Hiszpańskie tapas. Dzięki tej przekąsce „fast food”nie zrobił kariery w Hiszpanii
Porcja oliwek, trójkącik omletu, kawałek pikantnej kiełbaski albo miniaturowe kanapeczki. Czy to wszystko mieści w sobie słowo „tapa”? Tak! I znacznie więcej...
Mucha nie siada! Jest mała, ale niekoniecznie, kolorowa, przybiera różne kształty i konsystencje. Zawsze smaczna. Hiszpańska tapa. Przekąska, dzięki której „fast food” jak do tej pory nie zrobił kariery w Hiszpanii. Je się ją przy barze, między posiłkami, na stojąco, do kieliszka wina. Skąd się wzięła? Jedna z legend głosi, że Alfons X Mądry, król Kastylii i Leonu, który cierpiał na kłopoty zdrowotne, został wyleczony dzięki diecie polegającej na częstym jedzeniu małych posiłków popijanych łykami wina. Władca postanowił upowszechnić zdrowy styl życia i tak to od XIII wieku kastylijscy oberżyści z dekretu mądrego króla zaczęli podawać wraz z winem coś na ząb. Samo słowo „tapa”, które znaczy po hiszpańsku „przykrywka”, wiąże się z inną historią. Kiedyś w andaluzyjskich barach przykrywano kieliszek chlebem lub glinianym spodeczkiem z darmową przekąską, co miało zabezpieczyć wino przed muchami, kurzem i utratą aromatu, a miłośnika trunku przed zbyt szybkim upojeniem. Obecnie tapas serwuje się w miseczce obok kieliszka i – niestety – najczęściej trzeba za nie zapłacić, chociaż nie zawsze. W Andaluzji tapas w dalszym ciągu podawane są na koszt firmy. Nie należy się dziwić, jeśli barman postawi przed wami płonące kiełbaski lub inny specjał, ale i nie oczekiwać, że każdy właściciel baru okaże się tak hojny. Nazw zakąsek jest kilka, w zależności od regionu i wielkości porcji: „pinchos”, najmniejsza z nich, to rodzaj prostych jednokęsowych koreczków – przebitych wykałaczką oliwek, kawałka chorizzo (pikantnej paprykowej kiełbasy) lub bardziej fantazyjnych, z których słynie północna Hiszpania. Czymś całkiem podobnym do „pinchos” są „banderillas”, tyle że bardziej kolorowe, składające się głównie z marynat, przypominające wyglądem włócznie (po hiszpańsku banderillas właśnie) wbijane w kark byka podczas korridy. Najbardziej szerokim pojęciem przekąski jest jednak „tapa”, na którą Hiszpanie wpadają do baru już po śniadaniu, w czasie pracy czy przed kolacją. Każda okazja tak naprawdę jest dobra na „el tapeo”, obcowanie z tapas, które w Hiszpanii jest sposobem na życie. Zwyczajowo, w mniejszym lub większym towarzystwie, odwiedza się kilka barów, a w każdym z nich na stojąco zalicza kieliszek wina i tapę, w której specjalizuje się dany lokal. Na ladzie często wystawione są talerze z daniami i jeśli nie zna się języka, można po prostu wskazać palcem. Zamawiamy „una tapa” lub „un racion”, czyli większą porcję, w zależności od tego, jak liczna jest grupa i czy jesteśmy bardzo głodni. Z pewnością warto spróbować „jamon serrano” – suszonej szynki, która krojona jest ze świńskiej nogi dekorującej każdy szanujący się bar. Rodzajów szynki zresztą jest bardzo wiele. Różnią się smakiem (w zależności od tego, czym były karmione świnie), pochodzą z różnych regionów, no i cenę mają różną. Najsmaczniejsze iberyjskie świnie są małe i czarne, biegają luzem i odżywiają się żołędziami dębów korkowych. Prawdziwym rarytasem jest „pata negra” – czarne kopyto – królowa szynek, dojrzewająca co najmniej przez trzy lata. Warto do niej zamówić „pan con tomate”, z którego słynie Katalonia – proste, cudowne danie składające się ze stostowanego chleba natartego czosnkiem i pomidorem. Jeśli ktoś nie jada mięsa, ma do dyspozycji: „queso manchego” – ser owczy pochodzący z La Manczy, podawany w całej niemal Hiszpanii, ziemniaczaną sałatkę „alioli”, z trudnym do wykonania sosem z czosnku i oliwy z oliwek (można go zastąpić czosnkowym majonezem), „boquerones en vinagre” rodzaj sardeli w occie. W zasadzie wszędzie można zamówić hiszpańską tortillę – ziemniaczany omlet, który jest chyba najbardziej popularnym daniem w kraju. Jako tapas występuje w postaci małego klinka podawanego na zimno. Smakoszom pole-ciłabym jednak „mariscos” – owoce morza – których różnorodność jest tutaj imponująca. Najbardziej banalne „calamares a la romana” – kalmary na sposób rzymski – czyli smażone w panierce na głębokim tłuszczu, to czysta poezja. Nieco podobne w smaku są „chipirones fritos” – usmażone na chrupiąco malutkie sepie obficie skropione cytryną. Warto skusić się na „gambas al pil-pil”, czyli krewetki z rusztu w sosie czosnkowym, no i koniecznie spróbować „pulpo a la gallega” – galicyjskiego przysmaku w postaci gotowanej ośmiornicy pokrojonej w okrągłe i mięciutkie plastry, posypanej grubą solą i papryką, podawanej na drewnianej desce. Moje ulubione! Do popicia obowiązkowo lokalne wina lub piwo nalewane do niewielkiej szklaneczki zwanej „cańa”. W Katalonii nie wolno nie zamówić sobie kieliszka „cavy” – hiszpańskiego szampana, który najlepiej degustować w jednym z barcelońskich „xampanyerias”, barów specjalizujących się w winie z bąbelkami. Na południu łatwo przyjdzie nam rozsmakowanie się w sherry z Jerez de la Frontera – czy to będzie lekkie „fino”, czy cięższe „oloroso”, warto je czymś małym zakąsić. Una tapa por favor. Zrób sobie tapas w domu... Poprosiłam mojego hiszpańskiego znajomego, Abla Murcię, o podanie przepisu na zrobienie najprostszej i najbardziej klasycznej potrawy kuchni Półwyspu Iberyjskiego. Spośród 300 przepisów na tortillę wybrał 10 najlepszych. Oto one: Tortilla de patatas (zwana również tortilla espańola) – hiszpański omlet ziemniaczany. Przepis podstawowy dla 3 osób: 4 jajka 1/2 kg ziemniaków szklanka (250 ml) oliwy do smażenia sól Ziemniaki umyć i pokroić w cienkie talarki, wrzucić na rozgrzany tłuszcz i lekko oprószyć solą. Kiedy nabiorą złotego koloru, zdjąć je z patelni. Można odsączyć je z tłuszczu na papierze. W misce roztrzepać jajka z odrobiną soli, dodać ziemniaki i dobrze wymieszać. Ponownie rozgrzać tłuszcz (2 łyżeczki) na patelni, tak żeby pokrył całe dno, i wlać mieszankę jajek i ziemniaków. Delikatnie poruszać patelnią tak, żeby tortilla nie przywarła. Kiedy jajko się zetnie, przykryć patelnię talerzem, na który następnie przewracamy omlet (dość łatwe, trzeba tylko zrobić to pewną ręką). Smażyć aż do uzyskania mniej lub bardziej złotego koloru z obydwu stron. Zanim się obejrzymy, nasza tortilla ziemniaczana będzie już gotowa. Można również: – dodać posiekaną cebulę tuż po wrzuceniu ziemniaków na rozgrzaną patelnię; – ugotowany na miękko groch pod koniec smażenia; – na sposób hiszpański, na zimno i z majonezem; – pokroić kiełbaski chorizo w cienkie plasterki i dodać w środku smażenia; – z jajkami sadzonymi (osobno smaży się jajka, osobno ziemniaki); – z szynką, najlepiej „jamon serrano” (do gotowej tortilli dodajemy cienkie plasterki szynki); – z tuńczykiem w dobrej zalewie i pokrojonymi pomidorami; – z papryką, smażyć razem z cebulą; – wegańska: ziemniaki, zielona papryka, cebula, kleik ryżowy, oliwa z oliwek (przepis pochodzi z Chile); – z szynką i serem obydwa składniki dodajemy podczas mieszania ziemniaków z jajkami. UWAGA! W Ameryce Południowej pod nazwą „tortilla” często występują zupełnie inne dania. Jako zakąskę tortillę podajemy na zimno pokrojoną na małe kawałeczki z wbitymi w nie wykałaczkami. Obok stawiamy talerzyki z oliwkami, serem, szynką, marynowanymi cebulkami – co nam tylko przyjdzie do głowy. Byle było kolorowo. Eksperymentujmy! Bo tapas to ciągle jeszcze rozdział otwarty, którego przepisy sami możemy wymyślać. Hiszpańskie dania najlepiej popijać hiszpańskim winem. Ostatnio natrafiłam w Polsce na „Vega Ibor” - bardzo przyjemne czerwone wino pachnące śliwkami i czekoladą (ok. 35 zł). Jeśli ktoś ma większy budżet, warto zainwestować w prawdziwą cavę, czy to będzie Codorniu, czy Freixenet – szampańska zabawa murowana. Pamiętajmy, że Hiszpanie wolą wytrawne cavy i jeśli chcemy pić tak jak oni, wybierajmy „brut”.
