Kangur – zadziwiające zwierzę z antypodów. Gdzie żyją kangury, jak wyglądają i co jedzą?
To zwierzę stało się symbolem Australii. Kangur jest nawet w jej herbie. Gdzie żyją kangury? Jak wyglądają kangury? Co jedzą kangury? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Gdzie żyją kangury Co jedzą kangury Czy kangury jedzą mięso? Jak wyglądają kangury Jak poruszają się kangury? Kangur – rozmnażanie Wypadki z udziałem kangurów Kangur jako szkodnik? Kangur – ciekawostki Słynny odkrywca, kapitan James Cook, gdy dotarł do wybrzeży Australii w 1770 r., miał ponoć zapytać napotkanego aborygena: Jak nazywa się to dziwne, skaczące zwierzę? „Kangaroo” – usłyszał w odpowiedzi. W języku pierwotnych mieszkańców Australii słowo to nie oznaczało jednak nazwy niezwykłego stworzenia, lecz po prostu „Nie rozumiem cię”. Gdzie żyją kangury Mianem kangurów potocznie określa się duże gatunki torbaczy z rodzaju Macropus: kangura rudego, szarego, olbrzymiego i antylopiego. Rodzina kangurowatych jest jednak dużo liczniejsza, obejmuje ponad 60 gatunków. Należą do niej również zwierzaki o tak dziwacznych nazwach jak: walabie, drzewiaki, pazurogony, filandry, pademelony czy kuoki. Żyją w Australii i Papui-Nowej Gwinei. Na kontynencie australijskim żyje ok. 60 mln kangurów, a więc trzykrotnie więcej niż ludzi. W naturalnym środowisku są jednak płochliwe i niełatwo je wytropić, nawet aborygenom, którzy ogon tego zwierzęcia uważają za przysmak. Chociaż przejechałem samochodem terenowym kilkanaście tysięcy kilometrów australijskiego buszu, kangury „na dziko” widziałem nie więcej niż paręnaście razy. Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Wskazują na to skamieniałości sprzed 50 tys. lat Papua-Nowa Gwinea i Australia były kiedyś połączone tzw. pasem lądowym. To dało początek wyjątkowej megafaunie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/papua-nowa-gwinea-byla-domem-olbrzymiego-kangura-na-to-wskazuja-skamienialosci-sprzed-50-tys-lat-997e79d.png" width="700" height="467" alt="Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Na to wskazują skamieniałości sprzed 50 tys. lat" title="Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Na to wskazują skamieniałości sprzed 50 tys. lat" /> Znajomy franciszkanin, o. Tomasz Bujakowski, zabrał mnie kiedyś na jeden z cmentarzy w Perth, półtoramilionowym mieście na zachodnim wybrzeżu Australii. – Koniecznie weź ze sobą aparat fotograficzny – przekonywał. Cmentarz okazał się przyjazną oku łąką z rzadka porośniętą eukaliptusami. Nagrobki miały postać metalowych tabliczek identycznych rozmiarów ukrytych w niewysokiej trawie. Kiedy tam przybyliśmy, właśnie dobiegał końca pogrzeb. Gdy zniknęła ostatnia osoba konduktu żałobnego, rozpoczął się wyścig… kangurów, których były tam całe stada, po pozostawione kwiaty. Co ciekawe, nikomu nie przeszkadza to „plądrowanie” grobów, a mi umożliwiło obserwację tych zwierząt z bliska. Co jedzą kangury Kangury to roślinożercy, wyspecjalizowani w żywieniu się przede wszystkim trawą i ziołami. Jedzą też liście krzewów, a czasami nawet grzyby. W niewoli jedzą owoce. Mają specyficzny układ zębów, dopasowany do pokarmu roślinnego. Zęby trzonowe kangurów ścierają się wskutek zużycia i są zastępowane przez nowe trzonowce, wyrastające przez całe życie. Układ pokarmowy kangurów wygląda podobnie jak u przeżuwaczy. Czy kangury jedzą mięso? Kangury są ściśle roślinożerne. Ich organizm nie jest przystosowany do trawienia pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Dlatego nie są w stanie zjeść mięsa. Mięso kangurów natomiast jest jadalne. Jednak aby je kupić w Australii, trzeba się trochę nachodzić. W ciągłej sprzedaży mają je nieliczne sieci supermarketów. Australijczycy niechętnie po nie sięgają, mimo że jest bardzo zdrowe (zawiera mało tłuszczu). Najwyraźniej nie chcą zjadać swojego „herbowego” zwierzęcia. Jak wyglądają kangury Największym torbaczem, a zarazem jednym z najpiękniejszych spośród kangurów z racji rdzawego futra jest kangur rudy (Macropus rufus). Dorosłe samce są wyraźnie większe od samic, ważą do 90 kg, a wyprostowane mogą mieć nawet 2 m wzrostu. „Rudzielce” zamieszkują wyjątkowo niegościnne środowisko: suche tereny we wnętrzu kontynentu. Potrafią długo wytrzymać bez wody, czerpiąc wilgoć ze zjadanych roślin. W poszukiwaniu wodopojów przemierzają wiele kilometrów – rekordowy dystans wyniósł 216 km. W sąsiadującym z Pustynią Strzeleckiego Parku Narodowym Sturta, który jest wręcz królestwem kangura rudego, korzystają one z licznych sztucznych zbiorników dla bydła. W parku znajduje się tzw. Dog Fence – jeden ze słynnych australijskich płotów wybudowanych dla ochrony krów przed dingo i psami. Ogrodzenie ma wysokość do półtora metra, nie stanowi więc poważnej przeszkody dla kangurów. Wystarczy jeden skok i mają zapewniony dostęp do wody i spokój od drapieżników. Roger był gwiazdą internetu, najsłynniejszym kangurem świata. Zmarł w wieku 12 lat Zwierzę w 2015 roku stało się sensacją internetu, po tym jak w mediach pojawiło się jego zdjęcie i filmik, na którym miażdży wiadro. Budowa mięśni zwierzęcia odebrała mowę niejednemu... Kangur rudy jest bardzo wrażliwy na zmiany środowiska. Gdy pożywienia i wody nie brakuje, jego liczebność gwałtownie rośnie, ale w latach bezdeszczowych drastycznie spada. Tylko w czasie suszy w 1982 r. w Parku Narodowym Kinchega populacja tych zwierząt zmniejszyła się o połowę. Jak poruszają się kangury? Mimo że kangury żyją na terenach, w których jest niewiele wody, świetnie pływają, poruszając wszystkimi kończynami niezależnie od siebie. Ciekawy przypadek zanotowano w grudniu 2007 r. niedaleko miasta Torquay w stanie Wiktoria. Kangur szary (nieco mniejszy od rudego i zamieszkujący południe Australii) pokonał wydmę, następnie plażę i wskoczył do wody. Około 100 m od brzegu zaatakował go rekin. Z obserwacji wynika, że kangury regularnie przemieszczają się między wyspami (np. między Deal i Erith w stanie Wiktoria) oraz między wyspami i stałym lądem. Kangury nie potrafią normalnie chodzić, za to skoczkami są doskonałymi. Jednym susem pokonają 8 m w dal i 3 m wzwyż. Podczas skoku długi na ok. 1,2 m ogon pomaga im utrzymać równowagę. W czasie stania służy za podporę. Podczas żerowania stanowi „piątą nogę” – zwierzę podpiera się ogonem i przednimi łapami, by w tym czasie przesunąć do przodu tylne kończyny. Warto