Ten region na końcu Europy tworzy kilkanaście miasteczek. Każde wygląda jak z innej epoki
Alentejo to portugalski region, który wciąż umyka tłumom – znajdziesz tu miasteczka jak z bajki, przemytnicze szlaki i jezioro, które zmieniło cały krajobraz. Wyruszając śladem orłów, dębów korkowych i średniowiecznych murów, poznaj miejsca, gdzie czas płynie inaczej, a codzienność przypomina sen na jawie.
Spis treści: Gdzie orły krążą nad murami – historia i symbole Marvão Na granicy dwóch światów – wspomnienie przemytniczych szlaków Złota Wyspa i gwiazdy nad głową – odkrywanie jeziora Alqueva Miasto kości i proporców – Évora pełna historii i kontrastówa Jak zaplanować podróż do Alentejo Gdy o świcie wymykam się z hotelu, czuję się, jakbym był jedynym mieszkańcem Marvão. Brukowane ulice mieściny osadzonej na szczycie granitowej skały są opustoszałe, powtarzając echem odgłos moich kroków. Turyści nie zdążyli jeszcze przyjechać, a miejscowi nie mają powodów, by zaczynać dzień pośpiechem. W Alentejo, największym regionie Portugalii, pośpiech nie jest zresztą w cenie – to kraina prostoty, powolnych ruchów i długo podejmowanych decyzji. Gdzie orły krążą nad murami – historia i symbole Marvão Marvão, ulokowane na północno-wschodnim krańcu regionu, tuż przy granicy z Hiszpanią, jest kwintesencją tego świata. Niesie ze sobą wielowiekową historię i otoczone jest oszałamiającą scenerią, którą podziwiam, wędrując szczytem kamiennych murów oplatających wioskę. Jej główny punkt wyznacza zamek – rankiem dostęp do niego chroni zaryglowana brama. Początki tej osady sięgają IX w., to wtedy Ibn Maruan – arabski przywódca wojskowy i religijny, buntownik przeciwko emirowi Kordoby i założyciel autonomicznego królestwa z siedzibą w Badajoz – wzniósł na skale niewielką fortecę. W 1160 r. miejsce przeszło pod władanie chrześcijan – Arabowie opuścili wzgórze w trakcie oblężenia. Od tego czasu Marvão to zyskiwało, to traciło na znaczeniu, jedno jednak pozostało niezmienne: widok orłów południowych (nazywanych też orzełkami Bonellego) dostojnie szybujących wokół zamkowej skały. Wspominają o nich już arabskie kroniki (Ibn Marwan skradł orłom wierzchołek grzbietu), ptaki żyją tu więc nieprzerwanie przynajmniej od tysiąca lat. Alentejo słynie z takich zatrzymanych w czasie klejnotów: średniowiecznych zamków, zabytkowych latyfundiów, tysiącletnich sadów oliwnych, wiekowych dębów korkowych. Te ostatnie są chyba najbardziej znanym symbolem regionu. Niskie, grube pnie drzew widzi się tu nieustannie. Ponad 50% upraw portugalskich dębów przypada właśnie na Alentejo. – Winorośl, drzewa oliwne i dęby to święta trójca tych ziem – mówi mi kilka godzin później António Picado Nunes. – Ale to uprawa dębów wymaga największej cierpliwości. Sadzi się je z myślą o zyskach nawet nie swoich dzieci, lecz wnuków. Zanim drzewo osiągnie odpowiedni wiek, by móc zacząć je eksploatować, mijają dziesięciolecia. A nawet gdy się to już stanie, zbiory kory, z której oprócz korków do butelek z winem robi się też dziesiątki innych przedmiotów, odbywają się raz na 9 lat. Gdy idziemy ścieżką prowadzącą ku granicy z Hiszpanią, mijamy drzewa z pniami ozdobionymi namalowanymi białą farbą cyframi. To ostatnia liczba roku, w którym je okorowano. Wskazuje ona plantatorom, ile lat pozostało do następnych zbiorów. Jeżeli jest to przykładowo „dwa”, oznacza, że okorowywanie odbyło się w 2022 r. – kolejne będzie więc za sześć lat. Na granicy dwóch światów – wspomnienie przemytniczych szlaków António Picado Nunes zarządza muzeum oliwy we wsi Galegos nieopodal Marvão, jest producentem oliwy i właścicielem butikowego hotelu, ale przede wszystkim zajmuje się promocją regionu. Poprowadził mnie w czterokilometrową trasę polnymi ścieżkami kluczącymi pomiędzy dębami i usianymi kwiatami łąkami, by pokazać mi dawne trasy przemytników. – Aż do lat 70. zarówno my, jak i Hiszpanie żyliśmy w zamkniętych dyktaturach, a oba kraje rozdzielała granica – mówi. – Przez dekady mieszkańcy przygranicznych rejonów przemycali podstawowe produkty, takie jak kawa, cukier czy ubrania. To nie były grupy przestępcze. Ludzie próbowali choć trochę polepszyć swój byt w czasach, gdy brakowało nie tylko pieniędzy, ale nawet jedzenia. Idziemy nieśpiesznie, kierując się oznaczeniami, które postawiono z myślą o przyciągnięciu na szlak turystów. Nad nami krążą sępy płowe. Próbuję sobie wyobrazić ciemne noce, podczas których kobiety z okolicznych wiosek – bo to głównie one przekraczały po cichu granice – przemykały wąskimi ścieżkami, starając się uniknąć wzroku celników. Po dwóch godzinach docieramy do wioski La Fontanera. Kilkanaście bielonych domów stoi po drugiej stronie granicy, o czym zaświadcza niski przydrożny słupek, na którego przeciwległych bokach wyryto litery „P” i „E”. To jedyny znak tego, że w tym miejscu kończy się Portugalia, a zaczyna Hiszpania. Granica jest tu tylko linią na mapie, nie mając praktycznie żadnego znaczenia. Dziś ludzie żyjący tuż obok siebie mogą budować swoją codzienność bez sztucznie narzuconych podziałów. I bez konieczności uciekania się do przemytu. Złota Wyspa i gwiazdy nad głową – odkrywanie jeziora Alqueva Alentejo zajmuje niemal jedną trzecią kraju. Nie dziwi mnie więc, że to właśnie tu znajduje się największy sztucznie stworzony akwen w Europie – jezioro Alqueva. Podziwiam je ze wzniesienia, na którym osadzono miasteczko Monsaraz. Miejscowość jest nieco mniejszą kopią Marvão – bielone domy, brukowane uliczki i kamienny zamek wieńczący klif. Wspiąłem się na jego mury, by objąć wzrokiem jezioro, szybko przekonuję się jednak, że nie da się tego uczynić jednym spojrzeniem. Zbiornik o poszarpanej linii brzegowej zajmuje około 250 km² powierzchni. W 2002 r., po dekadach przymiarek, ukończono budowę betonowej tamy na rzece Gwadiana, która dała początek jezioru. To powiększało się sukcesywnie przez kilka kolejnych lat, wraz z powolnym napełnianiem zbiornika. Inwestycja diametralnie odmieniła krajobraz Alentejo – wysuszony, niemal pustynny wcześniej region zyskał nagle ogromny rezerwuar wody. I choć jezioro Alqueva powstało głównie na potrzeby rolnictwa i elektrowni, stało się też ważnym punktem dla ptaków wodnych. Przy okazji rozwinął się ruch turystyczny, choć przyjeżdżają tu głównie Portugalczycy i Hiszpanie. Po południu idę w ich ślady i zajeżdżam na plażę Fluvial de Monsaraz, skąd startują łodzie wycieczkowe i gdzie można wypożyczyć kajak czy deskę lub spędzić przyjemnie czas w plażowym barze. Wybieram półtoragodzinny rejs łodzią motorową. Podróż upływa mi w cudownie odprężających, niemal sennych okolicznościach, przełamanych jedynie krótką wizytą na Ilha Dourada – Złotej Wyspie. Tutejszy piach, na skutek obecności gliny o wysokiej zawartości minerałów, przybrał wygląd drobinek cennego kruszcu. Ta relaksująca atmosfera sprawia, że zaczynam żałować, iż nie zdecydowałem się na droższą wersję rejsu – wynajem większej łodzi na większość doby i nocleg na jej pokładzie, z widokiem rozgwieżdżonego nieba nad głową. Tym bardziej że okolice jeziora uważane są za jedno z lepszych w Europie miejsc do obserwowania gwiazd. W Alentejo większych miast trzeba się zresztą trochę naszukać – podróżując, mija się jedynie pojedyncze domy migające bielą pomiędzy drzewami czy uprawami. Mieszka tu zaledwie 7% portugalskiego społeczeństwa, dla osób pragnących odpocząć od tłumów ten region jest więc kierunkiem wymarzonym. Po kilku dniach spędzonych w otoczeniu dębów korkowych, średniowiecznych zamków i gajów oliwnych jestem jednak spragniony widoku ludzi, jadę więc do stolicy regionu, Évory. Nawet ona okazuje się miejscem kameralnym. Miasto kości i proporców – Évora pełna historii i kontrastów Najstarsza część miejscowości opleciona jest kamiennym murem, w którym wprawne oko dostrzeże układające się w kolejne warstwy ślady poszczególnych nacji, które tu zamieszkiwały. Najmniejsze i położone na samym dole muru otoczaki pozostawili jeszcze starożytni Rzymianie. Czasy Cesarstwa są tu jednak reprezentowane w bardziej okazały sposób – na głównym placu przystaję przed imponującymi kolumnami będącymi pozostałością świątyni z II w. Przez lata uważana była ona za miejsce kultu Diany, dziś, po nowych badaniach archeologów, raczej za świątynię Jowisza. Ruiny zachowały się w doskonałym stanie głównie dlatego, że były używane na długo po zniknięciu Rzymian, choć już nie jako miejsce modłów. W średniowieczu w publicznych egzekucjach tracili tu głowy ci, którzy podpadli świętej inkwizycji, później gościł tu teatr, magazyn amunicji, a nawet rzeźnia. W XII w. świątynia zyskała sąsiedztwo romańskiej katedry, jej pierwotny surowy styl zniknął jednak podczas kolejnych przebudów. To w nawie tego budynku klęczał przed ołtarzem Vasco da Gama, licząc, że zapewni mu to przychylność Nieba i powodzenie wyprawy do Indii. I to tu poświęcił proporce, które zabrał na okręt. Wśród turystów większe zainteresowanie budzi natomiast pobliska, ale dużo mniejsza świątynia – kościół św. Franciszka. Cieszy się ona opinią jednego z najbardziej osobliwych miejsc w mieście, a być może w całej Portugalii. Kościelna kaplica wypełniona jest kośćmi i czaszkami ponad 5 tys. osób. Zaczęto je tu gromadzić w XV w., znosząc szczątki z grobów w kościele klasztornym oraz z innych świątyń i cmentarzy w Évorze. Zespolone warstwą cementu pokrywają ściany aż do sufitu. I choć dziś to nieco makabryczne miejsce skłania turystów głównie do robienia sobie selfie, franciszkańscy twórcy kaplicy mieli inną intencję. Świadczy o tym napis nad wejściem. „My, kości, które tu leżymy, na wasze czekamy” – głosi. Celem mnichów było przypomnienie wszystkim o przemijaniu i kruchości ludzkiego życia. Nie po to jednak, by wywołać rozpacz, lecz by skłonić do celebrowania każdej chwili. Tu, w Alentejo, w otoczeniu spektakularnych krajobrazów, z dala od codziennej gonitwy, z doskonałym winem i kuchnią w zasięgu ręki, oddanie się tej sztuce wydaje się wyjątkowo łatwe. Jak zaplanować podróż do Alentejo Dojazd Do Lizbony dolecisz z Warszawy liniami lotniczymi TAP. Ceny biletów za podróż w obie strony zaczynają się w promocji od 800 zł. Transport Z Lizbony do Évory możesz co prawda dojechać pociągiem lub autobusem (ceny 30–70 zł), jednak poruszanie się po mniej uczęszczanych rejonach Alentejo transportem publicznym jest trudne, czasochłonne, a czasem nawet niemożliwe. Konieczny może okazać się wynajem auta. Jeżeli chcesz zrobić to już w Évorze, polecam firmę International Car na ulicy Armando Antunes da Silva 10. Małe auto wynajmiesz od 50 euro za dobę. Nocleg Vitoria Stone Hotel w Évorze to wygodny czterogwiazdkowy hotel, który zgodnie z nazwą nie stroni w wystroju od kamiennych elementów, szczególnie chętnie wykorzystując motyw kamiennego jaja. Ceny pokoi 2-osobowych od ok. 350 zł. Pousada Marvão to elegancki hotel w centrum miasteczka. Ceny od ok. 550 zł za pokój 2-os. Warto wiedzieć Najkrótsze rejsy po jeziorze Alqueva trwają godzinę i kosztują ok. 12 euro od osoby, ale to trochę za mało czasu, by chociaż pobieżnie poznać akwen. Interesującą opcją jest 2-godzinna wycieczka z przewidzianym poczęstunkiem i winem (jedzenie i alkohol to tradycyjne wyroby alenteżańskie). Cena: od 30 euro. Więcej informacji na: alquevacruzeiros.pt. Zobacz więcej Elvas słynie z rozległego systemu fortyfikacji i potężnego akweduktu. São Pedro do Corval – wioska, w której wciąż żywe są alenteżańskie tradycje garncarskie. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler”.
„Jeżdżę tam dla kąpieli w lodowatym Bałtyku i żytniego chleba” – te wyspy to raj dla introwertyków
Podróż przez Estonię to nieustanny zachwyt nad lekkością życia i naturą. Jej wyspy Sarema, Pakri i Kihnu to oazy spokoju. Warto tam wpróbować estońskiego podejścia do saunowania. Sauny w Estonii to część dziedzictwa narodowego i społecznego. Na wyspach Sarema, Pakri i Kihnu poznasz, jak ważne są dla lokalnych mieszkańców i jak wygląda ten rytuał.
Spis treści: W saunie na Sarema – gorąco, nago i po estońsku Pakri bez promów i bez lasów – najdziwniejsze wyspy Estonii? Na Kihnu rządzą kobiety i nie ma bankomatów Jak zaplanować podróż na estońskie wyspy – Wszyscy będziemy na golasa i spędzimy dużo czasu w bardzo wysokiej temperaturze – Malle uśmiecha się szeroko, nie mogąc się doczekać, aż wejdziemy do sauny. Nie jestem do końca przekonany co do tego pomysłu. Tym bardziej że Mallego i grupkę jego znajomych poznałem może z godzinę temu. Wypiliśmy po piwie i okazało się, że za chwilę mamy wylądować całą grupą w drewnianym pomieszczeniu pełnym gorącej pary. Wszyscy bez ubrań. Cóż, mam, co chciałem. Nie da się podróżować po Estonii, nie odwiedzając saun. W tym kraju przesiadywanie w rozgrzanych do oporu pomieszczeniach jest sportem narodowym. I fundamentem relacji społecznych. W saunie na Sarema – gorąco, nago i po estońsku Sauna, przed którą stoimy, jest niepozorną budką skleconą z desek, ulokowaną na nadmorskich wydmach. Jestem na wyspie Sarema będącej częścią bałtyckiego archipelagu na zachodnim krańcu Estonii. I choć prawdziwym zagłębiem saun w tym kraju jest południowo-wschodni rejon, pomieszczenia do sesji w wysokiej temperaturze rozsiane są tu w zasadzie wszędzie. W Estonii jest ich ok. 3 tys., a o znaczeniu tych miejsc w lokalnej kulturze opowiadał dokument „Siostrzeństwo świętej sauny” (w 2023 r. film zdobył nominację do Oscara). Krótko mówiąc, saunowanie to tu poważna sprawa. Lepiej więc nie denerwować Estończyków, wspominając o tym, że to przecież Finowie są najbardziej znani z zamiłowania do przesiadywania w gorącym powietrzu. Gdy tylko o tym napomknąłem, Malle zrugał mnie bezceremonialnie, a odzyskanie jego względów wymagało postawienia mu kolejnego piwa. – To nasze sauny są wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO! – pieklił się. – Nasze, nie fińskie! Miał rację. Estońska kultura saunowa trafiła na listę już w 2014 r. – fińska została wpisana dopiero w 2020 r. Tę potyczkę Estończycy więc niewątpliwie wygrali. Żeby nie drażnić mojego nowego znajomego, nie wspomniałem już, że UNESCO umieściło w estońskim spisie wyłącznie sauny dymne. O pochodzeniu wszystkich pozostałych nadal można dyskutować, a spór o to, który kraj jest ojczyzną saunowania, pozostanie zapewne jeszcze długo nierozstrzygnięty. Choć mamy lato, Bałtyk nie jest zbyt ciepły. Miałem nadzieję, że zaczniemy od rozgrzania się, a dopiero później wskoczymy do morza, okazuje się jednak, że Estończycy preferują odmienną kolejność. Zrzucamy ubrania i świecąc gołymi tyłkami, pędzimy do wody. Plan jest taki, że mamy się kilka razy zanurzyć po szyję i wracać na brzeg, jednak okazuje się, że przy plaży jest dość płytko, musimy więc pobiec przez wodę dość daleko od brzegu. Zanim więc porządnie się zanurzę, już szczękam zębami. Pozostaje mi iść za poradą towarzyszy i nie myśleć, lecz po prostu robić, co trzeba. Na szczęście po chwili zmierzamy już ku drewnianemu domkowi, który jawi mi się teraz niczym ocalenie. Wewnątrz, jak w sypialnym wagonie, czekają na nas piętrowe ławy, na których możemy się położyć. Gwałtownie rozszerzające się naczynia krwionośne przyjmują ochoczo fale napływającej krwi i całe moje ciało zalewa wyciskający łzy z oczu przypływ euforii. Ktoś polewa wodą gorące kamienie i pomieszczenie wypełnia się gęstą parą, przez którą nic nie widzę. Jest mi zadziwiająco dobrze. Wkrótce robi się tak gorąco, że zaczynam się rozpływać i wspominać z rozrzewnieniem lodowatą wodę Bałtyku. Teraz jednak, zamiast do wody, przenosimy się do izby obok, gdzie jest nieco chłodniej i leżąc na dywanach możemy odsapnąć, popijając herbatę. To jednak nie koniec sesji – cykl: zimna kąpiel, sesja parowa, odpoczynek, powtarzamy kilkakrotnie (dokładając jeszcze okładanie się brzozowymi witkami). Spotkanie przeciąga się na kilka godzin, a podczas niego nie tylko pozbywam się litrów potu, ale też odbywam cały ciąg rozmów o wszystkim i niczym – i gdy w końcu opuszczam saunę, czuję się, jakbym spędził ten czas z grupą najlepszych, znanych od zawsze przyjaciół. Żytni chleb Estonia jest światem kameralnym, zasady panujące w tak uwielbianych tu saunach odzwierciedlają więc też rzeczywistość kraju. Ważne są tu bliskość z naturą, pieczołowicie tworzona tkanka społeczna i dość swobodny stosunek do najnowszych trendów. Zamiast podążać za zmieniającymi się modami, żyje się w zgodzie z tradycją (co nie przeszkodziło krajowi zostać liderem informatyzacji). Na estońskich wyspach da się to zauważyć szczególnie. Gdy trafiłem na Saremę i opuściłem dość ruchliwy port, znalazłem się w spokojnej przestrzeni pełnej drzew, łąk, pól i malutkich wiosek. Sarema przez wieki pełniła rolę estońskiego spichlerza i do dziś łany zboża ciągną się tu niemal po horyzont. – Czarny chleb żytni jest dla nas bardzo ważnym elementem kulturowym – wytłumaczył mi kelner w przydrożnej knajpce, gdy zatrzymałem się na śniadanie. – Wypiekamy go przynajmniej od średniowiecza. Pieczywo ulepione z wyspiarskiej mąki trafiało na stoły całej wschodniej i środkowej Europy. – Nasze przysłowie mówi, że jeżeli nie zjesz dwóch kromek żytniego chleba, twój dzień nie może być udany – dodaje mężczyzna, podsuwając mi koszyk z pieczywem. Tradycyjnie wyrabiało się je na zakwasie, a ciasto musiało dojrzewać przez minimum 17 godz. Dziś od tej zasady coraz częściej się odchodzi, na wyspie wciąż jednak na szczęście działają rzemieślnicze piekarnie, które trzymają się dawnych, dobrze sprawdzonych metod. Ślady po uderzeniach meteorytów Na Saremę przyjechałem jednak nie po chleb, lecz aby zobaczyć miejsce kosmicznego bombardowania. Ślady po uderzeniach meteorytów można znaleźć w całym kraju, jednak bałtycka wyspa miała wyjątkowego pecha – na zaledwie kilometrze kwadratowym jest tu aż dziewięć kraterów po przybyszach z nieba. Nalot prawdopodobnie miał miejsce ok. 4 tys. lat temu, a gęstość ostrzału wzięła się z jednego, ważącego ok. 10 tys. ton meteoru, który wchodząc w atmosferę, rozpadł się na kilka mniejszych. Te kosmiczne okruchy pędziły z prędkością 10–20 km/s i spadając, narobiły sporo szkód. Drzewa zostały zmiecione w promieniu 6 km, a gigantyczne pożary dopełniły obrazu zniszczenia. Wyobrażenie sobie tego kataklizmu przychodzi mi jednak teraz z trudem. Patrzę na krater, który jest oczkiem wodnym otoczonym 16-metrowej wysokości wałem ziemi. Słucham szumu drzew i w tej spokojnej atmosferze nie jestem w stanie dopatrzeć się nawet najmniejszych śladów dramatyzmu. O szczególnym znaczeniu tego miejsca ludzie wiedzieli jednak już na długo, zanim weszliśmy w epokę oświeconej nauki – 2,5 tys. lat temu zbudowano tu świątynię, po której dziś nie ma już śladu. Ówcześni mieszkańcy wyspy składali w niej ofiary bóstwom, najwyraźniej przeczuwając, że krater Kaali nie jest zwykłą dziurą w ziemi i że w jego powstaniu miały udział siły wyższe. Pakri bez promów i bez lasów – najdziwniejsze wyspy Estonii? Sarema jest największą estońską wyspą, dla odmiany postanawiam odwiedzić też dużo mniejsze, bliźniacze Pakri, na które nie kursują żadne oficjalne promy. By się na nie dostać, trzeba się wybrać w rejs prywatnym kutrem, o co nie jest specjalnie trudno, gdyż kursują one regularnie, wioząc towary codziennego użytku. Pakri są wapiennymi okruchami skał, na których – co jak na Estonię nietypowe – nie rosną żadne lasy, a jedynie dość wątła trawa i krzewy jałowców. To krajobraz bardziej przypominający tereny basenu Morza Śródziemnego niż wybrzeże Bałtyku. Na obu wyspach mieszkali niegdyś Szwedzi tworzący społeczność Rannarootsi. W 1940 r., gdy Estonia była pod radziecką okupacją, Pakri jednak zmilitaryzowano i wyludniono. Większość z nich wróciła do swojej ojczyzny. Na wyspach urzędowali jedynie żołnierze Armii Czerwonej, a po ich wycofaniu zamieszkało tu kilka estońskich rodzin, którym zależy na ponownym ożywieniu wysp. Powołano nawet stowarzyszenie Pakri Rannad, którego głównym zadaniem jest odbudowa rolniczej i pasterskiej tradycji wysp. Spędzam tu kilka godzin, przechadzając się bez większego celu po pastwiskach i mijając co jakiś czas postawione przez Rosjan wojskowe budynki. Zachodzę do opustoszałych szwedzkich wiosek, które przemieniły się już w ledwo widoczną linię dawnych zabudowań i kilka wyróżniających się punktów: cmentarza, kapliczki, dzwonnicy kościoła. W końcu docieram do kamienistej plaży, gdzie spotykam Neeme, jedną z działaczek stowarzyszenia. – Powoli na nowo stawiamy domy i wznawiamy uprawy – mówi. – Zależy nam, by działać w sposób zrównoważony. Tak żeby ludzie byli tu tylko jednym z elementów naturalnego krajobrazu i nie czuli się zarządcami wysp. Może staniemy się przez to inspiracją dla innych miejsc i uda nam się choć trochę naprawić świat. Na Kihnu rządzą kobiety i nie ma bankomatów Jeszcze inny sposób na kształtowanie świata mają mieszkańcy mającej zaledwie ok. 16 km² wyspy Kihnu. A właściwie mieszkanki, bo to rządy kobiet wyróżniają to miejsce spośród innych. Natknięcie się tu na mężczyznę wymaga trochę szczęścia. Ich nieobecność nie jest jednak efektem walki płci, lecz historii. W połowie XIX w. męscy przedstawiciele wyspiarskiej społeczności, poszukując zarobku, zajęli się rybołówstwem i polowaniem na foki, a więc pracą wymagającą wielomiesięcznego przebywania na morzu. W domach zostały kobiety i to one, chcąc nie chcąc, przejęły zarządzanie wyspą. Matriarchalna kultura zakorzeniła się na Kihnu tak mocno, że w 2008 r. UNESCO wpisało ją na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości. Dziś, nawet jeżeli mężczyźni pojawiają się już na wyspie dużo częściej, trzymają się raczej z boku. – Żyje tu około pięćset osób – mówi Mare Matas, jedna z mieszkanek Kihnu. – W tym może z pięciu mężczyzn przebywa tu na stałe. Reszta pracuje na morzu, mój mąż też. Stan cywilny mojej rozmówczyni zdradza fartuch przykrywający tradycyjną pasiastą spódnicę zwaną kort. Są one tu na tyle popularne, że na ulicy naliczyłem zaledwie kilka osób w nowoczesnych ubraniach. Równie widoczne są też rowery i poradzieckie motocykle – ruch samochodowy na wyspie nie istnieje. Podobnie jak bankomaty, hotele, sklepy sieciowe i całoroczne restauracje. Kihnu jest w jakimś sensie światem sprzed dziesięcioleci i między innymi właśnie to przyciąga turystów (nie musicie się jednak obawiać tłumów). Śladem przeszłości jest też tradycyjna, ponadstuletnia sauna w gospodarstwie Miku Talu, która wygrała konkurs na najlepszy tego typu obiekt na wyspie. Prowadzi mnie do niej Vivika Tapp, córka właścicieli gospodarstwa. Sufit i drzwi do sauny są tak niskie, że wchodząc, muszę się pochylić. – Jeżeli nie chcesz wyjść stąd czarny, lepiej nie opieraj się o ściany – śmieje się Vivika. – Przez ponad wiek używania osadziła się na nich sadza z dymu – uprzedza. To najbardziej tradycyjny typ estońskiej sauny. Powietrze ogrzewane jest z sąsiedniego pomieszczenia, w którym do pieca ładuje się pokaźne ilości drewna. Fala gorąca wpływa do sauny. Nagrzanie pomieszczenia trwa ok. 4 godz., później jest ono wentylowane, by pozbyć się dymu. I znów przez kolejne 4 godz. niewielki domek dalej się nagrzewa – idealne warunki do saunowania to 70–90 stopni Celsjusza. – Wszystko gotowe, możemy zaczynać – zachęca Vivika. Przed sauną czeka już kilku gości – turyści, sąsiadki i jakiś zabłąkany męski mieszkaniec wyspy. Jak na komendę wszyscy zrzucamy ubrania. Po kilku dniach spędzonych w tym kraju nagość już mnie nie peszy i z przyjemnością myślę o najbliższych godzinach spędzonych w niewielkim rozgrzanym pomieszczeniu. Jak zaplanować podróż na estońskie wyspy Dojazd Samolotem LOT-u bezpośrednio z Warszawy do Tallinna. Koszt biletu to ok. 800 zł w dwie strony; lot.com. Dalej autobusem do Virtsu. Autobusem linii Lux Express lub FlixBus. Cena biletu w jedną stronę do stolicy Estonii latem zaczyna się od ok. 200 zł, ale podróż jest bardzo długa – ponad 16 godz. Transport Pomiędzy największymi wyspami Estonii kursują promy pasażersko-samochodowe. Połączenia z Virtsu na wyspę Muhu, z której mostem wjeżdża się na Saremę, zaplanowane są co 40 min, a sama przeprawa trwa pół godziny. Koszt przeprawy (auto i 2 os.) to 20–25 euro w jedną stronę. Na Kihnu statki pływają tylko 3–4 razy na dobę (z Munalaid) oraz raz w tygodniu z Parnawy. Jeżeli nie zarezerwujesz wcześniej biletów, obowiązuje zasada „kto pierwszy, ten wygrywa”. Lepszym sposobem może być przeprawa bez auta i poruszanie się po wyspie rowerem; visitestonia.com. Nocleg W Estonii obowiązuje znana ze Skandynawii zasada wolnego biwakowania, co oznacza, że możemy swobodnie rozbić namiot na dziko (prawo igaüheõigus), pod warunkiem że pozostawimy miejsce takim, jakie je zastaliśmy. Pamiętajcie o zakazie prania odzieży i mycia naczyń w rzekach i jeziorach. Jeżeli zależy wam na większych wygodach, polecam m.in. Meri Seaside Hotel & SPA w Kuressaare na wyspie Sarema. Ceny za pokój 2-osobowy zaczynają się w okolicach 300 zł. Jedzenie Umiłowanie Estończyków do chleba przejawia się także atencją do kwasu chlebowego (kali). Popularną przekąską są kanapki z żytniego chleba z pastą jajeczną i śledziem lub szprotem. Na deser Estończycy zajadają kamę – prażoną mąkę jęczmienną, żytnią i owsianą z dodatkiem grochu. Tę zadziwiającą mieszankę dodaje się do maślanki, kefiru lub mleka. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler”.
Najbardziej rzymskie z niemieckich miast. Fantastyczny pomysł na jesienny weekend z rodziną
Rzymski skarb z Trewiru to dopiero początek. Podczas podróży po najstarszym mieście Niemiec odkryłem ślady Imperium, które wciąż są obecne – od monumentalnej Czarnej Bramy po zaskakująco dobrze zachowane monety. Trewir oferuje spojrzenie na przeszłość bez tłumów i pośpiechu.