Key West: Tu nigdy temperatura nie spada poniżej zera
Tam, gdzie kurczaki mają swoje prawa, ciasto cytrynowe doroczny konkurs, a rośliny tropikalne drugą ojczyznę.
Turystyczny autobus co pół godziny zatrzymuje się nieopodal pensjonatu „Southernmost Point”. Największą atrakcją na tym końcu wyspy jest kolorowa boja, która uzmysławia przyjezdnym, że znajdują się na wysuniętym najbardziej na południe krańcu Stanów Zjednoczonych. Ja jednak nie dołączam do grupy amatorów zwiedzania na siedząco – wolę wyspę przejść na piechotę, własnymi ścieżkami. Tu nie chodzi o ambicję. Po pierwsze, Key West to zaledwie 6 km wzdłuż i 3 wszerz. Poza tym mam do odwiedzenia paru starych znajomych. Ciekawe, jak się miewa Nancy i jej podopieczni? Wejście do „Secret Garden” – prywatnego ogrodu botanicznego na Free School Lane – nic a nic się nie zmieniło. Podobnie jak 10 lat temu, mam kłopoty z jego odnalezieniem. Za niepozorną bramą ukryty jest ziemski raj Nancy Forrester – malarki, opiekunki pięciu kotów, 16 hałaśliwych papug, właścicielki imponującej kolekcji palm (aż 150 gatunków!), która od ponad ćwierć wieku tworzy z orchidei, ananasowców i innych roślin tropikalnych żywą galerię sztuki. W 2005 r. huragan Wilma zmienił oblicze jej ogrodu, zrywając parasole dużych liści i niszcząc tym samym rośliny cieniolubne rosnące pod nimi. Jednak niezwykły charakter tego miejsca w dalszym ciągu oczarowuje turystów, którzy trafiają tu albo sami, albo w zorganizowanej grupie pasjonatów roślin wizytujących przydomowe ogrody. Bo wyspę można zwiedzać na wiele sposobów: podążając szlakiem zabytkowych XIX-wieczych rezydencji z obszernymi werandami i wylegującymi się na nich kotami, uczestnicząc w nocnym spacerze z lampionem w ręku, tropiąc duchy i słuchając legend z epoki wiktoriańskiej czy poszukując spuścizny po przybyszach z Kuby. Można też zamiast od lądu podejść do Key West od wody i zapisać się na kurs nurkowania lub wybrać się łódką ze szklanym dnem na oglądanie rafy koralowej w dzień, a rozgwieżdżonego karaibskiego nieba nocą, popijając przy tym kieliszek szampana. Albo wypożyczyć rower i objechać całą wyspę, znajdując sobie mniej uczęszczany skrawek plaży, by się na nim poopalać. Warto wszystkiego spróbować, zaczynając od darmowego spaceru po Duval Street – najdłuższej i najpopularniejszej ulicy ze sklepami, restauracjami i wieloma innymi atrakcjami, na której końcu można podziwiać spektakularne zachody słońca z sykiem zanurzającego się w wodach Zatoki Meksykańskiej. Jeśli ktoś, tak jak ja, przyleciał tu w styczniu z zupełnie innej strefy klimatycznej, swoje pierwsze kroki powinien skierować do kubańskiej fabryki ręcznie robionych skórzanych sandałów. Po wyjściu z „Kino Sandals” w nowym i tanim obuwiu można już po kolei odkrywać uroki Key West. Nie każdemu będzie odpowiadał zgiełk wydobywający się z kultowego baru „Sloppy Joe”, w którym „Papa” Hemingway wraz z kumplami osuszył niejedną butelkę. Razić też mogą przytulone pary mężczyzn i ich kluby, w których swoje czary roztaczają mocno teatralni transwestyci. Ale jeśli oddalimy się od północnego końca ulicy Duval w kierunku południowym, przyjemnie zaskoczyć nas może motylarnia, gdzie setki bajecznie kolorowych motyli z całego świata fruwa w otoczeniu kwitnących roślin i gromadki miłośników przyrody. Po drugiej stronie ulicy znajduje się mniej odwiedzany, ale równie egzotyczny „The Chicken Store” – sklep z kurczakami, w którym można sobie nabyć maskotkę lub adoptować kurczaka, ale w żadnym wypadku kupić go na rosół. Obrońcy praw kurczaków namawiają do podpisania petycji, w której walczą o bezpieczeństwo i wolność swoich pupili. Miłośników kur i kogutów jest na Key West sporo. W „Blue Heaven” – restauracji znajdującej się nieopodal muzeum Hemingwaya – ptaki chodzą między stolikami, beztrosko grzebiąc w trocinach w poszukiwaniu resztek jedzenia. A nuż się trafi okruszek key lime pie – lokalnego przysmaku, którego nie może zabraknąć w najbardziej nawet skromnej kawiarnianej karcie. Każdy restaurator na wyspie za punkt honoru ma wzięcie udziału w konkursie na najlepsze cytrynowe ciasto. Kto wygra w tym roku? Najlepiej przekonać się o tym samemu. GARŚĆ FAKTÓW • Lokalizacja: Na końcu łańcucha wysp Florida Keys, 240 km od Miami i zaledwie 145 km od Hawany. • Ludność: 25,5 tysiąca. • Historia: John Simonton, biznesmen z Alabamy, odkupił wyspę w 1821 r. od Hiszpanów za 2 tys. dolarów. • Warto wiedzieć: średnia temperatura roczna wynosi 26OC, nigdy nie notuje się wartości poniżej zera.
Okazałe rezydencje, śródziemnomorska roślinność i urocze miasteczka rodem ze Starego Kontynentu, a do tego najlepsze restauracje świata i setki wspaniałych winnic. Północna Kalifornia oczarowuje bukietem smakowych i estetycznych doznań.