wiedzieć, że skaczące z pełną prędkością kangury zużywają mniej energii niż inne zwierzęta podobnej wielkości poruszające się normalnie. Rekord prędkości wynosi 64 km/godz. i należy do kangura olbrzymiego (Macropus giganteus), który jest jednak mniejszy od rudego. Żyje na wschodzie kontynentu, w bardziej wilgotnym środowisku niż rudy, i jest od niego częściej widywany. Kangur – rozmnażanie Najpopularniejszą dyscypliną wśród kangurów jest kickboxing, uprawiany podczas rywalizacji o samice. Pojedynki wyglądają komicznie, choć przegrani czasem odchodzą mocno poturbowani. Zwycięzca musi jednak dostosować swoje zapędy do pory roku i dostępności pożywienia. W sprzyjających warunkach samice stają się maszynkami do rozrodu – jeden maluch biega już swobodnie, drugi nie opuszcza torby, a trzeci macicy. Ciąża trwa ok. 35 dni, a dzień lub dwa po urodzeniu kangurzyca może zajść w kolejną. Pikanterii temu zjawisku dodaje fakt, że samica ma dwie pochwy i dwie macice. Sam poród jest wysiłkiem dla kangurzątka, które ma rozmiar fasoli i samo musi pokonać długą drogę do torby. Tam przyczepia się do sutka i pozostaje tak przez kilka miesięcy. Samica produkuje mleko o różnych składach – inne dla maleństwa w torbie, inne dla malucha, który tylko czasem do niej zagląda. Kiedy susza się przedłuża, może ona wstrzymać rozwój embrionu do momentu, aż pożywienia będzie pod dostatkiem. Wypadki z udziałem kangurów O zmierzchu i w nocy kangury wychodzą na żer i często padają ofiarą wypadków samochodowych. W Australii tego typu incydenty nie stanowią już sensacji. Kiedyś wracająca z weekendu rodzina potrąciła kangura tak nieszczęśliwie, że ten zbił przednią szybę i wpadł na tylne siedzenie, gdzie siedziały dzieci. Miotając się tam i boksując na oślep, mocno je poturbował – maluchy trafiły do szpitala. Kto chce strzelać do kangurów w Australii? "Zwierzęta uznawane za szkodniki nie mają wartości" Kangury to skaczące emblematy Australii. Niszczą jednak uprawy i powodują wypadki samochodowe. Dziś społeczeństwo zastanawia się co robić, kiedy ukochany symbol staje się szkodnikiem? Jaki... Znane są przypadki, gdy po śmierci kangurzycy maluchami zaopiekowały się psy. W 2008 r. w pobliżu Bells Beach na południowym wybrzeżu Australii wyżeł uratował 4-miesięczne kangurzątko. Jego matka zginęła potrącona przez samochód, maleństwo pozostało jednak żywe w torbie. Pies ostrożnie ujął znajdę za kark i zaniósł swojej właścicielce. Kangurek trafił do Jirrahlinga Wildlife Sanctuary. Kangur jako szkodnik? W końcu XIX w. w niektórych miejscach Australii trąbiono na alarm, że kangury znajdują się na wymarciu. Z kolei w latach 40. i 50. ubiegłego wieku uznano je za szkodniki i zastępy wynajętych przez rząd myśliwych tępiły je na równi z królikami. Skutek był taki, że kiedy w 1964 r. tworzono rezerwat Tidbinbilla niedaleko Canberry, dopiero po trzech miesiącach zauważono pierwszego kangura. Dziś trwa „eksplozja demograficzna”. Na kilometrze kwadratowym australijskiej ziemi żyje średnio ponad 360 kangurów szarych. Farmerzy znów uważają je za szkodniki. Od lat odbywa się masowy odstrzał (do 7 mln rocznie) czterech podstawowych gatunków: kangura rudego, szarego, olbrzymiego i antylopiego (Macropus antilopinus). Ten ostatni zamieszkuje lasy eukaliptusowe na północy Australii. Kangury ostrzegają się nawzajem przed niebezpieczeństwem tupaniem słyszalnym ze sporej odległości. Grupa naukowców w Australii pracuje nad urządzeniami, które będą emitować takie tupanie. Mają one być instalowane w pobliżu farm hodowlanych i pól uprawnych, gdzie kangury są, delikatnie mówiąc, bardzo niemile widziane. Kangur – ciekawostki Gdzie je oglądać? Kangury w Australii są wszędzie, nawet w parkach dużych miast. Miejsca gwarantujące spotkanie z większym stadem dzikich kangurów: Sydney: plaże Pebbly lub Depot, obok Parku Narodowego Murramarang na wschodnim wybrzeżu Australii (4 godz. jazdy). Melbourne: miejscowość Anglesea, niedaleko od Geelong, (ok. 1,5 godz. jazdy). Adelajda: Wyspa Kangura (ok. 2 godz. jazdy + prom 60 min). Brisbane: Wacol, Wolston House (30 min jazdy). W Polsce kangury żyją w wielu ogrodach zoologicznych, są też hodowane. W obsłudze przypominają królika: lubią trawę i siano, nie gardzą też chlebem i marchewką.
6 sposobów na tanią Australię. Taniej już się nie da
Na początku ważne zastrzeżenie: Australia nigdy nie będzie tania. Ale głowa do góry: koszty zawsze można jednak mocno zbić!
Znam co najmniej pięć powodów, dla których ten kraj jest drogi. Po pierwsze jest daleko. Przelot trwa ponad 20 godz. i wymaga zwykle dwóch przesiadek (w Europie i Azji). Kombinacja najtańszych rejsówek w promocji to wydatek ok. 3 tys. zł – trzeba jednak mieć szczęście, aby coś takiego ustrzelić. Standardowa cena biletu ( jeśli kupujemy go minimum trzy miesiące przed wylotem) sięga 4,5 tys. zł. Sporo. Drugi powód – bardzo wysoki kurs dolara australijskiego względem amerykańskiego i chwiejna złotówka. Trzecia przyczyna to ogólny wzrost cen w Australii w ciągu czterech ostatnich lat. Czwarta – wyrównane ceny na rynku usług turystycznych i mała szansa na ich negocjacje. (To nie Azja!). Wreszcie olbrzymie odległości do pokonania między kolejnymi atrakcjami turystycznymi, sięgające tysięcy kilometrów. Jak sobie radzić w tym drogim kraju? Trzeba wybrać najtańszy środek transportu, nocować w samochodzie lub w autobusie (nocne przejazdy), samemu przyrządzać strawę, szukać najtańszych ofert (np. na rafę, surfing) i kupić permit na wjazd do wszystkich parków stanowych. Zapraszam zatem w podróż do mojej Australii! INFO AUSTRALIA Stolica: Canberra. Jednak największym miastem jest Sydney. Powierzchnia: 7 mln 686 tys. km2. Szóste pod względem wielkości państwo świata. Ludność: 22 mln. Religie: katolicy (25 proc.); anglikanie (19 proc.). Języki: angielski. Waluta: dolar australijski 6 sposobów na tanią Australię zdradza MAREK TOMALIK podróżnik, dziennikarz prasowy i radiowy. Pasjonat i znawca Australii. Organizuje wyprawy w outback (www.wsednosprawy. com.pl). Współtwórca Festiwalu Podróżników „Trzy Żywioły”. Pisze o podróżach i muzyce. Autor książek, m.in. Australia. Gdzie kwiaty rodzą się z ognia. Laureat Kolosów. www.australia-przygoda.com 1 Wynajmij tanie auto Polecam mikrobusy, najtańsze kampery (vany) z firmy Wicked. Od lat słyną z dobrych cen, a ich auta się sprawdzają. Można nimi ciąć tysiące