Życie intymne ptaków - prawdziwa arena walk
Naukowcy przez lata w ptasim zbliżeniu widzieli głównie sposób na przekazanie nasienia z narządów płciowych samca do dróg rodnych samicy. Tymczasem jest to arena wyścigu zbrojeń w walce płci.
Początkowo wygląda jak balon z gumy do żucia, który pojawił się pod kuprem, by ułamek sekundy później wystrzelić w całej okazałości. Koniuszek poskręcanego jak korkociąg, mierzącego 20 cm penisa kaczora piżmówki amerykańskiej porusza się z prędkością 3,6 m/s. Wybuchowy wzwód – tak określiła tę erekcję Patricia Brennan, która na Uniwersytecie Yale zajmuje się dziedziną niemal zupełnie przez naukę ignorowaną – ptasimi narządami płciowymi. Wprawdzie ornitolodzy już dawno policzyli, że zaledwie 3 proc. z około 10 tys. gatunków ptaków zachowało penisy, podczas gdy reszta w czasie ewolucji je utraciła i zadowala się niewielkim wynicowaniem kloaki, czyli końcowej części jelita, ale nie koncentrowali się na ich budowie. Jeszcze w 1998 r. ornitolog James Briskie w artykule Avian Genitalia (Ptasie genitalia) narzekał na brak systematycznych badań narządów płciowych ptaków, a pruderia ta u schyłku XX w. wydała mu się zaskakująca. Tylko czy brak badań anatomii skrzydlatego seksu to naprawdę wynik pruderii? A może zawiniły same ptaki? Ich kopulację, trwającą sekundę lub dwie, łatwo przeoczyć. Ot, samiec wskakuje na grzbiet wybranki, z trudem utrzymuje równowagę, i po chwili, niejako z ulgą, zeskakuje. Pytanie „co tu badać” wydawało się logiczne. Zresztą sam akt, jak sądzili naukowcy, ma na celu wyłącznie błyskawiczne przekazanie nasienia samicy, bo najciekawsze i najważniejsze dla strategii rozrodczej obu płci rozgrywa się przed kopulacją. Dlatego ptasie zaloty są tak spektakularne – argumentował już Karol Darwin w dziele O powstawaniu gatunków, a jego przyjaciel Tomas Huxley, zapoznawszy się z teorią doboru naturalnego, wykrzyknął: „Jak można było być tak głupim, żeby na to nie wpaść!”. Podniecone perkozy stroszą pióra, potrząsają głowami, krążą wokół siebie na wodnej tafli, oddalają się i przybliżają, by od czasu do czasu zanurkować i wynurzyć się z zielonymi pękami podwodnej roślinności w dziobach. Zbliżają się, unoszą i... Tak jak ludzie dodają tangu „pieprzu”, trzymając różę w zębach, tak one w tanecznym rytmie potrząsają zielonymi girlandami. Wśród europejskich gatunków ich godowe tańce są jednymi z najbardziej widowiskowych. Ale ptaki drapieżne nie zostają w tyle – popisują się powietrznymi manewrami, a w kulminacyjnym momencie zalotów partnerzy chwytają się szponami, by spod samych chmur, koziołkując, opaść aż ku ziemi. Bociany klekocą, zarzucając na plecy ogniście czerwone dzioby. Żurawie trąbią, wyciągają długie szyje, drobią kroczki, podskakują, kłaniają się, biegają, co i rusz wachlując skrzydłami i imponującymi pióropuszami. Sikory, słowiki, pokrzewki, kosy, zięby, trznadle stroją się w piękne piórka i śpiewają uwodzicielsko. Współczesna ekologia behawioralna dostarczyła kolejnych dowodów, że zaloty są testem jakości partnerów i naprawdę decydują o tym, kto zyskuje prawo do rozmnażania, a kto nie. A jednak już w latach 70. ubiegłego wieku brytyjski biolog Geoffrey Parker zwrócił uwagę, że zaciągnięcie samicy na randkę, a nawet doprowadzenie do stałego partnerstwa, nie gwarantuje ojcostwa. W żeńskich drogach rodnych mogą się bowiem znajdować plemniki konkurenta, dwóch, trzech lub więcej i wtedy gra o zapłodnienie jajeczek rozgrywa się w wyścigu między nimi. Oczywiście nie każdy samiec musi być rogaczem. Przecież 90 proc. gatunków ptaków żyje w monogamicznych związkach. Bociany, łabędzie, sikory, orły – zawsze służyły za wzór małżeńskiej zgody. Tylko nieliczne samice – jak przepiórki, cietrzewie czy rajskie ptaki – uganiają się za samcami w porze godowej, ale o dzieci muszą troszczyć się same. Kiedy jednak w latach 90. zaczęto masowo przeprowadzać badania genetyczne rodziców i ich piskląt, okazało się, że niejedne wierne z pozoru samice chętnie skaczą w bok. Ich partnerzy nie pozostają bierni. Żeby sprostać konkurencji rywali, inwestują w fabryki nasienia, czyli jądra. To logiczne – w końcu każdy gracz w totka wie, że im więcej wypełnionych kuponów, tym większa szansa wygranej. Rozwiązłe chwostki, wodniczki czy bogatki mają duże jądra, a partnerzy wiernych błotniaków, albatrosów czy łabędzi – stosunkowo niewielkie. Co ciekawe, zróżnicowanie wielkości jąder w zależności od tego, czy ryzyko zdrady jest duże, czy nie, obserwowane jest nawet w obrębie jednego gatunku. Przekonali się o tym Charles i Mary Brown, gdy wyjątkowo zimna i mokra wiosna 1996 r. przyniosła śmierć niemal połowy badanej przez nich populacji jaskółek rdzawoszyich gniazdujących w około 160 koloniach w Nebrasce. Kolonie liczyły od dwóch do 3700 gniazd. Naukowcy zebrali 800 martwych samców i pomierzyli ich jądra. Okazało się, że są tym większe, im liczniejsza była kolonia, w której samce wychowały młode w poprzednim roku. Dlaczego przeszłość miała znaczenie? Bo jądra ptaków uwsteczniają się po sezonie godowym i powiększają około 500-krotnie każdej kolejnej wiosny. Męskie jaskółki