Polska dla ciekawskich: Sielinko - Rzeźnia z historią
Po wizycie w Muzeum Gospodarki Mięsnej tylko najwięksi twardziele nie przejdą na wegetarianizm
Muzeum inkwizycji? Izba tortur? Nic z tych rzeczy. W niewielkiej wsi Sielinko pod Opalenicą w Wielkopolsce, w Muzeum Gospodarki Mięsnej zgromadzono ponad 7 tys. eksponatów mrożących krew w żyłach. Ukazują one historię rzemiosła rzeźniczego i przemysłu mięsnego od połowy XVII w. do lat 60. XX w. To jedyne takie miejsce w Polsce i jedno z trzech na świecie (Węgry, Niemcy). W rozległej hali jak okiem sięgnąć maszyny rzeźnicze. W gablotach narzędzia – noże, sztylety, tasaki. Stoły, do których przywiązywano barany, piece do opalania korpusów świń, opaski na oczy dla idących na rzeź krów (w tym miejscu część zwiedzających blednie i opuszcza muzeum. Ja ruszam jednak dalej...). Są też wagi sklepowe, z których dwie są w stylu secesyjnym (zalegalizowane w 1913 i 1920 r.). Można również oglądać prototyp kuchenki mikrofalowej sprzed 48 lat (jest wielkości lodówki!). A także drewniane chłodziarki, do których wkładano bloki lodowe wycinane z zamarzniętych rzek czy jezior. Na ścianach m.in. portrety królów polskich, którzy nadawali przywileje rzeźnikom. To niezwykłe muzeum stworzył prof. Wincenty Pezacki z Akademii Rolniczej w Poznaniu. Otwarto je w 1996 r., ale eksponaty profesor wyszukiwał i gromadził już od 1974 r. „Jak miło się kiedyś kupowało” – myślę, gdy patrzę na stół sprzedażowy z 1902 r. z jarocińskiego sklepu. Zdobiony motywami kwiatowymi, a także wizerunkami uśmiechniętych łaciatych świnek, krówek i baranków. W niewielkiej wsi Sielinko pod Opalenicą w Wielkopolsce, w Muzeum Gospodarki Mięsnej zgromadzono ponad 7 tys. eksponatów mrożących krew w żyłach. (Fot. Michał Rembas) No to w drogę: Muzeum Gospodarki Mięsnej w Sielinku, przy ul. Parkowej 2, można zwiedzać od wtorku do piątku. Bilet normalny kosztuje 2 zł, ulgowy 1 zł. Szczegółowe informacje: www.muzeum-szreniawa.pl
„W prawo zwrot! Naprzód marsz” – pokrzykuje gromkim głosem groźny gefrajter w pruskim hełmie. A zwiedzający karnie wykonują komendy. Zwiedzanie Fortu Gerharda w Świnoujściu to świetna zabawa w wojsko.
Jeszcze kilkanaście lat temu popadał w ruinę, zarośnięty i zawalony stertami śmieci. Dziś jest największą atrakcją Świnoujścia. Ceglasto-ziemny fort na prawym brzegu Świny wznieśli Prusacy w latach 1848–1856. Jego ciężkie działa strzegły szlaku wodnego do Szczecina. Zabójcze kaponiery Po II wojnie światowej stacjonowali tu żołnierze radzieccy, potem urządzono w nim magazyny. W końcu fort kompletnie opustoszał. Odżył dopiero pod koniec lat 90. XX w., gdy wydzierżawił go pasjonat fortyfikacji i były saper w jednej osobie Piotr Piwowarczyk. Jak wspomina, samych tylko śmieci trzeba było wywieźć stąd przeszło 1200 ton! Do tego doszła wycinka części drzew i krzewów, które zarosły wały. Koszary, po remoncie, wyglądają dziś jak nowe. Fort, zwany niegdyś Wschodnim, dostał imię Gerharda dla uczczenia znakomitego XVIII-wiecznego inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawe, projektanta m.in. twierdz w Szczecinie i Kłodzku. Dziś w roli perfekcyjnych żywych kosiarek snują się po wałach forteczne kozy. A bramy twierdzy strzegą wartownicy w niemieckich mundurach sprzed 100 lat. Na ramieniu karabiny, a na głowach pruskie hełmy ze szpikulcem: słynne pikielhauby. Ale to dopiero początek. Goście zostają „rekrutami” i od tej chwili bierze ich w obroty energiczny kapral. Ustawieni w szereg ćwiczą musztrę, a potem ponaglani okrzykami w żwawym tempie ruszają na wały: po ciemku przemierzają korytarze i prochownie, pokonują „pole minowe”, asystują przy strzelaniu z XIX-wiecznej angielskiej armatki. I zwiedzają koszary z imponującą kolekcją militariów. Unikalna wieża Pantery W ciągu kilkunastu lat udało mu się zdobyć doskonale zachowaną kuchnię polową z 1915 r. (na zaprzęg konny), wóz taborowy z tego samego czasu oraz kolekcję pruskich i niemieckich mundurów. Do tego dochodzi istny arsenał broni: zabytkowe karabiny i pistolety, części rakiet V1 i V2, kilka dział oraz wyciągnięty z morza gąsienicowy ciągnik artyleryjski z okresu II wojny światowej. Tuż przy bramie nowa atrakcja – poddane starannej renowacji stanowisko typu Pantherturm (czyli po niemiecku: wieża Pantery). Tak Niemcy nazywali ustawioną na betonowym, drewnianym lub stalowym schronie wieżę czołgu Pantera, z 75-milimetrową armatą. Wystawiona w Świnoujściu broniła Szczecina w 1945 r. Odkopano ją przed zaledwie 12 laty. To jeden z zaledwie dwóch takich obiektów zachowanych na świecie. W forcie można też obejrzeć żołnierską latrynę, w której zachowały się nie zawsze cenzuralne opinie żołnierzy na temat ich przełożonych. Na zakończenie szkolenia „rekruci” składają uroczystą przysięgę, po czym zostają pasowani szablą przez „komendanta” na stopień kanoniera, o czym zaświadcza stosowny certyfikat. Taki pomysł na zwiedzanie okazał się strzałem w dziesiątkę – rocznie przez fort przewija się 50 tys. gości, przeważnie z Polski i Niemiec. „Załoga” fortu tworzy jednocześnie grupę rekonstrukcyjną 34 Pułku Fizylierów im. Królowej Szwedzkiej Wictorii. Warto wpaść tu we wrześniu na coroczne Dni Twierdzy. Stawiają się tu wówczas grupy rekonstrukcyjne z całej Polski – spotkamy tu świnoujskich fizylierów, niemieckich pancerniaków, angielskich spadochroniarzy, amerykańskich piechurów i czerwonoarmistów, a nawet żołnierzy Księstwa Warszawskiego. Spacer w głąb morza Także otoczenie fortu robi wrażenie. Chociażby 68-metrowa, najwyższa na Bałtyku latarnia morska z 1857 r. Z galerii widokowej rozciąga się panorama wysp Uznam i Wolin, niemal prosto z fortu można się też wybrać na spacer w głąb morza – osłaniający ujście Świny kamienno-betonowy falochron jest długi na 1,5 km. Zaś cała okolica jest wręcz usiana pruskimi, niemieckimi, radzieckimi i polskimi umocnieniami nabrzeżnymi stawianymi na przestrzeni wieku – wiedzie do nich zaczynający się w forcie, oznakowany symbolem armatki szlak. – Zapewne jeszcze w tym roku pokażemy ukryte w lesie, 2 km od fortu, podziemne stanowisko dowodzenia z czasów zimnej wojny – zapowiada Piotr Piwowarczyk. – Jego korytarze mają prawie kilometr długości. Stąd właśnie miano podczas ewentualnego konfliktu kierować obroną wybrzeża. NO TO W DROGĘ: INFO ■ Położenie Fort leży na wyspie Wolin. Dojazd z centrum Świnoujścia ulicą Ku Morzu lub autobusem linii 7 (kursuje co godzinę) spod dworca kolejowego. KIEDY ■ Od 1 listopada do 30 kwietnia fort jest czynny codziennie od godz. 10 do 17, w pozostałych miesiącach od 9.30 do 19. CENA ■ Bilet normalny 12 zł, ulgowy 9 zł, grupowy 9 zł. ZWIEDZANIE ■ „Szkolenie” trwa 90 min. Można też zamówić nocne zwiedzanie z pochodniami. KONTAKT ■ Fort Gerharda oraz Muzeum Obrony Wybrzeża, ul. Bunkrowa 2, tel. 515 920 993, 913 218 626, e-mail: fort@fort-gerharda.pl WWW ■ www.fort-gerharda.pl
Przysiółek Carina w ukraińskich Karpatach. Czy to ranek, czy wieczór, pod domkiem uzdrowiciela Mychajła Nieczaja zawsze stoi kolejka kilku, czasem kilkunastu chorych. Przyjeżdżają tu szukać pomocy nie tylko z całej Ukrainy, ale też z Rosji, Białorusi, Mołdawii. Młodzieniec w okularach, który przez dwie godziny stał bez ruchu, trzech krótko ostrzyżonych osiłków (gangsterów?) w skórzanych kurtkach, tleniona 30-latka i młode małżeństwo. Nikt z nich nie wygląda na schorowanego. Na pozór…
