W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości?
Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielają Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie".
W tym artykule: Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona Zhongdian stał się Shangri-La Strefa Trzech Równoległych Rzek W poszukiwaniu Shangri-La „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity Shangri-La to fikcyjna kraina w Himalajach, położona w Tybecie u podnóża góry Karakal (wyższej niż Mount Everest), stworzona przez Jamesa Hiltona w powieści „Zaginiony horyzont”. Choć od premiery poczytnej lektury mija 90 lat, marzenie o lepszym świecie nie ustaje. Jak wygląda życie w „tybetańskiej krainie szczęśliwości”? Przeczytajcie reportaż ze szczytu świata. Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Grupa rozradowanych turystów ze wschodnich Chin stara się poruszyć olbrzymim tybetańskim młynem modlitewnym. Wysoki na 15 m, średnicy sięgającej 7,5 m Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa ozdobiony został płaskorzeźbami obrazującymi 56 chińskich grup etnicznych współdziałających ze sobą w harmonii. Ubrani w brązowe szaty mnisi z ogolonymi głowami przybywają na pomoc turystom, którzy próbowali pchnąć młyn przeciwnie do biegu wskazówek zegara, czyli – według założeń tybetańskiego buddyzmu – w złą stronę. Mnisi odwracają kierunek obrotu młyna i rozkręcają go niczym gargantuiczny bąk-zabawkę. Czyjś telefon rozbrzmiewa dźwiękami chińskiego przeboju. Kobieta w liliowych rajstopach sięga do olbrzymiej torebki. Mężczyzna w garniturze zaczyna przeszukiwać kieszenie skórzanego płaszcza. Dzwoniący telefon należy jednak do jednego z mnichów, który z fałd swojej szaty wydobywa aparat. Patrząc na rozciągające się u swoich stóp miasto, wykrzykuje coś do słuchawki. Widać stąd hotel Paradise, pięciogwiazdkowego olbrzyma otaczającego basen pływacki i plastikową replikę świętej góry Kawagebo. Wokół rozciągają się rzędy betonowych bloków. Dalej, oparty o zbocze wzgórza, stoi odnowiony XVII-wieczny klasztor Ganden Sumtseling, nieco mniejsza, lecz równie imponująca wersja tybetańskiego kompleksu klasztornego Potala, błyszcząca pośród dymów unoszących się nad miastem niczym pałac z baśni. Wsiądź do pociągu na dach świata. Podróż koleją transtybetańską to przeżycie ekstremalne Pociąg przejeżdża przez 8 chińskich prowincji, a najwyższy punkt na trasie położony jest na wysokości 5072 m n.p.m. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włocha... Witajcie w Shangri-La! Dziesięć lat temu była to uboga wioska położona na krawędzi Płaskowyżu Tybetańskiego. Dziś, po zakrojonej na olbrzymią skalę rozbudowie, znajduje się tutaj jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych, przejście prowadzące do mieszczącego się na północnym zachodzie prowincji Junnan systemu rezerwatów przyrody noszącego nazwę Chroniona Strefa Trzech Rzek Równoległych i wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przed dekadą wioska zaczęła zmieniać się w miasteczko duchów, złożone z opuszczonych domów i piaszczystych dróg. Większość mieszkańców porzuciła tradycyjne domostwa – obszerne, przypominające górskie chaty budynki o kamiennych ścianach i dachach podpartych pięknymi drewnianymi belkami – i wprowadziła się do mieszkań wyposażonych w bieżącą wodę i kanalizację. Historyczna część wioski została skazana na zagładę. Ocalenie przyniosła turystyka. Tybetańskie budownictwo wiejskie zostało odkryte ponownie jako unikatowa forma architektury, z której można czerpać zyski. Modernizacja rozpoczęła się natychmiast. Pod krętymi dróżkami położono rury doprowadzające wodę i odprowadzające nieczystości. Pojawiła się elektryczność i Internet. Stare domy przebudowano, zamieniając w modne sklepy. Nowe obiekty handlowe wznoszono w tym samym stylu, jednak aby przyciągnąć chińskich turystów, dodano im ozdobne fasady z rzeźbionymi smokami, łabędziami i tygrysami. Zadziałało: w zeszłym roku Shangri-La odwiedziło ponad 3 mln turystów, z czego 90 proc. stanowili Chińczycy. Spójrzmy na przykład na kobietę w czarnych skórzanych spodniach, która wysiada z hummera na parkingu przed klasztorem Sumtseling. Odkłada torebkę i wspina się na grzbiet kolorowo przybranego jaka, którego prowadzi ubrany w odświętny strój Tybetańczyk uzbrojony w tradycyjny miecz. Jej przyjaciele robią zdjęcia. Równie dobrze mogłaby wspinać się na grzbiet konia w Deadwood w Dakocie Południowej czy pozować do zdjęć obok byka w Jackson Hole w Wyoming. Podobnie jak kultura Indian Ameryki Północnej, tak i dziedzictwo Tybetańczyków uległo komercjalizacji. W historycznych miasteczkach olśniewające bogactwem sklepy sprzedają podrabianą tybetańską biżuterię, noże oraz futra – cętkowana skóra dzikich kotów często okazuje się przefarbowaną psią skórą – które zastąpiły kury i świnie zajmujące niegdyś partery domostw w Shangri-La. Turyści i mnisi odchodzą od młyna modlitewnego, zmęczeni próbami poruszenia tej gigantycznej pozłacanej karuzeli. Wtedy zbliża się do niego starsza kobieta, buddystka. Ma na sobie tradycyjną wełnianą szatę, straszliwie ubrudzoną. Widać w czasie długiej pielgrzymki wielokrotnie padała ze zmęczenia. Palce przesuwają się po złożonym ze 108 paciorków różańcu i słychać cichy szept mantry om mani padme hum, która ma zapewnić współczucie i oświecenie. Kobieta chwyta za korbę olbrzymiego wału i wykorzystując cały swój ciężar, z religijnym oddaniem rozkręca młyn. W tym kraju sauna to świętość. To mistyczny rytuał i jeden z ważniejszych elementów kultury Sauna jako miejsce najbardziej intymnych rozmów i zwierzeń. „Siostrzeństwo świętej sauny” to niezwykły film o kobietach, które odnalazły swoją bezpieczną przestrzeń w mistycznym i r... Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona W odróżnieniu od innych miejsc o mitycznych nazwach, takich jak Timbuktu czy Machu Picchu, Shangri-La nigdy wcześniej nie istniała. Sama nazwa pochodzi z opublikowanej w 1933 r. powieści Jamesa Hiltona Zaginiony horyzont, opowiadającej historię rozbitków ocalałych z katastrofy lotniczej, którym udało się odnaleźć drogę do utopijnego klasztoru Shangri-La położonego w odludnych partiach Tybetu. W książce klasztor został założony w XVIII w. przez katolickiego misjonarza Perraulta, a rządzony był przez najwyższego lamę. Budowla stała u stóp świetlistej góry Karakal. Będąc domem dla ponad 50 mnichów z całego świata pogrążonych w duchowych poszukiwaniach, stanowiła kopalnię ludzkiej mądrości i łączyła… to, co najlepsze w kulturach Wschodu i Zachodu. W połowie powieści okazuje się, że najwyższym lamą jest sam Perrault, żyjący od ponad 200 lat w dobrej formie dzięki głębokim studiom, niezmąconemu spokojowi Shangri-La i odizolowaniu od świata, bezmyślnie zdążającego ku wojnie i zagładzie. Uznaje się, że pisząc o Shangri-La, Hilton czerpał inspirację z publikacji ekscentrycznego botanika Josepha Rocka, którego opowieści o odkryciach i przygodach w odludnym Junnanie oraz innych miejscach publikowane były na łamach naszego magazynu w latach 1922–1935. Słynący z gwałtownego charakteru Rock prowadził wyprawy, szukając egzotycznych roślin oraz nieznanych kultur. Opisywał przeprawę przez Mekong za pomocą trawersu linowego, napady rozbójników, tajemnicze rytuały i spotkania z królami. Ekstrawagancja Rocka musiała w jakiś sposób rozpalić wyobraźnię Hiltona – brytyjskiego romantyka, który opublikował 22 powieści. Hilton czerpał również ze starszych źródeł. Shangri-La brzmi – i niemal na pewno do niej nawiązuje – podobnie jak Shambhala, słowo w tybetańskim buddyzmie oznaczające raj na ziemi, miejsce, w którym nie ma wojen i cierpienia, a wszyscy ludzie żyją w pokoju i harmonii dzięki medytacjom i samodyscyplinie. W buddyjskich tekstach Shambhala położona jest u stóp kryształowej góry w Himalajach, a jej mieszkańcy nie są skażeni chciwością i korupcją. Dla urodzonego w 1900 r. Hiltona, naocznego świadka ogromu zniszczeń przyniesionych przez I wojnę światową i kryzys lat 30., ta fascynująca wschodnia legenda musiała mieć olbrzymią moc oddziaływania. Największą wadą zaginionego horyzontu jest cecha właściwa wszystkim powieściom opisującym utopijne krainy: autor zdaje się nie dostrzegać negatywnych, choć równie powszechnych ludzkich uczuć, takich jak zazdrość, pożądanie, chciwość czy ambicja. W rezultacie Shangri-La sprawia wrażenie wielkiego uproszczenia, którego przeciwieństwem jest dzisiejsze miasto o tej samej nazwie, miejsce skomplikowane i wprawiające w zakłopotanie. Zhongdian stał się Shangri-La W swoim poprzednim wcieleniu Shangri-La było położonym na wysokości 3 160 m miastem Zhongdian, punktem handlowym usytuowanym nieco na wschód od najgłębszych i najbardziej malowniczych wąwozów na świecie. Trzy wielkie rzeki – Jangcy, Mekong i Saluin rozdzielone górskimi łańcuchami i znane miejscowym jako Jinsha, Lancang i Nu – spływają z Himalajów na wschód, potem kierują się na południe, przez jakiś czas tworząc trzy równoległe koryta, by w końcu rozejść się w różnych kierunkach. W tej odległej krainie w latach 20. i 30. XX w. swoich odkryć dokonywał Joseph Rock. Od tego czasu jednak wiele się tu zmieniło. W latach 50. rozpoczęto wielką wycinkę lasów. Gdy przez góry poprowadzono drogi, po tysiącach hektarów starodrzewu pozostały tylko nagie zbocza. W połowie lat 90. ponad 80 proc. całkowitego dochodu tych regionów pochodziło z wyrębu i przemysłu drzewnego. W 1998 r. z powodu nadmiernej wycinki w zlewisku Jinshy rzeka wystąpiła z brzegów. Śmierć poniosło prawie 4 tysiące osób, a miliony zostały pozbawione dachu nad głową. W rezultacie chiński rząd wprowadził oficjalny zakaz przemysłowego wyrębu w regionie Trzech Rzek. Zhongdian, zmuszone do całkowitej reformy swej gospodarki, przestawiło się na turystykę i zaczęło czerpać zyski z unikatowej architektury i olśniewających krajobrazów. W 2001 r. wpływy z turystyki po raz pierwszy przekroczyły sumę dochodów uzyskiwanych uprzednio z wyrębu drzew. W tym samym roku, po prowadzonej na dużą skalę akcji lobbingowej, urzędnicy regionalni zdołali uzyskać w Pekinie zgodę na zmianę nazwy miasta i okręgu na Shangri-La, co było doskonałym chwytem marketingowym. W kolejnym roku zbudowano Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa, a hotele i sklepy z pamiątkami zaczęły rozkwitać niczym grzyby matsutake zbierane latem przez Tybetańczyków i eksportowane do Japonii. Zasilane monsunowymi deszczami trzy wielkie rzeki wyżłobiły oszałamiające wąwozy, sięgające często 3 km głębokości, czyli ponaddwukrotnie więcej niż średnia głębokość Wielkiego Kanionu Kolorado. Na terenie wpisanym na Listę UNESCO znajduje się też ponad setka szczytów przekraczających 5 000 m. Dzięki takim różnicom wysokości na obszarze kilku kilometrów można odnaleźć rośliny i zwierzęta przynależne zarówno do ekosystemów podzwrotnikowych, jak i arktycznych. Strefa Trzech Równoległych Rzek Strefa Trzech Równoległych Rzek to tereny porośnięte przez 6 tys. gatunków roślin – ponad 200 rodzajów rododendronów, 300 gatunków drzew nadających się do wyrębu oraz ok. 500 ziół leczniczych. Przy takim zróżnicowaniu flory fauna jest równie imponująca. Można tu napotkać co najmniej 173 gatunki ssaków, w tym tak rzadkie, jak pantera mglista czy goral brunatny, oraz ponad 400 gatunków ptaków. Oddzielone od siebie nieprzebytymi rzekami i górami ludy rozwinęły oryginalne tradycje. Przy Trzech Równoległych Rzekach żyją przedstawiciele co najmniej 12 grup etnicznych. Umieszczenie na Liście UNESCO wiąże się z nakazem ochrony zróżnicowania kulturowego i przyrodniczego, dlatego fakt, że same rzeki nie podlegają statutowej ochronie, ma wydźwięk nieco ironiczny. Jednym z powodów jest osadnictwo na ich brzegach. Jednak wyłączenie ich z programu ochrony ma jeszcze jeden cel: Chiny ciągle potrzebują olbrzymich ilości energii. 80 proc. elektryczności dostarczają elektrownie zasilane węglem, które powodują olbrzymie zanieczyszczenia, groźne dla zdrowia milionów obywateli tego kraju. Elektrownie wodne, generujące dzisiaj 15 proc. chińskiej elektryczności, stanowią oczywistą, choć kontrowersyjną alternatywę. Na Jinshy (górnym biegu Jangcy) ma powstać 12 zapór, a budowa pierwszych czterech już się rozpoczęła. Trzy zapory przecinają Lancang (górny bieg Mekongu), dwie kolejne właśnie powstają, a w planach jest budowa dziewięciu nowych. Na Nu (górnym biegu Saluinu) wzniesiono jedynie dwie, jednak w 2003 r. ogłoszono plan postawienia kolejnych 13 tam. – Zapory na Nu stały się przedmiotem ogólnochińskiej debaty – mówi Yu Xiaogang, założyciel organizacji Zielone Zlewisko. Jak na razie Yu wraz z naukowcami i dziennikarzami zajmującymi się ekologią zdołali zablokować budowę kolejnych tam na Nu i doprowadzić do zredukowania liczby planowanych z 13 do 4. Podczas gdy do najbliższego z monumentalnych wąwozów łatwo dotrzeć z hoteli w Shangri-La, to w okolicy samego miasta biologicznego zróżnicowania charakterystycznego dla regionu Trzech Równoległych Rzek niemal nie widać. Jeśli gdzieś istnieje inne Shangri-La – odosobniona kraina niebiańskiego spokoju, która przypominałaby urzekający mit – to musi leżeć tam, gdzie Rock odkrył czarującą, choć surową krainę przekształconą w raj w powieści Hiltona. Tam właśnie wyruszyłem, aby odnaleźć Shangri-La bliższe wizji pisarza. W poszukiwaniu Shangri-La Przedzierając się przez zaspy pod łukiem utworzonym przez flagi modlitewne łopocące w silnym wietrze, zostaliśmy z moim towarzyszem Rickiem Kentem dosłownie zdmuchnięci z położonej na wysokości 4 815 m przełęczy Shu i przerzuceni z prowincji Junnan do Tybetu. Przeszliśmy z rozlewiska Lancang do rozlewiska Nu. Odległość między obiema rzekami w prostej linii wynosi 35 km, jednak prostą drogą pokonać tego terenu nie można. Dwudniowa wspinaczka na przełęcz rozpoczyna się na wysokości 2 150 m, gdzie nurt Lancang jest szeroki i brunatny od mułu, a wzgórza porośnięte są kaktusami – w dolinie tak ciepłej, że uprawia się w niej winorośl. Każde 300 m wspinaczki ponad rzeką wprowadza w nową krainę zoogeograficzną: las pełen pożółkłych liści zaścielających ścieżki; cichy, cienisty wiecznie zielony las z drzewami o szerokich liściach, należący do strefy umiarkowanej las iglasty, gdzie ostre sosnowe igły oplecione są porostami; alpejskie łąki z zielonymi źdźbłami traw wychylającymi się spod śniegu. A nad tym wszystkim, niczym olbrzym wynurzający się z mgieł, góruje Kawagebo (6 740 m), której wierzchołek pokrywają budzące grozę nawisy śnieżne. W 1991 r. na jej zboczu zginęło w lawinie 17 alpinistów. Dziś wspinaczka została tu zakazana – z szacunku dla sakralnego charakteru góry. Kawagebo to jeden z najświętszych szczytów w tybetańskim folklorze. Co roku tysiące buddyjskich pielgrzymów okrążają ów masyw podczas trwającej dwa tygodnie kory, by zapewnić sobie oczyszczenie duszy, a tym samym pomyślniejszą reinkarnację. Czasy się jednak zmieniają. Pierwszą grupę pielgrzymów usłyszeliśmy dużo wcześniej, niż zdołaliśmy ją zobaczyć – sami młodzi, rozśpiewani i chichoczący Tybetańczycy. Minęli nas niczym trupa cyrkowa. Nie dla nich posępna powaga – pielgrzymka to zabawa. Jeden uniósł w powietrze odtwarzacz plików MP3, a muzyka odkręcona była na cały regulator. Prowadzący wciąż w dół szlak, półmetrowej głębokości ścieżka wydeptana w miękkich skałach, staje się tak stromy, że kolejne zakręty wypadają co kilka metrów. Śnieg ustępuje miejsca kamiennym osuwiskom, następnie pojawia się las. W punkcie widokowym moim oczom ukazuje się inny świat. Setki metrów poniżej, w krętej dolinie u stóp porośniętego starodrzewem urwiska, widać prostokąt szmaragdowej zieleni – oto kolejna wizja Shangri-La. Dotarcie do tego czarującego miejsca zajmuje wiele godzin wędrówki. Czeka na nas mężczyzna niosący wiązkę chrustu na plecach, który nas poprowadzi. Przechodzimy pod olbrzymim drzewem orzechowym, pomiędzy płochliwymi świniami i obojętnymi kozami, poprzez kamienne ogrodzenie, ścieżką pośród pól jęczmienia wprost do pobielonego wapnem tybetańskiego domostwa, które przypomina fortecę. Pociągamy za rzemień dzwonka wiszącego nad pochyłym wejściem i otwierają się niewielkie drzwi, przez które wkraczamy w XV wiek. Zgarbiona kobieta wita nas gestem obu dłoni i częstuje herbatą z masłem z mleka jaków. Potem znika. Układ pięter ma tradycyjny tybetański charakter: w centrum znajduje się duże, otwarte atrium wpuszczające do wewnątrz promienie słońca. Drewniana balustrada, na której ustawiono doniczki z ziołami, otacza atrium na wysokości pierwszego piętra, chroniąc raczkujące dzieci przed upadkiem na parter, gdzie trzymane są kury i świnie. Po drewnianej drabince można wspiąć się na dach. Jego płaska, gliniana powierzchnia pełni funkcję magazynu na suszącą się żywność i paszę dla zwierząt. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... W domostwie mieszkają dziadkowie, rodzice, dzieci oraz jeden z wujków, ale całością rządzi żylasta kobieta, która powitała nas na progu. Ponad balustradą wylewa prosiętom pomyje z wiadra, potem wychodzi, by wydoić krowy, nakarmić konie i ubić masło. Nocą w domu panuje nieprzenikniona ciemność i mróz. Ciszę rozdziera przeraźliwe skrzypienie. Patriarcha obraca metalową korbą przymocowaną do ściany i nawija kabel. Po zablokowaniu korby we właściwym miejscu w całym domu zapalają się rozwieszone w różnych miejscach żarówki. Jak się okazuje, kabel sięga aż do strumienia położonego niedaleko zabudowań. Tam przyczepiono go do drewnianego koryta. Kręcenie korbą naciąga kabel, koryto się unosi, woda zaczyna wpadać do dużej drewnianej beczki. U jej spodu znajduje się plastikowa rura, która doprowadza wodę do napędzanego nią niewielkiego generatora. Na stole pojawia się kolacja: ryż oraz różne dodatki – tłuszcz wieprzowy z sosem czosnkowym, mięso jaka z papryką, smażone warzywa, szklanki z przepalającym gardło winem jęczmiennym, a na deser jabłka. Patriarcha otwiera drewnianą komodę i naciska guzik na pilocie – będzie oglądał mecz. Kobiety wstają z łóżek na kilka godzin przed świtem, przynoszą drewno i wodę, doją i karmią zwierzęta. Młoda matka imieniem Snaw nalewa nam herbatę z masłem. Ma 17 lat. Jej trzymiesięczne dziecko cierpi na bliżej nieokreślone schorzenie. Marzy o opuszczeniu tego miejsca – mojej krainy szczęśliwości – i przeprowadzce do prawdziwego miasta Shangri-La. Słyszała, że kobiety w jej wieku chodzą tam do szkoły, a w soboty na zakupy, spacerując po deptaku. Marzenia młodych kobiet czasem się spełniają, czego przykładem jest Yang Jifang. Ta wysoka, piękna 22-latka z plemienia Naxi zdobyła dyplom Wschodniotybetańskiego Instytutu Kształcenia działającego w Shangri-La. Nauczyła się tam angielskiego i obsługi komputerów; dziś pracuje jako przewodniczka w biurze turystycznym wyspecjalizowanym w trekkingach. Dorobiła się mieszkania, co miesiąc jednak wraca do rodzinnej wioski, przywożąc pieniądze i lekarstwa dla rodziców. Instytut kształcenia został założony w 2004 r. przez Bena Hillmana, profesora Australian National University, specjalisty do spraw rozwoju zachodnich Chin. Szkoła prowadzi 16-tygodniowe, w pełni refundowane intensywne kursy zawodowe, które pomagają uczniom z terenów wiejskich w zdobyciu umiejętności potrzebnych do pracy w miastach. Przyjezdni mają zapewniony internat oraz posiłki. Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. – Kultura nieustannie się zmienia – twierdzi Hillman, sugerując, bym nie patrzył na współczesne Shangri-La okiem romantyka. Siedzimy na starówce w kawiarni Raven, słuchamy Boba Dylana i pijemy piwo. Raven powstała na miejscu warsztatu szewskiego – w menu jest tybetańskie ciasto marchewkowe, a na ścianie wisi plakat z Johnem Coltrane’em. Właściciele pochodzą ze Seattle i Londynu, a lokal prowadzą zatrudnione przez nich Tybetanki. – Rozwój gospodarczy może pomóc w ponownym rozbudzeniu zainteresowania tradycyjną kulturą, ale związana z tym komercjalizacja zawsze ją wypacza – mówi Hillman. – Nie sądzę, byśmy mogli oceniać to zjawisko, pomijając pewnego rodzaju elitaryzm polegający na tym, że bogaci szczęśliwcy, których stać na odwiedzanie odległych zakątków świata, chcą traktować je niczym kulturowe zoo. Hillman twierdzi, że prawdziwym wyzwaniem dla mniejszości zamieszkujących Shangri-La jest zdobycie umiejętności niezbędnych do przetrwania w nowoczesnym świecie. – To jest ludność rolniczo-pasterska, prowadząca samowystarczalne gospodarstwa, w których uprawia się jęczmień, hoduje jaki i świnie. Nie są to umiejętności przydatne współczesnym młodym ludziom. Na pierwszym skrzyżowaniu na drodze prowadzącej z lotniska stoi wielka biała stupa, święta budowla, którą buddyści okrążają zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Jednak samochody skręcające na skrzyżowaniu muszą objeżdżać ją w przeciwnym kierunku. W związku z tym wracające do domu kobiety, zgięte pod ciężarem niesionej na plecach kukurydzy, oraz mężczyźni pędzący stada jaków, którzy okrążają stupę zgodnie z wielowiekową tradycją, wchodzą wprost pod koła autobusów wyładowanych turystami. Oczywiście, zdarzały się wypadki, ale wszystko to jakoś działa. „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity W świat tybetańskiej utopii zabierają nas także Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie”, który premierowo będzie można zobaczyć podczas jubileuszowej, 20. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Dokument jest niejako kontynuacją słynnej powieści Jamesa Hiltona z 1933 roku. Mirka Duijn, jedna z twórczyń produkcji, rusza w podróż do Tybetu, by odpowiedzieć na pytanie, czy mityczna kraina szczęśliwości istnieje, a opisane przez autora wydarzenia jakoby miały miejsce w rzeczywistości. Przypomnijmy, że angielski pisarz opisał losy czterech bohaterów, którzy po tym, jak rozbijają się samolotem w górach Kunlun, odkrywają krainę pełną szczęścia i harmonii, zarządzaną przez tybetańskich duchownych. View oEmbed on the source website Jak to możliwe, że fikcyjne zdarzenia na stałe wpisały się w historię tego miejsca? Aby poznać odpowiedź na to pytanie, zachęcamy do udziału w tegorocznej edycji Millennium Docs Against Gravity, w czasu którego odbędzie się premierowy pokaz filmu „Shangri-La. Raj w budowie”. Największy festiwal filmów dokumentalnych w Polsce potrwa od 12 do 21 maja w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź, Bydgoszcz i Lublin) oraz od 23 maja do 4 czerwca online na mdag.pl. Hasło tegorocznej edycji MDAG brzmi „Nie bądź obojętny_a” i odwołuje się do słynnych słów Mariana Turskiego, które stały się także hasłem obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim organizowanych przez Muzeum POLIN. Te słowa korespondują z misją Millennium Docs Against Gravity oraz prezentowanym na festiwalu od lat programem filmowym. To wyraz wartości, które towarzyszą festiwalowi od początku istnienia – uważności i wrażliwości na otaczających nas ludzi. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity.
Hang Son Doong to miejsce jak z kosmosu. Jaskinia skrywa perły wielkości piłek do tenisa
Hang Son Doong to miejsce, gdzie natura rzeźbiła w skale przez miliony lat, tworząc największą na świecie jaskinię. Od pierwszego kroku myśliwego w 1991 roku po wyprawy badaczy – jej historia to fascynująca podróż do wnętrza Ziemi.