pamiętające presję liczniejszych sąsiadów więcej inwestowały w fabryki nasienia. Trudności w drodze między zbliżeniem a zapłodnieniem nie ograniczają się zresztą do samego wyścigu. Ba, wiele plemników nie dostaje nawet szansy na start. Samce pokrzywnic przed kopulacją zmniejszają liczebność peletonu plemników rywala. Podskakują do wybranki, dziobią ją pod ogonem i zmuszają, by wydaliła obce nasienie. Kury zaś robią to bez dodatkowej zachęty. Jeśli kogut, który przed chwilą z którejś zeskoczył, nie był tym wymarzonym, kura napina mięśnie i „wypluwa” niechciane plemniki. Większość ptasich samic przejęła totalną kontrolę nad procesem zapłodnienia. To za ich sprawą kopulacja jest tak krótka. Samiec i samica wynicowują swoje kloaki, dotykają się ich końcówkami, kropla pełna plemników przeskakuje od niego do niej i już. Takie zbliżenie nazywane jest pocałunkiem kloakalnym. Po „buziaku” samicy łatwo kontrolować losy nasienia zdeponowanego daleko od jajka. Tylko dlaczego większość skrzydlatych samców na to pozwala? Naukowcy sądzą, że nie mają wiele do powiedzenia. Nawet gwałt uwieńczony zapłodnieniem nie zapewnia bowiem ojcostwa. Czemu? Ptaki po każdym zapłodnieniu składają jedno jajo. Ponieważ zwykle jajeczka są dość lekkie i nie trzeba się natrudzić nad ich produkcją – samica łatwo może porzucić jajko niechcianego zalotnika. A jajko nieogrzewane to jajko martwe. Zmuszanie samicy do kopulacji nie ma więc ewolucyjnego sensu. Znacznie lepiej próbować ją oczarować i zachwycić, by sama chciała. Czemu w takim razie gęsi, łabędzie, strusie i ptaki kiwi zachowały penisy? Ponieważ ich partnerki składają duże jaja, które wymagają od nich ogromnego wysiłku. Tak wyczerpującego, że wolą wychować dziecko niechcianego partnera, niż w ogóle stracić okazję na rozmnażanie. Mając taki atut w ręku, samce 246 gatunków (owe 3 proc.) wygrały bitwę płci i zachowały organ, który służy w walce o ojcostwo. Celem penisa jest wprowadzenie nasienia głęboko, jak najbliżej jajek. Nawet wbrew woli samicy. Nie bez powodu gwałty opisywane są głównie u kaczek, które dysponują rekordowymi narzędziami seksualnego przymusu. Skąd wiadomo, że ptaki znajdują w seksie spełnienie? Niejeden koliber, altannik czy rajski ptak został przyłapany na tym, jak wskakiwał na kępy traw, kupki liści albo kopczyki ziemi, by się poocierać. Wiele ptaków, m.in. gęsi, kaczki i strusie, znanych jest z homoseksualnych zbliżeń. Istnieje też naukowe stwierdzenie orgazmu. U bawolika czerwonodziobego. Ten wikłacz żyjący w Afryce ma strukturę podobną do penisa, nieznaną u innych ptaków, osiągającą u samców 15 mm długości, u samic zaś zaledwie 6 mm, coś na kształt łechtaczki. Partnerzy pocierają je o siebie w czasie zbliżenia, które może trwać pół godziny! Na końcu zaś bawolik przez chwilę macha wolniej skrzydłami, a przez jego ciało przechodzi dreszcz. A skoro zbliżenie służy przyjemności, to może – tak jak wśród ludzi – ma też inny cel niż samo przekazanie plemników? Oczywiście! Pary jastrzębi i pustułek w sezonie godowym kopulują kilkaset razy. Ostrygojady, czarno-białe ptaki brodzące o długich czerwonych nogach i takich samych dziobach, dla kilku jaj robią to 700 razy. Traktują zbliżenie jako rodzaj demonstracji. Tak, kochamy się na tym terytorium, bo ono jest nasze! – zdają się krzyczeć. Bocianica wykorzystuje kopulację jako swego rodzaju test jakości przyszłego ojca dzieci, któremu poddaje go wówczas, gdy jest jeszcze niepłodna – nawet miesiąc przed składaniem jaj. Im większą wagę wyczuje na grzbiecie i im częściej będzie ją wyczuwać, tym lepiej. Samica mazurka z kolei po częstotliwości zbliżeń ocenia zaangażowanie partnera. Liczba kopulacji dowodzi jego determinacji. Samica wierzy, że seksualny maniak będzie lepiej karmił dzieci, więc ryzykuje i składa pięć czy sześć jajek zamiast przeciętnych czterech. Są też przypadki instrumentalnego traktowania seksu. Samica pingwina Adeli zdobywa w ten sposób materiał na gniazdo, jakim są kamyki. W ich wianuszku jaja są bezpieczniejsze i nie grozi im, że się gdzieś potoczą. Ponieważ wszystkie pingwiny w kolonii cenią kamienie i gromadzą je w gnieździe, stają się one towarem poszukiwanym i trudno dostępnym. Każdy samiec chętnie jednak jeden czy dwa otoczaki odstąpi sąsiadce w zamian za chwilę przyjemności. A przy okazji, może w wyścigu z plemnikami sąsiada zwyciężą jego zawodnicy? I tak w świetle badań ostatnich lat sielankowy obraz ptasiego życia płciowego zmienił się w obraz fascynujący, pełen emocji: od wierności po kres życia do barwnych oszustw, domowych awantur i gwałtów. Nic dziwnego, że Tim Birkhead, ekspert w dziedzinie zwierzęcej seksualności, swój artykuł do prestiżowego czasopisma Journal o Zoology zatytułował cytatem z Thomasa Huxleya: Jak można było być tak głupim, żeby na to nie wpaść: selekcja naturalna po kopulacji.
Książęta Puszczy Białowieskiej. Rysie, nasze leśne koty
Ma cętki, krótki ogon, na uszach pędzelki, a po obu stronach pyska bokobrody. Wszyscy wiemy, jak wygląda największy kot Europy. Ale kto go widział w naturze? Garstka wybrańców. I to jedynie dzięki naukowym podstępom!