– Nie ciała uzdrawiam, lecz dusze – tłumaczy molfar, czyli czarownik, cudotwórca. – Pomagam, gdy normalna medycyna nie daje rady. Najczęściej przychodzą do niego chorzy z objawami psychopatii, neurastenii, schizofrenii, czasem też narkomani, epileptycy i impotenci. Molfar Mychajło nie wygląda na swoje 80 lat, jest bardzo żwawy. Tyle że nawet w ciepły dzień nosi wełnianą czapkę i kurtkę. – Czarne siły dręczą nasze dusze i stąd choroby. Gdy wróg chce nam zaszkodzić, używa czarnej magii. Ja używam tylko białej – zastrzega. – Właściwie prawie cała moja praca to zaklinanie słowem – tłumaczy. Od czasu do czasu, by móc zwalczać złe duchy, Mychajło wprowadza się w trans za pomocą wirującego tańca. – Bez transu nie dałbym rady. Kręcę się wtedy jak bączek – mówi. Rozglądam się po wąskiej izdebce, w której przyjmuje chorych: świece, w kącie lalka z gałganków do magicznych zabiegów, na stole osikowy krzyż. – Zły duch nie lubi osiki, bo Pan Jezus całował krzyż osikowy – wyjaśnia molfar. Zbierać zioła na połoninach nauczyła go babcia. – Nim zerwę zioło, zawsze przemawiam do niego: „Ja ciebie, roślinko, zabieram z ziemi do siebie, żebyś ty zbawiła chorego człowieka, dała mu siłę” – opowiada. Oddaje cześć wiatrowi, ogniowi, wodzie. – W połowie jestem chrześcijaninem, a w połowie poganinem. Zresztą, w przyrodzie wszystko jest podwójne: dzień i noc, nędza i bogactwo, dobro i zło – stwierdza. Poza pomaganiem ludziom Mychajło ma jeszcze jedną pasję – gra na drumli w kapeli Strumień Czeremoszu. Jego zespół niedawno wydał płytę, a on sam – książkę Znaki karpackiej Marii poświęconą magii. W kieszeni nosi nowy model komórki, na pożegnanie wręcza wizytówkę. A na dachu chałupy uzdrowiciela sterczy antena satelitarna. Tak to jest na Huculszczyźnie: nowe co rusz przeplata się ze starym. Huculi żyją w Karpatach Wschodnich, w dolinach górnego Prutu, Białego i Czarnego Czeremoszu i Cisy. Niewielka grupa w Rumunii, większość na Ukrainie. I choć mówią dialektem ukraińskim z domieszką słów rumuńskich i polskich, sprawa ich pochodzenia jest dość zagmatwana. Na przykład motywy geometryczne, którymi zdobią pisanki, bliższe są kulturze Iranu niż innych Słowian, a ciepłe barwy stroju i żywiołowa muzyka świadczą o wpływach ludów bałkańskich. Słynny XIX-wieczny polski badacz kultury ludowej Oskar Kolberg uważał ich za potomków tureckiego ludu Uzów. Inni naukowcy sądzili, że wywodzą się od azjatyckich Połowców. Obecnie przeważa pogląd, że Huculi pochodzą od wołoskich pasterzy, którzy w średniowieczu zasiedlali Karpaty i zetknęli się z ludnością ruską. Nadal nie wiemy jednak dokładnie, skąd się wzięło samo słowo „Hucuł” Tereny obecnej Huculszczyzny w średniowieczu należały do Rusi Halickiej, w XIV w. zostały przyłączone do Polski, zaś po pierwszym rozbiorze przypadły Austrii. Najstarsi żyjący Huculi mieszkali aż w czterech państwach, i to nawet jeśli na krok nie ruszyli się z rodzinnej miejscowości. Urodzili się w monarchii austro -węgierskiej, po I wojnie światowej stali się obywatelami odrodzonej Rzeczypospolitej, w 1939 r. wraz z całą zachodnią Ukrainą zostali wcieleni do ZSRR, a od roku 1991, gdy rozpadł się Związek Radziecki, żyją w niepodległej Ukrainie. Niezależnie od tego, komu podlegali, Huculi „od zawsze” trudnili się pasterstwem, myślistwem, wyrębem lasów i spławem drewna. Uchodzili za ludzi śmiałych, nawykłych do swobody, ale też raczej dzikich, mściwych i zacofanych. Żaden z Hucułów czytać nie umie. Zostaje on w pierwotnym od wieków stanie – czytamy w encyklopedii z 1863 r. Zaś Kolberg notował, że chętnie łączą się w zbójeckie bandy i ostrzegał: Spotkawszy się z Hucułem w lesie, łatwo być zrabowanym lub zabitym. Słynna była swoboda obyczajowa Hucułów: Dziewka-matka nie jest osobliwością i zawsze znajdzie męża – informował wspomniany leksykon. Szeroko rozpisuje się o tym jeden z autorów innej encyklopedii, z 1931 r.: Prawie każdy żonaty Hucuł ma kochankę, żona zaś kochanka.(…) Obowiązek wierności małżeńskiej nie istnieje dla nich wcale. – To nie ich wina – tłumaczył mi Roman Kumłyk, ludowy muzyk z Wierchowiny (do 1962 r. Żabie). – Jeszcze niedawno to rodzice narzucali młodym męża lub żonę. Bywało, że np. urodziwa dziewczyna dostawała za męża inwalidę. Nic więc dziwnego, że brali sobie kochanków. Po rzekomej dzikości Hucułów dziś nie ma śladu. Wędrując po Huculszczyźnie, spotykałem ludzi uprzejmych i gościnnych. Na wiejskich drogach dzieci grzecznie pozdrawiają nawet obcych. Bywa, że przejeżdżający wozem góral sam przystanie i zagada do nieznajomego. Jura Melniczuk lubi burze. Czasem wręcz nie może się ich doczekać. Im większa, tym lepiej. Gdy tylko zacznie grzmieć, zamiast schować się w chałupie pod lasem, wychodzi na dwór i wypatruje, gdzie biją pioruny. Kiedy się już wypogodzi, zwykle idzie do lasu szukać świerków odpowiednich na trembity – długie na prawie 3 m trąby, którymi niegdyś nawoływali się pasterze w górach. Na taki instrument najlepsze są drzewa 7–8-letnie. – Wybieram takie, w które uderzył piorun, bo drewno od razu jest suche i dobrze się je obrabia – tłumaczy Melniczuk, jeden z niewielu Hucułów, którzy jeszcze wiedzą, jak zrobić trembitę. Nad instrumentem trudzi się przez trzy dni. Najpierw przecina drąg na pół, potem drąży drewno hakami z płaskim ostrzem. Następnie składa obie połówki i dokładnie okręca paskami zamoczonej we wrzątku kory brzozowej, z której wydziela się rodzaj przezroczystego laku. Gdy wyschnie, będzie trzymać jak dobry klej. Jura mieszka w Górnym Jasieniowie, choć nie jest to dokładne określenie: z centrum wsi do jego chałupki jest 45 minut forsownego marszu pod górę. Dojechać autem się nie da. Z żoną Anuszką żyją w jednej izbie. Wymalowane na mocno zielony kolor ściany, żelazne łóżko. W kącie piec: można w nim upiec chleb, można się też na nim zimą przespać. Na ścianie zdjęcie Jury w sowieckim mundurze, pamiątka z czasów, gdy służył w odległym Kazachstanie, do tego stary telewizor. Prąd to jedyne współczesne udogodnienie. Wodę Melniczukowie czerpią ze studni, w piecu palą drewnem z lasu. Na skrawku ziemi pod lasem sadzą kartofle. Trochę dochodu przynosi wyrób trembit – kupują je okoliczni muzycy i turyści, na pamiątkę. I chyba dużo więcej nie potrzebują. Uśmiechnięci, wydają się zadowoleni z życia. 