Etiopia: kultura i historia. Kiedy jechać na kawę do raju?
Etiopia to ludzie i historia. Etiopia to wreszcie nieprawdopodobna kultura, o istnieniu której większość Europejczyków nie ma pojęcia. Ale Etiopia to także słońce, pyszna kawa i najpiękniejsi ludzie na świecie.
Etiopia to jedyny kraj afrykański, który nie był skolonizowany. To widać w sposobie noszenia się, chodzenia, trzymania głowy. A także jedności kulturowej, niespotykanej nigdzie indziej w Afryce. Etiopczycy to najpiękniejsi ludzie na świecie. Sami mówią, że mają skórę koloru miodu. Są mieszanką rdzennych Afrykanów i białych. Jak głosi legenda, pochodzą od czarnej królowej Saby i izraelskiego króla Salomona. Etiopia - moc religii i kawy Etiopia to jeden z pierwszych krajów na świecie, który przyjął chrześcijaństwo, zaraz po Armenii. Wystarczy odwiedzić Lalibele, by przekonać się o sile i niezwykłości tej wiary. Doskonale pamiętam wielogodzinne nabożeństwo w 800-letnim, wykutym w skale kościele św. Jerzego. Tych kamiennych, jakby zatopionych w ziemi kościołów z przełomu XI i XII w. w Lalibeli jest 12. Niektórzy twierdzą, że przy powstawaniu musieli pomagać aniołowie. Etiopia to ojczyzna kawy. Jej arabska, a potem europejska nazwa pochodzi od regionu Kefia. Na miejscu nazywa się ją bunna. A jak smakuje! Najpierw wybiera się ziarna – tylko dorodne, krągłe. Potem praży na patelni. Gdy zaczynają wydzielać ten zniewalający zapach, mistrz, a raczej mistrzyni ceremonii podchodzi z naczyniem do każdego z biesiadników, żeby nasycił się aromatem. Potem już tylko mielenie, parzenie, rozlewanie do malutkich naparstków. Napar jest tak mocny, że zatrzymuje pracę serca. A może tylko mi się tak zdawało... Ostatnia filiżanka jest pita na błogosławieństwo. Ludzie w Etiopii Etiopia kojarzy się nam z głodem połowy lat 80. i płaczącymi dziećmi z wydętymi brzuchami. Ale to przeszłość. Etiopczycy to uśmiechnięci, weseli ludzie, którzy kochają taniec, muzykę i tedz, czyli tradycyjny pitny miód. A co do kuchni Etiopii, to jest jedna z bardziej oryginalnych w Afryce. Czuć w niej wpływy arabskie, hinduskie, europejskie oraz oczywiście afrykańskie. Podstawa jest naleśnik robiony z maki tief, czyli yndzera. Pełni funkcje chleba, ziemniaków, makaronu. Ma lekko kwaskowaty smak i przypomina nasz razowy chleb. Z ostrym sosem jarzynowym smakuje doskonale! No i kosztuje grosze. Trzy oblicza Etiopii Etiopię można podzielić na trzy części. Pierwsza to chrześcijańska północ, gdzie oprócz Lalibeli warto odwiedzić Aksum z Arka Przymierza. Druga to muzułmański wschód ze świętym miastem Harer. Na tamtejszej białej jak śnieg starówce otoczonej murem znajduje się 99 meczetów. Niektóre z nich naprawdę są malutkie, ukryte wewnątrz domostw. To w Harerze zamieszkał poeta Arthur Rimbaud, który – co tu kryć – handlował stąd bronią. Jego dom wskażę ci każde dziecko. Największą atrakcja miasta są jednak hieny, które codziennie wieczorem podchodzą pod mury. Jedzą ludziom z ręki. Dosłownie. Mnie także. Trzecie oblicze Etiopii to dzikie południe. Dolina Omo to chyba największe na świecie skupisko pierwotnych plemion. Co prawda dzisiaj w dużym stopniu jest tu cepelia, przynajmniej w okolicach miejscowości Dzinka, która jest punktem wypadowym większości podróżników. Ale wystarczy pojechać nieco dalej... Pewnie natkniemy się na kobiety Mursi, które słyną z przeciętych warg, w których noszą ceramiczne krążki. Niestety ich mężczyźni zaczęli nadużywać alkoholu i nie rozstają się z kałasznikowami. Mnie znacznie bardziej przypadło do gustu spotkanie z ludem Banna. Choćby to, że powitali mnie na szczudłach. A potem zapletli z włosów warkoczyki. Przyroda i klimat Etiopii Ale Etiopia to także niesamowita przyroda. Nie bez powodu uważa się, że to tu był biblijny raj. Długo za najpiękniejszy uchodził Park Narodowy Jesimien. Góry te jednak są powoli zadeptywane przez turystów. Dlatego jako alternatywę polecam znacznie bardziej dziki i naturalny Park Narodowy Jebalie. Co poza tym? Tys Ysat, czyli źródła Nilu Błękitnego. Nie tak łatwo do nich dotrzeć, szczególnie jeśli nie mamy własnego transportu, ale naprawdę warto. Wyłaniający się z zieleni potężny wodospad robi niesamowite wrażenie. Etiopia, bo… klimat. Jest słonecznie, ale nie upalnie. A dlaczego w styczniu? Choćby po to, żeby świętować z Etiopczykami najpierw Genne, czyli Boże Narodzenie (7 stycznia), a potem Timkat, czyli chrzest w Jordanie (19 stycznia). Wyjazd do Etiopii - informacje 3 Sposoby na tanią Etiopię: Bukuj bilety wcześniej, zwłaszcza jeśli lecisz w styczniu, kiedy w Etiopii jest szczyt turystyczny. Polecam linie tureckie. Jadąc na północ, korzystaj z lokalnych autobusów. Na południe – szarpnij się na dżipa. Zajedziesz dalej. Wybierając się do Etiopii korzystaj z pomocy lokalnych biur podróży. W Addis Abebie jest kilka prowadzonych przez polsko-etiopskie małżeństwa.
Martyna Wojciechowska: "Nie żegnam się z Wami, tylko mówię do zobaczenia"
- Ta podróż jest jednak szczególna, bo moja ostatnia jako redaktor naczelnej tego wyjątkowego magazynu - pisze Martyna Wojciechowska w lutowym numerze National Geographic Traveler.
Co trzeba zabrać w podróż, żeby na pewno się udała? Kiedyś bez zastanowienia odpowiadałam, że plecak, dobre buty i mapę. Po latach spędzonych w drodze wiem, że najważniejsze są uśmiech (bo to najlepsza waluta świata, wymienialna wszędzie) oraz dobre towarzystwo. Sprawdziłam wielokrotnie i polecam! Jak co miesiąc zapraszam Was do wspólnej podróży przez kolejne strony tego magazynu. A jest z czego wybierać, bo Tajlandia to kraj miliona możliwości – niewiele jest miejsc tak barwnych i różnorodnych. Można zwiedzać ją rikszą, pieszo lub łódką, medytować lub uczyć się gotowania, chodzić po górach albo leżeć na plaży. Sami zdecydujecie, na co macie ochotę :-) Do tej pory każde wydanie Travelera było dla mnie niezapomnianą podróżą, w którą z radością z Wami wyruszałam. Ta podróż jest jednak szczególna, bo moja ostatnia jako redaktor naczelnej tego wyjątkowego magazynu. W moim pierwszym edytorialu obiecałam Wam, że Traveler będzie „pełen sprawdzonych porad i gotowych rozwiązań, ale też – inspiracji, żebyście chcieli odkrywać świat dla siebie”. I wierzę, że słowa dotrzymałam. A to zdanie – które jest aktualne dzisiaj i będzie zawsze – stało się misją Travelera. Wiem też, że w tych kolejnych podróżach będziecie w najlepszym Towarzystwie, bo Redakcja tego magazynu oraz Agnieszka Franus, która obejmie stery, to najlepsza ekipa do zwiedzania świata! Nie żegnam się z Wami, tylko mówię do zobaczenia w drodze. Gdzieś, na krańcu świata :-) Dziękuję mojemu wspaniałemu Zespołowi i Wam, drodzy Czytelnicy, za te 10 lat i 100 wydań Travelera – niezapomnianej podróży! Martyna Wojciechowska
Narty czy tropiki? Martyna Wojciechowska o sposobach na zimę
Jak co roku ten sam dylemat: zaakceptować zimno czy uciekać? W najnowszym numerze Travelera podejmujemy decyzję.
Zima, czyli czas na decyzję Co roku ten sam dylemat: narty czy tropiki. Robi się najpierw deszczowo, potem chłodno, wreszcie bardzo zimno, choć nie zawsze śnieżnie. Słońca coraz mniej. Zaakceptować czy uciekać? Polubić i zapomnieć, na przykład szusując czy wspinając się gdzieś? Czy może wyjechać daleko, w stronę słońca? Szkoły są dwie i wcale nie mam zamiaru przekonywać nikogo do żadnej z nich. Oba rozwiązania lubię tak samo. Tym razem - w styczniowym numerze National Geographic Traveler - zdecydowaliśmy się bliżej przyjrzeć opcji numer 2. Wielka ucieczka Nasi autorzy ruszyli w świat, dotarli do miejsc nierzadko bardzo odległych i specjalnie dla Was przebadali je pod kątem zimowych wakacji. Piotr Trybalski nurkował na Malediwach i zachwycał się podwodną fauną i florą, Ania Janowska testowała tunezyjskie hammamy i ośrodki talasoterapii. Iza Klementowska przejechała Republikę Południowej Afryki, która zachwyciła ją kulturową różnorodnością. Wreszcie Marzena Filipczak wybrała się na wulkaniczną wyspę Lanzarote, by – jak sama mówi – stanąć na granicy piekła i raju. Propozycji na zimowy wyjazd jest całe mnóstwo. Sami zdecydujcie, czy może fajniej spędzić ten czas w polskich Tatrach albo nad Bałtykiem. Tak czy inaczej, warto mieć wybór. Martyna Wojciechowska Więcej w najnowszym numerze National Geographic Traveler (01/2017):
"Nieważne, czy masz lat 10, czy 70. Ruszaj w drogę!" - namawia Martyna Wojciechowska w grudniowym numerze Travelera
W najnowszym numerze National Geographic Traveler (12/2016) udowadniamy, że podróżować można w każdym wieku. I że każdy ma szansę przeżyć coś niezwykłego.
– Podróżowanie jest dla młodych, mnie się już nie chce, gdzie ja tam będę się po świecie włóczyć, w moim wieku? – usłyszałam kiedyś. I zdębiałam. Oczywiście rozumiem, że czasem brakuje sił, funduszy, czasu. Ale chęci? I że jedna z najprzyjemniejszych w życiu rzeczy może być zarezerwowana jedynie dla młodych?! My w Travelerze jesteśmy w różnym wieku i nie wyobrażamy sobie życia bez podróży. Wszelakich. Pełnych adrenaliny, duchowych, kulinarnych, eksploracyjnych, relaksacyjnych... Wielodniowych wypraw, ale też szybkich weekendowych wypadów. Bo podróż to coś o wiele więcej niż tylko pomysł na wakacje. To sposób na życie. W tym numerze udowadniamy, że podróżować można w każdym wieku. I że każdy ma szansę przeżyć coś niezwykłego. Klucze do naszych wypraw są różne. Azję przemierzamy „bananowym szlakiem”, którym najczęściej podróżują młodzi backpa­ckerzy w czasie tzw. gap year. Amerykański stan Kolorado polecamy 50-latkom, którzy niegdyś zakochali się w tamtejszej popkulturze, a Antarktydę – szukającym ciszy i kontemplacji seniorom. Każda dekada życia ma swoje prawa. Czego innego oczekuje od podróży 20-latek, czego innego 60-latek. My jesteśmy od tego, by każdemu coś podpowiedzieć. Martyna Wojciechowska redaktor naczelna
Uprażone karaluchy, jaszczurka, a może galaretka z krwi? Martyna Wojciechowska o smakowaniu w podróży
Redaktor naczelna opowiada o tym, co przygotowaliśmy dla Was w październikowym numerze Travelera.
Kasia Boni, kulinarna felietonistka Travelera, przedstawia się na naszych łamach jako „dziennikarka podróżująca i turystka spożywcza, która każdą podróż zaczyna od wizyty na lokalnym targu”. Sama podróżuję nieco inaczej, ale muszę przyznać, że czasem bardzo zazdroszczę jej tego stylu życia i podejścia do pracy. W tym numerze Kasia dzieli się z Wami emocjami, jakie towarzyszyły jej, gdy w Kambodży została poczęstowana potrawką z jaszczurki, w Laosie – daniem z uprażonych karaluchów, galaretką z krwi w Wietnamie czy wreszcie słynnym balutem (kaczym jajem z embrionem) na Filipinach. Nie jestem pewna, czy dałabym się skusić na każde z tych dań, ale doceniam odwagę. Doceniam także dbałość Kasi o moralną stronę kulinarnego podróżowania. Wbrew pozorom odpowiedź na pytanie: „Jak jeść etycznie?”, wcale nie musi być prosta i łatwa. Czasem bardziej moralna może okazać się konsumpcja steku niż sojowego tofu (o tym przeczytacie w dziale Etyka podróżnika, na str. 28). Pamiętajcie o tym w podróży. Martyna Wojciechowska Więcej w październikowym numerze National Geographic Traveler (10/2016).
"Ruszam w miasto" - Martyna Wojciechowska o najnowszym numerze Travelera
Czuję dreszcz emocji, gdy myślę o tym, jak współczesne metropolie mogą wyglądać w przyszłości.