Spis treści: Przejście przez podziemny świat Hang Son Doong Wielki Mur Wietnamski i nowe odkrycia Jaskinia Hang Son Doong bez tajemnic Hang Son Doong, czyli „jaskinia górskiej rzeki”, to największy podziemny korytarz na świecie i jedna z najpiękniejszych jaskiń. Znajduje się w Parku Narodowym Phong Nha-Ke Bang w środkowym Wietnamie. Jej olbrzymie przestrzenie, formacje geologiczne i unikalny ekosystem od lat fascynują badaczy i podróżników. Została odkryta w 1991 roku przez miejscowego myśliwego Ho Khanha. Jaskinia na dobre trafiła na mapy eksploratorów dopiero w 2009 roku dzięki brytyjskiej ekipie Howarda Limberta. To wyjątkowe miejsce zdaje się przenosić odwiedzających w czasy prehistoryczne, oferując krajobrazy jak z powieści „Zaginiony świat” sir Arthura Conan Doyle’a. Po latach podjęto kolejną wyprawę, mającą na celu przejście całej długości jaskini, pokonanie Wielkiego Muru Wietnamskiego i dokładne zbadanie jej ogromnych korytarzy. Relację z niej spisał Mark Jenkins. Przejście przez podziemny świat Hang Son Doong – Za psią ręką, uważaj na dinozaury – niesie się głos w ciemności. Po rwanej wymowie brytyjskiego wojskowego rozpoznaję Jonathana Simsa, ale nie mam pojęcia, o czym mówi. Odnajduję go, świecąc czołówką. Siedzi samotnie pod ścianą jaskini, a siwe bokobrody wymykają mu się spod kasku. – Ciągnij dalej, stary – burczy. – Mojej rozwalonej kostce trzeba chwili odpoczynku. Nasza spięta liną dwójka przekroczyła podziemną rzekę Rao Thuong i wspięła się po skarpie. Szedłem dalej samotnie, trzymając się widocznych w świetle latarki śladów sprzed roku. Sims był członkiem pierwszej ekspedycji, która wiosną 2009 r. w zapomnianym rejonie środkowego Wietnamu weszła do Hang Son Doong, czyli „pieczary górskiej rzeki”. Jaskinia ukryta w ostępach Parku Narodowego Phong Nha-Ke Bang jest częścią sieci około 150 grot. Podczas pierwszej wyprawy ekipa spenetrowała 4 km Hang Son Doong. Zatrzymała ją 60-metrowa ściana błotnistego wapienia nazwana Wielkim Murem Wietnamskim. Rok później powrócili, aby wspiąć się na ścianę i – jeśli to możliwe – pokonać całą drogę do końca jaskini. Ścieżka znika przede mną w rumowisku, wśród wielkich jak kamienice bloków skalnych, które ze sklepienia runęły na dno jaskini. Odchylam głowę do tyłu. Ogrom pieczary tłumi nikłe światło czołówki, jakbym wpatrywał się w bezgwiezdne nocne niebo. Gaszę lampę, żeby poczuć głębię mroku. Gdy źrenice się przystosowują, ze zdumieniem spostrzegam nad sobą słabe światło. Ruszam dalej przez rumowisko, podniecony roztrącam nogami kamyki, echo niesie się po niewidocznej sali. Trawersuję strome zbocze, przechodzę przez coś jak górski grzbiet i staję jak wryty. Olbrzymi snop światła słonecznego leci do jaskini jak wodospad. Dziura w sklepieniu, przez którą wlewa ta kaskada, jest niewiarygodnie wielka – ma ze 100 m średnicy. Światło pokazuje fantastyczne rozmiary Hang Son Doong. Do sklepienia jest prawie ćwierć kilometra – miejsca dość na cały kwartał nowojorskich 40-piętrowców. I pasemka chmur naprawdę wiszą pod sklepieniem. Wielki Mur Wietnamski i nowe odkrycia Promienie światła z góry ukazują wapienne wzniesienie na dnie jaskini wysokie na przeszło 60 m, okryte paprociami, palmami i innymi roślinami deszczowego lasu. Stalaktyty wiszą wokół krawędzi świetlika niczym skamieniałe sople. Pnącza dyndają setkę metrów pod powierzchnią, ptaki jerzyki lotem nurkowym wcinają się w słoneczne kolumny. Taki obraz mógłby wyjść spod ręki artysty próbującego odmalować świat sprzed milionów lat. Dogania mnie Jonathan Sims. – Po raz pierwszy dotarłem pod ten świetlik z innym grotołazem. Obydwaj mieliśmy wtedy czteroletnich synków, byliśmy więc ekspertami od dinozaurów i cała scena wyglądała dla nas jak wyjęta z powieści sir Conana Doyle’a „Zaginiony świat” – mówi Sims. – Gdy mój partner wyszedł rozejrzeć się na słońce, rzuciłem za nim: „Uważaj na dinozaury”, i ten okrzyk stał się hasłem. Dwie dekady temu szefowie obecnej ekspedycji, Howard Limbert i jego żona Deb, zostali pierwszymi od lat 70. XX w. grotołazami, którzy odwiedzili Wietnam. Od tamtego czasu odbyli 13 wypraw, nie tylko odkrywając jedną z najdłuższych podziemnych rzek świata – w 19-kilometrowej jaskini Hang Khe Ry – ale też pomagając w utworzeniu Parku Narodowego Phong Nha-Ke Bang. Zajmuje on powierzchnię 857,5 km kw. i przyciąga co roku ćwierć miliona turystów. Podróżni skokowo zwiększyli dochody okolicznych wieśniaków. – Pan Khanh był z nami od początku – mówi Howard Limbert, wskazując chudego mężczyznę palącego papierosa przy ognisku. – Bez niego nie znaleźlibyśmy jaskiń – dodaje. Rodzina Ho Khanha żyła w pobliskiej wsi. Ojciec zginął podczas wojny i Khanh w młodym wieku musiał radzić sobie sam. Przez lata polował w lesie, kryjąc się w jaskiniach przed deszczem i bombami. – Odkrył wejście do Son Doong jako chłopiec – mówi Howard – ale zapomniał, gdzie to było. Ponownie odnalazł je przed rokiem. Kępy bambusów i innych roślin pokrywają tu wapienne kopce, teren jest właściwie nie do przebycia. Ta część Wietnamu jest jednym wielkim blokiem wapienia. – Cały region został wypchnięty w górę, gdy subkontynent indyjski uderzył w Eurazję 40–50 mln lat temu – wyjaśnia geomorfolog Darryl Granger. Hang Son Doong uformowała się, gdy wody rzeki wyżłobiły skałę wzdłuż uskoku i wyryły gigantyczny tunel pod górami. W miejscach, gdzie wapień był słabszy, sklepienie runęło, tworząc monstrualne leje. Gdy Howard i Deb zobaczyli po raz pierwszy te olbrzymie przestrzenie, byli przekonani, że odkryli największe jaskinie na świecie – i mogli mieć rację. Są naturalne podziemia dłuższe niż Hang Son Doong. Przede wszystkim zespół Jaskini Mamuciej w amerykańskim stanie Kentucky, do którego należy rekord: 590 km. Są głębsze jak Krubera zwana też Woronią (2191 m do dołu) w Gruzji. Jeśli jednak idzie o gigantyczne korytarze, tylko kilka może wytrzymywać porównanie. W momencie odkrycia Hang Son Doong przez Limbertów za największy korytarz uważano fragment Jaskini Jeleniej w parku narodowym Gunung Mulu w malezyjskiej części Borneo. Według ostatnich pomiarów liczy on 2 km długości, 150 m szerokości i 120 m wysokości. Jednak Hang Son Doong ma czterokilometrowy korytarz nieprzerwanej ciągłości, szeroki na 90 m i wysoki miejscami na prawie 200. Jaskinia Hang Son Doong bez tajemnic Gdy docieramy do następnego świetlika – Ogrodów Edamu (taki biblijno-serowarski kalambur) – widzimy, że jest jeszcze większy, prawie jak dach stadionu. Pod otworem kolejna góra-rumowisko z dżunglą 30-metrowych drzew. Ponieważ nasz czas i zapasy zaczynają się wyczerpywać, Howard wysyła szpicę pod Wielki Mur Wietnamski. Niech sprawdzi, czy szturm jest możliwy. Mur znajduje się ponad 1,5 km przed nami. U jego stóp biegnie półmetrowej głębokości rów z wodą. Gareth „Sweeny” Sewell i Howard Clarke ruszają na 60-metrową przewieszoną ścianę całą w błocie. Pierwszego dnia zuchwale pną się w górę, borując dziurę za dziurą. Przez 12 godzin paplą i klną jak szewcy, żaden jednak nie wspomni na temat grożącego im niebezpieczeństwa. Gdyby któryś z 15-centymetrowych haków wyskoczył, lina, na której wisi Sweeny, straciłaby punkt zaczepienia, wyrwałaby zapewne pozostałe haki, a wspinacz runąłby w przepaść. W drugim dniu szturmu Sweeny znika w końcu za murem, za chwilę słyszymy: EEJJAJJUUUUU! Na szczycie Wielkiego Muru Wietnamskiego możemy powiedzieć, że dosłownie widzimy światło w tunelu. Pomiary wykażą, że od dna Passchendaele do sklepienia jest prawie 200 m. Miejsce badamy teraz we trójkę. Nigdy wcześniej nie było tu człowieka. Opuszczamy się po tylnej ścianie muru i zaczynamy marsz ku wyjściu. – O rany! Patrzcie! – krzyczy Clarky, klękając przy skupisku pereł jaskiniowych. Taka perła powstaje, gdy kropla wody, kapiąc ze sklepienia na wapienne dno, trąca drobinę skalną. Każda następna kropla porusza ziarnko tkwiące w kamiennej miseczce. W ciągu tysięcy lat formuje się lita, niemal idealnie kulista wapienna perła. Perły spotyka się rzadko i zwykle nie są większe niż paciorki różańca. A tu mają rozmiary piłki tenisowej. Żaden grotołaz jeszcze takich nie widział! Ich wielkość może się wiązać z ogromną wysokością, z jakiej spadają krople. – Niniejszym chrzczę ten korytarz imieniem Pearl Harbor – ogłasza Clarky. Jeszcze 20 minut drapiemy się w górę i wychodzimy z jaskini na deszcz. Przebijamy się na tyle daleko w głąb dżungli, by ujrzeć horyzont i upewnić się, że nie jest to tylko kolejny świetlik, lecz zakończenie Hang Son Doong. Dokonaliśmy właśnie pierwszego przejścia przez – najprawdopodobniej – największy podziemny korytarz świata. Źródło: National Geographic
Kto zabił goryle z Gór Wirunga [REPORTAŻ]
Uzbrojeni po zęby rebelianci buszują w parku narodowym w środkowej Afryce. Uchodźcy tłoczą się u jego granic. Wytwórcy węgla drzewnego bez opamiętania trzebią starodrzew. A latem 2007 r. ktoś z zimną krwią zastrzelił siódemkę wielkich małp.
ZABÓJCY ZACZEKALI, AŻ ZAPADNIE ZMROK. UZBROJENI W PISTOLETY MASZYNOWE WIECZOREM 22 LIPCA 2007 R. NA ZBOCZU WULKANU MIKENO OSACZYLI DWUNASTOOSOBOWĄ, ZNANĄ TURYSTOM RODZINĘ RUGENDO. Ojciec, ponaddwustukilowy samiec imieniem Senkwekwe, na pewno zwęszył napastników. Być może zmarszczył szeroki nos, ale nie zorientował się, że coś mu grozi. Widział już tysiące ludzi i traktował ich obecność jak zło konieczne. Rodzina Rugendo czasami wychodziła z lasu, aby przekąsić coś na okolicznych polach, co złościło miejscowych chłopów. Strażnicy leśni mieszkający niedaleko o ósmej wieczorem słyszeli strzały. Nazajutrz pieszy patrol znalazł trzy zastrzelone samice – Mburanumwe, Nezę i Safari. W pobliżu natknęli się na skulonego oseska, dziecko Safari. Następnego dnia ujrzeli martwego Senkwekwe. Dostał serię w pierś. Trzy tygodnie później odnaleziono trupa Macibiry, innej samicy z rodziny Rugendo. Jej dziecko też musiało zginąć. Miesiąc wcześniej zaatakowano dwie samice i dziecko z innego stada. Jedna z samic zginęła od strzału w tył głowy, jakby to była egzekucja. Osesek, żywy, tulił się do martwej matki. Trupa drugiej samicy nie znaleziono. W sumie w ciągu dwóch miesięcy zabito siedem goryli z gór Wirunga. Podejrzanych nie brakowało. Po parku prócz goryli włóczą się tysiące uzbrojonych żołnierzy dwóch rywalizujących ugrupowań partyzanckich oraz regularnego wojska kongijskiego, zaangażowanych w trójstronne porachunki. Pełno tu też kłusowników i smolarzy prowadzących nielegalny wyrąb i wytwarzających węgiel drzewny. Po sąsiedzku z parkiem gospodarują ubodzy chłopi, a w pobliżu zorganizowano obozy dla uchodźców. Dziwne byłoby, gdyby wśród tego gąszczu ludzkich nieszczęść los oszczędził zwierzęta. Ale któż mógłby z zimną krwią zabijać goryle? Po co? PARK NARODOWY WIRUNGA z powodu swego niezrównanego bogactwa przyrodniczego można nazwać perłą w koronie parków Afryki. Ustanowiono go w 1925 r. jako pierwszy na kontynencie. Wirunga to wąski pas olśniewających krajobrazów zajmujący mniej więcej 800 tys. hektarów (blisko 15 razy tyle co nasz największy Biebrzański Park Narodowy). Jest matecznikiem takich zwierząt jak okapi (wyglądają jak skrzyżowanie żyrafy z zebrą) czy dujkery (Cephalophus rubidus). Zimuje tu wiele ptaków Syberii, a przede wszystkim – żyją wielkie małpy człekokształtne. – Występuje tu więcej ssaków, ptaków, gadów, więcej gatunków endemicznych niż w jakimkolwiek innym parku narodowym na kontynencie afrykańskim – mówi Emmanuel de Merode, dyrektor organizacji WildlifeDirect z Nairobi, założonej przez Richarda Leakeya. De Merode ma 37 lat i jest antropologiem. Do Demokratycznej Republiki Konga [DRK; do 1997 r. państwo nosiło nazwę Zair – przyp. red.] przyjechał pracować w 1993 r. Zrobił tu doktorat na temat nielegalnego handlu dziczyzną. – W parku znajdziemy największe jezioro lawy wulkanicznej i największą różnorodność krajobrazowo-ekologiczną (lasy górskie, mokradła, las równikowy, sawanna) w przedziale wysokości od 900 do 4,5 tys. metrów – wyjaśnia de Merode. – Prawdę mówiąc, Wirunga to chyba najwspanialszy park narodowy na świecie. Na Ziemi ocalało mniej więcej 720 goryli górskich. Połowa z tej liczby żyje w ugandyjskim parku narodowym Bwindi, a reszta – 24 km na południe od nich, w górach Wirunga. Istnieją tam trzy parki narodowe: w Ugandzie Park Narodowy Goryli Mgahinga, w którym żyje nie więcej niż kilkadziesiąt goryli, w Rwandzie Park Narodowy Wulkanów (tam prowadziła swe badania Dian Fossey), mogący się poszczycić ok. 120 gorylami, a w Kongu Park Narodowy Wirunga, gdzie żyje ich przynajmniej 200. Goryle górskie były niegdyś główną atrakcją Parku Narodowego Wirunga. Uważa się, że turystyka może przynieść okolicy do kilkunastu milionów dolarów rocznie. To ważna sprawa, bo parki narodowe Konga nie mają zagwarantowanych środków na działanie, w związku z czym są podatne zarówno na korupcję, jak i na rabunkową eksploatację. Warto zaznaczyć, że służba ochrony przyrody była oczkiem w głowie dawnego dyktatora Konga Mobutu Sese Seko, ojca afrykańskiej „kleptokracji”. To on bez wstydu tłumaczył rodakom w jednym z przemówień: Jeśli chcecie kraść, kradnijcie, ale sprytnie i bez przesady. Jeśli ukradniecie za dużo, tak aby wzbogacić się z dnia na dzień, zostaniecie przyłapani. Taka władza musiała mieć dla Wirungi katastrofalne skutki. EPICENTRUM AKTÓW BESTIALSTWA, najgorszych, do jakich zdolny jest człowiek, znalazło się właśnie na terenie przepięknych gór Wirunga. W 1994 r. doszło do ludobójstwa w niedalekiej Rwandzie (zabito ponad 800 tys. przedstawicieli plemienia Tutsi) oraz dwóch wojen domowych w Kongu, w latach 1996–1997 oraz 1998–2003, które pociągnęły za sobą ponad 5 mln ofiar. Biorąc pod uwagę skalę zniszczeń, należy się dziwić, że Park Narodowy Wirunga w ogóle jeszcze istnieje. Jest to zasługa wielkiego poświęcenia 650 strażników kongijskiej służby ochrony przyrody (ICCN). W ciągu ostatnich 10 lat zabito na posterunku 160 strażników. Większość padła nie od kul kłusowników, lecz została zastrzelona przez żołnierzy którejś z wojujących stron. Sprawcy aktów ludobójstwa w Rwandzie, głównie bojowcy Hutu i żołnierze armii rwandyjskiej, uciekali później na zachód, do Konga, i sprzymierzali się z tamtejszymi zrewoltowanymi wojskami. Z czasem emigranci Hutu utworzyli rebeliancką organizację bojową Demokratyczne Siły Wyzwoleńcze Rwandy, znaną pod skrótem FDLR. Oddziały Hutu opanowały i eksploatują bogactwa naturalne tego regionu – złoto, cynę i inne surowce – posługując się robotnikami przymusowymi. Wycinają także starodrzew w lasach i produkują węgiel drzewny. Dzięki temu mogły się uzbroić i wsączyć jad nienawiści plemiennej następnemu pokoleniu. Mogą też nadal napadać i rabować przedstawicieli plemienia Tutsi, tym razem we wschodnim Kongu. Ta zmowa między Hutu a wojskiem kongijskim sprawiła, że generał Laurent Nkunda, należący do plemienia Tutsi, zbuntował się i utworzył własne siły rebelianckie, zwane Narodowym Kongresem Obrony Ludu, w skrócie CNDP. Żołnierze Nkundy, ciesząc się cichym poparciem władz Rwandy, walczyli z Hutu od lat i zdołali przeobrazić południową część Parku Narodowego Wirunga w pole bitwy. Regularna armia kongijska, zależnie od tego, z której strony wiał wiatr (a raczej płynęły pieniądze), raz sprzymierzała się z Nkundą, a raz z FDLR. Wszystkie trzy strony dopuszczają się okrucieństw wobec ludności cywilnej prowincji Kiwu Północne. Bandy żołnierzy, którym nikt nie płaci żołdu, rabują wszystkich i wszystko. Zgwałcono dziesiątki tysięcy kobiet i dziewcząt, nawet kilkuletnich, często zbiorowo. Gwałtów dopuszczali się żołnierze regularnej armii kongijskiej i bojowcy FDLR, a potem, gdy wioski odbijali żołnierze Nkundy, kobiety gwałcone były znowu. Torturowano tysiące niewinnych ludzi, ponad 800 tys. trafiło do obozów dla uchodźców. Kiwu Północne to ożywione piekło z obrazu Hieronima Boscha. „PRZEWODNICZĄCY” (tak każe nazywać się Nkunda) przyjął nas na audiencji w zabudowaniach położonej na wzgórzu farmy niedaleko Kirolirwe, w dystrykcie Masisi, kontrolowanym niemal w całości przez jego bojowców. Generała otaczali uzbrojeni ochroniarze, ale sam ubrany był po cywilnemu: w elegancki czarny garnitur, nieskazitelną białą koszulę, okulary przeciwsło-neczne. Wyglądał na muzyka jazzowego, ale lepiej nie dać się zwieść pozorom. Organizacja Human Rights Watch oskarża żołnierzy Nkundy o zbrodnie wojenne, a samym Nkundą „interesuje się” Międzynarodowy Trybunał Karny. Wiadomo, że w szeregi swoich formacji wcielał przymusowo dzieci. Gdy o tym wspomniałem, bagatelizował oskarżenia lekceważącym ruchem ręki. Mówił, że do tych incydentów doszło, gdy jego oddziały współpracowały z regularnym wojskiem kongijskim, a on nie dowodził swoimi ludźmi bezpośrednio. – Nawet jeśli w przeszłości zdarzyło się coś złego – mówił – tłumaczę ludziom, że trzeba patrzeć w przyszłość. Oczywiste jest, że Nkunda nie uważał się już za zbuntowanego generała. Był politykiem. Gdy spytałem go, jak widzi swoją przyszłość, uśmiechnął się znacząco i powiedział: – Kinszasa. Gdy dopytywałem się o goryle, odparł, że ich ochronę uważa za swój obowiązek. Mówił, że sektor Mikeno odczuwa brak specjalistów z kongijskiej służby ochrony przyrody. Przyjmie strażników leśnych z otwartymi ramionami. – Panów też serdecznie zapraszam. Jedźcie i sami obejrzyjcie goryle z Bukimy. Opowiedzcie światu, co zobaczyliście. Nazajutrz rano postanowiliśmy sprawdzić, na ile poważna była oferta Nkundy. Najwyraźniej jednak ani on, ani jego oficerowie nie wzięli pod uwagę, że skorzystamy z zaproszenia, bo nie zawiadomili nas, że zaminowali drogę do Bukimy. Sami, na piechotę, wybraliśmy się z Brentem przez ziemię niczyją, podejrzanie pustą drogą, nie wiedząc, co się święci. Mimo rozmów przez telefon satelitarny z oficerami Nkundy wpakowaliśmy się w końcu prosto pod lufy jego żołnierzy. Na szczęście nie zastrzelili nas na miejscu, więc mogliśmy wieczorem razem z nimi napić się mleka prosto od krowy w zadymionej ziemiance i zasnąć ukołysani chóralnym śpiewem partyzantów ukrytych w zamaskowanych okopach. Rankiem, prowadzeni przez siedmiu strażników leśnych i kilkudziesięciu bojowców uzbrojonych w kałasznikowy, pomaszerowaliśmy do lasu. Tropiciele znaleźli goryle po dwóch godzinach. Samiec alfa imieniem Kabirizi, rozdrażniony naszym widokiem, natychmiast odwrócił się do nas plecami szerokimi jak szafa. Przykucnięty na stoku wśród pnączy bacznie obserwował swój harem, żuł zieleninę, od czasu do czasu odwracał głowę i warczał na żołnierzy. Był udzielnym królem, a jego rodzina wyglądała na zdrową i w komplecie. GORYLE OBSERWUJE SIĘ CODZIENNIE Tak przynajmniej twierdzi nasz przewodnik, najwyższy rangą strażnik leśny, 45-letni Kayitara Shyamba. Strażnicy nadzorują też kilka innych rodzin. W jednej z nich urodziło się młode. Zanim wróciliśmy z Mikeno, rozmawiałem z kilkunastoma szeregowcami Nkundy. Sporo wiedzą o tych zwierzętach i szanują je – a przynajmniej tak mówią. Młody chłopak (podobno ma 25 lat, ale nie dałbym mu więcej niż 17) powiedział mi na stronie, że nie wolno im krzywdzić goryli pod karą śmierci. Ponura ironia, biorąc pod uwagę, ile okrucieństw wyrządzili ludzie Nkundy niewinnym cywilom. Wraz z Brentem udało nam się urządzić jeszcze jedną wyprawę na obszar kontrolowany przez Nkundę, tym razem do Bunagany. Niegdyś roiło się tu od turystów z wypchanymi portfelami, marzących o zobaczeniu goryla. Dzisiaj Bunagana to przygnębiająca, spustoszona przez wojnę osada patrolowana przez wyrostków z kałasznikowami. Przyjął nas Pierre Kanamahalagi, zwany Kaną dla wygody, były strażnik leśny ICCN, który po opanowaniu terenu przez Nkundę urządził się jako nowy naczelnik straży leśnej sektora Mikeno. Przydzielił nam trzech strażników. Zaraz po przekroczeniu granicy parku napotykamy rodzinę goryli. Stary samiec, władca haremu, zsuwa się po zboczu niczym wielka kula. Dwa młode samce mocują się ze sobą; samica z dala od zgiełku skubie liście. Te goryle też są całe i zdrowe. Dowiadujemy się, że przyszły do parku z Ugandy. Co więcej, za trzy godziny mają przyjechać z Ugandy turyści, pierwsi od pół roku. – Wszystkie goryle w parku są obecnie bezpieczne i zdrowe – oznajmia tryumfalnie Kana po naszym powrocie do Bunagany. Twierdzi, że ma pod komendą 32 strażników leśnych. Mówi, że gdy Nkunda rozgromił wojsko kongijskie i bojówki Hutu, przepędzając je z Mikeno, rządowa służba ochrony przyrody zabrała stąd wszystkich strażników: – To była decyzja polityczna. Zostali tylko najodważniejsi, i to oni upilnowali goryle. Tymczasem strażnicy na obszarach niekontrolowanych przez Nkundę opowiadają zupełnie coś innego. Mówią, że rebelianci splądrowali strażnice, ukradli umundurowanie, buty, strzelby i GPS-y, a strażnikom dali do wyboru: przystąpienie do partyzantki Nkundy albo ucieczkę. Pewien strażnik, z którym rozmawiałem, oskarżany o kolaborację z wojskiem kongijskim, został zraniony bagnetem w rękę, pobity pałkami, a następnie wrzucony do dołu wraz z 12 innymi oskarżonymi cywilami. Codziennie, jak opowiadał, wyciągano trzech jeńców i ścinano. Po czterech dniach został sam. Uszedł z życiem tylko dlatego, że jeden z rebeliantów uznał, że przyda się jako przewodnik w dżungli. Gdy opowiadam to Kanie, zaprzecza. Przekonuje, że strażnicy, z którymi rozmawiałem, to kłamcy. – IDŹ ŚLADEM WĘGLA DRZEWNEGO – powiedział mi w biurze WildlifeDirect de Merode. – Węgiel drzewny to największe zagrożenie dla parku. Przez najbliższe kilka dni przekonujemy się, że w Północnym Kiwu węgiel drzewny jest podstawowym źródłem energii – i zła. Używa się go w 98 proc. gospodarstw domowych. W Gomie chmura dymu przesłania słońce i sprawia, że krzywe ulice usłane bryłami zastygłej lawy, pozostałość wybuchu wulkanu Nyiragongo w 2002 r., wyglądają jak droga do piekła. Wokół miasta rozlokowanych jest około 7,5 tys. żołnierzy ONZ, głównie Sikhów z Indii. Ich kwatera, jak większość tutejszych budynków biurowych i siedzib organizacji poza- rządowych, to mała forteca: uzbrojeni strażnicy, stalowa brama, betonowy mur czterometrowej wysokości ze zwojami drutu kolczastego na szczycie. Ponieważ wulkaniczna gleba jest żyzna, otaczające park tereny należą do najgęściej zaludnionych obszarów Afryki: 400 osób na kilometr kwadratowy. Schludne, starannie uprawione motyką pola ziemniaków, manioku, bananów, fasoli podchodzą pod granice parku. Nie ma otuliny, strefy buforowej między terenami zagospodarowanymi a szaleńczo bujną zielenią puszczy – tylko kamienny murek schowany wśród listowia. Węgiel drzewny otrzymywany z drewna ściętych drzew podczas wypalania w prymitywnych piecach ziemnych pochodzi właśnie stamtąd. A węgiel z najcenniejszego starodrzewu pali się dłużej i daje więcej ciepła niż ten z młodych, szybko rosnących gatunków o miękkim drewnie. Chcąc ratować las, organizacje takie jak World Wildlife Fund sadzą wokół parku miliony drzew, zwłaszcza eukaliptusów, które mają się stać zastępczym źródłem opału. Podejmuje się też próby wprowadzenia palenisk kuchennych o większej wydajności, a także pieców opalanych butanem, liśćmi, trawą czy trocinami. Ale na razie węglowy interes kwitnie. 70-kilogramowy worek węgla ze starodrzewu wystarcza przeciętnej rodzinie na miesiąc. W strefie do 30 km od południowego krańca Parku Narodowego Wirunga mieszka ponad 100 tys. rodzin, zatem popyt wynosi jakieś 3,5–4 tys. worków węgla dziennie – i to nie licząc Rwandy, gdzie władze, chcąc chronić lasy, zakazały wytwarzania węgla drzewnego. Takiej ilości towaru nie da się przewieźć bez taboru ciężarówek. Te zaś ma regularna armia kongijska. Armia ma też dostawców w lesie: partyzantów Hutu. Worek węgla drzewnego kosztuje przeciętnie 25 dolarów. Zróbmy rachunki: de Merode ocenia, że w 2006 r., gdy „turystyka gorylowa” przynosiła dochody rzędu 300 tys. dolarów, obroty w handlu węglem drzewnym przekraczały 30 mln! Robert Muir, kierownik projektu na rzecz Parku Narodowego Wirunga prowadzonego przez stowarzyszenie Zoologische Gesellschaft Frankfurt, twierdzi, że produkcja węgla drzewnego doprowadziła do zniszczenia ok. 25 proc. starodrzewu w południowej części parku. – Ten proces można i trzeba powstrzymać, dokonamy tego – zapewnia. Muir objaśnia, na czym polega problem: wojska Nkundy nie wyjdą z Parku Narodowego Wirunga, póki kryją się w nich partyzanci Hutu, a armia kongijska nie wycofa się, póki nie uczynią tego dwie pozostałe strony. Sytuacja jest patowa, ale tak naprawdę nikomu na zmianie nie zależy. Jeśli nie powstrzyma się produkcji węgla, lasy zostaną wyrąbane. Goryle znikną wraz ze swoim środowiskiem. Muir rozumie, że najlepszym rozwiązaniem byłoby wycofanie się wszystkich żołnierzy z tego obszaru – jakichś 15 tys. wojsk regularnej armii kongijskiej, 4 tys. partyzantów Hutu (FDLR) i kolejnych 4 tys. bojowców Nkundy (CNDP) – ale biorąc pod uwagę sytuację polityczną w Kongu, nim to nastąpi, po lasach nie zostanie nawet wspomnienie. – Na zebraniach niczego się nie załatwi. Jeśli chce się rozwiązać jakiś problem, trzeba iść w teren – mówi Muir. – FDLR opanowało lasy i wytwarza węgiel drzewny w bazie Nyiragongo. Od pół roku nie wpuścili tam nikogo. ONZ zgodziła się wysłać tam zbrojny patrol. Możecie się przyłączyć. WYRUSZAMY NAZAJUTRZ RANO Nasz oddział liczy ok. 50 osób, w tym 12 strażników i Muir. Trzon oddziału stanowi 18 Sikhów pod dowództwem majora Shalendry Puriego. Żołnierzy ONZ często zwie się „błękitnymi hełmami”, ale ci akurat mają niebieskie turbany. Turyści odbywający wycieczki na liczący 3470 m n.p.m. wulkan Nyiragongo byli niegdyś głównym źródłem dochodu Parku Narodowego Wirunga. Za 175 dolarów można było wspiąć się na szczyt, zajrzeć w otchłań krateru i przenocować w obozowisku urządzonym na jego koronie. Wycieczki skończyły się w połowie 2007 r., gdy partyzanci Hutu rozwinęli produkcję węgla drzewnego. Strażnicy leśni próbowali kilkakrotnie im przeszkodzić, ostatni raz dwa tygodnie przed naszym przybyciem, ale zostali odparci ogniem broni maszynowej. Nasza kolumna wije się przez górską puszczę przerywaną pasmami czarnej lawy z wybuchu w 2002 r. Pada deszcz, ale obecność Sikhów dodaje otuchy strażnikom. To patrol wyzwolicielski, strażnicy są pełni optymizmu po raz pierwszy od miesięcy. W miejscu, skąd musieli się ostatnio wycofać, napotykamy bambusowy krzyż. Ma być ostrzeżeniem. Na majorze Purim nie robi on wrażenia. Rozkazuje Sikhom rozsypać się w tyralierę i ruszyć w górę zbocza. Przeszukują teren metodycznie, porozumiewają się gestami dłoni, palce położyli na spustach karabinów. Przed sobą widzimy strużkę błękitnego dymu wijącą się ku niebu. Major wysyła pięciu żołnierzy na zwiad. Po kilku minutach w oddali widzimy czterech uzbrojonych bojowców Hutu uciekających po piargu. Sto metrów wyżej jeszcze trzech znika w lesie. Nie pada ani jeden strzał. Wychodzimy zza drzew na wielką, kilkuhektarową porębę. Na środku dymi ziemny kopiec. – Mój Boże, jaki wielki! – szepcze z niedowierzaniem Muir. Kopiec ma jakieś 6 m średnicy, 4,5 wysokości. Ze wszystkich stron obłożony jest ziemią. Wygląda jak dymiący wulkan. – To mielerz – tłumaczy rozradowany Muir – pierwszy przechwycony od bardzo dawna. Z takiego kopca uzyskuje się 50–100 worków węgla drzewnego. Muir wzywa strażników, którzy rozbijają kopiec. Na koronę krateru docieramy o zmierzchu. Rozbijamy namioty, po czym stajemy na krawędzi i zaglądamy w głąb. Pod nami kłębi się Hades – zbiornik wrzącej pomarańczowej skały. Jezioro lawy bulgocze, czasami pokrywa skrzepłym pancerzem, który po chwili pęka i niknie pochłonięty przez płynną masę w hipnotyzującej metamorfozie. NA POSTERUNKU KIBATI przy wejściu do parku obsadzonym przez dwunastkę uzbrojonych strażników trwa poszukiwanie węgla drzewnego. Białe terenowe toyoty organizacji pozarządowych, opancerzone wozy wojsk ONZ, busiki pękające w szwach od pasażerów – te wszystkie pojazdy przepuszczane są przez szlaban w zasadzie bez kontroli. Strażnicy zatrzymują za to i dokładnie sprawdzają wszystkie ciężarówki. – Jest ich około 20 dziennie. W co drugiej znajdujemy duży ładunek węgla – tłumaczy mi wygadany 35-letni strażnik leśny John Iyamorenye. Ma podarty mundur i buty z oderwaną podeszwą. – Dostajemy tylko 30 dolarów miesięcznie – usprawiedliwia się, widząc moje pytające spojrzenie – i to nie od rządu, a organizacji pozarządowych. Strażnicy zatrzymują kolejną ciężarówkę. Kongijscy żołnierze na szczycie ładunku podnoszą się jak ospałe koty. Zaczynają wrzeszczeć i zeskakują na ziemię, celując do strażników z broni automatycznej. Ci wspinają się na ciężarówkę i znajdują worki z węglem ukryte pod chrustem. Żołnierze wymachują pistoletami i wrzeszczą na strażników, żeby się wynosili. Strażnicy jednak nic sobie z tego nie robią. Worki zrzucone z platformy pękają. W pobliżu stoi źródło niewiarygodnej odwagi strażników: wojskowy pojazd ONZ z kilkunastoma uzbrojonymi po zęby Sikhami w kamizelkach kuloodpornych. – Normalnie nie mamy szans zatrzymać pojazdu wojska kongijskiego – mówi Iyamorenye. MALARSKA ALEGORIA CIERPIENIA – tak można by opisać wygląd Paulina Ngobobo. Oczy ma otoczone siecią zmarszczek i wydaje się mieć znacznie więcej lat niż rzeczywiste 45. Gdy został strażnikiem w południowym sektorze Parku Narodowego Wirunga, miał już 20 lat doświadczenia w ochronie przyrody. Wcześniej przez 10 lat prowadził własną organizację pozarządową – uczył Pigmejów, jak utrzymać się z uprawy ziemi i hodowli zamiast z kłusownictwa. W maju 2006 r. został naczelnikiem straży sektora południowego i od razu wszczął wewnętrzne dochodzenie w sprawie handlu węglem drzewnym. Szybko okazało się, że zarabiają na nim wszyscy. Partyzanci Hutu, armia kongijska, wodzowie wiosek, nawet jego koledzy strażnicy. Góra ICCN zawłaszczała z kolei zyski z „turystyki gorylowej”. W skrajnych przypadkach oficjalnie zgłaszano tylko 20 turystów – po 300 dolarów od osoby – podczas gdy ich rzeczywista liczba wynosiła 200, co dawało 54 tys. dolarów na czysto. Ngobobo wyrzucił kilku największych malwersantów, dzięki czemu zdołał wygospodarować podwyżki dla strażników. Stopniowo odtworzył w personelu parkowym poczucie dumy i obowiązku, a w akcjach przejmowania transportów węgla brał udział osobiście. Przed spotkaniem z Ngobobo dwa dni spędziłem w dyrekcji parku w Rumangabo. Rozmawiałem tam z wieloma ludźmi i wszyscy podkreślali wkład Ngobobo w walkę z węglową mafią. – To była praca skrajnie niebezpieczna – powiedziała mi 53-letnia Marie Therese Nsagira. Ma dziewięcioro dzieci i jest bosa. Jej mąż był jednym z inspektorów pilnujących zakazu handlu węglem. – Któregoś dnia rano był w drodze do pracy, gdy kursowy busik, którym jechał, zatrzymali żołnierze. Wywleczono go z pojazdu i zastrzelono z jego własnego karabinu. KAMPANIA ANTYWĘGLOWA prowadzona przez Ngobobo jesienią 2006 r. nabrała rozpędu. I właśnie wtedy, gdy był na patrolu wraz z siedmioma strażnikami leśnymi, napadli ich żołnierze armii kongijskiej i bojowcy FDLR: Ngobobo i jego ludzie skryli się w lesie, przeczekali do nocy i uszli bez szwanku. Nazajutrz poszli od razu do pułkownika dowodzącego obozem wojskowym Rutshuru i złożyli zażalenie. Paulin, jeden jedyny człowiek, przeciwstawił się układowi, który funkcjonował w Kongu od 50 lat. Oczywiście od razu go uwięziono. Być człowiekiem zasad, to w tym kraju postawa bardzo niebezpieczna. Nikłe światło gwiazd migoce na wodach jeziora Kiwu. Jest już grubo po północy, gdy Ngobobo opowiada mi, co się wydarzyło. – Padał deszcz. Ochroniarz pułkownika wywlókł mnie na zewnątrz i ściągnął ze mnie ubranie. Pułkownik powiedział coś do Honoré Mashagiro, komendanta straży parku narodowego i dyrektora ICCN w prowincji Kiwu Północne, a ten odparł, że należy mi się nauczka, więc dostanę 75 batów. W czasie walki z węglowym przemytem Ngobobo doszedł do przekonania, że jego przełożony, Honoré Mashagiro, jest szefem nielegalnego biznesu węglowego. Ngobobo odkrył sfałszowane księgi rachunkowe, zapisy, układy, łapówki i „podatki” od węgla drzewnego. Mashagiro zarabiał na handlu węglem setki tysięcy dolarów rocznie. – Ochroniarz zdjął mi kamizelkę, buty i kazał położyć się twarzą do ziemi – opowiada Ngobobo. – Policzył do trzech i zaczął mnie chłostać. Przyglądam się twarzy Ngobobo, ale widzę tylko lekkie skrzywienie, jakby wciąż czuł te razy. – Najtrudniejsze do zniesienia było to, że chłostę zarządził mój przełożony. Mashagiro umorzył śledztwa wszczęte przez Ngobobo. Jego samego oskarżył o uśmiercenie goryli i przekonał gubernatora prowincji Kiwu Północne, że Ngobobo należy aresztować. – Mashagiro kazał te goryle zabić, by skompromitować Paulina – tłumaczy mi pewien działacz ochrony przyrody. – W Kongu łatwo znaleźć kogoś, kto zabije za skrzynkę piwa. Ngobobo twierdzi, że trzykrotnie próbowano go zgładzić, ale dzięki czteroosobowej ochronie osobistej, wsparciu miejscowej policji i kilku wojskowych udało mu się ujść bez szwanku. W ciągu tygodnia od masakry goryli zdjęcia Brenta obiegły cały świat. Mashagiro został usunięty ze stanowiska dyrektora straży prowincji Kiwu Północne. Ngobobo przeniesiono do Kinszasy i oczyszczono z zarzutów. W stosunku do dwóch mieszkańców osady, którym udowodniono udział w zabiciu goryli, sąd orzekł wyrok ośmiu miesięcy więzienia. Epilog „Przewodniczący” Nkunda swymi planami naraził się prezydentowi Demokratycznej Republiki Konga Laurentowi Kabili. Armia Rwandy (nie bez wiedzy Kabili) w styczniu 2009 r. schwytała Nkundę, gdy ten znalazł się na jej terytorium. Oskarżony o ludobójstwo i zbrodnie wojenne nie może doczekać się procesu. Mimo że po tym wydarzeniu CNDP podpisała porozumienie pokojowe z rządem, sytuacja w górach Wirunga jest daleka od stabilności. Na przykład 24 stycznia 2011 r. zastrzelono trzech strażników parkowych i pięć towarzyszących im osób. O dokonanie zbrodni podejrzewa się rebeliantów Hutu z FDLR. Ugrupowanie to oskarżane jest także o masowy gwałt na około 200 kobietach w osadzie Luvungi w sierpniu 2010 r. I wreszcie pozytywna wiadomość: strażnicy parkowi donieśli, że w początkach 2011 r. zaobserwowali dwa nowo narodzone gorylątka, w tym jedno w zmasakrowanej w 2007 r. rodzinie Rugendo, która liczy teraz sześcioro członków. Mark Jenkins, 2011
Chiny: Odkrywamy zapomniany Szlak Herbaciany [ REPORTAŻ]
Na legendarnym szlaku długo wymieniano chińską herbatę na tybetańskie konie. Dziś ta tysiącletnia handlowa droga znów ma przed sobą perspektywy.