kilometrów, a nawet nieznacznie wpuszczać się w szutrowy outback. Psychodelicznie pomalowany w konwencji lat 60. van z miejscami do spania, wyposażony w kuchenkę, naczynia, sztućce, zlew, można wynająć na 20 dni za 1 tys. dol. (dla dwóch lub trzech osób). Za pięcioosobowy trzeba będzie dorzucić 350 dol., co na głowę daje jeszcze korzystniejszą relację ceny. Kamper gwarantuje pełną wolność wyboru trasy i jej realizacji. Droższym i mniej elastycznym środkiem transportu jest autobus. Linia Greyhound proponuje m.in. pass za 1400 dol. obejmujący trasę do 10 tys. km z dowolną liczbą przystanków po drodze plus 10 noclegów w salach wieloosobowych (wschodnie wybrzeże). Podróż można rozciągnąć nawet do roku! Część nocy da się spędzić w autobusie na nocnych przelotach. W ten sposób odbyłem swoją pierwszą podróż po Australii i nie narzekałem. Przy dłuższym pobycie (kilka miesięcy) najlepszą opcją jest kupienie samochodu i sprzedanie go przed wyjazdem. 2 Śpij w samochodzie Najtaniej urządzić permanentną sypialnię w kamperze, pod dachem auta. Polecam rozejrzeć się za miejscem na nocleg co najmniej dwie godziny przed zmrokiem. Ten zapas czasu pozwoli na kilkukrotne zjechanie z głównej drogi i wbicie się w zakamarek, który zapewni względną oazę spokoju. Jeśli to będzie nocleg przy trasie, po której jeżdżą pociągi drogowe (road trains) – radzę odsunąć się od niej co najmniej 3–5 km. Huk nadjeżdżającego nocą potwora można porównać do dźwięku lądowania bombowca. Warto postudiować stronę internetową www.wickedcampers.com.au w poszukiwaniu tanich jak barszcz noclegów (6–20 dol.). Za te śmieszne, jak na Australię, pieniądze warto spędzić noc w łóżku, pod zwykłym dachem (hostel), lub skorzystać z kuchni, pralni, prysznica (kemping). Normalna cena za miejsce na kempingu oscyluje między 15 a 25 dol. (pod własnym „dachem”) i 30 a 70 dol. (w domkach kempingowych). Nocleg w hostelu w dużym mieście (Cairns, Sydney) to wydatek 30–50 dol. (sale wieloosobowe), 80–120 dol. (za dwójkę). 3 Unikaj restauracji Najtaniej będzie gotować samemu. W kamperze są ku temu warunki, wystarczy zrobić zakupy w niedrogim supermarkecie. A za taki jest uważany w Australii Coles. Wśród najtańszych produktów są chleb tostowy (650 g – 1 dol.), jajka (12 szt. – 3 dol.), marchewka (1 dol./kg), nóżki z kurczaka (4 dol./kg), mleko (2 dol./2l), masło (3 dol./500 g), pepsi (1,20 dol./1,25 l). Drogie są ziemniaki (2 dol./kg), brokuły (5 dol./kg) czy stek wołowy (20 dol./kg). Nominalnie ceny podobne jak u nas, tylko w dolarach, czyli w rzeczywistości wszystko jest 3,3 raza droższe. Ceny w restauracjach wyższe niż w Europie Zachodniej i USA. Za posiłek (starter, danie główne i deser) w dobrej restauracji trzeba dać 80 dol.! Jeśli chcesz do posiłku napić się piwa lub wina, szukaj restauracji z napisem na witrynie BYO (Bring Your Own). Te trzy litery zapraszają do konsumpcji przyniesionego ze sobą alkoholu. Najlepszym wyborem stołowania w „mieście” jest fish & chips – 10–12 dol. za porcję, którą mogą się najeść dwie osoby bez wilczego apetytu. Ryba zawsze jest świeża (dwa kawałki), a porcja frytek – ogromna. Niestety do Australii nie wolno przywozić żadnej żywności i nie polecam łamania tego przepisu – grożą za to na lotnisku surowe kary (przepisy fitosanitarne). 4 Gdy zabraknie kasy, popracuj! Masz więcej czasu? Zastanów się nad pracą! Najpopularniejsza czeka na ciebie za barem i na plantacjach owoców. Sezon zbioru trwa od połowy lutego do końca marca, a nawet i dłużej. Od listopada do marca zbiera się owoce cytrusowe. Noclegi – bezpośrednio w winiarni lub na farmach. Wprawdzie Polacy nie mogą ubiegać się o Australian Working Holiday Visa, ale przy odrobinie operatywności i cierpliwości można na miejscu to obejść. Najlepszym źródłem informacji na temat rynku pracy pozostaje tablica w hostelu i rozmowa z jego mieszkańcami. 5 Trekking, tag along, self-drive package Na szczęście Australia nie ma wielu zabytków i muzeów, w których się traci pieniądze. To, co ma do zaoferowania, jest od setek tysięcy lat pod gołym niebem. Najlepszą formą poznania jest więc spacer, ewentualnie trekking świetnie oznakowanymi ścieżkami parków narodowych pokrywających prawie 8 proc. tego wielkiego kraju-kontynentu. Najtaniej zaopatrzyć się w karnet do wszystkich parków narodowych danego stanu. Jest wydawany na samochód i dotyczy wszystkich jego pasażerów: Nowa Południowa Walia – 45 dol. – ważny rok (z wyjątkiem Parku Narodowego Kościuszki), Wiktoria – 52 dol. – ważny rok, 30 dol. – ważny 5 dni, Australia Południowa – 67 dol. – ważny rok. Chcesz wziąć udział w wyprawie w outback, masz samochód z napędem na cztery koła, ale nie masz doświadczenia? Najtańszą opcją jest tag along tour. Płacisz wpisowe i podłączasz się pod zorganizowany wyjazd. Odmianą dwukołową jest self-drive package. Dostajesz w pakiecie trasę (jak po sznurku), rezerwację noclegów, wynajem samochodu, rezerwację ewentualnych przelotów (www.australia-przygoda.com). Wypatruj punktów widokowych oznakowanych jako lookout. Są usytuowane nawet przy głównych trasach, warto zjechać wyprostować nogi i trzasnąć zdjęcie. 6 Rafa, surfing Podróżując wschodnim wybrzeżem Australii, nie można odpuścić wypadu na Wielką Rafę Koralową i nauki surfingu. Nie jest to tanie, ale bezwzględnie warte polecenia. Najwięcej operatorów działa w Cairns, ale niższe ceny znajdziesz np. w Port Douglas. Aby zobaczyć to, co najpiękniejsze kryje się pod wodą, trzeba wybrać katamaran na tzw. rafę zewnętrzną (outer reef). Ceny za dzienny wypad zaczynają się od 150 dol. Przyjemność z deską na fali najlepiej rozpocząć w mekce surferów – Baron Bay. Jednodniowy kurs (3,5 godz. na wodzie) kosztuje 65 dol., trzydniowy – 165 dol. Większość hosteli w okolicy wypożycza deski bez opłat. Wystarczy pójść na plażę, podpatrywać tych, co już coś potrafią, i odważnie próbować! Marek Tomalik Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Samozwańczy książę w wymyślonym państwie. Niezwykły reportaż Marka Tomalika
Niewielu monarchów chciałem odwiedzić. Zaledwie dwóch. Kiedy wreszcie dotarłem do Dharamsala, tak zwanej Małej Lhasy, siedziby Tybetańskiego Rządu na Uchodźstwie, Ocean Mądrości XIV Dalajlama był akurat w Sejmie na Wiejskiej. Niezborność czasoprzestrzeni jest u mnie pochodną ignorancji newsowej. Od ponad dwudziestu lat nie oglądam i nie słucham serwisów informacyjnych.