Czy da się zaprojektować miasto, w którym poczujemy się szczęśliwi? – pyta w tym numerze Travelera Paulina Wilk. Odpowiedzi od lat szukają specjaliści i politycy na kilku kontynentach. Jedni inwestują na potęgę, zadziwiając świat rozmachem inwestycji i futurystycznymi wizjami jak z Piątego elementu Luca Bessona. Inni eksperymentują, próbując rozwiązań, które oszczędzają energię, a przy tym np. znacznie obniżają temperaturę w aglomeracji. Jeszcze inni zamykają centra miast dla samochodów, otwierając je na pieszych i rowerzystów. Strategii i filozofii komponowania współczesnych miast jest całe mnóstwo. Które z nich sprawdzą się w przyszłości? Które sprawią, że rzeczywiście poczujemy się szczęśliwi? Czuję dreszcz emocji, gdy myślę o tym, jak współczesne metropolie mogą wyglądać w przyszłości. Być może wcale nie tak, jak sobie to dziś wyobrażamy. Być może najbardziej funkcjonalne okażą się te wizje, które dziś się lekceważy? Przekonuje o tym historia. Np. brazylijskiej stolicy, Brasílii. Zaprojektowana przez Oscara Niemeyera jako „miasto idealne” i zbudowana od zera w latach 50. i 60. XX w. dziś uznawana jest za porażkę. A najszczęśliwszym, według badaczy, miastem świata okazuje się skromna Kopenhaga. Kto by na to wpadł pół wieku temu?! Być może więc nie powinniśmy projektować przyszłości ze zbytnią powagą, a po prostu poczekać, aż przyjdzie. I nas zadziwi. Martyna Wojciechowska Do niesamowitych metropolii ruszamy we wrześniowym numerze Travelera. Odwiedzamy m.in. Singapur, Kopenhagę, Bilbao, Hawanę, Montreal, Abu Zabi, Szanghaj. TU dowiesz się więcej.
Teraz Polska! Koniec z przekładaniem na później
"Po latach podróży nie mam wątpliwości – Polska to jeden z najpiękniejszych krajów na świecie" - pisze redaktor naczelna Martyna Wojciechowska we wstępie najnowszego, sierpniowego numeru National Geographic Traveler.
Przyznaję, mam wyrzuty sumienia, że nie znam Polski tak dobrze, jakbym chciała. Zawsze jest coś pilniejszego czy ważniejszego na kolejnym krańcu świata. Trzeba się zbierać i jechać. Bo potem życia może zabraknąć, by to zobaczyć. A Polska? Po latach podróży nie mam wątpliwości – to jeden z najpiękniejszych krajów na świecie, z dziesiątkami, setkami fascynujących miejsc, które zwłaszcza latem nabierają wyjątkowej urody. Ale przecież to wszystko mamy na wyciągnięcie ręki i możemy zobaczyć, mając wolny ledwie weekend. Zawsze. Nawet na emeryturze... Biję się w piersi! Koniec z takim myśleniem. Właśnie postanowiłam, że nie będę przekładać niczego na później i ruszam w Polskę! No bo jak się oprzeć tak cudownym miejscom jak Podlasie; w tym numerze Travelera Michał Książek specjalnie dla nas tropi ptaki z Puszczy Białowieskiej. Albo zrewitalizowana Ustka, która pozbyła się ulicznej tandety i znów wygląda jak przed dziesiątkami lat – czym zachwyca się Igor Zalewski. A to dopiero początek naszej listy, na której mamy i szlak winny w Lubuskiem, i kolorową wieś Zalipie, i klimatyczne uzdrowiska Dolnego Śląska... Nie ma co przedłużać – pakuję się. Do zobaczenia na szlaku! Martyna Wojciechowska Zobacz, jak redakcja Travelera podbija Polskę >>>
Martyna Wojciechowska: "Bieganie to coś więcej niż tylko sport. Dużo więcej"
Oddajemy w wasze ręce najnowszy numer Travelera. Zobaczcie, co we wstępie lipcowego wydania przygotowała dla was redaktor naczelna - Martyna Wojciechowska.
Daliśmy radę. Drużyna National Geographic przebiegła niedawno sztafetę maratońską podczas zawodów Ekiden na warszawskich Szczęśliwicach. Czas? Nieco ponad 4 godziny. Ale nie czas był tu ważny. Pomyślałam o tym, gdy podczas gali rozdania naszych corocznych nagród, Travelerów, miałam przyjemność wręczyć statuetkę w kategorii Wyczyn Roku Ryszardowi Kałaczyńskiemu. Dokonał on czegoś, co zwykłemu człowiekowi nie mieści się w głowie: przebiegł 366 maratonów w 366 dni. Przekroczył siebie, pobił rekord Guinnessa, spełnił marzenie. Kto wie jednak, czy nie ważniejsze, że dzięki niemu, hodowcy trzody chlewnej z maleńkiej Wituni, biegać zaczęli inni. Rolnicy, gospodynie domowe, ciężko chorzy, alkoholicy, narkomani. Dzięki niemu odmienili swoje życie. Zresztą tak samo jak Ryszard – od 14 lat trzeźwy alkoholik. Tych, co się ze mnie śmiali, już nie ma, zapili się – opowiada w naszym reportażu w lipcowym numerze Travelera. Ryszard nie umie stać w miejscu. Myśli o triatlonie i pokonaniu morderczych 217 km w 50-stopniowym upale w Dolinie Śmierci. Chce też założyć grupę terapeutyczną, która poprzez sport pomagałaby ludziom wrócić do pionu. Czy trzeba lepszej reklamy biegania?! Martyna Wojciechowska redaktor naczelna National Geographic Traveler
Majówka w mieście? Dlaczego nie?! Nawet kosztem snu
O zaletach szybkich, krótkich i intensywnych wypadów pisze redaktor naczelna Martyna Wojciechowska.
Minuta na sen - Spanie w białą noc w tak pięknym miejscu wydaje się stratą czasu – tak Paulina Wilk pisze w majowym numerze Travelera o Bergen, „najbardziej niedocenianym z najpiękniejszych miast Europy”. Przyznam, że dość często nachodzi mnie w życiu podobna refleksja. Piękne miejsca chce się chłonąć jak najdłużej i jak najpełniej, nawet kosztem snu. A że tych do odwiedzenia mam na swojej prywatnej liście jeszcze całą masę, czasem aż boję się pomyśleć, jak to się skończy. Na majówkę Długie majowe weekendy – bo w tym roku przypadają aż dwa – to znakomity moment, by wyrwać się z domu i ruszyć gdzieś w Europę, a może i w świat. By zobaczyć miejsca, o których dawno marzyliśmy, a brakowało nam czasu, okazji, pretekstu. A że siatka lotniczych połączeń jest już bardzo gęsta i naprawdę nie trzeba fortuny, by szybko przenieść się nawet o kilka tysięcy kilometrów, nie warto w nieskończoność czekać na lepszą okazję. Z Travelerem W tym numerze Travelera opisaliśmy dla Was 15 miast, które nas samych zachwyciły i które chcemy Wam polecić w maju. Poza wspomnianym Bergen m.in.: Lizbona, Florencja, Awinion, Praga, Sewilla, Neapol, Ryga, ale też Pekin, Bangkok, Chicago, Dubaj. Zapewniam, nie będziecie się nudzić. Martyna Wojciechowska Zobacz spis treści majowego numeru >>>
Nie ma lepszego czasu na poznawanie Europy niż wiosna
Uwielbiam Europę, zwłaszcza wiosną. Choć od razu muszę dodać, że dość mocno ją zaniedbuję.
Wstyd się przyznać, że lepiej znam wiele miejsc w Azji, Afryce czy obu Amerykach niż na własnym kontynencie. Ale właśnie dlatego tak bardzo lubię o Europie poczytać. W kwietniowym numerze Travelera piszemy o krajach, w których wiosna wygląda wyjątkowo pięknie. Irlandia nie bez przyczyny nazywana jest „zieloną wyspą”. Przez te kilka miesięcy tutejsza przyroda dosłownie eksploduje. To samo powiedzieć można o Irlandczykach. Towarzyscy i życzliwi z natury w kwietniu czy maju robią się jeszcze fajniejsi. Aż chciałoby się wsiąść do najbliższego samolotu i spędzić trochę czasu w pubie w ich towarzystwie. To samo mogłabym powiedzieć o Włochach, których spontaniczność i temperament wprost kocham. My pokazujemy ten kraj na trzy sposoby. Trydent, Rzym, Sardynia. Niby to samo państwo, ten sam język, a jak wiele te miejsca różni. Szczególnie atrakcyjna jest wiosna na południu, w Chorwacji czy na greckiej wyspie Skopelos. Słońce, nasycone kolory, posiłki jedzone na powietrzu. O tym wszystkim myślę, kiedy pada hasło: wiosna w Europie. Myślę też, że czas już nadrobić podróżnicze zaległości. Martyna Wojciechowska Trwa głosowanie w plebiscycie nagród Travelery 2016! Zobacz filmy, poznaj podróżników, wybierz najciekawszą podróż i zagłosuj! View oEmbed on the source website
Co zrobić, by być jak Indiana Jones? - radzi Martyna Wojciechowska
Redaktor naczelna o zrealizowanym marzeniu z dzieciństwa i o tym, jak możecie spełnić własne sny z małą pomocą styczniowego Travelera.
Kiedy miałam 7 lat, na ekrany kin wszedł film „Poszukiwacze zaginionej Arki”. Z wypiekami na twarzy oglądałam przygody szalonego naukowca, który podróżuje, prowadzi awanturnicze życie, a do tego jest niezwykle przystojny w swojej zniszczonej kurtce i wymiętym kapeluszu. Tak, chciałam być jak Indiana Jones! W tym wydaniu Travelera piszemy o jego pierwowzorze, Royu Chapmanie Andrewsie, którego życiorys był nawet ciekawszy niż ten z filmu Spielberga. W pewnym sensie zrealizowałam dziecięce marzenie – podróżuję na krańce świata, obserwuję inne kultury z bliska i wiem, że nie ma nic bardziej fascynującego niż eksploracja świata. Dlatego właśnie teraz i Ty zaplanuj swoją wyprawę życia! Hitem w nadchodzącym roku będzie Indonezja, Kostaryka, Angola, ale też dynamicznie zmieniająca się Mjanma (dawna Birma). A może wolisz wciąż dziki Kirgistan albo kulturalne San Sebastian? Piszemy też o małym Hollywood na Malcie, mostach Wrocławia, muzyce Senegalu i gościnnej Armenii. Podpowiadamy wreszcie, jak tanio przeżyć w Japonii, jak przygotować się do karnawału w Argentynie i gdzie w Alpach poszaleć na nartach (także w nocy!). Nie wiem jak Ty, ale ja już zaczynam planować kolejną wyprawę :-) Martyna Wojciechowska Zobacz: spis treści styczniowego numeru National Geographic Traveler (01/2016) >>> _________________ A tak nasza ekipa bawiła się na Traveler Adventure Team w austriackich Alpach: View oEmbed on the source website
Tanzański albinos od chwili narodzin żyje w zagrożeniu śmiercią lub kalectwem. W XXI wieku ludzie wciąż polują tu na ludzi.
Największym wrogiem albinosów jest słońce. Ale nad Jeziorem Wiktorii groźniejsze są noc i sąsiedzi, którzy do drzwi pukają z maczetami. Był późny wieczór, około godziny 23. Trzej mężczyźni zaczęli się dobijać do pogrążonego w mroku domu. Po chwili wyważyli drzwi wielkim kamieniem i wtargnęli do środka. – Krzyczeli, że chcą pieniędzy. Mama płacząc, powtarzała, że nie ma. Wtedy zaczęli nas bić – głos Kabuli jest tak spokojny, jakby ta historia wcale jej nie dotyczyła. – Złapali córkę, przenieśli do drugiego pokoju, rzucili na łóżko, a pod ramię podłożyli kawałek drewna. Po chwili usłyszałam trzy cięcia maczetą. Odrąbali jej rękę – wspomina matka Kabuli, Lemi, wygładzając fałdy kolorowej spódnicy. – Straciłam przytomność – Kabula ścisza głos, odwraca głowę i nieruchomo patrzy w okno. Kikut po prawej ręce bardzo krwawił i jeden z oprawców kazał Lemi posmarować ranę córki naftą. Twierdził, że nie chce, żeby dziewczynka umarła. Za zabicie albinosa, tak samo jak za każde inne morderstwo w Tanzanii, grozi kara śmierci, więc byłoby lepiej, gdyby ofiara przeżyła. Nafty w domu jednak nie było. Długo trwało, zanim któryś z napastników przyniósł ją z pobliskiego sklepu. W końcu udało się prowizorycznie opatrzyć ranę i zatamować krwawienie. Na koniec mężczyźni zagrozili, że jeśli rodzina nie będzie siedzieć cicho, przyjdą ponownie i „załatwią ich wszystkich”. Przerażona Kabula szeptała: – Ja umieram, mamo, za chwilę umrę. I pewnie by umarła, gdyby nie sąsiedzi, którzy zabrali ją do szpitala. Nieśli nieprzytomną z bólu dziewczynę kilka kilometrów aż do głównej drogi, gdzie po kilku godzinach udało się zorganizować transport samochodem. Od napadu minęło pięć lat. 17-letnia dziś Kabula ma w sobie mnóstwo gniewu i złości, ale Biblia mówi, że trzeba wybaczać, więc z pokorą znosi swój los. Choć w związku z atakiem zatrzymano siedem osób, w tym sąsiada Kabuli, który prawdopodobnie był jego pomysłodawcą, do tej pory nie zapadł żaden wyrok. Podobnie jak w wielu innych sprawach tego typu, bo rząd Tanzanii nie radzi sobie z problemem polowań na albinosów. Amulet z białej kozy W języku suahili nie ma na nich określenia. Chorzy na bielactwo nazywani są valangala, embulamwela, mbilimelo, czyli demon, biały pies, biała koza. Ale najbardziej popularne, choć obraźliwe określenie, to zeru-zeru – człowiek duch. Miejscowi wierzą, że albinosi nie umierają, tylko znikają, że obdarzeni są szczególną mocą, a z części ich ciał można przygotowywać magiczne eliksiry i amulety. Według raportu organizacji Under the Same Sun (Pod tym samym słońcem), zajmującej się problemem polowań i napadów na osoby chore na albinizm, w XXI w. padli oni ofiarą co najmniej 300 ataków w 23 krajach Afryki. Do zabójstw dochodzi w sąsiedniej Kenii, Ugandzie, Zambii, Burundi, Kongu i Nigerii. Jednak najwięcej napaści ma miejsce tu, w Tanzanii nad Jeziorem Wiktorii, w zamieszkanych przez plemię Sukuma ubogich regionach Mwanza, Shinyanga i Mara. Blisko 30 mln żyjących na tym obszarze ludzi utrzymuje się z rolnictwa, rybołówstwa i górnictwa. Poziom edukacji jest niski, a tradycyjne wierzenia głęboko zakorzenione. Zresztą szamani w Afryce od zawsze mają status wyjątkowy. Tu nikt nie podważa ich umiejętności czy wiedzy. Wiara w ich moc jest tak głęboka, że nawet wykształceni i bogaci Afrykanie po radę czy lekarstwa udają się w pierwszej kolejności do uzdrowiciela. – Ludzie chodzą też do czarowników i pytają, co zrobić, by zapewnić sobie powodzenie – tłumaczy Al-Shymaa Kway-Geer, rzeczniczka albinosów w rządzie Tanzanii i pierwsza w historii posłanka chora na bielactwo. A ci odpowiadają: przynieś mi palce, włosy, kości, jakąkolwiek część ciała albinosa. Nad tym tematem pracowałam przez pięć lat. Próbowałam nawiązać kontakty, które pozwolą mi zobaczyć, jak w strefie śmierci wygląda życie osób chorych na albinizm. I jak handluje się częściami ich ciał. To tylko fragment artykułu Martyny Wojciechowskiej z majowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Majowe wydanie NG już w kioskach [wideo]
To wydanie jest szczególnie bliskie mojemu sercu – mówi redaktor naczelna Martyna Wojciechowska, zapraszając do lektury.
