Pewnego dnia przed kilku laty, zanim wojna domowa rozpętała się na dobre, Logocho stanął u wejścia do chaty z trawy, zerkając do środka. Nagle z wnętrza wyskoczył ojciec, złapał Logocho i przy pomocy starszego chłopaka przydusił go do ziemi.
Dziwny był ten Logocho. Na ramionach i piersi ojca falował plemienny bliznowy tatuaż. Jego twarz i czoło przecinały – niczym znaki alfabetu Morse’a – kropki i kreski oznajmiające potencjalnym złodziejom bydła, Dinkom czy Nuerom, że on – Murle – będzie bronił swych stad dzidą, nożem, pięściami i zębami. Tymczasem syn nie wykazywał zainteresowania tradycją. Kiedy inne dzieci, w tym jego brat, przechodziły wczesny u Murle rytuał inicjacji, Logocho uciekł i skrył się w trawie. Teraz jego ciało, gładkie jak u cielaka, drżało i wyginało się na nagiej ziemi. Nie mia ło żadnych znaków świadczących, że jest Murle. Co gorsza, 9-letniego Logocho nie obchodziło też bydło. Kucał wprawdzie, żeby ssać krowie wymiona, ale dla niego były one tylko źródłem mleka. Niezliczone pokolenia Murle i rywalizujących z nimi plemion południowego Sudanu żyły przy krowach. Nadawali im imiona, zakładali ozdoby, spali obok nich. Śpiewali o nich pieśni, czcili je tańcem. Mężczyźni płacili krowami za żony, które dawały dzieci, które mogły doglądać więcej krów. – Jaki jest twój cel? – zapytał ojciec. Podczas gdy mężczyźni i bydło wędrowali za wodą, Logocho wolał zostawać w domu z babką. Stara kobieta ryła rowki w twardej ziemi i sadziła sorgo, fasolę, kukurydzę, a nawet dynie. W chudych latach mężczyźni skwapliwie korzystali z jej pomocy. Logocho pomagał babce sadzić rośliny, pielęgnować kiełki i zbierać plony. Ona broniła go przed ojcem. – Jesteś wyjątkowy – mawiała. Teraz jednak nie mogła mu pomóc. Ojciec i ten drugi chłopak przydusili go do ziemi. – Naa? – płakał Logocho. Dlaczego? Zrozumiał, gdy zobaczył „specjalistę”. Mężczyzna przyklęknął i sięgnął po coś, co wyglądało jak cienki metalowy pilnik. Rozwarł szczęki chłopca i wetknął ostrze między dwa dolne środkowe zęby. Sprowadził przyrząd w dół po same dziąsła i przekręcił go szarpnięciem ramienia. Trzask! Siekacz pękł, a usta jęczącego Logocho wypełniła krew. Specjalista przestawił ostrze i – trzask! – zmiażdżył drugi ze środkowych zębów. – Teraz wyglądasz jak Murle. Za parę miesięcy świat Logocho i jego rodaków pogrąży się w chaosie. W 1983 r. południowy Sudan ogarnie straszliwa wojna domowa. Wybuchnie z niesłychaną furią, uwalniając nagromadzone przez pokolenia napięcia. W ciągu następnych 20 lat ponad cztery miliony mieszkańców Południa opuści rodzinne wioski, uchodząc w głąb buszu, do miast na północy lub sąsiednich państw. Dwa miliony poniosą śmierć. Życie Logocho – ucieczka, wojna, szukanie sensu – miało nie różnić się niczym od losów całego południowego Sudanu. Co więcej – wioskowy jasnowidz stwierdził, że nad jego rodziną ciąży fatum. Lecz tamtego dnia chłopiec odzyskał wolność, prześladowcy odeszli. Przeturlał się na bok, żeby krew mogła wypłynąć z ust. Przyczyna napięć w Sudanie jest czysto geograficzna – tak wyrazista, że można by ją zauważyć z księżyca – szeroka, barwy kości słoniowej Sahara na północy Afryki zwrócona przeciw zielonym sawannom i puszczom zwężającego się centrum kontynentu. Wielki kieł przybrudzony trawą. Roślinna granica dzieli ludzkie populacje na dwie zasadniczo różne części. Sudan rozciąga się w poprzek tej linii i składa się z suchej pustyni na północy oraz obszarów trawiastych i tropikalnych lasów deszczowych na południu – i nieprzyjaznych sobie kultur W Sudanie spotkanie Arabów z czarnymi Afrykanami miało charakter starcia. W VII w. n.e. islamscy zdobywcy odkryli, że wielu z mieszkańców kraju zwanego wówczas Nubią jest chrześcijanami. Opór Nubijczyków doprowadził do trwającego ponad tysiąc lat pata, dopóki do akcji nie wkroczył otomański namiestnik z Kairu, który potraktował ziemię na południe od Egiptu jako rezerwuar kości słoniowej i żywego towaru. W 1820 r. niewolnikami stało się 30 tys. ludzi zwanych Sudan, co znaczyło po prostu „czarni”. W końcu globalna odraza do niewolnictwa popsuła interes handlarzy niewolników. Na początku lat 80. XIX w. wycofali się otomańscy Turcy, a w 1899 r. – po krótkim okresie niepodległości – rządy w Sudanie objęli Brytyjczycy, którzy ustanowili odrębną administrację dla każdej z połówek kraju. Ich armia nie mogła stacjonować na terenie całego Sudanu – to olbrzymi kraj, dziesięciokrotnie większy od Zjednoczonego Królestwa – więc Brytyjczycy rządzili z Chartumu i dali ograniczoną władzę plemiennym przywódcom prowincji. Jednocześnie wspierali rozwój islamu i języka arabskiego na północy, a chrześcijaństwa i języka angielskiego na południu. Zasoby inwestowali głównie na północy, wskutek czego południe Sudanu pozostawało w tyle. Dlaczego zatem w ogóle powstał Sudan jako jedno państwo? Jednym z powodów znów jest geografia. Płynąc na północ w kierunku Egiptu, u swych brzegów Nil wiąże ze sobą odmienne kultury trudnymi, czasem nienawistnymi relacjami. Łącząc interesy Północy i Południa, rzeka determinuje handel, środowisko naturalne, nawet politykę. Kiedy rządzili tu Brytyjczycy, musieli pilnować Kanału Sueskiego nieopodal ujścia Nilu, gdyż łączył Wielką Brytanię z Indiami – „klejnotem w koronie”. To pociągało za sobą konieczność panowania nad Nilem, żeby żaden wróg nie zawrócił biegu rzeki. Nic dziwnego, że kiedy w połowie lat 50. XX w. Brytyjczycy się wycofali, w kraju nad Nilem wybuchła wojna domowa. Zanim w 1972 r. podpisano porozumienie pokojowe, zginęło pół miliona ludzi, a pakt okazał się tylko antraktem dla zaczerpnięcia oddechu i przegrupowania sił. Potem wybuchły jeszcze bardziej krwawe starcia. W okresie spokoju między obiema wojnami domowymi rząd w Chartumie razem z Egiptem rozpoczął niesłychanie ambitne przedsięwzięcie na południu. W miejscu, gdzie Nil rozlewa się na wielkiej płycie południowego Sudanu, tworzy As-Sudud – jedne z największych mokradeł Afryki. Coroczne wylewy rzeki odnawiają pastwiska, na których plemiona z południa od wieków wypasają bydło. Teraz Egipt i Sudan postanowiły wybudować 360-kilometrowy kanał, który miał poprowadzić wody Nilu obok As-Sudud, prosto na północ, do spragnionego Egiptu. Sprowadzono koparki wysokie na siedem pięter, a tubylcy stali i patrzyli, jak maszyny rozpruwają ich pastwiska. W 1983 r., na początku następnej wojny domowej, powstała SPLA (Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu). Jednym z jej pierwszych sukcesów było uderzenie na kwaterę zarządu budowy kanału Jonglei i zatrzymanie inwestycji. Potem krew lała się latami, aż do 2005 r., kiedy zakulisowe zabiegi zaowocowały podpisaniem porozumienia pokojowego. Pakt ten dał południowemu Sudanowi autonomię: własną konstytucję (której podstawą jest rozdział religii i państwa), wojsko i walutę. Obecnie Sudan balansuje na cienkiej granicy między szansą na trwały pokój a groźbą wybuchu przemocy. W 2011 r. mieszkańcy Południa będą głosować, czy chcą secesji i niepodległości. Potakujące uśmiechy nad stołem negocjacyjnym wykonują obie strony układu – z powodu obawy przed międzynarodową interwencją. Nie przeszkadza im to oskarżać się nawzajem i kopać po kostkach. Skala obłudy i znikomość nadziei na trwały pokój stały się dla mnie jasne w Dżubie, stolicy Południa, gdzie na lotnisku zostałem otoczony przez kilku mężczyzn w garniturach. Wrzucili mnie do ciężarówki pełnej żołnierzy i zawieźli do ogrodzonego ośrodka. Tam odebrali mi telefon i aparat, a podczas