią to nadzwyczaj niechętnie. Ponadto są one obwarowane tak dużymi ograniczeniami odpowiedzialności, że nie opłacają się nawet samym podróżnym. Aby dostać odszkodowanie, musimy: ■ przedstawić dokument zgłoszenia kradzieży na policji z wyszczególnieniem przedmiotów, które nam zginęły, ■ dopilnować, by w protokole znalazł się opis i miejsce zdarzenia. Trudno udowodnić ubezpieczycielowi właściwy nadzór naszego dobytku na plaży. Nie ma problemu, gdy zginie z zamkniętego pokoju hotelowego, przechowalni bagażu (trzeba mieć kwit) czy z zamkniętego samochodu – o ile stoi on na strzeżonym parkingu (i też mamy na to kwitek). Podstawowe ubezpieczenie bagażu nie obejmuje: ■ dokumentów, ■ pieniędzy, ■ biżuterii, ■ sprzętu fotograficznego. Niektórzy ubezpieczyciele nie biorą też odpowiedzialności za sprzęt sportowy, chyba że jest ubezpieczony dodatkowo. Ale nawet wtedy nie dostaniemy pieniędzy np. za narty zostawione przed wejściem do restauracji na stoku, chyba że (podobnie jak walizki) zginą z zamykanej szafki w narciarni. W ramach ubezpieczenia bagażu (zwykle do wysokości 1 800–2 000 zł) można ubezpieczyć sprzęt fotograficzny. W przypadku kradzieży jest jednak zwracane do 40–50 proc. jego wartości, co nie wystarczy na zakup lustrzanki. Odwołanie wyjazdu Nieco łatwiej jest wyegzekwować ubezpieczenie na wypadek... odwołania wyjazdu. To coraz popularniejsza forma ubezpieczeń w biurach podróży, które sprzedają wycieczki z dużym wyprzedzeniem. First minute bywa tańsze i lepsze niż last minute. Nikt nie może jednak przewidzieć w sylwestrową noc, co się będzie działo w weekend majowy. Niektóre firmy mają takie ubezpieczenia promocyjnie wliczone w cenę wycieczki. Na pewno dostaniemy zwrot części wpłaconych pieniędzy, jeśli przydarzy się nam wypadek lub gdy zachorujemy. Ale jeśli choroba – to tylko nagła i poważna, a nie przeziębienie. Nie są uznawane wypadki spowodowane pod wpływem alkoholu czy narkotyków, nawet jeśli później (co często jest zapisane w warunkach umowy) delikwent leży w szpitalu. Ubezpieczenie obejmuje zdarzenia losowe. Jeśli przed wyjazdem włamywacze okradną mieszkanie albo ucierpi ono w czasie pożaru, powodzi, uderzenia pioruna, wybuchu, huraganu, lawiny czy upadku samolotu – możemy zająć się ratowaniem resztek dobytku i odwołać wyjazd. Wcześniej musimy się postarać o potwierdzenie nieszczęśliwego wydarzenia na piśmie od miejscowych władz. Wystarczającym powodem rezygnacji z wycieczki jest też udokumentowana kradzież lub utrata dokumentów niezbędnych w podróży. Ubezpieczenie pozwala zrezygnować z wyjazdu, jeśli coś złego przytrafiło się naszym bliskim, ale trzeba wczytać się w warunki umowy. Niektóre towarzystwa nie uznają bowiem za bliskich... dziadków, podczas gdy dla innych bliskimi są teściowa, zięć, ojczym i macocha. Problemy są przy konkubinatach – jest tu duże pole do nadużyć, dlatego poszkodowani muszą udowodnić, że żyją w jednym gospodarstwie domowym. Nowością jest ubezpieczenie grupy. Wtedy paczka przyjaciół może zrezygnować z wyjazdu, gdy jednej osobie coś się przydarzy. Co ciekawe, można znaleźć ubezpieczenie nawet na wypadek rezygnacji z podróży z powodu utraty pracy (trzeba mieć stałą umowę) lub