Na świeżym śniegu widniał dowód rodzinnego szczęścia. Odcisk łapy z wyraźnie zaznaczonymi opuszkami, a tuż obok – drugi, podobny, nieco mniejszy. Matka z młodym musiała przejść tędy całkiem niedawno. Puszczę Białowieską, ostatni skrawek naturalnego nizinnego lasu porastającego kiedyś całą Europę, spowijała grudniowa cisza. Gdzieś w leśnych ostępach przyczaiła się samica rysia i jej dziecko. Może nawet koty patrzyły skądś na mnie niezauważone, bo ubarwienie ich futra zapewnia doskonały kamuflaż? Zimą nabiera ono srebrnego odcienia, dzięki czemu kontury sylwetki giną na tle ośnieżonych pni i runa. Dlatego dr Krzysztof Schmidt z Zakładu Badania Ssaków w Białowieży, który na badanie biologii rysia eurazjatyckiego poświęcił 16 lat, zaledwie kilka razy widział jego sylwetkę, cień przemykający leśnym duktem. Metoda prostych obserwacji nie wchodzi tu w grę. Skąd zatem czerpać wiedzę na temat zachowań rysi? Rozwiązaniem jest telemetria. Ale żeby ją zastosować, trzeba kota schwytać. – Zależy nam, żeby nawet włos z cennego futra nie wypadł – śmieje się naukowiec. – Odnajdujemy ofiarę rysia i zastawiamy przy niej specjalnie skonstruowane pułapki. Gdy zwierzę w nią wpadnie, pułapka wysyła sygnał, a my szybko nadjeżdżamy. Kot dostaje zastrzyk usypiający. Bezwładnego rysia trzeba przenieść na płachtę zabezpieczającą przed wychłodzeniem. Nie jest to trudne, bo nawet największy ryś waży nie więcej niż 30 kg. Dorosłe samce osiągają 20–25 kg, samice zaś od 17–19 kg. Po zmierzeniu, zważeniu, pobraniu próbek, np. do analiz genetycznych, i sfotografowaniu kot dostaje obrożę z nadajnikiem radiowym. Gdy się obudzi, zmyka, a naukowcy od tej chwili mogą śledzić każdy jego ruch, namierzając go z odległości ok. 0,5 km. – To wystarczający dystans, by rysia tropić, ale go nie płoszyć – zapewnia dr Schmidt. – Te koty są przyzwyczajone do obecności ludzi. W końcu las jest „przedsiębiorstwem hodowli drewna”. Zauważyłem, że spokojnie odpoczywają nawet, gdy 50 m dalej trwa wycinka! W ciągu ostatnich kilkunastu lat dr Schmidt i współpracujący z nim biolodzy spędzili tysiące godzin, śledząc 25 rysi. Dzięki nim wiemy, jak wygląda rok z życia kota i kiedy skończy się rodzinne szczęście matki z młodym. Styczeń wyznacza początek pory godowej. Samce zaczynają wtedy chodzić niespokojne po lesie – szukają samic w rui. Wędrują z prędkością 2 km/godz. Zwykle chodzą dostojniej, pokonując w ciągu godziny 1,5 km. Teraz od zmierzchu do świtu chcą zlustrować jak największy obszar swojego terytorium, obejmującego ponad 200 km2. Intensywniej też znakują teren, by sąsiad wiedział, że nie należy naruszać granic. A konkurent te znaki szanuje. – Gdy łapiemy rysie, nawet w czasie zalotów, nie widzimy oznak walk między rywalami – przekonuje dr Schmidt. – Żadnych poszarpanych uszu czy ran pyska, jakie muszą opatrywać właściciele domowych kocurów. Rysie płci męskiej są mniej agresywne niż koty domowe, ale poza tym ich gody przypominają marcowanie Mruczków. Trwają krótko, są intensywne. Przy sporej dozie szczęścia można czasem usłyszeć w lesie głębokie warczenie i coś w rodzaju przeciągłego poszczekiwania. Samica spotyka się z kilkoma samcami, samiec z kilkoma samicami. Kiedy znajdują odpowiedniego partnera, wiążą się w parę. Ale najwyżej na kilka dni, bo rysie to samotniki. W kwietniu koty się uspokajają i wracają do normalnego, leniwego trybu życia, czyli odpoczynku przerywanego polowaniami. A zjadają średnio 4 sarny i 1 jelenia na miesiąc. Myśliwi nazywają największego kota Europy „ostrowidzem”, bo spostrzeże zdobycz, nim ta choćby wyczuje jego obecność. Wykorzystanie dobrego wzroku wymaga jednak wolnej przestrzeni, ta zaś utrudnia podejście do zwierzyny i niespodziewany atak. Ostrowidz rozwiązuje ten problem, polując w specyficznych miejscach: na polanach, obszarach odnowień lasu. Słowem tam, gdzie drzewa rosną rzadziej i gdzie różnorodność roślin runa wabi stada saren czy jeleni. Drapieżnik przed atakiem precyzyjnie ocenia odległość, a otwarta przestrzeń umożliwia mu nabranie prędkości, zanim dopadnie do gardła jelenia lub skoczy na grzbiet sarny. Gdzie się chowa przed skokiem? Za wykrotami, kępami gęstych zarośli, pniami zwalonych drzew – W Puszczy Białowieskiej ilość martwego drewna może miejscami dochodzić do 120 m3 na hektar – opowiada dr Schmidt. – W innych polskich lasach, takich jak Puszcza Augustowska, gdzie też występują rysie, drewna jest wielokrotnie mniej i kotom znacznie trudniej jest skradać się do zdobyczy. Dlatego, mimo że Puszcza Augustowska ma dwukrotnie większy obszar od Białowieskiej, daje schronienie dwu-, a nawet trzykrotnie mniejszej liczbie rysi! Mazurskie lasy są też znacznie mniej różnorodne, a ryś, kiedy już upoluje zdobycz na bardziej otwartej przestrzeni, szuka innego środowiska – nieprzebytej gęstwiny. Teraz chce ukryć siebie i ofiarę, która ma mu wystarczyć na kilka dni ucztowania. Zaciąga ją więc w gęsty młodnik, zjada część, resztę przysypuje liśćmi, kawałkami mchu, gałązkami i ziemią. Chodzi o to, żeby zapach padliny nie zwabił konkurentów – wilków, innych rysi czy dzików. Sam myśliwy oddaje się błogiemu lenistwu. – Ryś siedzi w ukryciu średnio przez 17 godzin na dobę – obliczył naukowiec. – Zdobycz zaś chomikuje w odległości od 2 do 150 m od miejsca schwytania. Dobra kryjówka, dająca poczucie bezpieczeństwa, jest ważna dla kotów obu płci po udanym polowaniu i dla samic, które szykują się do porodu. Młode, od 1 do 4 w miocie, przychodzą na świat w maju. Pierwsze dni spędzają pod karpą wywróconego drzewa, w pustym środku starego, spróchniałego pnia, pod stosem gałęzi. Są ślepe, pokryte delikatnym futerkiem, a ważą ok. 300 g. W 12. dniu otwierają oczy. Matka przez pierwsze dwa miesiące nie odchodzi od gniazda na odległość większą niż 3 km i zabija mniejszą zwierzynę. Dzięki temu może ją zjeść od razu i nie musi martwić się o ukrycie i obronę resztek przed konkurencją. W drugim miesiącu kociaki zaczynają uzupełniać mleczną dietę mięsem. Samica musi polować dla całej rodziny. Latem kotki stają się więc bardziej aktywne, czasem nawet wędrują i