trwającego dobę przesłuchania odmawiali dostępu do wody i ubikacji. Nie chcieli też zadzwonić do amerykańskiego konsulatu. Jak się później okazało, byli agentami południowosudańskiego wywiadu. Aresztowanie zbiło mnie z tropu nie tylko dlatego, że nie zostałem o nic oskarżony, lecz ponieważ stało w jaskrawej sprzeczności z życzliwością okazywaną zazwyczaj Amerykanom przez mieszkańców południowego Sudanu. Tamtej nocy, kiedy mnie w końcu zwolniono, oficer wyjaśnił mi, że agenci sądzili, że jestem szpiegiem. – Od kilku tygodni podejrzewamy, że Chartum może posłużyć się Amerykaninem – powiedział. – Byłby idealny, jako że obywatelom USA pozwalamy poruszać się po naszym kraju bez przeszkód. Później dowiedziałem się, że oskarżył mnie kierowca, który próbował wymusić ode mnie pieniądze. Skoro jednak animozje są tak duże, dlaczego Północ nie pozwoliła, by Południe się oderwało? Cóż – na południu Sudanu znajduje się masa ropy, ale Północ, gdzie zlokalizowane są rafinerie, kontroluje podział płynących z niej zysków. Logocho rozczarował ojca, jeszcze kiedy był w łonie matki. Przyszedł bowiem na świat w niewłaściwym czasie. Parę lat wcześniej matka chłopca powiła bliźnięta, z których jedno zmarło, zanim urodził się Logocho. Tak więc, zgodnie z tradycją ludu Murle, zajął on miejsce zmarłego bliźniaka u boku brata, który był odeń silniejszy i szybszy. Który kochał krowy. Który wędrował z ojcem podczas pory suchej, zamiast zostawać we wsi z kobietami. Pewnego dnia, kiedy Logocho miał dziewięć lat, przywołał go ojciec i zagroził, że odbierze chłopcu należne mu od urodzenia dobro – krowy – i nie będzie miał za co kupić żony. „Jeśli jeszcze pożyję, prędko się nie ożenisz, bo nie lubisz krów”. Jedna z sióstr Logocho zmarła na malarię. Inna na czerwonkę. Choroba trawiła należące do rodziny stado. Fatum, o którym mówił wiejski mag – myśleli sąsiedzi. Potem umarł ojciec. Bez krów i bez męża matka Logocho wpadła w desperację. Jak teraz nakarmi dzieci? Wysłała więc chłopca do wuja, który mieszkał wiele kilometrów od wsi Logocho. Wuj dziwował się chłopcu, którego przyszło mu wychowywać. Kim jest ten bezużyteczny chłopak, który nie potrafi pędzić stada kóz, nie wspominając o bydle? Wuj wrzeszczał, groził i wściekał się, a Logocho ku- lił się ze strachu. Następnie wydarzyło się coś ważnego. Właśnie rozgorzała druga wojna domowa i SPLA zatrzymała wielką koparkę drążącą kanał dla wód Nilu. Któregoś dnia do obozowiska, w którym mieszkał Logocho, przyszedł głodny partyzant. Chłopiec dał mu kawałek mięsa. Żołnierze nachodzili ich już przedtem – Logocho pamiętał strach w głosie wuja, kiedy ten ofiarowywał wojsku byka. Teraz żołnierz, w podzięce za pomoc, położył na dłoni Logocho pięć kul. Chłopiec dał trzy z nich wujowi, ale dwie zatrzymał dla siebie, żeby później wystrzelić je w powietrze z pożyczonego karabinu. Moc żołnierza – tożsamości munduru, użyteczności broni – wyryła w umyśle chłopca głęboki ślad. Obmyślił plan i podzielił się nim z kilkoma kolegami. Kiedy wuj wysłał Logocho, wówczas 12-letniego, żeby pasł zwierzęta, chłopiec razem z pięcioma innymi oddalił się pod pretekstem, że w buszu leży padły bawół, z którego warto zdjąć skórę. Koledzy zniknęli w dziczy i uciekali bez jedzenia, dopóki nie spotkali czterech żołnierzy SPLA będących na polowaniu. Dwa tygodnie później znaleźli się w obozie w pobliżu Boma wśród rekrutów pragnących przystąpić do rebelii. Była tam też grupka dorosłych żołnierzy, także wygłodzonych i wyczekujących rozkazów. Przez miesiąc wszyscy żywili się dziczyzną. Potem przyszedł rozkaz SPLA: Udać się do Etiopii, na piechotę. Mniej więcej w tym samym czasie, w połowie lat 80., do Etiopii przyleciał Amerykanin Roger Winter, aby spotkać się z przywódcą SPLA Johnem Garangiem. Winter stał na czele U.S. Committee for Refugees – organizacji non-profit pomagającej uchodźcom. Koncentrował się na rozpadających się państwach Afryki, takich jak Rwanda, Etiopia i Sudan. Winter polubił Garanga, człowieka skomplikowanego, z doktoratem Uniwersytetu Stanu Iowa, na którym studiował ekonomię w czasie przerwy pomiędzy domowymi wojnami. Garang czytał Marksa i Biblię, a jego armia posługiwała się dziećmi-żołnierzami. Teraz chciał wiedzieć, czy Ameryka zechce pomóc jego narodowi. Rekruci z obozu spla, wśród nich Logocho, sformowali szereg i – osłaniani przez garstkę żołnierzy po bokach – odmaszerowali do Etiopii. Ciągle dołączali nowi kandydaci na rebeliantów i niebawem grupa liczyła ponad sto osób, a pochód rozciągnął się na ponad kilometr. Na samym początku marszu, gdy głód zaczął dawać się we znaki, kolumna zatrzymała się nad rzeką. Kilku żołnierzy z karabinami zajęło pozycje na brzegu. Jeden dmuchnął w gwizdek – nad powierzchnią wody ukazało się kilka zwierzęcych głów. W kierunku nastawionych uszu strzelcy posłali grad kul, zabijając cztery hipopotamy. Logocho patrzył, śmierć zwierząt prawie do niego nie docierała, burczenie żołądka zagłuszało wszystkie myśli. Część mięsa zjedli nad rzeką, resztę zasuszyli, po czym wznowili marsz w stronę granicy. Po kilku posiłkach z hipopotamiego mięsa żołądek Logocho doznał skurczów, jelita puściły. Przypomniał sobie siostrę, która umarła na czerwonkę. Choroba męczyła go godzinami, wyczerpując organizm, wyciągając z ciała wodę. W końcu położył się przy ścieżce, patrząc na mijające go sylwetki. Niektórzy przechodzący zatrzymywali się, lecz inni popędzali: Zostawcie go. Chłopak leżał, wysychając na słońcu, a jego umysł wypełniła jedna myśl: Umrę. Wtedy zobaczył go krewniak imieniem Jowang. – Pójdę po wodę – powiedział. Za jakiś czas zjawił się ktoś z wodą i Logocho wlał ją sobie do ust. Znów minęło trochę czasu – Logocho wstał i zaczął iść. Przy życiu trzymała go nadzieja, że w Etiopii czeka nań coś lepszego. Jedzenie. Woda. Odpoczynek. Pod koniec innego dnia jeden z żołnierzy ogłosił: „Przed nami wielki las, a w nim nie ma wody”. Aby dotrzeć do wody po drugiej stronie puszczy, trzeba iść nocą, kiedy spadnie temperatura. Weszli w las po zapadnięciu zmroku – mężczyźni kazali chłopcom trzymać się środka kolumny i pilnowali podskakujących głów. W czasie przejścia przez dżunglę głowa Logocho też nagle podskoczyła. Ciemności wydały głos. Nasłuchiwał i dźwięk się powtórzył – odgłos łamanych drzew, czegoś ciężkiego poruszającego się w mroku. Wtedy zatrąbił słoń, a chłopcy skamienieli na ścieżce. Zwierzęciu odpowiedziała kanonada z broni maszynowej. Reszta nocy była podobna – strach przed szarżami słoni, które odpędzał karabinowy ogień. Wyczerpani, wyłonili się z lasu o brzasku. Ich ciała oblepiał zaschnięty pot, więc gdy ujrzeli przed sobą rzekę, rzucili się w jej kierunku. Żołnierz uniósł rękę do góry w ostrzegawczym geście. Razem z innymi wypalił do wody z karabinu, płosząc stadko krokodyli. Chłopcy zbili się w grupkę i brnęli przez rzekę, a żołnierze cały czas strzelali dokoła nich. Wreszcie z ulgą wydostali się na przeciwległy brzeg. – Jeszcze jesteś za młody i musisz tu trochę pobyć – usłyszał Logocho w Etiopii po 12-dniowym marszu. Do obozu pod Gambela przybywali ludzie z całego południowego Sudanu. Był to obóz uchodźców, lecz SPLA używała go jako punktu zbornego dla rekrutów. Dokonywano tu selekcji – kryteriami były wiek, siła i wytrzymałość. Roger Winter, który później wizytował obozy na terenie Etiopii, wpatrywał się w twarze tych chłopców i pękało mu serce. Poruszali się na chudych nóżkach, niektórym spod zapadłych policzków wystawały zęby; inni mieli wybałuszone, niewidzące