odmowy uzyskania urlopu. Zdaniem eksperta – Anna Materny, Generali Ubezpieczenie przez telefon komórkowy? To możliwe! Dla osób, które zapomniały wykupić polisę przed wyjazdem w podróż zagraniczną, firmy Generali i Orange przygotowały nowoczesne rozwiązanie, które pozwala skorzystać z ochrony ubezpieczeniowej przy wykorzystaniu telefonu komórkowego. Klienci Orange po przekroczeniu polskiej granicy otrzymują SMS-em informację o możliwości wyboru tej usługi. Aby kupić pakiet ubezpieczeniowy, wystarczy wysłać SMS-a na wskazany numer. Do kosztu SMS-a trzeba doliczyć opłatę roamingową. Po wysłaniu SMS-a klient otrzyma potwierdzenie wykupienia ubezpieczenia wraz z numerem telefonu do informacji turystycznej i numerem polisy. Ubezpieczenie można wykupić dla siebie lub dla swoich bliskich. Wystarczy podać numer PESEL osoby, która będzie objęta ochroną oraz (po kropce lub spacji) liczbę dni, przez które ma trwać polisa. Ubezpieczenie w trakcie podróży zagranicznej to pakiet obejmujący: koszty leczenia z usługami assistance (120 tys. zł), NNW (5 tys. zł) oraz dostęp do całodobowego Centrum Pomocy Generali, które przekaże więcej informacji na temat kraju, do którego wyjeżdżamy, np. wymagane dokumenty i szczepienia, adresy polskich ambasad i konsulatów, atrakcje turystyczne, prognozę pogody, ceny podstawowych produktów, telefony do najbliższych hoteli, pensjonatów, wypożyczalni samochodów, obowiązującą walutę. Dostęp do Centrum Pomocy Generali jest możliwy w każdym zakątku świata. Koszt ubezpieczenia za jeden dzień to tylko 5 złotych. Skróty, czyli rozwinięcie magicznych liter, jakie pojawiają się w polisach ■ KL – koszty leczenia – ubezpieczenie od zachorowań i wypadków wymagających natychmiastowej interwencji oraz transportu do kraju (także lotniczego). ■ KR – koszty ratownictwa – użycie specjalistycznych służb i sprzętu w trudno dostępnych warunkach. ■ OC – odpowiedzialność cywilna – za szkody, jakie my wyrządziliśmy osobom trzecim. ■ NNW – następstwa nieszczęśliwych wypadków, czyli ubezpieczenie, które gwarantuje odszkodowanie za trwały uszczerbek na zdrowiu. ■ Assistance – pomoc po wypadku: obejmuje także poinformowanie bliskich czy też ich przyjazd.
„Kto nie ma miedzi, ten w domu siedzi” – mówi popularne polskie przysłowie. Od czasów Fenicjan, którzy wynaleźli pieniądze, ktokolwiek wyrusza w drogę, powinien mieć przy sobie pełną sakiewkę, portmonetkę lub portfel. Teraz do wyboru są jeszcze karty i czeki – które z nich najbardziej przydają się w podróży?
Wbrew reklamom niektórych kart płatniczych nie da się wyruszyć za granicę bez drobnych w kieszeni. W wielu miejscach, nawet uznających karty płatnicze, za nieduże zakupy trzeba zapłacić gotówką, i to najlepiej w lokalnej walucie. W czeskim Harrachovie niemal w każdej knajpce chętnie przyjmą złotówki lub euro, ale przelicznik zastosowany przez kelnerów sprawi, że browar będzie droższy niż na warszawskiej Starówce. Lepiej więc wymienić pieniądze w kantorze i płacić koronami. Podróżowanie po Europie jest wygodne, bo wiele krajów ma wspólną walutę. Od 2008 roku euro obowiązuje także na Malcie i Cyprze. W 2007 roku wprowadziła je Słowenia, a Słowacja zrobiła to w styczniu 