59-letni Jura trzyma się dobrze – jest szczupły, dopiero zaczął siwieć. Anuszka, drobna, wysuszona, w chustce, choć starsza tylko o cztery lata, wygląda już jak babcia. W wielu tutejszych rodzinach mężczyźni prezentują się młodziej, niż wynikałoby to z metryki, kobiety zaś starzej. Może przez to, że strojem, fryzurą, brakiem makijażu stwarzają wrażenie, jakby chciały podkreślić swój wiek, a nie go maskować. Rozryty pas błota lub piachu – słowo „droga” w tych stronach czasem ma znaczenie umowne. Nic więc dziwnego, że często można na nich spotkać Hucułów prowadzących konia z przytroczonymi do tarnyci (drewnianego siodła) workami. Mało gdzie w Europie spotka się tyle koni co na Huculszczyźnie. Trudny górski teren oraz wielkie odległości między poszczególnymi zagrodami sprawiły, że niegdyś konno jeździli tu wszyscy. Dopiero w czasach sowieckich koni ubyło, bo władze zabroniły hodować je na prywatny użytek. – Obawiano się, że właściciele koni zamiast pracować w kołchozach, będą dorabiać sobie „na boku” – wyjaśniał mi Roman Kumłyk. Gdy zakaz zniknął, koników znów jest pełno: pracują w polu, przy wywózce drewna z lasu, ciągną wozy i sanie. Prawie każdy nosi uprząż przystrojoną czerwonymi pomponami. Konie tutejszej rasy, zwane hucułami, nie są piękne: niewysokie, krępe, z pokaźnym brzuchem i dużą głową. Ale za to odważne, inteligentne, o żywym temperamencie, a przy tym zrównoważone. Niewybredne i wytrzymałe hucuły są wręcz stworzone do pracy w górach. W miejscach niepewnych konik taki pierwej łeb opuszcza do ziemi, jakby wietrzył i rozpatrywał, zanim nogę naprzód postawi. Nie było wszakże przykładu, żeby hucułek obsunął się w przepaść, czy sam, czy niosąc ciężary, czy jeźdźca – podaje encyklopedia z 1863 r. Wsie też są inne niż te, które znamy. To archipelagi rozproszonych po górach gospodarstw; od krańca do krańca takiej miejscowości można wędrować i kilka godzin. Uważani niegdyś za nieokrzesanych górale na co dzień okazują się pedantami. W miastach z porządkiem bywa różnie, lecz w górskich zagrodach trudno znaleźć krzywo leżącą deskę, wiadro czy łopatę, nawet sterta drewna na opał jest ułożona „pod linijkę”. Psy żyjące „na wysokościach” to miejscowa osobliwość. Czworonożni stróże mieszkają w zamocowanych metr i więcej nad gruntem drewnianych kojcach o powierzchni kilku metrów kwadratowych. Na świat patrzą zza siatki. – Z wysoka lepiej widzą – tłumaczył mi przyczynę psiej niedoli jeden z gospodarzy. Lecz nie dom i nie budynki gospodarcze, ale studnie są najbardziej wypieszczoną częścią obejścia. Huculi w ich zdobieniu wykazują się tak wielką pomysłowością, że nie sposób znaleźć dwóch identycznych. Studnie obudowywane są malowanymi na jaskrawe kolory deskami, kamiennymi i ceglanymi murkami, często zwieńczone blaszanymi kopułkami ze sterczącym na iglicy kurkiem. Do tego dochodzą ozdobne ramki z szybkami, tak że na pierwszy rzut oka źródła wody przypominają kapliczki. Samych kapliczek jest tu zresztą zatrzęsienie. Stoją co krok, czasami jedna przy drugiej, choć jeszcze 20 lat temu nie było ich wcale, bo w czasach sowieckiego ateizmu niszczyła je władza. Dopiero gdy nastała wolna Ukraina, ludność zaczęła wznosić je na nowo. Wierni zdobią je girlandami sztucznych kwiatów, a na umieszczonych w środku figurach Matki Boskiej i ikonach wieszają wyszywane ręczniki. I nikt tu nie wstydzi się wiary – przechodzący ludzie modlą się przy kapliczkach, klęczą i biją pokłony. – Skończyłem tylko trzy klasy – usprawiedliwia się Mychajł Tafijczuk z Bukowca, gdy proszę, by napisał mi na kartce swój adres. Choć długopisem gryzmoli dość niezdarnie, w warsztacie narzędzia wydają się naturalnym przedłużeniem jego dłoni. – Nie ma dla mnie nic trudnego – opowiada rzemieślnik samouk. Pierwszą fujarkę wystrugał, gdy miał sześć lat, a po kilku latach umiał już wykonać skrzypce. – W wieku 23 lat zrobiłem pierwsze cymbały, w wieku 25 lat dudy, a gdy miałem 68 lirę – mówi z dumą. Teraz dobił do siedemdziesiątki i jest w doskonałej formie. W swoim warsztacie prostymi ręcznymi narzędziami wyrabia huculskie instrumenty: bębny, rogi, trembity, flety... I na wszystkich umie grać. Kilka razy w roku idzie na targ, do domu wraca z kozą. – Mięso zjadamy, skórę wyprawiam na kolejne dudy – śmieje się. Tafijczuk nie pali i stroni od alkoholu. To niezwykłe w stronach, gdzie wódkę pije się nawet przy śniadaniu. – Dzięki temu mam autorytet w środowisku – podkreśla. Gdy w ubiegłym roku zaproszono go na występy do Nowego Jorku, wrócił do domu bez instrumentów, z którymi się wybrał za ocean: wszystkie sprzedał. – Namawiano mnie, żebym został w Ameryce i uczył młodzież grać, ale nie zgodziłem się. W Bukowcu mi najlepiej – wspomina. W jego domku praca wre od rana do wieczora. Żona i córka robią kilimy, koce, ozdoby z paciorków, wyszywają koszule w ludowe wzory. Niektóre z instrumentów Mychajła Tafijczuka można zobaczyć w malutkim muzeum Huculszczyzny, które w swoim domu w Wierchowinie założył Roman Kumłyk. Zgromadził tam stroje ludowe, stare zdjęcia, toporki i przebogatą kolekcję instrumentów. Gdy demonstruje ich brzmienie, widać, jak wszechstronnym jest muzykiem: czy to dudy, cymbały, trembita, skrzypce czy fujarka, gra na nich znakomicie. Przy okazji zdradza mi: aby trembity czy dudy się nie porozsychały, od czasu do czasu trzeba... przepuścić przez nie trochę bimbru. Bimber przydaje się i na cmentarzach. Takich jak ten w Wierchowinie, gdzie bramkę u wejścia przegradza drewniana ściana. Forsuje się ją po schodach z desek. – To żeby krowy nie właziły między groby – wyjaśnia napotkana kobieta. Cmentarz wygląda jak kolorowy ogród: miejscowi prawosławni i grekokatolicy stroją groby wieńcami i bukietami sztucznych kwiatów. Niektóre mogiły są nimi wręcz zasypane. Z porcelanowych zdjęć na nagrobkach spoglądają mężczyźni i kobiety w serdakach i białych wyszywanych koszulach. Cmentarne krzyże często malowane są na uchodzący za kolor maryjny błękit, czasem dla ozdoby wiszą na nich wyszywane ręczniki. Między grobami pełno prostych, zbitych z desek stołów. Niekiedy malowane są na niebiesko, najczęściej wyłożone ceratą w jaskrawe wzory, pod niektórymi czekają szklanki na wódkę. Nadal żywa w tych stronach tradycja spożywania posiłków na cmentarzu i wspominania bliskich sięga jeszcze czasów pogańskich. Pozostawia się tu na grobach pożywienie: na talerzu zazwyczaj leży pajda chleba i ser, na mogiłach dzieci słodycze. Święta o charakterze zadusznym prawosławni obchodzą kilka razy w roku. Najważniejszym jest przypadająca dziewiątego dnia po Wielkanocy Radunica. W cerkwiach odbywają się wtedy nabożeństwa za zmarłych, a na grobach wierni składają kwiaty i pisanki. Często czerwone, na znak przelanej krwi Chrystusa i jego zmartwychwstania. Na cmentarzu trafiam na mogiły kilku polskich strażników granicznych z okresu międzywojennego. I choć groby mają po 80 lat, to ktoś wciąż o nich pamięta i pali na mogiłach znicze. Do tradycji należały też zabawy przy Pisanym Kamieniu. Ta wielka podłużna skała wznosi się w górach nieopodal przełęczy Bukowiec. Oglądana z dołu przypomina mur twierdzy, na jej wierzchołku błyszczą wypełnione wodą jamy – idealnie okrągłe, jakby wykreślone cyrklem. Choć wyglądają na dzieło człowieka, w ciągu tysięcy lat wypłukała je woda deszczowa. To legendarny grób z ludowej opowieści, wedle której Huculi wywodzą się z plemienia olbrzymów i wojowników zwanych Wielitami, którzy zapoczątkowali rody królewskie na ziemi. Gdy ich wódz umarł, usypali mu gigantyczny sarkofag znany dziś właśnie jako Pisany Kamień. U szczytu skały wyryty jest wizerunek Matki Boskiej z dzieciątkiem. Ale Pisany Kamień cały jest pokryty rosyjskimi, ukraińskimi i polskimi pamiątkowymi napisami z ostatnich kilkudziesięciu lat. Najbardziej okazały w 1935 r. wyryli polscy saperzy, chcąc uczcić marszałka Józefa