z powodu głodu i chorób oczy. Zastanawiał się, czy kiedykolwiek spotka któregoś z nich w wieku męskim. Żywność może być bronią i rząd sudański potrafił to wykorzystać. Niegdyś wieśniacy z południa słysząc warkot samolotów nad głową, gromadzili się na otwartej przestrzeni, jako że potem zawsze następowały zrzuty żywności. Rząd wpadł więc na szatański pomysł, by wysyłać nad terytoria rebeliantów samoloty zrzucające bomby. Morderczo skuteczne – na wygnanych z domu nieszczęśników czekała śmierć albo od bomb, albo z głodu. W marcu 2009 r. podobna bezwzględność rządu w prowincji Darfur doprowadziła do rozesłania przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze listu gończego za prezydentem Sudanu Omarem al-Bashirem, oskarżonym o zbrodnie przeciwko ludzkości. W lipcu 2010 r. oskarżono go też o ludobójstwo. Logocho miał nadzieję dołączyć do walczących żołnierzy, lecz podczas ćwiczeń nie był w stanie utrzymać AK-47 na tyle długo, by wycelować. Przez sześć miesięcy w obozie ćwiczebnym Bonga uczył się więc umiejętności taktycznych, od czołgania się po niezdradzanie tajemnic. Do obozu przybył osobiście John Garang – wygłosił porywające przemówienie do rekrutów, rozdał im mundury i podzielił na dwie grupy. Więksi chłopcy i mężczyźni mieli dołączyć do walczących, a Logocho i inne mniejsze dzieci miały pójść do szkoły w obozie dla uchodźców w Dima, trzymając mundury w pogotowiu. W wieku 15 lat Logocho był wreszcie dość silny, by utrzymać karabin. Razem z innymi żołnierzami wyruszył w trzytygodniowy marsz do twierdzy SPLA w Kapoeta w pobliżu granicy ugandyjsko-kenijskiej. W żołnierskiej karierze pokładał wielkie nadzieje, bo dobrze pamiętał, jak wielką miała władzę nad despotycznym wujem. Wkrótce po przybyciu Logocho na linię frontu nadszedł raport o strzelaninie przy pobliskiej studni. Logocho razem z innym chłopakiem poszedł zobaczyć, co się dzieje. Na miejscu znaleźli dwóch martwych kolegów zastrzelonych przez snajperów. Kiedy pomagał nieść ciało jednego z zabitych, zrozumiał: on i wojna to zupełnie coś innego. Przez następnych kilka lat Logocho walczył w partyzantce i strzelał z karabinu na rozkaz, ale nigdy nie przemógł się i nie wycelował do innej ludzkiej istoty. Kiedy na polu walki koledzy znajdowali rannych Arabów, zabijali ich bez emocji. On nie potrafił. Armia Północy dysponowała znacznie lepszym uzbrojeniem. Do bombardowania magazynów i ugrupowań żołnierzy Południa używała samolotów odrzutowych, więc SPLA prowadziła wojnę partyzancką w buszu. Gdy oddział Logocho wkraczał na nowy teren, każdy z żołnierzy kopał płytki rów wielkości człowieka. Na dobiegający z góry ryk odrzutowców wskakiwali do rowów w nadziei, że może znów się uda. Wielkie, wyprodukowane w Związku Radzieckim antonowy nadlatywały z charakterystycznym brzęczeniem. Świstały spadające bomby. Niejeden raz Logocho leżał twarzą do dołu, wciągając w nozdrza zapach świeżej ziemi, a wokół ginęli jego koledzy. Przyjaciel Logocho, chrześcijanin, pokazał mu Biblię. Jedna z opisanych w niej historii miała aktualny sens. Biada – mówił Izajasz o miejscu zwanym dziś Sudanem. – Biada krajowi w cieniu brzęczących skrzydeł, który leży za rzekami Etiopii. Bombowce krążyły jak szarańcza. Roger Winter zdawał sobie sprawę, że przekroczył granicę. Niektórzy pracownicy organizacji humanitarnych poszli jeszcze dalej – jeden z byłych irlandzkich księży włączył się do walki, szmuglując broń dla rebeliantów. Winter doradzał i inspirował przywódców południowego Sudanu. W 1994 r. pod baldachimem puszczy w pobliżu granicy z Ugandą odbył się pierwszy krajowy zjazd przywódców Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLM), politycznego skrzydła SPLA. Chartum wiedział o spotkaniu i wysłał samoloty, żeby je zbombardowały. W tamtych czasach przywódcy Południa unikali miast i dróg, stanowiących łatwe cele dla bombowców, i trzymali się dziczy. Ludzie tacy jak Garang lub Salva Kiir, jego zastępca, którzy dorastali w pasterskich obozach na wsi, w takim terenie czuli się bezpieczni. Z całego kraju ściągnęło na konwencję ponad 500 osób. Wokół miejsca zebrania żołnierze SPLA, brodząc w wysokiej trawie, „zaczesywali” wydeptane ścieżki, żeby załogi bombowców ich nie dostrzegły. Organizatorzy spotkania wycięli stopnie w zboczach naturalnego, chronionego przez roślinny kamuflaż amfiteatru, w którym zasiedli delegaci, żeby słuchać Wintera mówiącego o demokracji. Po odbytym na łonie natury zjeździe SPLM sformował własny rząd, na czele którego stanął Garang. W styczniu odwiedziłem Salvę Kiira, który został prezydentem południowego Sudanu, kiedy w 2005 r. Garang zginął w katastrofie helikoptera. Zdawał się czuć nieswojo w prezydenckim biurze, wśród ostentacyjnych symboli władzy typowych dla środka Afryki. Na głowie miał czarny kowbojski kapelusz, prezent od George’a W. Busha, i siedział w nienaturalnej pozie na eleganckiej kanapie, która wydawała się go uwierać. W przenośnym sensie uwierał go też sprawowany urząd. Mówił, że nigdy się nie spodziewał, że spadnie na niego prezydentura. Jego wizja Sudanu Południowego nakazywała mu przekazać stanowisko innej osobie. – Pokojowa zmiana władzy – mówił – jest podstawą porządnej demokracji. Ożywił się, kiedy spytałem go o dzieciństwo wśród krów, jak przy nich spał i ssał ich wymiona. – Cudowne – odpowiedział z uśmiechem. Czy wciąż trzyma krowy? – Mężczyzna nigdy nie wyzna, ile ma dzieci czy krów. Czasem wymienia cyfrę jeden. Ta jedynka może oznaczać dziesiątkę, setkę albo tysiąc. No więc, ile ma? – Jeden – wybuchnął śmiechem. Gdy wojna domowa w południowym Sudanie znajdowała się we wczesnej fazie, jedynymi Amerykanami, którzy ją z uwagą obserwowali, byli niektórzy członkowie chrześcijańskich kościołów. Konflikt postrzegali jako wojnę religijną między islamskimi agresorami i niebędącymi muzułmanami ofiarami. Wydarzenia z 11 września wzmocniły ten pogląd. Przywódcy kościołów i wierni wywierali nacisk na amerykański rząd, żeby coś zaczął w Sudanie robić. Winter wiedział, że wojna domowa w Sudanie nie jest po prostu starciem między islamem a chrześcijaństwem – południe kraju to w dużej mierze zlepek plemion animistów. Zdawał sobie sprawę, że przynależność etniczna znaczy tu więcej niż religia. Znał przyczyny ekonomiczne, wiedział, że Północ z premedytacją hamowała rozwój Południa. Zabiegał o zainteresowanie dziennikarzy i parlamentarzystów – chciał, żeby większa liczba Amerykanów, zwłaszcza tych ze stolicy, zainteresowała się Sudanem. Na ziemi, która tradycyjnie stanowiła miejsce walk pomiędzy Arabami i czarnymi Afrykanami o pastwiska, teraz walczono o ropę – nawet trzy miliardy baryłek, większość przy spornej granicy między Północą a Południem, gdzie od wieków ścierały się różne plemiona i klany. Konflikt był skomplikowany, lecz Winter zawsze wierzył, że zmienić świat na lepsze może moc wiary. W 2002 r. widział to na własne oczy. W wiosce Itti nieopodal granicy z Etiopią natrafił na prezbiteriański kościół, w którym pod dachem z trawy co niedziela gromadził się ponadtrzystuosobowy tłum. Ludzie modlili się i grali na bębnach. Którejś niedzieli młody pastor o imieniu Szymon, którego Winter już zdążył poznać, wystąpił przed front zgromadzenia i mówił – cytując apostoła Pawła – o „Bożym pokoju, który przekracza wszelkie zrozumienie”. Pokoju nawet z Arabami. Winter pomyślał: To uosobiona mądrość. Po nabożeństwie podszedł do grupki starszych zboru i spytał, co mógłby uczynić, by wspomóc ich Kościół. Zaczęli się