Spis treści: Rzymskie bogactwa i cesarskie mozaiki Trewiru z bliska Złoty Skarb z Trewiru – 18 kg rzymskiego bogactwa ukrytego w ziemi Porta Nigra – rzymska brama, która przetrwała wieki i została kościołem Rzymski pałac Konstantyna i amfiteatr, gdzie cisza zastąpiła gladiatorów Jak zaplanować podróż do Trewiru – dojazd, noclegi i lokalne smaki Trewir, położony niedaleko granicy z Luksemburgiem i Francją, uchodzi za najstarsze miasto w Niemczech. Przez wieki pełnił rolę drugiego Rzymu. Kiedy imperium upadło, miasto popadło w cień, a przed zupełnym zapomnieniem uratowały je pochodzące stąd słynne wina mozelskie. Dziś jednak, gdy stolica Włoch niknie pod naporem milionów turystów, a do najważniejszych zabytków wiją się wielogodzinne kolejki, Trewir staje się kuszącą alternatywą. Daje sposobność spojrzenia na czasy Imperium Rzymskiego bez konieczności przebijania się przez tłumy. Rzymskie bogactwa i cesarskie mozaiki Trewiru z bliska Światło reflektorów wydobywa kamienną bramę z otchłani nocy. Późnym wieczorem, gdy docieram do Trewiru, najważniejszy zabytek miasta wygląda, jakby udało mu się umknąć spod działania upływającego czasu. Mrok pochłonął wszystkie atrybuty współczesności – budynki, samochody, banery – tworząc nieprzeniknione tło dla podświetlonej lampami Porta Nigra – Czarnej Bramy. Odruchowo szukam wzrokiem postaci odzianych w togi lub rzymskich żołnierzy w pełnym ekwipunku. Następnego dnia, zanim wrócę pod rzymską bramę, by obejrzeć ją w świetle południa, idę do Rheinisches Landesmuseum Trier, dzięki któremu można rozeznać się w rzymskiej historii miasta. – Trewir nie bez powodu nazywany był Rzymem Północy – mówi Thomas Martin, który oprowadza mnie po placówce. – W latach 293–395 rezydowało tu kilku rzymskich cesarzy, w tym Konstantyn Wielki. Echa tamtych czasów rozbrzmiewają w pieczołowicie ułożonych mozaikach zdobiących niegdyś tutejsze domy, pomalowanej na wściekle bordowy kolor ścianie przeniesionej z ruin rzymskiej rezydencji czy w przedmiotach codziennego użytku. Mijamy kryjące te skarby gabloty, a gdy przyglądam się ilustracjom odtwarzającym wygląd Trewiru sprzed 2 tys. lat, dociera do mnie, jak bogatym był on miastem. – To nie były peryferie Imperium Rzymskiego zaludnione przez barbarzyńców – tłumaczy Martin. – Zachodnia część dzisiejszych Niemiec była zarządzana bezpośrednio przez Rzym, a Trewir, ulokowany strategicznie nad rzeką Mozelą, miał duże znaczenie w późniejszych latach cesarstwa. To było zamożne miasto zamieszkane przez mniej więcej 100 tys. osób. Złoty Skarb z Trewiru – 18 kg rzymskiego bogactwa ukrytego w ziemi O bogactwie tutejszych mieszkańców świadczy m.in. główna atrakcja muzeum, czyli Złoty Skarb z Trewiru. W 1993 r. ekipa zatrudniona przy budowie siedziby banku wykopała dzban kryjący 2650 doskonale zachowanych złotych monet – jeden z największych rzymskich skarbów, jakie kiedykolwiek odkryto. Wydobyty ok. 1,8 tys. lat po jego ukryciu, ważył ponad 18 kg. Wiele wskazuje na to, że pieniądze nie należały do jednej osoby, lecz były oficjalnym depozytem, zarządzanym i stopniowo powiększanym. Zgromadzone środki odpowiadały rocznemu żołdowi ok. 130 rzymskich żołnierzy, był to więc naprawdę pokaźny majątek. Pochylamy się nad stosem tych monet rozrzuconym na płasko w szklanej gablocie – skarbowi z Trewiru muzeum poświęciło osobną, specjalnie przygotowaną salę. Porta Nigra – rzymska brama, która przetrwała wieki i została kościołem Nadrzeczne miasto jest na wskroś niemieckie – schludne uliczki, domy z pruskiego muru, sklepiki i uporządkowane wyszynki – ale co rusz natykam się tu też na ślady z innego świata. Pozostałości rzymskich czasów są tu niczym przybysze z innej galaktyki, chodząc ulicami, przemieszczam się więc pomiędzy różnymi epokami i kręgami kulturowymi i chwilami nie wiem już, czy jestem na Północy czy Południu. Czarną Bramę, przy której znów przystaję, wzniesiono bez zaprawy, korzystając tylko z żelaznych zacisków trzymających potężne bloki piaskowca w pionie. Ta wzniesiona ok. 170 r. budowla, przypominająca mi wielopiętrowy tort weselny, jest najlepiej zachowaną rzymską bramą w północnej Europie. Sprzyjał jej los – pozostałe bramy zniknęły wraz z imperium, rozkradzione na materiały budowlane. Porta Nigra zachowała się, gdyż w 1030 r. wprowadził się do niej grecki pustelnik Symeon, po śmierci ogłoszony świętym. Zmarł w tym budynku, arcybiskupstwo przekształciło więc bramę w kościół – wtedy to zamurowano większość łukowatych przejść ulicznych. Pierwotny kształt brama odzyskała dopiero na początku XIX w., gdy Napoleon Bonaparte nakazał zlikwidowanie świątyni. Nie udało się jednak zupełnie wymazać przeszłości – obiekt jest rodzajem palimpsestu, rzymskie ślady nikną pod chrześcijańskimi płaskorzeźbami, kolejne odsłony historii przenikają się tu płynnie. Rzymski pałac Konstantyna i amfiteatr, gdzie cisza zastąpiła gladiatorów Wyznawcy chrześcijaństwa na dobre rozgościli się też w dawnym pałacu cesarskim, datowanym na początek IV w., pełniącym niegdyś rolę sali tronowej Konstantyna I. Dziś budynek jest kościołem protestanckim, w surowym, pozbawionym niemal ozdób gmachu wciąż da się jednak odczuć dawną potęgę imperium. Pałac jest największą zachowaną konstrukcją o jednym pomieszczeniu z czasów rzymskich i rywalizuje pod tym względem z Panteonem w stolicy Włoch. Nieco mniej szczęścia miał amfiteatr, prawdziwy gigant wzniesiony w II w., mogący niegdyś pomieścić 20 tys. osób. Rzymianie, z typowym dla siebie pragmatyzmem, umieścili go na wyciętym stoku wzgórza, co ułatwiło im budowę. Gdy jednak zachodzę na to miejsce, okazuje się, że na przestrzeni wieków obiekt, gromadzący niegdyś widzów spragnionych walk gladiatorów i zwierząt, stracił wszystkie miejsca siedzące. Kamienne trybuny posłużyły jako materiał budowlany pod niezliczoną liczbę domów po upadku cesarstwa. Ich miejsca zajęła trawa nadająca trewirskiemu amfiteatrowi wyjątkowy wygląd. Panuje tu niemal rodzinna atmosfera, odwiedzający wylegują się na stoku, a ich dzieci biegają po wysypanej piachem scenie i podziemnych korytarzach, którymi niegdyś maszerowali wojownicy. Przysiadam na trawie i próbuję sobie wyobrazić czasy świetności tego miejsca – 1,7 tys. lat temu ten punkt wyznaczał centrum ówczesnego świata. Rzymianie ponieśli jednak klęskę – nie potrafili przekazać swojego zamiłowania do tego typu rozrywek kolejnym pokoleniom i amfiteatry całego imperium zamieniły się w spowite ciszą kamienne skorupy. Dużo lepiej poszło im z pasją do wina. Zaraz za amfiteatrem, na stokach wzgórza, ciągną się równo posadzone rzędy winorośli. To Rzymianie przynieśli ze sobą krzewy Vitis vinifera i zapoczątkowali tradycję, która nadal jest żywa – w każdym łyku tutejszego wina kryje się więc smak starożytności. Jak zaplanować podróż do Trewiru – dojazd, noclegi i lokalne smaki Dojazd Jeżeli nie podróżujesz z Polski samochodem, najłatwiej będzie dolecieć do Frankfurtu (m.in. LOT z Warszawy), a stamtąd do Trewiru pociągiem – podróż trwa trochę ponad 2 godz., a ceny biletów zaczynają się od 16 euro. Transport Trewir najlepiej przemierzać pieszo. Większość zabytków rzymskich, ale też średniowiecznych, mieści się w centrum i jest łatwo dostępna. Niezłym pomysłem jest też wypożyczenie roweru – jednoślad można wynająć m.in. na dworcu centralnym w Trewirze (Fahrradstation Gleis 11) – od 15 euro za dzień. Nocleg Park Plaza Trier to czterogwiazdkowy hotel w centrum miasta ze stosunkowo dużymi, bardzo wygodnymi, acz zaprojektowanymi bez specjalnego indywidualizmu pokojami. W obiekcie jest też strefa spa. Ceny od ok. 700 zł za pokój 2-osobowy. Coffee Fellows Hotel leży nad samą rzeką Mozelą i oferuje widok na jej nurt z pokojów. Tuż obok znajduje się historyczny, zbudowany przez Rzymian most. Obiekt znajduje się w cichej okolicy oddalonej od centrum o kwadrans spaceru. Dobry stosunek jakości do ceny: dwójka od ok. 300 zł. Spróbuj tego Restauracja Wirtshaus Zur Glocke serwuje regionalne, tradycyjne dania, w tym doskonałe sznycle cielęce. Spory wybór białych win z Mozeli. Źródło: archiwum National Geographic Traveler, Germany.Travel Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler”.
Ulubiony region Polaków. Latamy tam pod dobre wino i nieziemskie jedzenie
Chrześcijaństwo i wino to dwie tutejsze religie. Poza tym jednak warto wiedzieć, że Kachetia to kolebka gruzińskiego romantyzmu.
Spis treści: Sighnaghi – miasto miłości Klasztor Bodbe Dzalisi Tsinandali Mukhrani Kachetia – informacje praktyczne Osiem tysięcy lat temu ktoś zasadził w tym miejscu winorośl. I wiedział, jak z jej owoców zrobić wino – mówi mi Patrick McGovern z Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii. Stoimy na niewielkim wzniesieniu otoczonym zielonymi polami, niecałe 30 km na południe od Tbilisi. Mój rozmówca jest dyrektorem prac wykopaliskowych prowadzonych na kopcu Gadachrili Gora – najstarszym znanym nam miejscu, w którym człowiek produkował ten szlachetny trunek. Pośród ruin domów z cegły mułowej z epoki kamienia naukowcy znaleźli pyłki świadczące o tym, że wokół wsi uprawiono winorośl. Analiza chemiczna fragmentów naczyń wykazała na nich obecność kwasu winowego – to pradawny „odcisk palca” mówiący o tym, że w glinianych dzbanach chlupotało niegdyś wino. – Mieszkańcy Gadachrili Gora potrafili wywołać fermentację soku winogronowego. Winiarstwo narodziło się właśnie tutaj – twierdzi McGovern. Sighnaghi – miasto miłości Podróżując przez gruzińską Kachetię, na te winne ślady natrafiam nieustannie, choć czasem ich dostrzeżenie wymaga nieco uwagi. Następnego dnia jadę do Sighnaghi, zwanego miastem miłości. Miano to nadane zostało co prawda nieco na wyrost, głównie w nadziei na to, że zwabi turystów. Miłosnych historii nie ma tu za wiele, ale jest za to czynny całodobowo urząd stanu cywilnego; ślub można więc tu wziąć o dowolnej godzinie. Nawet jeżeli jednak nie przywiodą was tu porywy serca, Sighnaghi może się podobać. Spędzam kilka godzin na wędrowaniu po brukowanych uliczkach otoczonych kolorowymi domami z ażurowymi balkonami i zdobionymi bramami skrytymi za kaskadami kwiatów. Miasto przeszło rewitalizację – zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Gruzję zaczęto robić tu wiele, by usunąć ślady sowieckiej przeszłości i nadać ulicom zachodniego sznytu. Budżetu starczyło jednak tylko na odnowienie domów z pierwszej linii, zwykle przy głównych traktach. Z tego powodu wiele osób zarzuca włodarzom, że uczynili z Sighnaghi park dla turystów. Ale nie mam zamiaru tego oceniać, Gruzja ma trudną historię i warto docenić nawet tę próbę zmian. Jeszcze w XVIII w. w Sighnaghi żyło zaledwie sto rodzin, głównie kupców oraz rzemieślników zajmujących się wyrobem dywanów, kilimów i tkanin. Echem tej tradycji są stoiska na głównych ulicach kuszące przyjezdnych kolorowymi artykułami. Najważniejsze wydają się jednak zabytkowe mury obronne, które sprawiają, że gruzińskie miasto porównuje się często do Carcassonne. Niegdyś miały 4 km długości i obwarowane były aż 23 wieżami, co czyniło Sighnaghi miastem niemal nie zdobycia. Dziś z tej obronnej konstrukcji zostały niecałe 2,5 km, ale ogrom murów wciąż robi wrażenie. Gdy wspinam się na ich szczyt, dostrzegam rozciągające się wokół miasta połacie pszenicy, ale też równe rzędy tyczek, na których wspiera się winorośl. To sygnał, że Kachetia nadal żyje winem, a Sighnaghi jest doskonałą bazą wypadową po okolicznych winnicach. Klasztor Bodbe Dużo subtelniejszy ślad obecności wina w tutejszej historii wiąże się z klasztorem Bodbe, do którego zawozi mnie poobijana marszrutka. Trzęsący się autobusik wypełniony jest Gruzinami, którzy w milczeniu wysłuchują okrzyków kierowcy do tajemniczego rozmówcy w telefonie. Po dwóch godzinach nasłuchu nieustannej telefonicznej kłótni, z której nie rozumiem ani słowa, wysiadam pod kamiennym budynkiem o strzelistej wieży, napawając się nagłą ciszą. Klasztory są w Gruzji niemal równie ważne jak wino. Chrześcijaństwo pojawiło się tu już w I w. n.e., a oficjalnie religia została przyjęta w 337 r. (Gruzja była drugim lub trzecim, zależnie od interpretacji dokumentów, krajem świata, który przeszedł na tę religię). Drogę wyznaczył król Mirian II, decydując się na chrzest, po tym jak pochodząca z Kapadocji chrześcijańska niewolnica Nino uzdrowiła jego żonę. Nieco bardziej prawdopodobną wersją jest ta, że chodziło jednak o politykę. Mirian chciał uniezależnić się od zaratustriańskich kapłanów, zmienił więc po prostu wiarę. Niezależnie od faktów Nino została po śmierci uznana za świętą i pochowana właśnie tu, na terenie klasztoru Bodbe. Przedostanie się do jej grobu okazuje się jednak wyzwaniem. Gdy przekraczam próg kościoła z IX w., trafiam na gęsty tłum wiernych biorących udział w nabożeństwie. W powietrzu wibrują atonalne hymny, dorośli ukradkiem zerkają w telefony, a dzieci przeciskają się pomiędzy lasem nóg. Prawosławne msze potrafią trwać 3, a czasem i 5 godz. Wycofuję się więc do ogrodu obok klasztoru, odprowadzając wzrokiem osoby zmierzające w dół po kamiennych schodach. Idą do źródła św. Nino, którego woda ponoć potrafi uleczyć wszelkie choroby. Nie mogąc dostać się do grobu świętej, przeglądam w telefonie zdjęcia, aż trafiam na wizerunek przechowywanego w stołecznej katedrze Sioni krzyża zrobionego przez Nino. Uplotła go z własnych włosów oraz… dwóch gałązek winnej latorośli. Nie dziwi mnie to – w tym kraju winu bliżej do sacrum niż profanum. Dzalisi Niemal nabożną czcią Gruzini otaczają też kwewri – ogromne cebulaste dzbany, które zakopuje się w ziemi i wlewa do nich winogronowy sok, by fermentował. Ten sposób wyrobu wina nie zmienił się od tysięcy lat. Kwewri są wyrazem ciągłości – bez trudu można je znaleźć w nowoczesnych winiarniach, ale też na archeologicznych stanowiskach. Natrafiam na nie między innymi w ruinach Dzalisi, mającego ponad 2,2 tys. lat rzymskiego miasta leżącego 50 km na północy zachód od Tbilisi. Podążając za grupką turystów, przemierzam rampy poprowadzone nad wykopaliskami, by podziwiać mozaikową podłogę starożytnego pałacu. Jej powierzchnia podziurawiona jest dziwnymi lejami – niezwykłymi zagłębieniami zdolnymi swobodnie pomieścić człowieka. To właśnie pozostałości kwewri. Dzalisi było niegdyś dużym ośrodkiem miejskim Iberii, czyli starożytnego królestwa rozciągającego się na terenie dzisiejszej Gruzji, w VI w. zdobytym przez Persję. Dziś miejscowość zachęca do spacerów po okolicznych wzgórzach lub kontynuowania starożytnej tradycji i pławienia się w gorących źródłach. Ja jednak, szukając winnych tropów, zachodzę do jednej z restauracji, by sprawdzić, jakie trunki podaje się tu do posiłku. Do wyrazistego, skrzącego się bielą koziego sera, sałatek posypanych orzechami oraz prosiaka pieczonego na desce i podanego z ostrym śliwkowym sosem (nazywanym tkemali) właścicielka lokalu podsuwa mi dzban z winem nienoszącym żadnej nazwy. Domowe trunki nie są tu niczym dziwnym – niemal każdy dom na wsi ma przynajmniej małe poletko winorośli. Tsinandali W końcu porzucam na chwilę winny świat, by zajrzeć do pałacu i ogrodów Aleksandra Czawczawadze, żyjącego na przełomie XVIII i XIX w. myśliciela, polityka i poety. Posiadłość w Tsinandali była letnią rezydencją ojca gruzińskiego romantyzmu uważanego dziś za bohatera narodowego. Chodzę po przestronnych salach budynku, nasłuchując skrzypienia drewnianych podłóg pod stopami, patrząc na poważne twarze nieznanych mi mężczyzn, których wizerunki zdobią ściany, i po kryjomu muskając palcami oryginalną zastawę stołową na okrągłym blacie. Oprócz przewodzenia ruchowi intelektualnemu Czawczawadze pisał tu z zapałem dość rzewne opowiadania, poematy i liryki. Dziś jest kimś w rodzaju gruzińskiego odpowiednika naszego Adama Mickiewicza. Pisarz zginął w 1907 r. na skutek zamachu podczas konnej przejażdżki – szczegóły tego zdarzenia do dziś nie są w pełni wyjaśnione. Do Tsinandali przyjechałem, by poczuć literackiego ducha, ale i tu nie da się uciec przed winem. W jednej z sal pałacu natykam się na bogatą kolekcję butelek znalezionych w piwnicach budynku. Pośród nich jest nawet polski miód pitny. – Czawczawadze był nie tylko znawcą, ale też producentem wina – mówi mi przewodniczka. – Posiadał niewielką winiarnię, w której powstawało wyrabiane do dziś białe wino tsinandali. Zresztą co tu dużo mówić, w Gruzji nie możesz zostać bohaterem narodowym, jeżeli nie jesteś miłośnikiem wina – śmieje się. Mukhrani Szukając bardziej współczesnego oblicza gruzińskiego świata win, na koniec mojej podróży jadę do zabytkowego zamku w Mukhrani. Jego historia sięga XVIII w., kiedy to został wzniesiony na polecenie hrabiego Ivane Mukhranbatoniego, potomka królewskiej rodziny Bagrationi. Château Mukhrani robi wina od lat, dziś stawia jednak mocno na nowoczesność, stosując najmodniejsze światowe metody i technologie. Do Mukhrani przyjeżdżają jednak nie tylko amatorzy winogronowego trunku. Historyczny budynek przyciąga znawców architektury, a ekskluzywna restauracja – smakoszy poszukujących nowych doznań. Jest tu także zabytkowy monastyr, a niedaleko rozciąga się Park Narodowy Borjomi-Kharagauli, jeden z największych tego rodzaju obszarów chronionych w Europie. Czyni to z Mukhrani miejsce interesujące niemal dla wszystkich. – Przez tysiąclecia proces fermentacji był dla ludzkości tajemnicą – mówi Luka oprowadzający mnie po Château Mukhrani. – Nasi przodkowie wrzucali po prostu do dzbana winogrona i pozwalali działać bogom. Po kilku miesiącach otrzymywali napój, który zmieniał stan umysłu. Tutaj było to jak religia. I prawdę mówiąc, dla Gruzinów nadal czymś takim jest. Zapraszającym gestem wskazuje stojące na stole pomiędzy krzewami winorośli kieliszki pełne różowego wina tavkveri, białego chinuri czy wreszcie czerwonego saperavi. Unosimy je, jakbyśmy byli uczestnikami tajemniczej ceremonii, tyle tylko że zamiast „amen” wypowiadamy gruzińskie „na zdrowie”. A więc gaumardżos! Kachetia – informacje praktyczne Transport Najłatwiejszym, ale też najtańszym sposobem poruszania się po Kachetii są tzw. marszrutki, czyli niewielkie autobusy zabierające po kilku-, kilkunastu pasażerów. Za podróż z Tbilisi do Sighnaghi zapłacisz ok. 15 zł od osoby. Nieco droższe będą współdzielone taksówki osobowe – za tę samą trasę zapłacisz 20–30 zł od osoby. Taksówki są szybsze, kierowcy czekają jednak z kursem, aż zgłosi się odpowiednia liczba pasażerów. Ta sama zasada dotyczy marszrutek, ale są one popularniejsze; zebranie „kompletu” podróżnych odbywa się więc zazwyczaj szybciej. Nocleg Zandarashvili Guest House w Sighnaghi – położony pośród zieleni pensjonat; od ok. 50 zł. Pensjonat Nato & Lado położony niemal w samym centrum, od ok. 70 zł. Niektóre pokoje są nieco ciemne, ale do dyspozycji jest też duży taras ze świetnym widokiem. Kabadoni Boutique Hotel – z basenem i strefą spa, od ok. 320 zł. Warto wiedzieć Większość winnic w Kachetii organizuje wycieczki po posiadłościach wraz z degustacją wyrobów. I tak w winnicy Vazisubani w Gurjani godzinna sesja i testowanie 5–6 gatunków win produkowanych w kwewri to koszt ok. 80 zł. Z kolei winnica Buera proponuje degustację w wersji premium – za 345 zł. Podczas niej poznajesz nie tylko wszystkie tajniki produkcji, ale masz też okazję spróbować czterech różnych win z górnej półki. Źródło: archiwum NG
Tuszetia w Gruzji to serce Kaukazu. Dzikie góry, wyludnione wioski i ujmująca gościnność
Leżąca we wschodniej Gruzji Tuszetia to jeden z najbardziej dzikich zakątków kraju. Położona jest na północnych zboczach Wielkiego Kaukazu. Od północy i wschodu graniczy z republikami federacji rosyjskiej: Czeczenią i Dagestanem.
Spis treści: Wyludnione wioski Monastyr Alawerdi Omalo – stolica Tuszetii Dartlo Girevi Tuszetia – informacje praktyczne Uchylam płachtę wejścia do namiotu i… widzę przed sobą owczarka kaukaskiego. Stoi dwa metry ode mnie, a z jego gardła wydobywa się chrapliwy warkot. Pasterskie psy przemierzające góry Tuszetii – położonego tuż przy rosyjskiej granicy, zapomnianego przez świat regionu Gruzji – to poważni zawodnicy. Jeżeli im podpadniesz, jesteś w kłopotach. Ich kły przecinają skórę w sekundę. Zastygam w bezruchu, próbując oszacować, czy choćby zdążę zasunąć zamek namiotu. Melodyjny gwizd sprawia, że napięte niczym struna ciało psa łagodnieje – z prawej pojawia się pasterz. Jestem uratowany! Przysiadamy na pieńku; na kuchence przygotowuję kawę. – Moje dzieci wyjechały do Tbilisi, ale ja się nigdzie nie wybieram – mówi mężczyzna. – Nie znam innego życia, moim światem są góry, owce i psy. Wyludnione wioski Jednak pasterska tradycja nawet i tu, w tak odizolowanym od reszty świata miejscu, powoli zanika. – W latach 50., gdy Gruzja należała jeszcze do Związku Radzieckiego, mieszkańcy wiosek w Tuszetii zostali przymusowo przesiedleni na niziny – opowiada. – Zabroniono im powrotu i zajmowania się tym, co robili od pokoleń. Po uzyskaniu niepodległości zakaz został zniesiony, ale wiele osób nie chciało się już znowu przenosić. Życie na nizinach jest wygodniejsze. Górskie wioski pozostały wyludnione. Tradycja, która sięga przynajmniej XVI w., każąca wędrować pasterzom ze stadami, zaczęła się chwiać. Przez stulecia dwa razy w roku pokonywali pieszo ponad 200 km, jesienią schodząc z gór i wiosną odbywając tę samą wędrówkę, tyle że w przeciwnym kierunku. Dziś życie miejscowych w niewielkim stopniu skupione jest wokół owiec. Wydeptane przez pasterzy ścieżki wciąż są tu jednak często jedynymi szlakami, którymi można podążać. Są pewniejsze niż mapy i drogowskazy. Kierują piechurów ku drewnianym szałasom, w których można spędzić noc, biegną pomiędzy źródłami wody, idą najdostępniejszymi wzniesieniami. Ostatnie kilka dni spędziłem, błąkając się po zboczach i dolinach, często nie do końca wiedząc, dokąd zmierzam, ale ślady owczych racic odbite w miękkiej ziemi zawsze wskazywały mi w końcu odpowiedni kierunek. Monastyr Alawerdi Zanim tu trafiłem, zajechałem do monastyru Alawerdi stojącego u bram Tuszetii. Monumentalny budynek o funkcjach obronnych przyciąga wzrok z oddali, będąc jedynym mocno zaznaczonym punktem na płaskiej nizinie oddanej pod rzędy winorośli. Mający za tło góry Kaukazu klasztor nazywany jest katedrą, a jego gigantyczna, wysoka na 55 m kopuła zdaje się dotykać nieba. Alawerdi powstał w XI w., a na jego lokalizację wybrano dość nietypowe miejsce – zupełnie odsłonięte, otwarte, niekryte żadną doliną lub stokami. Tak jakby chciano, by ściągał najeźdźców, którzy przez setki lat przetaczali się przez te ziemie. I rzeczywiście, aż do 1615 r., gdy kompleks zdobył perski szach Abbas I, wszystkie zbrojne plemiona podbijające te tereny utykały w tym punkcie, nie mogąc sforsować wysokich kamiennych murów twierdzy-klasztoru. Gdy nadchodziły ciężkie czasy, mieszkańcy okolicznych wiosek kryli się w siedzibie mnichów, licząc na to, że nie tylko uchronią w ten sposób życie, ale też chrześcijańską wiarę. Dziś panuje tu zaskakująca cisza – w klasztorze zabronione są rozmowy i robienie zdjęć, a wstęp mają wyłącznie osoby stosownie odziane (co w przypadku kobiet oznacza chustkę na głowie i długą suknię, a mężczyzn – strój bez krótkich rękawów i nogawek). Cały hałas dzisiejszego świata został tu zniwelowany. Pozostają nabożna cisza przerywana jedynie furkotem skrzydeł ptaków wirujących nad kompleksem, surowe kamienne mury i ciche modlitwy mnichów, które mają utrzymać świat w jednym kawałku. Omalo – stolica Tuszetii Moim głównym celem było jednak Omalo, nazywane stolicą Tuszetii, choć od razu trzeba dodać, że ten zaszczytny tytuł przypadł wsi głównie dlatego, że to jedno z nielicznych miejsc w regionie, do którego da się dojechać samochodem. Tak czy inaczej to nie jest prosta podróż. Żwirowa, pełna dziur droga z Telawi ciągnie się przez blisko 70 km, a jej pokonanie zajmuje 5–6 godz. Z mozołem wspinam się po zboczach, pokonując serpentyny, które skłoniły niegdyś goszczącą tu ekipę telewizji BBC do mianowania tej drogi najniebezpieczniejszą przeprawą samochodową na świecie. O tym, że nie wszyscy kierowcy docierają do celu, świadczą czarne nagrobki na poboczach. Ucieszyłem się więc, że mój kierowca okazał się spokojnym 60-letnim mężczyzną, który większość życia spędził za kółkiem. Prowadził auto powoli i pewnie, pozwalając kołom wpadać w szerokie rozpadliny, z których jednak zawsze się wydobywał, i beznamiętnie wjeżdżając w zalewające drogę wodospady lejące się z gór. Przez 5 godz. naszej podróży odezwał się może trzema zdaniami. Przy tym ani na moment nie rozstawał się z papierosem. Uznałem jednak, że jeżeli ceną za bezpieczne dotarcie do celu jest gęsty dym wypełniający wnętrze auta, jestem w stanie ten koszt zaakceptować. Górne Omalo zamieszkuje niecałe 50 osób (jest jeszcze Dolne Omalo, nieco bardziej zaludnione). Z nadejściem jesieni większość z nich przenosi się na niziny sąsiedniej Kachetii. W wiosce zostaje dosłownie kilku mieszkańców, którym niestraszna jest perspektywa pozostania przez kilka miesięcy poza światem. Zdani są wówczas na własne siły oraz zapasy żywności i pakunki zrzucane co miesiąc przez helikopter, którym przylatują na służbę pogranicznicy (bliskość rosyjskiego Dagestanu i Czeczenii każe władzom zachować czujność). Spacerując pomiędzy niskimi kamiennymi domami, w których prąd płynie, jeżeli starczy paliwa do generatora lub słońca grzejącego panele fotowoltaiczne, próbowałem sobie bezskutecznie wyobrazić, jak wygląda życie w gruzińskiej wsi tonącej w śniegu i samotności. Poezja i wino pozwalają przetrwać By żyć tu cały rok, trzeba być ekscentrykiem. Takim jak Kako, mężczyzna o haczykowatym nosie i łagodnym spojrzeniu. W Omalo mieszka od niemal pół wieku. Zajmuje się gospodarstwem i pisaniem wierszy. Pozostaje na stanowisku nawet w najbardziej mroźne zimy, gdy temperatura spada do minus 30 st. C. Dzień zaczyna od kubka kawy, później dogląda kur, pieli grządki w ogródku. Wieczorem wychodzi spędzić z pastwiska krowy. W wolnych chwilach kreśli kilka linijek poezji lub duma nad prawidłami tego świata. Niemal w tej samej chwili potrafi być rolnikiem i hodowcą oraz artystą i filozofem. Gdy go odwiedziłem, nalał do szklanek z grubego szkła wina i nakroił plastrów sera (wszystko własnej roboty). Poprosiłem, by przeczytał kilka swoich wierszy. Przyniósł z domu zeszyty ze stronami wypełnionymi równymi liniami. Czytał niespiesznie niskim spokojnym głosem. Nie przeszkadzało mi, że nie rozumiałem ani słowa, wystarczyła melodia języka. Ciągoty Kako do poezji nie są w tym kraju czymś wyjątkowym. Gruzja kocha bardów i poetów. Jedną z częściej uwiecznianych postaci jest tu Waża Pszawela, twórca epickich wersetów opiewających życie pasterzy, myśliwych, kobiet. Urodził się w kamiennej chatce w górskiej Chargali, a potem – już jako dorosły człowiek – pokonał 2 tys. km wozem konnym w drodze do Petersburga, w którym zapragnął studiować prawo. Pszawela nie był zwolennikiem cywilizacji, szybko więc wrócił do Gruzji. Tu napisał ponad 400 wierszy wielbiących naturę i opowiadających o szukaniu życiowej wolności. Przypomniałem sobie słowa wydawcy, Nodara Dugladze: „Poezja pozwalała nam przetrwać. Gdy wróg nas napadał, siadaliśmy z nim do stołu, piliśmy dużo wina i recytowaliśmy niekończące się wiersze. To był nasz sposób na uwiedzenie tych, którzy byli nam przeciwni”. Słuchając recytacji Kako, miałem jednak wrażenie, że miejscowi mają zdolność uwodzenia wszystkich, nie tylko wrogów. Gdy skończył czytać, wysunął rękę i nakreślił palcem kierunek mojej wędrówki w następnych dniach. Dartlo, Girevi, Shenako, Baso, Kvavlo, Chesho, Tsotava – wymienił wioski Tuszetii, do których mógłbym dojść pieszo. Dartlo Zacząłem od Dartlo. Ruszyłem wąską ścieżką z Omalo, wspinając się na trawiaste pagórki, by zejść w końcu trawersem do wąskiej doliny i podążyć wzdłuż prowadzącej mnie do celu rzeki Pirikita Alazani. Wciśnięte w strome zbocza Dartlo ulepione jest z domów z płaskich kamiennych płyt przykrytych łupkowymi dachami. Ale na listę światowego dziedzictwa UNESCO trafiło przede wszystkim ze względu na średniowieczne wieże, podobne do tych, które dziś przyciągają turystów w gruzińskiej Swanetii. Ich masywne kształty górują nad lichymi chałupkami. Czekają w pogotowiu – gdy nadejdą złe czasy, można w nich ukryć dobytek, zwierzęta, rodzinę i trwać odgrodzonym od niebezpieczeństw. A tych nigdy tu nie brakowało. Pojawiali się agresorzy z rosyjskiego dziś Dagestanu czy feudałowie z Kachetii. Czasem trzeba było też szukać kryjówki przed ludźmi z sąsiednich wiosek. Zemsta rodowa, której tradycja przechodzi tu z pokolenia na pokolenie, żywi się sprawami trywialnymi. Powodem wojny może być krzywe spojrzenie, nieuregulowany dług, sprzeczka… Plamę na honorze zmywa przelana krew, choć czasem wystarczy wykupić się odpowiednią sumą pieniędzy lub podarkami. Dalej ruszyłem do Girevi, trzymając się wartkiego nurtu rzeki Alazani i idąc po żwirowanej drodze w głębokiej kotlinie zamkniętej po obu stronach wysokimi, pełnymi zieleni stokami. Szlak był łatwy, wyjeżdżony przez terenowe auta, a podłoże ubite. I gdy po kilku godzinach marszu pomyślałem, że wędrówka po tych górach jest jednak prosta, droga gdzieś nagle odbiła. Girevi Do dyspozycji miałem wąską ścieżkę wijącą się po skalnych blokach zalewanych przez rzekę. Pokonanie ostatniego odcinka okazało się wyzwaniem dla kolan, które musiały znieść ciągłe wspinanie się i zeskakiwanie z kamieni. Aż dotarłem do Girevi – wioski złożonej z dziesięciu domów. Brak zasięgu telefonów, prąd z agregatów, ale przy tym życzliwy gest starszej gospodyni, która podsunęła mi od razu pękaty kubek pełen piwa aludi. Ten zadziwiający napój jest lokalną specjalnością przyrządzaną z chmielu i jęczmienia górskiego. Piwo zaskakuje słodkawym smakiem przełamanym kwasowością ze zboża. Nie ma dwóch takich samych aludi, robione w domowych warunkach kształtowane jest przez niedający się do końca okiełznać proces fermentacji. To ona nadaje napojowi charakter. Popijałem je na zamknięcie dnia otoczony serdecznością mojej gospodyni, która wyszykowała wygodne łóżko, a stół zastawiła przekąskami. W takich miejscach jak Girevi ludzie wciąż się cieszą z obecności gości; w jednej chwili stajesz się centrum ich świata. W kolejnych dniach krążyłem pomiędzy zapomnianymi przez świat miejscami, patrzyłem z respektem na kamienne wieże, popijałem wino podsuwane przez życzliwych Gruzinów, zatapiałem się w widoku gwiazd nad głową. Kiedy nad ranem zwinąłem namiot, w przelocie biorąc kilka łyków kawy, przede mną pojawił się pasterz. – Życie tutaj uczy, by zajmować się tylko bieżącymi sprawami. Tym, czy owce są zdrowe, czy masz ze sobą odpowiednią ilość jedzenia i czy wiesz, gdzie jest najbliższe źródło wody. Góry uczą pokory. Tego, że masz ograniczony wpływ na to, co się dzieje – stwierdził. Pokiwał dłonią na pożegnanie i ruszył dalej, w swoją powolną pasterską wędrówkę. Dopiłem kawę, patrząc na zbocza gór wokoło. Gruzja jest właśnie taka. Możesz tu wyruszyć w najdziksze góry, a i tak załapiesz się w nich na lekcję życia. Tuszetia – informacje praktyczne Dojazd Do Tbilisi dolecisz np. liniami LOT, lecąc z Warszawy za 1,5 tys. zł. Z Tbilisi musisz dojechać do Alvani lub Telavi i tam znaleźć taksówkę z napędem na cztery koła, która zabierze cię do stolicy Tuszetii. Stawki za podróż z Alvani do Omalo to ok. 65–70 lari (ok. 100 zł) za os. przy autach 6–7-osobowych. Kierowcy tych mniejszych pobierają ok. 100 lari (150 zł) od pasażera. Opłata za miejsce w marszrutce z Tbilisi do Alvani to ok. 15 lari (22 zł; ruszają z głównego dworca autobusowego trzy razy dziennie). Taniej, bo za 400–500 zł, dotrzesz liniami Wizz Air do Kutaisi; z tego miasta czeka cię jednak dużo dłuższa droga lądowa do Omalo. Nocleg Pensjonat Lileo zapewnia wyposażone w podstawowe sprzęty, ale wygodne pokoje z widokiem na góry. Od 55 lari (ok. 85 zł). Guest House Omalo – drewniany budynek ma dość niskie pokoje z podstawowymi sprzętami; w cenie mieszczą się jednak śniadania. Od 65 lari (ok. 100 zł). Warto wiedzieć Droga do Omalo jest otwarta od połowy maja lub nawet początku czerwca (zależnie od pogody) do końca września. Poza tym terminem jest nieprzejezdna nawet autem z napędem na cztery koła. Nie zapominaj jednak, że w sezonie droga także bywa czasem nieprzejezdna, szczególnie po deszczach i burzach. Źródło: archiwum NG
Znachor z Nikozji zdradził mi sekret miasta, którego nie widać z południa
Nikozja to stolica pełna kontrastów – nowoczesna i barwna od południa, nostalgiczna i tradycyjna po stronie północnej. Podczas podróży z przewodnikiem Spyrosem Christofim odkryłem miejsca, których nie ma w przewodnikach.