polują w dzień. Obszar, który penetrują, rośnie wraz z wiekiem kociąt, osiągając maksimum późną zimą. – Największą efektywność łowiecką stwierdziliśmy w przypadku samic z trzema kociakami – mówi dr Schmidt. – Takie rysice zabijają sarny lub jelenie z częstotliwością średnio co dwa dni! Najmniej efektywne są młode rysie, które niedawno się usamodzielniły. Ssaki kopytne padają ich ofiarą średnio co 8 dni. W międzyczasie głodna młodzież „pogryza” przekąski: zające, jarząbki, myszy, nawet żaby. Pierwsze samodzielne łowy mają miejsce między marcem a kwietniem. Wtedy to matki zostawiają młodzież i ta musi zacząć życie na własny rachunek. Córki odchodzą niechętnie. Nawet jeśli opuszczają rodzinne terytorium, starają się trzymać jak najbliżej. Synowie są odważniejsi, szukają wolnego rewiru nawet w odległości 100 km, jednak napotykają na poważny problem, który zwie się „fragmentacja lasów”. Między dużymi kompleksami leśnymi na północnym wschodzie Polski brakuje zadrzewionych połączeń. Tymczasem rysie boją się otwartej przestrzeni i trudno im pokonywać pola oddzielające je od innych połaci lasów, co jest konieczne dla migracji i wymiany genów. W konsekwencji rozmnażają się osobniki coraz bliżej spokrewnione i różnorodność genetyczna maleje. Zespół białowieskich naukowców zauważył, że rysie z północno-wschodniej Polski różnią się wyglądem od tych zamieszkujących Estonię i Łotwę, z bardziej zwartego zasięgu. – Poza naszym krajem te koty mają bardzo zmienny układ cętek na futrze – dr Schmidt pokazuje zdjęcia z Estonii. – Rysie z tamtej populacji mogą mieć cętki bardziej okrągłe lub podłużne, ciemniejsze lub jaśniejsze, gęściej lub rzadziej rozmieszczone. Ale bywają też całkowicie płowe, pozbawione cętek. Polskie rysie zaś są zaskakująco podobne. Cętki naszych kotów z północnego wschodu kraju koncentrują się głównie na łapach. Ich boki i grzbiety są gładkie, szarorude. A wszystko to prawdopodobnie z powodu braku „świeżej krwi”. Koty z puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej są w „kontakcie genetycznym” tylko z kotami z Białorusi. Od zwartego zasięgu występowania gatunku dzieli je obszar rzadko zamieszkany przez rysie, szczególnie na Litwie. Podobnie jest w Karpatach. Tamtejsze rysie różnią od nizinnych wyraźne, ciemne cętki i paski na futrze oraz potężniejsza budowa. Od 1997 r. ich poczynania bada zespół naukowców z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie pod kierunkiem prof. Henryka Okarmy. – Rysie w Karpatach zadowalają się mniejszymi terytoriami niż te żyjące w nizinnych lasach – zauważa profesor. – Zachowują się też inaczej: chętnie zjadają padlinę zwierząt upolowanych przez inne drapieżniki, a jeśli same polują, zdarza się (chociaż niezwykle rzadko!), że zdobycz taszczą na drzewa, jak pantery. Ostatnie badania pozwoliły stwierdzić, że rysie karpackie stanowią odrębny podgatunek. W Polsce są jeszcze dwie odrębne grupy rysi. Pierwsza to koty w Puszczy Kampinoskiej. Potomstwo zwierząt z różnych ogrodów zoologicznych w Europie, które w 1992 r. – po okresie aklimatyzacji i szkolenia – zostało wypuszczone na wolność w ramach programu reintrodukcji. W 1994 r. przyszły na świat pierwsze kocięta i od tej pory rysie radzą sobie nieźle. – Na terenie parku żyje 10, może 15 kotów – szacuje Jerzy Misiak, dyrektor Kampinoskiego Parku Narodowego. – Drugie tyle wyemigrowało – do Puszczy Bolimowskiej, Lasów Spalskich i Gostyńsko-Włocławskich. Z reintrodukcji pochodzą też rysie występujące w Puszczy Piskiej. Jaka jest więc sytuacja rysia w naszym kraju? – Podczas gdy w Europie Zachodniej rysi przybywa, w Polsce ich liczba maleje – alarmują dr Schmidt i prof. Okarma. – Obecnie żyje ich w naszym kraju ok. 200. Potrzebne są szybkie działania ochronne. Jakie? Trzeba zapewnić rysiom pokarm (ograniczyć odstrzał saren i jeleni), warunki do polowania i odpoczynku (zostawiać więcej martwego drewna w lesie) i zmienić sposób użytkowania lasu (obok gęstych młodników powinny też być polany z samosiewem). Trzeba wreszcie stworzyć bezpieczne trasy wędrówek – czyli system korytarzy leśnych między puszczami porastającymi teren naszego kraju. Ten ostatni postulat jest najtrudniejszy do zrealizowania, ale odpowiednia dokumentacja jest już sporządzona. Teraz czekamy na ruch Ministerstwa Środowiska.
Ich pojawienie się oznacza nadejście wiosny. Ale nie tylko dlatego boćki cieszą się w naszym kraju sympatią.
Bociany kołowały nad wrześniowym Istambułem, między Europą a Azją. Ważące niecałe 4 kg ciała dawały się unosić szerokim skrzydłom rozpostartym na dwa metry, sztywno jak łuk czarno-białej paralotni. Ich elegancja tu, nad ruchliwym wschodnim miastem, rzucała się w oczy jeszcze bardziej niż na kaszubskich łąkach przed moim domem, gdzie w lecie trzebiły norniki. Długie dzioby, którymi latem uderzały w podziemne nory tłustych gryzoni, chwytały jaszczurki, przyszpilały pisklęta skowronka czy wyciągały z zaoranych bruzd wijące się dżdżownice i pędraki, teraz pruły gorące powietrze. Czerwone nogi wyciągnięte w geście baletnicy odcinały się od białych wachlarzy ogonów. Lecący bocian, ptak z kraju, gdzie – jak pisał Cyprian Kamil Norwid – winą jest dużą popsować gniazdo na gruszy bocianie, to w dalekiej podróży wzruszający widok. Jest jak spotkanie z rodakiem. I nie ma w tym poczuciu wspólnoty wielkiej przesady. Co czwarty bocian biały na świecie naprawdę zakłada gniazda w naszym kraju. – Bocian biały wychowuje pisklęta w Europie, północnej Afryce, Azji Mniejszej, Armenii, Azerbejdżanie, wschodnim Iraku oraz Iranie – wylicza dr hab. Zbigniew Jakubiec, prezes Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Przyrody „Pro Natura”, organizacji koordynującej akcję liczenia gniazd bocianów w ramach programu ochrony tego gatunku. – Jest też niewielka populacja w RPA. Na świecie żyje łącznie około 160 tys. par. Z tego ponad 50 tys. par wybiera właśnie Polskę. Stałam więc na wysokim wzgórzu już w Azji i dodawałam „Polaka” do „Polaka”. Z pierwszą dziesiątką poszło prosto, w połowie setki zgłupiałam – liczyłam już tego osobnika czy nie? Zdawało