naradzać. Mogli prosić o wszystko. Nowy budynek. Instrumenty muzyczne. Żywność. Lekarstwa. Gotówkę. – Szymon jest łebskim człowiekiem – powiedzieli – ale nie otrzymał porządnego wykształcenia, które powinien mieć pastor. Czy mógłbyś mu pomóc? Winter był zszokowany. Ci ludzie nie mają prawie nic do jedzenia, a wybierają szkołę dla pastora! Przez następnych kilka lat z własnej kieszeni opłacał edukację Szymona w szkole teologicznej w Kampali w Ugandzie, zawierzając słowu młodego człowieka, że powróci do szarej rzeczywistości malutkiej Itti. I Winter znów zdwoił swe wysiłki na rzecz pokoju. Olśnienie przyszło w koszarach spla którejś nocy w 1991 r. Czytając pożyczoną od przyjaciela Biblię, Logocho znalazł swój cel. Postanowił, że zostanie pastorem. Niedługo potem protestancki duchowny, chrzcząc chłopca, zapytał, czy ten chciałby przybrać nowe imię, otrzymać nową tożsamość. – Tak – odrzekł Logocho. – Szymon. Oddał karabin. Opuścił SPLA i poszedł do szkoły dla uchodźców w Kenii. Później kształcił się w szkole biblijnej, by wreszcie trafić do zagubionego w buszu kościoła w Itti, do którego pewnej niedzieli wszedł łysiejący Amerykanin o imieniu Roger i usiadł na ziemi w tłumie wiernych. W 2005 r. lata dyplomatycznych wysiłków Wintera uwieńczył traktat pokojowy podpisany przez Północ i Południe. Historia Sudanu, pełna chaosu i rzezi, nie daje gwarancji, że porozumienie przetrwa zaplanowane na rok 2011 referendum w sprawie niepodległości. Niemniej jednak Winter – wespół ze współpracownikami z USA i mediatorami z Kenii, Wielkiej Brytanii, Norwegii i innych krajów – wynegocjował coś, co przedtem wydawało się w Sudanie niemożliwe: pokój. Pokój, który trwa od pięciu lat. Szymon nie posiada krów, nie cieszy się więc wysokim statusem społecznym. Niedawno przechadzałem się z nim po Itti. W okularach i butach na gładkiej podeszwie ze wzmocnionymi noskami, wyglądał jak z innego świata. Przez ostatnie trzy lata zarabiał na utrzymanie, pracując dla Towarzystwa Ochrony Dzikich Zwierząt. To zajęcie odległe od pasania bydła i polowań wypełniających życie jego rodaków. Lecz ludzie pozdrawiali go machaniem ręki i zapewniali, że przyjdą w niedzielę rano. – Wielki człowiek! – wołali. Mógł zostać w Ugandzie lub pojechać do Kenii. Tak jak „straceni chłopcy” z dokumentalnego filmu o Sudanie mógł wyemigrować do Ameryki i mieć lepsze życie. Nie pojedzie do Stanów Zjednoczonych? Uśmiechnął się i – swoim zwyczajem – delikatnie cmoknął, wycofując język z wyrwy po zębach. – Nie – oświadczył. – Moje miejsce jest tutaj.
Na doroczny konkurs piękności, który odbywa się w Abu Zabi, przybywają wielbłądy z całego spalonego słońcem Półwyspu Arabskiego. Tu tradycyjne zwierzęta juczne zmieniają się w rozpieszczane okazy wystawowe.
Finałowej nocy konkursu pustynię spowiła mgła – nieprzenikniona niczym burza piaskowa, przesłaniająca wszystkie gwiazdy. W mroku szpiedzy myszkowali wśród wydm, przeglądając obóz za obozem w poszukiwaniu czegoś szczególnego. Cała wyprawa nie rozpoczęła się jednak od szpiegowania w ciemnościach. Już miesiąc wcześniej z Omanu, Arabii Saudyjskiej, Kataru i każdego zakątka Półwyspu Arabskiego w daleką podróż wybrały się dziesiątki karawan. Wszyscy zebrali się w tych odludnych okolicach emiratu Abu Zabi, by wziąć udział w wyborach najpiękniejszego wielbłąda. Przez dziewięć dni zwierzęta paradowały przed trybunami, zaś apodyktyczni sędziowie odsyłali skromniejsze okazy do domów, ku przygnębieniu ich właścicieli. Jury musiało dokonać prawdziwej czystki pośród 24 tys. kandydatów. Dziesiątego dnia pozostało jedynie dwóch Beduinów i ich olśniewające zwierzęta. Mężczyźni – należący do starszyzny swoich klanów i noszący rodowe nazwiska Bin Tanaf i Rames – będą musieli zmierzyć się w finałowym pojedynku pełnym intryg i zaciętej rywalizacji, łączą ich bowiem więzy pokrewieństwa. Przez lata ścierali się ze sobą w mniejszych konkursach. Wynik dzisiejszego spotkania zadecyduje nie tylko o ich pozycji w świecie hodowców wielbłądów, ale także w obrębie ich własnego plemienia. Zwycięzca zgarnie kosztowne nagrody, a co ważniejsze – honory dla własnej rodziny. Dlatego też każdy z nich ma swoich szpiegów. Szukają oni najpiękniejszych zwierząt, przetrząsając obozy pokonanych konkurentów, ponieważ jeden wyjątkowy wielbłąd odkupiony od innego hodowcy o świcie, gdy rozpoczną się kolejne obrady sędziów, może dać im przewagę. Zastanówmy się przez chwilę nad wielbłądem. Zwróćmy uwagę na olbrzymi garb, chybotliwą górę tłuszczu drżącą przy każdym kroku kościstych nóg zwierzęcia. Na koślawe kolana i płaskie stopy niezdolne do niczego więcej ponad niezdarny bieg. Spójrzmy także na szyję, wykrzywioną pod ciężarem głowy. A teraz popatrzmy na samą głowę: absurdalnie długie rzęsy, mrugające zalotnie ponad podłużnym pyskiem i mięsistymi wargami, z których ścieka długa, wąska strużka śliny. Nie można powiedzieć, by zwierzę olśniewało urodą. Wygląda raczej na pospiesznie stworzone z części zastępczych. Sędziowie z Abu Zabi patrzą jednak na wielbłądy innym wzrokiem. Lustrują je od czubka nosa po ogon i z powrotem, stosując ścisłe kryteria do oceny każdej partii ciała zwierzęcia. Uszy muszą być proste, grzbiet wysoki, garb wielki i symetryczny, a zad na tyle duży, by można było swobodnie umieścić na nim siodło. Sierść, oczywiście, musi lśnić. Nos powinien być łagodnie sklepiony w okolicy mostka, schodząc łukiem w stronę warg, zwisających ku dołowi niczym bombki. Długa szyja podnosi ocenę, podobnie jak długie nogi. Sędziowie dokładnie przyglądają się dwóm palcom u stóp, sprawdzając, czy długość dzielącej je szczeliny zgadza się z wytycznymi w ich regulaminie. Konkursów piękności jest tak wiele, że ostatecznie wszystkie różnice zostają sprowadzone do rowka pomiędzy palcami. Bin Tanaf, drobny mężczyzna ze szpotawą nogą i schludną czarną brodą, która maskuje jego wiek, przysiada na wydmie, przyglądając się swoim wielbłądom i wspominając życie wśród nomadów. Dorastał, podróżując wraz z całą rodziną w poszukiwaniu nowych pastwisk i wodopojów. Latem wielbłądy mogą obejść się bez wody przez pięć dni, zimą nawet kilka tygodni. – Dzięki nim udawało nam się przeżyć – stwierdził Tanaf, wskazując na zwierzęta. Ten związek koczownika i wielbłąda rozpoczął się przed tysiącami lat w sercu Półwyspu Arabskiego. Po pierwsze – wielbłądy były środkiem transportu przez pustynię. Służyły też jako wierzchowce podczas najazdów na inne plemiona, kiedy to zdobywano kolejne stada lub odzyskiwano własne. Przez pierwszą połowę życia Bin Tanafa wielbłądy należące do jego rodziny produkowały mleko do picia oraz sierść, z której wyplatano koce i namioty. Ich odchodami palono w ogniskach, a moczem tępiono wszy. W świecie Beduinów ziemia nie ma żadnej wartości, ich życie koncentruje się na ciągłym ruchu, dlatego to wielbłąd stał się wyznacznikiem materialnego statusu człowieka. Nic dziwnego, że stworzył on bogate słownictwo, pozwalające opisać wygląd i stan zwierząt. Asayel to szlachetne wielbłądy o czerwonawym umaszczeniu. Majahim mają ciemną sierść. Źrebię wielbłąda płci żeńskiej to houraa, a młoda matka – bikr. Samiec w okresie dojrzewania nazywany jest fahl, samica to jathaa. Jeśli miała ostatnio kontakt z samcem, a jej wymiona nabrzmiały, mówi się o niej laqha. Żaden etap rozwoju wielbłąda, zachowanie czy zmiana nie pozostały bez nazwy. Człowiek i wielbłąd zaczęły stanowili nierozłączną całość. Później jednak, jak mówi Bin Tanaf, coś się zmieniło. Anglicy opuścili te tereny w 