Fragment książki Marka Tomalika „U ludzi”: U księcia Leonarda Audiencji u Jego Świątobliwości z własnej winy nie dostąpiłem. Natomiast drugiego męża stanu odwiedziłem parokrotnie i zawsze spotykałem się z miłym przyjęciem. Książę Leonard jest głową drugiego największego państwa na kontynencie australijskim. Utworzył je sam. Jak? „Najpierw trzeba otworzyć umysł i napatrzyć się w gwiazdy”. Tak postąpił Leonard Georges Casley, rolnik z Australii Zachodniej, któremu w 1969 roku rząd stanowy drastycznie zmniejszył limit zakontraktowanej pszenicy. Oznaczało to, że Casley sprzedałby zaledwie półtora procent plonów, co mogło doprowadzić jego farmę do plajty. To była propozycja do odrzucenia, toteż ją odrzucił, ale jej absurdalność zirytowała go na tyle, że wypowiedział urzędasom wojnę. Analityczny, matematyczno-astronomiczny umysł, odwaga, wyobraźnia i pewność siebie prowadziły go ku zwycięstwu. Dość szybko opracował strategię secesji swojej posiadłości od Związku Australijskiego, bo tak nazywa się największe państwo na najmniejszym kontynencie. Wczytał się w konstytucję, prawo międzynarodowe, stał się autorytetem w przepisach podatkowych, ekspertem od tego, jak ich – bez sankcji – nie płacić. Obstawiał, że jego pisma słane tu (do władz stanowych) i tam (do federalnych) pozostaną bez odpowiedzi. Najpierw były protesty, prośby o uchylenie limitu, nieco później deklaracja dotycząca proklamowania niezawisłego państwa. Nie odpowiadając oficjalnie na jego pisma, potraktowali przyszłego monarchę jak nieszkodliwego wariata. Nieoficjalnie się z tego śmiali. Tak, już wtedy sprawa wywoływała spory szum medialny. Według obowiązującego starego prawa brytyjskiego rząd miał dwa lata na odpowiedź dotyczącą deklaracji Casleya. Ze swego prawa jednak nie skorzystał, co skutkowało legalizacją statusu nowego państwa z datą 21 kwietnia 1972, nigdy formalnie przez Canberrę i Perth nieuznanego. Niemniej Księstwo Hutt River istnieje nieprzerwanie od czterdziestu pięciu lat. Ma powierzchnię siedemdziesięciu pięciu kilometrów kwadratowych, porównywalną do wyspy Hongkong (nieco większy jest Płock). Ziemie księstwa obejmują pofałdowane wzgórza pól uprawnych i kwiecistych (w sezonie) łąk. Monarcha, piewca ochrony środowiska, ma w swoim państwie Jezioro Początku, Górę Secesji, Jezioro Spokoju i Dziki Kanion. Planuje ekspansję terytorialną – marzy mu się dostęp do morza, do Oceanu Indyjskiego (dwadzieścia kilometrów od swoich obecnych granic) i wchłonięcie (czytaj: wykupienie) części ziem parku narodowego Kalbarri. Książę wiedział, że nie może zasypiać gruszek w popiele, że aby przetrwać, musi umacniać status swego państwa. Zgłębiał księgi i szukał kolejnych luk. W konwencji genewskiej znalazł zapis: „Każdy kraj, który niepokonany przetrwa stan wojny, zostaje automatycznie uznany za suwerenny”. Drugiego grudnia 1977, odpowiednimi dekretami skierowanymi do władz federalnych w Canberze, wypowiedział Związkowi Australijskiemu wojnę i po trzech dniach ją odwołał. Dla rządu stawał się coraz mniej śmieszny, coraz bardziej skuteczny. Do roku 1977 księstwo było monarchią absolutną, później (tak jest do dziś) monarchią konstytucyjną z gabinetem rządzącym na czele. Tworzą go: Korona Księcia Leonarda i książęta, czyli siedmioro dzieci księcia – czterech synów żyjących ze swoimi rodzinami w księstwie i trzy córki, których rodziny mieszkają w Perth. Książęcy fundament rodziny umacnia dwudziestu wnuków i ponad trzydziestu prawnuków pary książęcej. Zabawa trwała latami. Książę nie cofnął się nawet o krok. Napierał. Doprowadził do uwolnienia obywateli księstwa spod pręgierza australijskich podatków, wprowadzając własny, wysokości pół procent. Tak, wydaje się to nieprawdopodobne, ale oficjalnie mieszkańcy Księstwa Hutt River jako nierezydenci Australii są zwolnieni z podatku. Mniej oficjalnie są zobowiązani do dowolnej daniny, „prezentu” na rzecz „sąsiedniego” hrabstwa, które jest administracyjnym odpowiednikiem naszego powiatu. Księstwo ma swoje symbole: flagę, herb, sztandar z napisem „Hańba znaczy śmierć”, hymn (It’s a Hard Land skomponowany przez gitarzystę rockowego Keitha Kerwina) i motto („Póki oddycham – mam nadzieję”). Powołał własną pocztę (wydawane przez nią znaczki są rarytasem wśród kolekcjonerów), ustanowił walutę – dolar Hutt River (w Hongkongu jest ponoć wymienialny!), naziemną armię, fl otę morską (pod banderą Hutt River pływa wiele jednostek) i pokojowe siły powietrzne (w służbie jest jeden prywatny samolot, dolatujący z sąsiedztwa, czyli „z zagranicy”). Księstwo sprzedaje obywatelstwa. Za jedyne trzysta dolarów można otrzymać paszport ważny pięć lat, w wielu krajach podobno respektowany. Zdalnych, głównie zamorskich, obywateli jest już ponad piętnaście tysięcy, tych stacjonarnych, na ziemiach księstwa – około trzydziestu. Książę nawiązał liczne kontakty dyplomatyczne, mianował kilkudziesięciu konsuli poza granicami i we wszystkich stanach Australii. Jednym z nich od 1980 roku była Daniela Farley, Australijka polskiego pochodzenia. Monarcha planuje budowę lotniska międzynarodowego ze strefą wolnocłową i otwarcie bram… raju podatkowego. Marek Tomalik Przypis redakcji: Leonard Georges Casley zmarł 13 lutego 2019 roku. „U ludzi” Zebrane w książce reportaże, wywiady i opowiadania dotyczą ludów i ludzi wyjątkowych, tych, którzy mnie poruszyli, zafascynowali. Pisząc książkę, miałem na uwadze zachowanie jak największej autentyczności. Nie ma tu czarujących zmyśleń. To wszystko wydarzyło się naprawdę, wszyscy bohaterzy są z krwi i kości. Marek Tomalik Podróżnik, publicysta, pisarz z wykształcenia geolog. Pasjonat i znawca Australii, do której jeździ systematycznie od 1989 roku. Organizuje wyprawy duchowo-przygodowe, nie tylko w australijski Outback. Twórca i organizator 23 edycji Festiwalu Podróżników „Trzy żywioły” oraz wielu innych imprez artystycznych. Menadżer zespołów rockowych. Pisze o podróżach i muzyce. Stały współpracownik National Geographic i Jazz Forum. Autor książek o podróżach, w tym trzech o Australii. Dziennikarz radiowy, przez 15 lat prowadził w Radiu Kraków program podróżników „Globtroter”, przez kilka miał stałą rubrykę w Przekroju . Zasiadał w jury Travelerów – prestiżowych nagród przyznawanych przez National Geographic, prowadził obrady kapituły Trzech Żywiołów. Dwukrotny laureat Kolosów. Znawca rynku nieruchomości. Australia to jego „miejsce na ziemi”, zawsze jednak wraca w Karpaty. Skąd? Z Australii, Singapuru, Malezji, Tajlandii, Birmy, Laosu, Indonezji, Indii, Nepalu, Sikkimu, Syberii (J. Bajkał), Laponii, Egiptu, Syrii, Libanu, Algierii, Brazylii, Meksyku, Peru, Boliwii i krajów Europy.
Piekło najnowszej historii tego kraju kontrastuje z bajecznymi krajobrazami. To ziemia imponujących rzymskich ruin, malowniczych pustynnych osad zwanych ksarami i oaz zagubionych wśród wydm.