Majowy numer "National Geographic Polska" już w kioskach. Jego temat okładkowy do dramat tanzańskich albinosów. Zobacz spis treści. View oEmbed on the source website :
Martyna Wojciechowska: Wielkie marzenie Kabuli
Większości osób Tanzania kojarzy się z Kilimandżaro, Parkiem Narodowym Serengeti i plażami na Zanzibarze. Ale w tym rozwiniętym turystycznie kraju tuż obok szlaków, którymi podążają turyści, ludzie polują na ludzi.
Chorzy na albinizm są ofiarami prześladowań. Ściga się ich jak zwierzynę łowną, by zabić lub odrąbać kończyny. Powstają z nich magiczne eliksiry, które – jak wierzą miejscowi – mają zapewnić bogactwo i zdrowie. Sportretowana na naszej okładce Kabula, bohaterka jednego z odcinków mojego telewizyjnego cyklu "Kobieta na krańcu świata" zrealizowanego dla TVN, jest symbolem tego, jak wygląda życie osób z bielactwem w Tanzanii i innych krajach wschodniej Afryki. Pięć lat temu napastnicy wtargnęli do domu dziewczyny i odcięli jej rękę maczetą. Jej historia poruszyła mnie tak bardzo, że z pomocą Fundacji „Między Niebem a Ziemią” udało nam się zebrać 100 tys. złotych na spełnienie marzenia Kabuli o zostaniu prawnikiem. (Przeczytaj też: Białe ofiary czarnej magii) Dzięki tym środkom możemy zapewnić jej co najmniej 10 lat nauki, a także wesprzeć szkołę w Buhangija, gdzie mieszka ponad 300 dzieci chorych na albinizm. Jednak żeby sytuacja faktycznie się poprawiła, potrzeba wieloletniej pracy nad zmianą mentalności, edukacji Tanzańczyków i nagłaśniania problemu na arenie międzynarodowej – co staram się czynić. Tematowi afrykańskich albinosów poświęciłam też oddzielny film dokumentalny "Ludzie duchy", który zostanie pokazany na zagranicznych festiwalach poświęconych prawom człowieka. Więcej w majowym "National Geographic Polska", który od poniedziałku dostępny będzie w kioskach w całym kraju, na naszej stronie internetowej (również od poniedziałku) oraz na theghostpeople.com.
Martyna Wojciechowska: Kajakarski zew oceanu
Są ludzie, którzy robią rzeczy wielkie. Z własnej woli wychodzą daleko poza granice komfortu, znosząc strach, zimno, głód, niewygody i samotność – pisze redaktor naczelna w edytorialu do kwietniowego wydania "National Geographic Polska"
Jak Aleksander Doba, który jako pierwszy człowiek na świecie przepłynął Atlantyk kajakiem z kontynentu na kontynent. Jak długo trzeba się przygotowywać do takiego wyczynu? – Całe życie – odpowiada Olek. Kiedy podano do wiadomości publicznej, że został uhonorowany prestiżowym tytułem Podróżnika Roku National Geographic (wcześniej przypadł on m.in. Felixowi Baumgartnerowi, który skoczył ze spadochronem ze stratosfery), Doba z dnia na dzień stał się gwiazdą mediów. A przecież kajakiem pływa od 30 lat, z tego od 20 lat ekstremalnie. Na przełomie 2010 i 2011 r. w ciągu 99 dni pokonał Atlantyk z Afryki do wybrzeża Ameryki Południowej. Dwa lata później poprawił własny wyczyn i przewiosłował ocean z Europy do Ameryki Północnej, tam gdzie ocean jest najszerszy i wyjątkowo nieprzewidywalny. Mimo że ma 68 lat, czyli jest w wieku, kiedy większość ludzi myśli o ciepłych kapciach i fotelu przed telewizorem, Olo, jak mówią o nim przyjaciele, spędził samotnie na Atlantyku prawie pół roku, pokonując 12 578 km. Nikt wcześniej nie dokonał czegoś tak szalonego. Tylko że Olek wygląda, jakby robił to wszystko ot tak, po prostu. Może nawet bagatelizuje swój wyczyn? Utrzymuje, że uprawia „kajakarstwo turystyczne” i dodaje z uśmiechem: – Nie pokonałem Atlantyku, ja go po prostu przepłynąłem. A ja nie wiem, czy bardziej podziwiam Olka za hart ducha, czy za ten niezwykły dystans do siebie i świata. Więcej o sukcesie Aleksandra Doby w kwietniowym wydaniu "National Geographic Polska", który od kilku dni jest już u prenumeratorów, a od poniedziałku będzie dostępny w kioskach w całym kraju.
Yogi ma 23 lata, urodziła się w Poznaniu. Od 22 lat mieszka w betonowej klatce w Akcencie ZOO w Białymstoku. Ma do dyspozycji 70 m2, gdy tymczasem zalecana powierzchnia wybiegu dla niedźwiedzia brunatnego powinna wynosić nie mniej niż 800 m2.
Kajtusia i Michał z Braniewa mają jeszcze gorzej – na każde zwierzę przypada po 30 m2 betonowego pomieszczenia. Borys spędził 10 lat zaspawany w wozie cyrkowym, nim trafi ł do… schroniska dla psów w Korabiewicach. Jego klatka także jest mała i z betonowym podłożem. Niedźwiedzie chętnie pływają, ale Borys nigdy nie doświadczył przyjemności kąpieli, bo do dyspozycji ma tylko zwykłą wannę. Tarotka i Trezorka trafiły do zoo w Zamościu jako 10-miesięczne niedźwiadki. Przez 13 lat mieszkały na betonowym wybiegu, pozbawione basenu i schronienia przed słońcem. Tym, co mnie ostatnio poruszyło, jest raport na temat sytuacji niedźwiedzi trzymanych w niewoli w Polsce. Dwójka naukowców z Uniwersytetu Wrocławskiego we współpracy z RSPCA (The Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals) oraz z OTOZ Animals przez trzy lata badała warunki życia niedźwiedzi: brunatnych, himalajskich, malajskich, andyjskich i polarnych przebywających w polskich ogrodach zoologicznych i innych instytucjach. Spośród 53 misiów aż 18 żyje w warunkach naruszających elementarne zasady humanitarnego traktowania zwierząt. Tylko w jednym zoo w Polsce niedźwiedzie mają wybieg z całkowicie naturalnym podłożem. To bardzo ważne – w naturze misiów jest kopanie w poszukiwaniu korzonków, którymi się żywią. Ponadto beton sprzyja rozwojowi stanów zapalnych i zwyrodnień kończyn. Nie chodzi jednak wyłącznie o stan fizyczny niedźwiedzi. U wielu z nich występują tzw. zachowania stereotypowe, spowodowane złymi warunkami życia i długotrwałym stresem: chodzenie tam i z powrotem po klatce, kołysanie się, przestępowanie z łapy na łapę, a w skrajnych przypadkach – samookaleczanie. Wszystkie świadczą o kondycji psychicznej zwierząt – misie po prostu cierpią. W naturze niedźwiedź brunatny pokonuje ponad 8 km w ciągu doby (poszukiwanie jedzenia zajmuje mu 10–11 godzin), jest przy tym aktywny głównie nocą. W niewoli znalezienie pokarmu zazwyczaj nie wymaga wysiłku – opiekunowie najczęściej wysypują go na posadzkę w stałym miejscu, zamiast ukrywać w różnych zakamarkach. Taki sposób podawania pożywienia zmusiłby zwierzęta do aktywności i poprawił nieco ich stan psychiczny. Niedźwiedzie brunatne dożywają w niewoli 50 lat. Najstarszy miś tego gatunku w naszym kraju – samica Kajtusia z Miejskiego Ogrodu Zoologiczno-Botanicznego w Braniewie – ma 34 lata. Pytanie, czy dalsze lata jej życia muszą upłynąć w takich warunkach jak dotychczas? Czy niedźwiedzica himalajska Balbina, której wiek jest oceniany na około 40 lat, wykupiona kiedyś z cyrku, dokona żywota w schronisku dla psów w Korabiewicach? Czy naprawdę nic nie można zrobić? Jak możesz pomóc Organizacje ochrony zwierząt i naukowcy starają się o przeniesienie misiów przebywających w najgorszych warunkach w bardziej odpowiednie dla nich miejsca, np. do specjalnych azylów dla niedźwiedzi, jakie działają w Europie Zachodniej i Środkowej. Zanim to jednak nastąpi, można im nieco polepszyć warunki życia chociażby przez wzbogacenie wyposażenia betonowych wybiegów – dodanie konstrukcji do wspinania czy kryjówek. Możesz wesprzeć te działania, przekazując 1 proc. podatku lub wpłacając darowiznę. www.bearproject.org 1% - Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Zwierząt OTOZ Animals KRS 0000069730. Uwaga! W rubryce przeznaczonej na cel szczegółowy koniecznie trzeba napisać: „Dla niedźwiedzi”. Darowizny - Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Zwierząt OTOZ Animals ul. Świętojańska 41, 81-391 Gdynia. Nr rachunku: 61 1020 5226 0000 6602 0247 0052 – także koniecznie z dopiskiem „Dla niedźwiedzi”. Niedźwiedzie okiem społeczności NG: miś wizyta w Warszawskim zoo niedźwiedź misio
Tradycja jest rzeczą piękną. Mówi, jak żyć. Często jednak nie pozostawia wyboru...