1971 r., oddając Beduinom kontrolę nad polami naftowymi. Emirowie poszczególnych plemion zebrali się, by utworzyć Zjednoczone Emiraty Arabskie i ustanowili Abu Zabi swoją stolicą. Od tej chwili pieniądze – olbrzymia fala pieniędzy – popłynęły na pustynię. Bin Tanaf zaczął sprzedawać samochody, które wzbogaceni na ropie mieszkańcy kupowali jak szaleni. Jego rodacy dorabiali się fortun na budownictwie, transporcie i na samej ropie. Dotychczas wielu z nich żyło w takim ubóstwie, że nie rozumieli nawet koncepcji pieniędzy i bogactwa, teraz zaś poranne promienie słońca z trudem przebijały się przez znajdujące się w ich rękach góry złota. Sami nie potrafili czytać ani pisać, jednak swoich synów posyłali na naukę do Londynu i Paryża. Namioty z wielbłądziej sierści zamienili na szklane wieżowce Abu Zabi i Dubajju. Na początku „mieszczuchy” – sami niedawno oderwani od pustyni – traktowali sporadyczne wizyty Beduinów jako ciekawostkę. Widzieli w nich biedaków noszących cały dobytek w jednym worku. Dziś jednak obraz ten nabrał cech romantycznych: koczownik stał się kwintesencją arabskości, symbolem wolności. Taki Arab ropą się nie interesuje – wystarcza mu byle pokarm i woda dla wielbłąda, na którego grzbiecie zmierza w stronę zachodzącego słońca. Arabski koczownik przypomina amerykańskiego kowboja. Tak jak zamożni Amerykanie uwielbiają się chwalić swoimi rasowymi końmi, tak Beduini postępują z wielbłądami. Arabski dżentelmen spędza weekendy w swoich stajniach. Dogląda zwierząt, karmi je, czyści. A jeśli czasem na nie warknie, szybko zaczyna śpiewać pieśń z prośbą o przebaczenie. Kocha swoje zwierzęta. I bez ustanku przygotowuje je do udziału w zażartej rywalizacji. Arena konkursowa odzwierciedla koczowniczy tryb życia doprowadzony do luksusowej przesady. Beduini wznoszą namiot, pod którym budują wielopiętrową trybunę z obitymi pluszem krzesłami, otoczoną dziesiątkami ekranów, na których pokazywana jest relacja z odbywających się właśnie zawodów. Służący roznoszą herbatę i kadzidło. Znajdujące się w pobliżu lotnisko jest gotowe na przyjęcie helikopterów wiozących szejków i księżniczki. Kobiety spędzają każdy dzień, robiąc zakupy na pobliskim suku, targowisku wielkości małego miasteczka wybudowanym specjalnie na potrzeby konkursu. Dookoła widać dziesiątki beduińskich obozowisk, z których co dnia o świcie przybywają uczestnicy prowadzący na arenę swoje zwierzęta. Na parkingu przed namiotem w rządkach stoją luksusowe samochody sportowe. Ponad 140 range roverów, nissanów, toyot stanowi nagrody w poszczególnych etapach konkursu. Sędziowie przyznają wyróżnienia dla pojedynczych wielbłądów, dla najmłodszych wielbłądów, dla samców. Najważniejszego dnia zawodów, kiedy odbywa się olbrzymia parada wielbłądzic, Bin Tanaf i jego kuzyn Rames doglądają swoich podopiecznych. Szpiedzy spisali się tej nocy doskonale. Do świtu Rames wydał potajemnie 2 mln dolarów na kilka czarujących sztuk. Bin Tanaf za ponad milion kupił tylko jedno zwierzę. Choć słońce stało coraz wyżej na niebie, obaj mężczyźni ruszali się bez pośpiechu. W ich kulturze kazać na siebie czekać to podkreślić swoją rangę i status, każdy z zawodników chciał więc wejść na arenę jako ostatni, dodając sobie splendoru. Jeden z organizatorów konkursu przybył właśnie do obozowiska, by ponaglić Ramesa. – Martwię się, że sędziowie wkrótce nakażą zamknięcie bram – oznajmił. Rames spojrzał na niego z niezmąconym spokojem, przybierając królewską pozę. – Nie przejmuj się – odparł. – Na pewno tego nie zrobią. Bin Tanaf zaś krążył nerwowo wokół swoich wielbłądów. Jest szejkiem plemienia, co dawało mu przewagę autorytetu nawet nad Ramesem. Jednak jego kuzyn przez ostatnie lata pielęgnował przyjaźń z księciem Mohammedem bin Zayed al Nahyanem (który zupełnie przypadkowo był patronem festiwalu), co przechylało szalę na korzyść jego wielbłądów i rodziny. Koczownik wciąż czekał. Wreszcie kuzyn ruszył w kierunku areny, więc Bin Tanaf dał sygnał swoim wielbłądom. Stopniowo zbliżał się do bramy, gdy nagle... katastrofa! Ten parweniusz Rames przybrał swoje zwierzęta w olśniewające srebrzyste narzuty, sprawiając, że wyglądały niczym wychodząca na scenę grupa operowych śpiewaków. 20 tys. dolarów, które Rames co miesiąc wydawał na specjalne odżywki dla wielbłądów, okazały się udaną inwestycją. Tuż przed bramą opiekunowie stada zdjęli nakrycia ze zwierząt, odsłaniając czarujące szyje i niezaprzeczalnie symetryczne garby. Obie grupy wielbłądów paradowały na oczach tłumu, a rywale oczekując na decyzję sędziów, zajęli miejsca na trybunie honorowej. Na arenie zgromadzili się śpiewacy. W powietrzu krążyły helikoptery przechylające się z boku na bok, tak by siedzący w ich wnętrzach członkowie rodziny królewskiej mogli dokładnie przyjrzeć się całości wyborów. Kuzyni w tym czasie rozsiedli się na fotelach, szczerząc zęby w nerwowych uśmiechach. I wreszcie ogłoszenie wyników: zwycięzcą zostaje Bin Tanaf. W przypływie entuzjazmu mężczyźni z jego klanu wyrzucają w górę turbany i unoszą roześmianego szejka na ramionach. Wciąż nieusatysfakcjonowani wspinają się na marmurowy stół i podnoszą Bin Tanafa jeszcze wyżej. Konstrukcja załamuje się wreszcie pod ich ciężarem, a mężczyźni zwalają się na ziemię, między pomarańcze i winogrona. Szybko jednak wstają i wymachując nad głowami batami z wielbłądziej skóry, odprawiają dziki taniec radości. Świętowanie wygranej w jego obozie trwało całą noc. Dwustu mężczyzn śpiewało, recytowało wiersze i opowiadało o wielbłądach. Bin Tanaf rozsiadł się na podłodze otwartego namiotu. W towarzystwie syna przy stole pełnym mięsa i ryżu gawędził z przyjaciółmi. – To najwspanialszy dzień mego życia – oznajmił. Kilka minut później do namiotu wkroczyło dwóch mężczyzn, niosąc kolejne danie – charakterystyczny żółtawy wzgórek. – Ach – westchnął syn – garb. To kolejna z rzeczy, których dostarczały wielbłądy podczas długich wieków życia na pustyni. Otaczany wielką czcią garb wpierw utrzymywał przy życiu zwierzę, później zaś karmił jego jeźdźca. Dlatego też piękno wielbłąda wynika z jego cech praktycznych: dobrze ukształtowany garb oznacza wartościowe pożywienie, wąskie szczeliny nozdrzy mogły się dokładniej zamknąć przed napierającym piaskiem, a rachityczne nogi pozwalały się utrzymać wysoko ponad rozpalonym piaskiem pustyni. Szeroka i płaska stopa wielbłąda z dwoma rozstawionymi palcami może wyglądać dziwacznie dla kogoś z zewnątrz, jednak Beduini widzą ślady w kształcie serca, które prowadzą ich przez piaski czasu i Półwyspu Arabskiego.
W nadmorskiej Tabie wszystko wydawało się spokojne. Tego wieczoru, jak co dzień, słońce zachodziło za góry Synaju, ciemność zsuwała się w dół zboczy, ku wodzie. W kompleksie Hiltona panie zrzucały bikini, zamieniając je na suknie i żakiety.