Miasto Alberta Camusa i Mohammeda Diba od lat pozostaje izolowaną Marsylią Maghrebu. A szkoda, bo biały Algier to architektoniczna perełka, kompletne zaskoczenie i miła zapowiedź tego, co zastanę w głębi kraju. Już na pierwszy rzut oka widzę, jak mało arabskie i bardzo śródziemnomorskie jest to miasto. Na ulicach dominują biel, błękit i zieleń. Białe są kamienice, niebieskie – okiennice, zielone – ogrody, a turkusowe morze, które wcina się malowniczą zatoką w skały Atlasu Tellskiego. Sercem stolicy jest XVI-wieczna kazba (co po arabsku znaczy forteca), wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Spacerując jej wąskimi i krętymi uliczkami, czuję, jakby moja głowa była osadzona na kołowrotku – chcę mieć 360-stopniowy ogląd sytuacji. Tak. Za dużo naczytałem się w internecie opisów, że tutaj – w kraju zagrożonym atakami terrorystycznymi, gdzie zaledwie kilka lat temu zakończyła się wojna domowa – turysta z całą pewnością nie może czuć się bezpieczny. Jednak zamiast noży napotkani ludzie wyciągają własne historie, częstują herbatą i dzielą się ze mną swoim czasem. To mnie uspokaja i zaczynam dostrzegać detale. Białe ściany, charakterystyczny wykrój drzwi przypominają Andaluzję, tylko muzyka jest jakaś inna. Przez otwarte okna dobiegają dźwięki popularnej również w Polsce piosenki Aischa – przeboju muzyki rai. Ten styl powstał w Algierii i wraz z falą imigrantów uciekających przed rewolucją i wojną domową przedostał się do Europy. Szybko zdobył niezwykłą popularność. Każdy zapewne kojarzy piosenkę Barra Barra Rachida Tahy z filmu Helikopter w ogniu czy Cheba Mami razem ze Stingiem wykonującego Desert Rose. Niespiesznie docieram do pałacu Hassana Pachy. Zniszczony przez Francuzów w 1940 r., teraz powoli odzyskuje dawny blask. Nieopodal widzę Wielki Meczet wzniesiony w XI w. przez władców z rodu Almorawidów. Choć mocno zaniedbany, wciąż zachwyca swą architekturą. Tuż obok, u stóp kazby, wznosi się najważniejszy w kraju Nowy Meczet z XVII w. Żeby przestąpić jego próg, jak wszędzie w Algierii, muszę zapytać o zgodę imama. Na szczęście jest to czysta formalność. Podobno budynek w stylu osmańskim zaprojektował chrześcijanin. Wnętrze przypomina tureckie domy modlitwy – ściany wyłożono kafelkami, zaś zdobienia wykonano w drewnie. Bryła trzeciego, najnowszego meczetu Ketchaoua do złudzenia przypomina katolicki kościół. Okazuje się, że kiedyś był on katedrą św. Filipa, wzniesioną na fundamentach meczetu z XVII w., kiedy to Algier stanowił silną bazę osmańskich piratów. Tu właśnie przybijały okręty najgroźniejszego z nich, Khair ad-Dina, admirała floty osmańskiej zwanego w Europie Barbarossą. Przez blisko 40 lat siały one spustoszenie na szlakach handlowych Morza Śródziemnego i na jego wybrzeżach. Dopiero w 1830 r. z korsarzami rozprawiły się wojska francuskie. Po tym zwycięstwie żołnierze nie wrócili do ojczyzny, lecz stopniowo zajmowali kolejne rejony Algierii, czyniąc z niej kolonię francuską. Wówczas w miejscu meczetu wyrosła katedra, którą po odzyskaniu niepodległości w 1962 r. z powrotem przeobrażono w meczet. Na próżno szukać w nim teraz śladów po świątyni chrześcijańskiej... Wokół Algieru rozsiane są ruiny starożytnych metropolii z czasów Imperium Romanum. Kilka z nich, choć odległych od siebie, łączy postać św. Augustyna. Filozof, teolog, pisarz, Ojciec Kościoła, jeden z najświatlejszych umysłów swych czasów urodził się w Tagaście (dziś Sauk Ahras przy granicy z Tunezją). Jako biskup Hippony odwiedzał podległe mu miasta i prowadził korespondencję z ich biskupami. Jednym z takich ośrodków było SATIF (łac. Setifis), obecnie stolica naukowa Algierii. W czasach św. Augustyna wznosiły się tu klasztor i szkoła biskupia. Podziwiam ruiny z tamtych czasów, a także późniejsze – bizantyjskie. Ale to zaledwie przedsmak tego, co zobaczę w położonej 50 km dalej na wschód Al-Dżemili. Są miejsca, gdzie umysł zamiera, żeby mogła się zrodzić prawda, będąca właśnie jego zaprzeczeniem – pisał Albert Camus w Wietrze z Dżemili, poruszony widokiem smaganych pustynnym wiatrem znajdujących się tu pozostałości Cuic ul – jednego z najlepiej zachowanych miast rzymskich w Afryce. Przechodzę przez imponujący łuk triumfalny Karakali, ogarniam wzrokiem obszerne forum, amfiteatr i świątynie. W odkrytej tu bazylice być może św. Augustyn odprawiał msze. Wyraźnie widać zarysy domów i wille z doskonale zachowanymi mozaikami. Chociaż są wyblakłe i poszarzałe, wystarczy wylać na nie odrobinę wody, by ożywić dawne, bajeczne kolory. Gdy jadę do Kalamy, za oknem samochodu powoli przesuwają się zielone krajobrazy. Trochę przypominają nasze Bieszczady, zupełnie zaś nie kojarzą mi się z Afryką. Samą Kalamę założyli Fenicjanie. W tym ważnym mieście zachodniej części imperium biskupem był Posydiusz – uczeń, biograf i przyjaciel św. Augustyna. Pewnie nieraz wspólnie oglądali przedstawienia w teatrze, którego ruiny właśnie mam przed oczami. Za czasów kolonii francuskiej w Kalamie działały synagoga i kościół katolicki pw. św. Augustyna. Po odzyskaniu niepodległości obydwa budynki zostały przeobrażone w meczety. Starożytna Hippona, a dzisiejsza Annaba, jest szczególnie związana z żywotem św. Augustyna. W latach 396–430 sprawował tu funkcję biskupa i dokonał swego żywota podczas oblężenia miasta przez wojska Wandalów. Czasy świętego pamiętają okazałe ruiny forum i term. W Annabie trzeba też odwiedzić bazylikę św. Augustyna i meczet Said Abu Marwan z 1035 r. oraz przejść się krętymi uliczkami tutejszej kazby. Timkad (łac. Thamagus) już w III w. był ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Tutejsi władcy próbowali kopiować najlepsze wzorce i leczyć kompleksy prowincji. Wznieśli amfiteatr o średnicy 60 m, który mógł pomieścić 4 tys. widzów. Moją uwagę przyciągają inskrypcje o zaokrąglonych kantach, zdobiące budowle. Taki sposób zapisu liter nazywa się uncjałą, a przed sobą mam najstarsze na świecie słowa wyryte w tym stylu. Zachowały się też termy, a w nich – pozostałości po basenach z ciepłą wodą. W salach masaży wciąż widać platformy, na których umieszczano łoża bogaczy. Czuję się, jakbym chodził po starożytnym aquaparku. Dziś Annaba jest popularnym kąpieliskiem nadmorskim. Wyprawę szlakiem św. Augustyna kończę w Konstantynie. Miasto wyrosło na dnie i na zboczach wąwozu o różnicy poziomów 400–1200 m n.p.m. Przez setki lat wznoszono tu dziesiątki malowniczo krzyżujących się mostów i wiaduktów, megalityczne pomniki i wiszące na ścianach skalnych kamienice. Wszystko to sprawia wrażenie scenografii do baśniowego thrillera. Na dworcu autobusowym w Algierze otwiera się kolejny rozdział mojej afrykańskiej podróży. Z trudem odnajduję okienko, gdzie sprzedają bilety na południe kraju, do Ghardaja. Za chwilę z prędkością ponad 100 km/godz. mijam góry Atlasu Tellskiego i podążam w kierunku niższego Atlasu Saharyjskiego. Na jego złocistym przedpolu, wśród rozległej kamienistej hamady, czeka na mnie dolina M’Zab. Figuruje ona na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako przykład miejsca, w którym od setek lat w perfekcyjnej harmonii ze środowiskiem żyje berberyjska społeczność Ibadytów (jedna z sekt muzułmańskich). Warowne osady, ksary, wznosili tu od XI w. Pięć z nich ulokowali na sąsiadujących ze sobą wzniesieniach: Ghardaja, Bani Jazkan, Malika, Bu-Nura i Al-Attaf. Nieopodal znajdują się jeszcze trzy młodsze osady: Warkala, Al-Karara i Barrjjan. U ich podnóża przebiegają dawne szlaki karawan. Każdy ksar otacza mur z gliny i kamienia. W centrum wznosi się ufortyfikowany meczet, którego minaret pełnił niegdyś funkcję wieży strażniczej. Wokół niego wyrosły domy mieszkalne, sklepiki i warsztaty. Te położone najbliżej wybudowali członkowie najstarszych i najważniejszych klanów. Mur okalający ksary, choć jest reliktem przeszłości, również i dziś chroni mieszkańców przed obcymi. Turyści mają prawo przebywać w jego obrębie tylko w obecności przewodnika i muszą opuścić osadę przed zmrokiem, zanim zostaną zamknięte bramy. Mieszkająca za murami starszyzna unika jak ognia wszelkich zdobyczy cywilizacji. Telefon dotarł tu dobre 50 lat po jego upowszechnieniu na świecie, a internet ciągle czeka w kolejce do akceptacji. W osadach obowiązuje całkowity zakaz picia alkoholu i palenia papierosów. Podczas spaceru po Bani Jazkan nagle w szczelinie uliczki pojawia się odsłonięta twarz młodej dziewczyny. Na mój widok przerażona