się, że ptaków przybywa. Te, od których zaczęłam, gorący prąd powietrza w kilka minut uniósł tak wysoko, że stawały się punkcikami zawieszonymi w błękicie. Inne dopiero zaczynały tę spiralną wspinaczkę, którą odbywały niemal bez własnego wysiłku. Pogubiłam się. Nic dziwnego. W końcu między wrześniem a październikiem przelatują tędy dziesiątki tysięcy bocianów. Lubią wędrować w dużych stadach, liczących nawet 30 tysięcy osobników, uciekając przed zimą do Afryki. Każdego dnia przez 8–10 godzin bociany przemierzają od 200 do 400 km, z „prędkością przelotową” ponad 30 km/godz. Wiemy to, bo od połowy lat 90. ptaki dostają nadajniki satelitarne (plecaczki wielkości pudełka papierosów z baterią słoneczną) i ich trasa śledzona jest za pomocą satelity. Kto wie, może z grzbietu któregoś wędrowca nad Bosforem wystawała antenka? Podróż zaczynają późnym rankiem, gdy rozgrzane powietrze zacznie unosić się ku górze, tworząc tak zwane kominy termalne. Boćki wskakują w taki komin, rozkładają skrzydła i kołując, dają się nieść ku górze. Osiągnąwszy pułap około kilometra – choć w wyjątkowo sprzyjających warunkach potrafią się wzbić na wysokość czterokrotnie większą! – zaczynają lot szybowcowy w wybranym kierunku. Straciwszy wysokość, znów odnajdują powietrzny komin, wznoszą się i ponownie szybują. W latach 70. XX w. dr Colin Pennycuick, angielski ekspert w dziedzinie zdolności lotniczych dużych ptaków, który sam jest doświadczonym pilotem, oszacował, że bociany na lot szybowcowy zużywają 23 razy mniej energii niż na aktywny, czyli wtedy, kiedy poruszają się, wykorzystując siłę mięśni i machając skrzydłami. Obliczył też, że na każdy kilometr takiego lotu ptaki spalają 0,029 g tłuszczu, podczas gdy frunąc aktywnie – aż 0,672 g! Na podróż do południowych granic Sahary powinno więc im wystarczyć około 500 g „zapasów” tego paliwa. – Europejskie bociany docierają na afrykańskie sawanny dwiema trasami – mówi prof. Piotr Tryjanowski z Zakładu Ekologii Behawioralnej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Te mieszkające na wschód od rzeki ¸aby wybierają trasę nad Burgas w Bułgarii, przez Bosfor, a potem wzdłuż Nilu. Osobniki z Europy Zachodniej wędrują nad Gibraltarem. Jedne i drugie mogą dotrzeć aż na południe Czarnego Lądu. Niewielka grupa odkryła nawet, że da się tam założyć gniazdo. Te bociany wychowują pisklęta wówczas, gdy w Polsce jest zima. Pierwszym etapem podróży bocianów wychowanych na wschodzie Europy są mokradła i sawanny Sudanu i Czadu. Tam odbudowują zapasy energii, zamieniając się w prawdziwe maszyny do trzebienia szarańczy. W przeciwieństwie do miejscowej ludności plagę tych owadów witają z radością. Odwiedzają też śmietniska, zbierają śnięte ryby, polują na drobne gryzonie. Dopiero w drugiej połowie listopada przekraczają równik i w niewielkich grupkach wałęsają się po trawiastych sawannach południowo-wschodniej Afryki. Ale nie wszystkie. – Niektóre całą zimę spędzają w Sudanie – mówi prof. Tryjanowski. – Ostatnio, w związku z ocieplaniem klimatu, coraz więcej bocianów skraca trasę podróży. Zamiast wędrować do Afryki, zatrzymują się w dolinach rzecznych Izraela albo na mokradłach południowej Hiszpanii. Ale to margines, tylko kilka tysięcy bocianów. Reszta opuszcza Afrykę dopiero wiosną. Kiedy wyruszają w podróż powrotną? Na to pytanie potrafi odpowiedzieć precyzyjnie dr Wladislaw Kosariew z Instytutu Zoologii Rosyjskiej Akademii Nauk w Rybaczi, który analizował poczynania 22 boćków śledzonych przez satelitę. – Termin powrotu jest uzależniony od pogody, a ściślej od opadów – wyjaśniał wiosną 2007 r. w Algeciras w Hiszpanii na konferencji poświęconej migracji ptaków i zmianom klimatu. – Jeśli w lutym jest wilgotno i ciepło, bociany startują nawet w połowie miesiąca. Susza i chłody mogą je zatrzymać aż do 30 marca! Tak było np. 1997 r. Deszczowe chmury nie dotarły na północ, w rejon sahelu, za to średnia miesięczna temperatura była o 3OC niższa niż zazwyczaj. Deszcze rządzą też liczbą wracających ptaków. – Jeśli w grudniu i styczniu w Sudanie, Kenii i Etiopii pada, bocianom łatwiej znaleźć pokarm – podsumowuje wyniki badań międzynarodowego zespołu prof. Tryjanowski. – Ptaki są w dobrej kondycji i więcej przeżywa podróż. Ale lutowe ulewy w RPA mają niekorzystny wpływ na mi-grację. Ptaki zamiast ucztować, suszą pióra. Kiepska pogoda może nawet zatrzymać powrót. – Takiej pogody jak dziś bociany nie lubią – zamyślił się dr Kosariew, patrząc na burzowe chmury gromadzące się nad Cieśniną Gibraltarską w pierwszych dniach kwietnia 2007 r. – Nie ma co liczyć, że uda nam się zobaczyć przelot. Siedzieliśmy na najdalej na południe wysuniętym skrawku kontynentalnej Europy, na wałach mauretańskiego fortu obronnego w Tarifie. Wzrok biegł ponad wzburzonym morzem ku wybrzeżom Afryki. Konferencję wieńczyła wycieczka w miejsce, gdzie hiszpańscy naukowcy badają wędrówkę ptaków, m.in. bocianów wracających zachodnią trasą. Nie udało się zobaczyć, jak czarno-biali lotnicy wzbijają się w kominie termalnym nad afrykańskim Tangerem, a potem łagodnie opadając, pokonują 13 km dzielących je od murów europejskiej warowni. Te, którym zabrakło wysokości, zwykle lecą tuż nad wodą, miarowo uderzając skrzydłami. Z opracowań niemieckich ornitologów pod kierunkiem prof. Petera Bertholda wynika, że zachodnią trasę wybiera zaledwie 30 tys. par. Reszta wraca przez Bosfor. Znów w ogromnych stadach, które w miarę posuwania się na północ topnieją, gdy ptaki zbliżają się do rodzinnych stron. – Po 25 latach obrączkowania bocianów na obszarze 7 000 km2 w południowo-zachodniej Polsce i odczytywania za pomocą lunet numerów obrączek wiemy, że niemal wszystkie dorosłe ptaki wracają w najbliższą okolicę swojego gniazda – potwierdzają zgodnie prof. Tryjanowski i dr Piotr Profus z krakowskiego Instytutu Ochrony Przyrody PAN. Ci dwaj naukowcy są współautorami artykułu na temat przywiązania bocianów do miejsca lęgu, który ukazał się w zeszłym roku w amerykańskim czasopiśmie naukowym Auk. – Co ciekawe, samce są bardziej wierne terenom, na których przyszły na świat niż