Pod drzewem mopane, którego liście przypominają rozłożone skrzydła motyla, niemal na środku wioski, stoi krzesełko turystyczne. Na tym krześle siedzi wódz. Zasuszony staruszek. Nazywam go staruszkiem, ale właściwie nie mam pojęcia, ile ma lat. Ubrany jest w przepaskę z koźlej skóry, jego głowę przykrywa zielony, filcowy beret, ręce opiera o srebrną laskę, która po rozkręceniu okazuje się pojemnikiem na tabakę. Wódz wie już o naszym przyjeździe, ale musimy poprosić go oficjalnie o zgodę na filmowanie. Myśli, cmoka, zastanawia się… Zgodę w końcu wydaje, ale oczywiście trzeba za nią zapłacić: trochę cukru i mąki kukurydzianej. Przysiadam się do wodza, przedstawiam się. Wódz pyta, skąd jestem i jak daleko jest Polska. – Oooo, proszę wodza, dwa dni leciałam tu samolotem i jeszcze cały dzień jechałam samochodem. – Oooo, a jak daleko to by było na piechotę? – Wódz próbuje przetłumaczyć to sobie na własny język. Himba nie wyrażają odległości w kilometrach czy milach, wszystko określane jest w dniach marszu. Wyjaśniam więc, że na piechotę musiałabym iść pół roku bez przerwy. A może i rok. – Oooo, to bardzo daleko. Też bym chciał zobaczyć Polskę – mówi wódz, chyba przez grzeczność. Pytam wodza, ile ma żon. Długo się zastanawia, liczy… Jedna, dwie… W końcu pokazuje mi na palcach: – Cztery. – A ile, wodzu, trzeba tu dać za żonę? Walutą Himba są krowy. Mężczyzna może teoretycznie mieć wiele żon, pod warunkiem że go na nie stać. Oficjalna stawka – trzy krowy za kobietę. Teraz jednak jest kryzys i także tutaj ceny spadły – można dać dwie krowy, jeżeli rodzice panny młodej się zgodzą. Mimo to niewielu Himba stać na więcej niż jedną żonę czy dwie… Tylko wódz wioski – najstarsza, najmądrzejsza osoba, która decyduje na przykład, kto z kim może się pobrać, co zrobić w razie suszy, czy przenosić wioskę, czy nie – jest bogaty i ma cztery żony. Wódz pyta, czy mam męża. Mówię, że nie. – Jak to nie? Żaden z tych mężczyzn tutaj nie jest twoim mężem? – pokazuje na naszą ekipę telewizyjną. – Ano, jakoś nie. Tu jest Michał, operator, i Adaś – drugi operator kamery. Jacek to dźwiękowiec. Ale żaden z nich nie jest moim mężem, proszę wodza. – Ojej, przykro mi, że twoi rodzice nie żyją… – Wódz się zasępia. – Ależ żyją! Mają się świetnie – wykrzykuję. – Jak to: żyją?! – Wódz jest autentycznie zdziwiony. – I nie zadbali, żebyś miała męża?! Nikogo ci nie wybrali?! Mówię, że to ja decyduję, czy i za kogo wyjdę za mąż. – Hmm… – Wódz drapie się po głowie. – Mhmm. Kobieta w plemieniu Himba zajmuje bardzo ważne miejsce. Właściwie na jej barkach spoczywa los plemienia. Nie tylko przygotowuje prowiant na wielotygodniowe wyprawy pasterskie męża, ale także wychowuje dzieci, wyplata kosze, rozciera między dwoma kamieniami kukurydzę na mąkę, spulchnia poletko, garbuje skóry oraz robi zapasy żywności. Jednym słowem, ma pełne ręce roboty. W zamian za to cieszy się wielkim szacunkiem współplemieńców i podobno też ma pewne szczególne prawo. Gdy tygodniami oczekuje na powrót partnera, niezaspokojona w swych potrzebach seksualnych, może oddać się bez skrępowania jednemu z krewnych męża. Wódz doprecyzowuje zasady: – W mojej wiosce takie rzeczy to tylko w tajemnicy i po ciemku można robić. Po pierwszym dniu gościny u Himba łapiemy się na tym, że rozpoznajemy dziewczyny głównie po… piersiach. Mężczyzn w wiosce jest jak na lekarstwo, większość przebywa gdzieś daleko w buszu, gdzie zajmują się krowami i kozami. Kobiet jest natomiast mnóstwo i trudno je rozróżnić po rysach twarzy – wszystkie wysmarowane są rdzawą mazią, mają podobne fryzury, niemal taką samą biżuterię i minispódniczki z koźlej skóry. Więc mówię: „O, to jest ta, co ma te małe, jędrne, sterczące piersi”, „A to ta z największymi piersiami w całej wiosce”, „A to jest ta, co ma niesymetryczne cycki, a ta ma takie dziwne sutki, a ta ma piersi niczym dwie smętne torebki zwisające do połowy brzucha”. W wiosce rozpoczynają się przygotowania do wesela syna wodza i czternastolatki o imieniu Raisiua. Stoimy na placu obok chaty wodza, gdzie przez cały czas tli się święty ogień zwany okuruwo. W tym miejscu odbywają się śluby, pogrzeby i wszelkie inne uroczystości. Tu też rozmawia się z przodkami (miejscowe bóstwa są zawsze płci żeńskiej!). Do wodza, który siedzi przed ogniskiem zamyślony, z wybitnie uroczystą miną, podchodzi właśnie pan młody, odchyla ślubne nakrycie głowy, a ojciec goli mu odrobinę włosów z tyłu nad karkiem. Ceremonia została rozpoczęta. Mężczyźni budują ochoto, prowizoryczne zadaszenie z gałęzi i koźlich skór, pod którym będą siedzieć najważniejsi goście weselni, czyli… oni sami – przyszły mąż, jego brat i przyjaciele, bynajmniej nie panna młoda. Wszyscy czekają teraz w milczeniu, aż ugotuje się zabity i poćwiartowany W surowych warun kach przezywaja tylko najsilniejsze dzieci. Powyżej: tańce w trakcie weselnej uroczystości. specjalnie na tę okoliczność baran. Jeden z mężczyzn co chwila miesza w kociołku mięso, właśnie na samym wierzchu pojawił się łeb zwierzęcia. Wyłupiaste oczy ofi ary zalewane są co chwila bulgoczącą wodą. Zapowiada się fantastyczny i pożywny posiłek. Himba rzadko mają okazję najeść się do syta, a mięso to już prawdziwy rarytas! Wpatruję się w kości, fragment szczęki nieszczęsnego barana, kawałki mózgu i modlę się w myślach, żeby tylko nikt mnie tym przysmakiem nie poczęstował… Jednak mężczyźni i kobiety jedzą oddzielnie, więc nie muszę się niepokoić. Podczas ślubu wspólnie odbywają się jedynie tańce. W tym czasie kobiety ustawiają się w półokręgu – są eleganckie, świeżo wymalowane ochrą, słowem, wyszykowane na przyjęcie… Rozpoczyna się taniec ondjongo, który otwiera uroczystości i zwołuje na wesele gości z okolicy. Dziewczyny same sobie akompaniują; gulgoczą, robią „brrr” ustami, klaszczą niczym w utworach Piotra Rubika (sic!). Próbuję naśladować te dźwięki, jednak kompletnie mi to nie wychodzi, skupiam się więc na ruchach. Tupaniem wzniecam tumany kurzu, podryguję, macham rękami, przewracam oczami. Początkowe skrępowanie zdaje się mijać, a ja coraz swobodniej pląsam pomiędzy półnagimi tancerkami. Panowie uśmiechają się szeroko, chyba podoba im się mój popis. Teraz kobiety i mężczyźni wywołują się na środek okręgu do tańca… Każda pieśń ma swoje znaczenie. Płyną hymny pochwalne – jaki wspaniały jest ten mężczyzna z pulchnymi policzkami, ten z kijem w dłoni; i ta dziewczyna z niesymetrycznym biustem; chwalą też ziemię i swoją okolicę. Ale każda ze stron chce też zwyciężyć w tańcu – rywalizują, kto ma więcej siły i kto jest najlepszym tancerzem. Panny młodej nie ma z nami. Tak nakazuje tradycja. Mam już jedną żonę, Verihindę. Ona mnie kocha, umie ciężko pracować, pomaga mi, robi wszystko zgodnie z moją wolą. Mamy dwoje dzieci, ale z nową żoną chciałbym mieć z dziesięcioro. Planowałem wziąć drugą żonę już wcześniej, ale mój ojciec się na to nie zgadzał, więc musiałem czekać. A stać mnie było! Mam naprawdę dużo zwierząt, mogę sobie pozwolić na cztery żony, bo Himba może mieć tyle żon, ile chce, a ja chciałbym mieć cztery. Jak ojciec powiedział, że to już czas, to znalazł dla mnie kobietę. Za Raisiuę muszę dać byka i dwie owce. To jest pierwsza część. Kolejna zostanie zapłacona później; jak żona urodzi mi dzieci, jej rodzice dostaną pozostałe zwierzęta. Znam moją nową żonę, bo dorastaliśmy w tej samej okolicy. Jest pracowita i piękna. Widziałaś ją? O tak, jest piękna! Wiem, że Raisiua mnie nie kocha, bo nie była wcześniej moją dziewczyną. Ale pewnego dnia nastąpi zmiana w jej sercu. Na pewno tak będzie. Wchodzę do chaty matki panny młodej, w środku siedzą jej przyjaciółki i gospodyni. – Moro. Perivi? Jak się macie? – witam się w ich języku. – Naua. Naua – wszystkie kobiety odpowiadają mi zgodnym chórem, że bardzo dobrze. Raisiua siedzi zdenerwowana pod ścianą. Rzeczywiście jest śliczna! Ma pięknie wykrojony nosek, wydatne usta, duże oczy z długimi rzęsami... Jej piersi są małe, krągłe, jeszcze jędrne, nogi zaś długie. Wyczuwam jednak, że jest spięta, zresztą trudno się dziwić: w końcu ma pewnie około 14 lat (Himba nie znają swojego wieku), nie zna zbyt dobrze swojego przyszłego męża i nie miała nic do powiedzenia w sprawie ślubu. W całej okolicy nie ma piękniejszej dziewczyny, ale też pan młody jest wyjątkowym kandydatem do ręki, w końcu to syn wodza wioski. Głowę panny młodej zwieńcza ekori – misterna konstrukcja z metalu, koźlej skóry, pokryta popiołem i ochrą. Z tyłu ma coś w rodzaju ogona, symbolizującego rogi i uszy krowy. Z przodu jest zwijany welon, który – kiedy dziewczyna przyjdzie do domu pana młodego – zostanie rozwinięty. Teraz rulon opada swobodnie po bokach, nadając jej dziecięcej twarzy absolutnie bajeczny wygląd. Słońce zaszło, a przyjęcie weselne trwa. Mężczyźni zabijają kolejną owcę. Poćwiartowane mięso trafi a do kociołka. Kobiety gotują kaszkę kukurydzianą, lekko posłodzoną. Cukier to dla Himba prawdziwy rarytas, a dzisiaj jest wyjątkowa okazja – ślub, więc oczywiście się znalazł. Konsystencja kaszki przypomina klajster. Przez całe przyjęcie weselne pan młody i pozostali goście będą się objadać mięsem i kaszą. Tylko panna młoda, jako jedyna, nie może nic jeść. To ma jej przypomnieć, że nie ma wiele do powiedzenia...
„Kobieta na krańcu świata” telewizja TVN. W każdą niedziele o godzinie 13.00 - nakrancuswiata.tvn.pl
W poszukiwaniu bohaterek do programu TVN „Kobieta na krańcu świata” przemierzam niemal cały glob… Pokonam łącznie 90 000 kilometrów, spędzę 150 godzin w powietrzu, w ośmiu krajach na trzech kontynentach nakręcę wraz z ekipą telewizyjną TVN setki godzin unikatowych materiałów. Wszystko po to, żeby pokazać Wam, jak żyją zwyczajne kobiety, które robią nadzwyczajne rzeczy. Bo historie moich bohaterek układają się w fascynującą, barwną mozaikę. Mają różne marzenia, żyją w bardzo odmiennych kulturach, wyglądają inaczej. To, co je łączy, to ogromna wewnętrzna siła, która sprawia, że są wyjątkowe. Niezależnie od szerokości geograficznej każda kobieta lubi się podobać, chce być podziwiana i dba o swoją urodę. Naprawdę! Nawet kobiety żołnierze potrafi ą po kryjomu uszminkować sobie usta, żeby lepiej wypaść w naszych kamerach czy korzystniej wyglądać na zdjęciach… Baba to zawsze baba! W Argentynie poznałam życie kobiety kowboja, która została gaucho, żeby zaimponować swojemu chłopakowi. Edith jest kruchą blondynką, jeździ konno, jakby się urodziła w siodle, kastruje byki, a w wolnym czasie gra w piłkę nożną. Żyje na stancji, gdzie pędzi bydło przez bezkresną Pampę. Z chłopakiem się rozstała... W Wietnamie dryfowałam w domku unoszącym się na wodzie i nauczyłam się gotować mątwę z gospodynią o imieniu Bien. Jej największym marzeniem jest mieć jasną skórę i prowadzić salon urody. Tymczasem w obcisłej koszulce z napisem Versace i spodniach od Gucciego szykuje jedzenie rybom, które od pokoleń jej rodzina hoduje w specjalnych klatkach umieszczonych pod podłogą pływającego domu. Chodziłam po polach minowych w Kambodży, chcąc poznać życie So Tonh, która jest dowódcą oddziału saperów. Zarabia miesięcznie 200 dolarów, co w kraju, gdzie większość ludzi musi przeżyć za mniej niż dolara dziennie, jest prawdziwym majątkiem. 40 stopni upału, mundur, kamizelka kuloodporna, hełm i 6 milionów min pod ziemią – to realia egzystencji So Tonh. W Wenezueli spotkałam się z kobietami z fabryki piękna. W tym kraju piętnastoletnia dziewczyna dostaje na urodziny talon na operację plastyczną nosa i powiększenie piersi. W świecie macho to uroda jest jedyną przepustką do kariery dla dziewczyn z najbiedniejszych dzielnic Caracas. Carmen urodziła się w El Alto w Boliwii. Ponad połowa mieszkańców tego kraju żyje poniżej granicy ubóstwa, bez dostępu do czystej wody, opieki medycznej i edukacji. Carmen jest zapaśniczką cholitą, która walczy na ringu w tradycyjnym stroju Indian Ajmara, czyli w kolorowej falbaniastej spódnicy, chuście narzuconej na ramiona i w meloniku. Reszta jest już mniej barwna. Na moich oczach kobiecie wybijają ząb, leje się krew, a Carmen dostaje za tę walkę jakieś 10 dolarów. Próbuje za nie utrzymać przez tydzień siebie i dwóch synów… Więcej o ciekawych kobietach z krańców świata w programie oraz w książce „Kobieta na krańcu świata”.
Te komentarze dotyczą jednej osoby. Mnie. Pochodzą z forum internetowego (ach, ta wolność w Internecie!) i najlepiej obrazują, że „jeszcze się taki nie narodził, co by wszystkim dogodził”.