Piłsudskiego. Każdego roku w sierpniu, w dniu prawosławnego Święta Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny, przy skale zbierali się młodzi mężczyźni, by bawić się i palić ogniska. Gdy przed 20 laty podczas jednej z zabaw doszło do zabójstwa, władze zakazały świętowania przy Pisanym Kamieniu i tak sięgająca pewnie jeszcze czasów zbójników tradycja umarła. Nie ma już zabaw na skale, podobnie jak spławiania drewna rzekami. Wielu trudniących się tym niebezpiecznym zajęciem Hucułów zostało kalekami, więc tego też zabroniono. Między pięknymi drewnianymi chatami z każdym rokiem przybywa koszmarnych pensjonatów... Na szczęście są też przykłady umiejętnego łączenia tradycji z nowoczesnością. Takie jak Mykoła Kumaszczuk z Górnego Jasieniowa, który jak na swoje 26 lat jest już doświadczonym biznesmenem. W branży turystycznej działa przeszło pięć lat, a pensjonat, który założył z żoną Nadią, był pierwszy we wsi. W stojącym nieopodal Czarnego Czeremoszu ładnym drewnianym domu urządzili pokoje dla 20 osób. Obok znajduje się koliba z uszczelnionych mchem bali, gdzie turyści mogą ogrzać się przy ogniu. Drogo tu nie jest – nocleg dla jednej osoby i dwa posiłki kosztuje od 80 do 100 hrywien (34–42 zł). Kumaszczuk reklamuje się w sieci i przez biura podróży, ze swoją ofertą jeździ na targi turystyczne. Gości przez cały rok w jego pensjonacie nie brakuje: przyjeżdżają nie tylko z Ukrainy, ale też z Rosji, Polski, Ameryki, byli nawet z Emiratów Arabskich. Razem z żoną Mykoła organizuje im jazdy konne i spływy Czeremoszem na tratwach. Mimo kryzysu nie narzeka. – Za Sowietów tylko tym się powodziło, którzy byli przy władzy. A teraz wszystko zależy od samego człowieka – dowodzi. – Pracujemy ciężko, bierzemy kredyty, ryzykujemy, ale i zarabiamy. Związać koniec z końcem mogą ci z miejscowych, którzy mają pracę lub trochę ziemi. Problem w tym, że o pracę trudno, zwłaszcza że po rozpadzie ZSRR wiele zakładów zlikwidowano. Od lat 90. tysiące Hucułów wyjeżdża za chlebem za granicę. Kilka lat temu celem wyjazdów była Polska, teraz chętniej wybierają Hiszpanię i Portugalię. Nawet na obczyźnie nie zapominają jednak o swojej tradycji, którą tym chętniej kultywują na rodzimej ziemi. Kultura ludowa wciąż ma się tu całkiem dobrze. Po wsiach i miasteczkach pełno jest kapel ludowych, a strój regionalny jest w powszechnym użyciu. Na płotach można zobaczyć porozwieszane kolorowe dywany, kilimy i koce. Przy drodze na pieńkach i skrzynkach siedzą babcie w chustach. W rękach trzymają skórzane serdaki na sprzedaż. Na rozłożonej na ziemi folii cuda, które przywiozły ze swoich wiosek: haftowane ręczniki i koszule, obrusy, krajki i przepaski na głowę. Obok kramy z dzierganymi torbami, ludowymi spódnicami, pasami, chustami i kapeluszami, do tego fujarki, ceramika i setki innych drobiazgów. Na majowy festiwal kultury ludowej w Kosmaczu zjeżdżają rzemieślnicy z całej Huculszczyzny. A to co pokazują, to nie żadna „cepelia”, ale autentyczne ludowe rękodzieło. Jak z tą krainą kapliczek, urokliwych studni i małych koników obejdzie się nowoczesność? Czy za sto lat w górach ktoś będzie wypatrywał piorunów? Czy połoninami nadal będzie wędrował czarownik i rozmawiał z ziołami, a wesela będą rozbrzmiewać huculską muzyką?...
Coraz mniej rybaków z Rowów wypływa „na dorsza” w morze. Jeszcze przed 10 laty w tutejszym porcie cumowało, jedna przy drugiej, przeszło 20 łodzi. Było gwarno, całe rodziny wybierały ryby z sieci. – Za rok, dwa, łodzi będzie jeszcze mniej – wzdycha Jadwiga Fudala, sołtys Rowów, której ojciec i mąż byli rybakami.
Kto by pomyślał, że jeszcze w latach 60. Rowy były typową osadą rybacką? Dziś położona 17 kilometrów na północny wschód od Ustki miejscowość żyje przede wszystkim z letników. Pełno tu ośrodków wczasowych i pensjonatów i w szybkim tempie powstają kolejne. – 360 osób zameldowanych jest w Rowach na stałe, drugie tyle, związanych z turystyką, tymczasowo, latem bywa tu naraz 30 tys. osób – wylicza pani sołtys. – A rybołówstwem trudni się raptem dwudziestu kilku mieszkańców. Jednym z ostatnich tutejszych rybaków jest Józef Gajewski. Nawet w sztormową pogodę, gdy wypłynięcie w morze jest niemożliwe, nie usiedzi w domu. Idzie do portu rzucić okiem na swoją przerobioną z szalupy ratunkowej sześciometrową łódź z silnikiem Ursusa. Miejscowi rybacy używają motorów od ciągników, bo są niezawodne. A to na morzu najważniejsze. – Sprawdzam, czy nie brak oleju, czy wszystko na swoim miejscu – mówi 74-letni rybak. – Taki już jestem: dmucham na zimne. Gajewski w Rowach mieszka od 1945 roku, gdy jego rodzice przyjechali tu z centralnej Polski. W Rowach mieszkali wtedy Niemcy, których nie zdążono jeszcze wysiedlić. I to oni uczyli pierwszych Polaków rybaczenia. Stary rybak pływa prawie całe życie: najpierw łowił z ojcem, potem ze szwagrem. Gdy kolejni pomocnicy nie sprawdzali się, w 1960 r. wziął do pomocy żonę, Janinę. Na długie 10 lat. I choć morski przesąd mówi, że „baba na pokładzie to nieszczęście gotowe”, radziła sobie lepiej niż niejeden mężczyzna. – Wie pan, polubiłam tę „rybaczkę” – opowiada mi przy herbacie. – I teraz, gdybym tylko mogła, jeszcze bym popływała. Do dziś wspomina historię, jak to kiedyś na morzu pomachała do zbliżającego się samo-lotu. Lotnik, pewnie z uprzejmości, przeleciał tuż nad łodzią. – Podmuch silnika był tak straszny, że niemal wcisnęło nas w wodę – wspomina pani Janina. – Nigdy się tak nie wystraszyłam. Teraz wypływają we trójkę: Józef Gajewski, jego zięć Eugeniusz i syn Stanisław. Podobnie wygląda obsada pozostałych kutrów: rybołówstwo w Rowach to rodzinny interes. Rybacy wstają do pracy w nocy – o brzasku muszą już być na łowisku. Gdy noc krótka, ruszają w morze nawet o godzinie 2.00. W zależności od wielkości łodzi, wolno im łowić do 6 lub do 12 mil od brzegu (1 Mm = 1852 m). Choć nie ukrywają, że strefę czasem przekraczają. – A kto się kogo pyta? – przyznał jeden z nich. – Tam gdzie ryba jest, tam się płynie! Latem zdążą wypłynąć w morze dwa razy, zimą raz. Sieci stawiają „na haubryku”, „za górą”, „na korzeniach”, „na butach”... Tych zwyczajowych rybackich nazw łowisk próżno by szukać na mapach nawigacyjnych. Jeszcze kilkanaście lat temu praca rybaków przybrzeżnych była tak ciężka, że zazwyczaj umierali wcześnie, przed sześćdziesiątką. – Reumatyzm, kręgosłupy zniszczone od ręcznego wybierania sieci, do tego przepracowanie – wylicza Jadwiga Fudala. – Stąd w rodzinach rybackich mamy tak dużo wdów – tłumaczy i dodaje: – Jak zabieramy się do organizacji Dnia Seniora, to moje wdowy wołają do mnie: „Ściągnij nam tu tylko jakich chłopów do tańca!” Teraz praca na morzu jest lżejsza: sieci z wody wyciągają hydrauliczne wyciągarki, nowoczesne sieci, tzw. żyłkowe nie plączą się. Od kiedy na pokładach zamiast kompasów są odbiorniki satelitarnego systemu GPS, rybakom niestraszna już ciemność czy mgła: z dokładnością do kilku metrów wiedzą, jakie jest położenie łodzi. Inna sprawa, że dochody już nie takie, jak w latach 70., gdy rybak był w stanie zarobić nawet kilkukrotność średniej pensji. Wszyscy rybacy narzekają, że nie jest już tak dobrze, jak w latach 80., kiedy nie musieli