samice. Męska młodzież w znacznej części spędza lato w odległości mniej więcej 15 km od gniazda, a żeńska – aż 177 km! Wybierają obszar na południowy wschód, a więc miejsca, które napotkały w czasie jesiennej migracji. Ich celem w lecie jest jeszcze lepsze rozpoznanie terenu, a jesienią – tycie. Tymczasem dorosłe samce od pierwszych dni po powrocie, a więc między pierwszą połową marca a drugą połową kwietnia, mają prawdziwe urwanie głowy. Odnajdują wygodne gniazdo i – jeśli nikt go do tej pory nie zajął – czekają w nim na partnerkę. Chętnie akceptują pierwszą samicę, jaka się pojawi, byle była pełnoletnia, – czyli w wieku przynajmniej trzech lat. Na jej widok samiec potrząsa głową i przykuca, stroszy zawadiacko pióra na szyi i głowie, machając nią z boku na bok. Jeśli samica kołuje coraz niżej, samiec nie ustaje, potrząsając głową 2–3 razy na sekundę. Tak zachęcana samica ląduje w gnieździe, co samiec wita klekotaniem i charakterystycznymi ruchami głowy w dół i w górę, zarzucając ją aż na plecy. Partnerka przyłącza się do zalotów, a szybkie zbliżenie pieczętuje związek. Będzie on trwał aż do czasu odchowania piskląt. Podobne wydarzenia mają miejsce na terenie całej Europy, przy czym w wielu krajach bociany zakładają gniazda na specjalnych platformach montowanych na słupach linii elektrycznych. Ptaki chętnie z nich korzystają, bo wysokość około 10 m zapewnia im dobry widok na okolicę i bezpieczeństwo. – W ramach ochrony bociana białego i jego siedlisk zakładamy nowe platformy także w innych miejscach, typowych dla gniazdowania boćków, a więc na drzewach i dachach domów – mówi dr Jakubiec. – No i naprawiamy te już istniejące. Dzięki dotacji Fundacji EkoFundusz remontujemy ich ponad 1600 rocznie! To ważne działanie ochronne. Przez setki lat bociany białe zajmowały w obyczajowości Polaków miejsce szczególne. Wierzono, że gniazdo na strzesze uchroni dom przed pożarem. Sympatie budziło też przeświadczenie, że bocian jest wcieleniem grzesznika, który pokutuje na Ziemi, oczyszczając ją z wszelkiego „plugastwa”: jaszczurek, myszy, kretów, żab, owadów i robaków. Dobrze traktowany „pokutnik” zjedna dobrodziejstwa, a dokładniej dzieci, których duża liczba zapewniała gospodarstwu dostatek, gdy dorosły i pomagały w polu. Bocian cieszył się szacunkiem i opieką aż do XIX w., kiedy zaczęto go tępić, podobnie jak wiele innych ptaków, jako szkodnika. – W 1952 r. bocian biały stał się tak rzadki, że trafił na listę gatunków chronionych – mówi dr Jakubiec. – Potem jego liczebność wzrosła, ale dokładne oceny są możliwe od 1974 r., gdy po raz pierwszy policzono pary w całym kraju. Było ich 32 250. W 1994 r. pasjonaci stworzyli Towarzystwo „pro Natura” i komputerową bazę danych o gniazdach bocianich. Wpisali wówczas 40 900 par. Zaś w spisie z 2004 r. naliczono ich aż 52 250. Od ponad 10 lat „pro Natura” dokonuje corocznej oceny kondycji krajowej populacji bociana białego. Zebrane przez współpracowników informacje składają się na największą na świecie bazę danych poświęconą temu gatunkowi, którego liczebność zależy m.in. od udanych lęgów. W drugiej dekadzie kwietnia zaczynają się pojawiać jaja. W sumie, po tygodniu lub więcej, jest ich od 2 do 6. Wysiadywanie rodzice zaczynają jednak w 4., 5. dniu po złożeniu pierwszego jaja, ale przed pojawieniem się drugiego. Miesiąc później wykluwa się pierwsze pisklę. I zaczyna się wyścig z czasem o wykarmienie głodnych brzuchów i ochronę maluchów przed chłodem nocy, upałem południa, deszczem, wiatrem, drapieżnikiem. Przez pierwsze 20 dni zawsze któreś z rodziców czuwa nad maluchami, podczas gdy partner ugania się za jedzeniem. Gdy jest go pod dostatkiem, bociany polują intensywnie i błyskawicznie. Znane są przypadki, gdy jeden ptak w ciągu godziny zjadł 44 myszy, 2 chomiki i jedną żabę, inny złowił setki świerszczy w tempie 25–30 na minutę, a jeszcze inny w 18 minut wyciągnął z ziemi 77 dżdżownic! Białe boćki wolą bardziej kaloryczne gryzonie i owady od płazów. – W Polsce żyją jednak bociany, które uwielbiają żaby i ryby. Każda para z 1–5 młodymi musi w ciągu sezonu zdobyć dla siebie i potomstwa od 200 do 344 kg mięsa – wylicza dr Profus. Z liczącej 19 gatunków rodziny bocianów żyjących na świecie w Polsce występują dwa – biały i czarny. Oba są czarno-białe, oba regularnie latają do Afryki, i to podobną trasą, oba też klekoczą. Czarny ma metalicznie czarną głowę i grzbiet, takiż wachlarz ogona i więcej czerni na skrzydłach. Spód ciała lśni bielą. To samotnik stroniący od innych boćków i ludzkich siedzib. Gniazda zakłada w starych lasach, klekocze rzadziej od jaśniejszego kuzyna, a w czasie zalotów partnerzy wydają głośne, świszczące dźwięki. Młode w gnieździe odzywają się miękkimi, płaczliwymi głosami. Ale nie należy ufać pozorom. Pisklęta bociana czarnego zażarcie walczą z intruzami, podczas gdy małe boćki białe zachowują się spokojnie. Jedne i drugie przestraszone zwracają to, co zjadły, naukowcy mogą więc zbadać ich dietę. – Bociany czarne najchętniej jadają ryby – ustalił dr Profus, od ćwierćwiecza badający zwyczaje także tego gatunku. – Stanowią one trzy czwarte zawartości żołądków piskląt. W następnej kolejności są żaby i kijanki, potem owady i dżdżownice. Rodzice polują w promieniu 20 km od gniazda, do którego przynoszą przysmaki 48 razy dziennie. W Polsce żyje ponad 1100 par bocianów czarnych, jest to zatem ptak dużo rzadszy. Zdarza się, że wmiesza się w stado białych pobratymców przeszukujących podmokłe łąki, ale gdy pojawi się człowiek, zrywa się do ucieczki znacznie wcześniej niż kuzyni. Pisklęta obu gatunków wylatują z gniazd po ukończeniu drugiego miesiąca życia. Wkrótce opuszczają rodzinne strony. Potem z Polski wylatują dorosłe ptaki. We wrześniu przekraczają Bosfor i Gibraltar. Białe bociany w tysięcznych stadach. Czarne – w niewielkich stadkach lub samotnie. Niektóre, zwłaszcza te niedoświadczone, padają z wycieńczenia. Większość dociera do mokradeł i trawiastych równin Afryki. Tam zwiedzają, tyją i zbierają siły na podróż powrotną. Kiedy wrócą i w jakiej kondycji? To już zależy od pogody.