– Wygląda jak flądra obdarta ze skóry... (gość 1) – Ona ma 34 lata? A ja myślałem, że z 54! Brzydka jest taka, że aż rzygać mi się chce, jak na nią patrzę. (gość 2) – Ma czarujący uśmiech i wygląda bardzo dziewczęco. Ja to bym się z nią ożenił, jakby chciała... (gość 3) – Nijaka taka. Nie wiem, co ci ludzie w niej widzą. (gość 4) Nie ma obiektywnego piękna, tak samo jak nie da się obiektywnie postrzegać świata. Nie ma też jednego obowiązującego kanonu urody. O tym, jak gusta zmieniały się na przestrzeni tysięcy lat, nie ma się co rozpisywać, bo zrobili to już inni. Bardziej interesują mnie współczesne kanony piękna w różnych szerokościach geograficznych, szczególnie w krajach mniej popularnych wśród turystów. Rubensowskie kształty, chłopięca sylwetka Twiggy czy wręcz przeciwnie – usta i biust-gigant Pameli Anderson, zadziwiająco wysokie czoło królowej Elżbiety I – długo można się zastanawiać, dlaczego określone cechy postrzegamy jako atrakcyjne (w przypadku Elżbiety może to była władza?). Jedyny przykład obiektywnego uznawania kanonu piękna, o jakim słyszałam, zaobserwowano na Saharze wśród plemienia Wodaabe. W tamtejszej kulturze każdy mężczyzna powinien być wysoki, szczupły, umalowany w identyczny sposób: oczy i usta obwiedzione czarną kredką, żeby podkreślić biel gałek i zębów, linia wyrysowana na nosie ma zaznaczać symetrię twarzy. O dziwo, kiedy badacze pokazywali Wodaabe zdjęcia różnych mężczyzn i pytali, który z nich jest najpiękniejszy, zawsze wskazywano tę samą osobę! To nie do pomyślenia w naszej kulturze, w której „nie ładne co ładne, tylko co się komu podoba”. W Japonii ideałem piękna jest kawai. Najbliższe temu określeniu jest angielskie słowo cute. Po polsku można je tłumaczyć „słodka, urocza” etc. Zdaniem Japończyków najpiękniejsze są dziewczynki w białych podkolanówkach, krótkich kraciastych spódniczkach, z upiętymi kucykami, ubrane na różowo. Koniecznie powinny jeszcze się piskliwie i infantylnie śmiać, wstydliwie zasłoniwszy usta dłonią. W ten sposób stylizują się niemal wszystkie panie. Także te, które mają nie 12 lat, lecz 52 i sporą nadwagę. Bez wahania eksponują swój cellulitis na udach. Panowie wydają się zachwyceni! Kanon urody obowiązuje także prostytutki. Podobno najwięcej japońskich mężczyzn marzy o seksie z uczennicą – tak właśnie powinny wyglądać panie wynajmowane „do towarzystwa”. To drażliwa kwestia, ale proszę mi wierzyć, że do Japończyków nie dotarły europejskie afery pedofilskie i ich stosunek do tego tematu jest zgoła odmienny. No cóż, do Japonii nie pasowałam – za wysoka, wcale nie „słodka”… No i nie chichram się głupkowato. Bez szans byłam też wśród całkiem „dorosłych” piękności w Los Angeles. Naprawdę nigdzie na świecie nie ma takiego nagromadzenia idealnych, opalonych nóg, wyćwiczonego ciała, doskonałych silikonowych biustów, ostrzykniętych wypełniaczem ust. Jest jednak pewien problem: te miss trudno od siebie odróżnić. Wszystkie mają blond włosy, jasne oczy, a ich wybielony uśmiech aż oślepia! Mężczyźni też wyglądają tu idealnie! Na Zachodnim Wybrzeżu USA można więc co najwyżej zająć jakieś strategiczne miejsce na plaży, okopać się w dołku i obserwować piękności. Zwinięta ciasno w ręcznik wzdychałam tylko, nie mając śmiałości nawet przejść z leżaka do wody… Lepiej było w Etiopii podczas wizyty u wojowniczego i mało przyjaźnie nastawionego plemienia Mursi. Wyróżniał mnie kolor skóry, jednak wątpliwości wzbudzała płeć. Niby wyglądam jak baba, ale chodzę w spodniach i pokrzykuję na facetów, z którymi przyjechałam! Przecież kobieta nie odgrywa roli dominującej w stadzie. Lokalne piękności patrzyły więc na mnie z rezerwą. Same wyglądały zjawiskowo. Mieszkanki Etiopii są dość wysokie, strzeliste, mają pięknie ukształtowane czaszki. A kobiety z plemienia Mursi dodatkowo ozdabiają się, wkładając gliniany krążek w dolną wargę. Rozpychać skórę małymi krążkami zaczynają jako dziewczynki, a kończą w dorosłym wieku z „talerzykami” o średnicy 20 cm! Czemu to robią? Mówi się, że to odpędza złe duchy. Inna teoria głosi, że w czasach, gdy biali porywali afrykańskie kobiety, pozwalało to im uniknąć napaści – najeźdźcy nie gustowali w tak „upiększonych” paniach. Dziś z pewnością robią to dla urody (i może trochę dla turystów, którzy nieźle płacą za zdjęcia). Im większy jest gliniany krążek rozciągający usta, tym piękniejsza wydaje się jego dumna posiadaczka! A gdy chce coś zjeść i wyjmie ów przedmiot, warga zwisa jej smętnie do połowy szyi… Ciało pięknej kobiety Mursi jest też, dla wzmocnienia urody, poorane bliznami. Na skórze robi się finezyjne nacięcia, w ranę celowo wdaje się zakażenie. Powstają w ten sposób grube szramy, tworzące coś w rodzaju ornamentów. Chociaż nie pasowałam do kanonu, panie były zainteresowane moimi jasnymi włosami i skórą. Szczególnie na przegubach rąk, gdzie prześwitują niebieskawe żyłki. Nadal jednak nie było pewności co do mojej płci… Jak to sprawdzić? Olśnienie – jak baba, to musi mieć cycki! Zanim zdążyłam się zorientować, kobiety Mursi zadarły mi bluzkę, żeby sprawdzić, czy mam piersi! Stałam tak mocno skonsternowana i obserwowałam ich twarze wyrażające bezgraniczne zdumienie. Cycków nie widać, bo były upchnięte w staniku. Po kilku sekundach jedna z odważniejszych włożyła mi rękę w biustonosz i „hyc-hyc” wydobyła dowód rzeczowy na wierzch! Dopiero wtedy rozległy się śmiechy i ostatecznie kobiety uznały mnie „za swoją”. Kawalerzy kręcili jednak nosami z niezadowoleniem. Kiedy tak podróżowałam przez świat, kilkakrotnie miałam okazję popaść w depresję, obserwując kanony piękna w różnych krajach i mój brak przystawalności do nich (jakie to babskie, nieprawdaż?!). W Tajlandii z moimi 180 cm wzrostu czułam się niczym słoń w składzie porcelany i z zazdrością patrzyłam na filigranowe piękności. Ale za to nastrój poprawiłam sobie w Ekwadorze. Adoratorów, propozycji małżeństwa i… zbliżenia fizycznego miałam wiele. W krajach arabskich nawet się podobam, bo przecież tam blondynka, i to wcale nie drobnej budowy, jest w cenie. Najweselej było jednak na odległej Syberii na biegunie zimna, Ojmiakonie. Po kilku tygodniach jazdy przez ten kraj szukaliśmy jakiegoś domu, żeby się chociaż umyć i przespać jak człowiek, w łóżku zamiast na pace samochodu. Trafiliśmy w końcu do jakuckiej rodziny, która za niewielką opłatą zgodziła się nas przenocować i pozwoliła skorzystać z prawdziwej rosyjskiej bani. Co za radość! Akurat tak się złożyło, że był 27 września, wybiła północ i zaczęły się moje urodziny. Na stół obok dzikiego zająca w potrawce i innych wiktuałów wjechał więc samogon – 86-procentowy. Uhhh… Mocne to jak cholera! Pijemy tak, pijemy… Za przyjaźń polsko-jakucką, za moje zdrowie… (Na Syberii naprawdę nie da się odmówić wypicia trunku; w Polsce z rzadka sięgam po alkohol, a jeśli już to niskoprocentowy!). Po kilku kolejkach gospodyni się rozkleja i zaczyna mi opowiadać. – Wiesz, my, Jakuci, jesteśmy potomkami Mongołów. Nasi przodkowie byli zbiegami z armii Czyngischana i tak przed nim uciekali na północ, że aż tu dotarli. I stąd te nasze rysy twarzy… Jak byłam mała, często płakałam, że jestem taka brzydka i nie wyglądam jak dziewczyny z telewizora. Jak zaczęłam dojrzewać, to byłam załamana i myślałam, że nie znajdę chłopaka. Wiesz, jak to jest… Nawet się zabić chciałam, że oczy mam takie skośne, nos plaskaty i w ogóle… A ty, krasawica, taka jesteś piękna! Taka cera jasna, duże oczy… No, śliczna po prostu! – zaczęła gładzić mnie po twarzy. – Jesteś taka śliczna jak… renifer! Nie wiem, czy waszym zadaniem renifer jest ładny. Moim zdaniem nie…
Miejsce akcji: Kafejka internetowa w Punta Arenas.
Powinnam była uczyć się języków obcych... Naprawdę. Kiedy w latach 80. chodziłam do szkoły, luksusem były lekcje angielskiego, które pobierałam sumiennie. Niestety, rosyjskiego też się uczyłam. Choć w sumie, dlaczego niestety?! Przecież to piękny język i okazał się w moim życiu bardzo przydatny. Jednak był narzucony. A że naturalną konsekwencją przymuszania jest bunt, buntowałam się, i to bardzo. Tak bardzo, że jedyny raz ocenę niedostateczną na półrocze dostałam właśnie z rosyjskiego, w I lub II klasie liceum. Potem zmieniła się nam pani profesor, a ja zaczęłam dostawać same czwórki i piątki. Może więc była to kwestia sposobu nauczania, które jak się okazało, wcale nie poszło w las? Gdy w drodze na Syberię przekraczałam granicę białoruską, wydawało mi się, że po rosyjsku potrafię powiedzieć wyłącznie mienia zawut Martina. Jakże się myliłam! Pod koniec wyprawy udzieliłam chyba półgodzinnego wywiadu lokalnej telewizji w Magadanie i podobno nawet coś można było z tego zrozumieć. Po rosyjsku porozumiewałam się także w Mongolii, choć nie zyskałam dzięki temu przyjaciół. Próbowałam uczyć się niemieckiego, ale już samo słowo würst (kiełbasa), brzmi dla mnie za twardo, zupełnie niezachęcająco, także nic z tego nie wyszło... Mieszkałam w Paryżu, wzięłam kilka lekcji tego języka, jednak nie poczułam sympatii ani do francuskiego, ani do Francuzów, ani do ich win. Skończyło się na tym, że raczej Je ne parle pas français. Najmocniej jednak żałuję hiszpańskiego. Tym bardziej że uczęszczałam do warszawskiego XXII LO im. José Martii i mieliśmy fakultatywny hiszpański, a ja nie podjęłam trudu nauczenia się tego języka. Ilekroć zawitam do Ameryki Południowej, przekonuję się, że mój angielski jest całkiem nieprzydatny. To nam się wydaje, że Europa jest pępkiem świata, a angielski najpopularniejszym językiem na naszym globie. Nieprawda. Najwięcej osób mówi po chińsku – ok. 1,3 mld. Językami hindi i urdu posługuje się ok. miliarda ludzi. Angielski jest dopiero na trzecim miejscu (500 mln użytkowników). Hiszpański jest językiem ojczystym ok. 400 mln ludzi. Siedzę więc w kafejce internetowej w Punta Arenas. Na migi udaje mi się wytłumaczyć, po co tu przyszłam. Piszę. Podchodzi pani i pyta (chyba...), co chcę do picia. Na wszelki wypadek nie zamawiam niczego, bo przed chwilą byłam w restauracji, gdzie pokazałam w karcie pollo (kurczak). To się udało. Potem już było tylko gorzej. Hiszpańskie słowo caliente zinterpretowałam jako zimny, bo brzmiało dla mnie podobnie jak angielskie cold (zimny). Tymczasem „caliente” oznacza ciepły i tym sposobem dostałam szklankę gorącej wody do obiadu. Trudno. Po obiedzie poprosiłam o bill (mając na myśli rachunek). Pani mi przyniosła beer (piwo!) Na moje głośne protesty, że no alcohol – kelnerka rozpromieniła się w radosnym zrozumieniu, by za chwilę przynieść mi z zaplecza... butelkę gazowanego, bezalkoholowego napoju „Bilz”, popularnego w tej części Ameryki Południowej. W końcu doszłyśmy wspólnie, że chodzi mi o la cuenta, ale z tego wszystkiego byłam już tak skonfundowana, że dałam pani napiwek dwukrotnie przewyższający wysokość rachunku... Przecież naraziłam ją na koszty. Uff... Udało się. W zasadzie na tym końcu świata (sam ogonek Chile) angielski jest całkiem nieprzydatny. Mogłabym mówić nawet po polsku, bo nic by to nie zmieniło. Choć przez kilka lat edukacji nauczyłam się angielskiego całkiem nieźle – poziom LCCI (sprawdzający biegłość posługiwania się językiem w sytuacjach biznesowych) zdałam z wyróżnieniem – uwsteczniam się w każdej podróży. Zwykle bywam w mało cywilizowanych miejscach i dostosowując się do rozmówców, sama zaczynam mówić „Kali mieć”, „Kali chcieć”. Katastrofa! A teraz jeszcze ten hiszpański… Trzeba było znaleźć trochę czasu na studiowanie rozmówek i przyswojenie podstawowych zwrotów. Pocieszam się, że w lapsusach słownych nie jestem osamotniona. Nawet wielkie firmy, które wchodzą na obce rynki, popełniają ten błąd zaniedbania. Na Tajwanie przydarzył się niefortunny przekład hasła reklamowego Pepsi: oryginalne „odżyj z pokoleniem Pepsi” brzmiało „Pepsi przywróci Twoich przodków ze świata umarłych”... Głośno było też za sprawą Mitsubishi, które swój model pajero musiało w Hiszpanii przechrzcić na montero („górski wojownik”) , bo oryginalna nazwa znaczy „samogwałt”. Firma General Motors chciała wprowadzić na rynek hiszpański model nova, lecz po hiszpańsku no va oznacza „nie jedzie”! Na kartach historii motoryzacji zapisała się również zabawna wpadka związana z toyotą fiera. Fiera w Puerto Rico oznacza „starą, brzydką kobietę”. A zatem uczmy się języków! Moje noworoczne postanowienie to przyswoić hiszpański w stopniu umożliwiającym NORMALNĄ komunikację. I jeszcze jedno. Pamiętajcie – „rachunek” po hiszpańsku to la cuenta...