2009. Euro można płacić także w Andorze, Czarnogórze i Kosowie, a poza Europą – w Gwadelupie, na Martynice, Reunion, Saint Pierre, Miqueolon i w Gujanie Francuskiej. Na wyjazd poza granice Unii Europejskiej trzeba zabrać dolary (lepiej tzw. nowej edycji, wydane po 2004 r.) albo euro. Waluta amerykańska – mimo spadku na wartości – jest nadal powszechnie akceptowana na świecie. Ba! W Jordanii w niektórych punktach wymiany traktuje się ją niemal na równi z euro (różnica w kursie wymiany wynosi zaledwie 10 proc.). Za to na Kubę od 2004 r. lepiej brać euro. Obowiązują tu trzy waluty: euro, peso convertible i peso zwyczajne. W dwóch wymienionych na początku płacą zagraniczni turyści. Wcześniej rolę euro odgrywał dolar, ale odkąd zaczęła spadać jego wartość, jedyna słuszna partia zakazała stosowania tej waluty. Peso zwyczajnym płacimy wszędzie poza centrami turystycznymi, ale waluta ta ma wartość jedynie pamiątkową – szczególnie cennym okazem jest trzypesowy (!) banknot z wizerunkiem Che Guevary. Na lotniskach kursy wymiany są zazwyczaj najgorsze. Jedne z niewielu krajów, gdzie pieniądze można bez straty wymieniać zaraz po wylądowaniu to Tunezja i Libia. Kurs dolara czy euro jest tam stały niezależnie od banku. Z reguły dobrze jest też mieć jak najmniejsze nominały. Choć są zapowiedzi wycofania banknotów jednodolarowych, to w krajach Bliskiego Wschodu dobrze widziane są napiwki w tej walucie. Łatwiej też wymienić np. banknot 20-dolarowy niż 100-dolarowy, który jest jednym z najczęściej fałszowanych na świecie. Są też wyjątki, np. na Madagaskarze lepszy kurs na czarnym rynku uzyskują wyższe nominały (poza tym lepiej wziąć tam euro niż dolary). Trzymaj pieniądze w różnych miejscach Pieniądze mają jedną wadę – w razie kradzieży tracimy środki do życia. Najbezpieczniej więc jest podzielić gotówkę na kilka części: główne zasoby finansowe oddzielić od pieniędzy przeznaczonych na drobne wydatki. Dobrze jest też schować zaskórniaka na wszelki wypadek – zaszyć w garderobie albo ukryć w plecaku, w miejscu nie tak oczywistym jak zewnętrzne klapy, najbardziej narażone na działanie kieszonkowców. Pieniądze w 15 minut Jeżeli zostaniemy pozbawieni środków finansowych, jedynym sposobem ich zdobycia jest błyskawiczny przekaz. Najpopularniejszą firmą, która prześle gotówkę od rodziny czy znajomych, jest Western Union. Za 1 000 zł zapłacimy co prawda 80 zł, ale możemy liczyć, że pieniądze dostaniemy nawet w 15 minut. W praktyce wygląda to tak, że wysyłający podaje tylko imię i nazwisko oraz nazwę kraju docelowego. Obdarowany zgłasza się w dowolnym punkcie agencyjnym Western Union wraz z dokumentem i mówi, jakiej sumy się spodziewa. Operację przyspiesza podanie numeru transferu (tzw. MTCN – ang. Money Transfer Control Number). Można też odebrać pieniądze bez dokumentów, na podstawie ustalonego wcześniej hasła, ale nie we wszystkich krajach jest to możliwe (patrz ramka). Innym sposobem dywersyfikacji (trudne słowo, ale chyba najwłaściwsze) środków jest zabranie ze sobą pieniędzy w postaci czeków podróżnych. Jednymi z najbardziej popularnych na świecie są czeki American Express. Mają tę zaletę, że w razie ewentualnej kradzieży nie tracimy