Głęboko w górach zachodniego Syczuanu przedzieram się przez bambusowy las, próbując odnaleźć legendarną herbacianą drogę. Sześćdziesiąt lat temu była głównym szlakiem handlowym, najważniejszym łącznikiem między Chinami i Tybetem. Ale być może szukam na próżno. Przed kilku dniami spotkałem człowieka, który kiedyś dźwigał tędy na plecach ładunki herbaty; ostrzegł mnie, że czas, pogoda i bujna roślinność mogły sprawić, że szlak przestał istnieć. Parę uderzeń siekiery powala jednak bambusowe tyczki i przed sobą dostrzegam szeroką na nieco ponad metr ścieżkę wijącą się w górę wśród drzew. Niemal zarośniętą, kamienistą, pokrytą śliskim zielonym mchem. Wgłębienia w kamieniach – ślady po okutych metalem końcówkach kijów, którymi podpierały się setki tysięcy tragarzy wędrujących tędy przez tysiąc lat – wypełnia woda. Dróżka ciągnie się przez 15 m, potem wiedzie w górę popękanymi stopniami i znów znika, kompletnie zniszczona przez monsunowe powodzie. Brnę dalej i odnajduję wąskie przejście na ścianie tak stromej, że muszę chwytać się drzew, żeby nie spaść w koryto płynącego głęboko w dole strumienia. Mam nadzieję, że w końcu przekroczę Ma’anshan, przełęcz między Ya’an i Kangding. Tej nocy rozbiłem namiot ponad potokiem. Rankiem pokonuję kolejne 500 m, aż na dobre zatrzymuje mnie nieprzebyta ściana dżungli. Tu Herbaciany Szlak się skończył. Rzeczywiście, większa jego część zniknęła. W beztroskim pędzie ku nowoczesności Chiny zasypują ślady swej przeszłości. Starożytna droga ciągnęła się prawie 2255 km przez centrum Kataju, jak nazwał Chiny Marco Polo, z Ya’an, leżącego w prowincji Syczuan, słynącej z plantacji herbaty, do Lhasy, stolicy Tybetu, na 3650 m n.p.m. Piął się w górę od chińskich zielonych dolin przez smaganą wiatrem, zaśnieżoną Wyżynę Tybetańską, zamarznięte brody Jangcy, Mekongu i Saluinu, tajemnicze góry Nienczen Tangla. Wznosił się czterema ekstremalnie trudnymi do przebycia przełęczami na wysokości 5000 m n.p.m., by w końcu opaść do świętego miasta Tybetańczyków. Jego zachodnią część często zasypywały śniegiem zamiecie, wschodnią zaś niszczyły ulewy. Oczywiście, wędrowcom zagrażali też bandyci. Mimo to szlak był uczęszczany przez stulecia, choć społeczności żyjące na jego krańcach żywiły do siebie (i nadal żywią) awersję. Chiny miały bowiem coś, czego pragnął Tybet: herbatę. Tybet natomiast mógł zaoferować Chińczykom coś, czego tak bardzo potrzebowali: konie. Dziś Herbaciany Szlak żyje we wspomnieniach ludzi takich jak Luo Yong Fu, 92-letni starzec, którego spotkałem w wiosce Changheba – dla tragarza o 10 dni drogi na zachód od Ya’an. Kiedy pierwszy raz przyjechałem do Syczuanu, powiedziano mi, że nie żyje już żaden człowiek pracujący kiedyś na szlaku. Gdy jednak wędrowałem po pozostałościach Chamagudao, jak brzmi chińska nazwa tej drogi, spotkałem nie tylko Luo, ale również pięciu innych. Pochylony ku ziemi, lecz nadal zaskakująco silny Luo Yong Fu ma na sobie kurtkę w stylu Mao. W kieszeni trzyma fajkę. Nosił herbatę do Tybetu od 1935 do 1949 r. Ładunek, który dźwigał, ważył 60 kg albo i więcej. On sam ok. 50 kg. – To był straszny znój – wspomina. Luo chodził w tę i z powrotem przez przełęcz Ma’anshan, punkt, do którego miałem nadzieję dotrzeć. Zimą śnieg był tam głęboki na metr. Luo pamięta, że ostatni raz ktoś szedł tamtędy w 1966 r., więc wątpi, czy mnie się to uda. W Xinkaitian, pierwszym miejscu postoju tragarzy podczas 20-dniowej wyprawy z Ya’an do Kangding, spotkałem dwóch starców. 87-letni Gan Shao Yu i 78-letni Li Wen Liang postanowili pokazać mi, jak wyglądała ich niedola. Z plecami ugiętymi pod udawanym ciężarem, z żylastymi ramionami wspartymi na kijach w kształcie litery T i opuszczonymi głowami, prezentowali, jak chwiali się, idąc gęsiego po wilgotnych kamieniach wąskiej ścieżki. Po siedmiu krokach Gan przystanął i zgodnie z tradycją trzykrotnie uderzył w ziemię kijem. Potem mężczyźni przesunęli kije do tyłu, za plecy, i oparli na nich wyimaginowane ciężary. Udając, że ocierają pot z czół miotełkami ze zgniecionego na końcu bambusa, wychrypieli pieśń: Siedem kroków w górę i musisz odpocząć. Osiem kroków w dół i musisz odpocząć. Jedenaście kroków po płaskim i musisz odpocząć. Tylko głupiec nie odpoczywa. Tragarze herbaty, mężczyźni i kobiety, regularnie nosili ładunki ważące od 70 do 90 kg; najsilniejsi dźwigali nawet po 135 kg. Im więcej niosłeś, tym więcej ci płacili: każdy kilogram herbaty był wart kilograma ryżu po powrocie do domu. Wędrujący w łapciach z łyka tragarze na pokrytych śniegiem przełęczach używali żelaznych raków. Ich pożywieniem był chleb kukurydziany i od czasu do czasu tofu. – Oczywiście, niektórzy z nas umierali w drodze – mówił Gan z powagą. – Jeśli dopadła cię zamieć, ginąłeś. Jeśli spadłeś ze szlaku, ginąłeś. Wędrówki z ładunkami herbaty skończyły się tuż po tym, jak Mao przejął władzę w 1949 r. Budując szosę, zabierając ziemię bogatym i przekazując ją biedakom, dał wolność tragarzom herbaty. – Dzień, w którym dostałem kawałek ziemi, był najszczęśliwszy w moim życiu – wyznał Luo. Według legendy herbata po raz pierwszy trafiła do Tybetu, gdy w 641 r. księżniczka Wen Cheng z dynastii Tang poślubiła tybetańskiego króla Songtsena Gampo. Zarówno rodzina królewska, jak i nomadowie polubili herbatę. Gorący napój sprawdzał się w zimnym klimacie, gdzie do dyspozycji były jedynie woda, mleko jaka lub kozie, mleko jęczmienne lub chang – jęczmienne piwo. Miseczka herbaty z masłem z mleka jaka – o charakterystycznym słonawym, lekko tłustym i ostrym smaku – zastępowała skromny posiłek pasterzom, którzy grzali się przy ogniskach rozpalonych na odchodach jaków. Zielona herbata to niesfermentowane pączki i liście Camellia sinensis, subtropikalnego krzewu zimozielonego. Prasowana herbata przeznaczona dla Tybetu to największe, najgrubsze liście i ich szypułki. Jest gorzka i ostra. Wielokrotnie poddaje się ją na przemian działaniu pary i suszeniu, miesza z zawiesistą wodą ryżową, prasuje i formuje w kulki lub kostki, a następnie suszy. Kostki czarnej herbaty ważą od 450 g do 2,7 kg i wciąż są sprzedawane w Tybecie. W XI w. kostki prasowanej herbaty stały się środkiem płatniczym. Chińska dynastia Song sprowadzała za nie z Tybetu wytrzymałe wierzchowce, przydatne do walki z dzikimi plemionami nomadów z północy, przodkami hord Czyngis-chana. To był pierwszy towar wymieniany między Chinami i Tybetem. Chińczyk mógł dostać konia za 60 kg herbaty. Taką cenę ustaliła syczuańska agencja herbaciano- końska, powołana w 1074 r. Tragarze nosili herbatę z plantacji wokół Ya’an do Kangding (2560 m n.p.m.) Tam zaszywano ją w szczelne worki ze skóry jaka, ładowano na muły i jaki, które po trzech miesiącach docierały do Lhasy. W XIII w. Chiny co roku sprzedawały tysiące ton herbaty za ok. 25 tysięcy koni. Nie uratowały one jednak dynastii Song, którą w 1279 r. pokonał wnuk Czyngis- -chana Kubilaj. Niemniej wymiana herbaty na konie była kontynuowana za czasów dynastii Ming (1368–1644), aż do połowy panowania dynastii Qing (1645–1912). Gdy w XVIII w. Chińczycy potrzebowali mniej koni, sprzedawali herbatę w zamian za inne dobra: skóry, wełnę, złoto, srebro i – najważniejsze – zioła używane w tradycyjnej chińskiej medycynie, które rosły tylko w Tybecie. Te właśnie towary ostatni tragarze, tacy jak Luo, Gan i Li, przynosili z Kangding. W Syczuanie handel herbatą regulowała cesarska administracja, natomiast w teokratycznie rządzonym Tybecie – klasztory. Droga Gyalam miała trzy główne odnogi: z południa w Junnanie, skąd pochodzi herbata Pu-erh; z północy oraz ze wschodu – przecinając Tybet. Ponieważ ta ostatnia była najkrótsza, nią dostarczano najwięcej herbaty. Dziś północny szlak – droga nr 317 – to asfaltowa szosa. W pobliżu Lhasy biegnie równolegle do linii kolejowej Qinghai-Tybet, położonej najwyżej na świecie. Szlak południowy – droga nr 318 – też jest pokryta asfaltem. Wszystkie zapełnione są ciężarówkami wiozącymi towary, od herbaty po zeszyty, panele słoneczne, plastikowe talerze i komputery. Niemal wszystko jedzie w jedną stronę – na zachód, do Tybetu, na potrzeby rosnącej tam chińskiej populacji. Zachodni fragment centralnej drogi nie został wyasfaltowany. Wije się przez góry Nienczen Tangla, rejon tak surowy i niegościnny, że mieszkańcy porzucili go dziesiątki lat temu i cały został zamknięty dla turystów. Widziałem to, co pozostało z dawnego szlaku w Chinach. Aby zobaczyć jego część tybetańską, musiałbym znaleźć drogę wśród tych zakazanych gór. Zatelefonowałem do żony, Sue Ibarra, która jest doświadczoną alpinistką, i poprosiłem, abyśmy spotkali się w sierpniu w Lhasie. na wyprawę wyruszyliśmy z klasztoru Drepung, na zachodnim końcu Herbacianego Szlaku – niecały dzień jazdy konnej z Lhasy. Zbudowany w 1416 r., ma przepastną kuchnię, w której parzy się herbatę zwaną gyakhang. Siedem żelaznych kotłów o średnicy od 1,8 do 3 m stoi na olbrzymim, opalanym drewnem kamiennym palenisku. Phuntsok Drakpa odcina wielkie jak księgi plastry masła z mleka jaka i wrzuca je do parującej herbaty. – Kiedyś przebywało tu 7700 mnichów, którzy pili herbatę dwa razy dziennie. W tej kuchni pracowała ich ponad setka – opowiada. Drakpa przez 14 lat był klasztornym mistrzem parzenia herbaty. – Dla tybetańskich mnichów herbata to życie – twierdzi. Dziś w klasztorze rezyduje 400 mnichów i w użyciu są jedynie dwa małe kotły. – Na jeden daję 25 kostek herbaty, 70 kg masła i 3 kg soli – wyjaśnia Drakpa, mieszając napój dwumetrową chochlą. – Na największy kocioł wszystkiego potrzeba było siedem razy więcej – dodaje. Opuściliśmy z Sue klasztor i ruszyliśmy do miasta Nagqu, na doroczny koński festiwal. Chcemy zobaczyć legendarne konie, dzięki którym o Herbacianym Szlaku mówi się: Herbaciano- Konny. Trwająca tydzień impreza kiedyś odbywała się na otwartej przestrzeni, ale 10 lat temu zbudowano stadion. Tybetańczycy wypełniają trybuny: kobiety o wysokich kościach policzkowych, z warkoczami ciężkimi od srebrnych i złotych ozdób, mężczyźni w pilśniowych kowbojskich kapeluszach, w płaszczach z długimi rękawami, które nazywają się czuba. Dzieciaki w tenisówkach na bosych nogach. Sprzedawcy oferują pikantne ziemniaki i puszki Budweisera. Z głośników płyną krzykliwe zapowiedzi kolejnych występów. Chińscy policjanci po cywilnemu krążą grupami wzdłuż trybun i obserwują widzów. Poniżej, na płycie stadionu, zawodnik galopuje, zwisając z boku wierzchowca, by pochwycić z ziemi białą szarfę. Błoto tryska spod kopyt w intensywnie błękitne niebo. Trzymając szal w górze, tybetański kowboj zawraca stającego dęba konia w stronę wiwatującego tłumu. Tybetańczycy wyhodowali doskonałą rasę koni zwaną Nangchen. Zwierzęta te mają ok. 1,4 m wysokości i szerokie piersi, bo płuca muszą być przystosowane do życia na 4500 m n.p.m., gdzie tlenu jest niewiele. Wyselekcjonowano je tak, by były silne i stąpały pewnie na zaśnieżonych przełęczach. Tych właśnie koni przed wiekami pragnęli Chińczycy. Dziś Nagqu leży przy nowoczesnej drodze nr 317, na północnej gałęzi Herbacianego Szlaku. Nie pozostał po nim żaden ślad, ale o dzień jazdy na południowy wschód, kusząco blisko, są góry Nienczen Tangla, przez które biegła pierwotna droga. Urzeka mnie myśl, że gdzieś w środku tego obszaru, w głębokich dolinach, Tybetańczycy mogą wciąż jeździć na swoich koniach wzdłuż starego szlaku. W deszczowy poranek w połowie festiwalu wymykamy się z Sue w land roverze. Cały dzień pokonujemy błotniste drogi i niemal staczamy się po mokrych zboczach. Przed nocą docieramy do wioski Lharigo. Chodzimy od chaty do chaty, pytając o konie, na których moglibyśmy wyruszyć na przełęcz Nubgang, na wysokości 5412 m n.p.m. Skierowano nas do baru na skraju wsi. W środku tybetańscy kowboje popijali piwo, grali w bilard i robili zakłady w grze w kości zwanej sho. Roześmiali się, słysząc pytanie o konie. Dziś już nikt nie jeździ konno. Przed barem zamiast zwierząt stoi rząd małych chińskich motocykli. Czerwono-niebieskie tybetańskie pledy zdobią siodełka, frędzle zwisają z kierownic. Za opłatą dwaj kowboje mogą nas zawieźć do przełęczy – dalej musimy iść. Rankiem wyruszamy jeszcze po ciemku. Kowboje z równą zręcznością poruszają się na swoich maszynach, jak ich przodkowie na koniach. Przeskakujemy bagna i strumienie, tak że tłumiki motorów bulgoczą w wodzie. Ponad doliną mijamy czarne namioty z wełny jaka należące do tybetańskich nomadów. Przed wieloma stoją chińskie ciężarówki lub land cruisery. Skąd koczownicy mają pieniądze na takie pojazdy? Z pewnością nie z hodowli jaków. Po pięciu godzinach pokonujemy 29 km do Tsachuka, obozu nomadów u podnóża przełęczy Nubgang. Po posiłku złożonym z suszonego mięsa jaka i herbaty z masłem ruszamy z Sue piechotą na legendarną przełęcz. Ścieżka wije się w górę po łąkach, na których pasą się jaki. Po dwóch godzinach mijamy dwa szafirowoniebieskie stawy. Ponad nimi zieleń znika. Jeszcze pół wieku temu zatrzymywały się tu karawany mułów. Szlak, na którym przez tysiąc lat usuwano głazy i budowano stopnie, przetrwał do dziś. Idziemy z Sue prosto ku przełęczy. Kilka modlitewnych flag łopocze na wietrze, bieleją kości na kopcu. Wzrok Sue podąża za resztkami szlaku wiodącymi w dół. – Widzisz to? – pyta. Widzę. W mojej wyobraźni nadciąga ku nam karawana setek mułów, kurz unosi się spod kopyt, ładunki herbaty kolebią się z boku na bok, jeźdźcy czujnie wypatrują bandytów. Następnego ranka ruszamy w drogę powrotną. W południe zatrzymujemy się przy dwóch namiotach nomadów. Otaczają je sterty łajna jaków. Nad każdym namiotem rozpościera się słoneczny panel, a na trawie parkują: ciężarówka, land cruiser i dwa motocykle. Nomadzi witają nas i częstują filiżankami bardzo gorącej herbaty z masłem z mleka jaka. Wewnątrz stara kobieta obraca młynek modlitewny, mamrocząc mantry, kilku mężczyzn siedzi na dywanach. Z pomocą gestów i kieszonkowego słownika pytam ich, jak mogli sobie pozwolić na kosztowne pojazdy. Uśmiechają się szeroko. Gdy zjedliśmy pełne miseczki ryżu z kawałkami mięsa jaka, starzec będący głową rodu przyniósł niebieskie metalowe pudełko, otworzył je i dał znak, byśmy zajrzeli do środka. Wewnątrz były setki martwych gąsienic. – Yartsa gompo – powiedział z dumą nasz gospodarz. Każda gąsienica, wyjaśniał, zostanie sprzedana za 4–10 dolarów. W kasetce może więc być nawet 10 tys. dolarów w martwych gąsienicach. Yartsa gompo – w Chinach nazywane chong cao – to gąsienice ćmy z rodzaju Thitarodes zarażone pasożytniczym grzybem Cordyceps sinensis, który zabija je i żywi się nimi. Występują tylko na łąkach powyżej 3000 m n.p.m. Każdej wiosny tybetańscy nomadzi przeczesują te łąki w poszukiwaniu wysuwających się z ziemi na nie więcej niż 2,5 cm, fioletowych yartsa gompo. W chińskich medycznych sklepach w całej Azji są sprzedawane jako panaceum na wszelkie problemy zdrowotne. Wystawione w gablotkach z kontrolowaną temperaturą, najdroższe gąsienice kosztują prawie 80 dol. za gram, dwa razy więcej, niż wynosi dzisiejsza cena złota. Tybetańczycy nie jeżdżą już konno, a herbata przestała być głównym napojem w miastach Tybetu (wszędzie jest Red Bull i Budweiser). A jednak – tak jak herbata pochodzi z tradycyjnych regionów Chin, tak chong cao można znaleźć jedynie na Wyżynie Tybetańskiej. Buty i szampony, telewizory i tostery mogą płynąć na zachód pokrytymi asfaltem fragmentami starożytnego szlaku, ale coś innego wraca na wschód. Dziś Chińczycy płacą za magiczne gąsienice równie słono, jak kiedyś za wytrzymałe konie. Mark Jenkins - 2010
Ekstremalna wspinaczka. Przygoda w Yosemite [REPORTAŻ]
Jest słoneczny wrześniowy poranek. Młody mężczyzna przylega do ściany Półkopuły (Half Dome). Ta granitowa formacja skalna z 650-metrową, pionową, gładką ścianą wznosi się w sercu doliny Yosemite. Wspinacz jest sam, a tkwi tak wysoko nad ziemią, że dostrzec go mogą chyba tylko orły.