Wiatr pustyni dął chłodem w październikową noc, kierownictwo hotelu spuściło więc wodę morską z basenu – do następnego ranka. Ten ośrodek nad Morzem Czerwonym stanowił miniaturowy model synajskiego snu – marzenia o Bliskim Wschodzie, gdzie starzy wrogowie zbywają ziemię za pokój, a terroryzm wymieniają za turystykę. Brytyjczycy prowadzili hotel, personel był egipski, a goście przyjechali z Europy Zachodniej, Rosji oraz Izraela. Na masztach powiewały obok siebie fagi Egiptu i Izraela. Tu goście mogli zapomnieć, że w ciągu minionego półwiecza Synaj kilkakrotnie na przemian przechodził z rąk do rąk dwóch wrogów. Podczas wojen toczonych m.in. w latach 1956, 1967 i 1973 armie Egiptu i Izraela szturmowały półwysep, w roku 1979 oba kraje podpisały układ pokojowy i Izrael raz jeszcze przekazał Synaj Egiptowi. Ta umowa obowiązuje do dziś. Ciemność wieczoru gęstniała, a goście przenosili się z restauracji do kasyna, baru i dyskoteki. Wszyscy obchodzili w ten weekend święta związane z Synajem. Egipcjanie pamiętali wtargnięcie ich armii na kontrolowany podówczas przez Izrael półwysep podczas tzw. wojny Jom Kipur w 1973 r. (ostatecznie przegranej przez Egipt). Izraelczycy natomiast biegli myślami do biblijnego przejścia przodków przez pustynię. W ostatnich latach zaczęto nazywać tutejsze wybrzeże Riwierą Czerwonomorską. Ten zakątek, w odróżnieniu od reszty Egiptu, opowiedział się za dekadencją i uciechami. Granica izraelska biegnie kilka metrów stąd. Za nią, w Elacie, strażak po służbie Szadżar Zajd wyszedł wraz z żoną z kina. I wtedy poniósł się przez miasto przytłumiony grzmot. Zajd pobiegł w stronę, skąd dochodził, ku granicy. Po drodze spotkał komendanta straży, też po służbie, który przebierał się w mundur w swoim samochodzie, oraz sześciu innych strażaków, nadjeżdżających trzema wozami bojowymi. Wszyscy przybyli na granicę, nie wiedząc właściwie, co jest po drugiej stronie. Egipscy żołnierze z automatami, też słabo zorientowani w sytuacji, blokowali przejście. Egipcjanie musieli zadecydować, czy strzec swej suwerenności w obliczu wroga. A izraelscy strażacy stanęli przed wyborem – dokonać wtargnięcia na ziemię arabską czy nie. Przez tysiąclecia półwysep Synaj służył jako most. Jako lądowy łącznik dla ludu wędrującego z jednego kontynentu na drugi, ale i jako metafizyczny pomost między człowiekiem i Bogiem. Według przekazów założyciele wszystkich trzech wielkich religii monoteistycznych szukali schronienia na tym pustynnym trójkącie. Jak podaje Biblia, Mojżesz otrzymał zadanie na Synaju, gdy Bóg przemówił doń z płonącego krzewu. Potem wędrował ze swoim narodem przez 40 lat. Rodzina Jezusa uciekła na Synaj przed gniewem zawistnego króla Heroda. Wcześni chrześcijanie ukrywali się przed prześladowaniami w tamtejszych górach, zakładając pierwsze wspólnoty zakonne. Najstarszy czynny nieprzerwanie klasztor świata, św. Katarzyny, usadowił się u stóp góry Synaj, gdzie Mojżesz otrzymał 10 przykazań. – Synaj jest jedynym miejscem, gdzie mamy ikony od VI w. aż po współczesne – powiedział mi ojciec Justin. Zakonnik ubrany był w długą, czarną szatę, srebrna broda kończyła mu się wpół drogi do wąskiej talii, a twarz jaśniała. Wszystko to przywodziło na myśl Mojżesza. Kompleks klasztorny tkwi w objęciach gór – różowych szczytów, jakby zarumienionych od znacznej wysokości. Obok bazyliki, biblioteki i innych obiektów Justin wskazał na mniej tu spodziewaną budowlę – zwieńczony półksiężycem meczet. Zgodnie z klasztornymi przekazami Mahomet w VII w. też znalazł schronienie na Synaju i zatrzymał się u św. Katarzyny. Dziś mnisi żyją obok Beduinów, muzułmanów, którzy pracują w klasztorze. Jak powiedział Justin, stosunki między nimi – na pierwszy rzut oka układ wybuchowy – ilustrują specyfikę tego miejsca. – Patrzy się na konflikty dzisiejszego świata – zauważył Justin – i tak wiele z nich koncentruje się na Bliskim Wschodzie i napięciach, które były tu przez tysiąclecia. A Synaj staje się bardzo ważnym symbolem, bo żyją na nim żarliwi chrześcijanie i bardzo żarliwi mahometanie. Dzielą nas język, religia, kultura, tyle rzeczy, które rodzą konfikty. Równocześnie jednak panuje tu zdumiewająca harmonia. Według niego wyjaśnienie jest proste: – Myślę, że to powszechne poszanowanie Synaju jako świętej góry. Przed czternastoma stuleciami Mahomet był tego samego zdania. Po poznaniu tutejszych zakonników wydał przyrzeczenie opieki dla mnichów z góry Synaj i… chrześcijan w ogólności. Kopię tej deklaracji Justin trzyma w starej bibliotece. Mahomet oświadczył, że kiedykolwiek któremuś z mnichów podczas jego wędrówek zdarzy się osiąść na jakiejś, górze, wzgórku, w wiosce lub innym nadającym się do zamieszkania miejscu, nad morzem czy na pustyni albo w jakimś monasterze, kościele, domu modlitwy, ja będę przy nim. I dalej w tym duchu: Niech nikt nie podnosi przeciw nim oręża, przeciwnie, muzułmanie mają toczyć za nich wojnę. Młody radykał Chalid al-Masa’id (dentysta, o dziwo) w roku 2002 utworzył na Synaju grupę terrorystyczną Tauhid wa-Dżihad (Jedność i Święta Wojna), by mścić się na USA i Izraelu za ich, jak to odczuwał, poniżanie świata arabskiego. Egipsko-izraelski układ pokojowy z roku 1979 uważał za zmowę z Zachodem. Układ doprowadził do powołania MFO - międzynarodowych sił pokojowych i obserwacyjnych, które zdławiły ruch na granicy egipsko-izraelskiej. Dla al-Masa’ida siły pokojowe były więcej niż zniewagą - odcięły go od ewentualnej pomocy palestyńskiej. Dentysta potrzebował zwolenników - sfrustrowanych młodych mężczyzn gotowych uderzyć we władze, turystów, Izrael i sam Egipt. Znalazł takich wśród rodzimej ludności Synaju. Lądowy przesmyk Synaju otwierał drogę prorokom i pielgrzymom, sprzedawcom towarów i ludziom idei. Jak każdy most, ma też znaczenie strategiczne podczas wojny, dlatego armie maszerowały przez wydmy Synaju od zamierzchłych czasów. Byli tu faraonowie na swych rydwanach, Persowie, Grecy, Rzymianie. Muzułmańscy zdobywcy i ich śmiertelni wrogowie - krzyżowcy. Osmańscy Turcy i Brytyjczycy. Ostatnia wojna Egiptu z Izraelem wpłynęła na topografię, bo bunkry i okopy wciąż biegną po horyzont, ale krajobraz społeczny uformowała w bardziej nieoczekiwany sposób. Choć obecny okres pokoju zaczął się już 30 lat temu, Egipcjanie z głównej części kraju wciąż uważają Beduinów, pasterzy z pustyni stanowiących przeszło połowę z 360 tys. mieszkańców Synaju, za kolaborantów. Nomadzi po prostu nie przejawiają lojalności wobec żadnego rządu, egipskiego czy jakiegokolwiek innego. Gdy opuściłem górę Synaj, policjant zatrzymał mój wóz i usadowił się na tylnym siedzeniu. Powiedział, że jest „z Egiptu” (co na Synaju znaczy, że pochodzi z Kairu) i chciałby, żeby go przewieźć przez półwysep. Cóż – w Egipcie policja ma władzę o charakterze uniwersalnym. Coś bardziej zaskakującego zdarzyło się, gdy jechaliśmy obok wodociągu, który administracja egipska układa na Synaju, a miejscowi nazywają elementem „kairofikacji półwyspu”. – Takich nie wolno podwozić – policjant wskazał na beduińską rodzinę z kozami. – Zdradzieckie nasienie. To nie są ludzie. W odróżnieniu od narodów wielu innych krajów arabskich szanujących Beduinów – czego świadectwem są Saudyjczycy z rodziny królewskiej kołyszący się w tradycyjnym beduińskim tańcu z szablami czy przywódca Libii rozbijający namiot podczas oficjalnej wizyty w Paryżu – Egipcjanie nigdy nie zaakceptowali ludów pustyni. Beduini migrowali ze wschodu, mieszkańcy doliny Nilu pochodzą z zachodu. Beduini w przeszłości wędrowali po wielkich obszarach, zaś kultura Nilu jest agrarna, ceni uprawę roli i spokój, podejrzliwie patrzy na włóczęgę nomadów. W 1967 r. wybuchła wojna sześciodniowa – konflikt Izraela z sąsiednimi Egiptem, Syrią i Jordanią spowodowany zakazem żeglugi izraelskich statków po Zatoce Akaba. Armia Izraela rozbiła wówczas siły arabskie, zajmując jordań-ski Zachodni Brzeg, syryjskie Wzgórza Golan i egipski Synaj. Żydowska administracja, która też miała problem z synajskimi Beduinami, czyli ludźmi bez dokumentów, ignorującymi granice – zatrzymywała ich, dając pracę, m.in. przy prowadzeniu rozległych rezerwatów przyrody. W Izraelu poznałem Dana Harari, który pracował w zarządzie południowego