pieniędzy, bo mogą zostać zrealizowane jedynie przez właściciela. Kupując czeki, podpisujemy je, a w trakcie realizacji w banku lub kantorze składamy identyczny podpis. W razie ich utraty nowe dostajemy w ciągu 24 godzin (!). Ceną za bezpieczeństwo jest jednak nieco gorszy kurs wymiany ich na gotówkę. Trochę drożej zapłacimy również za same czeki (100 dolarów kosztuje 250 zł, czek 253,8 zł; 100 euro kosztuje 360 zł, zaś czek na tę sumę kupimy za 374,6 zł; w banku Nordea zapłacimy za czeki odpowiednio 237,4 zł oraz 358,2 zł plus 1 proc. prowizji, jednak nie mniej niż 20 zł – ceny z końca lutego). Minusem jest to, że powoli odchodzi się od czeków. W Warszawie kupimy je w kantorze w hotelu Marriott, a poza stolicą trzeba pytać w głównych oddziałach banku Nordea (www.nordea.pl). Biuro American Express w Polsce skupia się na obsłudze kart kredytowych, ale można spróbować dowiedzieć się, w jakich jeszcze miejscach są sprzedawane ich czeki (www.americanexpress.com/poland/homepage.shtml, tel. 022 58 15 200). Czeki podróżne są popularne przede wszystkim w Kanadzie i USA. My, dzięki powojennemu opóźnieniu, szybko ominęliśmy ten etap i przeszliśmy do kart płatniczych. Talia kart Jeszcze kilka lat temu, kiedy za zakupy w lokalnym sklepie w słowackiej Terchovej zamierzałem zapłacić kartą, sprzedawczyni wykrzyknęła tylko Jiżisz Maria! Byłem jednym z pierwszych klientów nowo zamontowanego terminalu. Dzisiaj karty są niemal powszechnie akceptowane, nawet w biedniejszych państwach. W krajach rozwiniętych turyści nie mogą bez nich wypożyczyć auta czy odprawić się szybciej na lotnisku. W przypadku kradzieży karty nie tracimy wszystkich pieniędzy, jeśli zdążymy wystarczająco szybko ją zablokować (numery do banku przechowujemy oczywiście w innym miejscu niż portfel). Jedyną niedogodnością przy posługiwaniu się kartą jest przeliczenie danej waluty przez bank. Jeśli na koncie mamy złotówki, lokalne pieniądze będą rozliczane przez euro lub dolary. W przypadku MasterCard najczęstszą walutę przeliczeniową stanowi euro, zaś Visa może być rozliczana zarówno przez euro, jak i dolary (zależy od naszego banku). Warto to sprawdzić i w strefie euro korzystać z kart rozliczanych przez euro, w USA przez dolary. MasterCard i Visa to dwa najpopularniejsze systemy w Polsce, ale można też u nas dostać karty American Express czy Dinners Club. Dobrze mieć w portfelu karty z różnymi logo (ale posiadanie takich kart drogo kosztuje). Wprawdzie rzadko się zdarza, że gdzieś nie obsługują głównych systemów płatniczych, ale bywa, że bank odmówi autoryzacji. Przyczyny – prócz braku środków na koncie – mogą być różne, np. podejrzenie o skopiowanie naszej karty, którą ktoś w tym samym czasie chce zapłacić w innym miejscu kuli ziemskiej (wtedy najlepiej skorzystać z innego „plastiku”). Trzeba też pamiętać, żeby np. na Kubę nie zabierać kart wydanych przez banki amerykańskie albo mające amerykańskie udziały (np. Citibank Handlowy, American Express). Przy ścianie płaczu Dzięki kartom płatniczym można wypłacić pieniądze z bankomatów na całym świecie, i to w walucie lokalnej. Najpopularniejsze systemy Visa i Mastercard są obsługiwane w ponad 800 000 urządzeń. Dziś nie