Sonoma Godzina jazdy samochodem dzieli San Francisco od Sonomy – miasteczka leżącego w sielskiej dolinie o tej samej nazwie. Użytkownikom systemu operacyjnego Windows XP pobliskie krajobrazy mogą się wydać znajome. Falujące wzgórza, takie jak na zdjęciu z komputerowego pulpitu, rozciągają się nieopodal zabytkowej miejscowości, w której warto rozprostować nogi. Porośnięty starymi drzewami plac okalają bielone budynki, wśród których na uwagę zasługuje Mission San Francisco Solano de Sonoma, ostatnia placówka misyjna założona przez władze meksykańskie w Kalifornii. To właśnie dzięki franciszkańskim misjonarzom w 1825 r. pojawiły się tu sadzonki winorośli szczepu mission, z których zakonnicy produkowali mszalne wino. Tuż obok mieści się obowiązkowy jak dla mnie przystanek przed rozpoczęciem degustacji win – fabryka sera. Lepiej zafundować sobie kawałek cheddara z papryką chipotle, zanim się przystąpi do próbowania szlachetnych trunków – nie tylko dla złagodzenia działania alkoholu – jedzenie ostrych lub kwaśnych potraw w trakcie degustacji może zaburzyć subtelność smakowych odczuć. Posiadłość Roshambo znajduje się nieopodal miasta. Nie jest ani najstarszą, ani największą winnicą regionu, za to ma coś, czego nie posiada żadna inna – Cornerstone Gardens. Z ponad 3,5 ha tylko jedną czwartą przeznaczono tu pod uprawę winorośli. Resztę terenu zajmują ogrody, zaprojektowane przez różnych architektów krajobrazu. Jedną z ciekawszych instalacji jest oblepione 70 tys. bombek „Niebieskie drzewo”, które w zamyśle artysty Claude’a Cormiera miało się stopić z niebem. Po kilku latach pod wpływem słońca plastikowe bombki zzieleniały, ale i tak ogród prezentuje się nieziemsko. W tak niebanalnych okolicznościach przyrody niektórzy postanawiają wypowiedzieć sakramentalne „tak”. Jak na zaledwie 16-letnią plantację wina produkowane przez Roshambo są obiecujące, a atmosfera i projekt etykiet na butelkach – zdecydowanie cool. Znacznie dłuższą tradycją winiarską może się poszczycić Seghesio Family Vineyards, w którego winnicach rosną najstarsze w Stanach sadzonki włoskiego szczepu sangiovese, a zinfandel jest produkowany z owoców winorośli zasadzonych przez włoskiego emigranta Edoardo Seghesio ponad 100 lat temu. Najlepiej spróbować tych win na miejscu, czyli parę przecznic od głównego placu w miasteczku Healdsburg, położonym niecałe 40 mil na północ od Sonomy. W piątki i soboty głowa rodu Seghesio, pani Rachel Ann, zaszczyca swoją obecnością biesiady, podczas których degustuje się wyśmienite trunki z włoskimi daniami – ma to podkreślić walory smakowe zarówno wina, jak i jedzenia. Miałam okazję spróbować Cortiny Zinfandel rocznik 2005 z tradycyjną włoską kiełbasą według oryginalnego, rodzinnego przepisu. „Zin” okazał się wyśmienitym winem o dużej kwasowości, uroczym bukiecie czerwonych owoców i lekkim posmaku czarnego pieprzu. Do serwowanej kiełbasy pasował wprost idealnie! Wracając spacerem z winnicy na główny plac Healdsburga, wokół którego rozlokowały się galerie sztuki, knajpki i butiki, trzeba zajrzeć do sklepu połączonego z salą degustacyjną największego producenta win na świecie – E. & J. Gallo. Rodzinną megafi rmą zarządza już czwarte pokolenie rodu wywodzącego się od braci Ernesta i Julio. Zaczęli oni swą oszałamiającą winiarską karierę w 1933 r., zaraz po zniesieniu prohibicji. Obok całej gamy popularnych wieloszczepowych win, takich jak np. Carlo Rossi California Red, Gallo produkuje też doskonałe Cabernety z wyższej półki, chociażby te z bajkowo położonych winnic Frei Ranch czy Barrelli Creek. Tę ostatnią można zwiedzić w czasie zorganizowanej wycieczki z przewodnikiem, która codziennie rano wyrusza spod sklepu. Napa Chcąc porównać smak cabernet sauvignon pochodzącego z Sonoma Valley z tym zza miedzy, bezzwłocznie kieruję się na południowy wschód. Znawcy utrzymują, że wino tego właśnie szczepu najlepiej się udaje w Napa Valley. Droga nr 29 przecina bezkres winnic ze wspaniałymi rezydencjami i szpalerami cyprysów. Przy wjeździe do St. Helena uwagę zwracają bujne palmy i okazały gmach byłego klasztoru, w którym obecnie mieści się Culinary Institute of America, szkolący przyszłych kucharzy i sommelierów. Jego absolwenci tworzą wymyślne pary jedzenia z winem, o czym można się przekonać w niejednej restauracji w mieście. W centrum winnica Beringer Vineyards prowadzi własną szkołę gastronomiczną. Na terenie posiadłości znajdują się również wypielęgnowane ogrody, w których latają kolibry, a w pięknej wiktoriańskiej rezydencji rodem z XIX-wiecznej Nadrenii można się przekonać, jak smakują tamtejsze wina. Półtorej mili dalej Hall przoduje w przyjaznych środowisku rozwiązaniach i świetnych trunkach, wśród których moją uwagę zwróciło eleganckie i pełne harmonii Kathryn Hall Cabernet Sauvignon rocznik 2006. Za kilka lat stanie tu malowniczy budynek z drewna i betonu, zaprojektowany przez słynnego amerykańskiego architekta Franka Gehry’ego. Obok swoją filię ulokowały legendarne, nowojorskie delikatesy Dean & Deluca. Sklep oprócz smakołyków z całego świata oferuje produkty lokalnych farmerów i aż 1400 kalifornijskich win (jak dla mnie wymarzone miejsce do napełnienia piknikowego koszyka). Jadąc jeszcze dalej na południe, dociera się do wytwórni win Roberta Mondaviego, prekursora enoturystyki, któremu kalifornijskie winiarstwo wiele zawdzięcza. To właśnie on pierwszy wpadł na pomysł wpuszczenia turystów za kulisy produkcji wina. Przy wjeździe do kompleksu wybudowanego w stylu dawnych hiszpańskich misji stoi rzeźba św. Franciszka autorstwa Beniamino Bufano, którego inne dzieła można obejrzeć podczas zwiedzania tłoczni i piwnic. Wszystko jest tu ładne, począwszy od stalowych kadzi fermentacyjnych, przez francuskie dębowe beczki pomalowane czerwonym barwnikiem ze skórek winogron, a na sali degustacyjnej skończywszy. Najważniejsza oczywiście pozostaje jakość wina, na które Europa zwróciła uwagę po tym, gdy Cabernet wyprodukowane przez potomka polskich emigrantów z Chicago, Warrena Winiarskiego (uczył się enologii u Mondaviego), zdobyło pierwsze miejsce podczas słynnej degustacji w Académie du Vin w Paryżu w 1976 r. Nic więc dziwnego, że tworzone po drugiej stronie drogi słynne Opus One to wspólne dzieło francuskiego barona Philippe’a de Rothschilda i Mondaviego. Co roku powstaje tam doskonałe „amerykańskie bordeaux”, kupażowane z pięciu szczepów: cabernet sauvignon, merlot, cabernet franc, malbec i petit verdot. Niestety, ceny tego boskiego nektaru nie należą do przystępnych (ok. 200 dolarów za butelkę). Podobnie ceny kształtują się we French Laundry – ponoć najlepszej restauracji w Stanach, mieszczącej się w budynku byłej pralni parowej w pobliskim Yountville. Nie dość, że dania kosztują tu bajońskie sumy, to jeszcze rezerwacji trzeba dokonać z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem. Jeśli komuś nie uda się zjeść we „francuskiej pralni”, zawsze może pójść do Bouchon, eleganckiego