martwić się ani o zbyt, ani o cenę ryb. Cały połów odbierały od nich spółdzielnie przetwórcze. Teraz sami muszą zabiegać o odbiorców. Rybakom z Rowów najbardziej opłaca się łowić dorsza: dostają za niego dobrą cenę i mają gwarancję zbytu. A jeszcze w latach 70. dorsz uchodził za raczej podły gatunek ryby. W Rowach żartowano: „Jedzcie dorsze, gówno gorsze”. – W ostatnich latach wszyscy jednak zaczęli go odławiać i teraz dorsza nie ma – stwierdza Józef Gajewski. – Wszystko przez przełowienie. Kiedyś wyciągało się 200–300 kg dorsza, a teraz bywa, że wracamy z 30. W dodatku od kilku lat obowiązują okresy ochronne – przez ponad 4 miesiące w roku. Po- zostają coraz bardziej opłacalne łososie i śledzie, ale na te ostatnie prawie nie ma zbytu. Trochę flądry udaje się sprzedać latem, na potrzeby sezonowych smażalni ryb, część kupują letnicy. – Ryb jest dużo mniej – potwierdza Wawrzyniec Wawrzyniak, prof. Akademii Rolniczej w Szczecinie, kierownik Zakładu Gospodarki Rybackiej na Wodach Otwartych. – Wynika to z przełowienia morza, ale i poważnego zanieczyszczenia Bałtyku. Okazuje się, że podczas gdy na początku lat 80. polscy rybacy łowili na Bałtyku ok. 220 tys. ton ryb, w ubiegłym roku już tylko połowę tego – 105 tyś ton. Jeszcze gorzej było z samym dorszem: gdy w pierwszej połowie lat 80. oficjalnie wyławiano 120 tys. ton, to w ostatnich latach zaledwie 15–20 tys. ton. I nie pomogło wcale, że już od lat 70. kraje bałtyckie ustalają limity połowowe na niektóre gatunki ryb. Pewnie byłoby jeszcze gorzej, gdyby Bałtyk nie był zarybiany. Jak tłumaczy profesor, o ile zarybianie morza łososiem i trocią jest dość skuteczne, to z cenionym, lecz mocno przetrzebionym dorszem jest już dużo trudniej. – Podczas tarła dorsze schodzą na głębokość 70–100 m, więc trudno jest sztucznie odtworzyć takie warunki – wyjaśnia naukowiec. – Od pewnego czasu eksperymenty nad zarybianiem dorszem prowadzą Duńczycy, ale na realne efekty tych działań przyjdzie jeszcze poczekać. Wyjściem z sytuacji byłoby ograniczenie potencjału połowowego na Bałtyku; w tym celu Unia Europejska współfinansowała program złomowania jednostek rybackich. W latach 2004–2006 spośród 1280 zarejestrowanych w Polsce statków rybackich różnej wielkości na złom poszło ok. 30 proc. – niemal wszystkie za odszkodowaniem dla właścicieli. Rybacy, którzy oddali statki, otrzymali łącznie prawie 312 mln złotych. – Ale nie ograniczyło to znacząco ilości złowionych ryb – zauważa dr Piotr Gruszka, członek Federacji Zielonych GAJA ze Szczecina i Polskiego Klubu Ekologicznego. – Po prostu te statki, które zostały na morzu, łowią teraz więcej. A do tego należy dodać ok. 40 proc. złowionych ryb nie ujętych w statystykach. Zdaniem dr Gruszki złomowanie jest krokiem w dobrym kierunku, bo przy nadmiernie rozrośniętej flocie rybackiej presja na przekraczanie limitów byłaby jeszcze większa. Ekolog przypomina też, że według ekspertyz Międzynarodowej Rady Badań Morza (ICES) obecne limity połowowe i tak są za duże. Ale prócz redukcji floty są jeszcze inne sposoby na odnowienie ławic ryb. – Na przykład Greenpeace postuluje, by duże obszary Bałtyku objąć całkowitym zakazem połowów – mówi dr Gruszka. – Inną propozycją jest obowiązkowe zwiększenie oczek sieci, tak by jak najdłużej w morzu żyły zdolne do tarła dojrzałe osobniki. Wtedy można by nawet zrezygnować z i tak nie zawsze przestrzeganych limitów. Mój rozmówca podkreśla, że cele ekologów nie są sprzeczne z interesem rybaków. – Gdy ławice ryb będą w stanie same się odnawiać, oni też na tym skorzystają – tłumaczy. – A chodzi tu przecież nie tylko o ten czy inny gatunek ryby, ale o cały ekosystem. Skoro dochód z rybactwa niepewny, rodziny rybackie dorabiają wynajmowaniem kwater letnikom. Gajewscy mają osiem pokoi, inni nawet więcej. Zarobek jest niezły, choć sezon turystyczny jest tu krótki – turyści gromadnie zjeżdżają do Rowów dopiero na początku lipca, od połowy sierpnia szybko ich ubywa. – Większy zarobek mamy teraz z pokojów niż z ryb – mówi Eugeniusz Zwierzchowski, zięć i wspólnik Józefa Gajewskiego. Z żoną Urszulą podzielił się robotą: ona pilnuje kwater, on zajmuje się łowieniem ryb. Ale gdy trzeba, żona przychodzi do portu, by pomagać mu wybierać śledzie z sieci. – Obcemu przy sieci pracować bym nie dał. Nie szanują cudzej własności, więc często je rwą – tłumaczy rybak. Józef Gajewski łodzi nie zezłomuje za żadne pieniądze. – Ta moja łódź, zdobyłem ją ciężką pracą – zarzeka się. – To jak się tu jej teraz pozbyć? I gdzie by poszedł syn? Tak czy inaczej, najlepsze czasy dla rybaków w Rowach już się skończyły. – Szkoda mi tego rybactwa – martwi się sołtys Fudala. – W porcie toczyło się całe nasze życie rodzinne i towarzyskie. Wesoło było przy nabrzeżach, kolorowo. Całe rodziny rybackie z dziećmi przychodziły rozplątywać sieci i wybierać rybę. A to żart ktoś rzucił, powtarzany od łodzi do łodzi, tak że całe nabrzeże się śmiało, a to imieniny się obchodziło. Czasem ktoś postawił pół litra. Było wśród nas jakieś poczucie wspólnoty... Niewiele lepsze nastroje panują wśród rybaków z Piasków. Ta położona na Mierzei Wiślanej osada jest najbardziej na wschód wysuniętą miejscowością polskiego wybrzeża – 2 km dalej mierzeję przecina granica z Federacją Rosyjską. Formalnie właściwie Piasków nie ma, są częścią odległej o 10 km Krynicy Morskiej. Nie-gdyś „diabeł mówił tu dobranoc” – asfaltową drogę doprowadzono dopiero w 1967 r., a pierwsze żarówki rozbłysły rok później. Mało kto na takim odludziu chciał osiąść, mieszkańców przybyło dopiero w latach 70., gdy Urząd Morski prowadził tu „osadnictwo rybackie”. Rybaków z innych części wybrzeża wabiono dobrymi zarobkami i pożyczkami na „urządzenie się”. Teraz jest odwrotnie: rybacy dostają pieniądze z UE i od rządu, byle zrezygnowali z łowienia. Sześciu już oddało łodzie do kasacji. Na mierzei łowi się po obu stronach – zarówno na morzu, jak i na Zalewie Wiślanym. Dom rybaka w Piaskach łatwo poznać, prawie przy każdym stoi terenowy uaz z demobilu. Tylko takim pojazdem da się wjechać na plażę, do samej łodzi, po rybę albo sieci. Od strony morza nie ma portu, łodzie są wciągane bezpośrednio na plażę. Auto terenowe przydaje się też rybakom, gdy dorabiają zbieraniem bursztynu. Po sztormach w wysokich gumowych butach, tzw. woderach, brodzą wśród „bursztynowych śmieci”. Tak nazywają naniesione przez sztorm wodorosty i patyki. Wybierają je kaszorkiem, czyli podbierakiem, szukając wśród nich bursztynu. Podobnej przystani jak w Piaskach nie ma chyba na całym polskim wybrzeżu: kilka łodzi, obskurne drewniane budy, na piasku bloki betonu i plastikowe beczki. Do tego cztery zdezelowane, częściowo wkopane w piasek, ciężarówki. Nic dziwnego, że ten malowniczy rozgardiasz niektórzy nazywają „Czeczenią”. Przed paroma laty, gdy zepsuła się stacjonarna wyciągarka, rybacy kupili stare ciężarówki z wyciągarkami. Nie musieli się starać o zezwolenia, bo ciężarówka nie jest żadną budowlą. I tak już zostało. 