Jest słoneczny wrześniowy poranek. Młody mężczyzna przylega do ściany Półkopuły (Half Dome). Ta granitowa formacja skalna z 650-metrową, pionową, gładką ścianą wznosi się w sercu doliny Yosemite. Wspinacz jest sam, a tkwi tak wysoko nad ziemią, że dostrzec go mogą chyba tylko orły. Człowiek wiszący na czubkach palców na występie nie szerszym niż grubość monety i wspierający się butami o zmarszczki pionowej ściany to Alex Honnold. Słuchając z iPoda rapowania Eminema, próbuje dokonać czegoś, co nie udało się jeszcze nikomu: wejść na Półkopułę drogą Regular Northwest Face bez asekuracji. Przez dwie godziny i trzy kwadranse wspinał się jak uskrzydlony – bezbłędnie, precyzyjnie. Mimo ekstremalnego wysiłku, przechodząc setki razy z jednego chwytu na drugi i ze stopnia na stopień, nie zawahał się ani razu. Wspinając się „na żywca” (czyli w pojedynkę bez asekuracji), ma się do dyspozycji wyłącznie torebkę z magnezją i profesjonalne obuwie. Żadnych lin, haków. Wspinacza do ściany przytwierdzają jedynie jego wiara i zdolności. Dlatego zwątpienie bywa zabójcze. Jeśli czubki palców Honnolda nie wytrzymają – albo jeśli tylko zwątpi – spadnie i zabije się. Gdy do szczytu pozostaje mu już mniej niż 30 m, psychiczne zmęczenie i widok gładkiej jak szkło skalnej płaszczyzny nagle paraliżują śmiałka. Honnold zamiera w bezruchu. – To mi nie utrzyma stopy – mówi do siebie, patrząc na wyślizgany występ w skalnej płaszczyźnie. – Jezu, co za kanał. Dwa dni temu, gdy pokonywał tę samą drogę, tyle że z liną, szło mu jak po maśle. Na górze znalazł się błyskawicznie, więc nabrał pewności, że zdoła przełoić (w żargonie alpinistycznym „łojenie” oznacza wspinaczkę) legendarną, skrajnie trudną drogę na żywca. W 1957 r. pierwsze wejście na Półkopułę zajęło ekipie Kalifornijczyka Royala Robbinsa pięć dni. Aby dotrzeć na szczyt, 1475 m ponad dno doliny, wspinacze wbili w skałę z setkę haków do mocowania pętlowych drabinek, po których wciągali się do góry. To była „hakówka”, czyli wspinaczka techniką sztucznych ułatwień. W 1976 r. Art Higbee i Jim Erickson pokonali Półkopułę prawie wyłącznie techniką klasyczną, czyli za pomocą rąk i nóg (liny i inny sprzęt służyły jedynie do asekuracji na wypadek odpadnięcia). Zajęło im to 34 godziny. Zamierzone przez Honnolda zdobycie Half Dome na żywca to podniesienie poprzeczki niemal ponad granicę ludzkich możliwości. Przywarty do granitu wspinacz zastanawia się, czeka. Starannie wciera magnezję w jedną dłoń, potem w drugą. Uważnie poprawia stopy na niewidocznych stopniach. Nagle raptownie rusza w górę. Wciera podeszwę w śliskie wybrzuszenie skały – trzyma się! Przekłada rękę do następnego chwytu, wczepiając palce w drobny kamienny fałd. Po paru minutach jest na szczycie. – Ogarnąłem się, bo nie miałem wyjścia – opowiada mi później ze sztubackim chichotem. – Przeniosłem ciężar na stopę, ufając, że ten beznadziejny stopień utrzyma, i wydostałem się z tego małego więzienia, w którym tkwiłem w ciszy przez całe pięć minut. Wieść o tym, że przełoił Półkopułę na żywca w dwie godziny i pięćdziesiąt minut, rozeszła się po świecie lotem błyskawicy. Wspinaczkowy światek huczy, na blogach gorąco. Tej ciepłej jesieni 2008 r. nawiedzony 23-latek spod Sacramento ustanawia nowy rekord świata. Yosemite rodzi bohaterów – na tym właśnie polega jego czar. Nieważne, skąd się wywodzą, z Alp czy Andów, wszyscy szanujący się wspinacze marzą o pielgrzymce do wspinaczkowej mekki i zmierzeniu się z jej kolosami: Kapitanem (El Capitan), połyskliwym monolitem tak ogromnym, że potężne 30-metrowe sosny rosnące u podnóża wyglądają przy nim na bonzai; Katedrami (Cathedral Rocks), mrocznymi fortyfikacjami w wiecznym cieniu, i Półkopułą – przeciętym na pół gigantycznym granitowym jabłkiem, którego niebotyczna północno-zachodnia zerwa śni się najbardziej nieustraszonym wspinaczom. Wspinanie się w dolinie Yosemite to inicjacja do plemienia twardzieli. Po raz pierwszy trafiłem do doliny w 1970 r. jako nastolatek. Dotarłem autostopem z Wyoming, z dwudziestodolarówką w kieszeni i liną przewieszoną przez ramię. Wychowywałem się na Wielkich Równinach, powąchałem wspinaczki w Górach Skalistych i byłem przekonany, że jestem gotów zmierzyć się z prawdziwym wyzwaniem. Na halę u podnóża Kapitana podwiozło mnie dużym kombi małżeństwo z trójką dzieci i psem. Wysiadłem i stanąłem z zadartą głową. Oniemiały gapiłem się chyba z kwadrans. Rozbiłem się na Camp 4, hałaśliwym polu biwakowym okupowanym przez wspinaczy. W tamtych czasach królowały tam dzwony, hipisowskie koraliki, połatane namioty i dziurawe śpiwory. Nosiło się długie włosy, imprezowało co noc, nade wszystko kochało wolność i dreszczyk emocji przy wdrapywaniu się na skały i zabawie w kotka i myszkę ze strażnikami parku narodowego, zwanymi pogardliwie filancami. Ci odpłacali szykanami. Pewnego wieczoru, po przejściu w ścianie ciężkiej drogi, wróciliśmy z kolegami na biwak ledwie żywi, aby stwierdzić, że strażnicy skonfiskowali nam namiot, bo właśnie skończyło się nam pozwolenie na obozowanie w parku. Tę noc przespaliśmy na ziemi, a potem często biwakowaliśmy nielegalnie, pod gołym niebem, rozkładając śpiwory w lesie czy wśród głazów, aby przed świtem pędzić pod ścianę. Żeby zarobić, oddawaliśmy do skupu aluminiowe puszki, a żywiliśmy się głównie masłem orzechowym i tanim piwem. Ale byliśmy szczęśliwi. Ja na Camp 4 byłem tylko przelotnym ptakiem, wkrótce trzeba było wracać do Wyoming. Elitę taboriska stanowili ci, którzy ściągali tu na całe lato, co roku, królowie włóczęgi, wciąż testujący granice wytrzymałości służb parkowych. Do dzisiaj opowieści i anegdoty z Camp 4 powtarza się przy ogniskach na całym świecie. Na przykład o tym, jak to samolot przemytników narkotyków wyładowany ziołem i kasą rozbił się wysoko w górach, a obdarci kolesie z Camp 4 wędrowali wte i wewte przez śniegi w sandałach, targając łup do obozu. Przez jakiś czas pod namiotami zamiast rybek z puszki jadało się befsztyki. Jeden ze wspinaczy wyjechał z Yosemite rozklekotanym rzęchem, a po paru dniach wrócił luksusowym czerwonym kabrioletem. Kilku wyruszyło do Europy, śniąc o podbojach alpejskich ścian. Dotarli tylko do burdelu w Bordeaux, a za rok pojawili się jak niepyszni na Camp 4, bez grosza, ale pełni wrażeń. To były dawne czasy. Dzisiaj na kempingu w Yosemite obok długowłosego obdartusa łatwo zobaczyć zamożnego adwokata. Przechadzając się pewnego ranka po Camp 4, słyszę z tuzin obcych języków i widzę biwakujących z każdej sfery. Na przykład inżyniera z Niemiec uśmiechniętego od ucha do ucha, bo właśnie w ciągu pięciu dni wdrapał się na Kapitana. Albo wytatuowaną bosonogą Dunkę z dredami, która pilnie ćwiczy chodzenie po linie rozpiętej między drzewami metr nad ziemią. Małżeństwo ze stanu Waszyngton, które przyjechało tu uczyć wspinaczki dwójkę swoich pociech. Wspinaczka skałkowa to już nie sztuka dla wybranych, ale popularny sposób aktywnego spędzania wolnego czasu. Zmieniło się jeszcze jedno: dziś na skałkach widzi się prawie tyle samo kobiet co mężczyzn. Odbiciem tej zmiany są osiągnięcia Lynn Hill. – Pierwszy raz przyjechałam na taborisko, gdy miałam 15 lat, i byłam tam chyba jedyną dziewczyną – opowiada Hill, dziś 50-latka. W szkole uprawiała gimnastykę i stała się nieustraszoną łojantką. Już jako 17-latka pokonała Półkopułę. – Lynnie urodziła się do wspinaczki – mówi John Long, jej kolega. – Była najsilniejszą, najbardziej zawziętą i utalentowaną alpinistką, jaką kiedykolwiek widziałem. No i ma rewelacyjny stosunek masy ciała do siły. Wyszlifowawszy umiejętności w Yosemite, Hill wyruszyła na podbój innych gór i odniosła dziesiątki sukcesów w Europie. W 1994 r. jako 33-latka wróciła do doliny z ambitnym zamierzeniem: wejście na Kapitana drogą zwaną Nosem techniką klasyczną, i to w jeden dzień. – Wszyscy twierdzili, że to niemożliwe – wspomina Hill. – Prócz Johna. – Nos to 889-metrowa droga wspinaczkowa na Kapitanie, chyba najsłynniejsza na świecie. Aby na nią wejść, trzeba boleśnie wykręcać sobie dłonie i stopy, wciskając palce w pionowe szczeliny. W 1975 r. John Long wraz z Jimem Bridwellem i Billym Westbayem pokonali Nos w jeden dzień, ale w jednym miejscu – przy przejściu Wielkiego Dachu (Great Roof), potężnego, szeroko nadwieszonego okapu znajdującego się mniej więcej na dwóch trzecich długości trasy – musieli uciec się do sztucznych ułatwień. Hill uparła się, że pokona Wielki Dach w 100 proc. klasycznie, korzystając z najdrobniejszych chwytów jedynie na palce, wisząc do góry nogami i stopami praktycznie muskając tylko skałę. Za pomocą, jak sama to określiła, „delikatnych tanecznych ruchów tai-chi” zdołała pokonać okap, przenosząc swoją masę na czubkach palców. Na szczyt Kapitana dotarła w 23 godziny – do dziś jej wyczyn wielu uważa za największe osiągnięcie wspinaczkowe końcówki XX w. Niezależnie od umiejętności każdy przybywający do Yosemite wspinacz ostrzy sobie zęby na jakąś konkretną drogę wspinaczkową. Ja, gdy zjawiłem się tu pierwszy raz, marzyłem o przejściu drogi Stecka-Salathé’a na Skale Wartownika (Sentinel Rock), której pokonanie wymaga przeciśnięcia się długą i szeroką rysą. Niestety, jak się okazało, ściana była dla nas za wysoka, a my zbyt zieleni. Musieliśmy się wycofać. Dziś, po 30 latach, Dean Potter proponuje, że będzie moim partnerem. 38-letni Potter to jeden z ostatnich długowłosych buntowników wciąż pomieszkujących w dolinie. Reaguje żywiołowo, jest napakowany jak Tarzan, a sławę zdobył wspinaczkami na żywca i śmiałymi skokami BASE – z urwisk ze spadochronem. Potter stawia mi warunki. Nie mogę wziąć ze sobą nic do picia ani do jedzenia, żadnego plecaka, peleryny, nawet kasku. – Tylko na lekko da się iść szybko – tłumaczy. Prędkość stała się bożkiem nowej klasy superwspinaczy. – Zrobimy to na luzie – obiecuje Dean. Aby było lżej, pod ścianę idzie boso, choć trzeba się przedzierać przez krzaki. U podnóża z trudem wsuwamy na nogi ciasne buty wspinaczkowe, związujemy się liną i zaczynamy małpią wspinaczkę 457-metrową drogą. Wciskamy dłonie w szczeliny, przepychamy się kominami, suniemy po ścianie jak po drabinie. Jesteśmy na szczycie w niespełna cztery godziny. Mam wrażenie, że przełoiłem drogę jak na skrzydłach, póki Potter nie powie, że na żywca robi ją w godzinę. Taki jest aktualny trend. Większość dróg jest dobrze znana, zarówno szpeje (sprzęt), jak i umiejętności są dziś dużo lepsze niż kiedyś. Dlatego raczej nie pierwsze przejścia nowych dróg, a szybkość stała się główną miarą umiejętności wspinacza. W 1950 r. gdy Allen Steck i John Salathé robili pierwsze przejście drogi, ochrzczonej potem ich nazwiskami, zajęło im to pięć dni. Pierwsze wejście na Nos Kapitana było 47-dniowym oblężeniem rozłożonym na etapy w ciągu półtora roku, w latach 1957–1958. Jego inicjatorem był lubiący rozrywkę obrazoburca Warren Harding. Dzisiaj nawet ci, co się nie spieszą, pokonują tę drogę w trzy do pięciu dni. Nocuje się w tzw. kołyskach, namiotach ścianowych wpinanych w stanowisko asekuracyjne. „Pospieszni” robią tę drogę w ciągu jednego dnia. Rekord szybkości Nosa to niewiarygodne dwie godziny, 36 minut i 45 sekund. Ustanowili go w listopadzie ubiegłego roku mój dzisiejszy partner Dean Potter i Sean „Stanley” Leary. Wspinanie się w latach 70. XX w. było bardziej przygodą niż sportem. Dziś jest czymś w rodzaju gimnastyki akrobatycznej w pionie. Elita wspinaczy to profesjonalni sportowcy. Trenują dzień w dzień, powtarzając do znudzenia te same ruchy i doprowadzając je do perfekcji. Całe życie podporządkowują swojej dyscyplinie, zupełnie jak Lance Armstrong czy Michael Phelps. Wiecznie się odchudzają, ponieważ łojenie polega przede wszystkim na walce z prawem ciążenia. Przyglądam się grupie około 30 wspinaczy, którzy zebrali się wieczorem w chacie Pottera. W dawnych czasach byłaby to huczna impreza do białego rana. Dzisiaj nie. Nikt nie pali, prawie nikt nie pije. Potter serwuje dietetyczne warzywa z ryżem, czterech wspinaczy przyniosło domowe szarlotki. Wszyscy idą spać przed północą, bo mają na jutro jakieś „plany”. Wśród gości są Alex Honnold i Ueli Steck. Steck, czołowy szwajcarski wspinacz, jest modelowym przedstawicielem tej nowej rasy: rygorystycznie przestrzega planów treningowych i diety. 34-latek dzień w dzień pokonuje setki metrów w pionie. Ustanowiwszy rekordy szybkości na trzech wielkich północnych ścianach w Alpach: Eigeru (2 godz. 48 min), Matterhornu (1 godz. 56 min) i Grandes Jorasses (2 godz. 21 min), Steck przybył do Yosemite doskonalić swe umiejętności. W zeszłym roku wraz z Honnoldem „przelecieli” Kapitana w trzy godziny i 50 minut. Jego marzeniem jest wspinaczka szybkościowa w Himalajach. W przeciwieństwie do europejskich zawodowców, takich jak Steck, którzy dysponują hojnym sponsoringiem wielkich korporacji, większość wspinaczy amerykańskich cienko przędzie finansowo. Wielu starcza tylko na fasolę z ryżem i nocleg we własnym samochodzie. Prawdę mówiąc, ze względu na to, że na Camp 4 można biwakować maksymalnie siedem dni, wielu wspinaczy w Yosemite mieszka w swoich samochodach. Kate Rutherford (30 lat) i Madeleine Sorkin (29), pierwszy zespół kobiecy, który pokonał Półkopułę klasycznie, śpią w busach. Podobnie Honnold. Cztery miliony ludzi odwiedza co roku Yosemite, ale tylko parę tysięcy wśród nich to wspinacze. Jednak to właśnie oni są wciąż sercem i duszą tej doliny. – Przyjechałem tutaj jako uczeń szkoły średniej i zostałem do dziś – mówi 53-letni Ron Kauk. – Tu, w Yosemite, odebrałem wykształcenie. To miejsce wychowuje na człowieka, wpaja system wartości. – I dlatego właśnie Kauk przywozi do Yosemite trudną młodzież. Uczy młodych szacunku do siebie samych i do siebie nawzajem. – Jak się podaje partnerowi butelkę wody 300 m nad ziemią, to lepiej się upewnić, że dobrze ją chwycił – wyjaśnia. Kauk zrobił wiele pierwszych przejść najtrudniejszych dróg w dolinie i niemal zawsze wspina się z asekuracją – dlatego pewnie nie dołączył do 83 ofiar, które od 1955 r. straciły tu życie. Wspinacz na żywca jest jak saper: myli się tylko raz. – Schrzanisz coś i po tobie – podsumowuje lakonicznie Dean Potter. Ostatniego wieczoru mojego pobytu w dolinie udaję się na spacer po biwaku o zmierzchu. Zapach żywicy i ognisk płynie w powietrzu, pokazują się pierwsze gwiazdy. Słychać śmiechy, ktoś gra na gitarze. Przy jednym z namiotów dwóch chłopaków rozkłada szpej: liny, karabinki, pojemniki z wodą, i poważnie dyskutuje o tym, co się jutro wydarzy w ścianie. W innym miejscu przy kempingowym stoliku trzy dziewczyny z pokrwawionymi palcami, włosami powiązanymi w warkoczyki, z czołówkami na głowach, ściskają się ze łzami w oczach – wróciły właśnie z trzydniowej wspinaczki. Tak jak ci, którzy przybywali tu jak do Mekki przed nimi, i ci, którzy przyjdą po nich, zjawili się w Yosemite, by się sprawdzić w obliczu gołej skały. Wiedzą, że te ściany to coś więcej niż góry: to wielkie lustra, w których odbija się wnętrze każdego wspinacza. Mark Jenkins, 2011
Słodkowodne delfiny Inie tropią zdobycz w... lasach, korzystając z dorocznego wielkiego przyboru Amazonki.
Delfiny pływają między drzewami. Ich gibkie ciała przemykają wśród konarów, owijają się wokół żłobkowanych pni. Trawiastozielone ryby czmychają pomiędzy liście, a różowe jak malinowa guma do żucia delfiny kłapią za nimi długimi niczym dzioby zębatymi pyskami. I nie jest to jakiś magiczny, oniryczny pejzaż z kart powieści Márqueza tylko pora wysokiej wody w górnym biegu Amazonki, poniżej peruwiańskiego miasta Iquitos. Rzeka zalała tropikalną puszczę, więc słodkowodne delfiny mogą polować wśród drzew. Przodkowie Inia geofrensis, amazońskiego delfina, oddzielili się od swych oceanicznych pobratymców 15 mln lat temu, w miocenie. – Poziom morza był wtedy wyższy niż dziś – tłumaczy Healy Hamilton, biolożka z Kalifornijskiej Akademii Nauk w San Francisco – i duże obszary Ameryki Południowej, w tym nizina Amazonki, pozostawały zalane płytką warstwą słonawych wód. Potem, gdy morze się cofnęło, odcięci w dolinie rzeki przodkowie delfinów wyewoluowali w niezwykłe zwierzęta, mało podobne do popularnych butlonosów, gwiazd ekranu i oceanariów. Delfiny słodkowodne mają wydatne, baniaste czoła i cienkie, wydłużone dzioby, przydatne do łapania ryb w plątaninie gałęzi lub do wydłubywania skorupiaków z dennego mułu. Inaczej niż u ich oceanicznych pobratymców, u delfinów słodkowodnych kręgi szyjne nie są zrośnięte, co pozwala im odchylać głowy nawet pod kątem prostym – pożyteczna cecha, gdy trzeba się prześlizgiwać między pniami. Rzeczne delfiny mają szerokie płetwy piersiowe i uwstecznioną płetwę grzbietową (duża utrudniałaby przedzieranie się w ciasnych przestrzeniach). Mają też małe oczy – do orientacji w mętnej wodzie bardziej przydatna od wzroku jest echolokacja. Delfiny Inia, zwane w Brazylii boto, ważą do 200 kg i mierzą do 2,5 m długości. Są największe spośród czterech gatunków delfinów rzecznych. Pozostałe żyją w Gangesie i Indusie (Indie i Pakistan), w Jangcy (Chiny) oraz w La Placie (Argentyna i Urugwaj). Wszystkie są do siebie podobne, ale jest to podobieństwo powierzchowne, a gatunki należą do różnych linii rodowych. Badania DNA prowadzone m.in. przez Hamilton wykazały, że delfiny rzeczne wyewoluowały z archaicznych waleni morskich co najmniej trzykrotnie, niezależnie od siebie: najpierw w Indiach, potem w Chinach i w Ameryce Południowej, jeszcze przed pojawieniem się odrębnej grupy współczesnych delfinów morskich. Jest to przykład tzw. konwergencji ewolucyjnej – zjawiska, w którym odrębne genetycznie i geograficznie izolowane gatunki wytwarzają zbliżone cechy w wyniku przystosowania się do podobnego środowiska. Każdej wiosny delfiny amazońskie opuszczają koryto rzeczne, by posmakować szerszych wód. W rezerwacie Mamirauá dwa dopływy Amazonki zalewają co roku na wiele miesięcy dziesiątki tysięcy km2 puszczy, zamieniając dolinę w ogromne morze, z którego wystają tylko korony drzew. Na tym obszarze od 16 lat badania inii prowadzi Tony Martin z Uniwersytetu Kentu w Wielkiej Brytanii. Z brazylijską koleżanką Verą da Silva ustalili, że najdalej od głównego koryta rzeki zapuszczają się samice – być może po to, by schronić się przed agresywnymi, jaskraworóżowymi samcami. Samice są szarawe, różowy kolor samców – zdaniem Martina i da Silvy – to kolor blizn. – Samce walczą ze sobą brutalnie – opowiada Martin. Kąsają się po pyskach, ogonach, płetwach; rozszarpują sobie otwory oddechowe. Duże osobniki są całe pokryte bliznami. Tylko niewielki odsetek samców przybiera jaskraworóżową barwę, ale to one wzbudzają największe zainteresowanie płci przeciwnej. Różowa szata to nie jedyny sposób na wywarcie wrażenia na paniach. Zaloty polegają niekiedy na chwytaniu w pysk przedmiotów (roślin lub kawałków drewna), kręceniu z nimi piruetów i biciu o wodę. Miejscowa ludność uważa to za zabawę, ale Martin odkrył, że noszeniem przedmiotów zajmują się jedynie samce, i tylko w obecności samic. Co więcej, w trakcie tego rodzaju popisów prawdopodobieństwo wybuchu bójki między samcami jest 40-krotnie większe niż w pozostałych sytuacjach. Żadne inne ssaki (poza ludźmi i szympansami) nie noszą przedmiotów na pokaz – podkreśla Martin. – To jest jak chwalenie się przez mężczyzn posiadaniem wyścigowego auta – wyjaśnia. Delfiny rzeczne nie mają naturalnych wrogów – oprócz ludzi. W grudniu 2006 r. delfinowi chińskiemu z rzeki Jangcy, zwanemu baidżi, jako jedynemu przedstawicielowi rzędu waleni nadano status „funkcjonalnie wymarłego”. Oznacza to, że gatunek nie jest w stanie się odtworzyć, nawet jeśli jeszcze żyją gdzieś pojedyncze osobniki. Padł ofiarą zanieczyszczenia, śrub statków i łodzi, przegradzania rzeki zaporami i nadmiernego odłowu ryb. – Zagłada delfina chińskiego to odcięcie całego konara w drzewie rodowym waleni. To utrata 20 mln lat niezależnej ewolucji – ubolewa Hamilton. Żyjący w Gangesie rzeczny delfin suzu jest także poważnie zagrożony – przetrwało ich ledwie kilka tysięcy, a żyją w jednej z najbardziej zanieczyszczonych rzek naszej planety. Gatunek amazoński radzi sobie najlepiej. Martin ocenia jego liczebność na nie mniej niż 100 tys. osobników. Pogłowie spada jednak niepokojąco. W rezerwacie Mamirauá populacja, którą bada Martin, w ciągu ostatnich siedmiu lat zmniejszyła się o połowę. Na delfiny polują rybacy, używając ich mięsa jako przynęty na sumy, wiele ginie też w sieciach stawnych. A jeszcze niedawno było to nie do pomyślenia. W wierzeniach ludności doliny Amazonki boto to zwierzę magiczne. Umie zmieniać kształt, a nawet – przybrawszy ludzką postać – wyjść z rzeki i mamić ludzi, by poszli za nim do podwodnego czarownego miasta. Ponoć zakłada wtedy kapelusz, by ukryć baniaste czoło i otwór oddechowy. Dziś już nikt nie wierzy w takie historie. Szkoda, bo jeśli boto ma przeżyć, przydałyby mu się czarodziejskie zdolności. Mark Jenkins, 2009
Punkt bez odwrotu. Ten szczyt sprawdził siły najlepszych
Jak nieznany szczyt górujący ponad dżunglą Mjanmy nieomal pokonał elitę wspinaczy.
Tekst Mark Jenkins Zdjęcia Cory Richards Wiatr z impetem uderza we mnie, a ja kurczowo chwytam się czekanów, aby nie odpaść od ściany. Opieram głowę o śnieg, uspokajam się i patrzę w dół. Pod moimi rakami jest 1500 m przepaści. To jakby stanąć w otwartych drzwiach samolotu. Jestem przywiązany linami do dwóch towarzyszy, nie mamy żadnego zakotwiczenia do zbocza. Odpadnięcie tutaj oznaczałoby, że wszyscy trzej runęlibyśmy w ramiona śmierci. Gdy wiatr słabnie, wbijam aluminiową szablę w śnieg i zaczepiam do niej linę. Nie utrzymałaby mnie, gdybym zaczął spadać, ale daje wystarczający komfort psychiczny, aby iść dalej. Skupiam się. Mocuję frienda i asekuruję partnerów, Cory’ego Richardsa i Renana Ozturka, nad rozpadliną. – Niezłe prowadzenie, stary! – Cory przekrzykuje wiatr, gdy udaje mu się dotrzeć do mnie. Odbija w lewo, szukając przejścia w górę między skałami i śniegiem. Kiedy pojawia się Renan, na mojej półce skalnej nie ma już miejsca, więc trawersuje kawałek dalej. Cory ostrożnie wbija przednie zęby raków w cienką półkę ponad nami i małymi kroczkami znika nam z oczu. Czekamy z Renanem skuleni, tupiemy nogami i klaszczemy bolącymi z zimna dłońmi w rękawicach. Jesteśmy zbyt daleko od siebie, by rozmawiać. Stoimy przy skalnej ścianie ponad 5 km n.p.m. Po półgodzinie zaczynamy marznąć, po godzinie – nie czujemy palców u rąk i u nóg. – Nie dam już rady – krzyczy Renan przez pokrytą kryształkami lodu brodę. – Nie czuję stóp. Muszę zacząć się ruszać. Nie wiemy, co robi Cory ponad nami, ale jest tak zimno, że jest nam wszystko jedno. Renan zaczyna się wspinać, ja idę za nim. Jesteśmy wciąż związani liną. Powinna być przypięta do ściany, aby nas asekurować, ale podejmowanie takiego jak to śmiertelnego ryzyka zdarza się w himalaizmie nader często. Gdy nie ma dobrych punktów asekuracyjnych, stają się nimi partnerzy wspinaczkowi – fizycznie i emocjonalnie. Musisz zawierzyć swoje życie ich zdolności oceny sytuacji i umiejętnościom, a oni swoje twoim. Renan i ja zatrzymujemy się w małej wnęce nad północną ścianą góry. Przez chmurę pyłu śnieżnego podrywanego przez wiatr widzimy trawers Cory’ego. Jest zbyt niebezpiecznie, żebyśmy z Renanem mogli ruszyć za nim. Musimy czekać. Kulimy się do siebie, ale wciąż marzniemy. Wiatr wiruje tumanami wokół nas. – Moje stopy są gotowe na to, by zawrócić – mówi Renan. Znaczy to tyle, że są bliskie odmrożeń. Zastanawiam się, nie wiem po raz który już w czasie tej ekspedycji, czy aby nie nadszedł koniec naszej wyprawy na najwyższy szczyt Mjanmy. Dużo niżej pozostali członkowie zespołu trzymają za nas kciuki. Kierownik bazy Taylor Rees jest u stóp góry. Poprzedniego dnia w trzecim obozie zostawiliśmy Hilaree O’Neill i Emily Harrington. Tam, w namiocie przycupniętym na zaśnieżonym grzbiecie, nasz wyczerpany zespół pokłócił się o to, kto zaatakuje szczyt. Każę Renanowi zdjąć buty, włożyć stopy pod moją puchową kurtkę i przyłożyć je do mojej piersi. Ma na nich skarpetki, a moja klatka piersiowa też nie jest specjalnie gorąca, ale nic więcej nie jesteśmy w stanie zrobić. Gdy Cory’emu udaje się przejść za występ skalny. Ruszamy. Mija godzina, zanim wreszcie jesteśmy w stanie się spotkać. Nasz bezpośredni cel jest wciąż daleko ponad nami – grzebień zachodniego zbocza lśni niczym ostrze miecza. – Teraz ja prowadzę – mówi Renan. Zaczyna wspinaczkę, wbijając raki w śnieg. Jego sylwetka znika w świetle słońca. Lina napręża się, tracę Cory’ego z pola widzenia. Nadchodzi moja kolej. Gdy docieram do grzbietu i wystawiam pokrytą drobinkami lodu twarz na słońce, czuję, jakby moja głowa znalazła się w niebie. Fala ciepła przywraca mi nadzieję. Wciągam całe ciało na grzbiet skały i czuję, jak rozgrzewa mnie światło. By uciec przed wiatrem, Renan i Cory schodzą z grzbietu na drugą stronę i odkrywają tam platformę wiszącą nad ścianą południową. Słońce tańczy na skałach. – Lunchowy Występ – krzyczę, nadając nazwę naszemu orlemu gniazdu. W ciągu kilku minut udaje mi się rozniecić płomień na naszej kuchence. Renan zdejmuje buty i masuje stopy. Cory wyjmuje aparat i zaczyna robić zdjęcia. Po ponadtygodniowej wspinaczce nadszedł moment, w którym wreszcie widzimy szczyt – stromą lśniącą piramidę ze śniegu. Ale dostrzegamy też to, co jeszcze przed nami – złowrogi, poszarpany grzbiet w śniegu, chroniony kilkunastoma igłami skalnymi. – Co byś powiedział na naprawdę oldskulową wyprawę? Ekspedycję w jakieś odległe i wciąż nieznane miejsce? – zapytała Hilaree wiosną 2012 roku, gdy schodziliśmy z Everestu. To najtwardsza kobieta, jaką kiedykolwiek spotkałem. Po wejściu na Everest wspięła się na sąsiednie Lhotse z dwoma zerwanymi ścięgnami w kostce. Mieliśmy ze sobą wiele wspólnego, bo obydwoje dorastaliśmy, kochając góry. Dziś samolot zabierze cię na biegun, możesz helikopterem dotrzeć do bazy pod Everestem, a turyści na łodziach przemierzają Amazonkę. Prawdziwe końce świata, do których idzie się tygodniami, prawie zniknęły z powierzchni ziemi. Ja jednak znałem takie miejsce. Górę, o której nie chciałem nic mówić – z racji osobistej historii z nią związanej. W końcu jednak, gdy padło już wiele pomysłów – Pakistan, Papua-Nowa Gwinea, Kazachstan – mój entuzjazm wziął górę. – A co powiesz… – zacząłem z lekkim wahaniem w głosie – … na Hkakabo Razi? Hkakabo Razi uważany jest za najwyższy szczyt Azji Południowo-Wschodniej. To postrzępiony masyw czarnej skały i białych lodowców wręcz nieziemsko wyrastający z upalnej dżungli północnej Mjanmy. Jego wysokość – 5881 m zmierzyli po raz pierwszy brytyjscy geolodzy w 1925 r. Jest tak odległy, że niewielu o nim słyszało. Dotarcie do samej góry wymagałoby dwutygodniowego trekkingu przez pełną węży dżunglę z głębokimi wąwozami. Hilaree od razu była na tak. Ekspedycję zaczęliśmy planować jeszcze przed wyjazdem z Katmandu. O Hkakabo dowiedziałem się w latach 80., gdy wpadła mi w rękę książka Burma’s Icy Mountains pióra brytyjskiego podróżnika Francisa Kingdona-Warda. Opisywała jego ekspedycję w ten region z 1937 r. i próbę solowego wejścia na Hkakabo Razi. Osiągnął ponad 4500 m, gdy, jak pisał, na jego drodze stanęła granitowa ściana… wykraczająca poza moje możliwości. A „możliwości” Kingdona-Warda były imponujące. Genialny botanik, utalentowany literat, niestrudzony zbieracz roślin i rzekomo brytyjski szpieg – Kingdon-Ward należał do tego samego gatunku niezłomnych podróżników co Roald Amundsen czy badacz Amazonii Percy Fawcett. Potrafił miesiącami przemierzać dżunglę, żywiąc się tylko ryżem i herbatą. W latach 1909–1956 odbył ponad 20 ekspedycji do Azji Środkowej, podczas których przeżył upadek z klifu i jedno z najgorszych trzęsień ziemi stulecia. W międzyczasie zebrał setki roślin, a wielu nadał nazwy – m.in. gatunkom rododendronów i lilii, które teraz zdobią ogrody na całym świecie. Oczarowany podróżami Kingdona-Warda zdecydowałem, że jako pierwszy wejdę na Hkakabo Razi. Jesienią 1993 r. zaraziłem tą myślą moich partnerów wspinaczkowych: Steve’a Babitsa, Mike’a Moe’a i Keitha Spencera. Mike był moim najlepszym kumplem od czasów liceum, a Keitha i Steve’a poznałem na uniwersytecie. Od tamtych czasów zrobiliśmy z Mike’em kilka wejść na niezdobyte dotąd szczyty w Górach Skalistych, odbyliśmy też pierwszy spływ kajakiem po Nigrze w Afryce Zachodniej. Przez cały ten czas w Birmie – później nazwanej Mjanmą – rządziła junta wojskowa, a północ była dla cudzoziemców zamknięta. Naiwnie planowaliśmy ominąć tę przeszkodę, wchodząc na szczyt z Tybetu, przekraczając granicę nielegalnie w nocy, idąc na lekko i bez tragarzy. Polecieliśmy do Lhasy i rozpoczęliśmy naszą podróż przez wschodni Tybet – też zamknięty dla obcokrajowców – jeżdżąc autostopem i przekonując różnymi sposobami strażników granicznych. Dotarcie do podnóża góry zajęło nam ponad miesiąc. Mike i Steve musieli wracać do domu, zostaliśmy tylko ja i Keith. Na Hkakabo skończyło się nam jedzenie i musieliśmy zejść do tybetańskiej wioski. Tam zatrzymało nas chińskie wojsko i zostaliśmy deportowani. Dwa lata później japoński himalaista Takashi Ozaki uzyskał od rządu Mjanmy pozwolenie na wejście na Hkakabo Razi. W 1995 r. podjął dwie nieudane próby zdobycia szczytu, ale we wrześniu 1996 r. wraz z urodzonym w Tybecie himalaistą Nyimą Gyaltsenem dopięli swego. Na łamach Asia Times opowiadał: Mogę z całą pewnością powiedzieć, że Hkakabo Razi to jedna z najtrudniejszych i najbardziej niebezpiecznych gór na świecie. Nigdy w życiu tak się nie bałem. Ozaki opublikował szczegółowy opis wyprawy, ale będąc na szczycie, nie wykonał dokładnego pomiaru jego wysokości za pomocą GPS-u. Mike, Keith i ja zaczęliśmy rozmawiać o powrocie na Hkakabo. (Steve w międzyczasie zmienił hobby). Ale los chciał inaczej. Mike z bratem i dwiema innymi osobami zginęli w 1995 roku na Oceanie Arktycznym, gdy wieloryb przewrócił ich łódź. Zmarli z wychłodzenia. Keith i ja wciąż jednak wyruszaliśmy w góry na wspinaczkę lodową. 