Spis treści: Nowoczesna Nikozja Barowe życie i nocna energia miasta Nikozja podzielona granicą – świat po drugiej stronie Ślady przeszłości i duch oporu Świątynie, kawa i Fikardou – Cypr jak przed wiekami To najstarsze wino świata – upiera się Spyros Christofi, mój przewodnik, gdy w ciepłym wieczornym powietrzu unosimy szklaneczki commandarii. Wino wzięło nazwę od rycerzy krzyżowych, którzy niegdyś żyli na Cyprze. Nie przepadam za słodkimi trunkami, ale pobyt w Nikozji – stolicy wyspy – zobowiązuje. Są tu nie tylko najlepsze bary i kluby, ale też największy wybór commandarii. Raczył się nią ponoć król Anglii Ryszard Lwie Serce, kieliszkiem nie pogardzał podobno też sułtan Sulejman II. Ten trunek jest śladem dawnej Nikozji, stolica stawia jednak na nowoczesność. Podlega ciągłej przebudowie. Nowoczesna Nikozja Plac Eleftheria zmienił się pod okiem architektów ze studia Zahy Hadid, zyskując futurystyczny most oraz zatrzęsienie kwietników, ławek i oczek wodnych. Stały punkt miasta wyznacza też Wieża 25, wysoki gmach autorstwa francuskiego projektanta Jeana Nouvela kryjący biura i mieszkania. Liczący sobie 67 m wysokości budynek zadziwia jasną ażurową fasadą z wyciętymi wzorami geometrycznymi oraz pełnymi roślin balkonami – od strony południowej. Od ponad 10 lat działa też tutaj modernistyczna przestrzeń wystawowa – Galeria AG Leventis, skupiająca dzieła cypryjskich artystów oraz pokaźną „kolekcję paryską” (m.in. dzieła Renoira, Chagalla czy Moneta). Te wszystkie stosunkowo nowe inwestycje są częścią większego planu – uczynienia ze stolicy Cypru miasta nowoczesnego, dynamicznego, w którym da się przyjemnie żyć, pracować, ale również oddawać wszelakim rozrywkom. Barowe życie i nocna energia miasta Cypryjczycy mają zresztą wyjątkowy talent do zabawy, o czym przekonuję się wieczorem, gdy mój przewodnik prowadzi mnie w trasę od baru do baru. W Silver Star próbuję commandarii, ale chwilę później trafiamy do Lost & Found Drinkery, w którym barmani leją z szejkerów strugi drinków, a gdy zgłodniejesz, podsuwają miski ramenu. Jestem zaskoczony, wręcz zdumiony, Nikozja dotąd kojarzyła mi się raczej z zawiłą historią, muzeami archeologicznymi i szacownymi zabytkami. – Miasto ma różne oblicza, znajdziesz tu wszystko – tłumaczy mi Spyros. I wysyła następnego dnia na turecką stronę miasta, bym zobaczył więcej śladów przeszłości. Nikozja podzielona granicą – świat po drugiej stronie Trafiam tam przejściem wieńczącym deptak handlowy Ledra. Znudzony celnik kartkuje niedbale paszport i macha zezwalająco ręką. Po chwili jestem już w Tureckiej Republice Cypru Północnego – w kraju, którego istnienia nie uznaje nikt poza Ankarą. Dla Cypryjczyków to Cypr, tyle że okupowany przez sąsiadów. Nikozja jest obecnie jedyną na świecie stolicą przedzieloną granicą państwową. Przez lata przemieszczanie się pomiędzy oboma terytoriami było utrudnione, ale od 2015 r. ruch odbywa się swobodnie. Wystarczy paszport i chwila cierpliwości, jeżeli w godzinach szczytu ustawi się na przejściu kolejka. Za granicą rozciąga się Nikozja alternatywna – pełna kamiennych budynków w kolorze piasku, labiryntu wąskich uliczek, małych kawiarni i orientalnych bazarów. Znajdzie się tu też sporo bezpańskich kotów. Ślady przeszłości i duch oporu Najważniejszy punkt tej historii to rok 1974, gdy na skutek zawirowań politycznych na wyspie wylądowały wojska tureckie. Po paru dniach walk ogłoszono rozejm, ale Turcy nie wycofali się z zajętych terenów. W 1983 r. proklamowali Republikę Turecką Cypru Północnego, która zajmuje ok. 40% powierzchni wyspy. Ruszył exodus ludności: kilkaset tysięcy Greków uciekło na południe, w drugą stronę przemieściło się ok. 60 tys. Turków. Jednak gdy docieram do północnej Nikozji, szybko zapominam o tych wydarzeniach i cieszę się poznawaniem starej części miasta. Trafiam na bazar Bandabulia – krytą halę targową zbudowaną w 1932 r. Miasto pełniło rolę ważnego punktu handlowego już 400 lat wcześniej. Do dziś to miejsce wibruje energią, przypominając targowiska Bliskiego Wschodu. Świątynie, kawa i Fikardou – Cypr jak przed wiekami Turyści skupiają się wokół meczetu Selimiye – hybrydy gotyku i stylu osmańskiego. Budynek powstał jako chrześcijańska katedra Świętej Zofii, a po zdobyciu wyspy przez Turków osmańskich w 1570 r. zmienił się w meczet. Chcę się przyjrzeć bielonym ścianom i wysokim kolumnom. Dla niewierzących ta świątynia jest symbolem kulturowym – dowodem na wielowarstwowe dziedzictwo wyspy. Zachodzę do Özerlat Coffee – najstarszej kawiarni na Cyprze, założonej przez prawnuka Dervisa Özerlata, który sto lat temu prażył ziarna na podwórku. Piję kawę, a z minaretu dobiega głos muezina. W końcu opuszczam Nikozję i jadę do wioski Fikardou, oddalonej o 30 km. W brukowanych uliczkach czas się zatrzymał – to jeden z nielicznych przykładów tradycyjnej osady na Cyprze, uznany za „starożytny zabytek”. Domy wciąż są doglądane, uprawia się pola i sady. Fikardou nie zamieniło się w skansen – to opowieść o przetrwaniu i ucieczce od niebytu. źródło: National Geographic Traveler
To miasto jest definicją bajkowego miejsca. Nic dziwnego, że trafiło na listę UNESCO
Telcz to miasto, które jest podręcznikowym przykładem miejsca bajkowego. Wystarczy jeden spacer po jego rynku, by przenieść się w czasie i poczuć magię unikatowej architektury.
W tym artykule: Bajkowe miasto UNESCO Zastaw się, a postaw się Jeżeli w tym miejscu krzykniesz, będzie cię słychać na miejskim rynku – twierdzi nasz przewodnik. Nikt z nas nie ma jednak odwagi i milczymy, głupawo się uśmiechając. Tkwimy w ciemnych korytarzach biegnących pod najpiękniejszym miastem Czech, jednym z ładniejszych w Europie. Myślę o tym, że gdybym spacerując po cukierkowych ulicach Telcza, usłyszał nagle dobiegające z podziemi krzyki i jęki, padłbym na zawał serca. Te dwie przestrzenie – miejska i podziemna – są w Telczu jak piekło i niebo, jak czerń i biel, jak lustrzane odbicie. Jeżeli wpiszecie nazwę czeskiego miasteczka w wyszukiwarkę, wyświetlą się wam setki linków do tekstów opiewających urodę tego miejsca. Bajkowe miasto UNESCO Telcz, ze średniowiecznym układem ulic i wyglądającymi jak baśniowa scenografia kolorowymi kamienicami, trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO, rzadko jednak wspomina się o tym, że miasto to ma swój podziemny rewers. Przebijanie się przez półmrok, schylanie głowy pod łukowatym sklepieniem, nasłuchiwanie stłumionych dźwięków dobiegających z powierzchni pozwalają jednak nabrać szerszego spojrzenia i jeszcze bardziej docenić wyjątkową urodę miasteczka. Telczańskie podziemia służyły przed wiekami jako magazyny na żywność. Były po prostu domowymi piwnicami, które z czasem coraz bardziej się rozrastały i łączyły ze sobą, tworząc w końcu podziemne miasto. Jak głosi legenda, korytarze te miały być także tajemnym atutem Telcza pozwalającym miejscowym w razie zagrożenia prysnąć z miasta. Dziś część z nich można zwiedzać z przewodnikiem, który z cierpliwością pozwala nam brnąć w ślepe uliczki zagrodzone murem czyjegoś domu. Zastaw się, a postaw się Początki miasta sięgają XIII w., dzisiejszy wygląd Telcz zawdzięcza jednak tragedii w 1386 r.: pożodze, która strawiła część ulic. Ówczesny władca, Zachariasz z Hradca, zarządził odbudowę miasta, a że przeżywał akurat fascynację włoskim renesansem, sprowadził z Italii architektów i budowniczych. Telcz zamienił się w renesansową perełkę – nawet budowle oszczędzone przez pożar, jak zamek, zostały przerobione zgodnie ze stylem. Miejscowość ma więc średniowieczny rodowód – układ ulic pozostał niemal niezmieniony – ale renesansowo-barokowy wystrój. Jej największy atut – dopracowane w każdym szczególe, pełne ozdobników i pomalowane na intensywne barwy kamienice – wziął się jednak ze zwykłej ludzkiej przywary: chęci pokazania się. Poprzez wystawność fasad miejscowi starali się zaznaczyć swoją zasobność i pozycję społeczną. Każdy kolejny dom jest więc piękniejszy niż poprzedni. Gdy wydobywamy się wreszcie na powierzchnię, okazuje się, że miasteczko pogrążone jest w zadziwiającym spokoju. Poza sezonem turystów jest tu jak na lekarstwo, a po ulicach przemykają nieliczni mieszkańcy. Jak Telcz, ze swoim niezaprzeczalnym pięknem, zdołał uniknąć tłumów, jest być może największą tajemnicą tego miasta. Źródło: National Geographic Traveler Polska
Nazywane jest „miastem tysiąca okien”. Nie bez powodu trafiło na listę UNESCO
Berat to miasto, w którym osmańska architektura spotyka się z dziką przyrodą i autentyczną albańską gościnnością. Położony malowniczo na wzgórzu, nad rzeką Osumi, zachwyca swoją harmonią i klimatem, jakiego nie znajdziecie nigdzie indziej.
W tym artykule: Wyjątkowa gościnność Lato w butelce Szukając Frodo Berat – informacje praktyczne Czasem trzeba się trochę powspinać, ale masz za to każdego dnia wyjątkowy widok z okna – mówi Irina, gdy spytałem ją o to, jak to jest żyć w zamku. Na szczyt zamkowego wzgórza w Beracie, miejscowości w środkowej Albanii, da się co prawda dotrzeć autem, ale trzeba się liczyć z podróżą po kamienistym bruku oraz z mocno ograniczoną przestrzenią na manewrowanie. Bardziej przydaje się tu skuter lub motor. Mieszkańcy tacy jak Irina, prowadząca tu niewielką kawiarnię, często więc wędrują do i z centrum, pokonując kręte uliczki idące obok rozsadzanych przez figowce porzuconych domów. Przed chwilą też przemierzyłem tę trasę i teraz łapię łapczywie hausty tlenu, by uspokoić paniczny bieg serca. Mieszkanie na tym wzgórzu ma w sobie wpisane codzienne hartowanie kondycji. Zamek w Beracie jest jedną z ostatnich zamieszkanych twierdz w Europie, będąc domem dla około 300-osobowej społeczności. Kontynuuje ona tradycję sięgającą setek, jak nie tysięcy lat. Pozostałości kamiennej budowli są czymś w rodzaju historycznego przekładańca. Da się tu znaleźć ślady starożytnego ludu Ilirów sprzed 2400 lat, Rzymian, Bizantyjczyków, Osmanów i oczywiście Albańczyków. Wiekowe domy, liczące sobie blisko 400 lat freski, średniowieczne ulice, potężne blanki – wzgórze jest żywym eksponatem. Pomimo sklepików z pamiątkami i kawiarni urządzonych na potrzeby turystów udało mu się nie zmienić w teatralną scenografię. Pomiędzy kamiennymi murami toczy się codzienne życie – ktoś gotuje obiad, w podmuchach ciepłego wiatru suszy się pranie, dzieci wracają z tornistrami ze szkoły, starsza kobieta idzie pomodlić się do cerkwi. Wyjątkowa gościnność Turyści wdrapują się na zamkowe wzgórze głównie dla widoku, wychylam się więc za metalową barierkę, by z wysokości niemal 200 m spojrzeć na rozciągający się w dole Berat, szmaragdową nić dzielącej miasto na pół rzeki Osumi oraz pierścień gór, które według legendy są zamienionymi w szczyty gigantami bliźniakami. W zasięgu wzroku mam też nowoczesną odsłonę miejscowości, z potężnym budynkiem przykrytym jasną kopułą, przypominającym Kapitol w Waszyngtonie. To dawna siedziba uniwersytetu, a dziś najbardziej luksusowego hotelu w mieście: Colombo Berat. Studenci musieli się pożegnać z gmachem, po tym jak ich uczelnia zaliczyła poważny kryzys wizerunkowy związany z dość niejasnym – oględnie mówiąc – sposobem wydawania dyplomów. Najsłynniejszym miejscem w Beracie nie jest jednak ani wzorowany na amerykańskiej budowli hotel, ani sięgająca starożytności twierdza, lecz rozciągająca się na zboczu wzgórza, poniżej zamku, dzielnica Mangalem. Ciasna, wspinająca się po stoku zabudowa pamięta przełom XV i XVI w., gdy twierdza przestała już być dla rozrastającej się społeczności wystarczająca i zaczęto się osiedlać także poza jej murami. Odbudowane po trzęsieniu ziemi w połowie XIX w. budynki to modelowy przykład architektury w stylu osmańskim, z białymi fasadami, dużymi oknami i zdobionymi wykuszami. Żyjący w tych domach muzułmanie tworzyli jedną z barw na wielokolorowym fresku, jakim przez ostatnie 500 lat był Berat. To miasto przyjmowało zarówno wyznawców Allaha, jak i katolików, prawosławnych, Żydów. O losach tych ostatnich opowiada zresztą niewielkie muzeum Solomoni, do którego zachodzę kilka godzin później. – Żydzi pojawili się na terenie Albanii ok. 70 r., ale tutaj przyglądamy się przede wszystkim ostatnim dziesięcioleciom – tłumaczy mi Angjelina Vrusho, która po śmierci męża prowadzi założone przez niego muzeum. – Podczas II wojny światowej muzułmańscy i chrześcijańscy Albańczycy ryzykowali życie, by dać schronienie ponad dwóm tysiącom Żydów i uchronić ich przed nazistami – dodaje. Do samego Beratu trafiło ponad 600 uciekinierów, dzięki czemu miasto stało się jednym z nielicznych w Europie, w którym po zakończeniu wojny społeczność żydowska była większa niż przed jej wybuchem. Dziś żyje tu już tylko garstka Żydów, wielu z ocalonych w końcu wyjechało do Izraela lub USA.– W Albanii od wieków kultywowana jest besa – tłumaczy Vrusho. – To rodzaj honorowego kodeksu, którego częścią jest też wyjątkowa gościnność. Przybysze zawsze stawiani są na pierwszym miejscu. Nieważne, czy to podróżnicy, czy uciekający przed wojną uchodźcy. Echa tej gościnności rozbrzmiewają do dziś, o czym przekonuję się pod koniec dnia, gdy odwiedzam restaurację w zabytkowej dzielnicy Gorica, po drugiej stronie rzeki, z której rozciąga się widok na Mangalem i wzgórze zamkowe. We wszystkich lokalach spotykam się z miłym przyjęciem: uściskami na powitanie, teatralnym spektaklem podczas serwowania dań, długimi opowieściami i całą baterią raki podawanej na koszt właściciela. Wiem oczywiście, że każdy restaurator na świece ma własne sztuczki, by skusić klientów. Tu jednak, obok marketingu, da się odczuć autentyczną radość ze spotkania z przybyszem, którego należy ugościć najlepiej, jak to możliwe. Lato w butelce Równie ciepło zostaję przywitany w winnicy Çobo na obrzeżach Beratu. Ermira Çobo, najstarsza z córek właściciela, składa na moim policzku powitalny pocałunek i każe siadać przy drewnianym stole zastawionym butelkami. Przyjechałem tu na degustację, czuję się jednak, jakbym trafił do rodzinnego domu, w którym bez pośpiechu podjada się smakołyki, żartuje i gada o wszystkim i o niczym. Ermira opowiada, jak za czasów dyktatury Hodży prowadzona przez jej dziadka winnica została skonfiskowana i przekazana komunistycznym spółdzielniom. I jak wiele wysiłku wymagała później od jej ojca i wujka odbudowa odzyskanej wytwórni. Albańskie wina nigdy nie cieszyły się światową renomą, a większość trunków powstawała w domowych zaciszach i nie trafiała na sprzedaż. Właściciele Çobo uparli się jednak wynieść tutejszą sztukę winiarską na nowy poziom. I gdy próbuję czerwonego trunku z lokalnego szczepu vlosh, leżakującego przez trzy lata w dębowych beczkach, wiem już, że w dużej mierze im się to udało. Nie jest to co prawda wino wyznaczające trendy, opiera się raczej na tradycyjnych smakach i bukiecie. Jest to jednak jakość, której nie powstydziliby się producenci z Francji czy Hiszpanii. Jeszcze lepsze okazuje się białe shëndeverë (co można przetłumaczyć na coś w rodzaju „letniego szczęścia”), lekkie i orzeźwiające. – Wyobraź sobie, że jest gorące lato, a ty masz wolny czas, nie musisz nic robić, jesteś z przyjaciółmi gdzieś nad wodą i czujesz, że wszystko jest dokładnie takie, jakie być powinno – mówi Ermira. – I takie właśnie jest to wino. Szukając Frodo Produkcja wina ma w tym kraju długą, sięgającą Rzymian tradycję, wydaje się jednak zaledwie chwilą w porównaniu z okresem formowania się kanionu Osumi, do którego wybieram się następnego dnia. Głęboka na ponad 120 m formacja powstała dobre 3 mln lat temu i od tego czasu wciąż tu jest, rzeźbiona wiatrem, deszczem i przeciskającą się między kamiennymi ścianami rzeką. Miejsce stało się popularnym punktem do uprawiania raftingu, a latem, gdy poziom rzeki nieco opada – do kanioningu, którego nieodzowną częścią są przerwy na skoki do wody ze skalnych półek. Podziwiam kanion z platformy widokowej pozwalającej z góry zanurzyć wzrok w skalnych głębinach. Gdy zerkam w tę szczelinę, przez głowę przewijają mi się kadry z „Władcy pierścieni”. Krajobraz jest bowiem nie tylko zupełnie dziewiczy, ale też bezsprzecznie spektakularny i wcale bym się nie zdziwił, gdybym dostrzegł w dole wędrującą grupkę hobbitów. Na koniec podróży patrzę na równie fascynujące, choć mające inny charakter, dzieło natury. Wracając do Tirany, zajeżdżam nad Jezioro Szkoderskie położone na północy kraju, przedzielone linią graniczną z Czarnogórą. Akwen jest jednym z największych rezerwatów ptaków w Europie, a jego najbardziej znanym rezydentem jest pelikan kędzierzawy, jeden z większych ptaków słodkowodnych na świecie, borykający się obecnie z ciągłym spadkiem populacji. Czasem da się dostrzec sylwetki tych ptaków z brzegu, szanse na bliskie spotkanie rosną jednak wraz z wypłynięciem na jezioro. Ofert wycieczek nie brakuje – miejscowi już dawno się zorientowali, że akwen o wyjątkowej bioróżnorodność jest cennym miejscem dla miłośników przyrody, i rozbudowali ofertę rejsów po jeziorze. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/05/shutterstock295368557-053c9ff.jpg" width="2500" height="1656" alt="Jezioro szkoderskie jest jednym z największych rezerwatów ptaków w Europie, a jego najbardziej znany rezydent to pelikan kędzierzawy" title="Jezioro szkoderskie jest jednym z największych rezerwatów ptaków w Europie, a jego najbardziej znany rezydent to pelikan kędzierzawy" /> Wybieram niewielką łódź, licząc na chwilę spokoju, a przewodnik, Goran, szybko odgaduje moje potrzeby. Prowadzi motorówkę na niskich obrotach silnika, co jakiś czas pozwalając mu wpaść w uśpienie i sunąć łodzi niemal bezszelestnie. Odpuszczam sobie wyszukiwanie przez lornetkę poszczególnych gatunków ptaków, skanuję po prostu horyzont wzrokiem, patrząc tam, gdzie wskazuje mi Goran, i delektuję się ciepłym popołudniem spędzonym na wodzie. Jest wiosna i ptaki zajęte są swoimi sprawami, krzątając się w swoim harmiderze, a my nie zamierzamy im przeszkadzać. Przesuwamy się powoli, nie podpływając zbyt blisko, i po prostu patrzymy, nie wyznaczając sobie żadnych celów ani planów, i w zupełności nam to wystarcza. Berat – informacje praktyczne Dojazd Z Tirany do Beratu dojedziesz najtaniej autobusem. Ze stolicy realizowanych jest w tym kierunku kilkanaście połączeń dziennie. Podróż trwa ok. 2 godz. Koszt biletu w jedną stronę to ok. 20 zł (w promocji możesz też trafić na ceny w granicach 7–10 zł). Niestety, transportem publicznym nie dotrzesz już do punktów widokowych na wąwóz Osumi. Możesz jednak dojechać autobusem z Beratu do Çorovody, ok. 3 km od pierwszego punktu widokowego. Dotrzesz do niego na piechotę, idąc wzdłuż trasy SH72 lub taksówką. Możesz też wykupić całodniową wycieczkę z transportem – np. w Berat City Tours (ok. 55 euro). Nocleg Hotel Ansel w Beracie stoi na nabrzeżu rzeki, oferując świetny widok na dzielnicę Gorica. Tradycyjny albański wystrój wnętrz, obfite i smaczne śniadania. Doba dla 2 os. od 280 zł (ze śniadaniem). Niższe ceny znajdziesz w Guesthouse Pelivani, nieco dalej od rzeki, ale również z doskonałym widokiem z tarasu. Nowocześnie urządzone pokoje, do dyspozycji miejsce parkingowe. Doba: ok. 105 zł. Jeżeli szukasz noclegu nad Jeziorem Szkoderskim, rozważ Lake Escape Villa Shirokë niedaleko Szkodry. Za 260 zł za dobę dostaniesz do dyspozycji cały budynek z widokiem na wodę. Warto wiedzieć Latem, gdy poziom rzeki jest niższy, możesz się wybrać na trekking wąwozem Osumi. Jeżeli dysponujesz wodoszczelnym workiem na rzeczy oraz odpowiednimi gumowymi butami o dobrej przyczepności, poradzisz sobie nawet bez pomocy przewodnika. Cały kanion ma jednak 26 km długości, większość wędrowców mniej więcej w połowie zawraca do punktu startowego. Źródło: National Geographic Traveler
„Nie ma piękniejszego miejsca w regionie”. Ten park to prawdziwy cud Polski
Park Dworski w Iłowej to miejsce inspirowane architekturą i naturą Orientu. Na przełomie XIX i XX w. hrabia Fryderyk von Hochberg stworzył tam pierwszy w Europie ogród japoński.