Minęły dwa lata, odkąd stanęłam na Dachu Świata. Przez ten czas wiele się wydarzyło…
Miejsce akcji: Nepal, najwyższa góra świata Obsada: ja i Everest Zostałam redaktor naczelną National Geographic i Travelera, napisałam książkę Przesunąć horyzont i cykl artykułów „Z życia naczelnej”, zobaczyłam goryle w Wirundze (o czym marzyłam od dawna), omal nie przeprowadziłam się ze wsi do Warszawy, ostatnio – zostałam szczęśliwą mamą, zmieniłam samochód, skróciłam trochę włosy… Jestem spełniona, ale… Jeśli mam być szczera, to głowę stale mam zaprzątniętą myśleniem o Górach… O wyprawach moich i kolegów, którzy przysyłają mi „gorące pozdrowienia” z wyjazdów wspinaczkowych. Jakby chcieli mi zrobić na złość, wiedząc, że nie mogę się teraz ruszyć z domu. W zeszłym roku zdobyłam Mount McKinley i Elbrus (oba zaliczane do Korony Ziemi), ale jeszcze zanim wróciłam do domu, myślałam o kolejnych Górach. Po prostu nie mogę się doczekać spotkania z Nimi. Wiele osób zamęcza mnie pytaniem, dlaczego postanowiłam zdobyć Everest… Mogłabym odpowiedzieć, jak George Leigh Mallory zapytany o to w 1923 r. podczas jednej z niezliczonych prelekcji, podczas której zbierał fundusze na kolejną ekspedycję: „Ponieważ istnieje”… Należałoby się zastanowić, po co ludzie w ogóle się wspinają? Całkiem niedawno prowadziłam adventurowe życie, ciągle byłam w podróży, zmieniały się krajobrazy, a ja traktowałam je jak scenografię do kolejnych pasjonujących przygód (i nieźle się przy tym bawiłam). Tak było do dnia, gdy po raz pierwszy pojechałam wspinać się w Alpach. Szłam granią pod szczytem Mont Blanc i gdy dochodziliśmy do wierzchołka, wiatr rozwiał chmury nad Chamonix – dookoła odsłoniły się alpejskie szczyty… Stało się. Wiedziałam, że rajdy, nurkowanie czy sporty powietrzne pozostaną miłą odskocznią od tego, co miało stać się moją najważniejszą pasją. Człowiek ma chyba zakodowaną potrzebę zbliżania się do nieba. Wszystko, co boskie i wspaniałe, jest zawsze w górze – począwszy od Olimpu, a na Królestwie Niebieskim skończywszy. Pomijając jednak wątek religijny – co może skłaniać ludzi do wspinaczki? Niech pomyślę. Rozrywka!? Na początku człowiek ma w sobie dość godności, żeby w nocy wstać, wygrzebać się z ciepłego śpiwora, założyć goreteksowe spodnie, kurtkę, rękawiczki, wciągnąć zimne buty, budząc przy tym wszystkich współmieszkańców namiotu, wyczołgać się na dwudziestostopniowy mróz i wysikać się. Po kilku dniach, nie wychodząc ze śpiwora, nie zważając na to, że wszyscy słyszą, załatwia się do butelki. I jeszcze zostawia butelkę w śpiworze, bo daje dodatkowe ciepło... O nie, to zdecydowanie nie jest zabawne! Może więc zwykła przyjemność w obcowaniu z naturą? Piąta rano. Pobudka. Po omacku ubrałam się najszybciej jak mogłam, by poranny, przeszywający mróz nie dotarł do każdej komórki mojego ciała. Spakowałam plecak – znowu wydawał mi się zbyt ciężki, choć prawie nic do niego nie włożyłam! Zjadłam owsiankę i jajko na twardo, zrobiłam herbatę do termosu. Potem dopięłam raki, ostatnie spojrzenie w górę i ruszyłam. Na początku szło mi się doskonale (…). Po około godzinie zaczęłam marznąć. Na rozgrzewanie butów, zmienianie skarpetek, wkładanie rozgrzewaczy chemicznych i pospieszne ich wyciąganie, bo mnie uwierały, straciłam ponad godzinę. Wybiłam się z rytmu i już go nie odzyskałam. Najpierw tęskniłam za słońcem, które by mnie rozgrzało, potem je przeklinałam (…). Upał był nieprawdopodobny. Wydawało mi się, że słońce wypala mi dziurę w czubku głowy. Od śniegu odbijały się promienie i parzyły w oczy. Zatrzymywałam się co chwila, zdejmowałam warstwy ubrania i pakowałam pod czapkę śnieg, z nadzieją, że ostudzi mój parujący mózg. Nie. To też nie to… Może więc sława?! Ból głowy był tak silny, że aż bałam się otworzyć oczy. Już wiedziałam, że poranne światło przefiltrowane przez żółtą kopułę namiotu będzie nieprzyjemnym doznaniem. Dyszałam ciężko, myślałam tylko o tym, że chce mi się pić, że zaczyna mnie mdlić. Klasyczne objawy choroby wysokościowej (…). Po około półgodzinie wzeszło słońce i niemal równo z nim w namiocie zrobiło się duszno, a na głowę spadł mi prysznic z zamarzniętych oddechów, które osadzały się na ściankach przez całą noc. Niechętnie wyczołgałam się w chłodny poranek. Kaszka bananowa dla dzieci i pięć łyków herbaty – to wszystko, co było w stanie przyjąć moje udręczone ciało… Wierzcie mi, że znam kilka łatwiejszych (i bezpieczniejszych) sposobów zdobycia popularności! Szukam zatem dalej… Pozostaje jeszcze możliwość sprawdzenia się. Everest był ciężką próbą charakteru, bo dotknął najczulszej struny w mojej osobowości – cierpliwości. Zawsze chodziłam pod górkę, ale na skróty. Wybierałam zawsze drogę dużo trudniejszą, ale szybszą. Everest to było coś, od czego się z tym swoim pośpiechem po prostu odbiłam. Odbiłam się od ogromu masywu skalnego. Everest jest życiem zatrzymanym w kadrze. Wszystko wymaga gigantycznej cierpliwości. Topienie śniegu, gotowanie wody, jedzenie, wszystkie rzeczy, które robi się wokół siebie, permanentne zmęczenie, zimno, a przede wszystkim czekanie na okno pogodowe przez jedenaście dni… Dla mnie konieczność wykazania się ogromną cierpliwością i absolutnym podporządkowaniem kaprysom Góry była nie do zniesienia. Nauczona kształtowania rzeczywistości, nie mogłam pojąć, że nie jestem w stanie ukształtować ani terenu, ani pogody, ani mojej aklimatyzacji (…). Wspinaczka nie jest, nie może być przyjemna w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Radosny marsz, oddychanie pełną piersią, podziwianie widoków, rozkoszowanie się lekkim mrozem szczypiącym w policzki nie ma racji bytu w Górach Wysokich. Umysł otumaniony brakiem tlenu jest otępiały i nieczuły na bodźce, marsz ogranicza się do pokonywania kilku kroków i wykonywania histerycznych oddechów niczym ryba wyjęta z wody. Wstaje się o świcie, a właściwie – w nocy, marznie, nie można się wykąpać. Nie ma się ani chwili intymności, dzieląc maleńki namiot ze współtowarzyszami wyprawy. Kiedy jest się na szczycie, myśli się zwykle o tym, że najgorsze dopiero przed nami. Większość wspinaczy ginie właśnie podczas zejścia. Ale, kiedy już dotrę do Bazy, kiedy odwrócę się i spojrzę na tę gigantyczną Górę – będę mogła sobie powiedzieć: „Udało się!”, „Zrobiłam to!”. Pozostanie świadomość, że pokonałam wszystkie przeciwności losu, pokonałam siły natury, wreszcie pokonałam własne słabości! To jest właśnie najpiękniejszy moment wspinaczki wysokogórskiej! Cytaty pochodzą z książki „Przesunąć horyzont”.
Jedziemy wąską dróżką przez dżunglę. Widzę olbrzymie liście wielkości dwuskrzydłowych drzwi; potężne liany grubości gaśniczego węża, konary drzew splątane ze sobą tak bardzo, że nie sposób odróżnić poszczególnych gałęzi. Mam wrażenie, że to „koniec świata”, kiedy dostrzegam na konarze drogowskaz, a na nim napis „Szaman” i strzałkę w odpowiednim kierunku. Czyli tu jednak nie kończy się cywilizacja.
Z wizytą u szamana Miejsce akcji: Ekwador. Bohaterowie: Ja i szaman Raul (w roli drugoplanowej ekipa telewizyjna i tłumacz Francisco) Jedziemy wąską dróżką przez dżunglę. Widzę olbrzymie liście wielkości dwuskrzydłowych drzwi; potężne liany grubości gaśniczego węża, konary drzew splątane ze sobą tak bardzo, że nie sposób odróżnić poszczególnych gałęzi. Mam wrażenie, że to „koniec świata”, kiedy dostrzegam na konarze drogowskaz, a na nim napis „Szaman” i strzałkę w odpowiednim kierunku. Hmm… Czyli tu jednak nie kończy się cywilizacja. Szaman Raul jest ode mnie sporo niższy, nagi do pasa, a na biodrach ma przewiązany ciemnogranatowy kawałek materiału w białe wąskie poziome pasy – wyglądający na klasyczny męski ręcznik kąpielowy… Jest bosy, ma dziwną fryzurę; włosy ułożone w kaczy dziób, pomalowane krwistoczerwonym barwnikiem. Jest to typowa fryzura plemienia Colorado-Tsachila, z którego pochodzi Raul. Podaję mu rękę. Jednak szaman zamiast nią potrząsnąć, zaczyna… wąchać mój nadgarstek. W końcu wykrzykuje: – Tygrys – dźga mnie palcem w pierś. – Masz znak tygrysa, podobasz mi się. – I zaczyna się śmiać... Nagle, jakby w przebłysku świadomości, szaman poważnieje i mówi, że czas zacząć rytuał. Przenosimy się do „gabinetu”, czyli lichej budki zbitej z desek. Po drodze rozglądam się po obejściu; wszędzie walają się jakieś smętne, popsute sprzęty domowe; stary telewizor do połowy już zarośnięty trawą, zardzewiały dziecięcy rowerek, skrzynka pustych butelek po jakimś alkoholu, dziurawa klatka dla ptaków, przewrócona drabina. W „gabinecie” dostrzegam ołtarzyk; na nim świece, obok są jakieś kamienie, rzeźbiona mała drewniana figurka. Naprzeciwko, pod drugą ścianą, stoi ławeczka, na której machinalnie siadam. Szaman zapala świece i zaczyna mi opowiadać, co mnie czeka. – Królowo, masz silną duszę, ale potrzebujesz oczyszczenia. Ja, Wielki Czarownik, uzdrowię cię. – Podaje mi naczynie z żółtawą, zawiesistą cieczą do wypicia. Domyślam się, że jest to wywar z liany ayahuasca (co w wolnym tłumaczeniu oznacza „pnącze duchów”), podstawowy specyfik wykorzystywany przez tubylczych szamanów-uzdrowicieli działających do dzisiaj we wszystkich lesistych prowincjach Ekwadoru, Kolumbii i Peru. Używają go, aby wspomóc własne siły psychiczne potrzebne w trudnej sztuce uzdrawiania. Napój ten uchodzi za jeden z najsilniejszych naturalnych środków zmieniających świadomość, ma też bardzo silne właściwości halucynogenne. Smak ma jednak nie do zniesienia… Próbuję przełknąć łyk, ale momentalnie czuję silne mdłości… Czytałam, że ayahuasca oczyszcza zarówno fizycznie (powodując wymioty i bardzo silną biegunkę), jak i psychicznie – poprzez omamy wzrokowe i słuchowe, będące – jak uważają szamani – kluczem do poznania Nieznanego. Świat wokół przybiera inne kształty; drzewa stają się ludźmi, ludzie zamieniają się w zwierzęta... Szaman tymczasem zakłada mi na głowę przepaskę, do której przyczepione są na sztorc ciemne pióra. Bierze do ręki dzidę i zaczyna nią miarowo uderzać o podłogę. – Puk, puk, puk… Wprowadza się w trans, coś mruczy, co chwilę sięga do półtoralitrowej plastikowej butelki po fancie (!) i popija wywar z liany, jakby to był kompot. – Królowo, musisz mi zaufać, musisz zaufać Wielkiemu Czarownikowi, który uzdrawia dusze i jest synem Jeszcze Większego Czarownika – znów pociąga łyczek. Część pije, a część wypluwa, rozbryzgując ciecz na mnie i otaczające sprzęty. W końcu bierze pęk mokrych liści i zaczyna mnie tymi gałązkami okładać. Coś tam mruczy pod nosem, to znów wykrzykuje, buczy i wydaje najprzeróżniejsze dźwięki. Ayahuaska jest specyfikiem, który, jak twierdzą szamani, uruchamia w człowieku uśpione moce, pozwala też czynić im rzeczy niezwykłe (w istocie!). Uchodzi więc za bardzo skuteczną, ale i niebezpieczną używkę. Choć nie uzależnia jak tytoń czy kokaina, to może – jak twierdzą szamani – doprowadzić do pomieszania zmysłów. Środki halucynogenne są powszechnie używane w obrzędach na różnych szerokościach geograficznych. Indianie meksykańscy zażywają halucynogenny kaktus – pejotl. Stosują również powój oraz bieluń. W Afryce do najsilniejszych halucynogenów zalicza się drzewa yohimbe oraz iboga (oba mają też silne działanie pobudzające seksualnie). W naszej strefie klimatycznej takim środkiem był kiedyś poczciwy… muchomor czerwony. Naraz szaman zastyga, mruga oczami. – Stop! – krzyczy. Jest tak odurzony, że ledwo patrzy na oczy. – Nie mogę pracować w takich warunkach! – żąda, by ekipa telewizyjna wyszła. W powietrzu krąży zła energia i nie może oczyścić mojej duszy… Zostajemy w chatce sam na sam. Kolejny łyk ayahuaski i Raul kładzie mi rękę na czole. Wciska mi palec w głowę, jakby chciał ją przewiercić. Cały czas też bije mnie gałązkami i co chwila na mnie pluje. Właściwie początkowo chce mi się z tego wszystkiego śmiać. Jednak po godzinie czuję zmęczenie. Po dwóch stwierdzam, że mam do czynienia z człowiekiem chorym psychicznie i myĘlę intensywnie, jak się z tego wyplątać… Cały czas to samo: Ępiew, łyk, dzida, łyk, krzyki, łyk i machanie rękami. Mija czwarta godzina tej wizyty, tyłek już mi Ęcierpł od siedzenia na ławeczce i spać mi się chce. A szaman co rusz popija ayahuaską z metalowej miseczki i dręczy mnie, by wypić. Wnioskuję, że szaman musi być zaprawiony, bo opróżnia całą butelkę – pewnie lata praktyki zrobiły już swoje. Około południa następnego dnia byłam już naprawdę wykończona. Szaman malował znaki na mojej twarzy czerwonym barwnikiem, poprowadził nad rzekę pod pretekstem przedstawienia mnie Królowej źródła, nacierał roślinami, które skutecznie zabarwiły mi skórę na żółto, napoił wodą z jeziorka, wyrwał z ziemi święte roślinki, które podejrzanie pachniały i robił jeszcze wiele dziwnych rzeczy… – Seniorita Martina, zbliżamy się do końca – powiedział wreszcie, a ja odetchnęłam… – Masz mnóstwo kłopotów wewnętrznych. Ty jesteś dobra, ale masz dużo wrogów. Masz dużo złego powietrza w żołądku, będziesz miała problemy z urodzeniem dzieci, a duchowo jesteś słaba i smutna. Ale po tym zabiegu będziesz miała piękną przyszłość – dodał, wyszczerzając brunatne zęby. W końcu nadchodzi czas sprawdzianu. Szaman Raul bierze w ręce kurze jajko i zaczyna nim pocierać o moją głowę i stukać po kolanach, klatce piersiowej... Trze tym jajkiem, trze… Gdy nadchodzi moment rozbicia skorupki, co ma pokazać czy moja dusza faktycznie jest czysta, zaczynam cała dygotać. „A co będzie, jak on rozbije to jajko i ono będzie czarne?!” – myślę gorączkowo. Jajko jest jednak zwyczajne. Uff! Boże, jaka ulga! A szaman Raul znów popukał, postukał, znów na mnie splunął i… zdjął swoje rytualne okrycie z bioder. Jeszcze nie zdążyłam ochłonąć, kiedy zaczął ściągać swoje bawełniane majtki! W końcu staje przede mną jak go Pan Bóg stworzył i pokazuje, że ja też mam się rozebrać! Równocześnie zaczyna mi się dobierać do rozporka spodni! W tym samym czasie przed domkiem szamana Raula stoi sobie moja ekipa telewizyjna – chłopaki palą papierosy, żartują. Zawodzenie szamana nie wzbudza już w nich żadnych emocji, bo przerabiają to drugi dzień z rzędu. Nagle słyszą: – O, nie! Nie! Nie zgadzam się! Odejdę i zabierz te łapy!!! Wpadają do środka. I widzą trochę skrępowanego szamana Raula, który próbuje osłaniać się swoim pasiastym kocykiem. Warszawa, miesiąc później… Montujemy program o Ekwadorze. Mamy już wszystko gotowe, poza pobytem u szamana Raula. Żeby to dobrze zrobić, potrzebny jest nam tłumacz języka hiszpańskiego, a najlepiej znawca języka plemienia Tsachila. Mamy bowiem mnóstwo ujęć z ukrytej kamery zainstalowanej w chacie szamana z całego procesu oczyszczania mojej duszy. Przychodzi bardzo miły pan – grzeczny, elegancki, w garniturze – wybitny tłumacz. Nasza pani reżyser wyjaśnia, o co chodzi. – Proszę pana, gdyby pan zechciał przetłumaczyć nam kilka zdań – podaje kartkę, długopis i odtwarza nagranie. – Yyy, znaczy... Naprawdę chcecie to wyemitować? – Tak! Piękny materiał, prawda? – Yyy... Ale chcecie przetłumaczyć to, co on mówi? – Właśnie tak. – Hmm… No to proszę puścić ten fragment raz jeszcze. Puszczamy. Tłumacz robi się lekko purpurowy, poprawia krawat, wierci się chwilę na krześle i łypie na nas okiem. – To proszę pisać – wydusza z siebie. – O k…! Chciałbym cię przelecieć tutaj! Tu i teraz! O tak, zaraz to z tobą zrobię! – Pani reżyser z wrażenia przerywa odtwarzanie... Zmontowanie wizyty u szamana Raula, choć wizyta owa trwała aż dwa dni, okazało się karkołomnym przedsięwzięciem. Wybranie choć kilku ujęć, gdzie szaman Raul nie przeklina i nie mówi o seksie, było prawie niemożliwe...