54-letni Krzysztof Gotkowski tryska energią, chętniej się chwali niż narzeka. Dużo mu się w życiu udało: dwie córki skończyły studiować turystykę w Sopocie, trzecia studiuje europeistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Ma ładny dom, trzy samochody terenowe i dwie łodzie. Jedną łowi na morzu, drugą na Zalewie. To praktyczne rozwiązanie – gdy sztormowa pogoda nie pozwala łowić na morzu, można spróbować połowu po drugiej stronie mierzei. W Piaskach zdarza się, że dwóch rybaków dogaduje się i łowią razem. Jeden ma łódź na morzu, drugi na zalewie – wypływają raz tu, a raz tam. Rybacy z Piasków łowią więcej gatunków ryb niż ci z Rowów, dlatego nie przejmują się tak okresami ochronnymi na dorsza. Na zalewie „idzie” śledź, węgorz, troć, sandacz, leszcz, krąp, płoć i okoń, zaś na morzu: troć, flądra, śledź i dodatkowo – łosoś. W latach 90. w Piaskach rybacy mieli największe zyski z węgorza. A że łowisk było mniej niż rybaków, każdego ranka na zalewie odbywały się prawdziwe wyścigi. Gotkowski nie zatrudnia obcych, pływa z zięciem, czasem z siostrzeńcem. W początkach małżeństwa żona Danuta pomagała przy szyciu sieci i wybieraniu ryb – teraz zajmuje się domem. I letnikami. Bo, tak jak w Rowach, bez wynajmowania kwater wczasowiczom trudno wyżyć. Gotkowscy wynajmują siedem pokojów, które zajęte są przez jakieś 50 dni w roku. Mają z nich większy dochód niż z łowienia ryb. – Zyski mizerne, ceny paliwa idą w górę, opłaty w górę – wylicza rybak. – Aby utrzymać się w branży, przekwalifikowałem się: cały czas muszę trzymać rękę na pulsie, łowić to, na co akurat jest zbyt i dobra cena. A i tak ze sprzętu kupuję tylko ten absolutnie niezbędny. Na turystów stawia też kolejny rybak, Zbigniew Górnik, który z żoną Elżbietą prowadzi pensjonat. Od imienia półtorarocznej córeczki nazwali go „Willa Julia”. Mają już dziewięć pokojów, niedługo dobudują cztery kolejne. – Gdy jednego dnia nałożą się odjazdy i przyjazdy gości, to sprzątam – opowiada Zbigniew. Nawet gdyby mi przepadło łowienie, trudno. Wiadomo: jak gość zobaczy, że jest brudno, to przecież już do nas więcej nie przyjedzie. Zapowiada się, że w przyszłości rybactwo przybrzeżne będzie rodzajem hobby, dodatkiem do świadczenia usług turystycznych. Ale może chodzi o coś więcej niż tylko o pieniądze? – Kiedyś go spytałam, co by robił, gdyby był tak bogaty, że nie musiałby pracować – mówi żona Gotkowskiego. – Jak to co? Kupiłbym sobie łódź i łowił – odpowiedział.
Na bramie nr 2 Stoczni Gdańskiej jak przed 28 laty wiszą świeże kwiaty, flagi, wizerunki papieża i Matki Boskiej Częstochowskiej. Przypominają czas chwały zakładu – historyczny strajk w 1980 r. Na jej tle co chwilę turyści robią sobie pamiątkowe zdjęcia.
A za bramą ponury krajobraz: puste przestrzenie, chaszcze, zrujnowane hale, budynki z powybijanymi szybami, sterty żelastwa i kikuty betonowych konstrukcji. Na horyzoncie potężne, nieruchome najczęściej dźwigi. Słynna sala BHP, gdzie Lech Wałęsa podpisywał porozumienia sierpniowe, jest opuszczona. Te tereny już do stoczni nie należą. Okrojony o połowę zakład rozciąga się dobre kilkaset metrów dalej, na wyspie Ostrów. Tam też pusto i biednie, a nastroje podłe. Los zakładu, który kiedyś trząsł całą Polską, spoczął w rękach Komisji Europejskiej. Starsi pracownicy firmy dobrze wspominają lata 70., najlepszy czas istniejącej od 1947 r. Stoczni Gdańskiej, która powstała w miejscu dwóch poniemieckich stoczni założonych jeszcze w XIX w. – Za Gierka stoczniowiec to był gość, zarabiało się u nas dwie, trzy średnie krajowe – wspomina 56-letni monter kadłubów Andrzej Stanólewicz. – Jak urodził nam się syn, potem córka, to i tak jeszcze potrafiliśmy z żoną zaoszczędzić. A teraz można wyciągnąć co najwyżej średnią albo półtorej. A są i tacy, co dostaną ledwo 1 500 zł. Za złotych czasów PRL-u w stoczni (od 1967 r. imienia Lenina) pracowało 18 tys. osób, rocznie wodowano przeszło 30 statków. O zbyt nikt się nie martwił, Związek Radziecki kupował polskie statki, jak leci. Stocznia dawała pracownikom mieszkania, opłacała kwatery, miała własną służbę zdrowia, przyzakładową szkołę, żłobki i przedszkola, ośrodki wypoczynkowe, sanatoria, dom kultury. – Ale to było chore, istny kołchoz – mówi Jerzy Borowczak, jeden z organizatorów strajku w 1980 r., kiedyś monter i kowal, w latach 90. przewodniczący zakładowej „Solidarności”. – Nawet ten, co w stoczniowej świniarni zwierzęta karmił, dostał przywileje Karty stoczniowca i premia za wodowanie też mu się należała – wspomina. Władzy zależało na przychylności stoczniowców. Dobrze pamiętano, że to buntowniczy żywioł: w grudniu 1970 r. w proteście przeciw podwyżkom cen żywności robotnicy z „Lenina” strajkowali. W starciach z wojskiem i milicją zginęło wówczas kilkadziesiąt osób. W sierpniu 1980 r. na stocznię znów zwrócone były oczy całej Polski – do legendarnego strajku przyłączyły się inne zakłady pracy Trójmiasta. Zakończył się podpisaniem porozumień sierpniowych. Powstał pierwszy w bloku wschodnim niezależny ruch społeczny – 10-milionowa „Solidarność”. – Przez te 16 miesięcy, do stanu wojennego, atmosfera w stoczni była wspaniała – pamięta Jerzy Borowczak. – Mieliśmy doskonałego, wybranego przez załogę dyrektora, ludzie byli takimi idealistami, że gotowi byli robić te statki i za miskę zupy. Wodowania były co dwa tygodnie. Gdy przyszedł stan wojenny, załoga zabarykadowała się w stoczni i ZOMO musiało ją pacyfikować. W 1988 r. zakład znów strajkował. A potem już było tylko gorzej. Wszyscy robotnicy, z którymi rozmawiałem, w jednym są zgodni: atmosfera w stoczni już nie taka jak dawniej. – Tak, kiedyś to człowiek nawet chętnie do pracy przychodził, brać była zżyta – wspomina Andrzej Stanólewicz. – A teraz nie. Wszystko przez pogoń za pieniądzem, bo jeden drugiemu zazdrości. Płace niby tajne, ale i tak można się dowiedzieć. Pamiętam, jak do knajpy „Pod Kasztanem” ze stoczni przychodziło na piwo po kilkuset chłopa. Fajnie było... Do stoczni położonej na wyspie Ostrów idzie się mostem pontonowym na Leniwce. Dalej kontrola: pod okiem strażnika przeciągam kartę magnetyczną przez czytnik i przechodzę przez tzw. kołowrotek. Elektroniczne przepustki to nie jedyne novum wprowadzone przez obecnego właściciela. Od początku roku większość udziałów stoczni należy do ukraińskiego giganta metalurgicznego, holdingu ISD, właściciela m.in. Huty Częstochowa. Zaczęło się skrupulatne rozliczanie czasu i efektów pracy oraz walka z absencją; części załogi spadły zarobki. Teren zakładu porządnie ogrodzono, zniknęły stojące „od zawsze” budki na podręczne narzędzia. Tajemnicą poliszynela było, że w takiej kanciapie można się na dłużej zadekować, a nawet zdrzemnąć... Dokupiono trochę nowych urządzeń (choć wiele maszyn nadal pamięta lata 80.), stoczniowcy dostali nowe kombinezony. Kolor pasa na plecach wskazuje, kto jest z jakiego wydziału. Nie wszystkim się to spodobało, niektórzy wręcz sabotują zamianę. – To trochę jak w obozie pracy – szydzi jeden z malarzy okrętowych. – W gułagach też oznaczali więźniów w zależności od kategorii. I jeszcze nam skrzynki powieszali. Mówią że możemy wrzucać tam uwagi, a liczą pewnie na donosy. Stocznia wygląda na zapuszczoną: stare budynki, puste place, pordzewiałe blaszane baraki. Firma rozciąga się na ok. 70 ha i odległości są tu naprawdę duże, więc