W tym artykule: Nowe życie hrabiego Miłość do Japonii Spór o drogę Park Dworski w Iłowej – informacje praktyczne Park Dworski w Iłowej nowym cudem Polski Wyobrażam sobie, jak ubrany w elegancką marynarkę przemierza dynamicznym krokiem rozległe trawniki. Towarzyszą mu ukochane psy – w tym sięgający do pasa wilczarz – które czekają na niego, gdy staje i gładząc swoje wysokie czoło, przygląda się terenowi i rozplanowuje kolejne ruchy. W jego głowie rodzi się właśnie pomysł przekształcenia dworskiego terenu w parki i ogrody tematyczne – w tym pierwszy w Europie ogród w stylu japońskim. Friedrich (Fritz) von Hochberg urodził się w 1868 r. w Książu. Był najmłodszym synem księcia Hansa Heinricha XI i jego żony Marii Kleist. Jego ojcem chrzestnym był książę Fryderyk Wilhelm, a udzielaniu sakramentu przyglądał się król Prus, Wilhelm I. Fritz był częścią książęcego świata. To jemu zawdzięczamy dzisiejszy kształt ogrodu pałacowego w Iłowej. – W mojej opinii nie ma piękniejszego miejsca w regionie – zachwala park burmistrz miejscowości Paweł Lichtański. Nowe życie hrabiego Dla mieszkańców Iłowej pałac dworski oraz przynależny do niego park to nie tylko idealne miejsce na niedzielny spacer, ale przede wszystkim ważny punkt zwykłego, codziennego życia. Niemal każdy ma z nim związane jakieś wspomnienia. To tutaj pary umawiają się na randki, to tu seniorzy odpoczywają, podkarmiając gołębie, a uciekający na wagary uczniowie znajdują schronienie przed czujnym okiem nauczycieli. Jak mawia burmistrz Lichtański: „nie ma Iłowy bez tego parku”. Park wyglądałby pewnie inaczej, gdyby nie niekończąca się fala nowych pomysłów i energii cechująca hrabiego Fritza Hochberga. Zanim zabrał się do organizowania przypałacowych terenów zielonych, przeszedł w dzieciństwie ciężką chorobę – gruźlicę kości. Znękany bólem spędzał czas głównie w łóżku, a poruszał się na wózku inwalidzkim, próbując znaleźć ulgę we włoskim słońcu. Szczęśliwy los sprawił jednak, że wynaleziono skuteczne lekarstwo i młodego księcia udało się wyleczyć. Fritz, wyswobodzony od bólu i wózka, rzucił się łapczywie na życie. A że jako hrabia dysponował sporym majątkiem i wpływami, niewiele mu przeszkadzało, by czerpać z każdego dnia pełnymi garściami. Na tle dość konserwatywnej rodziny Hochbergów szybko wyrósł na ekscentryka. Oddawał się bowiem ciągłym podróżom, kolekcjonował dzieła sztuki, malował obrazy. Spędzał całe dni z ukochanymi psami i końmi i co rusz wpadał na jakiś nowy pomysł. Gdy dostał od ojca dobra Halbau koło Żagania – czyli dzisiejszą Iłowę – wybudował tor do psich wyścigów i wzniósł cmentarz, na którym chował ukochane zwierzęta. Miłość do Japonii W 1907 r. hrabia wybrał się w ponadroczną wyprawę na wschód, odwiedzając między innymi Australię, Hongkong, Singapur i Japonię (owocem tej podróży była wznawiana do dziś książka). Daleki Wschód okazał się dla Fritza inspirujący, a szczególne wrażenie zrobiła na nim Japonia, w której przebywał przez dwa miesiące. Zainspirowany podróżami wprowadził orientalny wystrój w Iłowej. Podzielił pałacowy park na kwartały i zarządził stworzenie ogrodów tematycznych: w tym japońskiego i chińskiego. Wysoko sklepione mostki przerzucone nad nurtem wijącej się przez park Czernej Małej od razu nasuwają skojarzenia z Krajem Kwitnącej Wiśni. Oprócz ogrodowej architektury (zachowały się jeszcze kamienne latarnie), inspiracje Japonią widoczne są tu też w rozplanowaniu roślin. Najważniejszy wydaje się gaj różaneczników. Hrabia, zafascynowany filozofią zen, ukształtował wiele elementów ogrodu japońskiego tak, by oddawały one harmonię między niebem, ziemią i człowiekiem. We wschodniej części ułożono w odpowiednim porządku kamienie, a jeden z nich – stojący i mający kształt rombu – symbolizuje niebo. Spór o drogę W kwartale chińskim spacerowicze przystają przy ceglanych murach nazywanych bramami księżycowymi. W ścianach wybito okrągłe okna, które tworzą obramowanie pozwalające patrzącemu wyłuskać z krajobrazu poszczególne sceny: kadr na pałacową wieżę czy zbliżenie na parkowe fontanny. Hrabia zaplanował w zachodniej części parku bindaż – roślinny korytarz – idący aż do Mostku Miłości, przerzuconego nad obecną ulicą Ogrodową. Dało się nim przejść do pałacowego ogródka warzywnego. Ten element chińskiej architektury pojawił się na skutek niekończącego się sporu o prawo do użytkowania drogi, jaki Hochberg toczył z iłowskim fabrykantem Winklerem. Przerzucenie nad nią mostku pagody pozwoliło hrabiemu bez przeszkód przekraczać sporny trakt. Wygospodarował też miejsce na ogród różany – na początku XX w. rzecz niezwykle modna i niemal obowiązkowa w siedzibach arystokracji. Jest także ogród dalii i roślin wrzosowatych oraz łąka kwietna. Trudno dociec, czy hrabią kierowała próżność i chęć pochwalenia się swoimi ogrodniczymi dokonaniami, czy raczej prospołeczne zamiary – w każdym razie udostępniał on pałacowy park do zwiedzania dwa razy w tygodniu. Dziś można po nim spacerować każdego dnia, doszukując się tu i ówdzie śladów po ekstrawaganckich pomysłach niemieckiego hrabiego. Co prawda cmentarz dla psów i koni się nie zachował, jednak niektórzy znajdują ponoć wypłukane przez deszcz z ziemi blaszki z imionami czworonożnych ulubieńców księcia. W tym pełnym spokoju i zieleni miejscu można też przysiąść na ławeczce i pozwolić historii toczyć się dalej. Park Dworski w Iłowej – informacje praktyczne Park jest otwarty całą dobę, a wstęp bezpłatny. W dawnym pałacu mieści się zespół szkół i nie jest on udostępniony do zwiedzania. W oddalonym od Iłowej o 5 km na zachód Borowym znajdują się pozostałości dworu zbudowanego na przełomie XVI i XVII w., należącego w tym czasie do rodziny Promnitzów. W pobliżu jest park z zachowanymi okazami kasztanowców, buków i klonów. Park Dworski w Iłowej nowym cudem Polski Przypomnijmy, że Park Dworski w Iłowej został nagrodzony tytułem „Cudu Polski 2024” w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z woj. lubuskiego. Wśród nominowanych znalazły się także Lubniewice z Parkiem Miłości im. Michaliny Wisłockiej oraz Łagów. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Traveler
Właśnie tutaj kryje się jeden z cudów Polski. I nikt nie spodziewa się tego, co zobaczy
Wiślica to jedno z najstarszych miejsc w Polsce, a tamtejsze Muzeum Archeologiczne kryje niezwykłą zagadkę. Pod dawną świątynią znajdują się sylwetki sześciu osób. Co symbolizują i jaka jest ich przeszłość?
W tym artykule: Władca na podłodze Chrzest, którego nie było Wiślica – informacje praktyczne Muzeum Archeologiczne w Wiślicy wybrane Cudem Polski 2024 Sześć postaci z twarzami skierowanymi ku niebu. Nabożnie złożone dłonie. Wszyscy zdają się nieznacznie unosić nad ziemią. Modlą się. Łacińska inskrypcja obok głosi: „Ci pragną być podeptani, aby mogli być wzniesieni do gwiazd”. Owo „uniesienie do gwiazd” nawiązuje prawdopodobnie do idei platońskiej, według której dusze ludzkie po śmierci stają się ciałami niebieskimi. I deptani rzeczywiście byli, gdyż wizerunek ten zdobi podłogową posadzkę. To jeden z najcenniejszych zabytków polskiej sztuki romańskiej. Można go oglądać w niedawno otwartym na nowo Muzeum Archeologicznym w Wiślicy. Władca na podłodze Leżąca na ziemi sandomierskiej Wiślica jest jedną z najstarszych miejscowości w Polsce, a pierwsi osadnicy żyli tu już przynajmniej w drugiej połowie IX w. W 1146 r. rządy nad tymi terenami przejął – zgodnie z testamentem ojca, Bolesława Krzywoustego – Henryk Sandomierski. Polecił wznieść w mieście kolegiatę pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, budowla została jednak ukończona dopiero w drugiej poł. XII w., już za panowania Kazimierza Sprawiedliwego. Księcia Henryka pochowano w krypcie wiślickiej świątyni, a około roku 1175 władca polecił pokryć jej posadzkę dekoracją. W wylanym na podłogę gipsie anonimowi twórcy wyryli sylwetki sześciu postaci oraz otaczających je zwierząt i roślin. Wyżłobienia wypełnili zabarwioną na czarno masą gipsową. I tak od blisko 850 lat posadzkę dawnego kościoła zdobią postacie Kazimierza Sprawiedliwego z żoną Heleną Znojemską oraz synami (Bolesławem i Kazimierzem), Henryka Sandomierskiego oraz nieznanej nam osoby duchownej (niektórzy dopatrują się w niej Wincentego Kadłubka). Chrzest, którego nie było Po ponownym otwarciu w 2022 r. muzeum tworzy jeden kompleks – goście zaczynają wycieczkę od pawilonu archeologicznego, w którym znajdują się relikty wczesnoromańskiego kościoła pw. św. Mikołaja z kaplicą grobową z XI w. To jedna z najstarszych świątyń przynależących do tzw. serii kupieckiej, stawianych przy szlaku handlowym łączącym Pragę z Rusią Kijowską. Na wystawie znajduje się też domniemana misa chrzcielna odkryta w 1959 r. Miała ona być dowodem na to, że chrzest przyjmowano tu już ok. 880 r. (jeszcze w obrządku słowiańskim), co by czyniło z Wiślicy najstarsze znane w Polsce miejsce udzielania tego sakramentu. Najnowsze badania wykazały jednak, że kształt „misy” wynika ze źle przeprowadzonej eksploracji stanowiska archeologicznego. Koncepcja została więc obalona. Być może kiedyś zostanie wyjaśniona też tajemnica znajdującej się w zbiorach muzeum romańskiej płaskorzeźby tzw. wisielca. Jest to pochodząca prawdopodobnie z XII w. płyta nagrobna z wizerunkiem anonimowego mężczyzny, przyciągającego uwagę nienaturalnie wydłużoną szyją. To sugerowało, że zmarł on na skutek powieszenia. Trasa zwiedzania wiedzie dalej, do podziemi bazyliki mniejszej postawionej na miejscu dawnych świątyń romańskich – i to właśnie pozostałości tamtych budowli można tu oglądać. Oprócz podłogi z wizerunkami modlących się osób są tu pozostałości ornamentowanej posadzki z II kolegiaty datowane na wiek XIII. Ostatni etap trasy – przejście do sali w tzw. Domu Długosza – pozwala gościom przenieść się do XV w. Z tego stulecia pochodzi gotycka polichromia przedstawiająca zmartwychwstałego Chrystusa oraz kobiety z krzyżem, ale też postać klęczącego mężczyzny, prawdopodobnie samego kronikarza Jana Długosza. Współczesna technologia użyta w muzeum ułatwia uwolnienie wyobraźni. Wzrok przesuwający się po dawnych murach napotyka cyfrowe hologramy i wizualizacje 3D pokazujące, jak wyglądały niegdyś i jak zmieniały się na przestrzeni wieków tutejsze świątynie, a ruchome lunety z aplikacją VR pozwalają się poczuć jak osoba przemierzająca nawy kościołów i uliczki miejscowości setki lat temu. W Wiślicy odległa historia przeplata się z nowoczesnością. Wiślica – informacje praktyczne Dojazd Najlepiej autobusem do Buska-Zdroju, a dalej lokalnymi busami. Nocleg Pensjonat Bajkowy w Busku-Zdroju. Obok parku Zdrojowego. Od 260 zł/2 os. Villa Senso w Busku-Zdroju. Od 160 zł za 2 os. Warto wiedzieć Zwiedzanie wystawy możliwe jest tylko z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji. Wstęp: 20 zł. Wiślica to ludnościowo najmniejsze miasto w Polsce – liczy sobie 503 mieszkańców. Status miasta odzyskała w 2018 r., po 148 latach. Muzeum Archeologiczne w Wiślicy wybrane Cudem Polski 2024 Przypomnijmy, że Muzeum Archeologiczne w Wiślicy został nagrodzony tytułem „Cudu Polski 2024” w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z woj. świętokrzyskiego. Wśród nominowanych znalazły się także Porcelanowy Rynek w Ćmielowie oraz 100-letnia sosna pospolita w Wełeczu. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Traveler
Leonardo DiCaprio uratował tę rzekę przed zagładą. Dziś to prawdziwy cud natury
Rzeka Wjosa w Albanii jako pierwsza w Europie otrzymała status parku narodowego. W jej obronie stanął sam Leonardo DiCaprio, a dziś przyciąga turystów spragnionych kontaktu z dziką naturą.
W tym artykule: Co miało powstać, a co dziś możemy zobaczyć Wjosa dla każdego – spacer, kajaki i gorące źródła Festiwal, cerkwie i kawa z gliko, czyli Wjosa po albańsku Wjosa – informacje praktyczne Kamienny łukowaty most nie ma barierek i stoi tu od kilkuset lat. Siedzimy na jego krawędzi, machając nogami w powietrzu, i plujemy pestkami wiśni do turkusowej wody. Pod nami przetacza się Shushicë – dopływ przecinającej południe Albanii Wjosy, jednej z ostatnich nieuregulowanych rzek w Europie. Dwa lata temu została ona, wraz z dopływami, objęta ochroną Parku Narodowego Rzeki Wjosy. – Czekaliśmy na to całe lata – mówi Gent Mati z firmy Outdoor Albania, który pokazuje mi okolice rzeki. – I dalej byśmy czekali, gdyby nie wsparcie Leonarda DiCaprio. Trzeba było głosu słynnego aktora, by albański rząd porzucił plany projektów górniczych i hydroinżynieryjnych i przychylił się do pomysłu wyznaczenia tu obszaru chronionego. Wjosa jako pierwsza rzeka w Europie zyskała parkowy statut. – Wcześniejsze plany zakładały postawienie na rzece i strumieniach ponad osiemdziesięciu zapór i pięciu elektrowni wodnych – mówi Gent. Park ma powierzchnię 12 727 ha i obejmuje niemal całą rzekę Wjosę na terytorium Albanii oraz trzy dopływy: Drino, Bënçe i Shushicë. Władze prowadzą teraz rozmowy ze stroną grecką, by rozszerzyć ochronę także na tamten kraj (Wjosa ma źródło w górach Pindos) i stworzyć transgraniczny park Aoos-Vjosa. Co miało powstać, a co dziś możemy zobaczyć Dzień wcześniej wybrałem się w okolice wioski Queserat, gdzie miała powstać największa, wysoka na 50 m tama. Wizyta pozwoliła mi się rozeznać, o co tak naprawdę toczyła się walka aktywistów – wzgórza po obu stronach rzeki pocięte są głębokimi, ogołoconymi z zieleni tarasami. Wciąż stoi tam jeszcze kilka koparek pozostawionych przez włoską firmę, która prowadziła prace budowlane, zanim je porzuciła. Krajobraz przypomina scenę z filmu postapokaliptycznego. Wiatr unosi pył, zranione wzgórza tkwią w ciszy – ptaki, zwierzęta, ale nawet i ludzie omijają to miejsce szerokim łukiem. Gdyby nie wymuszona działaniami aktywistów zmiana planów władzy, dziś stałaby tu betonowa zapora. Obecny brzeg Vjosy znajdowałby się dobre 30 m pod wodą. – Bioróżnorodność tych okolic ma swoje źródło w tym, jaki jest stan rzeki – tłumaczy Gent Mati. – To skomplikowany system, w którym wszystko jest od siebie zależne. Małże filtrują wodę, dzięki czemu ryby mają dobre warunki do życia, a skoro jest dużo ryb, to dobrze mają się też drapieżniki, takie jak na przykład wydry. Postawienie zapory zakłóciłoby równowagę, która kształtowała się przez tysiące lat. Wjosa dla każdego – spacer, kajaki i gorące źródła Gdy później siedzimy na krawędzi rozciągniętego na rzeką Shushicë mostu weneckiego z XVII w., mam poczucie, że takie chwile beztroskiej bezczynności najpełniej pozwalają docenić bogactwo tych terenów. Nasz wzrok nie napotyka miast, wiosek czy domów, zahaczając jedynie o poszarpane sylwetki gór, kamienistą drogę biegnącą między zaroślami oraz wstęgę turkusowej wody omijającej skalne bloki. Wjosa oraz jej dopływy są obrazem niezmienności. Ten most i prowadząca do niego droga, dokładnie tak jak trzysta lat temu, pomieści co najwyżej wędrowca lub jeźdźca na koniu. Siedzimy w milczeniu, wypatrując co jakiś czas w górze sylwetki Leonardo DiCaprio pomógł ocalić rzekę Wjosa. Co go do tego skłoniło? (zwany też ścierwnikiem). To zagrożony w Europie drapieżnik, który w tych górach występuje jednak dość regularnie. – Zawsze mnie dziwi to, że Wjosa jest tak mało znana – mówi mój przewodnik. – Ta rzeka jest przecież ewenementem na skalę światową. Podobne warunki zachowały się niemal wyłącznie na niezamieszkanych terenach Arktyki, w dorzeczu Amazonki czy Konga. Umiarkowana rozpoznawalność, jaką cieszy się albańska rzeka, ma dobre strony. Dolina Wjosy, choć dziś rozwija się coraz szybciej, pozostaje miejscem niezadeptanym. Powołanie parku narodowego (i zainteresowanie tym regionem Leonarda DiCaprio) z pewnością przyciągnie jednak uwagę świata. Turystyka jest tutejszej społeczności potrzebna, równocześnie jednak – jeżeli wymknie się spod kontroli – może się stać źródłem problemów. Zarówno aktywiści, jak i władze parku wierzą jednak, że da się temu zaradzić. Masowy ruch turystyczny skupia się na wybrzeżu kraju. W góry i dolinę rzeki zapuszczają się głównie indywidualni podróżnicy szukający kontaktu z przyrodą, lokalnych produktów i kultury. Wjosa nie sprzyja pospiesznej turystyce. Żeby w pełni docenić zalety tego regionu, trzeba dać sobie czas na to, by w spokoju pobyć pośród natury. Festiwal, cerkwie i kawa z gliko, czyli Wjosa po albańsku Wybieram się więc na zorganizowany spływ kajakiem 13-kilometrowym odcinkiem rzeki biegnącym przez wąwóz Këlcyrë. Nurt nie jest specjalnie wartki, płynę więc spokojnie, lekko korygując tylko kierunek wiosłem i unikając lejących się z góry rześkich strumieni. Po skałach pną się gęste trawy, ze szczelin wychylają się kwiaty, a samosiejki drzew na kamiennych półkach wyginają się w przedziwne formy, prąc w kierunku światła. W oddali, na szczycie wysokiego wzgórza, widzę ruiny twierdzy stojącej tu od niemal 2,5 tys. lat i wyznaczającej punkt, z którego wypatrywano niegdyś najeźdźców. W połowie spływu docieramy do kamienistej plaży, przy której robimy postój na przekąskę. Czeka tu, przywieziony przez pracownika wypożyczalni kajaków, czajnik z gorzką kawą oraz gliko – gotowane w gęstym syropie owoce i orzechy z pobliskich sadów. Ta glukozowa bomba stawia nas na nogi, podobnie jak kieliszek raki, winogronowego destylatu. Pomimo popularności tego mocnego alkoholu rzadko widuje się jednak kogoś pijanego. Dzień kończę w Bënjë, wiosce leżącej kilka kilometrów na północ od Wjosy. Tuż obok kamiennych domów toczy się rzeka Lengarica, również podlegająca ochronie parku narodowego. Z sześciu źródeł po obu stronach rzeki wybija bogata w siarczany woda w temperaturze od 26 do 32 st. C. Wieczorami baseny pustoszeją, a dzięki większej różnicy temperatur między wodą a powietrzem kąpieliska wydają się jeszcze cieplejsze. Pławimy się więc skryci w kłębach pary i gadułamy, pokazując sobie co jakiś czas sylwetki przelatujących nisko nietoperzy. Miłośnicy Wjosy prędzej czy później trafiają do miasteczka Përmet leżącego nad zakolem rzeki. Miejsce przyjęło na siebie rolę głównej bazy wypadowej i gospodarza festiwalu Vjosa n’Fest. Muzyka, lokalna kuchnia i wspólne wędrówki promują region. Następnego dnia wybieram się na krótką przechadzkę do XVIII-wiecznej cerkwi w wiosce Leusë. Wjosa wciąż jest terenem niemal dziewiczym, w którym obecność człowieka jest ledwie zaznaczona. Wjosa – informacje praktyczne Dojazd Jeżeli za bazę wypadową obierzecie miasteczko Përmet, będziecie mogli dojechać do niego autobusem z Tirany za 65 zł. Podróż trwa ponad 4,5 godz., a połączenie obsługuje linia Tisa Travel, autobus odjeżdża raz dziennie. Dobrze też wypadnie auto – ze stolicy do celu dotrzecie w 3,5 godz. Najtańszy będzie samochód w wypożyczalni na miejscu. Ceny zaczynają się już od 80–100 zł za 3 dni (szukaj w ofercie takich firm jak Rent Motors). Nocleg Ferma Albankik, położona 20 km od Kelcyrë, oferuje zarówno miejsca noclegowe, jak i restaurację oraz sklepik. Właściciele promują zrównoważony rozwój. Dobra baza wypadowa, jeżeli planujecie wycieczki po górach, rafting lub wyprawy offroadowe. Pokój dla 2 os. kosztuje 55 euro za noc, śniadanie wliczone w cenę. Hotel Kaso Ervehe w samym centrum Përmet to nie tylko schronienie dla tych którzy lubią tradycyjne budynki, ale też doskonała baza do długodystansowych wędrówek. Dwugodzinne offroadowe wyprawy po wąwozie Vjosë pod wodzą przewodnika, kosztują ok. 300 zł. Noclegi podawane są z domowym serem, jogurtem i świeżo upieczonymi śniadaniami. Cena za dwójkę od 150 zł za dobę. Warto wiedzieć Rafting na rzece Vjose trwa ok. 2 godz., a większość spływów rusza z okolic Përmetu! Ceny oscylują wokół 40 euro za osobę (w cenie jest też transport na miejsce startu i powrót do bazy, opiekun, wiosła i profesjonalna uprząż). Szukajcie wyprawowego tego typu wycieczek – polecamy Albanię Rafting Group. Organizują też offroadowe wyprawy całodzienne, kolacje oraz różne atrakcje, których główną oś stanowi natura (wraz ze śniadaniem – 99 euro za osobę). Źródło: National Geographic Traveler
Dwa zabytkowe pałace i ogromny park. Ta wieś jest stworzona do odpoczynku
Ostromecko to nie tylko wieś z dwoma zabytkowymi pałacami. To miejsce, w którym czas się zatrzymał między barokiem a neoklasycyzmem, a historia przeplata się z kulinarną tradycją szlacheckich rodów.
W tym artykule: Spacer w cieniu lip i barokowej historii Rodzinne dramaty ukryte za pałacowymi ścianami Ostromecko – informacje praktyczne Jeden z cudów Polski Trzydzieści sześć hektarów daje niemal nieograniczony wybór – możesz rozłożyć koc piknikowy nieopodal pałacu, skryć się za wysokimi klombami, skorzystać z cienia przy alei lipowej lub ulokować się nad oczkiem wodnym. Ogromny teren zespołu pałacowo-parkowego Ostromecko, 17 km od Bydgoszczy, kusi, by znaleźć miejsce na starannie przyciętej trawie i oddać się leniwemu wypoczynkowi. Leżąc, można spoglądać na któryś z zabytkowych budynków – Pałac Nowy oraz nieco mniejszy, Stary. A później ruszyć na ich zwiedzanie. Spacer w cieniu lip i barokowej historii Zaczynam od Starego. Barokowy budynek określany jest w materiałach informacyjnych jako „kameralny”, ale chyba tylko ze względu na sąsiedztwo dużo większego Pałacu Nowego. Trzy kondygnacje, szeroki mansardowy dach, reprezentacyjne okna i całe bogactwo kolumienek i sztukaterii – nie mam nic przeciwko takiej „kameralności”. Podchodzę do niego ubitą drogą prowadzącą między szpalerami lip, by po chwili dojść do wąskich schodów prowadzących na szczyt dawnej wiślanej skarpy, na której stoi. Rezydencję postawiła ok. 1730 r. rodzina Mostowskich, której członkowie pełnili funkcje kasztelana płockiego, a później wojewody pomorskiego. Siedzibę ulokowali w miejscu dawnych zabudowań należących do rodu Ostromeckich (to od nich miejscowość wzięła nazwę). Za Mostowskich Ostromecko zaczęło się szybko rozwijać. Dzięki bliskim związkom rodu z dworem królewskim familia w 1750 r. uzyskała od Augusta III Sasa przywilej lokacyjny na założenie pełnoprawnego miasta. Ambitne plany runęły za sprawą rozrzutnego stylu życia Pawła Mostowskiego, który zadłużył majątek. Wkrótce rodzina straciła posiadłość. To jednak jego finansowej niefrasobliwości zawdzięczamy możliwość podziwiania okazałego Pałacu Nowego. Powstał on bowiem tylko dlatego, że dobra Mostowskich, po paru zawirowaniach, trafiły do rodziny Schönbornów. Ta wkrótce, na skutek małżeństw, połączyła się z familią Alvenslebenów. To właśnie Schönbornowie zlecili znanemu pruskiemu architektowi, Karlowi S. Schinklowi, postawienie drugiego pałacu. Budowa trwała od 1832 do 1840 r. i w efekcie powstał ogromny budynek łączący neoklasycyzm ze stylem neobaroku francuskiego. Pałac Nowy pozostał w rękach rodziny aż do końca II wojny światowej. W międzyczasie członkowie familii sporo zrobili dla ogrodu. Krajobraz wokół pałaców ukształtował w dużej mierze Peter Joseph Lenné, wybitny pruski planista mający tytuł ogrodnika królewskiego. Architekt trzymał się zasady, by ogrody wkomponowywać w otaczające posiadłości tereny zielone, nadając im w ten sposób dość naturalny wygląd. Dlatego, prócz przyciętej trawy i klombów, trudno się w jego dziełach dopatrzeć większej ingerencji człowieka. Podobnie jest w Ostromecku. Lenné wykorzystał obecność starych drzew, zasadzonych jeszcze grubo przed powstaniem obu pałaców, i poprowadził pomiędzy nimi alejki, które przypominają nieco leśne dukty. W pobliżu ulokował ogród włoski, ale i on wygląda, jakby był zaledwie muśnięty ludzką ręką. Rodzinne dramaty ukryte za pałacowymi ścianami Przeniesienie się do czasów, gdy te ziemie należały do arystokratycznych rodów, najłatwiejsze okazuje się jednak w Jadalniach Pałacowych – urządzonej w Nowym Pałacu restauracji. Przysiadam przy drewnianym stole otoczony detalami z epoki. Piętro niżej, niemal pod moimi stopami, działała za czasów Schönbornów kuchnia, w której przygotowywano potrawy dla mieszkańców i gości majątku. Do minionych wieków restauracja nawiązuje nie tylko wystrojem wnętrza, ale też menu. Większość potraw skomponowana jest z lokalnych składników i bazuje na tradycyjnych przepisach zostawionych przez szlacheckie rody. W karcie nie mogło więc zabraknąć popularnej niegdyś na Kujawach i ziemi chełmińskiej zupy czerniny. Jest też sporo dań z dziczyzny (arystokracja z lubością oddawała się polowaniom) i słodkowodnych ryb – to z kolei zasługa bliskości rzek, w tym przecinającej Brdy. Czekając na posiłek, przeglądam wyłożone na półkach książki i materiały. Alvenslebenowie byli ostatnimi przed wojną właścicielami Ostromecka, a historia rodziny pokazuje, jak zagmatwane potrafią być ludzkie losy. Joachim Alvensleben ożenił się z polską hrabianką Katarzyną Bnińską. Małżeństwo wychowywało dwóch synów – starszy, Albrecht, okazał się zajadłym hitlerowcem, młodszy, Ludolf, pozostał oddanym krajowi Polakiem. Obaj wychowywali się w tym samym miejscu, byli jednak skrajnie odmiennymi osobami. Pałace w Ostromecku kryją sporo podobnych historii i po kolacji zamierzam się w nie zagłębić przy kieliszku dobrego wina. Ostromecko – informacje praktyczne Zespół Pałacowo-Parkowy w Ostromecku znajduje się w odległości 15 km od centrum Bydgoszczy, w Dolinie Dolnej Wisły; Za pokój 2-osobowy ze śniadaniem w pałacu trzeba zapłacić 300 zł; Ceny biletów 20 zł normalny, 10 zł ulgowy (dzieci do 12. roku życia i seniorzy 60 plus), 30 zł – rodzinny (2 osoby dorosłe + do 4 dzieci). Obejmują one oba pałace i wszystkie kolekcje; Wstęp do parku i ogrodów pałacowych jest bezpłatny. Jeden z cudów Polski Przypomnijmy, że Zespół Pałacowo-Parkowy w Ostromecku został nagrodzony tytułem „Cudu Polski 2024” w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z Kujawsko-Pomorskiego. Wśród nominowanych znalazło się także Muzeum Handlu Wiślanego w Grudziądzu oraz Interaktywne Centrum Fajansu – Skarbiec Fajansu we Włocławku. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Traveler
Ankara to stolica Turcji. Jeszcze sto lat temu miała zaledwie 30 tys. mieszkańców
Ankara to kilka światów w jednym. Za każdym razem wybieram ten, na który akurat mam ochotę.