Wyjazd do Mongolii w lipcu nie jest najlepszym pomysłem. Nagrzany słońcem step sprawia, że jest upiornie gorąco (a wiatru nie uświadczysz). Wszelkie aktywności najlepiej rozpocząć ok. 5.00 nad ranem, a kończyć o… 11.00, zanim słońce stanie w zenicie i ugotuje mózg. Do zajęć warto wrócić późnym popołudniem, kiedy temperatura staje się znośniejsza.
Miejsce akcji: Mongolia Bohaterowie: ja, konie i bezkresny step Jedyne, co może skłonić do lipcowych eskapad w tym kierunku to coroczne święto Naadam. Choć coraz częściej przypomina jarmarczną rozrywkę, warto je zobaczyć na własne oczy. Nazwa pochodzi od mongolskiego słowa naadach, co oznacza „grać, dobrze się bawić”. Składa się z trzech męskich gier – zapasów, łucznictwa i wyścigów konnych. „Męskich”, bo kiedyś były one zarezerwowane wyłącznie dla panów. Dziś jednak kobiety z powodzeniem startują np. w zawodach strzelania z łuku. Zapasy wyglądają malowniczo – obowiązują tradycyjne stroje i zasady przestrzegane od wieków (zawodnicy startują w otwartej klasie wagowej, czyli np. cherlawy chłopiec siłuje się z dojrzałym stukilogramowym mężczyzną!). Łucznictwo także mnie urzekło – kolorowe deele (przepasane płaszcze sięgające za kolana), ręcznie wyrabiane łuki, rytuały w każdym geście i nieprawdopodobne wręcz wyniki osiągane na zawodach. Strzały latają (nad lub wręcz obok głów sędziów) na odległość nawet 70–80 metrów! Najbardziej byłam jednak ciekawa zawodów jeździeckich. Dlatego pewnego dnia zapakowaliśmy się o świcie do jeepa i ruszyliśmy z naszym przewodnikiem w drogę. Wiła się długo i smętnie, jakby od niechcenia. Samochód rzęził i marudził, żeby w końcu zdechnąć na amen na jednym z podjazdów… – Dalej na piechotę – rzucił niedbale kierowca. Pokonujemy więc jedno wzniesienie, następne, pagórek, dolinkę. Jakim cudem ludzie wiedzą, w którym kierunku trzeba iść?! Nie ma drogowskazów, nie widzę panów technicznych, strzałek brak, nikt nie rozdaje mapek. Wokół nas Nie Ma Nic. Tylko bezkresny, zielony, nagrzany już słońcem step. Nagle, za którymś tam kolejnym pagórkiem, wyłaniają się: morze jurt, setki namiotów, stado przeróżnych samochodów, przyczep kempingowych, baraków. A pomiędzy nimi uwijają się jak mróweczki ludzie. Wszyscy z zapałem szykują się do tej jednej jedynej, najważniejszej gonitwy w roku: 40-kilometrowego biegu koni pięcioletnich. Każde minigospodarstwo to obóz osobnej drużyny, w którym stoi koń wystawiany do biegu. Trener polewa mlekiem zad i głowę zwierzęcia, mrucząc przy tym magiczne prośby o zwycięstwo i traktuje wierzchowca specjalnym kadzidłem – doprawdy, w XXI w. takie praktyki zakrawają na czarną magię… Szukam wzrokiem dżokejów. Zamiast nich wszędzie widzę baraszkujące dzieci – mają raptem sześć, dziewięć, może jedenaście lat. I to właśnie one okazują się być dżokejami! W przeciwieństwie do koni, szczególnie tych najlepszych, które wyglądają nadzwyczaj dobrze: odżywione błyszczące – dzieci to po prostu... siedem nieszczęść! Chude i zaniedbane, ważą jednak mało, by rumakowi łatwiej i wygodniej było biec. Dżokej jest w wyścigu nieistotny, liczą się tylko trener i jego koń – w myśl starego mongolskiego powiedzenia „nie biegnie, lecz zwycięża w biegu”. Szczęście nie dla pań? Zgodnie z tutejszą tradycją, kiedy zwycięski wierzchowiec minie linię mety, trzeba go dogonić, skraść z niego trochę potu i wetrzeć sobie w czoło. To podobno przynosi ogromne szczęście! Dowiaduję się jednak, że kobiety nie uczestniczą w tej rytualnej pogoni. Jak to? Niemożliwe! Już wiem, co dzisiaj obowiązkowo muszę zrobić…! Zaczyna się wyścig. Dzieciaki popędzają wierzchowce – widzę ścianę dziesiątek końskich łbów i olbrzymią chmurę kurzu. I słyszę głuchy tętent kopyt. Czuję też drżenie ziemi. Konie cwałują, a równolegle do nich jadą dziesiątki toyot land cruiserów, nissanów partoli i mitsubishi pajero... W ich wnętrzach siedzą trenerzy, obserwują i twardo dopingują młodych zawodników przez otwarte okna. Przypomina to Tour de France! Zawodnik przodem, team techniczny tuż za nim… I pogania, i dręczy. Wszyscy startują z jednego miejsca, przejeżdżają kilkanaście kilometrów i zawracają (meta często znajduje się niemal tam, gdzie start). W wyścigu kluczowe jest jednak miejsce nawrotu – tyle że ono zwykle pozostaje nieznane – po prostu sędzia daje sygnał do odwrotu i rozpoczyna się Wielki Finisz. Stracona szansa... Euforia sięga zenitu. Na horyzoncie pojawiają się pierwsze sylwetki jeźdźców. Tłum szaleje i napiera do przodu, więc w ruch idą policyjne pałki i paralizatory. Garstka ostro potraktowanych kibiców wije się z bólu, nikogo to jednak nie zraża. Słychać coraz częstsze gwizdki policjantów, natarczywe nawoływania do zachowania porządku, coraz ostrzejsze rozkazy. Pierwsze zwierzęta powoli materializują się na tle siwej chmury pyłu na horyzoncie. Część z nich biegnie jednak bez jeźdźców, niektóre kuleją, zwalniają, zawracają... Czuję potworny napór ludzkiej masy. Sytuacja zaczyna mnie przerastać, ale chęć do pozostania w pierwszym rzędzie obserwatorów jest silniejsza… Nagle patrzę – jest! Pierwszy finalista! Ciut za nim drugi. Tłum na moment zamiera, po czym daje upust emocjom. Szał! Wiwaty! Okrzyki! Oklaski! Pewny medalista zwalnia jednak przed metą... W Naadamie, jak w życiu, nie ma nic oczywistego. Ciarki niepokoju przebiegają przez widownię. Zostało mu ledwie kilkadziesiąt metrów! Konik tymczasem zwalnia i przystaje. Zmęczenie plącze mu nogi w niezdarnym półkroku. Odwraca się bokiem do widowni. Tłum zastyga, patrzy i milczy... Piana na pysku zwierzęcia zwiastuje agonię. Kilkuletni dżokej panikuje – szarpie rumaka za grzywę, klepie po karku, pokazuje metę, krzyczy coś do ucha. Wszystko na nic. Zrozpaczony chłopak chwyta bacik, szarpie cugle, kopie bosymi nogami w boki... Bez skutku. Zwierzę podrzuca tylko głowę, rozdyma chrapy. Jeździec zsuwa się niezdarnie z jego grzbietu. Rumak za nim pada na murawę… Tymczasem to nie jedyna gonitwa tego dnia… Niestety. Podczas wyścigów zostaje zajechanych co najmniej kilka koni. W powietrzu unosi się zawiesina kurzu i potu, ale też żalu i goryczy. Mija kolejna minuta, gawiedź jakby ocucona krzykiem garstki widzów przypomina sobie o innych zawodnikach. „Padł koń – niech żyje koń!”. Mnie już jednak ten bieg nie bawi i końskiego potu nie chcę sobie wcierać w czoło na szczęśliwą wróżbę. I choć nam, przyjezdnym, nie wypada oceniać lokalnych zwyczajów, to… Kultywowanie tradycji nie jest dla mnie warte takiej ceny.