każdy jeździ, czym może: kadra samochodami, ochrona skuterami, a robotnicy rowerami, najczęściej zdezelowanymi składakami „Wigry”. Pusto. Nic dziwnego, załoga liczy ledwo 2 400 osób, siedem razy mniej niż w czasach świetności firmy. Do tego dochodzi nieprawdopodobna absencja: bywa że na niektórych wydziałach do pracy nie stawia się co czwarty zatrudniony. Wiadomo, że wielu robotników dorabia sobie w spółkach stoczniowych za kanałem. Jest tak cicho i spokojnie, że od pewnego czasu w biały dzień można tu spotkać wałęsające się lisy. Serce stoczni, hala prefabrykacji sekcji K1, to istny moloch. Wysoka niczym katedra największa stoczniowa hala w Europie zajmuje przeszło 7 ha. Tyle co przeciętne gospodarstwo rolne w Polsce. Tutaj powstają stalowe konstrukcje, z których potem składany jest na pochylni statek. Jedni robotnicy tną wielkie płaty stali, inni montują z nich fragmenty kadłuba. Wygląda to jak piekło – półmrok, dym, błyski spawania, hałas. – To ciężka praca, w powietrzu pełno oparów związków chemicznych, można zachorować na pylicę – tłumaczy mistrz Brunon Baranowski z K1. Przez 20 lat był spawaczem, pracował po 12 godzin dziennie. Teraz kieruje 30-osobową brygadą, jedną z najlepszych na wydziale. Od czasów wejścia Polski do UE w jego brygadzie rotacja robotników znacznie wzrosła. – Pracownik często zatrudnia się, aby troszkę się poduczyć i zdobyć uprawnienia zawodowe – wyjaśnia. – A kiedy zorientuje się, że coś już potrafi, odchodzi i szuka lepiej płatnej pracy za granicą. – Latem pracujemy nawet w temperaturze 50–60 stopni – opowiada. – Czasem musimy spawać w pomieszczeniach wielkości szafki, pół metra na pół metra. I nie ma rady, trzeba się jakość tam wkręcić i zrobić swoje. A bywa też, że człowiek spawa, zwisając głową w dół. Malarze też nie mają lekko. Zbigniew Stefański (50 lat) farbę kładzie na stal pistoletem; ciśnienie 300 atmosfer. Tu nie ma żartów. – Jak zobaczysz malarza bez małego palca, to znaczy, że go sobie nim „odstrzelił” – tłumaczy. I dodaje, że malarze pracują zawsze tak, by jeden miał drugiego na oku. – Nie daj Boże, zasłabniesz i co? – opowiada. – Kiedyś kolega znalazł mnie leżącego na rusztowaniach. Obudziłem się dopiero po dwóch dniach. Z zatruciem farbą jest tak, że wpierw jest ci wesoło, potem śpiewasz, potem w głowie filmy oglądasz, a na końcu budzisz się w szpitalu – wyjaśnia. To niespokojna dusza, strajkował jeszcze w latach 80. Gra na gitarze i układa piosenki o stoczniowcach. Jest jednym z przywódców Komitetu Obrony Stoczni, KOS. W Gdańsku można spotkać się z opinią, że to solidarnościowa bojówka. – Tak, działamy trochę na pograniczu prawa, bo nasi ludzie są zdecydowani na wszystko – przyznaje Stefański. – Podczas demonstracji palimy opony, odpalamy petardy, a jak trzeba, to i z policją walczymy. Nikt nas nie słucha, więc trzeba czasem tupnąć nogą. Związkowcy chyba są dumni z waleczności swojego związku: cały korytarz siedziby stoczniowej „Solidarności” wyklejony jest zdjęciami z protestów, manifestacji, wieców. Karol Guzikiewicz, zastępca przewodniczącego komisji zakładowej, to typ bojownika. Emocjonalnie wykłada mi wszystkie krzywdy, które spadły na stocznię. Złorzeczy na polityków lewicy i liberałów. – Opony, co je paliliśmy w Gdańsku i w Warszawie, to symbol naszej determinacji – deklaruje. – A i tak dobrze, że nie poszły w ruch kamienie. Ludzie muszą wiedzieć, że zamach na stocznię trwa od lat. Z zamachem pewnie przesadza, ale prawdą jest, że w wolnej Polsce stocznia sobie nie poradziła. Jeszcze w 1988 r. premier Mieczysław Rakowski ogłosił likwidację stoczni, oficjalnie z powodu złych wyników ekonomicznych. Ale raczej chodziło o zemstę na buntowniczym zakładzie. Solidarnościowy rząd odwołał tę decyzję i w 1990 r. stocznia stała się spółką: większość akcji należała do państwa, reszta do załogi. Przyszły chude lata, skończyły się zamówienia z ZSRR. W 1996 r. fatalnie zarządzane przedsiębiorstwo zbankrutowało. Produkcji jednak nie przerwano, a w 1998 r. syndyk sprzedał firmę Stoczni Gdynia. Stoczniowcy z Gdańska podejrzewali potem prezesa Stoczni Gdynia o faworyzowanie Gdyni kosztem ich zakładu. Po kilku latach Stocznia Gdynia wpadła w tarapaty finansowe i praktycznie została upaństwowiona (Ministerstwo Skarbu obecnie jest właścicielem nieco ponad 70 proc. akcji). Przed wyborami w 2005 r. politycy PiS-u obiecywali stoczniowej „Solidarności”, że jak dojdą do władzy, to Gdańsk odzyska samodzielność. Słowa dotrzymali, w 2006 r. już było po rozwodzie. Ale niesmak pozostał, bo przepadła połowa stoczniowych gruntów. W jaki sposób? Otóż w „gdyńskich” czasach część produkcyjną zakładu przeniesiono na wyspę Ostrów, a zwolnione 73 ha na stałym lądzie wniesiono do należącej do Stoczni Gdynia spółki deweloperskiej Synergia 99. To doskonały teren pod zabudowę, leży prawie w samym centrum Gdańska. Jego wartość w ostatnich latach wzrosła wielokrotnie. Ale Stocznia Gdańska nic z tego nie ma, podobnie zresztą jak Stocznia Gdynia, która dawno już wyzbyła się udziałów w Synergii na rzecz funduszy inwestycyjnych. I tego Guzikiewicz darować nie potrafi. – Głównym nieszczęściem Stoczni Gdańskiej jest jej bardzo atrakcyjne położenie. Dlatego nas okradziono – tłumaczy. – Pół stoczni nie należy już do stoczni, a przez 10 lat nic się tam nie działo. Gdzie są tamte pieniądze? Teraz stoczniowa „Solidarność” wojuje z właścicielem, którego oskarża o zaniżanie płac i zawyżanie norm. Walczy też z rządem. Komisja Europejska domaga się, by polskie stocznie zwróciły ogromną pomoc publiczną udzieloną im w ostatnich latach. Polski rząd, chcąc uniknąć katastrofy, przedstawił KE plan: właściciel Stoczni Gdańskiej, ISD, przejmie też Stocznię Gdynia. Ale stoczniowa „Solidarność” na połączenie z Gdynią się nie zgadza. W Gdańsku boją się, że produkcja zostanie przeniesiona do Gdyni. W przeprowadzonym referendum załoga opowiedziała się przeciw połączeniu. Doszło do tego, że w tym samym czasie, gdy stoczniowcy ze Szczecina i Gdyni demonstrują w Brukseli za przyjęciem rządowego planu, związkowcy z Gdańska jadą w trzy autobusy do Brukseli i proszą unijną komisarz, by go odrzuciła. Z drugiej strony ISD liczy na kolejną stocznię, a tak wielkiej pomocy publicznej zwracać nie chce. Groziło nawet wycofaniem się z inwestycji w Gdańsku. – To straszne, jedni robotnicy przeciw drugim – denerwuje się Jerzy Borowczak. – I tyle nam zostało z „Solidarności”. Jego zdaniem Guzikiewicz powinien pilnować związkowych spraw, a nie brać się za politykę. W przyszłość historycznej stoczni już nie bardzo wierzy. – Historyczne, proszę pana, to mogą być meble gdańskie, a nie stocznia – twierdzi. – Tam musi być ekonomia, pomników to mamy dosyć. Gdy na terenach postoczniowych powstanie 15 tys. miejsc pracy, 4 tys. mieszkań, to ja kicham na stocznię, ona nigdy nie była dochodowa. Jeśli sprzątaczka ma sprzątać, to ja wolę, by sprzątała biura, przynajmniej będzie pracowała w lepszych warunkach. – Przez ostatnie 20–30 lat tylko eksploatowano majątek stoczni, zamiast inwestować – wyjaśniał mi obecne położenie firmy jej dyrektor generalny, prof. Boshidar Metschkow. – Poziom techniczny i technologiczny