2 stycznia 2009 r. byliśmy na lodospadzie na północy Wyoming. Asekurowałem go z małej wnęki w lodzie. Raźno się wspinał, był jakieś 5 m pode mną, gdy usłyszałem ogłuszający huk. Kilka sekund później w dół runęły tony lodu. Keith zginął na miejscu. Nie było żadnej przyczyny, dla której to ja przeżyłem, a on nie. Podjęliśmy te same środki ostrożności. On nie zrobił nic źle, a ja nie zrobiłem nic specjalnego, aby się uratować. Ta historia nie miała żadnego morału. Odpoczywając w słońcu na Lunchowym Występie skalnym na Hkakabo Razi, jedząc kluski zalewane wrzątkiem z Corym i Renanem, przypominam sobie przyjaciół, których utraciłem. Mike był zabawny jak Cory. Keith – cichy jak Renan, zawsze pod wrażeniem otaczającego go majestatu gór. W ciągu tych tygodni spędzonych z Corym i Renanem czułem się trochę tak, jakbym spoglądał wstecz na siebie i moich zmarłych przyjaciół. W dwóch młodych mężczyznach odnajdowałem tę samą pasję do wspinaczki, tę samą bezgraniczną ambicję i niekiedy to samo poczucie bycia nieśmiertelnym, które Mike, Keith i ja mieliśmy 22 lata temu. Zebrawszy siły, zaczynamy analizować postrzępiony grzbiet wiodący na szczyt. Ponieważ góra wciąż jest w dużej mierze niezbadana, mało wiemy o tym terenie. Nawet zdjęcia satelitarne nie oddają prawdziwej trudności wejścia. Zachodni grzbiet Hkakabo to trzykilometrowe ostrze piły – szereg kamiennych wież oddzielonych poszarpanymi przełęczami wypełnionymi śniegiem. W odróżnieniu od niektórych łańcuchów, gdzie od razu idzie się w górę na szczyt, my przez cały czas wspinaliśmy się i schodziliśmy po poszarpanych grzbietach. W górę po zębie skalnym, w dół po linie po drugiej stronie, ostrożnie łapiąc równowagę na moście z zamarzniętego śniegu, a potem znowu w górę po poszarpanej skale. Próbujemy określić potencjalną trasę, ale kolczasty grzbiet wije się jak ogon węża i nie widzimy wszystkich przeszkód. Dostrzegamy jednak zaciszne miejsce na nocleg. Dojście do wnęki zajmuje nam cztery godziny. Jesteśmy tak zmęczeni, że ledwie dajemy radę udeptać śnieg pod namiot. Od ciężkiego oddychania na naszych twarzach formuje się lód. Wiatr próbuje poderwać namiot jak latawiec. Wrzucamy do środka plecaki, by przytrzymać go na ziemi, i sami wciskamy się do wewnątrz. – No to przed nami niegorąca noc, panowie – mówi Cory, zasuwając suwak namiotu i odseparowując nas od przerażającej ciemności. Wiemy, że ta noc będzie dramatem. W trzecim obozie stwierdziliśmy, że grzbiet stał się bardzo techniczny i zdradliwy, więc bez wahania odchudziliśmy plecaki, zabierając tylko to, co absolutnie najpotrzebniejsze. Pozostawiliśmy nasze zimowe śpiwory, zabierając ze sobą tylko lekkie, bez kaptura. Mamy jedną kuchenkę, butelkę paliwa, garnek, łyżkę, dwa opakowania makaronu instant i ciśniemy się we trzech w dwuosobowym namiocie. Siedząc kolano w kolano, rozkładamy kuchenkę na butach i prawie się dusimy, gotując wodę ze śniegu. Jedna osoba trzyma kuchenkę, druga garnek. Mamy na sobie całą odzież, którą zabraliśmy. Czołówki i zakatarzone nosy wystają z zasznurowanych kapturów kurtek. Renan jak zwykle mówi niewiele. Nawet Cory siedzi cicho. Śpimy razem od tygodni, niczym biedni bracia w jednym łóżku. Znamy swoje sekrety. Wiem, że Renan stara się pogodzić ze zdradą bliskiej mu osoby. Wiem, że Cory boryka się z połączeniem małżeństwa z pracą fotografa obieżyświata. Oni wiedzą, że wciąż prześladują mnie wspomnienia moich zmarłych przyjaciół i że ta góra to mój Moby Dick. Myślę o tym, jak blisko celu jesteśmy, o tej potwornej kłótni w naszym zespole i o tym, jak mocno ta wyprawa odcisnęła się na mojej przyjaźni z Hilaree. Samo dotarcie do stóp Hkakabo Razi zajęło miesiąc. To, czego z tęsknotą szukaliśmy z Hilaree na zboczach Everestu – odseparowanie od świata – było dokładnie tym, co zagrażało naszej wyprawie od samego jej początku. Najpierw musieliśmy przejechać przez prawie całą Mjanmę. Z Rangunu autobusem pojechaliśmy do Baganu, potem promem po rzece Irawadi popłynęliśmy do Mandalaju. Tam przesiedliśmy się do pociągu, który trząsł się i kołysał, jakby w każdej chwili mógł wypaść z torów. W Myitkyinie wsiedliśmy do samolotu, do którego jeden z pasażerów zabrał jako bagaż podręczny kałasznikowa. Po przylocie do Putao, najbardziej na północ wysuniętego miasta w stanie Kaczin, spędziliśmy pięć dni „w areszcie”, czekając, aż nasze pozwolenia na wspinaczkę przejdą przez ręce kolejnych urzędników. W końcu zapakowaliśmy sprzęt na motocykle i jechaliśmy przez trzy dni, aż do momentu, gdy szlak nadawał się już tylko do wędrówki pieszej. Wówczas rozpoczął się 243-kilometrowy trekking przez dżunglę do bazy pod Hkakabo. Baldachim z gęstych liści sprawiał, że wszystko tonęło w posępnym półmroku. Przez dwa tygodnie szliśmy przypominającym tunel szlakiem pnącym się w górę lub nagle opadającym, od jednej samotnej wioski do kolejnej. Spaliśmy w bambusowych chatach na palach zbudowanych przez plemię Rawang. Pierwszego dnia naszego trekkingu Hilaree nieomal ugryzł wąż. Dostrzegła go zwiniętego na ścieżce i w ostatniej chwili przeskoczyła. Gotowy do ataku gad zaczął kołysać płaską głową na boki, strzykając czarnym językiem. Cory przykląkł i zaczął robić zdjęcia. – Żmija bananowa – powiedział. Był to jeden z kilkunastu węży, przed którymi ostrzegał nas toksykolog Zoltan Takacs. Mieliśmy ze sobą dwie antytoksyny, jedną na żmije, drugą na kobry i niemrawce, ale Takacs ostrzegał, że poleganie na antytoksynie w dżungli jest ryzykowne. Pijawki spadały nam na szyje z mokrych gałęzi lub przyczepiały do nóg podczas przekraczania strumieni. Cały dzień odrywaliśmy ich nabrzmiałe krwią ciała ze skóry, a rany po nich potrafiły nie goić się tygodniami. Nieustannie wchodziliśmy też w pajęczyny wielkości sieci rybackich. Na niektórych siedziały pająki z zębami jadowymi tak dużymi, że widać je było z odległości metra. Plemię Rawang nie jest odporne na kaprysy dżungli. W jednej z wiosek zrozpaczona matka przyniosła do nas krzyczące dziecko, którego maleńkie ciało spuchło od zainfekowanych ugryzień. Hilaree i Emily nasmarowały mu ręce, nogi i twarz maścią z antybiotykiem. Kiedy zapytałem, co stanie się z dzieckiem, jeden ze starszych plemienia odrzekł: – Tutaj każdy albo zdrowieje sam z siebie, albo umiera. Skóra na nogach jednego z moich najmłodszych tragarzy, może 12-letniej dziewczynki, z powodu wywołanych ugryzieniami wybrzuszeń przypominała skórę ropuchy. Była jedną z trzech dziewczynek w podobnym wieku, które – wstydząc się przed samymi sobą – wynajęliśmy wraz z ich braćmi, rodzicami i dziadkami do niesienia sprzętu. Najmowaliśmy każdego, kogo udało nam się znaleźć. Wszyscy nosili ciężary z wyćwiczoną zręcznością. Niektórzy pracowali dla nas przez kilka dni, inni tylko parę godzin. Czasem porzucali nas bez słowa. Tak naprawdę zabraliśmy ze sobą za dużo rzeczy – aparaty fotograficzne i oświetlenie, laptopy, dodatkowe baterie, nawet dwa drony, żeby móc nagrywać z powietrza. Ale wszystko to było bezużyteczne bez silnych pleców, które mogłyby to ponieść. Zaczęliśmy więc zostawiać torby sprzętu w kolejnych wioskach, przez które przechodziliśmy, aż doszliśmy to jednej czwartej pierwotnej ilości bagażu. Praktycznie w każdej sytuacji na szlaku spotkalibyśmy rzesze tubylców chcących zarobić 15 dolarów za dzień – dwa razy tyle, ile wynoszą lokalne zarobki. Jednak kiedy przybyliśmy tu jesienią 2014 r., Hkakabo Razi nie schodził z pierwszych stron gazet. 10 września 2014 r., na trzy tygodnie przed naszym wyjazdem z USA, nagłówek depeszy Associated Press informował, że Rozpoczęto poszukiwanie zaginionych wspinaczy w Mjanmie. Ośmioosobowa ekspedycja złożona wyłącznie z Birmańczyków wyruszyła na Hkakabo Razi, aby obywatel Mjanmy wszedł na najwyższy szczyt tego kraju. Była to kwestia dumy narodowej. 31 sierpnia, po dwóch tygodniach wspinaczki, dwóch członków zespołu nadało sygnał z okolic szczytu. Potem słuch po nich zaginął. Podjęto ogromne wysiłki, aby ich uratować. Do zespołów poszukiwawczych rekrutowano tragarzy z okolicznych wiosek. Nad dżunglą między Putao a szczytem latały śmigłowce. Nagle jeden z nich, z dwoma pilotami i pasażerem na pokładzie, zniknął. Zawieszono poszukiwania wspinaczy i rozpoczęto poszukiwania śmigłowca. Dziewięć dni później wyczerpany pasażer wyszedł z dżungli i poprowadził ratowników do pilotów. Jeden z nich żył, ale był poważnie poparzony. Po dekadach zapomnienia Hkakabo Razi w miesiąc pochłonął trzy ludzkie istnienia. Powodem nagłego zainteresowania górą wśród Birmańczyków była częściowo inna amerykańska wyprawa, którą rok wcześniej Andy Tyson poprowadził na sąsiedni szczyt Gamlang Razi. Przestudiowawszy rosyjskie mapy topograficzne i zdjęcia z Google Earth, doszedł on do wniosku, że Gamlang może być wyższy od Hkakabo. Zespół Tysona po raz pierwszy wszedł na Gamlang Razi we wrześniu 2014 r. Za pomocą GPS-u określono wysokość szczytu: 5870 m. Nieco mniej niż 5881 m Hkakabo zmierzone przez Brytyjczyków w 1925 r., jednak więcej niż 5691 m obliczone przez Rosjan w latach 70. i 80. – Nikt w Mjanmie nie chciał wierzyć, że Gamlang jest wyższy niż Hkakabo – powiedział mi w ub. roku Tyson, dodając, że Hkakabo to symbol narodowej dumy, a cudzoziemiec kwestionujący jego wyjątkowość wprawił niektórych Birmańczyków w zakłopotanie. (Niestety, Andy Tyson zginął w katastrofie lotniczej w kwietniu). Tak naprawdę birmańska ekspedycja wyruszyła, aby udowodnić, że Hkakabo Razi to wciąż najwyższy szczyt Mjanmy. Przed zniknięciem w górnych rejonach szczytu pechowi himalaiści przesłali odczyt GPS-u: 5790 m. Własnymi kanałami skontaktowałem się z Robertem Crippenem, badaczem Ziemi z NASA. Rozmawialiśmy o różnych metodach zmierzenia wysokości Gamlang i Hkakabo. – Rzecz w tym, że błąd rzędu 30 m może być niewykrywalny, a tyle mniej więcej wynosi różnica między tymi szczytami. Mamy zatem poszlaki, ale brak jest dowodu na to, który jest wyższy – powiedział. – Ktoś z urządzeniem GPS musi stanąć na szczycie Hkakabo. Renan, Cory i ja przekazujemy sobie łyżkę, każdy z nas łyka gorącą zupę, podczas gdy wiatr tarmosi nasz namiot. Do opróżnionego garnka pakujemy śnieg i topimy go tyle, by każdy miał pełną butelkę gorącej wody przyłożoną do klatki piersiowej na czas snu. Jest tak zimno, że wolelibyśmy siedzieć ściśnięci wokół furkoczącej kuchenki przez całą noc, ale nie mamy tyle paliwa. Wyłączamy ją więc, wiedząc, że następne godziny będą wydawać się całymi dniami. Układamy liny i plecaki pod sobą i próbujemy znaleźć sposób na wyprostowanie ciała. Uda się, jeśli wszyscy położymy się na boku. – Nic na świecie nie daje takiej frajdy, jak leżenie na łyżeczkę z dwoma naprawdę śmierdzącymi facetami – ironizuje Cory. Wciągamy kominiarki niczym rycerze zamykający przyłbice przed bitwą. Rękawice wciskamy pod biodra, aby odizolować się od śniegu. Renan i ja leżymy po zewnętrznej, od strony pokrytych szronem ścian namiotu, chudy Cory w środku. Trochę jakbyśmy razem zostali pochowani w małym grobie. Leżymy godzinami pogrążeni w swoich najciemniejszych myślach. – Marznę – rzucam w noc. Próbowałem wytrzymać przez kilka godzin. Moje plecy dotykały ściany namiotu tak długo, że zimno przeniknęło do klatki piersiowej. – Musimy coś zrobić. – Zamień się ze mną, będziesz w środku, a ja od zewnątrz – mówi Cory. Zamieniamy się miejscami i nie robi mi się cieplej, ale nie jest też zimniej. W najczarniejszych chwilach zaczynam wyobrażać sobie, że ktoś znajduje nasze kościste ciała ułożone obok siebie w śniegu niczym krzywe pnie. Ale w końcu przychodzi świt. Jeszcze w dżungli, dwa dni przed dojściem do bazy, spotkaliśmy wycieńczonych Japończyków wracających z Hkakabo. Słyszeliśmy o nich i niepokoiliśmy się, że wejdą na szczyt pierwsi, sprawiając, że nasze wysiłki stracą sens, zanim dotrzemy do stóp góry. Ale opóźniła ich akcja ratownicza birmańskich wspinaczy. W końcu podjęli próbę wejścia zachodnim grzbietem, czyli trasą, którą my też zamierzaliśmy obrać. Szef ich zespołu, Hiro Kuraoka, miał kontuzję. Leżąc w śpiworze, z ożywieniem opisał nam szczegóły ich trasy. Powiedział też, że trochę ponad 100 m od szczytu zatrzymał ich ostry jak żyletka grzbiet pokryty śniegiem i poszarpane igły skalne nie do przebycia. Wymieniliśmy się zapasami. Hiro dał nam paliwo do kuchenki i liny, a my oddaliśmy mu butelkę ibuprofenu. Po prawie dwóch tygodniach trekkingu w końcu wyszliśmy z cuchnącej dżungli na pnącą się w górę południową ścianę Hkakabo. Wilgoć tropików została zastąpiona przez wysokogórską mgłę, a my zaczęliśmy szukać w plecakach polarów i puchowych kurtek. Byliśmy wycieńczeni i kończył nam się czas. Mieliśmy tylko 10 dni, potem trzeba było wracać. Wiedziałem, że Ozaki potrzebował 25 dni od bazy na wejście na szczyt. W ciągu następnego tygodnia przeszliśmy przez trzy obozy na zachodnim grzbiecie, ale presja czasu i trudność terenu sprawiły, że relacje w zespole znacznie się pogorszyły. Byłem bardzo zaniepokojony, gdy Hilaree dotarła do drugiego obozu niebezpiecznie wychłodzona. Ogrzaliśmy ją, ale było to dla nas ostrzeżenie. Następnego dnia podczas wspinaczki obozu trzeciego ani Emily, ani Hilaree nie wyglądały zbyt dobrze. Patrząc wstecz, dochodzę do wniosku, że powinniśmy byli spodziewać się zwolnionego tempa. Emily to mistrzyni kraju we wspinaczce sportowej, ale nie ma wielkiego doświadczenia we wspinaniu się w tak zróżnicowanym terenie. Hilaree jest słynną skialpinistką, z kilkoma trudnymi ekspedycjami wysokogórskimi na koncie. Ale Cory, Renan i ja mamy większe doświadczenie w tego typu środowisku. Cory to pierwszy Amerykanin, który zdobył zimą mający 8035 m Gaszerbrum II w Pakistanie i przeżył tam lawinę. Renan był członkiem zespołu, który wszedł na 6310-metrowy szczyt Meru Central w Indiach drogą wspinaczkową Shark’s Fin, którą wielu uważało za niemożliwą do przejścia. A ja przez 35 lat wspinaczki stawałem jako pierwszy na szczytach Antarktyki i Gór Skalistych, Alp i Himalajów. Dzięki tym doświadczeniom byliśmy w stanie poruszać się szybciej i podświadomie potrafiliśmy zawierzyć sobie nawzajem własne życia. Tej nocy w obozie trzecim Renan i Cory, obydwaj na osobności, wyrazili swoje wątpliwości dotyczące kontynuowania wspinaczki całym zespołem. Cały następny dzień spędziliśmy w namiocie, aklimatyzując się, i nie sposób było uniknąć tej bolesnej rozmowy. Renan w delikatny sposób zauważył, że dalsza wspinaczka będzie bardziej niebezpieczna. Trzy osoby miały największe szanse na to, aby dojść na szczyt, biorąc pod uwagę, jak niewiele czasu nam zostało. Emily zgodziła się bez problemu, ale Hilaree była bardzo urażona i chciała iść z nami. Wyjaśniłem jej, że chodziło o bezpieczeństwo całego zespołu. – Powiem ci tylko jedno – rzekła wychodząc z namiotu. – Dzięki, Mark, za zaufanie. W górach nie ma nic bardziej zgubnego niż pycha, ale pycha jest także podstawą wspinaczki. Wszyscy poważni himalaiści mają wielkie ego. Bez niego nie da się podejmować ryzyka i cierpienia, jakie niosą ze sobą wielkie góry. Może i mówimy jak buddyści, ale nie dajcie się oszukać – tak naprawdę jesteśmy narcyzami, zdeterminowanymi, skupionymi na celu, masochistycznymi narcyzami. Wszyscy byliśmy bardzo zmęczeni, mieliśmy zawroty głowy z powodu niskiej zawartości tlenu w powietrzu, przejęci lękiem przed tym, co kryło się przed nami, a rozmowy w ciągu następnych godzin przerodziły się w krzyki, oskarżenia i wzajemne obwinianie się. Cory w końcu nie mógł już tego znieść i powiedział, że Hilaree może zająć jego miejsce w zespole atakującym szczyt. Renan i ja byliśmy nieco zaniepokojeni, ale niechętnie zgodziliśmy się na nowy plan. O trzeciej nad ranem, gdy zaczęliśmy wiązać się linami, przy wyjącym, mroźnym wietrze Hilaree podjęła właściwą decyzję. Powiedziała, że jest dla niej za zimno i że jeśli miałaby kolejną hipotermię, mogłoby to zagrozić całemu zespołowi. Cory poszedł zamiast niej. Po co to robimy? – pyta Cory, borykając się z założeniem butów w maleńkim namiocie. – Serio, po co? Ręce ma zbyt zgrabiałe, żeby zawiązać sznurowadła. – Bo to megafrajda – rzuca Renan. Po kolei łykami pijemy gorącą herbatę, potem niechętnie wyczołgujemy się z namiotu na szalejący wiatr. Chmury śnieżnego pyłu wirują wokół nas. Słońce jest odległą zimną kulą. Wpinamy raki, związujemy się linami i zaczynamy podejście. Ruch jest lepszy niż dygotanie w namiocie – krew zaczyna pulsować w żyłach, a ciepło stopniowo powraca do tułowia. Razem trawersujemy pierwszą serię skalnych iglic. Ponad kilometr pod nami widać ocean chmur. Jeśli jeden z nas zacząłby zsuwać się po tym przypominającym postawioną na sztorc lancę grzbiecie, jedynym sposobem na uratowanie go byłoby, aby kolejny na linie rzucił się w przeciwnym kierunku. Przy czym obydwaj w tej milisekundzie spojrzenia śmierci w oczy powinni się pomodlić, by lina naprężona na jakiejś ostrej skale nie zerwała się. Tak głębokiego zaufania wymaga wspinaczka wysokogórska. Tak wykraczasz poza siebie i budujesz więzi z partnerami do wspinaczki. Dlatego się wspinamy. Zbieramy się na małej łacie śniegu, aby dokonać ponownej oceny. – Boję się – mówi Cory. – Moim zdaniem powinniśmy zawrócić. Jego nieupiększona niczym szczerość jest dziwnie uspokajająca. Mówi na głos to, co czujemy wszyscy. Ale Renan i ja nie jesteśmy gotowi na odwrót. Idę pierwszy nieco w dół, za pokryty śniegiem blok skalny, potem w górę wąskim korytarzem między dwoma skałami, trawersuję na czekanach nawis śniegu i nagle cała trasa na szczyt staje przede mną. Jestem przerażony. Wiedzieliśmy, że przed nami jeszcze jedna głęboka przełęcz, ale widzę, że jest pełna ogromnych kamiennych zębów niczym żuchwa dinozaura. Przejście przez tę paszczę zajęłoby nam parę godzin, aż do nocy. Podejście na szczyt wymagałoby kolejnej nocy na górze, tym razem bez namiotu, kuchenki, żywności czy wody. To śmierć. To punkt, z którego nie ma odwrotu. Dociera do mnie, że nie wejdziemy na szczyt. Nie zmierzymy wysokości Hkakabo Razi. Przez cały czas miałem ze sobą zdjęcie przedstawiające Mike’a Moe’a i Keitha Spencera. Stoją na nim na szczycie, w puchówkach, kaskach, z szerokimi uśmiechami. Szaleńczo chciałem pozostawić to zdjęcie na szczycie, ale nie było nam to dane. Ręką wygrzebuję małą dziurę w śniegu i wkładam w nią fotografię. Dokonuję odczytu wysokości za pomocą GPS-u – 5743 m – a potem powoli wracam wzdłuż grzbietu do Renana i Cory’ego. Jedyne, czego chcemy, to zejść. Artykuł pochodzi z wrześniowego "National Geographic Polska" 9/2015.
Walka o koale. Czy Australia zdoła je ocalić?
Reportaż o ratowaniu pięknych i wyjątkowych stworzeń.
Jest druga nad ranem. Koala zaczepia się o drut kolczasty na ogrodzeniu jak więzień, który próbuje uciec z zakładu Karnego. W domu Megan Aitken w Burpengary, przedmieściu Brisbane, dzwoni telefon. 42-letnia Aitken prowadzi ochotniczą organizację, która ratuje koale przed zaskakująco rozległą gamą zagrożeń. Jeszcze zanim dyspozytor podał jej adres, działaczka zdążyła narzucić ubranie na piżamę. Kiedy dociera na miejsce, inne ochotniczki, Jane Davies i Sandra Peachey, już tam są. Sierść koali zaczepiła się o drut kolczasty. Po drugiej stronie ogrodzenia rosną eukaliptusy, blade jak duchy. – Najwyraźniej próbował dostać się do drzew – mówi Aitken, po czym, stojąc w snopach świateł samochodu, naciąga grube skórzane rękawice. Pomimo wyglądu milutkich pluszaków koale potrafią bowiem zażarcie bronić się przed schwytaniem. Warczą, drapią i gryzą. Aitken ma blizny, które są tego dowodem. Davies narzuca na zwierzę koc – żeby je uspokoić, ale też ochronić się przed pazurami i zębami. Peachey otwiera drzwiczki, Aitken zaś chwyta przez koc czarnonose stworzenie, wyplątuje je z kolców i wrzuca do klatki. – Dobra robota, miłe panie! – woła. Patrząc na schwytanego przed chwilą koalę, Aitken rozważa następny problem. Gdyby zwierzak był chory albo ranny, ratowniczki zawiozłyby go do szpitala dla dzikich zwierząt w Beerwah, o 40 minut jazdy na północ. Ale ten osobnik jest zdrowy, więc zgodnie z przepisami muszą wypuścić go na wolność gdzieś w pobliżu, gdyż koale zamieszkują określony teren i żerują wciąż na tych samych drzewach. Tyle że to jest Deception Bay, gęsto zaludnione przedmieście. W świetle latarek kobiety studiują plan miasta. – To cały problem – mówi Aitken. – Dla koali pozostało tak niewiele miejsca. W końcu ratowniczki zabierają zwierzę do parku Boama. To kawałek otwartego terenu ciągnący się aż do plaży. W ciemnościach taszczą klatkę między drzewami i stawiają pod eukaliptusem o szarej korze. Cofając się, otwierają pokrywę. Koala mknie w górę po pniu i znika. – Powodzenia, maluszku – mówi Aitken. Samo powodzenie nie wystarczy. Koala, milusieńki symbol Australii i jedno z najbardziej kochanych zwierząt na naszej planecie, przeżywa kryzys. Przed ponad 200 laty, nim osiedlili się tutaj Europejczycy, mierzący 2500 km pas eukaliptusowych lasów na wschodnim wybrzeżu zamieszkiwało 10 mln tych zwierząt. Ponieważ intensywnie polowano na nie dla futer, w południowej części obszaru nieomal wyginęły. W stanie Queensland na północy w samym 1919 r. zabito około miliona koali. Po ostatnim sezonie polowań, w 1927 r., pozostało kilkadziesiąt tysięcy. Przez następne pół wieku liczebność gatunku powoli wzrastała, po części dzięki przesiedlaniu zwierząt na tereny, na których je wybito. Potem zaczęła dawać się we znaki urbanizacja, a wraz z nią znikanie siedlisk i zagrożenia w postaci psów i samochodów. Od roku 1990, kiedy Australię zamieszkiwało około 430 tys. koali, ich liczba ostro spadła. Aktualne szacunki populacji są bardzo różne – działacze ochrony przyrody oceniają, że jest ich zaledwie 44 tys., zaś agencje rządowe mówią aż o 300 tys. Podczas przeprowadzonego ponad 10 lat temu badania Wybrzeża Koali, liczącego 37500 ha regionu w południowo-wschodniej części stanu Queensland, ich liczbę oszacowano na 6200 osobników. Dziś uważa się, że jest ich około 2000. – Koale zaplątują się w płoty i umierają, są zagryzane przez psy, przejeżdżane przez pojazdy albo giną po prostu dlatego, że jakiś właściciel domu wycina kilka eukaliptusów na swojej posesji – mówi Deidré de Villiers z Departamentu Zarządzania Środowiskiem i Zasobami stanu Queensland. Przez 15 lat 38-letnia de Villiers tropiła koale, monitorowała ich populacje, badając przyczyny spadku liczebności, i opracowywała wytyczne zmierzające do rozwoju budownictwa bardziej przyjaznego dla tych zwierząt. De Villiers twierdzi, że koale i ludzie mogą koegzystować w miejskim środowisku, jeśli deweloperzy wykażą większą wrażliwość, wprowadzając takie środki, jak ograniczenia prędkości na ulicach, pozostawianie zielonych korytarzy dla ruchu koali, no i chroniąc eukaliptusy. Choroby, zwłaszcza chlamydioza, to kolejna poważna kwestia – mówi weterynarz Jon Hanger pracujący w Królewskim Towarzystwie Walki z Okrucieństwem wobec Zwierząt. Hanger stwierdził, że w niektórych populacjach dzikich koali ponad 50 proc. samic nie może mieć potomstwa. Geneza chlamydiozy jest nieznana, ale prowadzi ona do zmian w układzie moczowo-płciowym i w oczach, a jest przenoszona przez kopulację, w trakcie porodów i walk samców. Dla koali chlamydioza jest często śmiertelna. – Populacje koali, które kiedyś były stabilne, wymierają – mówi Hanger winiący za ten stan rzeczy miejscowe władze. – Queensland nie podjął żadnych działań mogących ograniczyć ten spadek. Musi się w to włączyć rząd federalny, wpisując koale na listę gatunków zagrożonych wyginięciem. Jego zdaniem taki krok mógłby ocalić resztki niezbędnego koalom środowiska. Hanger wchodzi też w skład zespołu badawczego opracowującego szczepionkę przeciw chlamydiozie. Dla Deidré de Villiers trudne położenie koali jest sprawą osobistą. Ludzie odwiedzający jej dom w Loganholme na południe od Brisbane przekonują się, że ta kobieta, która w dzień jest szanowaną badaczką koali, po pracy staje się dla nich przybraną matką. – Ruby nadal sypia w koszyku, przytulając swego pluszowego misia – mówi. Koala leży w trzcinowym koszu piknikowym niczym niemowlę w kołysce. – Została uratowana z psiegopyska. Chcesz ją potrzymać? Wyjmuje Ruby i podaje mi ją. Ostre jak igły pazurki wbijają mi się w szyję i twarz. Krzywię się, a de Villiers, która ma na rękach całą masę zadrapań, wybucha śmiechem. – Ona lubi trzymać coś wszystkimi łapkami – wyjaśnia. Z wargi cieknie mi krew, więc oddaję zwierzątko. De Villiers delikatnie umieszcza Ruby na gałęzi w kojcu stojącym w jadalni. Jej towarzyszka Luna śpi w zagięciu tej samej gałęzi. Przez drzwi wychodzące na taras widać drugi, większy kojec, a za domem znajduje się zagroda pełna drzew. De Villiers opiekuje się pięcioma misiami jednocześnie. Ruby jest cicha, Luna ma łaskotki, Tia lubi skakać, Mr. T jest swawolny, a Munchie powściągliwy. Co drugi dzień de Villiers ścina i zbiera na pobliskiej plantacji liście eukaliptusa, główne pożywienie koali. W ciągu minionych 12 lat odchowała ponad 60 osobników. – Ruby musi trafić do szpitala – mówi. – Ma infekcję dróg oddechowych i jej stan się nie poprawia. Następnego dnia de Villiers zabiera ją więc do Australijskiego Szpitala-Zoo dla Dzikich Zwierząt. Ruby dostaje środki uspokajające i znieczulające.Przez wprowadzoną do dróg oddechowych rurkę będzie otrzymywać tlen i lekarstwa. – Ma paskudne zapalenie płuc – mówi Amber Gillett, 30-letnia weterynarz. – To może być zabójcze, zwłaszcza dla młodego osobnika. Podczas gdy de Villiers głaszcze wciąż nieprzytomną Ruby, Gillett przepłukuje płuca koali solą fizjologiczną i pobiera próbkę, która trafia do laboratorium. – W przypadku zapalenia płuc u młodych koali odnosimy sukces w 70 proc. Przypadków – ocenia Gillett, kiedy Ruby jedzie na prześwietlenie. – Myślę, że tej maleńkiej się uda. Następnego dnia Ruby znów jest w domu i siedząc wraz z Luną w kojcu, wraca do zdrowia. Jakiś czas później rankiem de Villiers wyrusza do lasu w pobliżu jeziora Samsonvale, na północny zachód od Brisbane, by złapać Tee Vee, dziką koalę, którą monitoruje od ponad roku. Departament Zarządzania Środowiskiem i Zasobami przesiedlił kilka koali na terytorium Tee Vee i badaczka obserwowała wpływ tego faktu na miejscową populację. Używając odbiornika z anteną, maszeruje przez busz. W końcu udaje się jej odebrać słaby sygnał z nadajnika na obroży koali. Idzie w jego stronę poprzez wzniesienia i wąwozy, podczas gdy sygnały akustyczne stają się coraz głośniejsze. – Widzę ją – mówi wreszcie de Villiers. Szara bryła wielkości piłki do koszykówki jest uczepiona gałęzi eukaliptusa dokładnie nad nią. Schwytanie koali w koronie drzewa nie jest proste. Najpierw wystrzeliwuje się z procy kłębek sznurka, ponad gałęzią w pobliżu zwierzęcia. To może wymagać kilku prób. Do sznurka przywiązuje się linę wspinaczkową, którą następnie przeciąga się nad gałęzią i przymocowuje napiętą do ziemi. Potem o drzewo opiera się 10-metrową drabinę. Ktoś musi na nią wejść, a następnie powoli wspiąć się po linie, niosąc tyczkę z „flagą”, niczym cyrkowy artysta występujący na trapezie. Tym kimś jest oczywiście de Villiers. Zapięta w uprząż jak do skałkowej wspinaczki wdrapuje się na drzewo. Dyndając na gałęzi, macha zwierzęciu nad głową kawałkiem materiału przyczepionego do końca tyczki. Irytuje tym stworzenie, które zaczyna chybotliwie zsuwać się w dół po pniu. Lecz Tee Vee, jak twierdzi de Villiers, to „zadziorny urwis”. W połowie drogi w dół przechodzi na jakąś gałąź i zręcznie przeskakuje na inne drzewo. Cała zabawa rozpoczyna się od nowa. Cofając się po raz drugi, jakieś sześć metrów nad ziemią, przerażona Tee Vee skacze w powietrze, spada na ziemię i zostaje złapana w koc, chociaż piszczy, drapie i gryzie jak mały rosomak. Podawszy jej środek uspokajający, de Villiers mierzy długość ciała koali, szerokość czaszki, stopień zużycia zębów, ocenia jedwabistość sierści. – Ona chyba ma młode – mówi nagle de Villiers, po czym wsuwa palec do wnętrza torby koali, otwiera ją i delikatnie wyjmuje 10-centymetrowe, ślepe, nagie stworzonko, które ma już uformowane, ostre jak brzytwa pazurki. De Villiers sprawnie bada noworodka i torbę, szukając oznak choroby lub innych anomalii, po czym łagodnie wsuwa małą istotkę z powrotem do torby śpiącej matki. – Dopóki wciąż trafiają się zdrowe maleństwa, jest nadzieja – mówi. Mark Jenkins, 2012
"Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los." Pola skaczącej śmierci w Kambodży [REPORTAŻ]
Aki Ra delikatnie odgarnia palcami ziemię i odsłania ciemnozieloną minę zagrzebaną 5 cm pod powierzchnią gruntu. Mina przypomina dużą konserwę. Na tej polnej drodze w północno-zachodniej Kambodży podłożyli ją jakieś 15 lat temu Czerwoni Khmerzy. To najbardziej zaminowany rejon jednego z najbardziej zaminowanych krajów świata.