nieruchomieje. Większość tutejszych kobiet jest zakwefi ona. I to jak! Zakrywający głowę biały welon przytrzymują ręką tak, aby nieznajomy mógł dojrzeć co najwyżej lewe oko. Kobiety żyją w niemal całkowitej izolacji od mężczyzn. Karą za niedostosowanie się do panujących tu reguł jest odosobnienie, a jak to nie pomoże – wygnanie. Taka osoba traci wszelkie prawa. Nie jest obsługiwana w sklepie. Kiedy ma własny, nikt u niej nie kupuje. Gdy wychodzi za mąż, nikt nie przyjdzie na ślub, a po śmierci nie zostanie rytualnie obmyta. W Ghardaja spotykam Sameta. Mieszka i pracuje w Paryżu, ale w tej osadzie się urodził i zna tu niemal wszystkich. Dlatego urlopy spędza nie w Marsylii, tylko na pustyni, u swoich. Zaprasza mnie na kolację do znajomych. Przestronny salon domu – zgodnie z panującą modą – jest pusty. Panie zajmują niewielki pokój obok kuchni, a panowie schodzą do piwnicy. Tłumaczą mi, że tam znajdziemy najlepsze schronienie przed upałem. Najpierw częstują mnie lemoniadą i znakomitą kawą. Po godzinie pojawia się danie główne – duża drewniana micha wypełniona kuskusem z niewielkimi kawałkami baraniny. Każdy z nas dostaje drewnianą łychę, którą będzie jadł ten największy lokalny przysmak. Wszystko idzie gładko, pilnuję się, żeby nie popełnić żadnego faux pas. Do czasu. Pod koniec spotkania, żegnając się z gospodarzem, stwierdzam, że grzecznie będzie zajrzeć także do kuchni i powiedzieć dobranoc jego małżonce. Na szczęście Samet wykazuje się nie lada refleksem. Za rękaw wyciąga mnie ku wyjściu i już na zewnątrz tłumaczy, że byłoby dalece niewskazane, abym zobaczył panią domu. – Tak tu jest i tak ma być – kwituje moje zdziwienie. Dalsza trasa wiedzie mnie na południe, w otwartą paszczę Sahary. W Hasi Masud, gdzie w 1956 r. odkryto złoża ropy naftowej, spędzam prawie cały dzień. Aby pojechać jeszcze dalej, potrzebuję zezwolenia, o które trzeba wystąpić w komisariacie policji. O dziwo, nie wbijają nic do paszportu, nie dają dokumentu. Telefon załatwia wszystko. Autobus odjeżdża późnym popołudniem i nie ma w nim żadnych turystów. Po godzinie docieramy do posterunku granicznego. Tu już mają moje nazwisko, ale mimo to próbują wyłudzić haracz. W takich chwilach zimna krew i stanowczość ratują zawartość portfela. Kilka godzin później dopada nas burza piaskowa. W okamgnieniu wstążka asfaltu znika pod piachem, widoczność spada niemal do zera, a pył wchodzi w zęby i we wszelkie zakamarki. Przejaśnia się tylko na chwilę przed kolejną burzą – pustynnej szarańczy. Miliardy owadów fruną z wiatrem i roztrzaskują się na szybach. Znowu zapada ciemność. Na szczęście o zachodzie słońca jest już po wszystkim. Autobus zatrzymuje się gdzieś pośrodku pustyni. Muzułmanie odnajdują kierunek Mekki i zaczynają się modlić. Między nimi przechadzają się bezpańskie wielbłądy. Któryś z pasażerów próbuje poskromić jednego z nich. Wybuchają salwy śmiechu. Nad ranem docieramy do Illizi. Wysypuję po szklance piachu z butów i szukam transportu jeszcze dalej na południe. Udaje mi się znaleźć dżipa. Przez okno samochodu obserwuję, jak pustynia z piaszczystej zmienia się w jeszcze bardziej martwą kamienistą hamadę. Dominują niewysokie wzgórza obsypane lśniącymi kamieniami. Jest zupełnie cicho. Po pokonaniu 500 km i po pięciu godzinach jazdy nareszcie jestem w oazie Dżanat. Kilka wiosek wtopionych w skalne zbocza, skupionych wokół oazy i gaju palmowego, tworzy największą osadę w południowo-wschodniej Algierii. W hoteliku Camping Zeriba spotykam Yanna Arthusa-Bertranda (tak, to ten, który fotografuje z lotu ptaka). Jest tu jedynym gościem. Dżanat zamieszkują głównie Tuaregowie, lud berberyjski. Tradycyjnie zajmowali się wypasem owiec, kóz i wielbłądów oraz wędrowali z karawanami. Obecnie wielu przeprowadziło się do miast. W ich społeczności obowiązuje matriarchat, zatem pozycja kobiet jest znacznie silniejsza niż u Arabów. Co ciekawe, to mężczyźni, nie kobiety, zasłaniają szczelnie twarze turbanem. Zaprzyjaźniam się z jednym z nich – Barką, który dla turystów organizuje wyprawy na pustynię. – Wśród Tuaregów włos ci z głowy nie spadnie – zapewnia. Nie musi tego mówić, wyczuwam to intuicyjnie. Uwielbiam ich towarzystwo, ich spokój, godność i serdeczność. Ale długi czas minie, zanim polubię ich herbatę – bardzo mocną, upiornie słodką, którą pije się małymi łykami z literatek. Niestety, nie można jej odmówić. Wypraw na pustynię można planować wiele i różnymi środkami lokomocji. Wybieram napęd 4x4 i jadę na spotkanie z malunkami naskalnymi w Parku Narodowym Tasili n’Azdżar. Najstarsze z nich powstały około 8 tys. lat temu i przedstawiają głównie dzikie zwierzęta, później prehistoryczni artyści malowali przede wszystkim konie, a następnie wielbłądy. Ich obrazy ukazują zmiany klimatu – z leśnego poprzez sawannę po pustynny. Bardziej jednak przyciągają oko nieprawdopodobne krajobrazy – rozsypujące się pagórki, grzyby skalne i potężne, 200-metrowe wydmy. Patrząc na to, nie mogę uwierzyć, że jeszcze kilka tysięcy lat temu rosła tu bujna zieleń, a suchymi i nagimi dziś wąwozami płynęły rwące rzeki. Algieria rzeczywiście zaskakuje. Ogromna i gościnna, ciągle czeka na odkrycie. Tekst: Marek Tomalik
Uwielbiam Rumunię! A najbardziej Bukowinę! Wszystkie mity o niebezpieczeństwach na drodze, o rzekomym brudzie i wiekowym zacofaniu tego kraju trzeba włożyć między bajki
Archipelag malowanych cerkwi w Bukowinie – od 1993 r. na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO – zawdzięcza swe pochodzenie politycznym i militarnym sukcesom Stefana Wielkiego (1457–1504) i jego następców. Dziś, najmocniejszy z hospodarów mołdawskich, dumnie patrzy z pomników w tutejszych miasteczkach. Rumuńska Prawosławna Cerkiew, za życie wg ewangelii, ogłosiła go świętym. A ten za swego życia i jego następcy (m.in. Petru Raresz) pozostali hojnymi, fundując kilkadziesiąt warownych klasztorów i świątyń. Warownych, czyli praktycznych, ponieważ Turcja nie pozwalała mołdawskim hospodarom na budowanie twierdz i obronnych zamków. W czasie oblężeń, za solidnymi murami, chronili się miejscowi, i często z pomocą wojska, próbowali odpierać ataki najeźdźców. Cerkwie są niewielkie i nawet w czasach historycznych, podczas nabożeństw, mogły pomieścić w środku jedynie duchownych i tych lepiej urodzonych. Reszta stała na zewnątrz, pod solidnymi okapami. To one sprawiają, że świątynie wyglądają jak monstrualne grzyby. Malowidła wewnętrzne – tworzone wg określonych reguł – są piękne i bogate, i choć zniszczone od dymu świec, tworzą wraz z ikonostasem niesamowite wrażenie sacrum. Ale to, co odróżnia cerkwie bukowińskie od pozostałych w prawosławnym świecie i stanowi o ich wyjątkowości, znajduje się na zewnątrz. Malowidła na ścianach zewnętrznych powstały w XVI wieku i – choć to nieprawdopodobne – część z nich przetrwała do dziś. Zwłaszcza te na ścianach zachodnich i południowych. Tu barwy w wielu miejscach zachowały swoje pierwotne nasycenie. Dla niepiśmiennych chłopów i żołnierzy sceny z Biblii były jedynym czytelnym modlitewnikiem. A nawet czymś więcej – ideologicznym przesłaniem patriotycznych fundatorów. Sceny Sądu Ostatecznego, słynna Drabina cnót monastycznych czy żywoty osadzone są w krajobrazie Bukowiny. Święci z biblijnego panteonu mają czasem stroje i przedmioty z tych okolic, a pod postacią diabła nietrudno dostrzec tureckie rysy. Co ciekawe, i miłe dla oka, każda z cerkwi ma swój dominujący kolor: Voronet – błękit, Humor – róż indyjski, Moldovita – spatynowaną czerwień, Sucevita – zieleń, a Arbore – zieleń malachitową. Błękit woronecki, jako unikalny i niespotykany gdzie indziej, wszedł na stałe do tzw. światowej palety barw. Odległości między klasztorami z najcenniejszymi freskami wynoszą od kilku do kilkudziesięciu kilometrów. Objechanie archipelagu rowerem jest dobrym pomysłem, o ile kondycja pozwoli na pokonanie forsownych podjazdów. Z mnichami i mniszkami można – w kilku językach – uciąć ciekawą pogawędkę. Znający języki romańskie (włoski, francuski, hiszpański) szybko przyswoi rumuński, przynajmniej w stopniu podstawowym. W monastyrze Humor mniszka zagadała do mnie po polsku! Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Występujący w wielu skałach cyrkon jest dla naukowców jak geologiczny zegar. Zawarte w tym minerale izotopy ołowiu i uranu pozwalają obliczyć wiek najstarszych skał, w tym takich, które były świadkami początków istnienia naszej planety.