bistra rodem z Lyonu, lub, w wariancie ekonomicznym, do ich piekarni, w której oprócz dobrego pieczywa i kanapek są też ciastka. Niezwykle modnym miejscem na kolację jest Bottega z gwiazdorskim szefem kuchni, Michaelem Chiarello, gwarną atmosferą i włosko-kalifornijskim menu, w którym zaskoczyła mnie sałatka caprese z mozzarellą, pomidorami i „kawiorem” z octu balsamicznego. W mieście od niedawna działa też Ma(i)sonry, gdzie obok XVI-wiecznych przedmiotów ze Starego Kontynentu można nabyć dzieła artystów współczesnych, zabawną książkę ze zdjęciami psów z amerykańskich winnic i podelektować się butikowymi winami przy drewnianym stole ustawionym w ogrodzie. Takie połączenie degustacji ze sztuką nie jest w Kalifornii niczym nowym, o czym można się przekonać w Hess Collection. Wijąca się pod górę droga na północny zachód od miejscowości Napa prowadzi do porośniętego winoroślą kamiennego budynku. W nim Donald Hess, szwajcarski milioner i mecenas sztuki współczesnej, oprócz wyśmienitych win od dwudziestu lat gromadzi obszerną kolekcję prac malarzy i rzeźbiarzy, z którymi nawiązał osobisty kontakt. Wśród wystawionych na drugim piętrze dzieł uwagę zwracają swojskie abakany, nie kogo innego jak naszej Magdaleny Abakanowicz. Na dole znajdują się sala degustacyjna i zejście do piwnic. Hess uprawia winorośl zarówno w pobliżu zatoki San Francisco, gdzie chłodna popołudniowa bryza od Pacyfiku i poranne mgły tworzą idealny klimat dla chardonnay, jak i na stokach Veeder Hills, wystawionych na działanie słońca zapewniającego cabernetowi optymalną dojrzałość. Zwiedzający mają okazję skosztowania win z tych szczepów solo, z serami lub podczas dwudaniowej kolacji z deserem, poprzedzonej wycieczką po muzeum. Innym obcokrajowcem, który wyraziście się wpisał w krajobraz Napa Valley, jest Darioush. Otwarta w 2004 r. winnica- pałac o pompatycznej architekturze miała przypominać przepych starożytnego Persepolis. Przed wejściem 16 monumentalnych kolumn z głowicami złożonymi z dwóch popiersi byków wzmaga oczekiwania gości. Wewnątrz kojąco szemrze woda, unosi się cudowny zapach kwiatów, a hostessy w perskich tunikach nalewają aromatyczne wina. Przy wejściu do piwnicy oraz prywatnych pomieszczeń degustacyjnych znajduje się amfiteatr – w gwieździste, letnie wieczory występują w nim sprowadzeni z Iranu muzycy. Darioushowi niewątpliwie udało się spełnić amerykański sen. Dziś w swojej baśniowej winnicy produkuje m.in. doskonałe Shiraz, mające charakter win z jego wspomnień z Sziraz w Iranie, z którego wyemigrował pod koniec lat 70. ubiegłego stulecia. Nie miałam niestety przyjemności go poznać, gdyż był właśnie w Tokio na premierze japońskiego remake’u filmu Bezdroża, w którym główni bohaterowie wyruszają winnym szlakiem Kalifornii. W wersji japońskiej odwiedzają rezydencję Dariousha... Domaine Carneros do złudzenia przypomina Château de la Marquetterie w Szampanii, a to za sprawą właściciela obu posiadłości, francuskiego producenta szampana, Claude’a Taittingera. Majestatyczny budynek w stylu XVIII-wiecznych francuskich zamków stoi pośród rzędów winorośli na zboczu niewielkiego wzgórza, położonego między Napą a Sonomą. Na taras, gdzie można się rozkoszować widokami i lampką wina z bąbelkami, prowadzą kaskady schodów obramowanych pasem żywopłotów, przyciętych na modłę francuskich ogrodów. Domaine Carneros specjalizuje się w wytrawnych winach musujących o małej zawartości cukru (1,2 proc.), dodawanego w procesie dozowania (dosage), czyli na ostatnim etapie produkcji. Jak je degustować? Podobnie jak normalne wina (patrz ramka), tylko jeszcze trzeba uwzględnić bąbelki: zwrócić uwagę na ich wielkość, w jaki sposób ulatują i jak smakują (łagodnie, kremowo, a może agresywnie?). W smukłym kieliszku bąbelki Le Reve Blanc de Blancs równą smużką żwawo lecą do góry, może to dzięki małemu wklęśnięciu na dnie szklanego naczynia, a może za sprawą jakichś innych czarów. Jedno jest pewne, to jedwabiste musujące Chardonnay lepiej niż na tarasie Domaine Carneros smakować nie będzie. Barwa, „nos” i smak, czyli jak degustować wino Nigdy nie obejmuj kieliszka całą dłonią, tylko chwyć go za nóżkę. Kontakt z ręką może niepotrzebnie ogrzać wino. Popatrz na kolor i konsystencję wina (czy jest klarowne, oleiste, wodniste?). Zrób to na białym tle, np. kartki papieru. Przechyl kieliszek, tak żeby trunek dochodził do jego brzegu. Zwróć uwagę na nasycenie barwy. W ten sposób odczytuje się wiek wina. Na ogół wina czerwone wraz z upływem czasu tracą kolor, białe zaś nabierają bardziej intensywnego odcienia. Wsadź nos w kieliszek i zacznij wdychać zapach. Odczuwalne węchem nuty trunku nie powinny zbytnio odbiegać od tych, które poczujemy na języku. Zapach wina sommelierzy określają jako „nos”. Postaw kieliszek i zakręć nim – wino wprawione w ruch wirowy dotlenia się i uwalnia się jego ukryty aromat. Powąchaj raz jeszcze i postaraj się nazwać i zapamiętać to, co czujesz (czy jest to czarna porzeczka, wanilia, różany ogród, a może wędzonka?). Teraz czas na przepłukanie ust. Popij trochę wina, ale nie połykaj! Tak, jakbyś płukał zęby. Zrób z ust dzióbek i zaczerpnij powietrza. Nie krępuj się odgłosem siorbania. Postaraj się zdefiniować gładkość, taniczność i harmonię. Zwróć dodatkowo uwagę na poziom cukru, kwasowości i alkoholu. Zawartość tego ostatniego można stwierdzić dopiero po przełknięciu trunku. Wino najlepiej degustować między godziną 9.00 a 10.00 rano, kiedy wypoczęte po nocy kubki smakowe potrafią odróżnić najsubtelniejsze nuty gronowego napoju. Jeśli masz do zaliczenia kilka winnic, a w każdej z nich po kilka win do degustacji, lepiej alkohol wypluwać do specjalnie ustawionych w tym celu spluwaczek, a między jednym kieliszkiem a drugim nie jeść, tylko co najwyżej pić wodę. Kalifornijskie wino na gorąco? Czemu nie! Chociaż w Kalifornii nie pija się grzańców, czerwone wina produkowane w Sonoma i Napa Valley doskonale się nadają do podawania na ciepło. Najlepiej moim zdaniem spisuje się w tej roli Zinfandel, którego nuty czerwonych owoców i mieszanych przypraw świetnie rozgrzewają w zimowy wieczór. Przepis na wykwintny glögg podała moja znajoma, Asa W Karlsson, honorowa członkini stowarzyszenia szwedzkich sommelierów. 1 butelka czerwonego wina o „pełnym ciele” (lepiej unikać najtańszego) 1 pałeczka cynamonu 6 ziarenek kardamonu 4 goździki skórka z 1 pomarańczy 1/4 szklanki wody ok. 1/3 szklanki cukru rodzynki słodkie migdały Przyprawy zalać woda i zagotować. Zmniejszyć ogień i dodać cukier, ciągle mieszając, aż się cały rozpuści. Zdjąć z ognia do ostudzenia, po czym odcedzić z przypraw. Wino wlać do garnka i dodać schłodzony syrop. Podgrzać do temperatury 67°C. Uwaga! Nigdy nie należy przekroczyć 70°C, gdyż przy tej temperaturze ulatnia się alkohol, a wraz z nim także smak. Do szklanek wrzucić rodzynki i obrane ze skórki migdały, zalać gorącym winem i natychmiast podawać. Zobacz również: Przewodnik po Stanach Zjednoczonych.