zakładu jest w porównaniu ze stoczniami zachodnioeuropejskimi niski. Wydajność pracy wynosi u nas tylko 50 proc. tej, którą osiągają czołowe stocznie. W stosunku do wydajności to płace nawet są za wysokie, wynoszą 60 proc. poborów w stoczniach zachodniej Europy. Metschkow twierdzi, że stocznia powinna zajmować się nie tylko produkcją specjalistycznych statków do obsługi wież wiertniczych czy badawczych, ale i budową wież wiatrowych oraz konstrukcji stalowych. Stocznia zdobyła nawet odpowiedni kontrakt na cięcie blach. Bojowy związek na karku specjalnie mu nie przeszkadza. Według niego osobna stocznia w Gdańsku pozostanie tylko przeciętną stocznią, za to po połączeniu z Gdynią ma szansę trafić do światowej czołówki. Podobnie jak związkowcy, czeka na decyzję UE, ale wystąpienia ISD ze stoczni w Gdańsku nie przewiduje. – Wyszliśmy na boisko, by grać i wygrać, a nie zaraz zejść do szatni – zapowiada. A może biznes stoczniowy w Polsce jest już trwale nierentowny i lepiej dać sobie z nim spokój? – Japończykom i Koreańczykom się opłaca, w zachodniej Europie się opłaca, to dlaczego nam by się nie miało opłacać? – mówi prof. Maria Białasiewicz, ekonomista z Uniwersytetu Szczecińskiego. – Jednak tam, zwłaszcza na Dalekim Wschodzie, stocznie działają w ramach dużych i zróżnicowanych struktur gospodarczych łączących różne rodzaje działalności. Wtedy łatwiej przetrwać okres dekoniunktury na rynku okrętowym – wyjaśnia. Czołówka światowego budownictwa okrętowego korzysta wprawdzie ze wsparcia państwa, np. w formie gwarancji, lecz – dodaje Białasiewicz – dąży się do przywrócenia normalnych warunków konkurencji na światowym rynku okrętowym. Zdaniem profesor polskie stocznie do dzisiejszego stanu doprowadził brak wizji rozwoju i pomysłu na biznes oraz niekonsekwentne wprowadzanie programów restrukturyzacyjnych z lat 90. Wracam na bramę nr 2, która stała się miejscem pamięci narodowej. Niedaleko na trawniku transporter opancerzony z czasów PRL, obok zejście do podziemi, gdzie mieści się wystawa Drogi do wolności z archiwalnymi zdjęciami, gazetkami i ulotkami ukazującymi działalność opozycyjną z lat 80. Przy popiersiu Lenina wisi kopia słynnej tablicy z 21 postulatami. Jest nawet pomieszczenie zaaranżowane na sklep z pustymi półkami, jak za komuny. Przed bramą sterczą trzy ogromne krzyże, pomnik poległych w tym miejscu w 1970 r. stoczniowców, obok mur z mnóstwem tablic pamiątkowych fundowanych przez „Solidarność” z całej Polski. Odbywają się tu rocznicowe uroczystości, msze, konferencje prasowe i wiece. – Każdy kto startuje w wyborach, zaraz przyjeżdża pod krzyże i oblatuje je z kwiatami, a potem fotografuje się pod bramą – kwituje polityczne celebry Aleksandra Olszewska. Energiczna i wesoła 81-latka jest postacią legendarną. Od 1980 r. opiekuje się tym miejscem, sprząta, zamiata, utyka w bramę świeże kwiaty. Wszystko społecznie. No i co parę miesięcy, jak tylko wyblakną na słońcu, zmienia wiszące na bramie portrety papieża Jana Pawła II i Benedykta XVI na nowe. Obok jej syn prowadzi kiosk z solidarnościowymi pamiątkami. Pani Aleksandra dawniej nie bała się zomowców blokujących dostęp do pomnika, to i teraz nikogo się nie boi. – Jak trzeba, przerwę przewodnikowi, nie będzie mi tu gadał bzdur, że Wałęsa w osiemdziesiątym roku przez tę bramę przeskakiwał – denerwuje się kobieta. – A niedawno widzę, jak jeden z polityków ledwo złożył kwiaty pod pomnikiem, a jego ludzie cap i z powrotem zabierają je do auta. To ja wtedy do niego: przepraszam, ale tu się kwiaty przynosi i tu się zostawia, a nie z jedną wiązanką całe Trójmiasto objechać! Stoczniowców lubi, ale… – Kiedyś to już na bramie na nich wołałam: chłopaki, wy statki budujecie czy bimber pędzicie? Bo nieraz towarzystwo z roboty wychodziło tak na esa-floresa, pijane – zdradza. Teraz najbardziej cięta jest na niemieckich filmowców, którzy w 2006 r. nakręcili film Strajk o Annie Walentynowicz. – Kto to widział, pokazali mnie jako babcię w chustce, z taczką – dziwi się. – A przecież ja nigdy chustki nie noszę, taczki też nie mam! Brama przyciąga polityków, a zrujnowane hale, porzucone poniemieckie budynki z czerwonej cegły i puste place – artystów. Po dawnych terenach stoczni oprowadza mnie fotograf Michał Szlaga. W 2001 r. zaprosił go tu deweloper. W projekt włączyli się studenci i profesorowie Politechniki Gdańskiej i Akademii Sztuk Pięknych, zaczęły się prace studialne nad rewitalizacją terenu. Powstała kolonia artystów. Co chwilę ktoś przychodził z nowymi pomysłami. Stocznia stała się miejscem, w które szło się na spektakle teatralne, wystawy i happeningi, grali tu Jean-Michel Jarre i David Gilmour. – Jak nas tu ściągnęli, opowiadali, że będzie wszystko super, że powstanie coś jak doki w Londynie czy dzielnica portowa Hamburga – wspomina Michał Szlaga. Ale z czasem ludzi sztuki ubyło, część budynków, z których korzystali, poszła do rozbiórki. Z powodu remontu kolonię artystów wyproszono z dawnej centrali telefonicznej. Część sobie poszła, niektórzy, jak Szlaga, przenieśli się do dawnych biur stoczniowych. Na szczęście pozostawiono im Instytut Sztuki „Wyspa” – artyści przerabiają właśnie na swoje potrzeby dawną szkołę przyzakładową. Tereny postoczniowe to rzeczywiście obraz nędzy i rozpaczy – przyznaje Wiesław Bielawski, zastępca prezydenta Gdańska. – Ale już za dwa, trzy lata zmienią się nie do poznania. Zaraz za pomnikiem i bramą za ok. 300 mln złotych miasto wybuduje wielkie Europejskie Centrum Solidarności. Na powierzchni 25 tys. m² znajdą się ekspozycje o „Solidarności”, miejsca pracy dla historyków, biblioteka i siedziby organizacji pozarządowych. Podczas przypadających w 2010 r. obchodów okrągłej rocznicy „Solidarności” bryła centrum powinna być już widoczna. Od bramy stoczni aż do Martwej Wisły ciągnąć się ma promenada „Droga do wolności”, ze wznoszącym się na jej końcu kościołem, hołdem dla Jana Pawła II. Postoczniowa dzielnica Gdańska dostanie nazwę Młode Miasto. W samym jej środku jedna z firm deweloperskich chce w przyszłym roku zacząć budowę centrum handlowo-mieszkaniowego. – Zabytkowe postoczniowe budynki zostaną jednak zachowane. W sam raz nadają się na luksusowe lofty – zastrzega zastępca prezydenta. – Już teraz interesują się tą okolicą inwestorzy z Dubajju i Indii. Ciekawe tylko, jaki widok lokatorzy loftów będą mieli za oknem. Prężnie działającą stocznię? Ruiny? A może luksusowe osiedle? – Dzięki Bogu stocznia to jeszcze nie muzeum, a my jeszcze nie robimy tam jako ciecie! – odgraża się malarz okrętowy Stefański. – Póki jesteśmy, stocznia żyje. Choć niektórzy chcieliby widzieć ją tylko jako symbol. Niedoczekanie wasze! Księga osiągnięć: ■ W 1960 r. Stocznia Gdańska zajmowała piąte miejsce na świecie w produkcji statków. ■ Na początku lat 70. zakład plasował się na drugim miejscu w świecie w produkcji jednostek rybackich. ■ Obecnie stocznia dzierżawi 3 pochylnie. W 2008 r. zwodowano tu zaledwie 6 statków. ■ W Stoczni Gdańskiej od początku jej działalności powstało ponad 1000 statków pełnomorskich. ■ Największe wybudowane tu jednostki – Selandia (1996 r.) i Syrena (1997 r.) – miały pojemność ładunkową 50 700 ton.