Jednak ostatnie badania prof. Moniki A. Kusiak z Instytutu Nauk Geologicznych Polskiej Akademii Nauk pokazały, że wiele z dotychczasowych obliczeń może być błędnych. Wszystko za sprawą nierównomiernego rozproszenia ołowiu pod postacią tzw. nanosfer, czyli skupisk nanokuleczek ołowiu w formie metalicznej, niezwykle rzadko spotykanej w przyrodzie. Publikacje prof. Kusiak spowodowały prawdziwy ferment w środowisku geochronologów (geologów zajmujących się datowaniem skał) na całym świecie, a wspierające je badania przeprowadzono trzykrotnie. Najstarsze dotychczas cyrkony znaleziono w skałach wzgórz Jack Hills w Australii Zachodniej. Zostały datowane na 4,46 mld lat (Ziemia ma 4,54 mld lat). Nie stwierdzono w nich obecności nanosfer ołowiu, ich wiek nie budzi więc wątpliwości. Co innego nieco młodsze cyrkony z Antarktydy. Zespół prof. Kusiak dowiódł, że w zależności od miejsca pomiaru wiek tych skał waha się od 3,5 do 4 mld lat, a bliższy prawdzie jest młodszy odczyt. Nowe pomiary ilości izotopów ołowiu trzeba będzie robić w wielu miejscach, tak aby trafić na nanosfery ołowiu lub ich istnienie wyeliminować. – To się już dzieje, ta wiedza wchodzi do podręczników. Próbki najstarszych skał z Antarktydy czy z południowych Indii mogą wskazywać na odmłodzenie rzędu 12 proc. bezwzględnego wieku skał. W przypadku znacznie młodszych formacji to przesunięcie może sięgać nawet 30 proc. Nie jest to zatem kosmetyka, tylko bardzo poważna zmiana wieku skał – mówi prof. Kusiak.
Słoneczna Dolina w Sudetach nieopodal Lądka Zdroju ma magiczną moc oswajania zimy wierzchem. Przysłowie głosi, że największe szczęście w świecie na końskim leży grzbiecie.
W ostępy z końmi lub psami Najpierw jednak gra wstępna – codzienne zajęcia z koniem i dyżury w stajni, a potem jazda po ośnieżonych trasach, nauka powożenia sań, kuligi z ogniskami i wypady z nartami na okoliczne stoki. Najmocniejszych wrażeń dostarczają jednak rajdy gwiaździste, kiedy w siodle siedzi się po kilka godzin. Można zorganizować nawet kilkudniowy rajd z namiotami. – Zimą konie czują się jeszcze lepiej niż latem i akceptują nawet bardzo niskie temperatury – przekonuje gospodarz Władysław Tomkiewicz. Gorzej z ludźmi. Przy temperaturze – 25OC trudno wytrzymać w siodle dłużej niż kwadrans. Po krótkiej jeździe trzeba ogrzać się przy ognisku, wypić łyk gorącej herbaty. Bez cierpień na dłuższe przejażdżki można się wybierać, gdy temperatura nie jest mniejsza niż – 10OC. Same opady śniegu tylko dodają przygodzie uroku. Jest jak w baśni, jak w Narnii – dodaje gospodyni, pani Bożena. Niewielkie wzrostem, ale z mocnym sercem i charakterem, konie huculskie mają wrodzoną zdolność pokonywania naturalnych przeszkód. W czasie zadymki śnieżnej kładą się i spokojnie oczekują na przejaśnienie, a zanim wejdą na drewnianą kładkę przerzuconą przez potok, sprawdzają ją, uderzając kopytem. Są niezwykle odporne na trudne warunki atmosferyczne, zwłaszcza mróz. Zimowe rajdy konne można zorganizować, wynajmując konie wraz z przewodnikiem- instruktorem w stajni Gładyszów w Beskidzie Niskim i w Regietowie. Łagodne zbocza do 1000 m n.p.m. zapraszają do wędrówki w dzikość bukowych lasów i do spotkania z jeleniem, sarną, wilkiem. Zimą, niepowtarzalny klimat polskiej wsi znajdziemy w pomorskiej Stajni Iskra w Sztumskim Polu, 15 km od Malborka. Wypady w siodle w urzekający spokojem teren to nie tylko obcowanie z oswojonym zwierzem, ale przywilej podpatrywania tych dzikich, które zimą w poszukiwaniu żywności same zbliżają się do domostw. Warto wybrać się na kilkugodzinną przejażdżkę przez głęboki las na Wały Wiślane i nad Stary Nogat. Jeszcze dalej na wschód, na skutym jeziorze Sartai na Litwie, od prawie 200 lat, odbywają się zawody jeździeckie i niezmiennie przyciągają dziesiątki tysięcy widzów. Ski-skiring i skiring, czyli jazdę na nartach za koniem, najlepiej opanowali górale. Ci z Podhala trzymają konie wyłącznie pod skiring, wyścig kumoterek i parady gazdowskie. Z niecierpliwością wyczekują początku sezonu i kolejnych zawodów – a te trwają od połowy stycznia przez sześć tygodni. Małgosi Skupień nikt nie dogoni! Od lat z zapasem wygrywa z kobietami i ze wszystkimi chłopami! Miłośniczka koni z Poronina jest cenionym hodowcą i ma własny pensjonat. Górale górą, niemniej każdy może spróbować swych sił w skiringu. Potrzebne będą zwykłe narty zjazdowe i bardziej niezwykła współpraca z koniem. Ćwiczenia czynią mistrza, czyli rzecz jest dla cierpliwych. Górski Pałacyk w Zakopanem-Kościelisku to adres, pod który powinni zgłosić się ci, co chcą spróbować skiringu, ale także skijoringu, czyli nart za psim zaprzęgiem, snowraftingu – zjazdu pontonami po łagodnym stoku lub spod progu skoczni narciarskiej i hałaśliwego safari na skuterach śnieżnych. Kto nie czytał o psich zaprzęgach w powieściach Jacka Londona, w długie jesienne wieczory powinien nadrobić zaległości – by złapać smak podróży w bezkresnych przestrzeniach dalekiej północy i zrozumieć sens jazdy bez trzymanki w polskich ostępach dzikiej natury. Przed startem psy wpadają w amok. Skaczą, szarpią linami i wyją, a echo niesie ich głosy po lesie. Trzeba mocno przytrzymać sanie, by udało się odpiąć trzymającą je linę. Udało się! Zaprzęg momentalnie nabiera prędkości dochodzącej do 40 km/h, co na leśnych wertepach jest szybkością naprawdę zawrotną – z przejęciem opowiada maszer Krzysztof Nowakowski. – Psy biegną tak 2–3 km, potem przechodzą w kłus, ale nie na długo. Stado kilkunastu jeleni flegmatycznie przekracza drogę przed zaprzęgiem. Psy nie pójdą jednak ich tropem, pobiegną prosto drogą, są tego nauczone. Takie sytuacje będą się powtarzać nie raz. Od lat hodowcy psów ras północnych i towarzyszące im kluby wabią na pokuszenie niezwykłą przygodą. Najlepsze warunki znajdziemy w Bieszczadach, a także w Beskidach, Sudetach, w Pusz-czy Noteckiej, Borach Tucholskich i północno-wschodniej Polsce. Wyprawy maszerskie odbywają się w małych grupach, najczęściej w zaprzęgu jest tylko jedna osoba i maszer-przewodnik. Z czasem można nauczyć się powozić i nie muszę przekonywać, że takie prawo jazdy daje ogromną frajdę. Startujemy wcześnie rano i jazda z przerwami na posiłki trwa przez cały dzień. Przy dobrej pogodzie możemy w weekend pokonać i 100 km. Śnieżny piknik – wieczorem rozbijamy namiot, gotujemy strawę i herbatę ze śniegu. Ciepłe śpiwory dają komfort, a odgłosy lasu i rozmowy psów zapalają światło londonowskiej poniewierki. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Kraina kangurów nie jest dla niecierpliwych. Aby ją poznać, trzeba spędzić co najmniej miesiąc w jej miastach, górach, lasach, na plażach i pustyniach. Przedstawiamy niestandardową trasę prowadząca do mniej znanej turystom Australii zachodniej.