Podróżuj z głową - z uśmiechem i na luzie
Jak wtopić się w tłum na ulicach Nowego Jorku, o czym rozmawiać przy stole i kiedy nie mówić „dziękuję” w kontaktach z Amerykanami radzą Marta i Jerome Madigan
Z uśmiechem i na luzie Przyjrzenie się różnicom kulturowym, jakie dzielą Polskę i Amerykę, może nas zadziwić, rozbawić, ale też – co ważne – uatrakcyjnić podróż po stanach zjednoczonych. Marta: Pierwszą radą, jaką dostałam przed wyjazdem do Stanów od znajomego bankiera mieszkającego na Manhattanie, było: „unikaj kontaktu wzrokowego z nieznajomymi!”. Amerykanie cenią swoją prywatność i nie lubią, kiedy ktoś się im bacznie przygląda. Mimowolne łapanie kontaktu wzrokowego z dziwnie wyglądającymi postaciami w nowojorskim metrze może się skończyć niechcianą znajomością. Najlepiej patrzeć przed siebie i nie zwracać uwagi na przechodniów. Chyba że mamy kłopot i chcemy spytać o drogę. Wtedy zatrzymujemy kogoś na ulicy i zwracając się do rozmówcy, patrzymy mu prosto w oczy. Jerome: W kontaktach z Amerykanami możesz spodziewać się bezpośredniości. Od razu będą się do ciebie zwracali po imieniu. Nie znaczy to, że cię nie szanują. Jest to raczej wyraz sympatii. Pamiętaj, żeby nie pochylać się, kiedy witasz się z mężczyzną, ani nie całować kobiety w rękę. Uproszczona etykieta oszczędza czas, a jak wiadomo, dla Amerykanów czas to pieniądz. M.: Czy to właśnie dlatego jadacie w barach szybkiej obsługi? J.: Ludzie nie chcą tracić czasu na czekanie na kelnerkę. Poza tym restauracje typu fast food są jedynymi, w których nie trzeba zostawiać napiwku. Wszędzie indziej doliczenie 20 proc. do rachunku jest normą! Napiwki daje się również przewodnikom wycieczek, instruktorom kursów nurkowych, pokojówkom czy boyom hotelowym za przyniesienie walizek lub kubełka z lodem. M.: A propos lodu, z czego wynika wasza obsesja chłodzenia wszystkich napojów i pomieszczeń? J.: Dla Amerykanów schłodzony drink orzeźwia, a zimny pokój kojarzy się z czystością. Przygotuj się zatem na mocno klimatyzowane wnętrza hoteli i restauracji, niezależnie od pory roku. Najlepiej zabierz ze sobą sweter, nawet jeśli wybierasz się na Florydę. Jeśli nie lubisz lodu w coli, wyraźnie zaznacz to, zamawiając napój. M.: Łatwiej już chyba polubić kostki lodu, niż się od nich w Ameryce uwolnić. I nie mów mi, że narzekam, bo tylko stwierdzam fakt. Wiem, że wyrażanie negatywnych myśli nie jest za oceanem zbytnio popularne. Na pytanie „Co u ciebie słychać?” odpowiedź zawsze brzmi „Świetnie”. Nie znaczy to jednak, że Amerykanie nie mają problemów. J.: Obarczanie własnymi problemami innych jest zdecydowanie w złym tonie. Amerykanie łatwo nawiązują kontakt, jednak oczekują raczej lekkich i niekrępujących tematów. Rozsądnie jest unikać zbyt osobistych pytań, sprośnych żartów i krytyki partyjnych programów, chyba że jesteś przygotowany na zażartą debatę. M.: Skoro nie można sobie ponarzekać ani porozmawiać o seksie czy polityce, to o czym tu konwersować? J.: Sport jest jednym z ulubionych tematów. Każde większe miasto ma swoją drużynę i całe rodziny zapalonych kibiców. Jeśli nie interesują cię amerykańskie sporty, zawsze możesz spytać o najnowsze ploteczki z życia gwiazd, podzielić się recenzją filmu lub książki. Chodzi o to, żeby dobrze się bawić. M.: Uwielbiam wasze pozytywne nastawienie i piękny uśmiech. Chętnie zaimportowałabym je do Polski. Brak mi natomiast kurtuazji w stosunku do kobiet, którą – paradoksalnie – wyeliminowały same kobiety. Strach przed zarzutem o molestowanie seksualne chłodzi wiele przyjaznych gestów ze strony mężczyzn. J.: [... wymowna cisza] M.: Ale może lepiej o tym nie mówmy. Powiedz mi, co ciebie zaskoczyło w naszym kraju. J.: Amerykanów odwiedzających Polskę urzeka gościnność, zachwycają piękne kobiety i dziwi „dziękuję”, kiedy ludzie wysiadają z windy. W Ameryce w takiej sytuacji nic się nie mówi. M.: Pamiętam, jak jeden z twoich amerykańskich kolegów spytał mnie żartobliwie, czy wysiadając z windy dziękuję za to, że żaden z pasażerów nie zepsuł powietrza. A my po prostu dziękujemy za towarzystwo. Oj, sporo nas dzieli, na szczęście coś też nas łączy...
Eleganckie restauracje z wyrafinowaną kuchnią, przydrożne bary z frytkami, uliczne wózki z hot dogami – Ameryka jest przygotowana na zaspokajanie głodu każdego. Wystarczy wyjść z domu...
Amerykanie mają takie powiedzenie: „wygoda albo śmierć”, co chyba w znacznej mierze wyjaśnia zawrotną popularność McDonald'sa i jego kuzynów. Kanapki i kawa na wynos, w drodze do, w czasie lub po pracy są optymalnym rozwiązaniem dla ludzi poświęcających każdą wolną chwilę na robienie kariery. Trzeba tylko uważać na kubek z gorącym napojem, żeby nie umieścić go między nogami, gdy ruszamy z parkingu! Reszta jest bajecznie prosta i dogodna. Podjeżdżamy do „drive through” – restauracji samochodowej zamawiamy hamburger, frytki i napój, płacimy i ruszamy w dalszą drogę. Na autostradzie włączamy tempomat na stałą prędkość i pałaszuje-my nasze smakołyki. Wprawdzie nudne dla podniebienia, za to dobrze znane, bardzo obfite i zaspokajające głód. Czegóż więcej chcieć? A jednak są Amerykanie, dla których smak potraw i jakość ich spożywania też się liczą. Żeby dobrze się odżywiać, wcale nie trzeba zarabiać fortuny i mieć własnego dietetyka, jak to często bywa w Hollywood. Wystarczy wysiąść z samochodu, a w ekstremalnych przypadkach nawet przejść się na piechotę do lokalnej restauracji. Wybór nie jest wcale łatwy – trudno się tak od razu zdecydować na którąś spośród mnóstwa knajp. Każdy prawdziwy nowojorczyk wybierając się na kolację, korzysta więc z pomocy Zagata – wydawanego corocznie przewodnika po topowych restauracjach w mieście. Kluczem do udanego posiłku może być popularność miejsca, jego lokalizacja, rodzaj kuchni, ale nigdy cena. Idąc do modnej knajpy, trzeba przewidzieć wydatek rzędu stu dolarów od osoby. Za to będziemy mogli się pochwalić w towarzystwie, że jedliśmy już pierożki z homarem w leśnych grzybach i piliśmy alzackie wino w „Le Cirque” – nowym lokalu Sirio Maccioni przy 58. Można jednak sprawę załatwić znacznie taniej, bez rozgłosu i nie mam tu na myśli hot doga na ulicy. W całych Stanach typowym miejscem do codziennego stołowania się jest restauracja typu „diner”, która w środku wygląda jak wagon restauracyjny rodem z lat 50. Klasyczny „diner” ma bar z okrągłymi stołkami, ławy jak w pociągu i nieskrępowaną atmosferę. Całkiem na miejscu jest odbycie w nim „podróży kulinarnej” samemu z gazetą w rę- ku. Śniadania, tak jak i zresztą pozostałe posiłki serwowane w amerykańskich knajpach, są ogromne i kaloryczne. Jeśli z rana nie lubimy jadać jajek na bekonie czy innych kiełbaskowo-jajecznych wynalazków, możemy zamówić sobie bajgla (bułkę z dziurką) podawanego z serkiem śmietankowym lub „grits” – gorącą i gęstą papkę z grysiku kukurydzianego. Uwaga na ilość masła i fakt, że jest solone! Im dalej na południe Stanów, tym jest go więcej. Pamiętam takie miejsce niedaleko Atlanty, w którym pieczywo podane do sałatki pływało jak gumowe kaczki po stawie z roztopionego tłuszczu. Cokolwiek byśmy jednak nie zamówili, zawsze dostaniemy szklankę wody i kubek kawy. W amerykańskich restauracjach jest taki przyjemny zwyczaj, że płacimy tylko za pierwszą kawę, a woda jest zawsze za darmo. Jeśli posiedzimy dość długo w jednym miejscu, kelnerka zrobi nam nieodpłatny „refill”, czyli dolewkę. Zła wiadomość jest taka, że woda to skuta lodem kranówka, a kawa