– Bouncing Betty („krzepka Betty”), mina typu 69, produkcji chińskiej – tłumaczy mi Aki Ra, a przezroczysta przeciwodłamkowa osłona twarzy przy jego hełmie pokrywa się mgłą oddechu. Bouncing Betty to amerykańskie określenie miny przeciwpiechotnej wyskakującej. Pod wpływem nacisku ładunek wyskakuje z ziemi i dopiero wtedy wybucha, rażąc odłamkami na wszystkie strony. Może poharatać nogi całemu oddziałowi wojska. Aki Ra mówi cicho. Wie, jak jest skonstruowana nie tylko ta mina, lecz także wszystkie inne, jakie się tu spotyka. W połowie lat 70., gdy miał pięć lat, Czerwoni Khmerzy zabrali go rodzicom i umieścili w dżungli, w leśnym sierocińcu. Pol Pot, przywódca Khmerów, pogrążył kraj w chaosie: pozamykał szkoły, szpitale, fabryki, banki i klasztory. Wymordował nauczycieli i przedsiębiorców. Miliony mieszkańców miast wysiedlił na wieś i zagnał do przymusowej pracy na roli i w obozach. Małe rączki dzieci takich jak Aki Ra były cennymi narzędziami. Chłopca wyuczono zakładania min. Rozbrajał też i rozbierał miny nieprzyjaciela. Z odzyskanych materiałów wybuchowych powstawały prymitywne ładunki – fugasy (od angielskiego akronimu zwane też „ajdikami”). Gdy po kilku latach do Kambodży wkroczyli Wietnamczycy, Aki Ra został wcielony do armii inwazyjnej i zmuszony do walki z wcześniejszymi towarzyszami broni. Gdy w końcu w 1992 r. w Kambodży pojawiły się siły pokojowe ONZ, Aki Ra mieszkał w dżungli mniej więcej od 15 lat. Zaciągnął się do sił ONZ jako saper, specjalista od rozminowywania. Gdy dwa lata później wojska ONZ wycofano, najlepsze ziemie nadal były zaminowane. Rolnicy, którzy próbowali uprawiać swoją rolę, ginęli. Przez 15 lat Aki Ra oczyszczał pola z min bezpłatnie, posługując się tylko nożem i kijem. Najczęściej rozbrajał ładunki, czasem też detonował. Szacuje, ?że unieszkodliwił około 50 tys. min. –Znalazłem wiele takich, które sam podkładałem – wyznaje zakłopotany. Teraz ma do pomocy własną ekipę – Kambodżańską Drużynę Samopomocy w Rozminowywaniu. Saperzy korzystają z wykrywacza metalu – dzięki niemu właśnie znaleźli Bouncing Betty. Pot spływa po twarzy Aki Ra, gdy układa koło miny niewielki ładunek wybuchowy, podłącza przewody i ciągnie kabel na odległość kilkuset metrów. Tak jak wszystkie oficjalne organizacje zajmujące się oczyszczaniem stref działań wojennych z niewybuchów, ekipa Aki Ra już nie rozbraja min, lecz detonuje je na miejscu. Kucnąwszy za drzewem, przyciska czerwony guzik. Rozlega się huk. – Jedna mina mniej, jedna noga ocalona – mówi Aki Ra z półuśmiechem. W działaniach wojennych, które toczyły się w Kambodży od 1970 r. aż po rok 1998, wszystkie walczące strony używały min. Jest ich ponad 30 typów. Wieśniacy nadają im prozaiczne nazwy, najczęściej na podstawie wyglądu: żaba, bęben, liść betelu, kaczan kukurydzy. Większość wyprodukowano w Chinach, ZSRR i Wietnamie; niewielka część jest produkcji amerykańskiej. Pol Pot, który w latach 1975–1979 doprowadził do śmierci 1,7 mln mieszkańców kraju, nazywał ponoć miny „żołnierzami idealnymi”: nigdy nie śpią, czekają z bezgraniczną cierpliwością. Miny przeciwpiechotne konstruowane są z myślą o zadawaniu ran, nie zabijaniu. Rannym żołnierzem musi się zająć dwóch innych, co zwiększa liczbę wyeliminowanych z walki przeciwników. Po drugie, i to jest cecha wyjątkowo złowroga, pozostają w ziemi po wojnie, ciągle gotowe wybuchnąć. W skali świata zaledwie ?25 proc. ofiar min to żołnierze walczących stron. Resztę stanowi ludność cywilna – chłopcy zbierający drewno na opał, kobiety sadzące ryż, dziewczynki pasące kozy. Mimo makabrycznej historii Kambodża stała się dziś przykładem dla innych państw mających problem z minami. W kraju działa kilkanaście programów oczyszczania terenów z min i niewybuchów, edukacji ludności w sprawie zagrożenia oraz wspomagania osób poszkodowanych. Liczba ludzi zabijanych lub okaleczanych w ciągu roku spadła z 4320 w 1996 r. do 286 w roku 2010. Okaleczeni dostają opiekę lekarską i rehabilitacyjną oraz szkolenia zawodowe. Dzieci w szkołach uczą się o niebezpieczeństwach związanych z minami. Od dziecka byłem chojrakiem, umiem zrobić z bomby niejedną fajną rzecz – śpiewa hiphopowy wokalista nagrodzony w konkursie na najlepszy utwór o tej tematyce. Nie popisuj się – odpowiada żeński chórek – takimi rzeczami nie zrobisz na mnie wrażenia, nawet słyszeć o tym nie chcę. Największe pola minowe zostały pomierzone, oznaczone na mapach i prowadzi się ich systematyczne rozminowywanie. W Kambodży istnieje nawet muzeum min. Stworzył je Aki Ra. Ekspozycja mieści się koło Siem Reap, stolicy prowincji (w bezpośrednim sąsiedztwie słynnych świątyń w Angkor). Obejrzeć tam można miny i inne urządzenia wybuchowe, które Aki Ra rozbroił. Dzięki wsparciu małżeństwa Amerykanów, Billa i Jill Morse’ów, którzy założyli Landmine Relief Fund (fundację na rzecz pomocy ofiarom min), Aki Ra opiekuje się ?35 dzieci z sierocińca i szkoli je. Miliony min leżą pod ziemią w 80 krajach, czyli w co trzecim państwie świata – od Angoli po Afganistan, od Wietnamu po Zimbabwe. Według danych oficjalnych w 2002 r. wskutek wybuchów min i innych urządzeń wybuchowych zginęło lub zostało okaleczonych blisko 12 tys. ludzi. Ale w następnych latach roczna liczba ofiar nie przekroczyła 4200. Ta radykalna poprawa jest rezultatem uchwalonego w 1997 r. traktatu ottawskiego, czyli Konwencji o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz zniszczeniu już istniejących. Traktat podpisało 157 państw, w tym Polska (która do tej pory jeszcze go nie ratyfikowała, ale polski rząd zapewnia, że nastąpi to w bieżącym roku). Natomiast 39 państw, wśród nich Chiny, Rosja, Korea Północna i USA, do porozumienia nie przystąpiło. USA nie stosują min przeciwpiechotnych od 1991 r., nie sprzedają ich za granicę od 1992 r. i zaprzestały ich wytwarzania w 1997 r. Dysponują jednak zapasami tej broni: blisko 10 mln sztuk. Ian Kelly, rzecznik amerykańskiego ministerstwa spraw zagranicznych, tak przedstawiał oficjalne stanowisko USA w 2009 r.: – Podpisanie konwencji naraziłoby na szwank naszą obronność oraz zobowiązania wobec przyjaciół i sojuszników. Mimo nieprzystąpienia do traktatu Stany Zjednoczone przekazały spore środki na rozminowywanie. Szczególnie dużą pomoc skierowano do Kambodży, która od 1993 r. otrzymała ponad 80 mln dolarów. Tak jak w wielu innych krajach, w Kambodży rozminowywanie odbywa się przede wszystkim ręcznie. Specjalne maszyny – 27-tonowe potwory, coś w rodzaju opancerzonej samobieżnej glebogryzarki przegrzebującej ziemię do głębokości około 30 cm – są bardzo drogie. W użyciu są zaledwie trzy. Jest też około 50 psów wyszkolonych do wywąchiwania min. W końcu jednak to człowiek musi minę wykopać. Każde rozminowanie odbywa się według określonej procedury. Zespół 10–25 saperów w ochronnych strojach ustawia się w szeregu wzdłuż skraju pola minowego. Mają do dyspozycji narzędzia ogrodnicze i wykrywacze metalu. Posuwają się wzdłuż pasów o szerokości metra. Najpierw koszą roślinność z każdego kwadratu metr na metr, po czym przeczesują go wykrywaczem, nasłuchując złowróżbnego piszczenia. Zarobki, jak na Kambodżę, mają niezłe, w granicach 160–250 dol. miesięcznie, lecz to nie pieniądze dają im motywację do tej roboty. Hong Cheat miał pięć czy sześć lat, gdy krowa, którą prowadził, weszła na minę. W wybuchu Cheat stracił matkę, ojca i nogę. Utrzymywał się z ulicznej żebraniny w Phnom Penh, aż trafił na niego Aki Ra i wziął na szkolenie saperskie. – Lubię rozminowywanie – mówi Cheat. – Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los. Dos sopheap, młoda kobieta z prowincji Batdambang, straciła nogę w wieku sześciu lat. Zdarzyło się to, gdy jej ojciec, żołnierz, niósł ją wieczorem na rękach przez las, a ktoś idący przed nimi potrącił ukryty drut, wyzwalacz miny. Dziewczynce amputowano nogę wysoko nad kolanem; musiała chodzić o kulach – do niedawna. Przed rodziną Sopheap wypróbowuje nową tytanową protezę. Biega w niej po podwórku, strasząc drób. Jak przystało na królową piękności, ma na sobie jedwabną brzoskwiniową suknię z falbanami. Dwie siostry podtrzymują ją z boków za ręce, a matka płacze rzewnymi łzami. Sopheap została Miss Kambodży 2009 w konkursie dla ofiar min. Pokonała 19 dziewczyn, które też utraciły kończyny w wybuchach. Jurorami w konkursie byli internauci głosujący na fotografie uczestniczek. Nagrodą był tysiąc dolarów w gotówce i supernowoczesna proteza warta 15 tys. Sponsorem konkursu piękno-?ści jest Morten Traavik, ekscentryczny reżyser teatralny z Norwegii, który pierwszy taki konkurs zorganizował w 2008 r. w Angoli. Ludzie nie są jedynymi ofiarami min. Z ich powodu cierpi także gospodarka kraju. Ponad 60 proc. Kambodżan utrzymuje się z rolnictwa, a zaminowanych pól nie można uprawiać, więc nie przynoszą dochodów. – Istnieje wyraźny związek między zaminowaniem terenów a ubóstwem – podkreśla Jamie Franklin z grupy MAG (Mines Advisory Group), jednej z najważniejszych organizacji w Kambodży zajmujących się oczyszczaniem stref działań wojennych z min i niewypałów. W gabinecie Franklina w Phnom Penh wisi na ścianie wielka mapa kraju. Jej prawą połowę upstrzyły tysiące czerwonych i fioletowych kropek, które oznaczają amerykańskie naloty bombowe z czasów wojny wietnamskiej. Lewa część poznaczona jest żółtymi kwadracikami reprezentującymi pola minowe. Tereny nieoczyszczone z min i niewybuchów utrudniają produkcję rolną niezbędną dla rozwoju gospodarczego kraju i podniesienia go ze zniszczeń wojennych. Przez ostatnie 20 lat grupa MAG rozminowała już tysiące hektarów ziem uprawnych. Wśród terenów uwolnionych od zagrożenia znalazła się wioska Prey Pros w środkowej Kambodży, wokół której jak okiem sięgnąć połyskują wodą jaskrawozielone prostokąty pól ryżowych. W Prey Pros słychać młoty budowniczych. Plony dopisują od kilku lat, mieszkańcy budują nowe domy. Sołtys wioski Thath Khiev kołysze na kolanach nagie niemowlę, a jego żona miesza w kociołku gotujący się ryż. Siedemnaście lat temu ich położenie było nie do pozazdroszczenia. – W Prey Pros stacjonowały dwie kompanie rządowego wojska mające bronić pobliski most przed Czerwonymi Khmerami. Okoliczne pola, a nawet ścieżki, zaminowano. Nie mieliśmy co jeść – wspomina Khiev. Grupa MAG oczyściła Prey Pros w latach 1994 i 1995. Usunięto 379 min i 32 niewybuchy. – Teraz można bezpiecznie sadzić ryż – mówi Khiev. Im więcej pól ryżowych jest rozminowanych, tym lepiej funkcjonuje gospodarka Kambodży. W 1999 r., pierwszym pełnym roku bez toczącej się wojny, PKB wyniósł 10 mld dol., a roczny dochód na głowę ludności – 280 dol. W roku 2010 PKB niemal się potroił, osiągając 29 mld dol., a dochody osobiste wzrosły dwukrotnie, do 2040 dol. na głowę. Od 1992 r. oczyszczono z min 700 km2; ale pozostało 650 km2. Przy obecnym tempie rozminowywania, 60–80 km2 rocznie, Kambodża pozbędzie się wszystkich min dopiero za 10 lat. Krępy, umięśniony san mao jest wyczynowym biegaczem. Dzień w dzień wstaje o czwartej rano na poranny trening. Biegnie 8 km przez mokre, ciemne ulice Phnom Penh. Godzinę później zmienia wygiętą protezę z włókna szklanego na kauczukową stopę i rusza do pracy – jest kierowcą motorowej rikszy. O piątej po południu odbiera córkę ze szkoły i biegnie na drugi trening. Wysiłek przynosi rezultaty. W ostatnich latach Mao dziewięciokrotnie wygrał międzynarodowy bieg na 10 km dla osób na protezach – jedną z imprez organizowanych od 1996 r. w ramach Międzynarodowego Półmaratonu Angkor Wat. Bieganie daje Mao pogodę ducha. Kiedyś cierpiał na bóle głowy, bo za dużo myślał o przeszłości. – Dziś skupiam się na życiu tu i teraz – mówi z półuśmiechem. Jako 15-latek, w 1987 r., Mao został uprowadzony przez Czerwonych Khmerów. Żołnierze zaciągnęli go do dżungli w pobliże granicy z Tajlandią i tam zmuszali do dźwigania amunicji, nie dając jedzenia. Pewnego ranka zauważył pod drzewem owoc. Sięgnął po niego i... co było dalej – nie wie. Upadł w błoto, które zaczerwieniło się od jego krwi. Pod drzewem leżała mina pułapka. – Z tym bólem nie da się nic porównać – mówi szeptem Mao. – Umarłem tam. Trzy dni później, nieprzytomnego, ale wciąż żywego, znaleźli go inni żołnierze. Trafił do szpitala po tajlandzkiej stronie granicy, gdzie amputowano mu nogę poniżej kolana. Po powrocie do Kambodży skierowano go na kursy zawodowe finansowane przez organizację Handicap International. Tam poznał Ouch Vun, przyszłą żonę. Dziś mają córkę, mieszkają w śródmieściu Phnom Penh. Wraz z dziesięciorgiem innych lokatorów zajmują chatę z falistej blachy ustawioną na palach nad bagnem, po którym pływają śmieci. Ściany mieszkań wytapetowane są stronicami kolorowych czasopism. Medale zdobyte przez Mao na wyścigach wiszą na gwoździach nad telewizorem. Gdy ich odwiedzam, Regina, siedmioletnia córeczka, częstuje mnie butelką wody, a potem siada ojcu na kolanach. Ouch Vun krząta się po mieszkaniu, utykając, ustawia przede mną elektryczny wentylator, a potem z trudem sadowi się obok męża, poprawiając sobie sarong na sztucznej nodze. Vun jest bardzo nieśmiała, prawie się nie odzywa. Gdy na nią patrzę, od razu spuszcza oczy. Prawą nogę urwał jej wybuch w 1990 r., gdy wraz z innymi członkami swojej rodziny wydobywała złoto w prowizorycznej kopalni. – Po amputacji płakałam kilka miesięcy – mówi. Regina przysłuchuje się, gdy najpierw ojciec, ?a potem matka opowiadają mi swoje historie. Mao gładzi ją po włosach, Vun delikatnie głaszcze po ręce. Dziewczynka może dzisiaj chodzić bezpiecznie, gdzie chce, bez obawy, że spotka ją to, co stało się udziałem jej rodziców. Tydzień później wrzawa towarzyszy startowi do biegu na 10 km w Angkor Wat. To odpowiednio zaszczytne miejsce dla największych zawodów tego rodzaju w Kambodży. Startuje ponad 50 zawodników. Słynne ruiny były kiedyś mocno zaminowane. Dzisiaj Angkor to jedna z głównych atrakcji turystycznych na świecie. Gdy na czele stawki biegaczy pojawia się San Mao, doping sięga zenitu. Po krótko ostrzyżonych włosach ścieka pot; okrągła twarz jest spokojna jak twarz Buddy. Gdy jego nogi – jedna z krwi i kości, a druga z włókna szklanego – donoszą go na linię mety, wybucha szał radości. Mark Jenkins, 2012
Myśliwska kultura z gór północnych Chin pozwala zobaczyć początki narciarstwa
Myśliwi w absolutnej ciszy suną na nartach przez Ałtaj, tropiąc wapiti. Jest minus 39°C. Pięciu mężczyzn pokonuje głęboki kopny śnieg na wystruganych ze świerka nartach, których spód obito końską skórą. Każdy dzierży w dłoni jeden drewniany kij. Od dzieciństwa zgłębiali tajniki posługiwania się tym pozornie prymitywnym sprzętem – właściwego ułożenia włosia, zapewniającego przyczepność w trakcie podchodzenia pod górę i gładką powierzchnię do szybkich zjazdów, w trakcie których kij służy do utrzymywania równowagi. Na najnowocześniejszych nartach z parą kijków próbuję dotrzymać im kroku. Łapiemy uspokajający rytm, przecinając zaspy wzdłuż brzozowego zagajnika, aby następnie skręcić prosto w ciemny świerkowy las. Nie padają żadne słowa. Słychać jedynie stłumiony świst futrzanych nart. Każdy myśliwy ma zatknięty za pasem nóż, na ramieniu lasso z końskiego włosia, a w sankach z koziej skóry ciągnie zapasy: koc, kurtkę z chińskiego demobilu i chleb. Resztę sprzętu: dwa toporki, garnuszek, pięć misek, czajnik, kawał koniny – rozdzielili po równo. Nie wiedzą, ile potrwa wyprawa. Zdarza się, że tropią wapiti przez kilka dni. Gdy wyruszaliśmy z Aukoram – osady myśliwych położonej w odludnej północnej części zachodnich Chin – przywódca grupy, Tursen, wcale nie myślał jednak o wapiti. Mrużąc oczy w oślepiającym blasku słońca, zastanawiał się nad nieprzewidywalnością opadów śniegu. Kiedyś nie ulegało wątpliwości, że zima przyniesie w Ałtaju zamiecie, które otulą lasy i grzbiety gór białym puchem. Tymczasem tegoroczna zima jest pierwszą śnieżną od czterech lat. Spadło tyle śniegu, że wyprawa ma sens. Bo chociaż w Chinach poważnie ograniczono dostęp do broni palnej i polowania, to myśliwi z Ałtaju nigdy nie tropili wapiti ze strzelbą. Ich bronią od zawsze był śnieg. Głęboki śnieg. Tej zimy znów zapanowały idealne warunki – śniegowy kożuch o grubości 1,25 m. Tursen upaja się jazdą na nartach i ciszą. I nawet jeśli nie zabije żadnego wapiti, a wyprawa ma jedynie pokazać cudzoziemcowi stare sposoby przetrwania w głuszy, to jego dusza odżywa w tym dziewiczym białym świecie przodków. Przodków, którzy pozostają zagadką. Myśliwi pochodzą z półkoczowniczych ludów posługujących się językiem tuwińskim, które zamieszkiwały tereny Ałtaju. Formalnie są obywatelami Chin, ale ich chaty stoją w odległości 30 km od zbiegu granicy z Rosją, Kazachstanem i Mongolią. Natomiast źródła języka należy szukać na Syberii, gdzie dziś mieszka większość Tuwińców. Zdaniem antropologów w żyłach mieszkańców regionu płynie krew plemion tureckich i Nieńców, ale każdy z moich myśliwych będzie uparcie dowodził, że pochodzi od konnych wojowników mongolskich, których oddziały przetoczyły się przez Ałtaj w XIII w. Coś w tym jest, bo każdy mężczyzna szczyci się wspaniałymi jeździeckimi umiejętnościami, a koń faktycznie pozostaje w centrum kultury – ciągnie sanie zimą i pomaga w wypasach bydła, kóz i owiec na górskich łąkach latem. I jeszcze jedno – ich chatki zdobią portrety Czyngis-chana, a nie Mao. I to na jego cześć synowie mają na głowach jedynie kępki włosów. Podążam za myśliwymi przez mostek ze śniegu nad niewidocznym potokiem – słychać tylko szum wody. Nagle Tursen staje, by zbadać tropy. – Börü – rzuca cicho po tuwińsku. „Wilk”. Dołącza do niego Serik, szwagier Tursena. Potwierdza. Trop nie jest świeży, ale wilki nie odeszły daleko. Mężczyźni kucają na nartach i analizują ślady. Odciski łap są wielkości jednopalczastych rękawiczek. Widać, gdzie pazury cięły śnieg. – Wielki wilk – dodaje zaniepokojony Tursen, pokazując gestami rozmiary zwierzęcia. Wilków jest w okolicy tyle, że nikt nie wypuszcza się na narty samotnie. Wieść gminna niesie, że pewien motocyklista utknął w śniegu i został przez nie otoczony. Przerażony zadzwonił z komórki na policję. Funkcjonariusze kazali mu podpalić motocykl (wilki boją się ognia) i czekać na odsiecz. Kiedy przyjechali, znaleźli spalony motocykl, mnóstwo krwi i kask z głową bez twarzy. Wkrótce mężczyźni wybierają miejsce na odpoczynek obok zamarzniętego potoku. Siadają na saniach i zdejmują rękawice. Część wyciąga papierosy. Większość, jak Tursen, to dwudziestolatkowie. Serik, 33-latek, jest w tym gronie seniorem. Warstwy odzieży skrywają chude ciała. Niepalącemu Tursenowi brakuje dwóch palców na lewej dłoni. Gdy miał trzy lata, poszedł z siostrą do lasu z siekierą zebrać sok z drzew. W czasie tej pracy siostra przypadkiem odcięła mu palce. Ruszamy w dalszą drogę i po godzinie trafiamy na świeży trop. Tursen odczepia sanie i zaczyna badać ślady, oglądając je z każdej strony. – Sygyn – rzuca triumfalnie. „Wapiti”. Z plątaniny kilku śladów, wielkości odchodów i rozmieszczenia moczu Tursen i Serik ustalili, że w pobliżu są cztery wapiti: dwa dorosłe samce, samica i młody. Tursen wskazuje głębokie ślady na stoku, gdzie zwierzęta pokonywały stromiznę. – Tutaj rozbijemy obóz – oświadcza. Do zmroku jeszcze godzina. Mężczyźni kopią nartami aż do warstwy igliwia. Powstaje gniazdo otoczone prawie dwumetrową ścianą śniegu. Mimo mrozu mocno się spocili. Rozkładają kozie skóry i koce. Ktoś rozpala ogień przy użyciu kory brzozowej, inny w garnuszku rozpuszcza lód, a reszta zbiera drewno. Wkrótce płomienie oświetlają ściany ze śniegu i podgrzewają herbatę. Mężczyźni kucają wokół ognia, aby ogrzać ręce. W ciszy słychać pierwsze historie. – Kiedyś tropiąc jelenia, wpadłem do jeziora. Uratował mnie taiyak – opowiada Tursen. Drewniany kij zaczepił się o brzegi dziury w lodzie. Mężczyźni kiwają głowami ze zrozumieniem. Serik przekonuje, że najszybszy znany mu narciarz to 80-letni pasterz, którego spotkał za młodu. Swoje narty wykładał od spodu nie końskim włosiem, lecz skórą z przednich kończyn wapiti. – Dosłownie unosił się nad śniegiem, jakby leciał - Serik opisuje polowanie, na którym Tursen dopadł na nartach jelenia, wskoczył mu na grzbiet, chwycił za poroże i mocował się z kopiącym i kąsającym zwierzakiem. Obraz widywany tu od tysięcy lat. W Ałtaju odkryto szereg petroglifów ze scenami narciarskimi. Na jednym człowiek ściga na nartach kozice. Petroglify trudno datować, więc są dość kontrowersyjną wskazówką w debacie o początkach narciarstwa. Chińscy archeolodzy utrzymują, że został wyryty 5 tys. lat temu. Inni, że raczej 3 tys. lat. Najstarsza pisemna wzmianka o nartach, chiński tekst, też wskazuje na Ałtaj, ale pochodzi z czasów dynastii Han, której panowanie rozpoczęło się w 206 roku p.n.e. Norwescy archeolodzy również odkryli narciarskie petroglify, a w Rosji wydobyto z torfowiska przedmiot przypominający czubek nart, datowany radiowęglowo na 8 tys. lat. Każdy naród rości sobie prawo do pierwszych narciarzy. Panuje natomiast powszechna zgoda, że ten, kto pierwszy przypiął parę nart, zrobił to, aby polować. Pytam Tursena o szczegóły ubicia wapiti. Ignoruje moje pytanie, patrząc w ogień. Mężczyźni boją się władz i nigdy nie mówią przy mnie o zabijaniu zwierzyny, a jedynie o jej tropieniu. – Kiedyś polowaliśmy, a teraz tylko tropimy – ucina Serik. Pozostali milczą. Nie naciskam, bo słyszałem, że za zabicie wapiti – oraz innych dzikich zwierząt z rejestru – grozi więzienie. Plotki głoszą natomiast, że partyjni oficjele polują regularnie. Dzwoni żona Tursena, więc rozmowa schodzi na bezpieczniejszy temat – kobiety. Jeden z mężczyzn podłącza komórkę Tursena do zestawu miniaturowych głośników. Po chwili myśliwi kiwają głowami i nucą tuwiński rap. Potem w ciszy pochłaniają gotowaną koninę i szybko zapadają w sen pod kocami, ułożeni na zewnętrznej krawędzi obszaru ciepła. Mnie trudno jest znaleźć wygodną pozycję między ogniem i przejmującym zimnem. Nie mogę zasnąć i zastanawiam się, jak daleko w górach przyjdzie nam tropić wapiti. Nasłuchuję wycia wilków. Rano posłania są białe i sztywne. Wygrzebują się z nich myśliwi – potwornie bladzi. Roztopiony przez ognisko śnieg znów zamarzł, tworząc tafle lodu. Odgarniamy go, ponownie rozniecamy ogień i parzymy herbatę. Mężczyźni opróżnią po kilka miseczek, zanim wróci do nich życie. Kilka godzin po wschodzie słońca temperatura skoczyła do minus 29, a grupa wspina się na nartach. Drewniane taiyaki mężczyźni wykorzystują jak wiosła, podciągając się w górę. Posuwając się wzdłuż grani, zgodnie z przewidywaniami, znaleźli ślady dwóch samców. Tursen wskazuje gałęzie połamane przez poroża. Ruszamy ich tropem, który dochodzi do stromizny. Tursen puszcza się w dół, a za nim reszta. Siadają na nartach, nogi w szerokim rozstawie. Kijek jak ster, którym manewrują między drzewami. Z zawrotną prędkością pokonują zaspy. Tursen odnajduje trop wapiti, który prowadzi nas w kolejną dolinę i w górę kolejnego wzgórza. Tutaj stajemy. – Wyczuwają nas – objaśnia. – Dlatego są w ruchu. Musimy pozostać nad nimi, aby wiatr nie niósł naszego zapachu. Posuwamy się gęsiego przełęczą, a następnie okrężną drogą zajmujemy wysokie pozycje. Nagle Serik i Tursen, jadący na szpicy, sygnalizują coś taiyakami. Wypatrzyli samce w brzozach poniżej i ruszyli w dół zbocza slalomem między drzewami. Wapiti odskakują w kierunku gęstego zagajnika, ale drużyna myśliwych odcina im drogę i spycha na otwartą przestrzeń, gdzie głęboki śnieg je spowalnia. Brodzące w śniegu samce rozdzielają się. Wymachując lassem, Serik podjeżdża do większego osobnika – prawdziwego olbrzyma. Wapiti w ostatniej chwili uchyla łeb, z którego zsuwa się lasso. Potem szarżuje na Tursena, blokującego mu drogę ucieczki do lasu. Tursen odchyla się na nartach i ogania drewnianym kijkiem. Serik przygotowuje lasso do kolejnego rzutu, gdy wściekły wapiti cofa się, odgarnia kopytem śnieg i rzuca łbem. Chce przebić Tursena porożem albo go stratować. Tursen leży na plecach i trzyma taiyak jak włócznię. Wreszcie Serik mocno zaciska lasso owijające się wokół poroża. Samiec wściekle rzuca łbem, a Serik rzuca się do tyłu i ustawia narty prostopadle do napiętej liny. Jestem świadkiem odwiecznej walki człowieka z dzikim zwierzęciem – obraz zasługuje na petroglif. Drugiego samca spotkał ten sam los. Po dwóch godzinach zwierzęta leżą na ziemi i ciężko dyszą przywiązane do drzew. Już się poddały. Nigdy tak do końca nie wierzyłem Serikowi i Tursenowi, że nie zabiją zdobyczy. Wapiti to przecież mięso dla ich rodzin, a skóra i poroże to prawdziwy pieniądz. Sądziłem, że wyciągną noże i poderżną gardła wyczerpanym zwierzętom, aby zamknąć odwieczny cykl życia i śmierci. Tak się jednak nie stało. Dwaj myśliwi wymienili spojrzenia, popatrzyli na mnie i poluzowali lassa na porożach. Wapiti po chwili zorientowały się, że to ich szczęśliwy dzień, i puściły się w stronę lasu. Mark Jenkins
Podróż pod skórę Ameryki: Jaskinie południa
Zagorzali miłośnicy speleologii mierzą się z rozległymi podziemiami trzech południowych stanów USA.