Spis treści: Ankara – historia Zwiedzanie Ankary Ankara – informacje praktyczne – Spójrz, to prawie jak Manhattan – mówi Öğüt Yldiri. Drapacze chmur, szkło, beton. A pomiędzy nimi sklepiki, knajpki, salony piękności, księgarnie, postoje taksówek. Öğüt jest miejskim przewodnikiem i wieczorem zabrał mnie na wzgórze Hisar. To najbardziej znany punkt widokowy na Ankarę – stolicę Turcji. Na szczyt, zwieńczony ciężką kamienną twierdzą, wdrapaliśmy się po krętych schodach. Naszym celem tym razem nie był jednak zabytkowy zamek. Mój towarzysz chciał mi pokazać miasto z góry. Patrzymy więc na strzeliste minarety ogromnego meczetu Kocatepe, będącego kopią świątyni w Stambule. Na nowoczesne wysokie budynki w centrum. Na otaczający je pas biednych chałupek w dzielnicy Ulus, tuż poniżej wzgórza. Na betonowe estakady pełne samochodów. Nie wiem, czy wyznać Öğütowi, że widziałem już piękniejsze miasta... – Nie jesteś zachwycony, co? – pyta, jakby czytał w moich myślach. – Nie ty jeden. I w tym tkwi sekret naszego miasta. Jest absolutnie zwykłe. Ankara – historia Jeszcze sto lat temu Ankara była 30-tysięczną, niczym niewyróżniającą się miejscowością w centralnej Anatolii. W 1923 r., po przejęciu władzy, Mustafa Kemal Atatürk zarządził jednak przeniesienie tu stolicy państwa. Postępowy przywódca pragnął odciąć się w ten sposób od tradycji osmańskiej i potęgi Konstantynopola. Prowincjonalna miejscowość szybko zamieniła się w oazę nowoczesności. Typowa dla tureckich miejscowości plątanina uliczek, w której można utknąć do końca życia, obrosła wytyczonymi od linijki dzielnicami pełnymi lśniących wieżowców, wysokich bloków, nowych kamienic. Prawdopodobnie dlatego nigdy nie potrafiła przyciągnąć podróżników i turystów. Miejsce kojarzone z siedzibami instytucji rządowych i biznesem nie ma szans w konfrontacji z orientalnym Stambułem. – I właśnie dlatego to miasto jest tak cenne – wyjaśnia przewodnik. – Ankara jest jednym z nielicznych miejsc w Turcji bez tłumów turystów. W którym można zobaczyć zwykłą codzienność. Ktoś idzie po gazetę, sąsiad śpieszy się do pracy, taksówkarze wydzierają się przez okna. Miasto jest zbyt nowe, by przytłaczało długą listą osmańskich pałaców, królewskich siedzib i starożytnych fundamentów, które trzeba zobaczyć. Można więc skupić się na kilku głównych atrakcjach, a później czerpać radość z podpatrywania codziennego życia. Zwiedzanie Ankary Następnego ranka zmierzam ku gigantycznej bryle Anıtkabir. Nawiązujący do klasycznej architektury, podparty na wysokich kolumnach gmach jest właśnie jednym z głównych punktów na liście atrakcji Ankary. Każdego dnia ciągną do niego szkolne wycieczki, a za nimi Turcy przybyli z innych miast kraju, chcący zobaczyć miejsce poświęcone założycielowi Republiki Tureckiej – Atatürkowi. Mauzoleum przywódcy pełni też rolę muzeum. W przepastnych salach zgromadzono setki pamiątek i przedmiotów osobistych Atatürka. Władze Ankary nie bardzo wierzą w jej potencjał turystyczny. Większość inwestycji dotyczy nowych dzielnic. Najstarsza część Ankary została trochę pominięta. Odczuwam to wyraźnie, gdy po wizycie na ulicy Selanik Caddesi w dzielnicy Kızılay – gwarnej, pełnej butików i restauracji – przenosimy się w gęsty labirynt uliczek pamiętających imperium osmańskie. Niska zabudowa z rdzawymi dachami była niegdyś dumą tureckich rodów. Dziś większość z tych budynków stoi już tylko siłą przyzwyczajenia. Dzielnice Ulus i Hisar – najstarszy region miasta – biją jednak na co dzień rytmem, za który tak kocham Turcję. Tuż obok rozedrganej pośpiechem nowej Ankary można spędzić czas w plątaninie wąskich uliczek, przysiadać przy miniaturowych stolikach, przy których starsze pokolenie Turków kurzy papierosy, popija herbatę i gra w planszówki. Zaglądać na bazary, gdzie pośród nawoływania sprzedawców możesz się targować o najlepszą cenę przypraw lub świecącej od złota biżuterii. A na koniec zaprosić gestem jednego z krążących po ulicach pucybutów, by zamienił twoje zakurzone buty w trzewiki świecące niczym lustro. Ankara – informacje praktyczne Dojazd Z Polski samolotem z przesiadką np. w Stambule. Nocleg Spory jest wybór niedrogich hosteli. Jedzenie Spróbujcie kokoreçu – posiekanych koźlich i jagnięcych podrobów zawiniętych z chlebem i przyprawami w jelito i opieczonych na węglach. To jeden z najbardziej tradycyjnych smaków Turcji. Zabytki Anıtkabir – mauzoleum Atatürka położone jest w centrum miasta, na wzgórzu Anıttepe. Źródło: archiwum NG Nasz autor Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Takiego Egiptu jeszcze nie znacie. Ta podróż całkowicie zmieniła moje postrzeganie tego kraju
W czasie czterech dni spędzonych na kameralnym statku sunącym po Nilu, zobaczyłem całkiem inny Egipt. Na pokładzie najlepiej skupić się na teraźniejszości i pięknym otoczeniu, a opuszczając go – zagłębić w fascynującą przeszłość kraju faraonów.
Czterodniowy rejs wystarczy Egipska świątynia, w której króluje krokodyl Z wizytą w starożytnych grobowcach Dom Nubijczyków Abu Simbel i bogowie z kamienia Opierając się o szezlong, patrzę na ptaki. Czaple purpurowe z długimi, zdobnymi w pasy szyjami brodzą po płyciznach Nilu. Biało-czarne rybaczki srokate, o sylwetkach podobnych do naszych zimorodków, wypatrują z gałęzi zdobyczy. Ibisy o długich, wygiętych w łuk dziobach tuptają w trawie. Próbuję spojrzeć na nie okiem starożytnych Egipcjan. Sprowadzić ich sylwetki do hieroglifów – kaczki, ibisy, sokoły, sępy, sowy i wiele innych gatunków przez setki lat wykuwane były w kamieniach lub rysowane na papirusowych kartach. Wraz z setkami innych graficznych wzorów tworzyły język, dzięki któremu faraonowie i ich świta sprawowali kontrolę nad ludem, prowadzili księgowe zapisy i tworzyli plany, budując jedną z najbardziej ikonicznych cywilizacji świata. Sposób zapisu tego języka brał się z obserwacji otoczenia. Nad brzegiem Nilu ibisy przechadzały się tysiące lat temu, i przechadzają się nadal. Czterodniowy rejs wystarczy By je zobaczyć, ale też poznać jedną z najważniejszych rzek starożytnego świata, wybrałem się na czterodniowy rejs drewnianym statkiem napędzanym przed trójkątne żagle zawieszone na dwóch solidnych masztach na dziobie i rufie. Nieco uogólniając, są dwie opcje rejsów turystycznych po Nilu. Możesz wsiąść na kilkupiętrowy statek przypominający pływający blok mieszkalny (lub hotel), który zabiera na pokład kilkaset osób lub zdecydować się na tradycyjne żaglowce dahabija. Ich nazwa pochodzi od arabskiego określenia na „złoto” odnoszącego się do królewskiego pochodzenia tego typu łodzi. Dziś przewożą one nie faraonów, lecz turystów, ich podstawowy projekt niewiele się jednak zmienił od tysiącleci. Dahabija to wybór droższy, ale zapewniający kameralność – mój statek może zabrać 12 osób, dla których przygotowano sześć podwójnych kajut z prywatnymi łazienkami. Mniejsze rozmiary i większa zwrotność żaglowca gwarantują nam swobodę w planowaniu rejsu. Płyniemy co prawda na tym samym odcinku co duże statki – startując w Esnie i kończąc w Asuanie (można też podążać w przeciwnym kierunku) – jednak nasza załoga bez trudu może skierować łódź do małych przystani, zacumować w zaułkach rzeki lub zaimprowizować pikniki na nabrzeżu. Wi-fi okazuje się iluzoryczne, zasięg telefonu sukcesywnie zanika, a o telewizorze na pokładzie na szczęście nikt nie pomyślał. Szybko się więc okazuje, że czas rejsu najlepiej spędzić czytając, popijając herbatę, testując kolejne posiłki i, przede wszystkim, obserwując otoczenie. Gigantyczne trzciny, szerokie korony papirusów, sterczące w niebo palmy. Za nimi rozległe pola arbuzów i melonów, wreszcie osiołki stąpające po zakurzonych drogach. Co jakiś czas wpływamy w plamy unoszącego się nad wodą dźwięku – śpiewnych wezwań do modlitwy dochodzących z minaretów w wioskach pełnych niskich domów. Nawet posiłki, oznajmiane przez członka załogi miedzianym dzwonkiem, serwowane są na pokładzie. Przegryzając jagnięcinę, kaczkę, okonia nilowego czy gulasz pełen warzyw, możemy więc nadal patrzeć na to, co się dzieje za burtami żaglówki. Egipska świątynia, w której króluje krokodyl – Czas wyjść na ląd – Mahmoud, jeden z członków załogi, przerywa moje ornitologiczne kontemplacje. Statek zmienia kurs, żagle opadają z masztów, furkocząc, i dobijamy do nabrzeża niedaleko miasteczka Kom Ombo. Stoi tu starożytna świątynia Ptolemeuszów, która okazuje się dziś niemal opustoszała. Większość zabytków w Egipcie przyciąga tłumy, tę samotność przyjmuję więc jako kolejny podarunek losu. Mahmoud omiata skały laserowym wskaźnikiem, ujawniając podstawowe informacje historyczne, i po chwili zostawia nas, byśmy mogli pokręcić się po okolicy. Dla dwóch triad bóstw wzniesiono tu osobne pomieszczenia, z licznymi drzwiami prowadzącymi do środka. Wchodzę do ciężkiego, masywnego budynku i zatrzymuję się przy ścianie zalanej rzeką hieroglifów przedstawiających ludzkie postacie z krokodylą głową – Kom Ombo to jedyna znana egipska świątynia, w której czczono boga krokodyla Sobka. Kult był ponoć sposobem na wkupienie się w łaski tych pływających w Nilu gadów, śmiertelnego zagrożenia dla ówczesnych żeglarzy czy rolników. Nie mam pojęcia, na ile okazał się skuteczny, w niewielkim muzeum na zewnątrz świątyni odnajduję jednak ponad 40 zmumifikowanych krokodyli. Najwyraźniej zadbano o ich życie pozagrobowe, które wedle ówczesnych wierzeń możliwe było tylko przy zachowaniu fizycznego ciała. Z wizytą w starożytnych grobowcach Zejścia na ląd pozwalają nam swobodnie przesuwać się w czasie. Na statku jesteśmy zanurzeni w teraźniejszości, zwiedzając zabytki, cofamy się o tysiące lat. Liczba mijanych świątyń, grobowców i pozostałości miast pokazuje, jak ważny dla funkcjonowania Egiptu był Nil. Budynki stawiano w pobliżu rzeki, gdyż spływały nią wszystkie potrzebne do życia artykuły. Wodą transportowano też bloki skalne potrzebne do wznoszenia coraz większych budowli. Przekonuję się o tym przedostatniego wieczoru, gdy cumujemy w zwężeniu rzeki. Schodzimy po trapie do pozostałości świątyni Gebel el-Silsila poświęconej faraonom: Horemhebowi, Setiemu I, Ramzesowi II i Merenptahowi. Oprócz miejsca kultu znajdował się tu także jeden z większych w kraju kamieniołomów. Z piaskowca wycinano bloki potrzebne do postawienia m.in.: słynnych budowli w Luksorze. W wieczornym świetle przechadzam się po wykutych w skale korytarzach, mając nad sobą wysokie ściany, zaglądam do podziemnych galerii i wpatruję się w hałdy odpadów z kamieniołomu. Dłuta trzymane tysiące lat temu przez robotników zostawiły na skalnych ścianach sieć linii. Na przestrzeni stuleci zmieniały się technologia wydobycia oraz dostępne narzędzia, a każda modyfikacja umożliwiała pracownikom inny sposób pracy. Przy odrobinie uwagi da się odczytać te zmiany po głębokości i szerokości zagłębień zostawionych przez dłuta. Gdzieniegdzie można też znaleźć napisy i graffiti, a archeolodzy co jakiś czas wydobywają kolejne artefakty – kilka lat temu spod piachu wychynął niedokończony kriosfinks (lew z głową barana) mający ponad 3 tys. lat i 3,5 m wysokości. Rzeźba powstawała za panowania Amenhotepa III. Jego śmierć najwyraźniej skłoniła kamieniarzy do porzucenia pracy, a niedokończona figura pozostała na zawsze w kamieniołomie. Dom Nubijczyków Ostatniego dnia dopływamy do Asuanu, miasta, którego gwar po kilku dniach spędzonych na pokładzie brzmi dla mnie niczym kakofonia dźwięków dudniących w głowie. Portowe miasto to dom Nubijczyków pochodzących od plemion Kenzi i Faadicha, na ulicach ponadpółmilionowej metropolii można więc usłyszeć dialekt niosący w sobie elementy staroegipskie i suahili. Asuan znany jest jednak przede wszystkim jako dobra baza wypadowa do Wysokiej Tamy, która grodzi w tym miejscu Nil. Jej postawienie bezpowrotnie zmieniło krajobraz Egiptu. Budowa zakończyła się w 1971 r., kosztowała astronomiczną kwotę 1,2 mld dol. i wymagała pracy ponad 24 tys. robotników. Betonowy gigant – 120 m wysokości, 3600 m długości – pozwolił krajowi zyskać potężne źródło energii oraz ponad tysiąc hektarów pól uprawnych. Stworzone przez spiętrzenie Jezioro Nasera miało jednak zalać sporą część terenów, na których stały starożytne świątynie i grobowce. Zanim skończono napełnianie zbiornika, podjęto więc bezprecedensową akcję ratowania zabytków – część z nich postanowiono rozebrać i zrekonstruować w miejscach zabezpieczonych przed wodą. Największym wyzwaniem okazało się przeniesienie świątyń wybudowanych przez Ramzesa II w Abu Simbel. Leżą one ok. 230 km na południe od Asuanu i choć można się tam dostać statkiem, z braku czasu wybieram transport drogą lądową. Abu Simbel i bogowie z kamienia Główna świątynia w Abu Simbel została wykuta w litej skale, a u jej wejścia ustawiono cztery kamienne postacie poświęcone bogom: Amonowi, Horusowi, Ptahowi i samemu Ramzesowi. Mają po 20 m wysokości, a same ich twarze liczą w przekroju poziomym ponad 4 m. W 1968 r. kamienny zabytek został pocięty na ogromne bloki i przeniesiony w nowe miejsce, znajdujące się 60 m wyżej od pierwotnego położenia świątyni. Konstrukcję pieczołowicie złożono na sztucznie usypanym i podpartym filarami wzgórzu. Udało się nawet zachować takie samo ustawienie budynku względem słońca, aby – jak chcieli starożytni – w dwa dni w roku światło padało na płaskorzeźby wewnątrz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1198233965-003efe3.jpg" width="1024" height="676" alt="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" title="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" /> Jadąc na miejsce, zastanawiam się, czy zmiana lokalizacji nie uczyniła z tego miejsca jedynie teatralnego rekwizytu – kamienne bloki przestały przecież być czystym śladem przeszłości, to nie starożytni je ostatecznie postawili, lecz współcześni specjaliści. Jednak gdy staję przed kamiennymi kolosami, przestaje mieć to znaczenie. Kunszt architektoniczny i artystyczny twórców tych dzieł rozwiewa wszelkie wątpliwości – Abu Simbel wciąż pozostaje wrotami do świata starożytnego Egiptu. Ruszam więc przed siebie, by je przekroczyć.
Nazywana jest Drogą Królewską. Można nią objechać dobrze znany kraj
Droga Królewska jest jedną z najstarszych wciąż używanych dróg na świecie. Kilometry krętych tras pokazują piękno tego miejsca. Możesz przejechać nią niemal całą Jordanię.
Spis treści: Droga Królewska Madaba i najstarsza mapa Zamek Karak Rezerwat Dana Hotel w garbusie Mohammada Akaba nad Morzem Czerwonym Jemy daktyle, patrząc na przysypane delikatną warstwą piachu mozaiki sprzed 1,2 tys. lat. Tacę lepkich od słodyczy owoców przyniósł Alaa, który oprowadza nas po tym miejscu. Kazał się częstować. Okazały się tak dobre, że nie możemy teraz przestać ich podjadać. Jesteśmy w Umm ar-Rasas w Jordanii, pośród ruin starożytnego miasta, które w Biblii widnieje jako Mefaat (Kastron Mefa’a). Mury, pomiędzy którymi hula teraz wiatr, pochodzą z czasów rzymskich, bizantyjskich i muzułmańskich. Najstarsze pamiętają trzeci wiek. Gdy tu dotarliśmy, park archeologiczny właśnie został zamknięty. Ale po chwili pojawił się Alaa. Zaproponował, że zostanie dłużej i nas oprowadzi. Zniknął tylko na moment, by przynieść daktyle. Poprowadził nas do największej i najlepiej zachowanej mozaiki chronionej przez zbudowany kilka lat temu dach. Kiedyś zdobiła ona podłogę kościoła św. Szczepana, historycy datują ją na VIII w. Tysiące kolorowych kamyków układają się w wizerunki najważniejszych miast regionu. Jest tu więc Amman, Madaba, Karak, ale też Jerozolima i Cezarea. A pośród nich niezliczone sceny polowań i łowienia ryb. Sporo mozaik zachowało się jednak także poza obrębem dawnego kościoła. Gdy chwilę później błąkamy się po ruinach miasta, natrafiamy na kształty lwów, ptaków, kwiatów i drzew obwieszonych owocami granatów. Większość z tych obrazów wydaje się zapomniana i dopiero gdy odsuwamy dłońmi muślin piachu, ukazują się pełne życia barwy. Droga Królewska Przyjechaliśmy tu, podążając Drogą Królewską (Darb ar-Raseef), zwaną też czasem Autostradą 35. To jeden z najstarszych, nieprzerwanie używanych traktów komunikacyjnych na świecie. Przecina Jordanię z północy na południe, łącząc leżący przy syryjskiej granicy Ibrid oraz Akabę ulokowaną na brzegu zatoki Akaba, niedaleko słynnej pustynnej doliny Wadi Rum (ostatni odcinek jest formalnie inną drogą oznaczoną jako autostrada 47). Przez tysiąclecia Darb ar-Raseef przemierzali kupcy, pielgrzymi, żołnierze i królowie. Była ona – i do jakiegoś stopnia wciąż jest – kręgosłupem Jordanii, ale też całego pobliskiego świata. Dziś wylana jest asfaltem, wciąż jednak pozwala podróżnym odbyć wędrówkę przez niemal całą historię tych ziem. Jest nicią, na którą nanizano pozostałości rzymskich miast, bizantyjskich świątyń, twierdz krzyżowców, a w końcu i nabatejskiego miasta Petra, którego sława przyćmiewa wszystko wokoło. Historycy twierdzą, że po tej drodze poruszano się już przynajmniej 2,5 tys. lat temu. Wiele wskazuje jednak na to, że Droga Królewska była w użyciu nawet wcześniej, w epoce żelaza. W okresie rzymskim cesarz Trajan (panował od 98 do 117 r.) wybrukował szlak i przemianował go na Via Nova Traiana. Nie przypadkiem na poboczach wciąż można natrafić na rzymskie kamienie milowe. Za czasów Bizancjum wędrowali nim chrześcijanie zmierzający do Ziemi Świętej i Golgoty, a w okresie wczesnego islamu – muzułmanie pielgrzymowali tędy do Mekki. Wynajęliśmy więc z dwójką przyjaciół samochód na lotnisku w Ammanie, by przez kolejne 10 dni wędrować śladami naszych kulturowych przodków. Z ulgą zostawiliśmy za sobą stolicę, wyswobadzając się z rządzącego się nieznanymi nam prawami ruchu miejskiego, i ruszyliśmy wprost na południe. Madaba i najstarsza mapa Mozaiki w Umm ar-Rass nie są pierwszymi, na jakie trafiamy podczas tej podróży. Ledwie 30 km za Ammanem, minąwszy oliwne sady, drzewa uginające się od dojrzewających granatów i straszące kolcami opuncje, przystanęliśmy w ruinach starożytnego miasta Madaba. Znane jest ono z bizantyjskich mozaik, z których ta w cerkwi św. Jerzego uważana jest za najstarszą (VI w.) znaną nam mapę Ziemi Świętej. Jej centrum wyznacza Jerozolima, a greckie napisy wokół kierują na punkty satelitarne. Patrzyłem na te 2 mln kamiennych drobinek, które ktoś układał 1,5 tys. lat temu, próbując zakląć w nich wizerunek znanego mu świata. Tę mapę da się łatwo odtworzyć w rzeczywistości – wystarczy odbić na zachód, zostawiając na chwilę Drogę Królewską, by asfaltową nicią wijącą się pomiędzy wysuszonymi do cna, przypominającymi francuskie ciasto stokami wtoczyć się na szczyt masywu górskiego Nebo. Ponoć to z tego miejsca Mojżesz po raz pierwszy zobaczył ziemię obiecaną, a jak uważają wierzący – też tu umarł i został pochowany. Na Nebo pojechaliśmy jednak przede wszystkim po to, by nasycić wzrok niezmąconą przestrzenią sięgającą po Morze Martwe i odległą o 50 km Jerozolimą. W palącym słońcu przystanęliśmy przy ulokowanej obok niewielkiego kościoła tablicy mającej pomóc w wyłuskaniu z rozległego krajobrazu Betlejem, Jerycha czy Hebronu. Sięgałem spojrzeniem po horyzont, próbując przebić wzrokiem mgłę unoszącą się nad Morzem Martwym. Zdawałem sobie sprawę, że patrzę dokładnie na te same miejsca, które zostały uwiecznione na oglądanej kilka godzin wcześniej mozaice w Madabie. Nasyceni daktylami i widokiem mozaik suniemy dalej na południe, wcinając się w coraz bardziej pustynny krajobraz usypany z dolin i pagórków oraz pojedynczych cyprysów i jałowców. Zamek Karak Nazwanie Drogi Królewskiej autostradą może wprowadzać w błąd. W rzeczywistości jest to zaledwie dwupasmowa wstęga asfaltu, niewyposażona w żadną infrastrukturę, którą kojarzymy zwykle z drogami szybkiego ruchu. Ta historyczna trasa dawno już zresztą zyskała konkurencję w postaci dróg dużo nowocześniejszych, pozwalających na szybsze przemieszczanie się. Dzięki nim Droga 35 stała się jeszcze ciekawsza. Uwolniona od intensywnego ruchu przerodziła się w szlak uwielbiany przez niespiesznych podróżników. Tych szukających punktów widokowych, zjazdów i kolejnych intrygujących przystanków, w których można dotknąć starożytnej historii. Z samego rana zatrzymujemy się przy średniowiecznym zamku Karak, patrząc, jak światło złoci kamienne mury w kolorze piasku. Twierdza rozbudowana w 1142 r. jest jedną z największych i najlepiej zachowanych fortec krzyżowców na Bliskim Wschodzie. Po 46 latach została odbita przez muzułmanów, a kilka wieków później zniszczona przez trzęsienie ziemi. Snujemy się po niej bez planu, mając świadomość, że budowla jest tak wielka, że na jej dogłębne poznanie trzeba by wielu dni. Schodzimy wąskimi korytarzami do podziemnych komnat, by odkryć pozostałości sklepionych galerii, dawnej kuchni i kaplicy, w której modlili się chrześcijańscy rycerze. W zamku od lat prowadzone są remonty. Przebiegają one jednak w ślimaczym tempie, co sprawia, że zwiedzanie wciąż przypomina zawadiacką przygodę. Masz wolną rękę i to od ciebie zależy, w który zaułek zajrzysz i co w nim odkryjesz. Rezerwat Dana Mohammad „Abu Alim” Al-Malaheem nalewa gorącą kawę do czarek wielkości naparstka. Siedzimy w cieniu rozłożystego drzewa, a kilka kóz beznamiętnie skubie listki, przyglądając się nam kątem oka. Mohammad zatrzymał nas, gdy wyjeżdżaliśmy z Rezerwatu Biosfery Dana, oazy zieleni i dzikiej natury tuż przy Drodze Królewskiej. Ten górzysty obszar, mający niemal 300 km², jest sceną, na której klify opadają wprost na pustynne równiny. Pozwala się na chwilę oderwać od zamków, mozaik i krwawych opowieści, by spędzić długie godziny na wędrówkach pośród uformowanych w fantazyjne kształty piaskowych ścian, wąwozów, dolin i opuszczonych wiosek. Rezerwat Dana to największy obszar chroniony w Jordanii. Rozciąga się na terenie Doliny Jordanu będącej częścią Wielkich Rowów Afrykańskich. Od doliny Wadi Araba do sięgających ponad 1400 m n.p.m. wzgórz z klifowymi zboczami w okolicy Al-Qadisiya. Odznacza się największą bioróżnorodnością w kraju. Występuje tu ponad 830 gatunków roślin, w tym trzy endemiczne, 38 gatunków ssaków i 215 gatunków ptaków, w tym m.in. kulczyk syryjski. W 1998 r. Dana została włączona do sieci rezerwatów biosfery UNESCO. Hotel w garbusie Mohammada Po trzech dniach przemierzania tego największego i najbardziej zróżnicowanego obszaru chronionego w Jordanii wracamy na Królewską Drogę. Natykamy się na Mohammada, który zaprasza nas do wioski Al Jaya, by zaprezentować swój „najmniejszy hotel świata”. – Przed przejściem na emeryturę pracowałem jako przewodnik wycieczek – mówi. – Później zacząłem mieć dużo wolnego czasu i postanowiłem zrobić coś dla naszej wioski. Wskazuje na podniszczonego volkswagena garbusa zakrytego kolorowym haftem zrobionym przez córkę Mohammada. Wewnątrz auta wstawiono materac, jest też ręcznie zdobiona pościel. Hotelowi goście mają do dyspozycji „lobby” urządzone w pobliskiej jaskini, w którym mogą wypić kawę, zjeść śniadanie lub kupić parę drobiazgów w sklepiku. Pomysł Abu Alima miał przyciągnąć do nieco sennej wioski turystów jadących do zamku Asz-Szaubak. Plan ten się powiódł. „Hotel” stał się na tyle głośny, że odwiedził go (acz nie skorzystał z noclegu) nawet król Jordanii, Abdullah II. Akaba nad Morzem Czerwonym Większość podróżników kończy przemierzanie Drogi Królewskiej w Petrze. My jednak kierujemy się dalej na południe, by dotrzeć aż do zatoki Akaba będącej północno-wschodnią odnogą Morza Czerwonego. Gdy tam dojeżdżamy, nasze płuca wypełniają się świeżym słonawym powietrzem. Po tygodniu spędzonym pośród suchego pustynnego krajobrazu bliskość morza okazuje się niezwykle ożywcza. Wieczorem siadamy w jednej z knajpek Akaby przy fajce wodnej i sycimy się nocnym pulsem miasta. Jutro powrócimy na Królewską Drogę, by tym razem pokonać ją w drugą stronę, jadąc do Ammanu. Myślimy o tym z ekscytacją i radością. Darb ar-Raseef to bowiem coś więcej niż tylko szlak komunikacyjny. Dużo więcej. To ponad 400 km przestrzeni, w której kryje się całe bogactwo Jordanii. Źródło: archiwum NG.
Wardzia to miasto wykute w skale. Przez blisko sto lat było jedną z pilniej strzeżonych tajemnic Gruzji
Kiedyś to skalne miasto mogło pomieścić 60 tys. osób. Dziś Wardzia to siedlisko mnichów i atrakcja turystyczna.
Spis treści: Wardzia – historia Skalny labirynt Wardzia dziś Wardzia – informacje praktyczne – Pomyśl o tym jak o alternatywnej rzeczywistości. Świecie równoległym – mówi Ilia, ciągnąc za sznur dzwonu. Wprawione w ruch serce uderza w spiżową krawędź, a miękki dźwięk niesie się po dolinie rzeki Kura. Na chwilę milkniemy. Ilia jest jednym z kilku mnichów żyjących w liczącym ponad 800 lat skalnym mieście Wardzia na południu Gruzji. Zna tu każdy zakątek, schodek i sklepienie, każdą z ponad 250 ocalałych wydrążonych w tufie komnat. – Wardzia została pomyślana jako samowystarczalne sekretne miejsce, w którym można żyć, zarządzać krajem, ukryć się przed złym – kontynuuje. – Jeżeli oglądasz filmy science-fiction, wiesz, o czym mówię. To koncept stary jak świat. Wardzia – historia Rzeczywiście, patrząc na miasto z dystansu – gdy staje się ono gigantycznym skalnym mrowiskiem, ścianą poszatkowaną setkami otworów – skojarzenia z filmowymi scenami nasuwają się same. Widzimy bowiem porzucony, kompletny niegdyś świat, który stał się odkryty tylko dzięki zbiegowi okoliczności. W 1283 r. trzęsienie ziemi przyczyniło się do osunięcia części skalnej ściany. Gdy opadł kurz, ukazały się komnaty, korytarze, zbiorniki. Sekretne stało się jawne. Gdy w 1185 r. zaczęto drążyć miękką wapienną skałę góry Eruszeli, wieści o hordach Mongołów zmierzających na zachód, zostawiających za sobą pożogę, łzy i ból, stawały się coraz bardziej poważne. Ówczesny król Gruzji, Giorgi III, zarządził budowę sekretnego miasta-twierdzy. Miejsca, w którym może stacjonować wojsko, ale też skryć się i przetrwać złe czasy kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Do budowli liczącej ponad sześć tysięcy komnat poprowadzono kilka tuneli mających początek niedaleko rzeki. Od utrzymania ich lokalizacji w tajemnicy zależało powodzenie całego przedsięwzięcia. Skalny labirynt Gdy krążę po tym skalnym labiryncie i przeciskam się przez korytarze testujące moją odporność na klaustrofobię, próbuję jakoś objąć wyobraźnią ogrom przedsięwzięcia, na jakie porwał się Giorgi III. Sala tronowa, tarasowe pola uprawne, izby mieszkalne, stajnie, obory, 13 kościołów, spichlerze, biblioteki, piwniczki z winem, cysterny napełniane dzięki skomplikowanemu systemowi irygacyjnemu. Wszystko, co tylko było potrzebne, tu budowano. Po śmierci króla budowę kontynuowała jego córka, królowa Tamara, przekształcając częściowo Wardzię w klasztor. Mieszkało w nim na co dzień ponad dwa tysiące mnichów, ale w razie potrzeby w skalnym mieście mogło się ukryć nawet 60 tys. osób. Trzęsienie ziemi przepołowiło ten skalny świat, odsłonięte miasto jednak częściowo odbudowano. Pęczniało od bogactwa, stając się jednym z ważniejszych miejsc w Gruzji. Kres przynieśli mu nie Mongołowie, których Giorgi III się tak obawiał, lecz Persowie. Ich najazd w 1551 r. w jednej chwili zgasił chwałę Wardzi. Wardzia dziś Ponad 40 lat temu do dawnego klasztoru powrócili mnisi. Zajmują niewielką część kompleksu, reszta otwarta jest dla zwiedzających. Każdego ranka Ilia schodzi po schodach na skalną platformę i uderza w trzy dzwony. Daje znak, że zaczął się kolejny dzień i że w tych skalnych dziuplach wciąż toczy się życie. Za chwilę pojawią się autobusy i turystyczne wycieczki, na razie wciąż jest tu jednak pusto i cicho. – To miasto było wspaniałe, ale poniosło klęskę – mówi. – Jego bogactwo zniknęło, a historia dobiegła końca. Ale spójrz, wciąż jest tu pięknie. Patrzymy na skąpany w zieleni kanion rzeki i sylwetki drapieżnych ptaków wirujące w kominach nagrzewającego się powietrza. Spokój tej chwili jest urzekający. Ilia się myli. Historia Wardzi się nie skończyła. Biegnie tylko innym już torem. Wardzia – informacje praktyczne Dojazd Marszrutką z Tbilisi do Akhaltsikhe i kolejną już do celu. Do Wardzi jeździ tylko kilka autobusów dziennie, ostatni kurs powrotny jest o godz. 15. Wygodniej będzie wziąć taksówkę. Nocleg Na noc najlepiej wrócić do Akhaltsikhe, gdzie nie brakuje tanich hoteli. Polecam m.in. hotel Beni oraz New Star. Źródło: archiwum NG.