jest zawsze słaba i mało aromatyczna. Na lepszą trzeba udać się do wyspecjalizowanych kawiarenek typu sieciowy Starbucks, gdzie możemy już liczyć na mocniejsze doznania. Bardzo mocną i słodką kawę z mlekiem w stylu kubańskim serwuje się jedynie na Florydzie. A szkoda! Za to w zasadzie wszędzie można udać się na lunch do deli (delikateso-restauracji) i zmówić sobie imponującego „triple deckera” (z lewej) – trzypoziomową kanapkę np. z peklowaną wołowiną i szwajcarskim serem na żytnim chlebie tostowym. Do kanapki podawane są korniszony, chipsy ziemniaczane lub surówka z białej kapusty „cole slaw”. Peklowane mięso jest soczyste i zaskakująco smaczne. Problemem dla europejskiego podniebienia jest jednak pieczywo, którego w Ameryce wypiekać nie umieją. W ostatnich latach pewnym rozwiązaniem tego problemu było propagowanie dziwnych trendów, które polegały na usunięciu z piramidy żywieniowej dołu i góry. Dla ofiar eksperymentalnej dietetyki „eating out”, czyli jedzenie poza domem, może być nieco trudne, ale jak wiadomo, ponad wszystko kochający wygodę Amerykanie pewnie już wkrótce albo otworzą nowe lokale z „żywnością niskowęglowodanową”, albo odkryją, że mielony kotlecik z ketchupem i pszenną bułeczką nie jest aż tak niezdrowy. Wystarczy zjeść pół porcji, i to z daleka od własnego auta, a wszystko będzie OK. Od turkey do tofurky czyli dziękczynny indyk po amerykańsku Szał bożonarodzeniowych wyczynów kulinarnych jest niczym w porównaniu z tym, co dzieje się w Ameryce w okolicach Thanksgiving – największego narodowego święta, przypadającego na czwarty czwartek listopada. Na kilka dni przed dniem „T” policja wkracza do akcji i pomaga regulować ruch na przysklepowych parkingach. Każdy szanujący tradycję obywatel za punkt honoru stawia sobie kupienie i własnoręczne upieczenie mniej lub bardziej pokaźnego (nawet 12-kilogramowego!) indyka, w zależności od liczby spodziewanych biesiadników. A może być ich całkiem sporo, gdyż Święto Dziękczynienia to jedna, o ile nie jedyna okazja, kiedy to członkowie rodzin przemierzają nawet kilka stref czasowych, by razem zasiąść przy wspólnym posiłku. Nie może zatem zabraknąć pieczystego! Ptaka podaje się w towarzystwie batatów zapiekanych z marshmallow (słodka pianka żelowa) lub purée ziemniaczanego, sosu żurawinowego, glazurowanych marchewek, fasolki szparagowej i, co najważniejsze, chlebowego farszu, którym został wypchany indyk. Ingrediencje tegoż pozostają często tajemnicą domu. Wiadomo jednak, że oprócz czerstwego pieczywa i ziół (np. rozmarynu lub szałwii) co bardziej kulinarnie zaawansowani wypychają indyka rodzynkami, pomarańczami i orzechami włoskimi. Są też dwie szkoły pieczenia farszu – w indyku lub osobno. Drugi sposób jest ponoć bezpieczniejszy, gdy mamy do czynienia z większym ptakiem i chcemy mieć pewność, że mięso nie będzie surowe. Jednak ze względów smakowych poleca się wypchanie indora przed włożeniem go do pieca. Wówczas mięso zaczerpnie aromatycznych nut z nadzienia. Lubiący jadać bardziej kalorycznie mieszkańcy Południa przesmażają składniki farszu: chleb, kiełbasę i „giblets” (podroby z szyjką zwykle dołączone do tuszki w osobnej plastikowej torebce), a i samego indyka zamiast piec, smażą na głębokim tłuszczu! Alternatywnych metod obróbki mięsa jest zresztą więcej. Można je natrzeć solą z przyprawami i uwędzić na grillu („smoked turkey”) lub jeszcze lepiej – poostrzykiwać mięso płynem z rosołu i pikantnego sosu chili („hot sauce”). W ten sposób pieczeń jest naprawdę miękka i mocno pobudza kubki smakowe. Efekt miękkości uzyskuje się też, piekąc indyka w specjalnej torbie plastikowej. Najlepiej włożyć go do dwu! W ten sposób mamy dodatkową ochronę przed utratą cennych płynów wyciekających podczas obróbki termicznej w piekarniku. Opakowany indyk ma jednak swoje minusy. Nie będziemy mogli wbić weń specjalnego termometru mierzącego temperaturę mięsa. No cóż, zawsze możemy liczyć na sprawdzoną metodę amerykańskich babć, które nastawiają piekarnik na 325 stopni F (zaledwie 162 stopnie C) i pieką indyka od bladego świtu do czasu pojawienia się gości. Ważne, żeby pamiętać o uprzednim rozmrożeniu mięsa! Najlepiej jednak kupić świeżego ptaka i zastosować najbardziej popularną obecnie metodę jego obróbki zwaną „brining”, która polega na marynowaniu mięsa w roztworze z soli z dodatkiem cukru, przypraw i alkoholu. Całkiem nieźle w roli procentów sprawdza się cydr jabłkowy. Upieczony indyk jest naprawdę soczysty. A co na to wszystko wegetarianie? Ameryka nie byłaby sobą, gdyby nie wymyśliła sojowej pieczeni w kształcie indyczej tuszki. Tofurky firmy Turtle Island Foods z Zachodniego Wybrzeża to nic innego, jak 100% bezmięsnego tofu z glutenem pszenicznym. Przyjazny nawet dla wegan – nie zawiera żadnych produktów pochodzenia zwierzęcego typu sporszkowane jajko lub mleko. Ma też mniej kalorii i o wiele łatwiej się kroi! A to, prócz samej pieczeni, stanowi o prawdziwym sukcesie dziękczynnego przyjęcia. „Carving skill” – umiejętność zręcznego pokrojenia indyka na oczach gości – jest nie lada sztuką. Niektórzy najpierw zdejmują skórę, dzielą mięso na części i z powrotem przykrywają je skórą. Większość jednak upraszcza rytuały i podaje na półmisku mięso już w porcjach. Ważne, żeby było świątecznie, o czym dobrze wiedzą producenci dekoracji dożynkowo-jesiennych. Na stole nie powinno zabraknąć rogu obfitości, bukietów z kłosami, koszyczków z orzechami, no i oczywiście dyni, czy to w postaci plastikowych świeczników, czy wieńczącego cała ucztę „pumpkin pie” – dyniowego ciasta.Przy deserze można już spokojnie włączyć telewizor (o ile nie został włączony wcześniej) i popatrzeć, jak radzi sobie Detroit Lions – czołowa drużyna futbolu amerykańskiego. Dla osób o słabszych nerwach też coś się znajdzie. Z pewnością i w tym roku prezydent USA daruje życie jednemu z dziękczynnych indyków sprezentowanych mu przez farmerów. INDYK PIECZONY Indyk pieczony – klasyczny przepis na Święto Dziękczynienia Składniki: indyk świeży lub rozmrożony o wadze powyżej 5 kg 1 średnia cebula 1 łyżka granulowanej cebuli 1 łyżka granulowanego czosnku 1 łyżka szałwii 1 łyżka suszonego oregano i/lub tymianku 1 ząbek czosnku 1 marchew 1 seler 1/2 paczki masła (roztopionego) 1 łyżka słodkiej papryki 2 łyżki oleju roślinnego sól, pieprz 2 łyżki mąki 1 szklanka wody Pieczenie: Piekarnik ustawić na 180 stopni C, a czas pieczenia na około 3,5 godziny. Po uprzednim umyciu i wypatroszeniu, indyka natrzeć solą i pieprzem. Utrzeć pastę z oleju i przypraw (pół łyżki papryki zostawić do posypania indyka pod koniec pieczenia), a następnie pokryć nią całego ptaka, nie zapominając o jego wnętrzu, do którego należy następnie włożyć cebulę, czosnek, selera i marchew. Indyka umieścić w brytfance piersiami do dołu i polać połową roztopionego masła. Włożyć do piekarnika. W czasie pieczenia polewać tłuszczem. Po upływie 2,5 godziny odwrócić go na grzbiet. Ważne żeby nie rozerwać skóry na piersiach, które należy polać masłem i posypać papryką. Sos: Po upieczeniu wyjąć indyka z brytfanki i zlać do garnuszka tłuszcz na sos. Stopniowo dosypywać mąkę, uważając, by jej nie przypalić. Następnie powoli wlać wodę i wymieszać. Dodać sól i pieprz do smaku. Przykryć i zdjąć z ognia.
Wybierając się w podróż na drugi kraniec świata, oprócz ekscytujących przygód czeka nas również... jet lag. Jak poradzić sobie z dolegliwościami związanymi z nagłą zmianą strefy czasowej?