W Polsce żyły kiedyś dwa gatunki susłów. Ponad 30 lat temu jeden z nich drastycznie zmniejszył swoją liczebność, drugi wyginął. Dopiero teraz, dzięki ludziom oddanym idei ochrony przyrody, oba gatunki tych gryzoni znów budzą się do życia na naszych łąkach.
Lipiec 2006 roku był wyjątkowo upalny. Nawet słoneczniki na polach Opolszczyzny odwróciły kwiaty od słonecznej tarczy i zwiesiły płatki. W południe temperatura przekraczała 35°C. A ja dałam się zamknąć w dużej klatce na środku olbrzymiej łąki w Kamieniu Śląskim. Był to jedyny sposób, żeby z odległości kilku kroków obejrzeć susły moręgowane, słynne śpiochy. Przed dziewiątą rano przyprowadził mnie tu Borys Kala z Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra” i uprzejmie wskazał stołeczek za parawanem wyplecionym z gałązek oraz uszczelnionym sianem. Po czym odszedł. Gryzonie niedawno wstały. Początkowo nie było ich widać, gdyż – przestraszone naszymi krokami – schowały się w podziemnych norach. Wystarczyło jednak, że posiedziałam kilka minut bez ruchu, a z otworów w łące zaczęły wysuwać się pyszczki. Jeden po drugim. Nagle na przestrzeni 40 m2 pojawiło się ich kilkanaście. Większe i mniejsze, chudsze i grubsze. Stawały słupka, wygrzewały się w słońcu, ganiały z nory do nory, sięgały po zioła i wpychały listki do pyszczków. Susły całe lato poświęcają na wielkie obżarstwo, gromadząc zapasy tłuszczu przed zimą. Na „pastwisko” wychodzą około 3–4 godziny po wschodzie słońca, a spać idą 2–3 godziny przed zachodem. Czasem, gdy jest wyjątkowo gorąco, chowają się pod ziemię także około południa. Kichnęłam. Rozległ się świst. Susły zniknęły pod ziemią. Po chwili znów wyszły. Gdy Borys Kala wrócił, ruszyliśmy na obchód terenu. Gryzonie mieszkały nie tylko w klatce. Obszar ponad 20 hektarów łąk niedaleko sanktuarium św. Jacka był podziurawiony jak sito. Tam właśnie przyrodnik wraz z grupą pomagających mu wolontariuszy szukał śladów działalności susłów. Sprawdzał, które z nor zatkanych przez niego rano sianem zostały odczopowane. O obecności zwierząt świadczyły też świeże bobki. Po południu mieliśmy przyjść z lunetą i obserwować zwierzęta przy tak oznakowanych miejscach. Trudno uwierzyć, że jeszcze w czerwcu 2005 r. nie było tu żadnego susła moręgowanego. Podobnie jak w całej Polsce. Przed 30 laty w naszym kraju żyły dwa gatunki słynnych śpiochów: suseł moręgowany i perełkowany. Można je odróżnić po kolorze, układzie i rozmiarach plamek na grzbiecie. U susłów perełkowanych jasne plamy znacznie intensywniej kontrastują z ciemnym futrem i są większe: u susła moręgowanego średnica plamek wynosi 2–3 mm, a u perełkowanego 3–5 mm. Oko perełkowanych kuzynów jest nie-co jaśniejsze – z tęczówką bardziej żółtawą niż piwną. Ogonki zaś mają krótsze, a brzuszek jaśniejszy. Ale sylwetka i sposób zachowania są w gruncie rzeczy bardzo podobne. Susły perełkowane nadal można spotkać na południowym wschodzie Polski. W latach 50. XX w. były znane 143 kolonie, liczące w sumie około 70 tys. zwierząt. Dziś jest ich nie więcej niż 20 tys. Z tego zdecydowana większość mieszka w jednej, utworzonej przez człowieka kolonii koło lubelskiego Świdnika. Susły moręgowane z kolei żyły w południowo- -zachodniej części kraju w latach 70. ubiegłego wieku. Pod Strzelcami Opolskimi w ostatniej kolonii mieszkało ich kilka tysięcy. Niestety, na gryzonie nieszczęście człowiek zmienił sposób gospodarowania. Część łąk – które dzięki koszeniu i wypasaniu bydła zachowywały charakter stepowy – zaorano pod uprawy, reszta zarosła lasem. Susły moręgowane straciły siedlisko i zniknęły z Opolszczyzny. – Na reintrodukcję (czyli przywrócenie) susła moręgowanego wybraliśmy okolice Kamienia Śląskiego, bo widzimy tu szansę na rozrośnięcie się kolonii – wyjaśnia Borys Kala. – Poza łąkami jest tu także lotnisko z dużymi obszarami trawiastymi, które są koszone. A susły czują się dobrze tylko w krótkiej trawie, która nie zasłania im widoku na sąsiadów i drapieżniki. Dzięki temu z daleka widzą: lisy, koty, tchórze, łasice oraz ptaki drapieżne. Pierwsze susły zostały tu wypuszczone w lipcu 2005. Najpierw jednak przeszły aklimatyzację do polskich warunków w poznańskim zoo. – Przywieźliśmy do kraju ponad 140 tych gryzoni – wspomina Kala. – 134 pochodziły z dzikich kolonii na Węgrzech, reszta z ogrodu zoologicznego w Bernie. Przespały u nas zimę zamknięte w wolierach, wiosnę poświęciły na rozmnażanie, przez lato tuczyły się przed snem zimowym. A kiedy wstały następnej wiosny i odchowały kolejne potomstwo, 79 z nich przewieźliśmy do klatek aklimatyzacyjnych. W 2006 r. wypuściliśmy tu następnych 100. Czasem zamykamy w nich także gości – dodaje ze śmiechem. Klatki o rozmiarach 7,5 x 5 m miały zapobiegać raptownemu rozproszeniu się przybyszów i chronić przed atakami drapieżników. Wkrótce kuzyni wiewiórek przyzwyczaili się do nowego miejsca. Zwierzęta, początkowo dokarmiane przez ludzi, w spokoju drążyły nory, aż... przekopały się na drugą stronę ogrodzenia. Od tej chwili można mówić o dzikiej kolonii susłów moręgowanych w Polsce. Stopniowo zaczęły zajmować coraz większy obszar. Latem 2006 r. mieszkały już w odległości kilkuset metrów od miejsc wypuszczenia! Po południu na susłowej łące tu i ówdzie rozlegały się wysokie świsty. Wystarczyło obracać lunetą wkoło. Wszędzie widać było stojące słupka sylwetki o wielkich oczach i małych uszkach, z przednimi łapkami opuszczonymi wzdłuż ciała, albo cienie przemykające wśród traw. – Promieniście od nory odchodzą wydeptane ścieżki – Kala wskazał na wyraźnie oczyszczone