Darłowo to nadmorski kurort, który przyciąga turystów jak magnes. Okrzyknięto go „Cudem Polski”
Nagrodzone tytułem „Cudu Polski 2024” Darłowo to jedno z najbardziej urokliwych miast nad Bałtykiem. Znane z pięknych plaż, malowniczych widoków, a także fascynującej historii. Sprawdź, co warto zobaczyć podczas wizyty w tym nadmorskim miasteczku.
W tym artykule: Historia Darłowa Niska wieża Zamek w Darłowie Kładka przyrodnicza w Darłówku Na Darłowo najlepiej patrzeć z poziomu wody – mówi Andrzej Ksycki, armator. Patrzymy więc, tyle że nie z morza, lecz rzeki Wieprza, która przecina miasto, zanim wpadnie do Bałtyku. Latem tramwaje wodne suną z centrum Darłowa do Darłówka – portowej dzielnicy sąsiadującej z morzem. Przemieszczają się niespiesznie wzdłuż szpaleru rosnących przy kanale drzew, kolorowych kutrów i niewielkich statków. Bywa, że mijają na wpół zatopiony wrak rybackiej łodzi lub jachtu – morski żywioł bywa nieprzewidywalny i zdarza się, że jednostki osiadają na mieliźnie lub zostają zalane przez fale. Zanim właściciele je usuną, niecodzienny widok przyciąga uwagę turystów. W porcie w Darłowie nieustannie kręcą się kutry i statki towarowe, trwa załadunek i rozładunek, buczą portowe syreny. Nie jest to duży port, ale na naszych handlowych szlakach istotny. Co roku zawija do niego 70–80 jednostek, transportując drewno, kruszywa, nawozy czy rolnicze plony. Rejs tramwajem wodnym pozwala wniknąć na chwilę w ten świat, spojrzeć z bliska na statki i portowe maszyny. – Dla osób spoza wybrzeża to niezwykle atrakcyjne miejsce – mówi Ksycki, który odpowiada za darłowską flotę tramwajów wodnych. – Wielu odwiedzających nas turystów nigdy wcześniej nie była w porcie handlowym, mają tu okazję po raz pierwszy zobaczyć kawałek morskiego życia. Historia Darłowa Miasto szczęśliwym losem uniknęło zniszczeń podczas II wojny światowej. I choć w późniejszych latach przybyło w nim betonowych bloków, jego układ wciąż pozostaje średniowieczny. To kameralne miejsce, pełne niskich kamienic i miłych dla oka domów. Życie portowe gładko przenika się tu z tym codziennym. Kanał jest integralną częścią Darłowa, wrośnięty w jego tkankę, nieodseparowany wysokimi płotami czy bramami. Miejscowi umawiają się tu na spotkania z przyjaciółmi czy wpadają w wolnych chwilach, by popatrzeć na wodę, statki i jachty. W ostatnich latach nabrzeże zmodernizowano i odnowiono, postawiono mnóstwo ławek, zasadzono kwiaty. Jest więc gdzie pospacerować i przysiąść, by popatrzeć np. na odgrywany co pełną godzinę jeden z portowych spektakli – rozsunięcie stalowego mostu przerzuconego nad rzeką. Gdy statki chcą przepłynąć, ten – niczym brama wjazdowa – rozchyla się na przeciwległe strony, sunąc po wtopionych w chodnik szynach. To jedyna tego typu konstrukcja w Polsce, jedna z trzech w Europie. Budowla spinająca wschodnią i zachodnią część Darłówka zastąpiła w latach 80. most zwodzony (pochodzący jeszcze z XVII w., chociaż później przebudowywany), który okazał się dla powiększającego się portu zbyt mało funkcjonalny. Utrudniał przepłynięcie szerszym jednostkom. Do nowego projektu przynależy futurystyczna, obła wieża sterownicza – dziś pomalowana w niebiesko-białe pasy – którą mieszkańcy szybko ochrzcili jako UFO. Rozsuwany most od początku budził wśród miejscowych kontrowersje, wiele osób nadal nie może odżałować zwodzonej konstrukcji i co jakiś czas pojawiają się głosy nawołujące do jej odbudowy. Ta dzisiejsza, choć nie taki był cel jej wzniesienia, niewątpliwie jednak stała się jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Darłowa. Niska wieża Sporów nie budzi natomiast latarnia morska, której ceglaną konstrukcję można zobaczyć, zbliżając się do ujścia rzeki do morza. Przysadzisty budynek dzierży miano najniższej latarni w Europie – ma 22 m – ale nawet z tej wysokości doskonale widać darłowskie plaże, awanport (czyli najdalej wysuniętą wewnętrzną część portu) oraz falochrony. Latarnia przypomina trochę podobne budowle w Skandynawii, ale gdy wchodzę do budynku, mam wrażenie, jakbym znalazł się w zwykłej mieszkalnej kamienicy. Na górę prowadzą wijące się drewniane schody ze zdobioną, również drewnianą balustradą. Na ich końcu czeka stalowa kratownica puszczona na zewnątrz wokół laterny. Latarnia, choć za dnia udostępniona zwiedzającym, nadal pełni swoją funkcję i po zmierzchu wysyła w kierunku morza białe światło widoczne z odległości 14 mil morskich (ok. 26 km). Gdy patrzę z góry w stronę Bałtyku, zahaczam wzrokiem o kształty statków bujających się w oddali na wodzie, a po prawej i lewej szeroki pas jasnego piachu upstrzonego kropkami wczasowiczów. To między innymi dla tych plaż przyjeżdża się do Darłowa. Kościół „końca świata”, „Olbrzym” z Chojny i inne zachodniopomorskie ciekawostki Pomorze Zachodnie to jeden z najmniej odkrytych regionów naszego kraju. Oto 10 ciekawostek, a jednocześnie powodów do zaplanowania wakacji w najbardziej wysuniętym na zachód województwie Polski. Rozdzielone kanałem portowym ciągną się na ponad 6 km, mając zdolność pomieścić niemal wszystkich, nawet w środku sezonu. Latem nie jest tu pusto, ale bez większego trudu da się znaleźć sporo wolnej przestrzeni, szczególnie jeżeli porzucimy bliskość smażalni ryb i budek z lodami i odejdziemy od nich o 100 czy 200 m. To dowód na to, że polskie wybrzeże, choć przyciąga w wakacje setki tysięcy ludzi, wciąż potrafi zaoferować nieco spokoju. Zamek w Darłowie Darłowo niemal zawsze korzystało z bliskości Bałtyku, pełniąc istotną rolę na szlakach handlowych. Ma ponad 700-letnią tradycję, średniowieczny rodowód i zaszczytne miano miasta królewskiego. To w Darłowie bowiem urodził się w 1382 r. Eryk I Pomorski, król Danii, Szwecji i Norwegii, zjednoczonych wówczas Unią Kalmarską. To właśnie on rozbudował wzniesiony w drugiej połowie XIV w. w Darłowie przez Bogusława V zamek. W obrębie murów obronnych książę postawił dodatkowe skrzydło zachodnie mające służyć jako budynek mieszkalny. Twierdza przetrwała kolejne wieki i stoi do dziś, będąc jednym z ważniejszych zabytków Darłowa i okolic. Cztery skrzydła i ceglana wieża zamieniły się w muzeum. Przechadzając się po dwunastu historycznych komnatach, mijam setki eksponatów – militarnych, sakralnych i ludowych – mających od paruset po zaledwie kilkadziesiąt lat. Pokazane są także dzieje pomorskiej żeglugi czy ewolucji plażowej mody. W tym bogactwie wystaw muszę co jakiś czas przystawać, by przypominać sobie, że to przecież sam budynek jest tu jednym z cenniejszych zabytków, i przyglądać się oryginalnym sklepieniom, zdobieniom ścian i rozwiązaniom architektonicznym. Kładka przyrodnicza w Darłówku Nieoczekiwanie jednak na jedną z ważniejszych atrakcji tego miasta wyrosła oddana do użytku w 2018 r. kładka przyrodnicza. Wykonana z drewna syntetycznego ciągnie się zygzakowatą linią przez mniej więcej 600 m, rzucona ponad wydmą w Darłówku Zachodnim. Jej powstanie jest sygnałem tego, jak zmienia się myślenie o zagospodarowaniu terenów naturalnych. Na wydmie rośnie bowiem kilka gatunków roślin chronionych – w tym ta najcenniejsza, czyli mikołajek nadmorski – teren trzeba było więc objąć szczególną opieką. Władze miasta nie chciały jednak odbierać mieszkańcom i turystom sposobności kontaktu z przyrodą. Rozwiązaniem okazała się właśnie kładka: umożliwia spacerowanie po wydmach, eliminując ryzyko zniszczenia roślinności. To niezwykle przyjemny spacer – po prawej mam widok na Bałtyk, po lewej na niski sosnowy las, a po obu stronach platformy na pas wydm. Spośród jasnego piachu wyzierają sztywne krzaczki mikołajków. Ich charakterystyczne ząbkowane liście można było niegdyś spotkać niemal na całym naszym wybrzeżu, dziś skupiska rośliny pozostały tylko w kilku miejscach, a gatunek kwalifikowany jest w Polsce jako zagrożony. Do bliskości i widoku morza szybko się przyzwyczajam, więc gdy po dwóch dniach nabieram chęci na trochę ruchu, instynktownie szukam czegoś, co pozwoli mi pozostać nad wodą. Odpowiedzią jest rower. Wzdłuż brzegu biegnie fragment trasy 10/13, którą da się objechać niemal cały Bałtyk. Kto nie jest jednak zaprawiony w tak długich wyprawach, może się wybrać z Darłowa do Jarosławca, korzystając z łatwej technicznie drogi. Nie spieszę się, to zaledwie 18 km w jedną stronę, dystans, który na rowerze można by pokonać w godzinę. Kręcę jednak pedałami powoli, by dotrzeć do wąskiego pasa lądu oddzielającego jezioro Kopań od Bałtyku. Ścieżka prowadzi mnie pomiędzy akwenami i przez chwilę czuję się niczym kapitan statku wcinającego się w wodną przestrzeń. I nie chcę się zatrzymywać. Przypomnijmy, że Darłowo zostało nagrodzone tytułem „Cudu Polski 2024” w plebiscycie magazynu National Geographic Traveler. Łącznie o miano „nowego cudu” walczyły trzy miejsca z woj. zachodniopomorskiego. Oprócz zwycięskiego kurortu wśród nominowanych znalazły się także Szczecińska Wenecja oraz Nowe Warpno. Pełna lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024: Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Nasz autor Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Barolo znajduje się w sercu Piemontu. Są tu średniowieczne wioski, najsłynniejsze wino i najdroższe grzyby
Piemont to rzadko odwiedzany przez turystów region Włoch. Słynie przede wszystkim z trufli i z wyśmienitego wina Barolo.
W tym artykule: Piemont i trufle Alba Barolo i wino Rowerem wokół Barolo Monforte d’Alba Barolo – informacje praktyczne Trzymam chropowatą grudkę, która potrafi zmienić zwyczajność w niezwykłość. Jest warta spore pieniądze, ale to nie one są tu najważniejsze. Najważniejszy jest aromat. Pisarz kulinarny Josh Ozersky opisał go jako „połączenie świeżo zaoranej gleby, jesiennego deszczu, dżdżownic ryjących w ziemi i cierpkiej pamięci o utraconej młodości i dawnych romansach”. Trudno to ująć lepiej. Oto trufle – rosnące pod ziemią grzyby, dla których smakosze tracą głowy. Potrafiące uczynić z prostego posiłku królewskie danie. Piemont i trufle Jestem na północy Włoch, w Piemoncie – mało odwiedzanym przez turystów regionie, który słynie z wina i właśnie z trufli. Okaz, który mam w dłoniach, pójdzie w świat, osiągając z każdym kilometrem podróży i kolejnym pośrednikiem coraz wyższą cenę. Choć pewnie nie taką, jaką zapłacono za słynną truflę mającą zaledwie 0,07 grama – 140 euro. Jeżeli wydaje się wam, że to niewiele, to przeliczcie, ile wychodzi za kilogram (2 mln euro!). Ile kosztuje najdroższe jedzenie świata? Przygotuj się na ceny liczone w dziesiątkach tysięcy dolarów Luksus przyciąga sam w sobie. Może być nawet zabiegiem marketingowym, bo drogie produkty i usługi odruchowo postrzegamy jako lepsze niż te tańsze. Dobrze wiedzą o tym także restauracje. Pal... Piero Gardini, mieszkający we wsi nieopodal Alby, jest jednym ze zbieraczy. Truflę, którą dał mi powąchać, znalazł poprzedniego dnia. Czeka właśnie na kupca, który już jedzie, by odebrać od niego towar. Gardini mógłby być jednym z bohaterów dokumentu „Truflarze”, zdobywającego kolejne nagrody na festiwalach filmowych. Jest sędziwy, zna tutejsze lasy jak własną kieszeń, a aromatyczne grzyby zbiera nie dla ogromnych zysków (te przypadają w udziale głównie pośrednikom), lecz dlatego, że to po prostu lubi. To czynność polegająca na przemierzaniu kolejnych kilometrów, dająca poczucie harmonii z naturą. I pozwalająca cieszyć się widokiem unoszącej się nad łąkami mgły, gdy wyrusza się o świcie do lasu. Alba Symbolem Alby – miasta, do którego zajeżdżam następnego dnia – trufle stały się jednak dopiero w latach 30. ubiegłego wieku. To wtedy Giacomo Mora, jeden z piemonckich łowców grzybów, wymyślił targi truflowe. Odbywają się one do dziś, raz w roku jesienią, przyciągając do stawianego w mieście ogromnego namiotu tłumy turystów i szukających okazji do ubicia interesu handlarzy. Alba ma średniowieczny rodowód, o czym przypominają sylwetki wież obronnych wybijających się nad mury miejskie. Centrum wyznaczają tu kwartały ciągnące się pomiędzy placami Savona i Garibaldi, pełne eleganckich butików włoskich marek i delikatesów z lokalnymi przysmakami oraz małych punktów prowadzonych przez piemonckich rzemieślników. Odbijam w jedną z wąskich ulic okrążających późnogotycką katedrę San Lorenzo z XV w. (jak na włoskie standardy w architekturze sakralnej jest dość nietypowa, bo wzniesiona z czerwonych cegieł) i prowadzących ku rzece Tanaro, skąd rozciąga się wspaniała panorama na odległe o pół godziny jazdy Alpy. Barolo i wino O ile Alba uchodzi za centrum przemysłu truflowego, o tyle miasteczko Barolo jest sercem świata winnego. Na pofalowanych zboczach wokół tej miejscowości ciągną się rzędy winorośli szczepu nebbiolo. Patrzę na nie z wieży zamku Falletti. Urządzono w nim interaktywne muzeum wina. Sunę wzrokiem po winnicach, które produkują jedne z najdroższych win świata. – Barolo nie ma tańszego odpowiednika – mówi mi Claudio z Muzeum Wina. – Zamiast szampana możesz kupić niewiele gorszą hiszpańską cavę, francuskie bordeaux ma kilka kategorii cenowych. Tymczasem barolo zawsze wymaga wysupłania większych pieniędzy. Ale też jego jakość zawsze będzie najwyższa z możliwych. Kilkaset złotych za butelkę to początkowy pułap cenowy. Ale jeżeli masz więcej gotówki na zbyciu, bez trudu znajdziesz butelki warte i kilka tysięcy złotych. Miasteczko Barolo jest uroczą miejscowością, która jednak sama w sobie niespecjalnie wyróżnia się na tle innych na północy Włoch. Turyści przyjeżdżają tu jednak nie dla architektury czy zabytków, lecz właśnie dla rubinowego trunku. – Dziś trudno w to uwierzyć, ale jeszcze kilkadziesiąt lat temu okolice Barolo były rejonami dość biednymi – wyjaśnia mi Claudio. – Dopiero na przełomie lat 70. i 80. XX w. tutejsze czerwone wina zaczęły zdobywać sławę. W samym centrum Barolo znajduję Museo dei Cavatappi, czyli muzeum korkociągów. W gablotach zgromadzono tu ponad 600 przedmiotów o wszystkich możliwych kształtach. Wiele z nich wykonali na zamówienie prawdziwi mistrzowie fachu. Kościane, złote lub perłowe rączki świadczyły o zamożności właściciela. Rowerem wokół Barolo Gdy kilka godzin później wsiadam na wypożyczony rower, by zrobić rundkę po okolicy, wpadam w urzekający krajobraz oblany złotawym światłem. Na horyzoncie widzę poszarpane szczyty Alp, na wyciągnięcie ręki mam pofalowaną linię winorośli, pomiędzy nimi widać odrestaurowane zabytkowe budynki. Klasyczna pętla rowerowa, otaczająca niemal wszystkie gminy Barolo, ma blisko 50 km. I choć jest to dystans możliwy do pokonania w jeden dzień, lepiej rozbić go na kilka etapów, by mieć czas na zwiedzanie i degustację win. W La Morra, wiosce w zachodniej części Barolo, zatrzymuję się nieco dłużej. Chcę przejść się po historycznym centrum usianym barokowymi kościołami i zajrzeć do sklepów z winami, których ciąg prowadzi do Piazza Castello, głównego placu miejscowości. Tuż obok niego XVIII-wieczna ceglana dzwonnica pozwala (jeżeli wespnie się po schodach) unieść się nad terakotowe dachy budynków i bez przeszkód ogarnąć wzrokiem niemal całą dolinę. Gdzieś tam w dole, już poza granicami La Morra, stoi kolorowy kanciasty budynek nazywany kaplicą Barolo (oficjalnie: Madonna delle Grazie). Gdy zatrzymuję przy nim rower, muszę pożegnać wyobrażenia o klasycznych freskach, cherubinach i baroku, których bym się tu spodziewał – jesteśmy w końcu we Włoszech! Ten budyneczek przypomina sen w technikolorze. Skrzy się jaskrawymi barwami, domagając się momentalnie uwagi. Kaplicę w 1914 r. zbudowali rolnicy, tworząc miejsce nie tylko do modlitw, ale też do ochrony przed sezonowymi opadami. W latach 70. ziemię wraz z budynkiem kupił Bruno Ceretto. I był to ostatni moment, by uchronić świątynię przed rozpadnięciem się. Na jego zlecenie amerykańscy artyści Sol LeWitt i David Tremlett zamienili budynek w dzieło sztuki (zapłatą za pracę były ponoć butelki wina produkowanego przez Ceretta). Twórcy zalali budynek kolorowymi pasami i geometrycznymi formami. – Chciałem stworzyć miejsce, gdzie można miło spędzić dzień, posiedzieć, wypić lampkę wina, poczytać książkę, a może też pomodlić się – wyjaśniał Tremlett. Siła tego projektu polega w dużej mierze na kontraście – w przesiąkniętym tradycją Barolo ta kolorowa jak rajski ptak kaplica sprawia wrażenie przybysza z innej planety. Nie dziwi więc, że przyciąga turystów, fotografów i miłośników pikników. Monforte d’Alba Sztuka obecna jest zresztą w tych regionach w przeróżnych formach. Przekonuję się o tym, docierając do wioski Monforte d’Alba, miejsca widniejącego na liście I borghi più belli d’Italia („Najpiękniejsze wioski we Włoszech”). Średniowieczną mieścinę oplatają strome brukowane uliczki zabudowane okazałymi willami w kolorze ochry. Na jednej z karczm widzę tabliczkę upamiętniającą tragiczne wydarzenia z XI w. Miejscowość była miejscem życia dla kilku pokoleń katarów – uznawanych przez papiestwo za heretyków członków ruchu, który powstał po rozłamie Kościoła. W 1028 r. arcybiskup Mediolanu zdobył tutejszy zamek i deportował ich do swojego miasta. Tam, nie chcąc wyrzec się swoich przekonań, płonęli na stosach. Idę do Audytorium Horszowski – niesamowitego teatru na otwartym powietrzu. Jego schody, służące też za miejsca do siedzenia, porośnięte są równo przystrzyżoną bujną trawą. Obok stoi wysoka ceglana dzwonnica z XIII w. Działalność tego miejsca zainaugurował w 1986 r. polski pianista Mieczysław Horszowski, chwaląc doskonałą akustykę piemonckiego teatru. Od tego czasu audytorium co roku gości festiwal jazzowy, a w sezonie staje się areną niemal codziennych koncertów i spektakli. Jest jednym z przykładów na to, że w Barolo doznania kulinarne swobodnie przenikają się z artystycznymi, a proste radości dostępne są na każdym kroku. Kęs obsypanego truflami makaronu, muzyka w cieple wieczoru, kieliszek czerwonego wina, kameralny krajobraz niewiele zmieniony od setek lat. Czego chcieć więcej? Barolo – informacje praktyczne Dojazd Najbliższe lotniska znajdują się w Turynie i Mediolanie (ok. 100 i 200 km). Do Mediolanu można się do-stać tanimi liniami m.in. z Warszawy. Z Turynu dojedziesz do Alby pociągiem lub autobusem do Barolo – z przesiadką w Albie. Autem dojazd na miejsce zajmuje z Warszawy ok. 18 godz. o pokonania jest ponad 1,6 tys. km. Noclegi Najprzyjemniejszymi noclegami w Barolo i okolicznych gminach są gospodarstwa agroturystyczne. Stosunkowo atrakcyjną ofertę ma Cà San Ponzio – posiadłość leżąca niecałe 2 km od Barolo. Oszczędni mogą zdecydować się na leżący tuż obok kemping Sole Langhe; pięknie położony, kameralny i zacieniony. Wino Miejsc do degustacji wina w okolicach Barolo nie brakuje. Ja polecam wizytę w enotece La Vite Turchese w samym miasteczku, gdzie dowiesz się wszystkich szczegółów na temat poszczególnych win, spróbujesz ich i oczywiście będziesz mógł zakupić wybrane w sklepiku. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Mamy coś dla miłośników średniowiecza. Będziecie tym miejscem zachwyceni
Na południu Francji wciąż słychać echa średniowiecznych dramatów. Dla miłośników średniowiecza to prawdziwy raj. Jednak intrygująca historia nie jest jedynym atutem tej krainy. Co jeszcze warto tam zobaczyć i zrobić?
W tym artykule: Romby przyjemności Ostatni bastion W nocy dzieje się prawdziwa magia Z krewetką w dłoni – Teraz już wiesz, czemu to miasto nazywane jest francuskim Rzymem – mówi Aurelien Clavero, przewodnik, który oprowadza mnie po Nîmes. Stoimy przed amfiteatrem równie imponującym, jak Koloseum w Wiecznym Mieście. To jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zabytków w Europie. Wznosząca się na ponad 20 m kamienna elipsa mogła pomieścić 24 tys. widzów. Setki lat temu mieszkańcy dzisiejszego Nîmes przychodzili tu zobaczyć walki gladiatorów, współcześnie widzów przyciągają zmagania toreadorów z bykami lub występy artystyczne. Amfiteatr nie stał się bowiem martwym zabytkiem, który zwiedza się z nabożną czcią. Nadal jest w użyciu, stanowiąc ważne miejsce w krajobrazie miasta. Po przekroczeniu kamiennych bram mogę się swobodnie przechadzać na wszystkich poziomach, wejść na główną arenę, ale też zajrzeć w korytarze i ciasne pomieszczenia, gdzie zwierzęta, niewolnicy i gladiatorzy oczekiwali na walkę. – Ten budynek miał sporo szczęścia – wyjaśnia Aurelien, gdy wędrujemy po kamiennych stopniach służących niegdyś za miejsce dla widowni. – Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, w VI w. Wizygoci (lud germański, odłam Gotów – przyp. red.) przerobili go na fortyfikację, a na głównej arenie wybudowano domy i świątynie. Amfiteatr został zamieniony w miasto i tylko dlatego zachował się w tak dobrym stanie. Wciąż był w użyciu, więc nikt nie myślał o rozbieraniu porzuconej antycznej budowli, by zyskać materiały budowlane. Amfiteatr to jednak niejedyna wspólna cecha Nîmes i Rzymu – oba miasta otoczone są bowiem siedmioma wzgórzami. Przy dobrej pogodzie można je zobaczyć, wchodząc na najwyższy punkt korony budynku. Romby przyjemności Langwedocja, rozciągająca się od Morza Śródziemnego do Pirenejów w południowo-zachodnim rogu Francji, przesiąknięta jest historią. Przez te ziemie przetaczały się nie tylko rzymskie legiony, ale też armie Wizygotów, Karolingów, książąt Tuluzy. Mimo wspaniałego śródziemnomorskiego klimatu i kojącego otoczenia przyrody nigdy tych terenów nie można było uznać za spokojne. Były areną dramatycznych walk, potyczek, burzliwych epizodów. Podróżowanie przez Langwedocję jest więc nieustannym balansowaniem pomiędzy śladami krwawych historii a hedonistyczną współczesnością wyznaczaną kieliszkami costières de pomérols beauvignac i smakołykami podsuwanymi przez kelnerów w lokalach z gwiazdkami Michelina. O tej dwoistości myślę przy talerzyku calissons, na które przysiadłem w Pâtisserie Courtois po przemierzeniu labiryntu brukowanych ulic starego miasta Nîmes i minięciu niezliczonej ilości eleganckich butików, małych delikatesów spożywczych oraz zalanych słońcem placów. Calissons to regionalny specjał, popularny też w sąsiedniej Prowansji: migdałowe słodycze uformowane w kształt rombu, nasączane likierem pomarańczowym. Pogryzam je przy kawie, czerpiąc radość z każdego kęsa, ale nawet ta przyjemność odsyła mnie do historii – najstarsze zachowane wzmianki o tych słodyczach sięgają XVI w., prawdopodobnie były jednak produkowane już wcześniej. Ciekawostki o Francji – odkryj najciekawsze informacje o życiu, historii i kulturze francuskiej Światowa stolica sztuki, mody, wyśmienitej kuchni i najlepszego wina – Francja to kraj niezwykły pod wieloma względami, który naprawdę potrafi zaskoczyć. Zastanawiasz się, czym jeszcze za... Ostatni bastion Tymi okruchami szczęścia nie raczyli się jednak raczej katarzy, których historia jest nierozerwalnie związana z Langwedocją. I to nie tylko dlatego, że za ich czasów calissons jeszcze raczej nie istniały, ale też dlatego, że ci przedstawiciele religijnej sekty praktykowali ubóstwo i niechętnie patrzyli na wszelkiego rodzaju rozpustę. Za swoje ortodoksyjne poglądy zapłacili najwyższą cenę. Sprzeciwiając się ustrojowi feudalnemu oraz ignorując kościelną hierarchię, szybko podpadli papieżowi, który – co tu dużo mówić – na bogactwo patrzył raczej przychylnym okiem. W 1208 r. Innocenty III uznał katarów za heretyków i uruchomił przeciwko nim machinę inkwizycji. Nad ich głowami zaczęły się kłębić czarne chmury. Przez kolejne lata przedstawiciele sekty byli przepędzani, torturowani, zabijani. Większość rozproszyła się po langwedockich zamkach, szukając schronienia i próbując odpierać wojska krucjaty. Ta historia dobiegła końca w 1244 r. w Montségur. Docieram tam kilka dni później, przemierzając opustoszałe, rzadko odwiedzane dróżki przecinające senne wioski z garstką mieszkańców i wijące się u podnóży Pirenejów i wzdłuż skalnych klifów. Kamienny zamek w Montségur tkwi na szczycie góry. Twierdza była jedną z ostatnich kryjówek katarów. Chcąc do niej dojść, muszę się wspiąć po wąskiej ścieżce idącej na szczyt zakosami – ten marsz zajmuje mi niecałą godzinę. Ruiny zamku są w pełni dostępne. Przez kolejne minuty błąkam się pomiędzy porośniętymi trawami i niską roślinnością murami, spoglądam przez kamienne otwory i próbuję sobie wyobrazić, co czuli kryjący się tu członkowie ruchu religijnego, widząc nadciągające wojska inkwizycji. Po niemal 10-miesięcznym oblężeniu, 16 marca 1244 r., cytadela została zdobyta (a ściśle mówiąc, poddana), a dwustu obrońców, którzy odmówili wyrzeczenia się swoich wierzeń, spalono na stosie. Tak zakończyła się historia katarów. W malutkiej wiosce poniżej zamku zaglądam jeszcze do muzeum poświęconego historii Montségur. Przystaję przy szkieletach dwóch katarów. Odnaleziono ich z grotami strzał pomiędzy kośćmi – prawdopodobnie zginęli, uciekając z obleganej twierdzy. W nocy dzieje się prawdziwa magia Surowy ascetyzm katarów wydaje się nie pasować do dzisiejszych czasów, otaczająca religijne bractwo aura niezłomności i odwagi wciąż jednak okazuje się kusząca. Co roku kilka tysięcy piechurów decyduje się na wyruszenie na 250-kilometrowy Szlak Katarów. Górska trasa rozpoczyna się w Port la Nouvelle, na wybrzeżu Morza Śródziemnego, by wciąć się w głąb lądu i zataczając kilka pętli, dotrzeć do Foix. Nie mam tyle czasu, a pewnie i sił, by podjąć się tak długiego marszu, odwiedzam jednak jeden z ważniejszych punktów na szlaku – Carcassonne. W tym średniowiecznym mieście katarzy rezydowali długo, broniąc się przed kolejnymi atakami. Carcassonne sławę zawdzięcza jednak nie tyle katarom, ile odporności na upływ czasu. Jest jednym z niewielu miejsc w Europie, które zachowało się przez wieki niemal w niezmienionej formie – stare miasto wciąż otoczone jest podwójnym murem strzeżonym przez 52 wieże. Ulokowane na szerokim płaskowyżu jest widoczne z oddali i zbliżając się do niego, bez trudu mogę sobie wyobrazić, jak wyglądał nasz świat w średniowieczu. Gdy przekraczam jednak bramę murów, zostaję szybko przywrócony do rzeczywistości. Carcassonne padło ofiarą własnego sukcesu – dziś zalane jest tłumem zwiedzających, a idąc brukowanymi uliczkami, muszę się przebijać przez stoiska z plastikowymi mieczami, figurkami bohaterów Gry o tron i Władcy Pierścieni. Niemal nikt tu już dziś nie mieszka, większość obywateli przeniosła się do nowej części miasta, a otoczona murami starówka stała się sceną handlowego spektaklu. Jest jednak sposób na to, by poczuć magię Carcassonne: trzeba zostać tu na noc. Wynająć pokój na starówce i zwiedzać ją późnym wieczorem, gdy sklepiki są już zamknięte, a po wycieczkach zjeżdżających do miasta autokarami nie ma śladu. W żółtym świetle latarni ciężkie mury rzucają cień, a Carcassonne jak za wypowiedzeniem zaklęcia staje się wówczas na powrót kwintesencją średniowiecza. Najważniejsze wynalazki średniowiecza. Te odkrycia zmieniły świat Średniowiecze często bywa nazywane również „wiekami ciemnymi” lub „epoką ciemnoty”. To niesprawiedliwe określenie zostało po raz pierwszy użyte przez renesansowych uczonych, którz... Z krewetką w dłoni Jednym z atutów Langwedocji jest wybrzeże i szerokie plaże obmywane Morzem Śródziemnym. Wyjeżdżam z Carcassonne i spędzam leniwe popołudnie na Plage de L’Espiguette. To ciągnący się przez niemal 10 km pas wydm i jasnego piachu na obrzeżach Le Grau de Roi. Rozległa, niemal pusta plaża i niezagospodarowana dzika linia brzegowa przez te kilka godzin stają się dla mnie całym wszechświatem. Pod koniec dnia jadę do Le Grau de Roi, które jest drugim co do wielkości francuskim portem rybackim na Morzu Śródziemnym. A to oznacza jedno: kulinarną ucztę. Zachodzę do restauracji Le Vivier na starym mieście, by zamówić świeżo złowione krewetki oraz lokalny specjał: rouille graulenne. To sałatka z duszonej ośmiornicy i ziemniaków podawana z czosn­kowym sosem ailloli, idealnie współgrająca z tutejszym winem picpoul de pinet. W tej chwili krwawe dramaty średniowiecza, które rozgrywały się na tych ziemiach, wydają się jedynie jakimś ledwo widocznym obrazem. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Basilicata oferuje plenery jak z Bonda. Ten obszar w dużej mierze pozostaje nieodkryty przez turystów
Piaszczyste plaże, malownicze zatoki i najstarsze miejscowości świata. Basilicata ma wszystko – poza tłumem turystów.