Dobrze się wyśpij, nie pij alkoholu, pójdź na spacer! Co byśmy nie zrobili przed wyjazdem do USA, Japonii czy Australii, po wyjściu z samolotu i tak nie unikniemy złego samopoczucia. Będziemy zmęczeni, ale nie uda nam się zasnąć. Kiedy wreszcie znajdziemy się w objęciach Morfeusza, w środku nocy obudzi nas głód. W dzień stracimy apetyt, dopadnie nas senność i skrajne zmęczenie. Będziemy cierpieć z powodu uczucia suchości w ustach, zaburzeń żołądkowych i bólu głowy. Co się z nami dzieje? Otóż podróżując w kierunku równoleżnikowym, czyli na wschód bądź zachód, co 15 stopni długości geograficznej przekraczamy jedną strefę czasową, a co za tym idzie – ubywa nam lub przybywa jedna godzina. Jeśli wybieramy się np. z Polski do Sydney, „skracamy” dobę aż o 9 godzin. Lecąc do Chicago, „wydłużamy” ją o 7 godzin. Im więcej stref czasowych dzieli nasze miejsce zamieszkania od wakacyjnej destynacji, tym trudniejsze zadanie będzie miał organizm. Nawet najmniejsza manipulacja zegarem biologicznym, choćby zmiana czasu zimowego na letni, powoduje wyraźne trudności ze wstawaniem. A teraz wyobraźmy sobie, że przesuwamy budzik o 10 godzin do przodu! Do tego trzeba dodać wielogodzinne siedzenie w samolocie, stres związany z podróżowaniem i radykalną zmianę klimatu. W rezultacie zaczynamy borykać się z „zespołem długu czasowego” zwanym potocznie jet lagiem. To, jak będziemy się czuli i ile czasu zajmie nam aklimatyzacja do nowych warunków, zależy od wielu czynników: liczby przekroczonych stref czasowych, kierunku (wschód czy zachód) oraz pory lotu (w dzień czy w nocy). Nie bez znaczenia jest też wiek, płeć i styl życia podróżującego – unikający rutyny nastolatek lecący z Warszawy do Pekinu słabiej odczuje skutki nagłego przemieszczenia się w czasie i przestrzeni niż jego babcia, przyzwyczajona do jedzenia i spania o stałych porach. Obydwoje jednak mogą mieć kłopoty z zaśnięciem, a później z pobudką na śniadanie – zegar biologiczny osoby przybyłej do Chin ze strefy czasu środkowoeuropejskiego wskazuje wówczas środek nocy! Zaburzenia dobowego cyklu snu i aktywności są znacznie poważniejsze właśnie w przypadku podróży z zachodu na wschód – bo trudniej jest przyspieszyć dzienny rytm naszego organizmu, niż go spowolnić. Podróżujący w odwrotnym kierunku, np. z Niemiec do USA, co prawda po przylocie zapadną w głęboki sen, ale będą spać krótko, a jak się obudzą (np. o 4.00 rano nowego czasu), to już nie zasną. Taki stan może trwać tydzień – synchronizacja naszego wewnętrznego zegara z amerykańską rzeczywistością zabiera bowiem tyle dni, ile stref (w tym przypadku 6) dzieli nasze miejsce zamieszkania od nowego miejsca pobytu. Moim sposobem jest dostosowanie się do nowej strefy od razu po wylądowaniu w Stanach. Mimo ogromnego zmęczenia staram się pójść spać nie wcześniej niż o 22.00 nowego czasu. Jeszcze w latach 50. ubiegłego wieku do Ameryki płynęło się statkiem, pasażerowie mieli więc wystarczającą ilość czasu na stopniowe „dogonienie” kolejnych stref czasowych. Podróż transatlantycka trwała wówczas 5–6 dni. Kiedy pasażerskie samoloty odrzutowe wyparły wielkie liniowce, skracając czas podróży na trasie Londyn–Nowy Jork do 6 godzin, powstał nowy problem, na który do dziś nie znaleziono idealnego remedium. Jet lag (ang. jet znaczy samolot odrzutowy, lag – opóźnienie) jest zmorą większości podróżujących przez ocean. Przesuszone powietrze w kabinie samolotu, bezruch, nagłe skoki ciśnienia i podróż nocą (np. rejsy powrotne z USA do Europy) często potęgują dolegliwości. Linie lotnicze podpowiadają klientom sposoby łagodzenia skutków korzystania z ich usług. Ze strony British Airways (www.ba.com/podcast) można na przykład ściągnąć wypowiedzi dr. Chrisa Idzikowskiego na temat snu, zegara biologicznego i jet lagu. Wynika z nich, że dla naszego organizmu bardzo ważne jest światło. Jeśli chcemy szybko przestawić się na nowy czas, powinniśmy o pewnych porach wystawiać się na jego działanie albo wręcz przeciwnie – unikać światła zarówno naturalnego, jak i sztucznego. Żeby uzyskać osobisty grafik świetlnej terapii, należy wpisać w specjalny kalkulator (Jet lag calculator) informacje na temat pory wstawania, czasu lokalnego i czasu, według którego funkcjonuje nasz wewnętrzny zegar. Inną metodą radzenia sobie z jet lagiem jest odpowiednia dieta. Lecąc na wschód, należy wybierać posiłki bogate w węglowodany (np. pieczywo, makaron), które pomogą szybko zasnąć. Potrawy zawierające białko (drób i ryby) pozwolą z kolei przedłużyć aktywność. Najważniejsza jest jednak mała liczba kalorii – nie więcej niż 800! Nie należy też zapominać o prostych ćwiczeniach, które można wykonać, siedząc w samolocie.Jet lagiem nie warto jednak zbytnio się przejmować. Już po kilku dniach jego efekt osłabnie i nawet jeżeli przyjdzie nam spędzić bezsenną noc, to zawsze możemy zejść do hotelowego baru. Przy odrobinie szczęścia natrafimy tam na kogoś interesującego, kto oczywiście także nie może spać... – tak jak bohaterowie cudownie niedopowiedzianego filmu Sofii Coppoli Między słowami.
Jego szerokie bulwary przywodzą na myśl Paryż, kolorowe dachówki Wiedeń, a życie kawiarniane Kraków. Ale Budapeszt ma do zaoferowania coś jeszcze – gorące źródła, które zasilają blisko 50 zakładów kąpieliskowych.
BUDA. Noc w pokoju Andrew Lloyd Webbera trwa stanowczo za długo. Już nie mogę się doczekać ranka, kiedy ubrana w miękki szlafrok zjadę do wodnego raju specjalną windą obsługiwaną przez sympatyczną starszą panią, która uśmiecha się do gości hotelowych przez cały dzień. W górę i w dół. W dół i do góry. Cóż za monotonna praca! Refleksja nachodzi mnie w pierwszym z krytych basenów kąpieliska Gellérta połączonego z hotelem bocznym przejściem. Woda jest przyjemnie ciepła i powoli wszelkie troski związane z ciężkim życiem obsługi hotelowej schodzą na dalszy plan. Jedyne, czym warto się teraz zająć, to ustalenie kolejności odwiedzania basenów. Póki co nie wychodzę z rekreacyjnego, chociaż kilka długości w sportowo-pływackim mogłoby mi dobrze zrobić. Gdybym miała kłopoty ze stawami, reumatyzmem czy niskim ciśnieniem krwi, powinnam przenieść się do jednego z basenów leczniczych, tyle że te usytuowane są osobno dla kobiet i dla mężczyzn. Nie chcąc rozstawać się z ukochanym, postanawiamy wyjść na zewnątrz. Omijamy odkryty basen ze sztucznymi falami i wchodzimy do mniejszego, w którym woda jest gorąca, a kąpiel z bąbelkami potęguje efekt rozluźnienia i – co tu kryć – szczęścia. Bliscy omdlenia wracamy do naszego pokoju, w którym kiedyś zatrzymał się brytyjski kompozytor musicali i już planu- jemy kolejną sesję w wodzie. Mimo że czas nie obszedł się zbyt łaskawie z wnętrzami secesyjnego hotelu Gellérta, a ceny nie należą tu do najniższych, dostępność bajecznego wręcz kąpieliska – 13 basenów w otoczeniu rzeęb i niebiesko-złotych mozaik – jest jego niewątpliwym atutem. Po południu wracamy do wody, tym razem decydując się na krótkie rozstanie, by zakosztować wolności moczenia się w niej nago. Osoby nieco skrępowane taką sytuacją mogą przesłonić się płóciennym fartuszkiem, tylko po co? Oddzielne pomieszczenia dla obojga płci oprócz czterech basenów z wodą termalną o różnej temperaturze, od 26 do 38OC, mają sauny suche, parowe oraz inne atrakcje, takie jak kąpiele błotne, solankowe, masaż ręczny, wodny i różnego rodzaju terapie, z których nie miałam kiedy skorzystać. Został nam tylko jeden dzień, który postanowiliśmy spędzić poza hotelem, żeby zobaczyć, jak wyglądają baseny po drugiej stronie Dunaju. PESZT. Zabytkowy Most Wolności, zwany niegdyś Mostem Franciszka Józefa, prowadzi nas z górzystej Budy do płaskiego Pesztu. Jeśli ktoś nie został jeszcze owładnięty basenomanią, to schodząc z mostu, może wstąpić do krytego targu, którego kolory i niesamowity wprost przepych pochłonie co najmniej kilka godzin i sporo forintów. Na dole swoje stanowiska mają sprzedawcy salami, pasztetów – z których Węgrzy są szczególnie dumni, owoców, warzyw oraz sproszkowanej papryki o różnym stopniu pikantności: édes – słodka, eros – ostra. Piętro zajmują małe sklepiki z suwenirami w stylu naszej Cepelii i kilka barów, gdzie można skosztować prawdziwego gulaszu i naleśników. Ja jednak nie chcę tracić czasu na zakupy i jedzenie. Czym prędzej wsiadam w żółtą linię metra (zbudowaną w 1896 roku!), które w kilka minut dowozi mnie do stacji Széchenyi fürdo. Na końcu ulicy Andrássyego – najbardziej spektakularnego i najdłuższego bulwaru miasta – znajduje się Lasek Miejski Városliget z licznymi atrakcjami – ogrodem zoologicznym, XIX-wiecznym wesołym miasteczkiem oraz – a dla mnie przede wszystkim – kąpieliskiem im. Széchenyiego. Eklektyczny gmach kompleksu przyprawia o zawrót głowy. Czegóż tu nie ma? Neobarokowy hol wejściowy z mozaikami przedstawiającymi alegorie egipskich, rzymskich i greckich kąpielowiczów, trzy baseny na świeżym powietrzu otwarte przez cały rok, kilkanaście basenów i baseników wewnątrz budynku, inhalatorium, siłownia, gabinet masażu tajskiego, pedicure i wiele innych zabiegów specjalistycznych. Zanim jednak wskoczę do wody, muszę stawić czoła przebieralniom. Zamiast upychać swoje rzeczy w szafce i przebierać się grupowo, lepiej zainwestować w indywidualną kabinę, korzystanie z której ułatwia, a jak dla mnie utrudnia, mówiący jedynie po węgiersku młody szatniarz. Zaopatrzona we własny ręcznik, kostium kąpielowy i klapki wychodzę na dziedziniec. W basenach taplają się całe rodziny. Ludzi jest dużo, tak jakby cały wagon metra trafił właśnie tutaj, ale i możliwości, jak się okazuje, jest sporo. Najbardziej przyjemny i zarazem najbardziej oblegany jest płytki basen-jacuzzi, którego temperatura (34OC) pozwala na wielogodzinne partie szachów i nawiązywanie nowych znajomości. Bardziej aktywni wskakują do chłodniejszego basenu na przeciwległym krańcu dziedzińca i biegają w środku kafelkowej wirówki. Dobrze jest też popróbować wodnych uciech w mniejszych basenikach w budynku naprzeciwko przebieralni, powdychać olejek eukaliptusowy rozpylony w inhalatorium lub po prostu poleniuchować na kamiennych ławach. W Széchenyim czas płynie niepostrzeżenie i spędzenie całego dnia, zwłaszcza że jest tu również restauracja pokrzepiająca nadwątlone siły kuracjuszy, nie jest niczym niezwykłym. Raz spróbowawszy zbawiennego działania term, myślę już nie o całym dniu, ale o całym urlopie spędzonym w wodzie i zazdroszczę budapeszteńczykom, którzy taką możliwość mają w zasięgu ręki.