Synaju za administracji izraelskiej. Na fotografii w domowym gabinecie siedzi za biurkiem ustawionym na pustyni i wypisuje czeki koczownikom, których kolejka wybiega za ramkę zdjęcia. – Nie mogliśmy mieć kontroli nad Beduinami, po prostu korzystaliśmy z ich znajomości terenu. To funkcjonowało – wspominał. Po wycofaniu się Izraela z Synaju w roku 1982 rząd egipski zamknął program współpracy z Beduinami i utworzył Zarząd Rozwoju Turystyki nastawiony na pozyskiwanie wartościowych terenów. W pobliżu źródła słodkiej wody w górach Synaju rozmawiałem z drobną, starszą Beduinką Szajchą Salimą. Mogła mieć 70–80 lat. Spoglądała wstecz na wymieniających się zdobywców półwyspu mniej więcej tak jak na kolejne warstwy skalnego urwiska otaczającego jej namiot z koziej skóry – to tylko znaki nieubłaganego czasu. – Lepiej tu było za Izraelczyków – wymachiwała pięścią oplecioną sznurem paciorków nie jakiejś abstrakcyjnej władzy, lecz stojącemu obok policjantowi. – A ci zniszczyli nasze obyczaje! – krzyczała z męstwem osoby nietykalnej ze względu na wiek. – Wypchnęli nas z naszej ziemi. Jej studnia była niemal wyschnięta, a kozie bobki wyściełały podłogę w domu. W starych, koczowniczych czasach mogłaby się przenieść w inne miejsce. Teraz nie miała dokąd pójść. Policjant wzdrygnął się, słuchając zagniewanej Beduinki. Wiedział aż za dobrze, jak wybuchowy może się okazać taki gniew. Na wiosnę 2004 r. w głębi pustyni zebrała się grupa mężczyzn. Mieli telefony komórkowe, programatory od pralek automatycznych, butle z gazem i trotyl. Większość pochodziła z miasta Al-Arisz na północny Synaju. Przewodził im religijny ekstremista Ijad Salah – zwolennik dentysty Al-Masa’ida. Pośród wydm mężczyźni przeprowadzili próbę akcji, zagrzebując ładunki wybuchowe w piasku. Łup! Łup! ŁUP! Para niemal nagich kobiet na scenie złapała rytm, gdy didżej podkręcił potencjometr, a na wielkim ekranie za nimi pokazały się dwie wiśnie drżące na ogonkach. Ponad tłumem dwie inne kobiety kręciły się i zwieszały na wertykalnych jedwabnych płachtach, co ledwie zauważało dwa tysiące młodych ludzi tańczących poniżej. Atmosfera oczekiwania zmieszanego z oparami alkoholu i zapachem dezodorantów wypełniła klub Pacha. Wszyscy patrzyli na wąż nad głowami, aż – tak, wreszcie – trysnął mydlanymi bańkami. Młodzi ludzie w kostiumach kąpielowych dali nura w tę pianę, a potem skakali do klubowego basenu. – Skąd wziął pan tancerki? – spytałem właściciela klubu Adljego al-Mustakawiego. – Z Rosji – roześmiał się Al-Mustakawi, poruszając się w rytm muzyki. Po ostatnim przejęciu przez Egipt władzy nad Synajem biznesmeni z delty Nilu zagospodarowali wybrzeże półwyspu w imponującym tempie, importując tam kairską kulturę, robotników, materiały, rytmy. Synaj szczyci się wodami do nurkowania zaliczanymi do najlepszych na świecie, wabi młodych turystów z Europy i innych rejonów świata. Pastwiska Beduinów ustąpiły miejsca międzynarodowym hotelom, klubom, sklepom, barom. Tradycyjna kultura ugięła się przed blichtrem. Synaj pękł, wybrzeże oddzieliło się od reszty kraju, jakby doszło do jakiegoś przełamania skorupy ziemskiej. Al-Mustakawi, rodem z Kairu, był pionierem rozbudowy Szarm el-Szejk koło południowego koniuszka półwyspu. W swoim biurze, z dala od łomotu sali tanecznej, rozwinął kolosalną fotografię miasteczka sprzed 20 lat – z tym że wtedy miasteczka nie było. Zdjęcie pokazuje tylko przysadzisty szary budynek, kilka namiotów i pustynię. – Tu jesteśmy – wskazał na szarą bryłę. Zaczęło się od hotelu, a potem przekształciło się w klub nocny. – Reszta to Beduini. – Gdzie są teraz? – spytałem. – Na wzgórzach – wskazał ręką na zachód. Na zewnątrz klubu, na bulwarze, tysiące turystów w okularach przeciwsłonecznych, choć to środek nocy, gromadziło się pod elektrycznymi palmami, popijając koktajle z mango. Jedyni Egipcjanie w polu widzenia podawali drinki i wręczali ulotki. Należeli do szczęściarzy z pozwoleniami na pracę, których na punktach kontrolnych przepuszczano do miasta. Następnego dnia plaża mogłaby uchodzić za Ibizę lub St.-Tropez, jeśli pominąć akcent przypominający, że jesteśmy jednak na Bliskim Wschodzie. Panie opalające się topless ignorowały samotną figurę od stóp do głów okrytą czarną szatą zwaną nikabem. Siedziała jak bryła onyksu, podczas gdy jej mąż pluskał się w falach. Timi, asystent Al-Mustakawiego, zawiózł mnie terenówką szefa na miejsce jeszcze jednego biznesowego przedsięwzięcia. Gdy posuwaliśmy się wzdłuż brzegu morskiego, naszym oczom ukazał się ogromny zamek z piasku. – Największy na świecie – ogłosił Timi. Wyjaśnił, że po ukończeniu będzie służył jako ogród zabaw z akwarium, parkiem wodnym i restauracjami. Wspięliśmy się na zamek, omijając robotników z Kairu wznoszących ściany, nie z piasku jednak, lecz z kawałków skamieniałego koralowca. Ze szczytu rozciągał się widok na Morze Czerwone z jego skarbami: tysiącem gatunków ryb, rafami koralowymi, mangrowcami. Dla tego pięknego, delikatnego, podwodnego ekosystemu zaczął się boom i obecnie, rzecz godna uwagi, Synaj wyprzedził Kair i główne egipskie terytorium. – To tu przyjeżdża najwięcej turystów. Populacja Szarm el-Szejk w ciągu 20 lat powiększyła się 10-krotnie, a liczba turystów wzrosła z 8 tys. rocznie do ponad 5 mln. Po porozumieniu egipsko-izraelskim wynegocjowanym w 1978 r. w Camp David w zamian za uznanie państwa Izrael i swobodę żeglugi izraelskich statków przez Kanał Sueski Egipt przejął kontrolę nad Synajem. Pragnąc zaznaczyć swoje władztwo nad tym terenem, zrównał z ziemią obozy i domy Beduinów. Sto procent linii brzegowej Szarm el-Szejk należy obecnie do deweloperów. Członkowie plemion beduińskich wyznawali zasadę wada al-jad, co znaczy „przyłóż rękę”, zgodnie z którą człowiek jest właścicielem ziemi, gdy ją wzbogaca, np. przez irygację lub sadząc drzewa. Toteż niektórzy wylali betonowe fundamenty obok swoich domów, licząc że taki ukłon w stronę trwałej infrastruktury może uratować ich własność. Władze jednak i tam wysłały buldożery. Jeden z beduińskich przywódców, szejk Iszajsz, odmówił porzucenia swego obozowiska w wiosce Nuwajba. – Przyjechali z bogaczem, który powiedział, że kupił moją ziemię – opowiadał. Szejk pokręcił głową: –Bogacz nie wykopał studni ani nie posadził drzew. – Powiedziałem im, że tutaj umrę. Szejk Iszajsz nie dał się deweloperom, ale wielu jego współplemieńców po prostu zrezygnowało i przeniosło się w głąb półwyspu. Niełatwo dotrzeć do Al-Arisz. Wszystkie szosy łączące południe Synaju z północą są „drogami bezpieczeństwa”, niedostępnymi dla przyjezdnych. Ominąłem je, jadąc zachodnim brzegiem półwyspu i podając na policyjnych punktach kontrolnych Kair jako cel podróży. Wjechałem na pas dla pojazdów kierujących się na prom przez Kanał Sueski i dalej ku stolicy. Potem zawróciłem w stronę wybrzeża śródziemnomorskiego. Odrębność północy czuje się nie tylko z powodów biurokratycznych. Nawet w krajobrazie nie ma żadnego podobieństwa do wysokich, różowych gór południa. Piaszczyste wydmy odpływają falami w dal, zagarniają drogi i wypełniają perspektywę na poziomie oczu. Na północy Synaju wszystko staje się bardzo dalekie. Kiedyś północne wybrzeże wydawało się władzom egipskim bardzo obiecujące. Jedno pokolenie wstecz Al-Arisz lśniło jak klejnot Morza Śródziemnego – z szerokimi plażami i rzędami palm rodzących daktyle. Miasto było w łaskach władz krajowych. Dobre szkoły wyrastały między ośrodkami wczasowymi i siedzibami biznesów. Dla rozwoju turystyki Al-Arisz jest lepsze niż południe – z płaskimi terenami, przechodzącymi w piaszczyste plaże i płytkie morze zamiast, jak tam, stromych gór, spadających urwiskami ku rafom koralowym. Jednak 20 lat temu południe eksplodowało rozwojem i ściągnęło finansowe środki z północy. Niepokoje w Gazie, w odległości ledwie 50 km, wypłoszyły zagranicznych turystów. Przyjazd do Al-Arisz ma w sobie coś z uczestnictwa w przyjęciu z duchami, gdzie zamiast gości są talerze z niedojedzonymi daniami i puste krzesła. Minąłem zamknięte biuro turystyczne i aleję opuszczonych ośrodków wczasowych. Wszystkie zwrócone ku Morzu Śródziemnemu. W centrum młodzi mężczyźni stoją na chodnikach i gapią się na ulice, jakby na coś czekali. 