Minęły dwa lata, odkąd stanęłam na Dachu Świata. Przez ten czas wiele się wydarzyło… Zostałam redaktor naczelną National Geographic i Travelera, napisałam książkę Przesunąć horyzont i cykl artykułów „Z życia naczelnej”, zobaczyłam goryle w Wirundze (o czym marzyłam od dawna), omal nie przeprowadziłam się ze wsi do Warszawy, ostatnio – zostałam szczęśliwą mamą, zmieniłam samochód, skróciłam trochę włosy…
Misterna robota Miejsce akcji: Ekwador Bohaterowie: ja i kapelusz Panama Jestem spełniona, ale… Jeśli mam być szczera, to głowę stale mam zaprzątniętą myśleniem o Górach… O wyprawach moich i kolegów, którzy przysyłają mi „gorące pozdrowienia” z wyjazdów wspinaczkowych. Jakby chcieli mi zrobić na złość, wiedząc, że nie mogę się teraz ruszyć z domu. W zeszłym roku zdobyłam Mount McKinley i Elbrus (oba zaliczane do Korony Ziemi), ale jeszcze zanim wróciłam do domu, myślałam o kolejnych Górach. Po prostu nie mogę się doczekać spotkania z Nimi. Wiele osób zamęcza mnie pytaniem, dlaczego postanowiłam zdobyć Everest… Mogłabym odpowiedzieć, jak George Leigh Mallory zapytany o to w 1923 r. podczas jednej z niezliczonych prelekcji, podczas której zbierał fundusze na kolejną ekspedycję: „Ponieważ istnieje”… Należałoby się zastanowić, po co ludzie w ogóle się wspinają? Całkiem niedawno prowadziłam adventurowe życie, ciągle byłam w podróży, zmieniały się krajobrazy, a ja traktowałam je jak scenografię do kolejnych pasjonujących przygód (i nieźle się przy tym bawiłam). Tak było do dnia, gdy po raz pierwszy pojechałam wspinać się w Alpach. Szłam granią pod szczytem Mont Blanc i gdy dochodziliśmy do wierzchołka, wiatr rozwiał chmury nad Chamonix – dookoła odsłoniły się alpejskie szczyty… Stało się. Wiedziałam, że rajdy, nurkowanie czy sporty powietrzne pozostaną miłą odskocznią od tego, co miało stać się moją najważniejszą pasją. Człowiek ma chyba zakodowaną potrzebę zbliżania się do nieba. Wszystko, co boskie i wspaniałe, jest zawsze w górze – począwszy od Olimpu, a na Królestwie Niebieskim skończywszy. Pomijając jednak wątek religijny – co może skłaniać ludzi do wspinaczki? Niech pomyślę. Rozrywka!? Na początku człowiek ma w sobie dość godności, żeby w nocy wstać, wygrzebać się z ciepłego śpiwora, założyć goreteksowe spodnie, kurtkę, rękawiczki, wciągnąć zimne buty, budząc przy tym wszystkich współmieszkańców namiotu, wyczołgać się na dwudziestostopniowy mróz i wysikać się. Po kilku dniach, nie wychodząc ze śpiwora, nie zważając na to, że wszyscy słyszą, załatwia się do butelki. I jeszcze zostawia butelkę w śpiworze, bo daje dodatkowe ciepło... O nie, to zdecydowanie NIE JEST zabawne! Może więc zwykła przyjemność w obcowaniu z naturą? Piąta rano. Pobudka. Po omacku ubrałam się najszybciej jak mogłam, by poranny, przeszywający mróz nie dotarł do każdej komórki mojego ciała. Spakowałam plecak – znowu wydawał mi się zbyt ciężki, choć prawie nic do niego nie włożyłam! Zjadłam owsiankę i jajko na twardo, zrobiłam herbatę do termosu. Potem dopięłam raki, ostatnie spojrzenie w górę i ruszyłam. Na początku szło mi się doskonale (…). Po około godzinie zaczęłam marznąć. Na rozgrzewanie butów, zmienianie skarpetek, wkładanie rozgrzewaczy chemicznych i pospieszne ich wyciąganie, bo mnie uwierały, straciłam ponad godzinę. Wybiłam się z rytmu i już go nie odzyskałam. Najpierw tęskniłam za słońcem, które by mnie rozgrzało, potem je przeklinałam (…). Upał był nieprawdopodobny. Wydawało mi się, że słońce wypala mi dziurę w czubku głowy. Od śniegu odbijały się promienie i parzyły w oczy. Zatrzymywałam się co chwila, zdejmowałam warstwy ubrania i pakowałam pod czapkę śnieg, z nadzieją, że ostudzi mój parujący mózg. Nie. To też nie to… Może więc sława?! Ból głowy był tak silny, że aż bałam się otworzyć oczy. Już wiedziałam, że poranne światło przefiltrowane przez żółtą kopułę namiotu będzie nieprzyjemnym doznaniem. Dyszałam ciężko, myślałam tylko o tym, że chce mi się pić, że zaczyna mnie mdlić. Klasyczne objawy choroby wysokościowej (…). Po około półgodzinie wzeszło słońce i niemal równo z nim w namiocie zrobiło się duszno, a na głowę spadł mi prysznic z zamarzniętych oddechów, które osadzały się na ściankach przez całą noc. Niechętnie wyczołgałam się w chłodny poranek. Kaszka bananowa dla dzieci i pięć łyków herbaty – to wszystko, co było w stanie przyjąć moje udręczone ciało… Wierzcie mi, że znam kilka łatwiejszych (i bezpieczniejszych) sposobów zdobycia popularności! Szukam zatem dalej… Pozostaje jeszcze możliwość sprawdzenia się. Everest był ciężką próbą charakteru, bo dotknął najczulszej struny w mojej osobowości – cierpliwości. Zawsze chodziłam pod górkę, ale na skróty. Wybierałam zawsze drogę dużo trudniejszą, ale szybszą. Everest to było coś, od czego się z tym swoim pośpiechem po prostu odbiłam. Odbiłam się od ogromu masywu skalnego. Everest jest życiem zatrzymanym w kadrze. Wszystko wymaga gigantycznej cierpliwości. Topienie śniegu, gotowanie wody, jedzenie, wszystkie rzeczy, które robi się wokół siebie, permanentne zmęczenie, zimno, a przede wszystkim czekanie na okno pogodowe przez jedenaście dni… Dla mnie konieczność wykazania się ogromną cierpliwością i absolutnym podporządkowaniem kaprysom Góry była nie do zniesienia. Nauczona kształtowania rzeczywistości, nie mogłam pojąć, że nie jestem w stanie ukształtować ani terenu, ani pogody, ani mojej aklimatyzacji (…). Wspinaczka nie jest, nie może być przyjemna w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Radosny marsz, oddychanie pełną piersią, podziwianie widoków, rozkoszowanie się lekkim mrozem szczypiącym w policzki nie ma racji bytu w Górach Wysokich. Umysł otumaniony brakiem tlenu jest otępiały i nieczuły na bodźce, marsz ogranicza się do pokonywania kilku kroków i wykonywania histerycznych oddechów niczym ryba wyjęta z wody. Wstaje się o świcie, a właściwie – w nocy, marznie, nie można się wykąpać. Nie ma się ani chwili intymności, dzieląc maleńki namiot ze współtowarzyszami wyprawy. Kiedy jest się na szczycie, myśli się zwykle o tym, że najgorsze dopiero przed nami. Większość wspinaczy ginie właśnie podczas zejścia. Ale, kiedy już dotrę do Bazy, kiedy odwrócę się i spojrzę na tę gigantyczną Górę – będę mogła sobie powiedzieć: „Udało się!”, „Zrobiłam to!”. Pozostanie świadomość, że pokonałam wszystkie przeciwności losu, pokonałam siły natury, wreszcie pokonałam własne słabości! To jest właśnie najpiękniejszy moment wspinaczki wysokogórskiej!
Jedziemy na plan filmu Ramana Kumara. Munna, mój hinduski agent filmowy, trzysta razy na minutę sprawdza, czy pamiętam swój tekst. Doprowadza mnie tym do szału, bo moja rola życia to… jedno zdanie w hindi: Main apko pyaar karta hoon – kocham cię.
Miejsce akcji: Bollywood, Indie Obsada: Ja, mój agent Munna i sławy indyjskiego kina Main apko pyaar karta hoon, Main apko pyaar karta hoon – powtarzam do znudzenia, aż stajemy w drzwiach wytwórni Kumara. Tym większe jest moje zdziwienie, gdy okazuje się, że zdjęcia zostały odwołane. Dowiadujemy się, że zmarł ojciec jednego z aktorów. Nie sądzę, żeby z takiego powodu skasowano dzień zdjęciowy w Polsce… Zdeterminowana, by znaleźć się na jakimkolwiek planie filmowym, wkładam swoje sari, biorę Munnę pod pachę i jedziemy do kolejnego studia w Bollywood. Kamal Amrohi Film Studio nie wygląda może okazale, ale Munna przekonuje mnie, że to jedno z największych w Bombaju (tak, tak, to tu powstaje najwięcej filmów na świecie!). Muszę uwierzyć mu na słowo. Wszędzie kręci się pełno ludzi, których funkcji nigdy nie odgadnę, w każdym kącie leży bezdomny pies, a z hangaru po prawej dobiega głośny indyjski pop. To znak, że zaczęły się już zdjęcia do filmu Dil Ne Jise Apna Kaha – jak się później okazało, historii Rishabha (w tej roli Salman Khan), który po śmierci ukochanej Pari (Preity Zinta) nie zgadza się na transplantację jej serca. Oczywiście, zostaje ono w końcu przeszczepione w ciało uroczej Dhani, a ta, jak to bywa w filmach, zakochuje się w Rishabhu… Póki co – czekamy. Moje cenne sari „wala się” w bombajskim błocie. W Bollywood nie sposób zrobić kariery bez sari, więc nabyłam wiśniowo-złoty strój, który okazał się... ślubnym. Wilgotność powietrza sięga chyba 90 proc., więc robi mi się coraz bardziej gorąco… W końcu Munna oznajmia, że lada moment pojawią się gwiazdy – Salman Khan i jego filmowa partnerka Preity Zinta. Jeśli się zgodzą, może będziemy mogli zobaczyć zdjęcia. Niestety, nie ma mowy o żadnym moim aktorskim występie. – Dont worry, Martina – pociesza mnie przez chwilę Munna, po czym oddala się w nieznanym kierunku, w interesach, jak twierdzi. Tors Salmana Khana W oczekiwaniu na Salmana wypytuję tancerzy i statystów o Bollywood. Jeden z nich pracuje w tej branży od czterech lat – jest profesjonalnym tancerzem i choreografem. Jednak gdy pytam go o tytuł filmu, na którego planie zaraz wystąpi, jest mocno skonfundowany. – Nie znasz tytułu filmu, w którym grasz? Odpowiedzią jest tylko szeroki uśmiech, po którym mój nowy znajomy pokazuje mi nowy krok. Ale skoro powstaje tu ok. 700 (!) produkcji rocznie, to człowiekowi faktycznie może się coś pomieszać... W pewnym momencie na plac przed studiem wjeżdża samochód, a wokół niego robi się niezłe zamieszanie. Salman Khan! Mój przewodnik jako pierwszy dobiega do gwiazdora, a może jego menedżera, i prosi o krótki wywiad. Aktor zgadza się, choć niechętnie – nie chce się rozpraszać przed zdjęciami. Gdy w końcu staje przede mną, pierwsze, co rzuca mi się w oczy, to jego wydepilowany tors ledwo przykryty nonszalancko rozpiętą koszulą. Nim włączy się nasza kamera, Salmana otaczają asystenci z papierosem. Jeden trzyma go przy ustach aktora, drugi podpala. Zszokowani patrzymy na ten spektakl. W końcu zadaję pierwsze pytanie: – W ilu filmach zagrałeś? – W 98 – odpowiada ulubieniec tłumów. – W 98?! – dziwię się do kamery. Przyznacie, że w Polsce byłoby to niemożliwe dla aktora tylko trochę po czterdziestce. Salman najwyraźniej przekonany, że go nie zrozumiałam, wyjaśnia mi raz jeszcze: – 98! To tylko dwa mniej niż sto. Tak, wiem, panie Piękna Klatka… – Jakie to były filmy? – Sensacyjne, romanse, melodramaty… Każdego gatunku – odpowiada aktor, należący do pierwszej dziesiątki najpopularniejszych gwiazd Bollywood. Złośliwi wytykają mu, że na sławę zapracował nie talentem, lecz nagim torsem i skandalami. W 2002 r. aktor spowodował wypadek, w którym zginął człowiek. Badania wykazały, że znajdował się pod wpływem alkoholu. Salman był także oskarżony o prześladowanie swojej eks-narzeczonej – Aishwarii Ray (Aiśwarja Raj). Losy ich związku śledziły całe Indie. Zarzut został wycofany, a aktor bynajmniej nie zakończył trwającej od lat 80. kariery filmowej. Równolegle do sprawy toczącej się w sądzie myślano o obsadzeniu Salmana Khana w roli boga Ramy w ogromnym filmowym przedsięwzięciu Ramajana. W kraju, gdzie bohaterowie filmowi są mocno utożsamiani z gra-nymi przez nich postaciami, rozpętała się publiczna dyskusja. Ortodoksyjna hinduistyczna partia Shiv Sena ostro skrytykowała pomysł – muzułmanin (!) – w roli hinduskiego boga. Produkcję wstrzymano. To również nie zaszkodziło karierze aktora. Sławę przyniósł mu film Maine Pyaar Kya (Me pjar ke), w którym po raz pierwszy obnażył swą muskularną klatę. Salman zgadza się wpuścić nas na plan. Ruszamy więc do studia za nim i jego świtą. Być jak Preity Zinta W studio zastajemy tłum statystów i kiczowatą scenografię imitującą dyskotekę. Na parkiecie dziesiątki pięknych, roznegliżowanych tancerek, a także mój znajomy tancerz! Za chwilę rozpoczną się zdjęcia do filmowego teledysku, którego głównymi bohaterami będą Salman i Preity. Po chwili widzimy ich wirujących w świetle reflektorów. Z lekką zazdrością patrzę na skomplikowaną choreografię... Po paru dublach Preity znajduje dla nas chwilę. Jest bardzo ładna, choć jej uroda kłóci się ze stereotypem Hinduski – jasna karnacja, zielone oczy. To jedna z najpopularniejszych obecnie indyjskich aktorek. Chciała zostać pilotem, astronautą lub kobietą biznesu, a przez przypadek trafiła do filmu (Tak jak ja! – myślę). Zinta jest lubiana przez publiczność za naturalność i wdzięk. Jako jedyna gwiazda filmowa nie wycofała się przed sądem z zeznań w sprawie bombajskiej mafii. Według niej kilkakrotnie żądano od niej tysięcy dolarów za „ochronę”. (No, niezłe towarzystwo w tym Bollywood – pomyślałam. Może to nawet lepiej, że nie zrobię kariery w tym biznesie). W przeciwieństwie do większości indyjskich gwiazd Zinta nie jest laureatką konkursu piękności i nie trafiła do Bollywood dzięki rodzinnym koneksjom. W 2005 r. z ciekawością śledziłam dyskusję internautów na temat aktorki, która opisała tsunami w Tajlandii. Ponoć cudem uszła z życiem i gdy świat pomagał ofiarom, ona… uprawiała boks, chcąc odreagować stres. Po krótkiej rozmowie Preity wraca na plan, a ja… do hotelu. A więc nie udało mi się zagrać w indyjskim filmie. Munna pociesza mnie, mówiąc, że Raman Kumar zaprasza mnie do współpracy już w grudniu. – Martina, you will be big, big star! – wykrzykuje mój bollywoodzki agent. Podobno Raman Kumar jest gotów napisać scenariusz specjalnie dla mnie. A jednak! W Bollywood nie ma rzeczy niemożliwych…