Wydry, sarny, koniki polskie i inne zwierzęta, nie tylko z terenu Mazur, można zobaczyć, a nawet z niektórymi wejść w bliższy kontakt, w prywatnym rezerwacie prowadzonym przez dr. Andrzeja Krzywińskiego.
My nie będziemy wożeni jeepem? – spytał się mój amerykański narzeczony, kiedy okazało się, że mamy pokonać wysoki płot odgradzający gromadkę wycieczkowiczów od stada jeleni milu bacznie przyglądających się naszym poczynaniom. Dość groźnie wyglądające samce pochodzącego z Chin gatunku Elaphurus davidianus, gotowe do obrony swoich samic, nie odstraszyły zaciekawionych uczestników safari, którzy pobiegli w ich kierunku i zaczęli robić zdjęcia. Dzięki błyskawicznej interwencji naszej przewodniczki nic się nikomu nie stało, mimo iż, jak się dowiedzieliśmy, jelenie w okresie godów mogą omyłkowo potraktować człowieka jak konkurenta i zaatakować. Nieodparta chęć bezpośredniego kontaktu z przyrodą pomogła w pokonaniu strachu i kolejnego ogrodzenia, za którym zobaczyliśmy wilki, tym razem bezpiecznie oddzielone od ludzi drucianą siatką. Nieco dalej, w klatkach, zapoznaliśmy się z różnymi gatunkami ptaków drapieżnych, a na otwartej przestrzeni udało nam się na krótko zaprzyjaźnić z żurawiami i jagnięciem wyglądającym jak futrzana maskotka. Najbardziej towarzyska okazała się być jednak oślica z młodym. Na widok zbliżającej się wycieczki przybiegła na pieszczoty i jedzenie. Co bardziej przewidujący wraz z biletem wstępu kupili małe torebki z karmą dla roślinożerców. W przeciwieństwie do większości tego typu miejsc, w Kadzidłowie dozwolone jest głaskanie i karmienie zwierzaków. Warto jednak zachować umiar i nie przesadzać z poufałością w stosunku do zwierząt, zwłaszcza że one na ogół wcale nie ma-ją na to
Mody się zmieniają, ale dobre jedzenie ciągle jest na topie. Śladami światowego pasibrzucha wyruszyła Marta Madigan
Wbrew temu, co śpiewał Jacques Dutronc w piosence „Il est cinq heures, Paris s'éveille” (Jest piąta/Paryż się budzi), przeciętny paryżanin nie jest rannym ptaszkiem i budzi się powoli przy asyście un bol de café au lait i maczanego w niej croissanta. Poranna kawa z mlekiem różni się od kawy poobiedniej rozmiarem, kolorem i kształtem naczynia, z którego jest pita. Un bol to fajansowa miseczka, w której z powodzeniem można by podawać zupę. A ponieważ kawa to we Francji podstawa, im większa miseczka, tym lepiej paryżanin zaczyna dzień. Na śniadanie je raczej symbolicznie, może dlatego, że jeszcze wspomina kolację, jak zwykle zjedzoną późnym wieczorem. Niegłodny więc i opity zabieloną kawą wybiega z domu w kierunku najbliższej stacji metra, by zdążyć na dziewiątą do pracy. W południe zaś udaje się na obiad do jednego z licznych lokali gastronomicznych: kawiarni, restauracji lub bistro. Ten ostatni zresztą ma dość ciekawą historię. Nazwa pochodzi od rosyjskiego słowa bystro (szybko), którym kozacy poganiali właściciela baru na Montmartrze w czasie walk o Paryż w 1814 r. Historia głosi, że następnego dnia restaurator wywiesił nowy szyld z nazwą „Bistro” i tak to się zaczęło. Dzisiaj małą przytulną restauracyjkę paryżanin znajdzie bez trudu na najbliższym rogu ulicy. Problem może stanowić jedynie wolny stolik przy oknie, przy którym każdy Paryżanin uwielbia siadać, żeby widzieć i być widzianym. Zazwyczaj francuskie restauracje oferują menu fixe (zestawy) składające się z trzech dań. Do wyboru są dwie przystawki, np.: serca karczochów w sosie winegret lub plaster pasztetu z zająca z orzechami, dwa dania główne: stek z fasolką szparagową czy kaczka z ziemniakami i dwa desery: tarta z owocami lub plaster sera brie (też deser!). Za karafkę wina, bez której przecież nie da się dobrze strawić obiadu, trzeba, niestety, dopłacić, chociaż i tak jest to zdecydowanie tańszy wariant niż samodzielny wybór a` la carte (pamiętaj o tym, polski turysto!). Wszystko za jedyne 20 euro (uwzględniając podatek i obsługę). Po tak obfitym posiłku paryżanin zamawia un café (co równa się pojedynczemu expresso) tym razem pitą w małej filiżance, i wraca do pracy. A po piątej bystro biegnie do domu, a nie do bistro, bo chodzenie z kolegami po pracy na drinka jest w Paryżu zdecydowanie passé, poza tym zaprosił przyjaciół na małą kolacyjkę. W lodówce królują modne produkty ekologiczne, z których paryżanin wyczaruje proste i zdrowe dania. Na początek na stole pojawia się ogromna misa z zieloną sałatą i bagietką. Specjalnością naszego pana domu są cre^pes, inaczej zwane naleśnikami. Pierwsza partia jest z nadzieniem wytrawnym: szpinak, szynka, ser pleśniowy. W miarę rozkręcania się wieczoru naleśniki stają się jednocześnie deserem – przełożone zostają konfiturą pomarańczową i polane sosem czekoladowym. W Bretanii do naleśników, czy to na słono, czy na słodko, podaje się cydr, ale nasz paryżanin woli butelkę czerwonego wina. Nie chcąc zbyt wcześnie kończyć tak miłego wieczoru, towarzystwo przemieszcza się do baru, gdzie zamawia szampana i egzotyczne koktajle. W dalszym ciągu na fali są drinki kubańskie, a i te na bazie wódki zyskują coraz większą popularność. Jak się może wkrótce okazać, Paryż to my już od dawna mamy nad Wisłą.