pasy szerokości trzech palców ciągnące się przez kilka metrów. – Po tych autostradach susły poruszają się najchętniej. W razie niebezpieczeństwa wpadają na drogę szybkiego ruchu i, nie potykając się o łodygi roślin, mkną wprost do podziemnego tunelu. Hop! Jeden z susłów zaprezentował sztuczkę, gdy zbliżyliśmy się do niego. Cofnęliśmy się więc do lunety. Pod koniec lipca zwierzęta mościły już sobie sypialnie. Niektóre biegały z pękami traw w pyszczkach. – Ta reintrodukcja to na razie ogromny sukces – Kala podsumowuje wysiłki ostatnich lat. – Szacujemy, że kolonia w Kamieniu liczy już ponad 200 członków. Zamierzamy ponownie wprowadzić susły także na innych obszarach, gdzie kiedyś występowały. Przynajmniej w kilkunastu miejscach. „Salamandra” przywraca Polsce susły, które mają u nas północną granicę swojego zasięgu, dzięki wsparciu fundacji EkoFundusz i GEF. Suseł moręgowany jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem na całym obszarze występowania, zwłaszcza jednak w Europie Środkowej, gdzie można go jeszcze spotkać na Słowacji, w Czechach, Austrii, a nieco liczniej na Węgrzech. Słowacy także robili próby reintrodukcji susłów, ale nie korzystali z klatek aklimatyzacyjnych. Po prostu w nowym, sprzyjającym miejscu wypuszczali kilkadziesiąt zwierząt do wywierconych w ziemi otworów. – Nie było mowy o tworzeniu kolonii – tłumaczy Kala. – Zwierzęta rozpierzchały się w okamgnieniu. Przy tej metodzie ich los jest bardziej niepewny niż przy zastosowaniu klatek. Od razu, w obcym terenie, muszą w rozproszeniu stawić czoło drapieżnikom. Czyhają na nie lisy przeszukujące pola, koty i myszołowy. Jeśli jednak odpowiedniej grupie uda się przetrwać, wykopią system nor i stworzą kolonię, w której nawzajem ostrzegają się o zagrożeniu. Takie doświadczenie miały susły perełkowane z największej kolonii w Polsce. W Świdniku, na terenie lotniska, żyje ich kilkanaście tysięcy. Wygląda na to, że ich przodkowie przyjechali w teczce. Sprawa jest tajemnicza. Wiadomo, że ktoś susły przywiózł w to miejsce, ale trudno ustalić, kto. Nic dziwnego jednak, że się ukrywa. Taka samowolna introdukcja jest wbrew prawu. Niestety, perełkowanym gryzoniom grozi los podobny do tego, jaki spotkał kuzynów z Opolszczyzny. Ich liczebność gwałtowanie maleje. – Obecnie, poza dużą kolonią w Świdniku, znamy jeszcze tylko trzy inne liczące kilkaset zwierząt i kilka następnych, na pastwiskach i miedzach, gdzie mieszka po kilkanaście susłów – szacuje dr Michał Piskorski z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, który bada te gryzonie od dziewięciu lat. Wszystkie żyją na Zamojszczyźnie, gdzie przebiega zachodnia granica zasięgu występowania tego gatunku. Poza naszym krajem można je spotkać na Ukrainie, w Mołdawii i w Rosji aż po Wołgę. Najlepiej czują się na rozgrzanym stepie. Podobnie jak moręgowany kuzyn. Bo oba susły są ważnymi dla bioróżnorodności polskiej przyrody pamiątkami po dawniejszym, cieplejszym klimacie, jaki panował w środkowej Europie. Reliktami, które śpią, gdy tylko zrobi się im trochę chłodniej. I to przez ponad pół roku! Kiedy jednak słońce zaczyna mocnej rozgrzewać ziemię, pojawiają się pierwsze wielkookie pyszczki. Najpierw budzą się samce, potem młodzież i samice. – Wiosną samce susłów aktywnie szukają samic – opowiada dr Piskorski. – Ale one też odwiedzają partnerów. Najczęściej są ze sobą kilka godzin, ale widziałem pary spędzające razem nawet trzy dni. Samiec pilnuje partnerki, podczas gdy ona spokojnie żeruje. Na widok rywala zrywa się jednak, by go przepędzić. Najczęściej intruz ucieka. Zdarza się, że dochodzi do pojedynków. Wówczas samce stają do sobie bokiem, z grzbietami i ogonami napiętymi jak struna, strosząc futro. Jeśli to nie przekona żadnego z rywali do poddania się, dochodzi do walki. Przeciwnicy gryzą się chwilę, po czym zastygają. To moment, w którym słabszy może uciec. I najczęściej tak właśnie kończy się pojedynek. Większość samic jest gotowa do zalotów równocześnie. Samce obwąchują więc wejścia do podziemnych korytarzy, pagórki i trawy, czekając na zapachowy sygnał tej gotowości. Nie wszyscy zalotnicy cieszą się takim samym powodzeniem. Wiemy to ze szczegółowych badań susłów moręgowanych prowadzonych przez naukowców z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W okolicach Wiednia 43 proc. samców z kolonii zapładnia 80 proc. samic. Zbliżenie ma miejsce pod ziemią. Tam, w systemie skośnych korytarzy osiągających 8 m długości i ponad 2 m głębokości, susły czują się najbezpieczniej. Także pod ziemią, w komorze wymoszczonej sianem, przychodzą na świat młode – od dwój-ki do dziesięciorga. Początkowo są ślepe i nagie, ale już w czerwcu po raz pierwszy wystawiają się na promienie słońca. Ponad połowa z nich wkrótce padnie ofiarą ptaków lub kotów. Tylko te zamknięte w klatkach w Kamieniu Śląskim mają taryfę ulgową. I dobrze. Dzięki niej szansa na przywrócenie w Polsce zaginionych susłów jest większa. Susły w liczbach Ciężar ciała gryzonia nie przekracza 500 g, a jego długość 30 cm. Kolonia susłów może liczyć nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników. Dojrzałość płciową samce osiągają po 2 latach, samice po roku.Ciąża trwa ok. 1 miesiąca (samice są monogamiczne, w przeciwieństwie do samców). Młode kopią nory lub zajmują już wykopane w odległości około 500 m od nory macierzystej. Susły przesypiają w roku od 5 do 8 miesięcy (co 3–20 dni wybudzają się na krótki czas i wówczas zużywają większość zmagazynowanego w ich ciałach tłuszczu). Susły żyją 4–5 lat.