W tym artykule: Palombaro Lungo Historia Matery Matera dziś Region Basilicata Terzo Cavone i Tavole Palatine Pollino Maratea Basilicata – informacje praktyczne Metalowa kładka dudni pod stopami. Dźwięk odbija się od kamiennych ścian i wraca zwielokrotniony, gubiąc się pomiędzy skalnymi zaułkami. Jestem 16 m pod ziemią. Gdzieś tam, nade mną rozciąga się plątanina ciasnych uliczek Matery – jednego z najstarszych miast świata. Poznawanie tej niewielkiej miejscowości na południu Włoch, w regionie Basilicata, rozpocząłem dość nietypowo: od wejścia do podziemi. Być może to jednak najlepszy sposób. Matera, choć dziś kojarzy się z uroczymi kawiarenkami i malowniczymi zaułkami, wyrosła w skalnych zaułkach, rytych w miękkim kamieniu jaskiniach, podziemnych lochach. Palombaro Lungo Metalowy chodnik prowadzi mnie nad lustrem wody w Palombaro Lungo – podziemnej cysternie. Znajduje się ona poniżej samego centrum miasta, pod Piazza Vittorio Veneto. Budowanie zbiornika rozpoczęto w XVI w., inżynierowie wykorzystali jednak przy tym dużo starsze podziemne jaskinie. Cysterna może pomieścić 5 mln litrów wody, jest głęboka na 18 m i rozciąga się na 50 m długości. Ściany z tufu budowniczowie wyłożyli fajansem, rodzajem wodoodpornego tynku, spowalniając w ten sposób naturalne przesiąkanie wilgoci przez kamień. Kolejne włoskie miasto sprzedaje domy za 1 euro Dla niektórych perspektywa zakupu taniego domu we Włoszech jest szansą na porzucenie starego życia i rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Ale Bisaccia, kolejne włoskie miasto, które rozdaje swoj... Gdy zadzieram głowę, Palombaro Lungo wydaje mi się czymś w rodzaju podziemnej katedry. Sklepienie układa się w okazałe łuki niczym w gotyckiej świątyni, a echo wypowiadanych zdań mknie przez przestrzeń jak w kościelnych nawach. Zamiast modlitw tę przestrzeń wypełnia jednak dźwięk wiader pluskających o taflę, opuszczanych na linach przez specjalne otwory z pozycji ulicy. Miliony litrów wody pozwalały miasteczku trwać niezależnie od dziejowych zawirowań, a więc głównie kolejnych najazdów Greków, Rzymian, Bizantyjczyków, Saracenów, Aragończyków czy Burbonów. Historia Matery Matera zamieszkiwana jest od dobrych 10 tys. lat i uważana za trzecie najstarsze miasto na świecie, zaraz po Aleppo i Jerychu. Jej wieczne trwanie zostało zakłócone dopiero w połowie ubiegłego wieku. Wtedy jednak po dawnej świetności miejsca nie było już śladu. Większość mieszkańców żyła w jaskiniach. Wilgoć, brak kanalizacji, paraliżujący chłód zimą wpędzały ludzi w ciągłe choroby. Umieralność niemowląt sięgała nawet 50 proc. W 1954 r. włoski rząd postanowił coś z tym zrobić. Nie w smak mu było jednak opracowywanie planu poprawy warunków życia i rozwiązania problemów skrajnego ubóstwa i wysokiej śmiertelności. Wybrał szybszą drogę – całą ludność przesiedlono po prostu do nowej Matery. Jedno z najstarszych miast świata na kilkadziesiąt lat zupełnie opustoszało. Pierwsze zmiany zaczęły się w latach 80. Wysiedlone rodziny już nie wróciły, ale puste mieszkania skusiły inwestorów. Powoli zaczęły powstawać tu pierwsze hotele i restauracje, a w końcu i galerie sztuki. Matera dziś Matera stała się więc teatrem. Codzienne życie toczy się tu w ograniczonym stopniu, podporządkowane spektaklowi dla przybyszów. Wciąż pozostaje jednak miejscem fascynującym, z łatwością pozwalającym cofnąć się w myślach o 2–3 tys. lat. Labirynt ulic prowadzących pomiędzy kościołami, klasztorami i domami z wapienia, stojących na krawędzi wąwozu, nabiera jeszcze bardziej nierealnego kształtu wraz ze zmrokiem. Żółte plamy światła spowijające miasteczko są wystarczającym powodem, by zostać tu przynajmniej na jedną noc i rozkoszować się tym widokiem w towarzystwie kieliszka amaro lucano, lokalnego likieru z ponad 30 ziół. Trudno się dziwić, że właśnie to miasto pojawia się w filmie o agencie 007, Jamesie Bondzie – „Nie czas umierać”. Scena pościgu wśród wąskich i stromych ulic z pewnością zostanie zapamiętana na długo. Region Basilicata Przyciągająca turystów Matera wciąż jest jednak w regionie Basilicata wyjątkiem. Ten obszar w dużej mierze pozostaje nieodkryty, przegrywając w rankingu popularności z sąsiednią Apulią. Na mapie włoskiego buta gra rolę łuku stopy i podbicia, rozciągając się od wybrzeża Morza Jońskiego do Morza Tyrreńskiego na zachodzie. To kraina ciszy i spokoju – mieszka tu nieco ponad 600 tys. osób, co daje zaledwie 62 osoby na kilometr kwadratowy. Tę pustkę szybko odczuwam, sunąc po krętych drogach Basilicaty. Zabudowania wsi pojawiają się co kilkadziesiąt kilometrów, a na ulicy mijają mnie zaledwie pojedyncze samochody. Nawet nad samym morzem większy ruch jest tylko przez kilka tygodni w samym środku lata, ale i wtedy trudno narzekać na ścisk. Terzo Cavone i Tavole Palatine W Terzo Cavone, na Wybrzeżu Jońskim, do wyboru jest zarówno plaża z podstawową infrastrukturą – parasolki z leżakami, bar z przekąskami – jak i dziewiczy piach otoczonym lasem zaledwie kilkaset metrów dalej. Zadziwiająco pusto jest też w Tavole Palatine (Metaponte), ruinach mającej 2,5 tys. lat świątyni Hery. Gdy parkuję na rozgrzanym wiosennym słońcem placu, ciszę przerywa jedynie jednostajny dźwięk cykad. Z doryckiej świątyni, postawionej przez Greków w 630 r. p.n.e., ocalało 15 masywnych rowkowanych kolumn przykrytych potężnymi kapitelami. Te kamienne pozostałości są śladem czasów, gdy na tych ziemiach rozciągała się Magna Graecia – Wielka Grecja, kolonie starożytnego świata. Mieszkający tu w IV w. p.n.e. słynny matematyk i filozof Pitagoras czuł się więc w dzisiejszej Basilicacie jak u siebie w domu. W Metaponcie prowadził wykłady dla uczniów, ale wbrew popularnemu w starożytnej Grecji „filozofowaniu ulicznemu”, za miejsce spotkań wybierał własny dom. Publiczne pogadanki uważał za nieprzyzwoite, ale przede wszystkim zależało mu na otoczeniu własnych nauk nimbem tajemnicy. Sam zresztą przemawiał do słuchaczy ukryty za kotarą. Starożytne przekazy nie dają pewności, jak długo przebywał w Metaponcie. Niektórzy uważają, że był tu zaledwie 40 dni. Za niemal pewnik można jednak przyjąć, że będąc tu, musiał odwiedzić – lub chociaż przechodzić obok – świątyni, w której ruinach teraz stoję. Pollino Ruszam w końcu ku przeciwległemu krańcowi Półwyspu Apenińskiego. Przez moment poruszam się blisko granicy z Kalabrią, kręcąc zawzięcie kierownicą na wspinających się coraz wyżej drogach wcinających się w przestrzeń największego parku narodowego we Włoszech – Pollino. Jestem już daleko od śródziemnomorskiej scenerii, otoczony coraz wyższymi górami (najwyższa, Monte Pollino, ma 2248 m n.p.m.) i gęstymi bukowymi oraz sosnowymi lasami, które przecinają porośnięte trawą stoki wzgórz. Podobno zimą, gdy powietrze jest bardziej przejrzyste, ze szczytów Pollina można dostrzec oddaloną o ponad 300 km Sycylię. Przyjeżdżają tu samotnicy i miłośnicy przyrody – park jest ziemią niemal nietkniętą przez człowieka. Można tu wędrować całymi dniami, napotykając co najwyżej dziesiątki barwnych motyli, krążące ponad drzewami sokoły wędrowne, a przy odrobinie szczęścia – również przebiegającego w oddali wilka apenińskiego. Maratea Na krańcu mojej trasy leży Maratea, ulokowana na zachodnim wybrzeżu Włoch. Wysokie wzgórza zamieszkiwane były od paleolitu. Udokumentowana historia miasteczka nie jest jednak aż tak imponująca jak Matery, gdyż sięga „zaledwie” drugiego stulecia przed naszą erą. Maratea jest jedynym nadmorskim miastem na Wybrzeżu Tyrreńskim w Bazylikacie. Ze zdziwieniem odkrywam więc, że nie jestem w stanie dostrzec z niego wody. Kręcę się po ciasnych kamiennych uliczkach (pośród których kryją się aż 44 kościoły), wypatrując błękitnego prześwitu. Szybko okazuje się jednak, że to zajęcie bezcelowe. – Zabytkowa część Maratei powstała ok. 1070 r., gdy mieszkańcy opuścili przepełnioną wówczas dzielnicę Castello – wyjaśnia mój przewodnik, z którym umówiłem się na szczycie wzgórza Monte San Biagio. – Za nowe miejsce do życia społeczność wybrała sobie punkt w zaułku góry. Dzięki temu zabudowania miały być niewidoczne dla kręcących się po wybrzeżu piratów. Ceną za tę przezorność okazało się odcięcie od bezpośredniego dostępu do morza. Szeroka panorama rozciąga się jednak z Monte San Biagio. Spod wieńczącego szczyt ogromnego marmurowego posągu Odkupiciela, który podobnie jak ten w Rio rozkłada z troską ręce w szerokim geście. Stojąc w jego cieniu, bez przeszkód sunę wzrokiem po błękicie morza, sięgając aż do popularnych plaż Acquafredda i przyprószonych czarnym wulkanicznym żwirkiem zatoczek wcinających się w ląd. Czekają tylko, by rozstawić na nich leżak i spędzić jeden z tych cudownych leniwych dni nad włoskim morzem, o których nigdy się nie zapomina. Basilicata – informacje praktyczne Dojazd Najbliższe lotnisko znajduje się w Bari, do którego kursują tanie linie. Druga opcja to lot w pobliże zachodniej części Bazylikaty – do Neapolu. Z Neapolu do Maratei można się dostać pociągiem. Warto wiedzieć Na terenie Dolomitów Lukańskich, w samym centrum Bazylikaty, śmiałkowie mogą zdecydować się na mrożący krew w żyłach zjazd po stalowej linie rozpiętej pomiędzy wioskami Castelmezzano i Pietrapertosa. Tyrolka ma 1,5 km długości. Zjazd odbywa się w materiałowym hamaku w pozycji „na supermana”. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Wodziłki na Suwalszczyźnie łączą historię i relaks. Tu w łaźni można porozmawiać o ikonach
W tradycyjnej bani we wsi Wodziłki poznaję historię rosyjskich starowierców, którzy znaleźli azyl w Polsce. Zostało ich już niewielu w Polsce.
W tym artykule: Wodziłki i historia prawosławia Starowiercy w Polsce Wizyta w łaźni i ikony Brzozowe witki smagają moją skórę. Uderzam się równomiernie To niezwykle przyjemne. W końcu porzucam rózgę i wychodzę z tej ciasnej drewnianej budki, by wskoczyć do lodowatej wody w głębokiej gliniance. Zanim znów wejdę do rozgrzanej bani – rosyjskiej sauny parowej – wypijam litr wody. Wodziłki i historia prawosławia Do bani wszedłem nie w Rosji, lecz we wsi Wodziłki na Suwalszczyźnie. Wodziłki oraz Gabowe Grądy i Wojnowo są jednak trochę Rosją przeniesioną do Polski. Pod koniec XVIII w. dotarli tu ze wschodu staroobrzędowcy. Ci wyznawcy prawosławia uciekali przed prześladowaniami od połowy XVII w. Czyli od chwili, gdy odrzucili reformę Cerkwi prawosławnej przeprowadzoną przez patriarchę Nikona w 1662 r. Ustanowił on dogmaty, które dziś mogą się wydawać mało istotne. To np. modyfikacja tekstów ksiąg liturgicznych, nakaz żegnania się trzema, a nie dwoma palcami, inna pisownia imienia Jezus. W założeniu miały one jednak pomóc powrócić Cerkwi do jej korzeni. To nieprawda, że leży na końcu świata i trudno tu dotrzeć. Choć trzeba przyznać: Suwalszczyzna jest warta wysiłku! Mówią o niej: ziemia ta piękna jak baśń, można ją zwiedzać kajakiem, konno, rowerem lub pieszo. Byle niespiesznie. Na tych, którzy odrzucili reformy, spadły prześladowania, a z czasem krwawe rozprawy. Ratując życie, starowiercy uciekli w odległe miejsca w głębi Rosji i poza jej granice. Część z nich trafiła w okolice Suwałk. Wznieśli wioski drewnianych chałup i zbudowali molenny – świątynie. Będąc odłamem wyklętym, a więc niepodlegającym zwierzchnictwu Cerkwi prawosławnej, zaczęli samodzielnie powoływać koordynatorów religijnych. Nazywali ich jednak nie popami, lecz nastawnikami. Starowiercy w Polsce Gdy kilka godzin wcześniej krążyłem po Wodziłkach urzeczony łagodnymi pagórkami, drewnianymi domami, miękkim światłem kładącym się na pastwiskach i polach – nie natrafiłem jednak na zbyt wiele śladów starowierców. O ich obecności świadczył jedynie budynek molenny. Na bramie do świątyni wisiała ciężka kłódka, obok znalazłem kartkę z numerem telefonu i zachętą do skorzystania z rosyjskiej bani. – Większość młodych się stąd wyprowadziła – mówi Aleksy. – Ci, którzy pozostali, nie są wierni religijnej tradycji, biorą śluby z innowiercami i pragną łatwego, wygodnego życia. W Wodziłkach zostało mniej niż 10 rodzin starowierców. Na terenie Polski – głównie na Suwalszczyźnie – ok. 500 osób. Wizyta w łaźni i ikony Aleksy nie tylko przyrządził mi saunę (biorąc za to kilkadziesiąt złotych), ale też do mnie dołączył. Mieszkańcy wioski szukają dodatkowych źródeł dochodu. A wizyta w łaźni parowej to dobry punkt wyjścia, żeby zajrzeć za kulisy tutejszego świata. W oparach gryzącego powietrza rozmawiamy o ikonach. Wciąż są one ważnym elementem kultu. Czczone są jednak tylko te wizerunki, które powstały według kanonu sprzed reformy. Mogą więc one być pisane wyłącznie na drewnie, utrzymane w stylistyce wolnej od naleciałości zachodnioeuropejskiej sztuki sakralnej. I zawieszane bez użycia gwoździ, które starowiercom kojarzą się z męką Jezusa. Przed zabraniem się do pracy autorzy ikon powinni odbyć post i długotrwałe modlitwy. – To piękne ikony, nie ma takich drugich na świecie – mówi Aleksy, zalewając rozgrzane kamienie zimną wodą. A ja czuję, jak tutejszy świat powoli się przede mną otwiera. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Góry Przeklęte są rajem dla miłośników samotnych wędrówek. Poczuliśmy to na własnej skórze
Niegdyś Góry Przeklęte, inaczej Góry Północnoalbańskie, przyciągały śmiałków i zbiegów. Nawet nie zauważyłem, kiedy znalazłem się w Albanii. Ten rejon to raj dla miłośników samotnych wędrówek.
W tym artykule: Góry Przeklęte, czyli Północnoalbańskie Albańskie bunkry Początek szlaku Albańska gościnność Theth i Grunasi Powolnym krokiem zszedłem po stromych ścianach doliny Ropojana w Czarnogórze, by trafić na ścieżkę przecinającą przełęcz. Przystanąłem dla złapania oddechu. Mój wzrok wyłowił spomiędzy głazów betonową konstrukcję w kształcie grzyba. To niechybne świadectwo na to, że znalazłem się już w Albanii. Góry Przeklęte, czyli Północnoalbańskie Fakt przekroczenia granicy może tu piechurowi łatwo umknąć. Góry Północnoalbańskie, nazywane Przeklętymi (należące do pasma Gór Dynarskich), to wciąż jeden z najbardziej odizolowanych rejonów. Pokonanie wielu tutejszych dróg wymaga auta z napędem na cztery koła. Do niektórych wiosek można dotrzeć wyłącznie pieszo lub konno. Linia oddzielająca Czarnogórę i Albanię została rozrysowana w górach, co sprawia, że ścisła ochrona granicy jest w zasadzie niemożliwa. Miejscowi swobodnie ją przekraczają niemal każdego dnia, pędząc stada krów lub wędrując z wioski do wioski. W takich miejscach bardziej niż narodowość liczy się przynależność do regionu, wielopokoleniowe zażyłości i powiązania rodzinne. Kwestia tożsamości rozmywa się gdzieś pomiędzy kamienistymi ścieżkami, dolinami i leśnymi zagajnikami. Tirana – co warto zobaczyć w stolicy Albanii? Atrakcje, zabytki i historia miasta Tirana przez lata była jedną z najbardziej niedocenianych stolic Europy. Jednak z roku na rok piękno stolicy Albanii dostrzega coraz więcej turystów z całego świata, w tym także z Polski. S... Albańskie bunkry Przyglądałem się betonowemu bunkrowi ukrytemu pomiędzy głazami. Te konstrukcje kazał wznieść Enver Hodża, dyktator rządzący Albanią od końca II wojny światowej aż do lat 80. XX wieku. Owładnięty obsesją obrony przed wyimaginowanym wrogiem Hodża postanowił rozsiać po całym kraju tysiące bunkrów, w których naród miał przetrwać ewentualny atak na państwo. Ten jednak nigdy nie nastąpił. Hodża w końcu zmarł, a izolowana wcześniej od świata Albania zaczęła podążać w kierunku gospodarki otwartego rynku. Bunkry jednak pozostały – w większości nigdy nieużyte – sukcesywnie niszczejąc. Gdy natykam się na nie pośrodku wysokich, niemal bezludnych gór, wyglądają wyjątkowo absurdalnie. Lepszą kryjówką byłyby tu same doliny i szczyty niż żelbetonowe grzybki. Początek szlaku Od kilku dni przemierzam tę przestrzeń ledwo zaznaczonymi szlakami, niosąc plecak i lekki namiot. Po przekroczeniu czarnogórsko-albańskiej granicy odbijam na wschód, by od północnej strony okrążyć najwyższy szczyt tego pasma. To sięgający 2644 m n.p.m. Maja e Jezercës. Mijam Runice, Buni Jezercës (gdzie rozbijam namiot nad pięknym niewielkim jeziorem). Dalej wędruję doliną Valbonë aż do Rragamu, gdzie czeka na mnie kemping. Startuję z samego rana. Przede mną 5 km i ok. 1300 m przewyższenia. Osiągnięcie celu zajmuje zazwyczaj ok. 5 godz., a odwrót niewiele mniej. Na początku idzie mi całkiem sprawnie. Przemykam przez szeroki żleb, by trawiastym zboczem dojść do skalnych bloków. Im wyżej, tym oznaczenie szlaku coraz bardziej rozmywa się jednak w niebycie. W końcu sprowadza się do ułożonych z kamieni kopczyków. Co jakiś czas wspomagam się nawigacją, mijając szczeliny, aż docieram do skalnej ściany, na którą muszę wejść, chwytając się stalowej liny. Gdy w końcu jestem na szczycie – będącym w rzeczywistości długą granitową granią zwieńczoną krzyżem – czuję już każdy mięsień w ciele. Zostawiam wpis w księdze pamiątkowej i zmykam w dół. W tę stronę idzie mi szybciej, a gdy docieram na piargi, oddycham z ulgą i zwalniam tempo. Mam teraz przed sobą rozległą panoramę na dolinę Valbonë. Jest to widok, który bije na głowę nawet szwajcarskie krajobrazy. Albańska gościnność Gdy następnego dnia wędruję doliną w stronę Theth, towarzyszące mi w poprzednich dniach poczucie osamotnienia rozmywa się. Na szlaku spotykam grupki wędrowców, z którymi witam się skinieniem głowy lub kilkoma zdawkowymi zdaniami. Kiedy docieram do niżej położonych łąk, sypie się na mnie grad zaproszeń – mieszkańcy gór, licząc na podreperowanie domowego budżetu, gestykulując, namawiają mnie na postój. Proponują ciepły posiłek, szklaneczkę mocnej, pędzonej w domowym zaciszu wódki, podsuwają owoce. Podpytują, czy nie chcę zostać na noc. Chętnie przyjmują drobną opłatę, ale w tych namowach więcej jest wrodzonej gościnności niż biznesowego zmysłu. To przyjemne spotkania upływające w swobodnej atmosferze mimo dzielącej nas bariery językowej. Opuszczenie progów ich domów okazuje się wyzwaniem. Jedzenie jest smaczne, napitków pod dostatkiem, a nogi odpoczywają. Chcąc jednak gdziekolwiek dotrzeć, muszę się zmuszać do podjęcia dalszej podróży. Theth i Grunasi Theth, w którym pojawiam się po pięciu dniach od rozpoczęcia trekkingu, okazuje się uroczym miejscem pełnym drewnianych i kamiennych domów, z przyciągającym wzrok niewielkim kościołem o pojedynczej iglicy. Jeszcze kilka lat temu ta wioska była trudno dostępna, a zimą zwały śniegu potrafiły odciąć ją na całe tygodnie od świata. W 2021 r. wątłą drogę zamieniono jednak w pas gładkiego asfaltu. Do miejscowości można teraz dojechać nawet lokalnym autobusem z miasta Szkodry. Wioska straciła na kameralności, zmiany przyniosły jednak szansę rozwoju, a mieszkańcom zarobku. Theth stała się dogodną bazą wypadową dla miłośników trekkingu. Dla mnie jest ostatnim punktem wędrówki. Zostaję tu jednak jeszcze trzy dni, by mięśnie nóg miały czas powrócić do formy. Wybieram się w tym czasie tylko na krótkie wycieczki. Godzina spaceru dzieli wioskę od wodospadu i wąwozu Grunasi. Kaskada wody spada tu z wysokości 25 m, zmieniając się w staw, nad którym unosi się mgiełka drobnych kropli. Przy odrobinie szczęścia, gdy promienie słońca padną z ukosa, można zobaczyć, jak zamieniają się one w rozświetloną rozedrganą tęczę. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Prawdziwa cisza i kojące widoki. Wschodnie Mazury to kraina idylliczna
Wschodnie Mazury pozostają najmniej uczęszczanym regionem, przybierając postać krainy idyllicznej. Można tu zaznać ciszy i cieszyć się błahostkami.