Koziorożec przeciska się przez Zwieracz. Postękując z wysiłku, pobladły, z paznokciami zdartymi o skały i nienaturalnie skręconą szyją Marion „Koziorożec” Smith pokonuje zacisk jako ostatni z 6-osobowego zespołu, klnąc przy tym jak szewc. Prześlizgnięcie się przez Zwieracz – kręty tunel zwężający się u wylotu do średnicy piłki koszykowej – wymaga gibkości jogina. Ręce wyciągnięte ponad głową – jak przy skoku „na główkę”, biodra nienaturalnie wypchnięte, nogi niewygodnie podkurczone. – Teraz już wiesz – Kristen Bobo stara się nie oślepiać czołówką – …że im bardziej Mariona rajcuje jaskinia, tym szpetniej klnie. 38-letnia Bobo sama jest świetnym speleologiem. Ma posturę dziecka, a jej wielkie, sarnie oczy emanują niezłomną wiarą. Koziorożec trochę nieporadnie wypadł ze szczeliny i oznajmił: – No! Weszliśmy, to i wyjdziemy. Tak przypomniał nam, że chcąc wydostać się na powierzchnię, przyjdzie nam przez Zwieracz przeciskać się jeszcze raz. Z zawodu historyk, 62-letni dziś Smith ma skórę tak jasną, jakby całe życie spędził pod ziemią. Bo też odkąd w 1966 r. zaczął myszkować po jaskiniach, penetruje je niemal co tydzień. Zbadał ponad 80 km dziewiczych korytarzy. Odpoczywamy po zapasach ze szczeliną. Czołówki wyłączone – oszczędzamy baterie. Otacza nas głęboka, nieprzenikniona czerń, jakiej nigdy nie ma na powierzchni. Tam nawet w najciemniejsze noce sączy się skądś odrobina światła. Gwiezdnego, księżycowego, od ognia albo kuchennej lampy znaczącej smugę pod drzwiami sypialni. W trzewiach Ziemi mrok jest tak gęsty, że można w nieskończoność trzymać dłoń tuż przed okiem i nigdy jej nie zobaczyć. To mrok pierwotny, pradawny, niczym niezmącony. Mrok obecny od zarania dziejów. Znajdujemy się w nowo odkrytym rozgałęzieniu Jaskini Jaguara, w labiryncie ukrytym pod polami i zalesionymi wzniesieniami Tennessee. Ten stan, podziurawiony niczym szwajcarski ser, jest częścią tzw. TAG, regionu Tennessee– Alabama–Georgia. To południowy kraniec wapiennego pasa utworzonego setki milionów lat temu, gdy tereny te pokrywało morze. A tam gdzie są wapienie, muszą być i jaskinie, bo skała wapienna podatna jest na erozję wywołaną lekko kwaśną wodą. Miliony lat powolnego rozpuszczania wapieni zaowocowało dziurawiącymi skały korytarzami i komorami. Na terenie TAG doliczono się ponad 14 tys. jaskiń: 9200 w Tennessee, 4800 w Alabamie i 600 w Georgii. Powstała wokół nich subkultura grotołazów-desperatów, którzy chcą przejść je wszystkie. ​Jaskinię Jaguara ludzie odwiedzali jeszcze w czasach prehistorycznych. Układ korytarzy jest jednak tak rozległy, że wciąż odkrywa się liczące miliony lat nieznane ciągi i przesmyki. Ruszamy dalej. Pełzamy, wspinamy się, przeciągamy i przepychamy, by w końcu przedostać się do większej komory. Smith powiada, że wszystkie jaskinie to kominy, przejścia do komór albo ślepe zaułki. Ta zaprowadziła nas do komory. Wapienna hala ma wielkość małej, lecz wysoko sklepionej sali gimnastycznej. - W prawo, do góry – dyryguje Bobo. W świetle czołówek na tle mokrej ściany widzimy linę. Kolejno wspinamy się po niej. U szczytu komory trawersujemy nachyloną półką wiodącą nad siedmiopiętrową czeluścią i wchodzimy do kolejnego korytarza. Jest na tyle obszerny, że następne 400 m możemy pokonać w pozycji wyprostowanej. Dalszą drogę zagradza rumowisko – w tym miejscu zawalił się strop. Do tego punktu udało się dotąd dotrzeć. Naszym celem jest usunięcie zawaliska oddzielającego to, co znane od tego, co nieznane. Dzielimy się na wytyczających kierunek i kopaczy. Smith i Bobo wypatrują miejsca na potencjalny tunel, ja ochotniczo zgłosiłem się do kopania. Gdy przychodziła moja kolej, kładłem się na brzuchu i pełzłem w głąb otworu pod rumowiskiem. Z żołądkiem przyciśniętym do kręgosłupa, z karkiem szorującym o strop, z furią dziabałem szpadlem przed sobą. Kilka razy napełniałem „tacę” urobkiem, przepychałem ją pod sobą, a potem wypychałem dalej wierzgnięciami nóg; inni ją chwytali i opróżniali. Wkrótce jednak tunel zrobił się zbyt ciasny na takie manewry i musiałem zacząć przepychać urobek rękoma wzdłuż ciała. W ciągu 30 minut posunąłem się może o 1,5 m. Zlewał mnie pot, ręce miałem obolałe. Już chciałem się wycofać, gdy szpadel trafił w pustkę. Gorączkowo poszerzyłem otwór i wytknąłem przezeń głowę. Przed sobą miałem trójkątną norę. Nagły wyrzut adrenaliny sprawił, że próbowałem do niej wpełznąć, ale się zaklinowałem. Teraz, zakleszczonego niczym szczur w gardle węża, ogarnęła mnie panika. Przyszło mi na myśl, że rezygnując z „tacy”, żywcem się pogrzebałem. Próbowałem opanować emocje, ale moje myśli nadal krążyły wokół milionów ton skał nad głową. Wprawdzie mówiono mi, że jaskinie rzadko się zawalają, ale przecież właśnie jestem u dołu zawału, w miejscu, gdzie najwyraźniej strop komory runął. Spróbowałem uspokoić oddech, bo także i o tym mi powiedziano: hiperwentylacja tylko powiększa objętość płuc, co sprawia, że w korytarzu robi się jeszcze ciaśniej. No właśnie. Grotołazi nie są zwyczajnymi ludźmi. – Nie cierpię na klaustrofobię – mówi Kristen Bobo. Zapada zmierzch, siedzimy w bujanych fotelach na trawniku przed jej domem w Cookeville (Tennessee). – 15 cm wolnej przestrzeni przed nosem to dla mnie komfortowa sytuacja – dodaje ze śmiechem. Kristen, 160 cm wzrostu i 46 kg masy ciała, trzy lata z rzędu wygrała w swej kategorii wiekowej i wagowej zawody w przeciskaniu się. Sztuczny zacisk jest nieodłącznym elementem wszelkich grotołazich festynów. Dwie płyty ze sklejki umieszczone jedna nad drugą, niczym chleb w kanapce. Odległość między nimi reguluje się w półcentymetrowych odstępach. Bobo potrafi się przecisnąć przez szczelinę 16-centymetrowej szerokości. Mimo kasku, rękawic, nałokietników, nagolenników, nakolanników i wzmocnionego kombinezonu Jaskinię Jaguara opuściła odrapana i posiniaczona. – To normalne – mówi. – Grotołazi zbyt się angażują w przejście, by zaprzątać sobie głowę drobiazgami. Jaskiniową gorączkę widać w naszych oczach. Bobo, która spenetrowała ponad 700 jaskiń, cierpi, gdy widzi wyrządzone w nich zniszczenia. W 2001 r. była w grocie, w której stalaktyty i stalagmity celowo i bezmyślnie poutrącano. – Zniszczono setki okazów, które formowały się przez miliony lat. Siadłam i szlochałam. Człowiek z jakiegoś powodu ma potrzebę niszczenia – kontynuowała ze smutkiem. – W mikroklimacie jaskiń żyją rzadkie, bardzo wrażliwe organizmy, niespotykane nigdzie na świecie. No i jest jeszcze aspekt archeologiczny, jak to widzieliśmy w Jaskini Jaguara. Weszliśmy do niej przez utrzymywany w tajemnicy otwór wysoko w lesie. Najpierw 10-metrowy zjazd po linie, potem zsuwanie się nierównym żlebem do pierwszego z wielu przejść. Potem jeszcze korytem bystrej, podziemnej rzeki. Brodziliśmy w 30-centymetrowej głębokości wodzie, a Bobo wskazywała na rozmaite okazy tutejszej fauny. Tu jaskiniowy świerszcz, białawy i kanciasty niczym kościotrup, tam – jaskiniowa ryba, 2,5-centymetrowa biała zjawa, jeszcze w innym miejscu oślizła salamandra, czarna jak węgiel. W obszernym korytarzu, na piaszczystych brzegach rzeki mogliśmy obejrzeć tropy dwóch jaguarów uwięzionych tu 35 tys. lat temu. Jeszcze ważniejsze z historycznego punktu widzenia są 274 ślady stóp pierwotnych ludzi, odkryte w części jaskini nazwanej Aleją Aborygenów. Ocenia się, że pochodzą sprzed 4500 lat i są najstarszymi znanymi śladami człowieka jaskiniowego w całej Ameryce Północnej. Swoje ślady pozostawili tu, niestety, także intruzi świeższej daty. Mimo że tropy prehistorycznego jaguara otoczono kamieniami i taśmą, ktoś celowo większość z nich zadeptał. Główne wejście do jaskini ryglują obecnie stalowe wrota, pierwsze, jakie Bobo pomagała zainstalować. Epifania z 2001 r. – o potrzebie chronienia jaskiń – odmieniła jej życie. Zapisała się na kurs spawania, potem zaczęła terminować u Roya Powersa, projektanta pierwszych bram do jaskiń. Dziś sama jest czołowym amerykańskim wytwórcą takich wrót. Na zlecenie władz stanowych, federalnych i organizacji zajmujących się ochroną środowiska wykonała ponad 50 zabezpieczeń, w tym największe na świecie: stalową zaporę 25-metrowej szerokości i 10-metrowej wysokości, zamykającą dostęp do jaskini Rocheport w hrabstwie Boone (stan Missouri) aż do czasu powodzi sprzed kilku lat. Bobo i jej kompani grotołazi są dla TAG tym, czym wspinacze dla Parku Narodowego Yosemite. Jedni i drudzy w latach 60. XX w. nabyli umiejętności i zdobyli sprzęt, dzięki którym rekreacyjne hobby przenieśli na wyższy poziom. Marion Smith to jeden z pionierów eksploracji jaskiń TAG. Przez dekady spenetrował ponad 6500 grot i ze wszystkich ma szczegółowe opisy. W odległości spaceru od domu Mariona jest 10 pieczar. – To powód, dla którego się tu przeniosłem – wyznał podczas pierwszego spotkania. Siedzieliśmy na ganku, sączyliśmy lemoniadę, a on – jak nakręcony – trajkotał o jaskiniach i speleologii. W trakcie tego monologu zauważyłem, że nosi na kostce zieloną nylonową pętlę. Bez przecinania nie dałoby się jej zdjąć. – Pętla tchórza – wyjaśnił. – Pewnego razu utknąłem w korytarzu zbyt niskim, by można było posuwać się dalej. Próbowałem się wycofać, ale okazało się za grząsko. Zapadałem się coraz głębiej. Wtedy zawołałem: „Ej! Chodźcie tu i wyciągnijcie mnie za pętlę tchórza”. Penetracja podziemnego świata TAG to nie tylko walka ze skałami i błotem, ale też z wodą. Smith wraz z dwójką kumpli udzielił mi takiej lekcji w jednej z mokrych jaskiń, przez które przepływa rzeka. Prognoza pogody zapowiadała ulewy. Gdyby deszcz lunął akurat nad nami, moglibyśmy zostać uwięzieni w zalewanej jaskini. Smith zdecydował, że jednak ruszymy w głąb, a jeśli wody zacznie przybywać, wespniemy się pod strop najwyższej komory i tam zawiśniemy, nie tracąc nadziei. Po trzygodzinnej wędrówce korytarzami wymazanymi błockiem o kolorze i konsystencji czekolady dotarliśmy do uskoku. Jego pokonanie wymagało sprzętu wspinaczkowego. Nikt dalej nie przeszedł. Zamocowanym zjazdem obok naciekowych draperii – utworzonych z tego samego kalcytu, który buduje stalaktyty i stalagmity – dotarliśmy do innego, niższego tunelu, gdzie wody i błota było jeszcze więcej. Dalej rozciągał się labirynt niezbadanych korytarzy. Zdecydowaliśmy się na eksplorację. Po jakichś 120 m dziewiczego korytarza doszliśmy do rozpadliny w spągu. W świetle lamp w dole zalśniła woda. Zejście było jednak trudne. Podekscytowany zgłosiłem się na ochotnika. Zapierając się plecami o jedną ścianę, a kolanami o drugą, w mało finezyjny, ale skuteczny sposób zsunąłem się szczeliną do lodowatej wody. Nie namacałem gruntu, więc mimo braku pianki zacząłem płynąć, ale im dalej, tym mniej niezalanej przestrzeni pozostawało mi nad głową. W końcu musiałem przechylać twarz na bok, by zaczerpnąć powietrza. Czarna jak atrament woda sięgała ust. Nurkowałem, obmacując ściany w poszukiwaniu przejścia. Gdy się wynurzałem, waliłem głową o strop i zamiast odetchnąć, zachłystywałem się wodą. – Znaczy wiesz już, że łażenie po jaskiniach TAG nie jest dla osób małych duchem – usłyszałem potem od po sztubacku rozbawionego Smitha. – Jeśli chcesz znać prawdę, większość jaskiń jest paskudna. Nie ma w nich wspaniałych naciekowych draperii, kryształów ani żadnych zachwycających formacji, które widuje się na fotografiach. Zawsze jednak szukamy i czasem… natrafiamy na coś wyjątkowego. W 1998 r. Smith dokonał w TAG odkrycia ćwierćwiecza. Za ciasnym przewężeniem w jaskini Rumbling Falls otwarła się przed nim otchłań. Snop światła czołówki grzązł w mroku. – Zacząłem upuszczać kamienie i odliczać sekundy – wspomina Smith. – Doliczyłem co najmniej do 4, a to oznaczało, że przede mną była 60-metrowa przepaść. Wówczas jeszcze nie wiedział, że odkryli salę Rumble: ok. 100 m wysokości od stropu do spągu i 1,5 ha powierzchni. Ta komora może zostać uznana za największą we wschodniej części USA i drugą co do wielkości w całym kraju. Uwięziony w Jaskini Jaguara w końcu ochłonąłem. Nie miałem innego wyboru, jak tylko leżeć i czekać, aż „ujdzie ze mnie powietrze”. Odzież tak przesiąkła potem, że ślizgała się po mnie. Z trudem przesunąłem klatkę piersiową do przodu wewnątrz kurtki i nagle przeleciałem na drugą stronę zwężenia. Popełzłem dalej, ale niebawem trafiłem na następną zaporę. Sądziłem, że znalazłem się w ślepym zaułku. W świetle latarki nad głową dostrzegłem jednak otwór. Przyłożyłem doń twarz, poczułem podmuch. Według innej mądrości Smitha: „Tam gdzie wieje, da się przejść”. Wtedy zacząłem kopać jak opętany. Rychło natrafiłem na większe skały, ale kilka głazów wielkości piłki udało mi się usunąć. Z rękoma wyciągniętymi przed siebie, wyginając się, obracając, zdzierając skórę na piersiach, z boską pomocą wpełzłem w końcu do olbrzymiej komory. Byłem w euforii. Po części dlatego, że za mną było to, co później nazwaliśmy Kolonoskopią, a po części dlatego, że jako pierwszy dotarłem do miejsca nietkniętego jeszcze przez człowieka. Godzinę później cały zespół przebył Kolonoskopię. Zaczęliśmy badać komorę. Stos kości nietoperza. Szkielet prehistorycznego gryzonia. Niezwykłe rurowe stalaktyty. Skamieniały liliowiec – morskie stworzenie, które kosmatymi ramionami chwytało pożywienie. W głębi nowo odkrytej komory kusił mały otwór. Bobo, najdrobniejszą, wysłano na rekonesans. Usłyszeliśmy, jak piszczy z zachwytu. Zobaczyła helicyty: białe, podobne do pająka formacje naciekowe. – Są absolutnie doskonałe! – wykrzyczała po wydostaniu się z otworu na naszą stronę. – Maleńkie, delikatne. I… Drżała poruszona, najwyraźniej widziała coś jeszcze, czego nie potrafiła ukryć. Spojrzałem na Koziorożca – wiedział, co Bobo chce powiedzieć: – Jaskinia ma ciąg dalszy!
Wraz z Szerpą Panuru wyruszamy z górnego obozu na południowo-wschodniej grani Everestu. Po godzinie wspinaczki napotykamy pierwsze zwłoki. Martwy himalaista leży na boku, jakby ułożył się do drzemki w śniegu. Głowę zakrywa mu częściowo kaptur anoraka, z dziur w ocieplanych spodniach wiatr wywiewa kłęby gęsiego puchu. Dziesięć minut później musimy wyminąć następnego trupa. Ciało martwej kobiety okrywa łopocząca kanadyjska flaga przyciśnięta butlą tlenową, by nie porwał jej wiatr. Drepczemy po stromiźnie gęsiego, trzymając się lin poręczowych. Ja i Panuru jesteśmy wciśnięci w kolejkę ludzi wspinających się przed i za nami. Dzień wcześniej, w obozie III, nasza ekipa stanowiła część małej grupki. Ale dziś rano po przebudzeniu zdumieni obserwujemy defilujący przed naszym namiotem sznur himalaistów. No i teraz, na wysokości 8230 m, tkwimy w korku. Musimy posuwać się w tym samym tempie co reszta, niezależnie od własnych sił i możliwości. Przed północą przypatrywałem się łańcuchowi światełek z czołówek wspinaczy, który zdawał się wznosić w czarne niebo. Nade mną ponad setka pełznących powoli ludzi. Na jednym skalnym odcinku co najmniej 20 osób było dowiązanych do jednej postrzępionej liny, zakotwiczonej na jednej jedynej paskudnie pogiętej szabli śnieżnej wbitej w lód. Gdyby kotwa puściła, lina i karabinek trzasnęłyby od razu pod ciężarem dwóch tuzinów ludzi, którzy pokoziołkowaliby w dół, na spotkanie śmierci. Sznur wspinaczy mija ciało Shriyi Shah-Klorfine, 33-letniej Kanadyjki pochodzenia nepalskiego, która zmarła 19 maja. Himalaistka zasłabła podczas zejścia ze szczytu. (Fot. Kristoffer Erickson) Przewodnik naszego zespołu, Szerpa Panuru, zarządza wypięcie się z tej liny. Schodzimy na bok, na lód, i ruszamy sami – dla doświadczonych wspinaczy tak jest bezpieczniej. Po 20 minutach widzimy następne zwłoki. Mężczyzna wciąż przywiązany do liny siedzi w śniegu zamarznięty na kość; ma czarną twarz i szeroko otwarte oczy. Kilka godzin później, tuż przed tzw. Stopniem Hillary’ego, 12-metrowym skalnym progiem, ostatnią przeszkodą przed szczytem, mijamy jeszcze jedne zwłoki. Twarz pokryta zarostem, usta otwarte, jakby w bolesnym jęku. Później sięgnę po informacje o tych, którzy tu zginęli: 55-letnia Chinka Ha Wenyi; 33-letnia Kanadyjka nepalskiego pochodzenia Shriya Shah-Klorfine; Koreańczyk Song Won-bin, 44 lata, Niemiec Eberhard Schaaf, 61 lat. Mijając ich ciała w drodze powrotnej ze szczytu, myślałem o rozpaczy ich bliskich, gdy się dowiedzieli o tragedii. Mnie też zdarzyło się stracić w górach przyjaciół. Dokładne powody śmierci tych konkretnych osób nie zostały ustalone. Niemniej jednak przyczyną wielu ostatnich wypadków pod Everestem był brak doświadczenia. Nie mając wystarczającej zaprawy do wspinaczki na takiej wysokości, niektórzy nie są w stanie ocenić własnych możliwości i nie potrafią dać za wygraną, w porę zawrócić z drogi. – Zaledwie połowa tych, którzy się tu znaleźli, ma wystarczające doświadczenie do wspinaczki na szczyt. A tej drugiej połowie naprawdę grozi, że zostanie na nim na zawsze – mówi mi Panuru. Zbyt często ludzi w górach zabija nie surowa przyroda, ale ich własna brawura. Jakże inaczej było 50 lat temu, gdy James Whittaker w towarzystwie Szerpy Nawanga Gombu stanął na szczycie jako pierwszy Amerykanin. 1 maja 1963 r. Whittaker, zwany „Dużym Jimem”, dokonał wejścia drogą wytyczoną w 1953 r. przez Nowozelandczyka Edmunda Hillary’ego z Szerpą Tenzingiem Norgayem przez grań południowo-wschodnią. Whittaker kilka lat wcześniej zdobył Mount McKinley. Gombu wchodził na Mount Everest po raz trzeci w życiu. Trzy tygodnie po wejściu Whittakera i Gombu zdobyto szczyt zupełnie nową drogą, przez grań zachodnią. Tego wyczynu dokonali Tom Hornbein i Willi Unsoeld (którzy przedtem, w 1960 r., byli członkami pakistańsko-amerykańskiej wyprawy do Karakorum). Tego samego dnia co Hornbein i Unsoeld na szczyt Everestu dostali się drogą przez grań południowo-wschodnią dwaj inni Amerykanie, Barry Bishop i Lute Jerstad. Oba zespoły spotkały się pod szczytem. Nie zdołali się ewakuować przed zmrokiem i cała czwórka musiała przetrwać noc na 8535 m n.p.m. Nikt nigdy dotąd nie biwakował na takiej wysokości, zagrożenie było ogromne. Nie mieli namiotów, śpiworów, palników, tlenu, wody ani jedzenia. Szanse na przeżycie były znikome. – Mój Boże, mieli kupę szczęścia – mówi Whittaker. – Gdyby choć trochę wiało, byłoby po nich. Przeżyli wszyscy czterej, choć Unsoeld i Bishop stracili w sumie 19 palców stóp wskutek odmrożenia. Amerykańska wyprawa z 1963 r. uznana została za wielki narodowy sukces, porównywalny z lądowaniem na Księżycu, mimo wypadku na lodospadzie Khumbu, w którym zginął himalaista z Wyoming John Breitenbach. Nasz zespół wyruszył na szczyt Everestu dla upamiętnienia 50-lecia tamtej wyprawy. Zobaczyliśmy jednak, że Góra Gór stała się symbolem wszystkiego, co we współczesnej wspinaczce wysokogórskiej złe. W roku 1963 ledwie sześciu himalaistów miało na koncie Mount Everest, zaś wiosną 2012 r. pod szczytem tłoczyło się ponad 500 osób. Gdy 25 maja dotarłem na wierzchołek, panował tam taki ścisk, że nie miałem gdzie stanąć. Utknąwszy w kolejce pod Stopniem Hillary’ego, ludzie musieli czekać na wejście dwie godziny – marznąc i tracąc siły, choć pogoda na szczęście była wyśmienita. Gdyby rozpętała się zawieja, jak w 1996 r., ofiar byłoby bez liku. Emily Harrington z naszej ekipy jest autorką panoramy z wierzchołka i autoportretu. Przed wejściem na szczyt zmagała się z infekcją dróg oddechowych. – Cała ta podróż była walką z samą sobą o każdy krok naprzód – mówi. (Fot. Emily Harrington) Mount Everest był zawsze postrzegany jako cel niezwykle atrakcyjny. Ale dzisiaj, gdy na szczycie stanęło już blisko 4 tys. osób, w tym niektórzy wielokrotnie, jego zdobycie przestało być wyczynem takim jak pół wieku temu. Dziś mniej więcej 90 tys. ludzi, którzy tu wchodzą, to uczestnicy komercyjnych wypraw z przewodnikami. Część nie ma podstawowych umiejętności wspinaczkowych. Płacąc od 30 do 120 tys. dol. za wyprawę, wielu uważa naiwnie, że kupili sobie gwarancję zdobycia szczytu. Znacznej liczbie wejście się udaje, ale odbywa się to w fatalnych warunkach. Dwie najczęściej wykorzystywane drogi – granią północno-wschodnią lub granią południowo-wschodnią – są nie tylko niebezpiecznie zatłoczone, ale też obrzydliwie zapaskudzone: śmieci spływają z lodowców, a góry ekskrementów zasmradzają obozowiska. I wciąż dochodzi do wypadków śmiertelnych. Poza czwórką wspinaczy wspomnianych wcześniej, którzy zginęli na grani południowo-wschodniej, w 2012 r. śmierć na Evereście poniosło jeszcze sześć osób, w tym trzech Szerpów. Najwidoczniej coś się pod najwyższym szczytem popsuło. Ale jeśli porozmawia się z ludźmi dobrze znającymi sytuację, podsuną sposoby, aby Mount Everest uratować. 60-latek RUSSELL BRICE jest szefem Himexa, największej i najbardziej wyrafinowanej technicznie firmy obsługującej wyprawy z przewodnikami na Everest. Himex zorganizował 17 wypraw na szczyt, zarówno od strony nepalskiej, jak i chińskiej. Brice jest z pochodzenia Nowozelandczykiem, ale przeniósł się do Francji, do Chamonix. Znają go z rygorystycznego przestrzegania zasad bezpieczeństwa. Każdy himalaista i każdy Szerpa z ekipy Himexa ma krótkofalówkę i codziennie musi się meldować. Każdy jest wyposażony w nadajnik lawinowy, kask, uprząż, raki i ma obowiązek stosować asekurację (wiosną 2012 r. jeden z Szerpów z innej firmy nie przypiął się do liny i zginął, spadłszy w szczelinę). Ze względów bezpieczeństwa ci z klientów, którzy nie są w stanie utrzymać tempa, w jakim porusza się zespół, muszą zawrócić. Mimo że wycieczki prowadzone przez Brice’a są stosunkowo duże – do 30 klientów i drugie tyle Szerpów – nie pozostawiają za sobą bałaganu: zabierają w dół wszystkie śmieci i odchody, co nie jest tu praktyką częstą. Kroki na rzecz utrzymania porządku, jakie podjął Sagarmatha Pollution Control Committee, czyli coś w rodzaju instytucji samorządowej rejonu Mount Everestu, poprawiły nieco sytuację w obozie bazowym (odchody magazynowane są w beczkach, a następnie transportowane na dół), ale nie wywarły żadnego wpływu na sytuację powyżej obozu bazowego, wysoko pod szczytem. Szczególnie odrażający jest obóz II, na wysokości 6474 m n.p.m. Niewiele lepszy jest obóz IV, gdzie poniewierają się szkielety namiotów, łopocząc na wietrze postrzępionymi resztkami poszyć. – Te tłumy byłyby do opanowania, gdyby firmy organizujące wyprawy porozumiewały się ze sobą – twierdzi Brice. – Chodzi przede wszystkim o dobrą komunikację. Gdybyż to było takie proste. Działają jednak także inne negatywne czynniki. Paradoksalnie jednym z nich jest poprawa trafności prognoz pogody. Gdy były mniej pewne, wyprawy podejmowały próby dotarcia na szczyt, gdy tylko ich członkowie osiągnęli gotowość. Dzisiaj, dzięki superszczegółowym prognozom satelitarnym, ekipy wiedzą dokładnie, kiedy otworzy się okienko i wszystkie ruszają na szczyt tego samego dnia. Inny czynnik: biedniejsze firmy wyprawowe nie mają dość personelu, wiedzy i sprzętu, by zapewnić turystom bezpieczeństwo, jeśli coś zawiedzie. Zatrudniają mniej Szerpów albo wynajmują tych mniej doświadczonych. – Wszyscy uczestnicy płatnych wypraw, którzy w ostatnich latach zginęli na Evereście, byli klientami tanich firm, bez doświadczenia – twierdzi Argentyńczyk Willie Benegas, 44-letni przewodnik wysokogórski i współwłaściciel (z bratem Damianem) firmy Benegas Brothers Expeditions, która poprowadziła 11 wypraw na najwyższy szczyt ziemi. Zdaniem braci Benegasów nepalskie Ministerstwo Kultury, Turystyki i Lotnictwa Cywilnego, któremu podlegają wyprawy na Mount Everest, powinno po pierwsze dbać o to, by miejscowe firmy turystyczne przestrzegały tych samych norm co firmy zagraniczne, a po drugie zapewnić Szerpom lepsze wykształcenie, by mogli wypełniać swoje obowiązki równie dobrze jak przewodnicy zagraniczni. Zapobiec tłokowi pod szczytem i na samym wierzchołku mogłoby ograniczenie zarówno ogólnej liczby zezwoleń na wejście, jak i liczebności ekip do maksymalnie 10 klientów. W tej kwestii nie wszyscy są optymistami. – To się nie uda – kręci głową Nowozelandczyk Guy Cotter, właściciel firmy Adventure Consultants, która zorganizowała 19 wypraw na Mount Everest. – Everest to dla Nepalu dobry interes, nigdy nie będą ograniczać dostępu. Nepal liczy 30 mln mieszkańców, a jedna czwarta z nich żyje w ubóstwie. Państwo pogrążone jest w głębokim kryzysie. W 2006 r. zakończyła się 10-letnia wojna domowa między maoistowską partyzantką a siłami rządowymi. Zniesiono monarchię, powstał rząd koalicyjny, ale sytuacja polityczna jest wciąż krucha, partie polityczne wojują ze sobą. Zdaniem Kundy Dixita, redaktora gazety Nepali Times, politycy są tak skorumpowani i nieudolni, że brak stałego rządu właściwie im pasuje, bo za błędy nikogo nie można pociągnąć do odpowiedzialności. W sezonie wiosennym 2012 r. uczestnicy wypraw na Mount Everest zostawili w Nepalu 12 mln dolarów, jak ocenia Szerpa Ang Tshering, właściciel firmy Asian Trekking. Z tego ponad 3 mln wzięło ministerstwo w ramach opłat za zezwolenia na wejście dla wspinaczy z 30 zagranicznych wypraw. – Trzeba pamiętać, że Nepal jest właściwie państwem upadłym – zwraca uwagę Cotter. – Im więcej rząd będzie miał spraw do uregulowania, tym więcej będzie korupcji. Dave Hahn, przewodnik wysokogórski, który na szczycie Mount Everestu był 14 razy, potwierdza tę opinię. Oczekiwanie, że rząd nepalski rozwiąże te problemy, jest nierealistyczne. – Firmy prowadzące wyprawy na Everest muszą same wprowadzić wspólne zasady – przekonuje. – Ministerstwo to rozpanoszona i nieudolna biurokracja – potwierdza Conrad Anker, 50-latek, który prowadził wspieraną przez National Geographic wyprawę w 2012 r. – Z 3 mln, które zarabiają co roku na zezwoleniach, tu, na górę, trafiają jakieś grosze. Przygotowując ten artykuł, wielokrotnie zwracaliśmy się do ministerstwa z prośbą o komentarz, ale nie otrzymaliśmy żadnej odpowiedzi. Według Ankera doskonałym przykładem bezsensu i nieudolności jest instytucja tzw. oficera łącznikowego. Każdej ekipie wyruszającej na szczyt władze przydzielają oficera łącznikowego, oczywiście na koszt wyprawy, który ma dbać o przestrzeganie przepisów. – Ale żaden z tych ludzi nigdy nie wybrał się w góry. Większość nawet nie siedzi w obozie bazowym. Schodzą na dół, bo tam cieplej – mówi Anker. Jego zdaniem oficerów łącznikowych powinni zastąpić strażnicy wysokogórscy, którzy mieliby odpowiednią wiedzę, umiejętności i motywację, by patrolować szlaki i wymuszać przestrzeganie przepisów. Na Evereście powinna też istnieć stała służba poszukiwawczo-ratownicza. – Wystarczyłoby ośmiu Szerpów i czterech ratowników z Zachodu, powinno ich finansować ministerstwo. Od razu byłoby mniej ofiar – przekonuje. 