90 proc. ludzi w wieku 20–30 lat nie ma pracy w pełnym wymiarze ani nadziei na zdobycie pozwolenia na pracę w ośrodkach na południu. Już krótki czas w Al-Arisz, po tygodniach spędzonych gdzie indziej w Egipcie, niesie wrażenie, że coś jest tu nie w porządku. Wydaje się, że nie ma tu kobiet. W innych częściach Synaju wszelkie podziały społeczne wiążą się z klasą i tradycją, nie z religią, a kobiety pojawiają się publicznie równie często jak mężczyźni. Al-Arisz zdryfowało jednak ku odmianie muzułmańskiego konserwatyzmu, która zamyka kobiety w domu i każe im się zawsze szczelnie zakrywać. To środowisko, w którym Ijad Salah zwerbował swoich beduińskich konspiratorów, w tym braci Falajfl, Muhammada i Sulajmana. Znalazłem dom Falajfilów na obrzeżach Al-Arisz. Chłopiec pobiegł zawołać starego szejka Ahmada Falajfla, który mrugał oczami, wychodząc na zalane słońcem podwórko. Nie usiadł ani nie nalał herbaty, co było złamaniem beduińskiej etykiety. Długo patrzył, potem rzekł: – Jesteś tu, by pytać o moich zmarłych synów? Po to tam byłem. Szejk westchnął i popatrzył ku ciągnącym się bez końca wydmom. Ludzie w mieście opowiadali, jak jego synowie zapuścili brody i poszli odprawiać modły na pustyni, zamiast chodzić z sąsiadami do meczetu. Szejk wyrzekł się swych synów. W końcu powiedział: – Oni nie żyją. I odszedł bez słowa więcej. Tego październikowego wieczoru były dwie inne bomby. W Nuwajbie Asir al-Badrawi stał na balkonie swojego hotelu, patrząc na północ, wzdłuż wybrzeża, tam gdzie znajdował się obóz turystów wędrujących z plecakami. I wtedy zobaczył rozbłysk ponad kempingiem. Minęło parę chwil, zanim dotarł doń odgłos eksplozji. Goście hotelowi na plaży (niemal wszyscy byli Izraelczykami) odwrócili się, by obserwować małą chmurę w kształcie grzyba formującą się nad miejscem wybuchu. Bomba atomowa – pomyślał Al-Badrawi i uczynił coś irracjonalnego – schował się w łazience, czekając na falę uderzeniową. Nie nadeszła. Z drogi obok kempingu mężczyzna próbował wjechać na teren obozowiska, ale w ostatniej chwili został zaskoczony przez ochroniarza. Pośpiesznie wycofał samochód i utknął w piaszczystej wydmie. Odszedł od auta i zdetonował je zdalnie. Na kempingu inny kierowca zaparkował samochód koło restauracji pod palmowym dachem, wysadził auto, niszcząc restaurację i kilka chat. Wybuch zabił dwóch Izraelczyków i Beduina. I tu kierowca zniknął niezauważony. Trzecim celem był Hilton, dalej na północ, przy granicy izraelskiej. Dwaj mężczyźni w samochodzie, który podjechał pod hotelowe Beduiński chłopiec i jego osiołek schodzą z góry Synaj po dostarczeniu zaopatrzenia do sklepików prowadzonych przez plemię przy szlaku. izraelici przechodzili tędy podczas wędrówki do Ziemi obiecanej. dziś historyczne miejsca i piękno natury czynią z samego Synaju cel podróżowania. lobby – dowodzący Salah i robotnik Sulaj-man Falajfl – mogli być kimkolwiek: przybyłymi właśnie gośćmi, pracownikami hotelu, dostawcami. Wewnątrz znajdowały się setki ludzi – tańczyli, jedli lub spali. Salah i Falajfl zaparkowali i odeszli. W samochodzie, przywiązany do paczki trotylu, tykał programator pralki automatycznej. Pojazd eksplodował z potworną siłą. Dziesięć pięter hotelu ze wszystkim, co na nich było, runęło na ziemię. Odrzucone na boki samochody na parkingu stanęły w płomieniach. Odłamki szkła i mebli fruwały we wszystkich kierunkach. Bomba zabiła 31 osób i zraniła dużo więcej. Wśród ofiar byli Izraelczycy, Egipcjanie, Rosjanie. Zginęli też Salah i Falajfl, bo mechanizm zegarowy się pośpieszył i dopadł ich podmuch. Władze egipskie odpowiedziały na zamach zatrzymaniem tysięcy potencjalnie podejrzanych, w tym wielu Beduinów z rejonu Al-Arisz. Dziesięć miesięcy po podłożeniu bomb drugi Falajfl, Muhammad, zginął w strzelaninie z policją. Trzej inni podejrzani Beduini – Junus Mohammad Mahmud, Usama an-Nachlawi i Muhammad Dża’iz Sabbah – zostali w końcu schwytani i skazani na śmierć. W pobliżu Al-Arisz, w tej samej osadzie z suszonej cegły, gdzie ojciec Falajfilów wyrzekł się synów, poznałem rodziców Usamy an-Nachlawiego w ich małym, czystym domu. W skromnym pokoju podali herbatę. Siedzieli na podłodze. Mówili spokojnie, ale ściskali dłonie, czasem własne, czasem jedno drugiemu. – Brali wszystkich, których podejrzewali – powiedziała matka An-Nachlawiego. Egipska policja twierdziła, że jej syn skonstruował bomby. Kobieta rozłożyła otrzymany od niego list, pisany ręcznie. Kartkę już tak wiotką od ciągłego obracania, że zwisała z ręki jak szmatka. Nas, dzieci Synaju – pisał syn z celi śmierci – traktuje się po rasistowsku i dyskryminuje w porównaniu z dziećmi Doliny Nilu… Oskarżają nas o lojalność wobec Żydów, a równocześnie jesteśmy sądzeni za zabijanie Żydów. Wielu w Al-Arisz twierdzi, że twarda ręka rządu w reakcji na zamachy pogłębiła podziały wśród ludności, co było celem sprawców. I rzeczywiście, w 2005 r. następni zamachowcy uderzyli w Szarm el-Szejk, zabijając dziesiątki ludzi w egipskie święto Dnia Rewolucji. Była to więc wyraźnie akcja przeciw egipskim raczej niż izraelskim władzom. Dentysta Al-Masa’id, założyciel grupy, zginął w strzelaninie z policją egipską, ale jego zwolennicy zaatakowali ponownie w roku 2006 w Dahab, gdzie zabili 23 osoby. Dan Harari, urzędnik, który wypisywał Beduinom czeki i był głównym deweloperem na południu Synaju, gdy półwysep był w rękach Izraela, podpisywał też zezwolenie na budowę Hiltona w Tabie. Dobrze znał hotel. Po wycofaniu się Żydów w 1982 r. Harari znalazł nową pracę po drugiej stronie granicy - w Elacie. Został komendantem straży pożarnej. W nocy 7 października, gdy usłyszał wybuch, przebrał się w samochodzie w zmiętą koszulę od munduru. Gdy nadjechały trzy wozy strażackie Elatu i strażak Szadżar Zajd (po służbie), Harari wskoczył na pierwszy pojazd i włączył syrenę. - Wiedziałem, że tam są ludzie, których muszę ratować - powiedział. Egipska straż graniczna stała na przejściu z bronią automatyczną, gotowa strzelać. Z ich perspektywy wydawało się, że świat stanął na głowie. Hotel obok leży w gruzach, masa jęczących ludzi pcha im się na posterunek, a teraz nadciąga kolumna olbrzymich wozów prowadzona przez wrogów. Po krótkim wahaniu egipscy strażnicy opuszczają broń i rozstępują się, wpuszczając wozy strażackie. Każdy akt zaufania na Bliskim Wschodzie jest względny. Ale tak jak mnisi i Beduini na górze Synaj, ludzie w Tabie mieli wspólne sprawy - nawet jeśli był to tylko taniec w hotelowej dyskotece - i to czyniło ich mniej podatnymi na siłę terroryzmu, która wywołuje podziały. To dlatego strażak Szadżar Zajd przekroczył jedną z najbardziej spornych granic i pracował ramię w ramię ze strażakiem egipskim. - Chcieliśmy dać do zrozumienia terrorystom: nie udało wam się - mówi. - Bo im się nie udało.