W tym artykule: Mazury wschodnie Jezioro Bielskie Szeska Góra Most w Kruklankach Jezioro Niegocin Dziko rosnące poziomki. Czerwone grudki ukryte w gęstwinie liści przy polnej drodze. Zrywam je delikatnymi ruchami. Mają w sobie aromat mojego dzieciństwa. Zapach lata, skumulowane słońce, wakacyjną swobodę. Podjadam je, słuchając neurotycznych pisków wróbli w krzakach. I patrząc, jak zmarszczona wiatrem tafla niewielkiego jeziora odbija iskrami promienie słońca. To jest jak sen. Do Folwarku Bielskie we wsi Bielskie, w samym centrum Mazur Garbatych, przyjeżdża się po to, by zanurzyć się w przestrzeni niosących przyjemność błahostek. Dla widoku falującej pszenicy, spotkań z krową. Dla ciężaru trzymanego w dłoni koszyka pełnego leśnych grzybów i tych dzikich poziomek. Dla godzin spędzonych na hamaku albo łowieniu ryb czy czytaniu. Mazury wschodnie Prowadzony przez Agatę Brzezińską i jej męża Arkadiusza obiekt stoi pośród pól i zabudowań malutkiej wsi. Dopiero niedawno doczekała się – zresztą ku niezadowoleniu niektórych mieszkańców – asfaltowej drogi. To wschodni rejon Mazur, najmniej uczęszczany. Tkwiący z dala od gwarnego świata jeziornych żeglarzy, imprez toczących się na czarterowanych jachtach i zabaw na skuterach wodnych. Wokół Bielskiego nie ma nic, co przyciągnęłoby tłumy. Jak na Mazury tutejsze jeziora są niewielkie i ubogie w infrastrukturę. Brak też większych miast i ośrodków letniskowych. Ta przestrzeń to pomięta mozaika łagodnych wzgórz, pól, rzek i oczek wodnych, niewiele zmieniona przez ostatnie dekady. Miejsce uwielbiane przez Polaków zachwyca jeszcze bardziej. Mazury Zachodnie to idealny plan na weekend Oto Mazury Zachodnie. Przed nami wizyta w pałacu, w którym bawił sam Napoleon, długi spacer po pagórkowatej dolinie Kanału Elbląskiego oraz smakowita sielawa. Folwark Bielskie jest swoistym łącznikiem pomiędzy tym, co dawne, a tym, co dzisiejsze. Ponad 10 lat temu Brzezińscy kupili, trochę przypadkiem, niszczejące gospodarstwo na Mazurach – trzy budynki, w tym część poniemiecka. Zamienili tę przestrzeń w butikową agroturystykę. Zachowali kamienne ściany stajni i obory, ale dobudowali do nich współczesne elementy. Wnętrza są nowoczesne, nienawiązujące za bardzo do stylu tradycyjnych mazurskich wsi. Jezioro Bielskie Brzezińscy, przekonani o zaletach Mazur Garbatych, nie silą się na zapewnianie dodatkowych atrakcji gościom – konnych wycieczek, warsztatów garncarstwa, wspólnego gotowania. Zamysł jest prosty. Przyjeżdża się tu po to, by odpocząć i pobyć pośród natury. Okolica przyciąga też fanów sportu. Pojawiają się m.in. miłośnicy triatlonu, którzy mają tu dostęp do jeziora, ale też polnych dróg do biegania i mało uczęszczanych asfaltowych ulic do trenowania na rowerze. Ja zamierzam potraktować folwark jako bazę wypadową po bliższych i dalszych okolicach. Zaczynam od tego, co niemal na wyciągnięcie ręki. Wyruszam na pieszą wycieczkę naokoło Jeziora Bielskiego. Dołącza do mnie czworonożny rezydent folwarku, leciwa suka Moko (nazwana na cześć warszawskiego Mokotowa). Idzie mi się z nią raźniej, a gdy odkrywamy, że nie doszacowaliśmy dystansu, wspólnie odpoczywamy, leżąc pośród traw na pastwisku. Mimo że czuję już przebyte kilometry w nogach, ta wędrówka ma w sobie przyjemną, nieco dziecinną beztroskę. Kręcimy się po polnych drogach. Chwilami gubimy, lądując pośrodku czyichś gospodarstw. Patrzymy na nurkujące w jeziorze perkozy, a w końcu nawet na ciężkie sylwetki bielików w powietrzu. Wieczorami wieś pogrąża się w ciszy i ciemności. Żyje tu zaledwie 30 osób i trudno mi sobie wyobrazić, że jeszcze w latach 70. było tu 14 budynków mieszkalnych, świetlica, biblioteka i boisko. Oraz, choć tej informacji nie udaje mi się bezsprzecznie potwierdzić, sala kinowa na 150 miejsc. Nie żałuję jednak braku ekranu. Skurczona do kilku domostw wieś pogrążona jest nocą w mroku. Nad głową mam więc to, na co w Warszawie nie mogę już liczyć: widok niezmąconego cywilizacyjnym blaskiem nieba z tysiącami gwiazd i pasem Drogi Mlecznej. Szeska Góra Wschodnią granicę Mazur Garbatych wyznacza pasmo Szeskich Wzgórz, ciągnące się niemal prostą linią z południa na północ. Jadę tam, by zobaczyć echa najbardziej odległej historii regionu. To tędy przecisnął się tysiące lat temu lodowiec, pozostawiając po sobie pofalowany teren i morenowe doliny. Na najwyższy szczyt pasma – Szeską Górę – wyrastający na blisko 309 m n.p.m., dostaję się łatwym podejściem przez świerkowo-sosnowy las. Mijają mnie rowerzyści pędzący w dół na jednośladach na grubszych oponach. Szczytowy punkt oznaczony jest małym kamiennym słupkiem. Obok, pośród zieleni, widać jeszcze zarys dawnej drewnianej wieży obserwacyjnej postawionej i używanej przez niemieckie wojska. Szczyt od zawsze przyciągał uwagę. Prawdopodobnie we wczesnym średniowieczu lud Jaćwingów zbudował tu spore grodzisko, choć dziś nie sposób już odnaleźć jego śladów. Obecnie to miejsce stało się popularnym celem dla turystów. Korzystają z wytyczonych szlaków wiodących przez górę, ale też okolice poznaczone polodowcowymi jeziorkami i potokami. Mimo tego zainteresowania pasmo wzgórz pozostaje miejscem kameralnym. Na szczycie spotykam zaledwie pięć osób, które przysiadły na zwalonym drzewie, by się posilić. Nikt się tu nie śpieszy ani nie bije pieszych rekordów. Schodzę północno-wschodnim stokiem, natrafiając na rozrzucone głazy narzutowe przywleczone przez masyw lodowca. O wyjątkowości tych okolic świadczy jednak roślinność – tundrowa, niska, nasuwająca na myśl tereny dalekiej Północy. Przeczesuję wzrokiem drzewa i korzystając z aplikacji do oznaczania gatunków roślin, wyłuskuję ze ściany zieleni wierzbę lapońską. To niskie krzewy o sztywnych liściach, które trudno znaleźć w innych miejscach Polski (pojawia się jeszcze w Karkonoszach). Typowo arktycznym gatunkiem jest też mącznica lekarska, krzewinka o mięsistych czerwonych jagodach, która tworzy tu zwarty kobierzec. Przykucam przy nich, czując się, jakbym spotkał wędrowców, którzy przemierzyli krętymi ścieżkami przestrzenie czasu. Efemeryczne ślady epoki, gdy czoło lodowca się wycofywało, a w jego miejsce wsączało się nowe życie. Most w Kruklankach Mazury sprawiają wrażenie krainy arkadyjskiej, mają jednak za sobą burzliwą historię. Trafiam do przypominających rzymski akwedukt ruin mostu kolejowego w Kruklankach. Żelbetonowa konstrukcja, złożona z pięciu przęseł, była niegdyś częścią połączenia pomiędzy Węgorzewem a Oleckiem. Na trasie kursował pasażerski szynobus. Budowla pojawiła się w mazurskim krajobrazie w 1908 r., a więc wcześniej niż przyciągające turystów mosty w Stańczykach. Wiadukt w Kruklankach traktowany był zresztą przez inżynierów jako swego rodzaju próba generalna przed rozpoczęciem tamtego projektu. Wojenne losy tych ziem sprawiły, że konstrukcja w Kruklankach zyskała na znaczeniu militarnym. Linia stała się częścią szlaków transportowych dla wojska. Pod koniec II wojny wycofujący się Niemcy podłożyli pod most ładunki wybuchowe, ale nie zdążyli ich zdetonować. Nadciągająca Armia Czerwona w jakiś zadziwiający sposób je przegapiła. Być może most by przetrwał, gdyby nie to, że Sowieci zajęli się grabieżą okolicznych majątków. Ich łupem padały też szyny kolejowe. Mieszkańcy Kruklanek, próbując jakoś ten proceder powstrzymać, odpalili we wrześniu 1945 r. podłożony przez Niemców trotyl. Od niemal 80 lat most tkwi więc w niebycie, wyglądając, jakby został ściśnięty przez dłoń rozwścieczonego olbrzyma. Zawalone częściowo przęsła uniemożliwiają przejście po całym moście. Nie cieszy się więc on wśród turystów taką popularnością jak budowle w Stańczykach. Dzięki temu panuje tu jednak spokój (i nikt nie domaga się opłat za wstęp). Ruiny mostu w Kruklankach wtopiły się w tutejszy krajobraz. Nikomu już chyba nie zależy, by cokolwiek w nim zmieniać. Jezioro Niegocin Większy ruchem tętni Giżycko i jezioro Niegocin, które można uznać ze strefę buforową pomiędzy Mazurami właściwymi a Garbatymi. Akwen jest jednym z punktów na Szlaku Wielkich Jezior. W sezonie na szerokiej tafli wody widać więc białe okruchy żagli. Nie znikają one zresztą nawet zimą, Niegocin oferuje bowiem świetne warunki dla bojerów. Jezioro jest na tyle duże, że swobodnie przyjmuje żeglarzy, nie narażając ich na konieczność przeciskania się w tłumie. Akwen ma zresztą enklawy spokoju. Do jednej z nich płynę kajakiem, przebijając się przez rozległe płycizny (w tym miejscu jezioro ma zaledwie ok. 30 cm głębokości). To otoczona trzcinami, zadrzewiona wyspa Grajewska Kępa zwana też Wyspą Miłości. Być może dlatego, że zakochanym może zaoferować nieco kuszącej intymności. Miłość nie była jednak zapewne w głowach francuskim żołnierzom napoleońskiej armii, którzy koczowali na tej wyspie po porażce w Rosji w 1812 r. O ich historii przypomina pamiątkowa tablica, choć tekst po francusku nie oddaje w pełni ówczesnej rzeczywistości. Z ogromnej armii zostały niedobitki. Wielu żołnierzom bliżej było do próbujących przetrwać włóczęgów niż do dumnych wojaków. Ich pochód przez Mazury musiał stanowić dla tutejszych mieszkańców wstrząsający widok. Gdy wracam na noc do mojej agroturystycznej bazy, myślę o tym, jak wiele ten region potrafi w sobie unieść. Ma za sobą czasy biedy, głodu i wojen. Równocześnie jest jednak idyllicznym miejscem pozwalającym zanurzyć się w ciszy i zbliżyć do natury. Czyż takie miejsca nie są w swojej istocie najciekawsze? Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Z dala od miejskiego zgiełku i pośpiechu. W tym regionie Polski można naprawdę odpocząć
W Wielkopolsce zaskakująco łatwo można się wyzbyć życiowego pędu i naprawdę odpocząć. Polski dziki Zachód pozwala złapać chwilę oddechu i uzmysłowić sobie, co w życiu tak naprawdę się liczy.
W tym artykule: Konie były kluczowe dla tego miejsca Powiew lat 80. w Jarocinie Kraina pełna wody Wehikuł czasu Lokalne opowieści uzupełniają obraz Wielkopolski Budzi mnie parskanie koni. Płynie z oddali i jest jedynym dźwiękiem, który przebija się przez gęsty od mgły świt. Poranki bywają tu niemal identyczne. Z gasnącej ciemności wyłaniają się pasma nisko wiszącej mgły napływającej znad koryta Warty. W tej szarości widać zarys ciemnych sylwetek koni. Ich kopyta uderzają tępo o trawę. Zwierzęta zajęte są same sobą, nikt im nie przeszkadza. Patrzę na nie z balkonu Folwarku Konnego Hermanów ulokowanego w samym centrum Wielkopolski. Kilka budynków stoi pośród niczego, otoczone szerokimi pastwiskami, łąkami, lasem i wstęgą Warty w oddali. Dojechanie tu wymaga auta, które zdoła się przebić przez nieutwardzone drogi pośród olszyn i przeciąć mikroskopijne mostki przerzucone nad leśnymi potokami. Jeżeli chce się na moment zapomnieć o istnieniu miast i hałaśliwej cywilizacji, trudno o lepszy pomysł niż przyjazd do tego folwarku. Konie były kluczowe dla tego miejsca – Nie byłoby tego miejsca, gdyby nie konie – powiedziała mi Sławomira Połczyńska, która prowadzi je wraz z mężem. – Chcieliśmy je hodować, ale nie mieliśmy na to miejsca. Trochę się rozglądaliśmy i w końcu przypadkiem, wędrując po okolicach Nowego Miasta, trafiliśmy do Hermanowa i zabytkowego obejścia. Budynki były stare i sypiące się, ale wokół rozciągał się teren idealny pod stadninę koni. Połczyńscy kupili gospodarstwo i przez kolejne lata przekuwali swój plan w rzeczywistość. Dziś jest tu miejsce dla 60 koni, obiekt agroturystyczny może przyjąć 90 gości, a do Gospody pod Rozbrykanym Kucem zjeżdżają mieszkańcy okolicznych miejscowości. A to wciąż nie koniec. Jest jeszcze kamienny domek do wynajęcia, w którym można odpocząć, ciesząc się intymnością zapewnioną przez stosowne oddalenie budynku od całego kompleksu. I choć codzienność folwarku kręci się wokół koni, to miejsce może skusić również tych, którzy nie mają chęci zasiadać w siodle. Teren jest tak duży, że można po nim spacerować całymi godzinami. Podążać ścieżkami wydeptanymi końskimi kopytami, podglądać trzymające dystans, skryte pomiędzy trawami żurawie i nasłuchiwać szmeru Warty. Przy odrobinie szczęścia na tych dróżkach lub w gospodzie można się natknąć na muzyków. Przyjeżdżają tu pograć lub pracować nad płytami. Obok koni drugą pasją Sławy – jak wszyscy nazywają tu właścicielkę – jest bowiem muzyka. Chętnie zaprasza do siebie ulubionych wykonawców. Artyści mają tu do dyspozycji całkiem profesjonalny sprzęt. Zdarza się więc, że położony pośród łąk i lasów folwark zmienia się nagle w koncertową scenę. Gdy wieczorem usiadłem ze Sławą przy stole zakrytym obrusem w czerwoną kratę, nie mogłem się nadziwić, że gospodarstwo – mimo całkiem już pokaźnych rozmiarów i sporej liczby gości – nie straciło nic z kameralnej, rodzinnej atmosfery. Podjadaliśmy pierogi z kaczym mięsem i marynowaną cukinię, a dzieci właścicielki biegały po sali gospody, krążąc pomiędzy stolikami gości. Przemknął mąż Sławy, Jarek. Podbierając kilka smakołyków ze stołu, opowiedział o swojej pasji – ukrytych w stajennym budynku zabytkowych autach. Mimo pojawiających się i znikających gości w folwarku toczy się zwykłe życie. Pomyślałem, że to właśnie dla tego uczucia – chwilowej przynależności do tej folwarcznej rodziny – się tu głównie przyjeżdża, a konne wycieczki, wędrówki, spływy kajakiem są czymś w rodzaju przyjemnego dodatku. Najpiękniejsze jeziora w Wielkopolsce: gdzie warto się udać? Wielkopolska kojarzy się przede wszystkim z historycznymi zabytkami i wspaniałą architekturą. Nie można jednak zapominać, że ten niezwykły region ma też sporo do zaoferowania w kwestii wyb... Powiew lat 80. w Jarocinie Pragnienie przynależności do grupy przez kilka lat przyświecało też z pewnością uczestnikom festiwalu muzycznego w Jarocinie leżącym 20 km od Hermanowa. Chwile chwały festiwal miał w latach 80. ubiegłego wieku, gdy rockowa impreza stała się odskocznią od szarej rzeczywistości schyłkowego komunizmu. Przyjeżdżająca do Jarocina młodzież, wywodząca się często z różnych subkultur, mogła dać tu upust potrzebie wolności, a na scenie pojawiali się muzycy zespołów nieprezentowanych wówczas w mediach. Jarocin szybko wyrósł na polską stolicę rocka i muzyki niezależnej i w jakimś sensie został nią do dziś, choć reaktywowany niedawno festiwal nie ma już takiej rangi jak niegdyś. Działa tu jedyne w Polsce muzeum poświęcone rodzimej muzyce rockowej: Spichlerz Polskiego Rocka. W zabytkowym budynku dawnego spichlerza na dwóch piętrach zgromadzono tysiące eksponatów związanych z festiwalem i historią polskiej muzyki. Przechadzam się po tych pomieszczeniach, przyglądając się plakatom i folderom festiwalowym, biletom, pamiętnikom, zdjęciom. Jest też sporo przedmiotów, które placówce podarowali muzycy występujący niegdyś na jarocińskiej scenie, a dziś nierzadko będący najpopularniejszymi krajowymi artystami. Przypominam sobie historie opowiadane przez mojego starszego brata, który na tutejszy festiwal jeździł. Chociaż sam na to wydarzenie nigdy nie dotarłem, wejście do muzeum, ku mojemu zaskoczeniu, zamienia się w pełną wspomnień podróż sentymentalną. Jej dopełnieniem może być wycieczka śladem rozsianych po całym mieście murali o tematyce festiwalowej. Kraina pełna wody Dla miłośników niespieszności i powolnego zwiedzania Folwark Hermanów czy Jarocin mogą się okazać oazą. Cała Wielkopolska ma jednak pod tym względem spory potencjał. To kraina pełna wody. Jest tu blisko 800 jezior i nieskończona ilość rzek, kanałów i cieków. A przecież mało co pozwala tak zanurzyć się w chwili i zwolnić jak bujanie się na falach. To właśnie tutaj przechodzi najdłuższy w Polsce oznakowany szlak wodny – Wielka Pętla Wielkopolski. Blisko 700 km spinających Wartę i Noteć, jeziora Gopło, Ślesińskie i Mikorzyńskie oraz kilka żeglownych kanałów. Trasa nie mieści się w granicach Wielkopolski, zapuszczając się na Kujawy i północną część lubuskiego, a pokonanie jej kajakiem lub łodzią z silnikiem może zająć tygodnie. Marzy mi się więc ucieczka od codzienności i błądzenie po tych wielkopolskich ciekach przez całe lato. Na razie jednak muszę się zadowolić kilkugodzinnym rejsem łodzią. Tak popłynę z miejscowości Ląd w kierunku Pyzdr. Zostawiamy przystań za sobą, omiatając wzrokiem budynki Lawendowego Lądu prowadzonego przez Małgorzatę i Tomasza Sikorskich – gospodarstwa z plantacją lawendy, gdzie można kupić lawendowe olejki lub spróbować wyrabianych na miejscu lawendowych lodów – i wbijamy się w otoczony wysokimi trzcinami wodny tunel Warty. Dwugodzinny spływ łodzią napędzaną turkoczącym na niskich obrotach dieslowskim silnikiem zamienia się w pełną spokoju sesję bycia tu i teraz. Leżę na drewnianej ławce, patrząc na przesuwające się chmury, konary drzew i źdźbła rzecznych traw. Sternik snuje opowieść o Warcie, która ma tu leniwy nurt i poza kilkoma mieliznami, nie kryje wielu niespodzianek, a ja czuję, że mógłbym tak płynąć bez końca przez kolejne dni. Wehikuł czasu Pyzdry, w których schodzę na ląd, przerywając tę senną medytację, witają mnie mającym 30 na 12 m muralem na ścianie hali widowiskowo-sportowej. To artystyczna wizja miejscowości z czasów średniowiecza, gdy była jeszcze miastem królewskim. Obok mariny czeka też prosta restauracja pozwalająca posilić się rybą i sałatką przed wyruszeniem na poznawanie pyzdrskiego zabytku: holenderskiego wiatraka. W pachnącym drewnem wnętrzu młyna wita mnie kustosz. Wiatrak postawiła w 1903 r. rodzina Bartczaków, a po latach niestrudzonej pracy przeszedł on na własność gminy. Zrobiono remont i urządzono w nim placówkę pokazową. – To jeden z niewielu zachowanych w Polsce wiatraków holenderskich z oryginalnym i wciąż sprawnym ciągiem technologicznym – mówi. Na dowód przestawia kilka dźwigni i wprowadza w ruch serce wiatraka. Potężne zębatki wirują, pasy transportowe ślizgają się po kółeczkach, a ociężałe ramiona młyna przecinają ze świstem powietrze. Wszystko działa tu jak za dawnych czasów. Gdyby ktoś się uparł, mógłby tu zsypać kilka ton zboża i uzyskać kilogramy mąki. Robiono to zresztą jeszcze w latach 80. XX w., choć w międzyczasie napęd wiatrowy zamieniono na elektryczny (zachowując jednak wszystkie pierwotne elementy ciągu). – Przez długie lata wiatraki były nieodłącznym elementem tutejszego krajobrazu – opowiada kustosz. – Zależało nam na tym, by ten pozostał nie tylko obiektem historycznym, ale też jednym ze świadków krajobrazu rolniczego dawnej Wielkopolski. Małym śladem pozwalającym sobie wyobrazić, jak kiedyś wyglądały te tereny. Tych znaków przeszłości w Pyzdrach jest więcej. W podziemiach kamienicy na brukowanym rynku urządzono wystawę artefaktów znalezionych na wielkopolskiej ziemi. Oglądanie ich jest podróżą od prehistorii do wydarzeń sprzed kilku dekad, ale prawdopodobnie i tak skończycie ją w sąsiadującej z muzeum kawiarnio-cukierni Kuczora Café. – Słodycze mają zdolność budzenia wspomnień – mówi Przemysław Kuczor, właściciel, gdy siadamy przy stoliku. – Są wehikułem przenoszącym nas do chwil, gdy byliśmy otoczeni opieką rodziców, bezpieczni i beztroscy. Lokalne opowieści uzupełniają obraz Wielkopolski Jak przystało na małe mieściny, w tego typu punktach przecinają się trasy mieszkańców. Po chwili pojawia się kustosz, który wcześniej oprowadzał mnie po wiatraku, przychodzi też przewodnik z muzeum, a w końcu pojawia się i wójt. Zachodzą też przejezdni turyści. Z jednej opowieści wypływa kolejna, odległe wspomnienia rodzą następne. Pijemy kawę, zajadamy lody pistacjowe i gawędzimy obojętni na fakt, że minęła już godzina, w której kawiarnia jest zamykana. Przeciągamy ten wieczór po prostu dlatego, że wszyscy mamy ochotę jeszcze tu pobyć. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Wyspa Uznam należy do Polski i Niemiec. Co warto na niej zobaczyć i czego spróbować?
Po polskiej i niemieckiej stronie wyspy Uznam czeka na was sporo atrakcji. Są tu plaże, świeże ryby, architektura kurortowa i spokojne miasteczka.
W tym artykule: Świnoujście Wyspa Uznam Zinnowitz Plaże, jeziora i kanały Rankwitz Mellenthin Wyspa Uznam – informacje praktyczne Wspinam się po 308 stopniach na szczyt najwyższej latarni morskiej na polskim wybrzeżu. Ceglany budynek ma niemal 70 m wysokości i góruje nad Świnoujściem. Zbudowana w połowie XIX w. konstrukcja była z początku ośmiokątna, dopiero na początku minionego stulecia zamieniono ją na okrągłą, ponoć bardziej odporną na działanie morskiego wiatru i soli. Na jej czubek wchodzę, by spojrzeć na portowe doki, ogromne żurawie przeładunkowe i poruszające się dostojnym ruchem statki. Świnoujście Świnoujska latarnia stoi blisko morza, u ujścia przecinającej miasto rzeki Świny, na jej prawym brzegu. Szeroki nurt rozdziela wyspy Wolin i Uznam. Większość nadmorskiego miasta ciągnie się już po stronie Uznamu. To właśnie tam, na szczycie długiego, wychodzącego w morze falochronu znajduje się Stawa Młyny. Ten znak nawigacyjny ma kształt wiatraka i jest najczęściej fotografowanym i udostępnianym w sieci zdjęciem nie tylko ze Świnoujścia, ale i z całego polskiego wybrzeża. Po stronie Uznamu portowy, przemysłowy charakter Świnoujścia rozmywa się, zamieniając w przyjemny letni kurort. Czeka tu najszersza w Polsce plaża – pas delikatnego piasku mający nawet 200 m. Ten ogrom sprawia, że nawet w sezonie znalezienie wolnego miejsca w komfortowym dystansie od innych nie sprawia większego problemu. Po odejściu od głównych wejść na plażę staje się dziecinnie proste. Wzdłuż morza biegnie nowa promenada, a kilka miesięcy temu uruchomiono minitężnię. Po ułożonych na sobie cienkich gałązkach spływa solankowa woda, rozbijając się na miliony drobnych kropelek tworzących dobroczynny aerozol. Wdychanie powietrza w pobliżu tężni pomaga w leczeniu chorób układu oddechowego i wzmacnia odporność. Wystarczy tylko usiąść w pobliżu lub spacerować przez około pół godziny i oddychać pełną piersią. Wyspa Uznam Uznam jest wyspą niemiecko-polską. I choć granicę między państwami można pokonać bez żadnych formalności, trudno nie odczuć jej przekroczenia. Chwilę po opuszczeniu naszego kraju wszystko zmienia się niczym w sztuczce magika. W architekturze zaczynają przeważać XIX-wieczne wille. – Ahlbeck, Bansin i Heringsdorf mają rodowód cesarski – mówi Andreas z Niemieckiego Biura Promocji Turystyki, który oprowadza mnie po tej części wyspy. – Pojawiali się tu Wilhelm I, Fryderyk Wilhelm II i Franciszek Józef I. To typowy przykład bäderarchitektur, czyli architektury kurortowej. Idąc nabrzeżem lub przesiadując w plażowym koszu, można więc sycić wzrok willami, hotelami i pensjonatami o zupełnie niepowtarzalnym stylu. Budujący je zamożni właściciele traktowali posiadłości jako wyznacznik statusu. Prześcigali się w zdobieniach, inspirując się renesansem, barokiem i klasycyzmem. Mimo stylistycznego bogactwa ta architektura pozostaje jednak przyjemna dla oka. Kilkupiętrowe, malowane na biało wille zwrócone są zawsze frontem ku morzu, a ich kanciaste wieżyczki i ażurowe zdobienia czynią z nich domy niemal baśniowe. Budynki wkomponowują się w bałtycki krajobraz, zostały stworzone z myślą o morzu, plaży, sztormowym wietrze. Nie ma w nich żadnej ostentacji ani przesady. Wszystkie trzy miejscowości, które z biegiem lat zlały się niemal w jedną (od 2005 r. tworzą gminę Ostseebad/Seebad Heringsdorf), mają wcinające się w Bałtyk mola. Najdłuższe, ciągnące się na ponad pół kilometra, jest w Heringsdorfie. Niegdyś było najdłuższym pomostem w Europie, dziś pozostało liderem na Uznamie. Zabytkowe molo z 1893 r. spłonęło w latach 50. XX wieku, a nowe okazało się dużo nowocześniejsze w formie. Być może to właśnie dlatego bardziej podoba mi się prosty i dużo mniejszy pomost w Ahlbecku. Podczas spaceru zajadam się fischbrötchen – bułka z rybą wydaje się banalna, po dwóch kęsach jestem jednak w niebie. To wyśmienity matias (młody, nie starszy niż dwa lata śledź), tłusty i delikatny. Zestawiony z kiszonym ogórkiem, plastrem surowej cebuli i liściem sałaty zamienia się w poezję. – Uznam to ryby, latem nikt nie je tu nic innego – mówi Andreas. – Ale głównie są to gatunki pochodzące z pobliskich łowisk. A więc śledź, flądra, dorsz, a z ryb słodkowodnych – sandacz. Zinnowitz Okazję do spojrzenia im oczy w oczy mam w Zinnowitz, jednej ze starszych miejscowości na wyspie. Tuż obok długiego pomostu zbudowano stalową gondolę zanurzeniową. Mieści 25 osób i na 45 minut pozwala zniknąć w głębinach morskich. Głębiny to może za dużo powiedziane – urządzenie zanurza się bowiem na 3,5 m, zatrzymując się tuż przy dnie. Gondola opada powoli, poruszając się na nieruchomym trzpieniu. Przez szybę patrzę, jak poziom wody się podnosi, a molo i miasteczko w tle powoli znikają. Bałtyckie wody okazują się nieco zielonkawe, a zobaczenie mieszkańców morza wymaga nieco czasu i uwagi. To nie karaibskie rafy, gdzie życie aż tętni. Przylepiam się do okna, by słuchając opowieści przewodników o podmorskim świecie, zobaczyć unoszące się wraz z pływami płachty wodorostów, drobny plankton i kilka nieznanych mi rybek wielkości palca. W końcu nasza cierpliwość zostaje wynagrodzona. Tuż przy piaszczystym dnie pokazuje się sunąca w poszukiwaniu pożywienia całkiem spora flądra. Wokół niej tańczą hipnotycznymi ruchami meduzy. Bałtyk jest morzem o dość niskim zasoleniu. Tego typu akweny nie obfitują w bogactwo podwodnego życia, ale czasem można trafić na ich spore zagęszczenie. – Nigdy nie wiesz, co zobaczysz – mówi przewodnik. – Kiedyś pojawiła się cała ławica szprotek i przez chwilę opływała gondolę. To było zachwycające. Plaże, jeziora i kanały Ponad 40 km piaszczystych plaż ciągnących się wzdłuż północnego brzegu Uznamu sprawia, że od Bałtyku odkleić się trudno. Gdy jednak w końcu wsiadam do auta i kieruję się w głąb wyspy, odkrywam, że znajduje się tu zupełnie inna, ale nie mniej atrakcyjna kraina. Samochód toczy się opustoszałymi, ale idealnie gładkimi ulicami. Druga co do wielkości wyspa Niemiec kryje sporo jezior, małych akwenów, ukrytych w gęstej zieleni potoków i równych jak od linijki kanałów nawadniających. Rozrzucone pomiędzy nimi miejscowości lub pojedyncze zabudowania wkomponowują się w krajobraz gładko, bez żadnego zgrzytu, jakby były po prostu jednym z elementów natury. Wszystkie domy są zbliżone w stylu, nie kryją się za parkanami i wysokimi płotami, często przykryte są strzechą. Nawet te postawione zaledwie kilka lat temu nie silą się na nowoczesność i swobodnie odnaleźliby się w nich mieszkańcy sprzed 100 czy 150 lat. Rankwitz – Zależy nam na tym, by zachować pierwotny urok miasteczka – mówi Arno Volkwardt, burmistrz Rankwitz. – Mamy sporo zabytkowych domów rybackich, ale nawet nowe budynki stawiane są z wykorzystaniem dawnych technologii. Nie chcemy dużych zmian. Rankwitz leży u nasady półwyspu Lieper wcinającego się w Achterwasser. Nawet jak na standardy tej wyspy, wydaje się wyjątkowo kameralne. To nie jest miejsce, które tętni życiem i bawi się do rana. Jest raczej oazą spokoju. Ciszy, w której słychać brzęczenie kręcących się nad łąkami owadów, a szczekanie psa niesie się całymi kilometrami. Mellenthin Zostaję tu na noc, by rankiem wypożyczyć rower i ruszyć przed siebie. Teren jest płaski, a drogi puste, czyniąc tę przejażdżkę aktywnością czysto rekreacyjną. Przecinając pola i gęste lasy, docieram do Mellenthin. To jedna z nielicznych większych miejscowości na wyspie, które nie mają dostępu do morza ani do Zalewu Szczecińskiego. Historia tego miejsca sięga przynajmniej średniowiecza. Główny punkt Mellenthin – tzw. zamek Na Wodzie, powstał jednak w 1575 r. Otacza go wstęga szerokiej, wypełnionej fosy, przez co budynek sprawa wrażenie, jakby unosił się na wodzie. Zamek to dziś hotel, jego zwiedzanie jest więc możliwe tylko w ograniczonym wymiarze. Mnie jednak w zupełności wystarcza spacer zadrzewioną alejką wokół budynku. A później krzesło w ogródku kawiarni i kilka chwil spędzonych nad tutejszym specjałem – kawą z tłustą gęstą śmietanką. Wyspa Uznam – informacje praktyczne Dojazd Przyjechanie autem od polskiej strony wymaga pokonania Świny promem. Trzeba dotrzeć do przeprawy promowej Karsibór-Świnoujście. Prom jest bezpłatny, ale w sezonie czas oczekiwania w kolejce może zająć kilka godzin. Od strony niemieckiej Uznam połączony jest z lądem dwoma mostami samochodowymi. Może się okazać, że podróż od tej strony będzie szybsza. Transport Uznam najlepiej przemierzać autem. Do mniejszych miejscowości dojazd komunikacją publiczną może okazać się czasochłonny. W miastach nadmorskich trzeba się liczyć z koniecznością opłat za parking – są one zbliżone do tych obowiązujących w polskich dużych miastach. Dobrym pomysłem jest też rower. Na wyspie jest cała sieć dróg dla jednośladów. Wypożyczenie roweru to koszt od 4 euro za godzinę do 10 euro za dzień. Nocleg Seetelhotel Ahlbecker Hof to pięciogwiazdkowy hotel w Ahlbecku, w przepięknym starym budynku tuż przy plaży. Można tu idealnie wypocząć, pod warunkiem że zapomnimy na chwilę o rachunku. Jeżeli szukacie czegoś tańszego, rozejrzyjcie się po apartamentach i pensjonatach. Najtaniej jest w polskiej części wyspy. Warto wiedzieć Trzy cesarskie kurorty na Uznamie cieszą się też statusem uzdrowiska. Solanki wydobywane są ze źródła nieopodal mola w Heringsdorfie. Wodę taką można nabrać do butelek albo skorzystać z zabiegów sanatoryjnych. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".