10 lat temu Anker wraz z żoną Jenni założył ośrodek wspinaczkowy – KCC (Khumbu Climbing Center) w osadzie Phortse. Prowadzi on szkółkę wspinaczkową dla Szerpów i w ten sposób dba o poprawę bezpieczeństwa pod Everestem. Szkółkę KCC ukończyło już ponad 700 osób, które teraz pracują w firmach organizujących wyprawy komercyjne. To przecież przede wszystkim Szerpowie prowadzą akcje ratunkowe. Szerpa Danuru, absolwent kursu KCC, który był 14-krotnie na szczycie Everestu, opowiadał mi, że wyciągnął spod wierzchołka przynajmniej pięć osób, ratując im w ten sposób życie. – Jeden z podstawowych problemów polega na tym, że klienci nie mają respektu dla wiedzy i doświadczenia Szerpów – narzeka Anker. Część winy za ten stan rzeczy w jakimś sensie ponoszą sami Szerpowie. Większość z nich wyznaje buddyzm tybetański, więc zgodnie z regułami swojej religii niechętnie narzucają swoją wolę innym. – Klienci nie słuchają rad i giną – mówi Anker. – W zeszłym roku był taki przypadek. Staramy się więc uczyć Szerpów także stanowczości. Mimo tych problemów Mount Everest nie przestaje być wielki i wspaniały. Zawsze znajdą się ludzie, którzy będą chcieli zdobyć najwyższy szczyt świata. W końcu ta góra to coś więcej niż ścisk i stosy śmieci. Jest tak wysoka, że wznosi się ponad to wszystko; nie ma wspinacza, który nie marzyłby choć raz, aby ją zdobyć. No i jest piękna. Nie zapomnę zapierającego dech w piersiach widoku obozu III, chmur kłębiących się nad Kotłem Zachodnim niczym lawina w zwolnionym tempie płynąca w odwrotną stronę. Albo tej dogłębnej ulgi nad miską gorącej zupy w obozie IV. Albo chrobotu raków w kryształowym labiryncie lodo- spadu Khumbu, tuż nad obozem bazowym. Wspomnienia ze wspinaczki na tę górę wraz z przyjaciółmi przechowuję w pamięci jak największy skarb. Powierzałem im własne życie, a oni w moje ręce oddawali swoje. To dla takich chwil ludzie będą się pchać na Everest. Nie chodzi tylko o zdobycie szczytu, ale o okazanie górze szacunku i radość wędrówki. A dziś to od nas zależy, czy uda się przywrócić rozsądek na Górze Gór. (Opracowanie: Martin Gamache i Matthew Twombly, NGM Staff; Mesa Schumacher Źródła: Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt; Raymond B. Huey, University of Washington; Richard Salisbury, Himalayan Database) Warto wiedzieć: Mijając zmrożone ciała w drodze powrotnej ze szczytu, myślałem o rozpaczy ich bliskich, gdy dowiedzieli się o tragedii. Mnie też zdarzyło się stracić w górach przyjaciół. Zawsze znajdą się ludzie, którzy będą chcieli zdobyć najwyższy szczyt świata. W końcu ta góra to coś więcej niż ścisk i stosy śmieci. Jest tak wysoka, że wznosi się ponad to wszystko. Nie ma wspinacza, który nie marzyłby, aby ją zdobyć. Sześć sposobów na poprawę sytuacji mniej zezwoleń – ograniczenie całkowitej liczby wspinaczy i Szerpów pod szczytem. mniejsze zespoły – ograniczenie liczebności ekip w celu zmniejszenia zatorów na drodze przez grań południowo-wschodnią. certyfikaty – wydawane w celu zapewnienia, że firmy organizujące komercyjne wyprawy będą konsekwentnie przestrzegać zasad bezpieczeństwa oraz dysponować wystarczającą wiedzą. wymaganie doświadczenia w celu zapewnienia, że zarówno turyści, jak i Szerpowie będą przygotowani na wysokogórskie trudności. zachowanie czystości – usuwanie odpadków, śmieci i odchodów oraz wprowadzenie kar za niestosowanie się do tych wymagań. usuwanie zwłok, żeby okazać szacunek zarówno zmarłym, jak i żywym himalaistom, którzy natykają się na zwłoki leżące na głównych szlakach wiodących na szczyt. Nowy Wiek Eksploracji to całoroczna seria artykułów dla uczczenia 125-lecia National Geographic. Wiosną 2012 r. National Geographic wspólnie z The North Face, Mayo Clinic i Montana State University sfinansowało wyprawę mającą uczcić 50. rocznicę zdobycia Everestu przez pierwszego Amerykanina.
Ostatni ludzie z jaskiń. Przesłanie z Papui-Nowej Gwinei
W jaskiniach pośród dzikich puszcz żyje ostatni koczowniczy lud Papui-Nowej Gwinei. Kiedy doń trafiliśmy, jego członkowie przekazali współczesnemu światu zaskakujące przesłanie.
Dziewczyna umiera. Leży w jaskini zwinięta w kłębek obok ogniska. Nazywa się Lidia Maiyu. Kaszle, jej ciałem wstrząsają dreszcze, krzyczy z bólu. Ma jakieś 15 lat. Trzy miesiące temu urodziła dziecko, które zmarło. Grupa zostawiła ciało noworodka w jaskini i poszła dalej. Pasu Aiyo, mąż Lidii, mówi mi, że tak już jest. – Kiedy zachorujesz, to albo zdrowiejesz, albo umierasz. Ciemność za poświatą płonącego pod skalnym nawisem ogniska jest nieprzenikniona. Deszcz smaga ogromne liście. Wygląda na to, że tutaj, w górach Papui-Nowej Gwinei, nocą zawsze pada. To dlatego Lidia i inni członkowie jej ludu zwanego Meakambut szukają schronienia pod skałami. Jaskinie znajdują się wysoko, w urwiskach. Dostanie się do nich czasami wymaga wspinaczki. Są też naturalnymi fortecami, które kiedyś chroniły Meakambutów przed łowcami głów i kanibalami. Ale to było dawno. Teraz ich wrogowie są mniej gwałtowni, ale równie śmiercionośni: malaria, gruźlica... Pasu przepędza psa Biyi i siada przy ognisku. Wygładza przepaskę biodrową z liści i kładzie głowę Lidii na swoich kolanach. Dziewczyna spogląda na niego żałośnie. Pasu prosi swego brata Johna, by nas zapytał, czy możemy jej pomóc. Jak się okazuje – wkroczyliśmy w sytuację kryzysową. Nasz plan podążania za Meakambutami, jednym z ostatnich jaskiniowych, na wpół koczowniczych ludów w Papui-Nowej Gwinei, stracił na znaczeniu. Nasz specjalista od pierwszej pomocy bada Lidię i stwierdza, że jej płuca wypełnia płyn, serce wali w tempie 140 uderzeń na minutę, a temperatura wynosi 40OC. Najwyraźniej dziewczyna cierpi na zagrażające życiu zapalenie płuc. Podajemy jej antybiotyk. Nakłaniamy chorą do wypicia kubka odkażonej wody z cukrem i sugerujemy, by rankiem wynieść ją z gór i przetransportować w dół rzeki, do przychodni w wiosce Imboin. Dwaj inni Meakambuci, Michael Wakinjua i jego maleńki syn, też są poważnie chorzy. Sebastian Haraha jest etnografem, który miał określić położenie jaskiń Meakambutów za pomocą GPS-u. Ma nadzieję, że zarejestruje je w ramach ustawy o narodowej własności kulturowej, by ziemie plemienia były chronione przed wyrębami. Na ochotnika zgłasza się do eskortowania chorych aż do przychodni. O świcie Lidia z trudem łapie powietrze. Podajemy jej kolejną dawkę leków i przekazujemy Pasu tygodniowy zapas tabletek. Mąż Lidii wkłada jej bezwładne ciało w bilum, czyli worek z siatki, i zawiesza ją sobie na plecach. Sebastian podtrzymuje Michaela, a żona chorego niesie ich niemowlę na plecach. Niczym ranni uchodźcy z leśnej wojny ruszają gęsiego po śliskiej ścieżce. Będą musieli przez sześć godzin maczetami wycinać sobie drogę do rzeki Manbungnam, gdzie czeka nasza dłubanka z silnikiem. Nie mamy wielkiej nadziei, że Lidia będzie żyć. Ogromne zróżnicowanie geograficzne Papui-Nowej Gwinei wytworzyło imponującą różnorodność kultur – ponad 800 języków w kraju zbliżonym wielkością do Szwecji. Na skutek tej rozmaitości, po zdelegalizowaniu przez mocarstwa kolonialne polowań na głowy, kanibalizmu i plemiennych wojen, co miało miejsce w latach 80. XIX w., region stał się magnesem zarówno dla misjonarzy, jak i antropologów. Tu zyskała sławę Margaret Mead, jej trzeci mąż Gregory Bateson, a w bliższych nam czasach pisarz Jared Diamond. Dziś cały ten kraj nadal przywołuje na myśl łowców głów uzbrojonych w łuki i strzały, choć jest to równie trafne, jak wyobrażanie sobie, że amerykański Zachód nadal zapełniają Indianie zdzierający skalpy. Wiele zdjęć prezentujących zdobnych w pióra i wymalowanych Papuasów pochodzi z pokazów dla turystów. Tylko w najbardziej niedostępnych rejonach kraju nadal istnieją enklawy tradycyjnych koczowniczych ludów takich jak Meakambut. Grupa ta zamieszkuje dwa strome grzbiety na północy Gór Centralnych. Granice między ich ziemiami a terenami okolicznych ludów – Imboin, Awim, Andambit, Kanjimei i Namata – nie są wyraźnie określone. Ich terytorium obejmuje mniej więcej 260 km2. Świat zewnętrzny nie wiedział o ludzie Meakambut do lat 60. XX w., kiedy australijskie patrole zaczęły zapuszczać się na ich tereny. W roku 1991 słoweński antropolog Borut Telban spędził w tym rejonie tydzień i spotkał tylko 11 Meakambutów mieszkających w szałasach i jaskiniach. Napisał, że mężczyźni noszą naszyjniki z muszelek i przepaski biodrowe z liści, a kobiety spódniczki z trawy. Gdy Telban powrócił w te strony w roku 2001, nie potrafił odnaleźć plemienia. Spokrewniony z nim lud Awim powiedział mu, że Meakambuci są gdzieś w górach. Trzy pokolenia temu Awimowie też byli koczownikami, ale w końcu osiedlili się nad Arafundi, by zyskać dostęp do szkół i opieki lekarskiej. Licząc na spotkanie z tymi ostatnimi na wpół koczowniczymi plemionami, antropolożka Nancy Sullivan wysłała w lipcu 2008 r. ekipę, która miała odnaleźć Meakambutów i zinwentaryzować ich jaskinie. Badaczka dzięki swym niebieskim oczom i jasnym rozwianym włosom przypomina trochę Meryl Streep. Mieszka w Papui-Nowej Gwinei od ponad 20 lat i adoptowała kilkoro miejscowych dzieci. Jej zespół odszukał 52 żyjących Meakambutów i 105 jaskiń z nazwami, z których tylko 20 służyło jako schronienia. Członkowie wyprawy znaleźli gliniane garnki, kościane sztylety i rysunki dłoni na ścianach dziewięciu jaskiń, a w trzech natrafili na ludzkie czaszki. Na pierwsze poszukiwania Meakambutów nasza ekipa leci wodnopłatem do zlewiska rzeki Sepik, w północno-wschodniej części Papui-Nowej Gwinei. Potem suniemy dłubanką z silnikiem w górę, coraz mniejszymi dopływami, aż w końcu raczej pchamy łódź, niż nią płyniemy. Wreszcie wyruszamy w góry piechotą. Przez dwa kolejne wieczory usiłujemy nawiązać z Meakambutami kontakt za pomocą leśnego telefonu: trzech ludzi wali w pień niebosiężnego drzewa zamieszkanego przez nietoperze, a pod koronami rozlega się głębokie dudnienie. Kiedy to nie pomaga, wyruszamy na dwudniowy patrol pieszy do miejsca, w którym grupę widziano po raz ostatni. To Tembakapa, skupisko prowizorycznych chat na spowitej mgłą grani. Osada jest opuszczona. W południe następnego dnia dwaj Meakambuci wchodzą do naszego obozu – usłyszeli leśny telefon. Rozpoznają 26-letniego Joshuę Meravekę, który był członkiem ekipy pani Sullivan, i witają go radośnie. Joshua przedstawia ich jako Johna i Marka Aiyo. Są braćmi dobiegającymi trzydziestki. Obaj drobni, muskularni, o szerokich stopach. John, przywódca grupy Meakambutów, ma na sobie niebieską koszulkę Lakersów i przepaskę biodrową z liści. Mark za pomocą węgla drzewnego i czerwonej gliny namalował sobie na twarzy paski, wetknął we włosy paprocie, a w czarną brodę kwiatki o żółtych płatkach. Odkładają swoje łuki, strzały i maczety, przykucają obok ognia i zaczynają rolować liście tytoniu do palenia. Ponieważ jesteśmy z Joshuą, nasza obecność zdaje się im nie przeszkadzać. Joshua wyjaśnia, że przybysze mają chrześcijańskie imiona, bo niektórzy członkowie ich ludu mieszkali jakiś czas w wioskach. Jeden chodził nawet do szkółki biblijnej i ochrzcił ich po powrocie. John i Mark należą do 12-osobowej grupy Embarakal, jednej z około czterech, na które dzielą się Meakambuci. Pozostałe trzy musiały odejść, aby zanieść swoich chorych do przychodni za górami (a nie tej w dole rzeki). – Za dużo chorych – mówi John. Reszta grupy Embarakal zejdzie jutro do jaskini Ulapunguna, by się z nami spotkać. Następnego ranka wyruszamy do Ulapunguny. Szlak zagradza plątanina pnączy, ale prowadzący nas Mark sunie przez nie jak widmo. Kieruje stopy w dół, niczym baletnica, chwytając nimi korzenie skały lub błoto. Pijawki są wszędzie. Nasz przewodnik zatrzymuje się od czasu do czasu, by zeskrobać je maczetą z nagich nóg. W końcu docieramy do Ulapunguny, skalnego nawisu o wysokości 12 m. Widać pod nim jamy na ogniska, a o ścianę oparty jest kołczan ze strzałami. Mają ponad metr długości. Grot każdej jest przeznaczony dla innej zdobyczy. Są tam trzy strzały na ryby, dwie na ptaki i dwie na świnie. Kiedy pytam, jak często zabijają świnię, John mówi, że każdego tygodnia. Fakt, że jest myśliwym, napawa go dumą. A do jakiej zdobyczy służy strzała z rzeźbionym drewnianym grotem i 30 cm ostrych, skierowanych do tyłu nacięć? Mark uśmiecha się, po czym uderza się w pierś pięścią i teatralnie pada na ziemię. Kiedy czekamy na przybycie reszty grupy Embarakal, John zaczyna wymieniać cięciwę w łuku i korzystając z tłumaczenia Joshuy, opowiada mi o jaskiniowym życiu. W każdym ze skalnych schronień lub chatek Meakambuci spędzają od kilku dni do kilku tygodni, po czym ruszają dalej. Kobiety i dzieci sadzą kolokazję, ogórki, maniok, banany i tytoń, aby je zebrać przy następnej bytności w danym miejscu. Mężczyźni polują lub pomagają kobietom robić mąkę z kolokazji. John mówi, że Meakambuci lubią swoje życie myśliwych-zbieraczy i nie chcą zmiany. Każda z jaskiń ma właściciela i nazwę. Własność przechodzi z ojca na syna. Mark i John są właścicielami jaskini Ulapunguna. Szarpiąc bambusową cięciwę swego łuku, John daje mi znak, bym szedł za nim. Idziemy przez dżunglę na polanę, gdzie przewodnik pokazuje mi potężną ścianę z wapienia. – Kopao – mówi. Kopao to najświętsza jaskinia Meakambutów. To ich jaskinia stworzenia, gdzie, jak wierzą, powstali. John mówi, że jest właścicielem także tej jaskini. Kiedy wracamy do Ulapunguny, okazuje się, że dotarła tam już reszta grupy. Właśnie wtedy po raz pierwszy widzimy Lidię, zwiniętą w kłębek przy ogniu i przeraźliwie kaszlącą. Następnego dnia chorzy wyruszają do poradni, a ja wraz z Johnem i Joshuą – do jaskini Kopao. Ścieżka pnie się żlebem i kończy raptownie na pionowej ścianie. John zaczyna wspinać się po śliskim czarnym kamieniu. Palce jego stóp sprawnie wyszukują wgłębienia. W końcu znajduje małe drzewko sterczące prostopadle do skały, zawiązuje lianę wokół pnia i opuszcza jej koniec do mnie. Pokonanie 300 m zajmuje nam ponad dwie godziny. Ostatnią próbą jest przejście na czubkach palców po gładkim występie skalnym. W dole widać tylko otchłań wirującej mgły. Na drugim końcu występu znajduje się jaskinia Kopao, a w niej zbiór ludzkich czaszek. Są ustawione rzędem, jakby do siebie szeptały. Ich sklepienia pozieleniały, a ciemne oczodoły gapią się na nieproszonych gości. John znacząco milczy. Meakambuci mogą mieć chrześcijańskie imiona, ale nadal uprawiają kult zmarłych. W głębi jaskini widać malowidła – czerwone i czarne obrysy ludzkich dłoni. To odbicia rąk przodków. John nie wie, ile mają lat (Meakambuci nie zapisują czasu), ale wiele malowideł prawie już znikło. Podobnie jak czaszki, te dłonie zdają się mówić: „Stój, zawróć, odejdź.” John prowadzi mnie obok malowideł do 20-centymetrowego pęknięcia w sklepieniu. Staje pod nim i uroczyście oświadcza, że opowie teraz historię Kopao, ale kiedy skończy, musimy natychmiast wyjść, szybko i w milczeniu. Na początku Api, duch ziemi, przybył w to miejsce i zobaczył rzeki pełne ryb, busz pełen świń oraz wiele sagowców, ale żadnych ludzi. A to było dobre miejsce dla ludzi, więc Api rozłupał skałę i otworzył jaskinię. Jako pierwszy wydostał się z niej lud Awim, potem Imboin i inne grupy, a wreszcie Meakambuci. Wszyscy byli nadzy i przeciskali się ku światłu. Inni ludzie nadal czekali w środku, ale kiedy Meakambuci wyszli na zewnątrz, Api zamknął szczelinę i reszta pozostała w ciemnościach. Ludy Awim, Imboin i Meakambut rozeszły się po górach i żyły w skalnych schronieniach. Ich członkowie robili kamienne siekiery oraz strzały, i łowy były udane. Nie znano nienawiści, zabijania ani chorób. Życie było piękne i spokojne, a wszyscy ludzie mieli pełne brzuchy. W tym okresie mężczyźni i kobiety mieszkali osobno, ciągnie opowieść John. Wieczorami mężczyźni chodzili do specjalnej jaskini, żeby śpiewać. Jednak którejś nocy jeden z nich udał chorego i nie poszedł. A potem wślizgnął się do jaskini kobiet i uprawiał seks z jedną z nich. Gdy mężczyźni powrócili, wyczuli, że stało się coś złego. Jeden poczuł nagle zazdrość, inny nienawiść, kolejnego ogarnął gniew, a jeszcze innego smutek. Wtedy człowiek dowiedział się o złych rzeczach. I także wtedy zaczęły się czary. Rankiem w Ulapungunie John siedzi w kucki, z rękoma wyciągniętymi nad ogniskiem i spuszczoną głową. Jest bardzo poruszony. Joshua mówi, że nocą przyszły do Johna duchy Kopao. Przemówiły do niego czaszki. W ich czarnych oczodołach jarzyły się czerwone oczy. Czaszki powiedziały, że widziały, jak John przyprowadził do świętego miejsca białego człowieka. Słyszały, jak John opowiada białemu tajemną historię, i były rozgniewane. To była opowieść tylko dla Meakambutów. John martwi się, że duchy mogą go ukarać, zabijając Lidię. Ma złe przeczucia. Chce natychmiast wyruszyć, uciec z gór ku rzece i powiosłować w dół. To ja ponoszę winę za jego lęki. Czuję się tak, jakbym zdradził tych ludzi. Wiara w czary i gusła jest powszechna w Papui- Nowej Gwinei. Amnesty International przytacza raporty mediów mówiące, że w 2008 r. zamordowano tam 50 osób oskarżonych o czary. Niektóre z nich spalono żywcem. Edward Marriott opisuje w swej książce Zaginione plemię wydanej w 1996 r., jak obwiniono go o śmierć kobiety i czwórki dzieci zabitych przez piorun i jak musiał uciekać, by ratować życie. Jeżeli Lidia umrze, możliwe, że ja zostanę uznany za winnego. Wyjaśniamy Johnowi, że wiosłowanie w dół rzeki zabierze kilka dni, a nasza łódź z silnikiem ma powrócić jutro. Wtedy możemy go zabrać do poradni w Imboin. Johna ten plan zadowala. Zaskakuje nas, mówiąc, że jego ludziom skończyła się wczoraj żywność, więc dzisiaj muszą zrobić sago. Gdy proponuję, byśmy zamiast tego wybrali się na polowanie, kręci głową. Idziemy za Markiem i jego żoną Jelin do obozu, w którym robi się sago. Produkcja tego przysmaku to żmudne zajęcie. Mark wyrąbuje pulpę z rdzenia ściętej palmy, następnie papka jest wkładana do koryta z wodą, po czym Jelin wyciska ją przez filtr z kokosowych łusek, uzyskując pomarańczowobiałą pastę. Grupa mozoli się przez sześć godzin. Wszyscy ociekają potem. Do późnego popołudnia udaje im się zebrać 18 kg lepkiego sago. Kiedy wyruszamy z powrotem do Ulapunguny, zaczyna padać. Tego wieczoru kolację stanowią pieczone na ogniu placki z sago. Sago to w zasadzie czyste węglowodany, bez białka, tłuszczu, witamin lub minerałów. Choć John dał do zrozumienia, że są dumni, będąc myśliwymi, i twierdził, że każdego tygodnia zabijają świnię, w ich menu nie widziałem mięsa. John, Joshua i ja siedzimy przy ognisku, żując pozbawione smaku placki i rozmawiając. John zaczyna się otwierać. Przyznaje, że grupa nie jadła mięsa od trzech miesięcy. Mówi, że kiedyś było kilkuset Meakambutów. Teraz tracą dwoje niemowląt na każde, które przeżyje. Twierdzi, że w dżungli nie ma już świń i kazuarów, a w strumieniach ryb. Kiedy ognisko dogasa, John mówi mi szeptem coś, co mam przekazać rządowi Papui- Nowej Gwinei. To jego przesłanie. Tuż po świcie grupa Embarakal zdobi się przed wyjściem z gór. Mężczyźni malują na twarzach czarne i pomarańczowe paski, kobiety pokrywają skórę kropkami. W klimacie, w którym odzież jest zbędna, właśnie tak stroisz się na specjalne okazje. Około południa docieramy do obozu Wakau, w połowie drogi do rzeki. Gdy odpoczywamy tam w obezwładniającym upale, dobiegają nas pohukiwania – to reszta Meakambutów wraca zza gór. Grupa Embarakal postanawia do nich dołączyć. John prosi mnie, bym odnalazł Lidię, Michaela oraz niemowlę i odesłał ich do domu, kiedy wyzdrowieją. W głębi serca czuję ulgę, gdy okazuje się, że John nie jedzie z nami. Zacząłem się bowiem obawiać jego reakcji, gdyby Lidia zmarła. Późnym popołudniem docieramy do dłubanki i płyniemy w dół rzeki, o zmierzchu trafiając do wioski Awimów. Lida wraz z resztą jest tutaj, ale jedyna medyczna poradnia w regionie nie ma żadnych środków, by jej pomóc. Na szczęście zwykłe antybiotyki zdołały ją uratować. Wciąż jest słaba i nie może chodzić, więc podłączamy ją na noc do kroplówki. Do świtu stan Lidii poprawia się na tyle, że dziewczyna uśmiecha się i niepewnie wstaje na nogi. W porze śniadania odnajduję Sebastiana Harahę. Wręcza mi kubek kawy i gestem zaprasza do ogniska. Żeby ratować życie tych ludzi, musiał na jakiś czas zrezygnować ze swojego planu naniesienia na mapę jaskiń Meakambutów, co miało zapobiec dewastacji ich środowiska. – Ochrona jaskiń? Jakie to ma znaczenie, jeśli nie będzie Meakambutów? – pyta. – Są bliscy wymarcia, a giną z powodu chorób, które łatwo można wyleczyć. Przypadek Lidii mocno nim wstrząsnął. – Kiedy wrócę do Port Moresby, zamierzam pójść prosto do gabinetu premiera i przekonywać go, by coś z tym zrobił – mówi. Kiwam głową, zgadzając się z nim, po czym przekazuję słowo w słowo przesłanie Johna: „My, lud Meakambut, przestaniemy polować, przemieszczać się bezustannie i żyć w górskich jaskiniach, jeżeli rząd da nam przychodnię lekarską i szkołę oraz dwie łopaty i dwie siekiery, żebyśmy mogli zbudować domy”.