wyobrażamy sobie bez nich życia, ale ATM-y (ang. Automatic Teller Machine) powstały dość niedawno. Pierwsze urządzenie otworzono w Nowym Jorku 3 września 1969 r. Zła strona korzystania z bankomatów to wysokie prowizje banków (ustalają prowizje dla poszczególnych kart). Większość stosuje prowizje procentowe: z reguły 2,5–4 proc., zawsze jednak jest to kwota minimalna, która może wynosić nawet 12 zł. Trzeba pamiętać, żeby do maszyny wkładać kartę bankomatową (Maestro albo Visa Electron), a nie kredytową. Przy kartach wypukłych (kredytowych) od razu zostaną nam naliczone wysokie odsetki – nawet 20 proc. w skali roku w zależności od banku (takich odsetek nie ma, jeżeli wypukłych kart używamy do transakcji np. w sklepie i w terminie spłacamy zadłużenie). W USA niektóre bankomaty od razu informują o wysokości prowizji, ale i tak musimy do niej dodać haracz dla naszego banku. Chyba że jesteśmy klientami Citibanku lub Deutsche Banku – wtedy w oddziałach i bankach współpracujących wypłacamy gotówkę bez prowizji na całym świecie. Powoli zmienia się sytuacja w Europie. Klienci Pekao SA mogą wypłacać bez prowizji pieniądze w bankach, w których udziały ma UniCredito. To 11 krajów europejskich: Austria, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Niemcy, Rosja, Rumunia, Serbia, Słowacja, Słowenia Turcja, Ukraina Węgry, Włochy. Kto ma konto w BZ WBK, może wypłacić bez prowizji gotówkę w irlandzkim AIB. Natomiast Bank Nordea ma podobną usługę w krajach skandynawskich. Nawet bezprowizyjne automaty nie ustrzegą nas przed złośliwością rzeczy martwych. Aby bankomat nie stał się ścianą płaczu, lepiej korzystać z niego w dzień, najlepiej przy oddziale banku. Wtedy nawet jeśli karta zostanie połknięta, mamy szansę szybko ją odzyskać. Gotówka do lamusa? Nowinką są karty bezstykowe. To elektroniczna portmonetka, którą ładujemy niczym karty miejskie – tyle że zamiast ważnego biletu mamy określoną kwotę do wydania. Karta po zbliżeniu do czytnika zmniejszy swój limit o sumę, którą jesteśmy winni w kawiarni czy kiosku. Przy małych kwotach (w Polsce 50 zł, w Szwajcarii 40 franków, w USA 25 dolarów, w Wielkiej Brytanii 10 funtów, w Unii Europejskiej do 25 euro) nie trzeba potwierdzać transakcji numerem PIN czy podpisem. To rozwiązanie przetestowałem w Hongkongu, gdzie funkcjonuje karta Octopus (wersja podstawowa kosztuje 150 dolarów HK, czyli ok. 45 zł, można ją doładować w automatach). Pomyślana pierwotnie jako karta miejska do płacenia za przejazdy szybko zyskała zwolenników w kawiarniach i sklepach. W Polsce podobne karty jako pierwszy zaczął wydawać Bank Zachodni WBK w systemie Maestro PayPass. Na razie program ten jest obsługiwany pilotażowo tylko w Warszawie i Poznaniu. Gdzie jest bankomat Wyszukiwarki bankomatów na całym świecie: www.mastercard.com http://visa.via.infonow.net/locator/global Western Union Tu nie można odebrać pieniędzy na hasło: Argentyna, Aruba, Bahamy, Chiny, Egipt, Anglia, Niemcy, Filipiny, Gwatemala, Hiszpania, Hongkong, Indie, Indonezja, Kolumbia, Korea, Meksyk, Norwegia, Portugalia, Rosja, Serbia, Singapur, Słowacja, Tadżykistan, Tajwan, Turkmenistan, Uzbekistan Wenezuela, Włochy www.westernunion.com.pl