W Australii zakochałem się 20 lat temu. Ostatnio podróżuję po niej starym, ale znakomicie przygotowanym do trasy terenowym nissanem. Śpię na bagażniku dachowym – w wielogwiazdkowym hotelu – lub wewnątrz samochodu – z ograniczoną możliwością obserwacji nieba. Mam swój zestaw do gotowania: kociołek na herbatę, łopatę (do smażenia steków), silny palnik gazowy, ogniskowy toster oraz prysznic i spory zapas wody. Będąc w drodze, w wykopanej jamie ziemnej piekę chleb, a w aluminiowej folii – kangurze ogony kupione od zaprzyjaźnionych Aborygenów. Bywa, że przez kilka dni nie spotykam nikogo i mimo to zawsze czuję się tu gościem, nie gospodarzem. Ląduję w kolorowym Sydney, które kusi zabawą i urokami lata. Zanim oswoję się z Australią i kolejny raz zrozumiem jej całkowitą odmienność, Grzeszne Miasto (Sin City) zadowala moje europejskie gusta. To największy w Australii tygiel artystyczny, kulturalny i kosmopolityczny. Dopiero odkrywanie nieznanych smaków tzw. nowej kuchni australijskiej powoli uświadamia, że jednak jest tu inaczej niż w domu. W dzielnicy Kings Cross, kiedyś znanej z rozpusty i awanturników, a dziś przyjaznej turystom i względnie spokojnej, znajduję nocleg. Stąd na piechotę mam blisko do Królewskich Ogrodów Botanicznych i do słynnej 300-metrowej wieży widokowej Sydney Tower. Spaceruję do gmachu opery, pod przęsło Mostu Portowego zwanego przez sydnejczyków wieszakiem na płaszcze. Żądni przygód za sporą opłatą mogą się nań wspiąć pod okiem instruktora-przewodnika i podziwiać panoramę miasta. Zaglądam też do zabytkowej dzielnicy The Rocks z klimatycznym labiryntem uliczek między starymi, odrestaurowanymi domami. W głowie mi się kręci od upału, zmiany czasu i niewyspania. Z Circular Quay co chwilę odpływają promy do Manly – z wody wspaniale widać operę i most. Jeszcze przed zachodem wsiadam do jeżdżącej ponad ulicami kolejki Monorail i objeżdżam nią City, podziwiając z góry jego uroki. Następny dzień postanawiam spędzić na rowerze. Najpierw wycieczka po centrum – do muzeów Australii (ze znakomitą kolekcją minerałów) i sztuki współczesnej – a potem za miasto do Parku Przyrody Waratah. To dobre miejsce, by pierwszy raz zobaczyć dzikie kangury, koala, emu i walabi. 26-kilometrowy szlak Coast Track wiedzie wybrzeżem przez urozmaicony teren z plażami do surfowania. Lubię ten przedsmak prawdziwej Australii. Kilka lat temu wybrałem się w podróż rzeką Hawkesbury – jedną z najbardziej malowniczych na kontynencie, która przepływa przez pięć parków narodowych i wpada do morza 30 km za Sydney. Teraz jednak plan mojej wyprawy jest inny. Samochód czeka na mnie w oddalonych stąd o 100 km Górach Błękitnych, potem jadę nim w Góry Śnieżne. Pierwsze swą nazwę zawdzięczają gęstym lasom eukaliptusowym, nad którymi unosi się niebieskawa mgiełka olejków eterycznych, a drugie – wysokości – wszak to dach Australii. Na Górę Kościuszki (2 228 m n.p.m.), najwyższy szczyt kraju, Australijczycy mówią Mt Kozzie lub Koziosko. To najsilniejszy polski akcent na Antypodach. Zdobywcą, eksploratorem i pomysłodawcą nazwania jej imieniem naszego generała był podróżnik i geolog sir Paweł Edmund Strzelecki. Ostatnio toczą się głośne spory o przemianowanie góry, jednak dzięki skutecznym działaniom Polonii Park Narodowy Kościuszki został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO, co w zasadzie wykluczyło manipulacje przy nazwie. Od trzech lat odbywa się tu Mound and Mt Kosciuszko Festival (Festiwal Kopiec i Góra Kościuszki), impreza polonijna wspierana przez miejscowe władze. Na wierzchołek prowadzi kilka tras, wybieram jedną z łatwiejszych: z kurortu Thredbo wyciąg krzesełkowy Kościuszko Express wiezie mnie na Mt Crackenback, skąd od szczytu dzieli mnie 7 km nieforsownego marszu. Latem na zboczach pojawia się mnóstwo kwiatów, w tym słynny kwiat Adyny, który Strzelecki wysyłał w listach do ukochanej w Małopolsce. Zimą doskonale szusuje się tu na nartach – górę otaczają najbardziej znane kurorty narciarskie na kontynencie. Z Jindabyne objeżdżam Góry Śnieżne od zachodniej strony niezwykle widokową Alpinie Way – droga bywa trudna, czasami muszę włączać napęd na cztery koła – przez Khancoban i Corryong. Dalej prowadzi ona wśród wyniosłych starych paproci drogą Great Alpinie Road do Lak es Entra nce, nad morzem Tasmana. W tym największym porcie rybackim w stanie Wiktoria próbuję owoców morza. Z przyjaciółmi z pobliskiego Melbourne wynajmujemy na dwa dni jacht. Żeglujemy po przymorskich jeziorach ze słoną wodą, jest prawie jak na Mazurach. Prawie, bo w polskich jeziorach nie ma meduz i woda smakuje inaczej. Melbourne wydaje się bardziej przyjazne turystom i lepiej zorganizowane niż Sydney. By się o tym przekonać, warto spędzić tu jeden dzień dłużej. Plac Federacji to epicentrum kulturalne stolicy stanu Wiktoria. Główna ulica, Swanston St, ze wspaniałą architekturą kolonialną, pozwala się przenieść w czasy wiktoriańskie. Zachwycają tu Town Hall (ratusz) – wielokrotnie replikowany klasyk z epoki gorączki złota, Royal Arcade – pasaż handlowy z 1869 r. oraz Manchester Unity Building – unikat neogotyku z lat 30. XX w. Największy targ w Australii, Queen Victoria Market, działa nieprzerwanie od 100 lat i jest tak popularny, że organizuje się do niego wycieczki. Tymczasem zbudowane na planie lotniska Muzeum Melbourne należy do największych i najnowocześniejszych na świecie, podobnie jak inne tutejsze centra wystawiennicze i rozrywkowe. Można zajrzeć na słynne korty, gdzie w styczniu odbywają się rozgrywki wielkiego szlema Australian Open, na tor wyścigów Formuły 1, wybrać się na spacer nad rzeką Yarra czy spędzić kilka godzin w Królewskim Ogrodzie Botanicznym. W Australii odległości mierzy się w godzinach jazdy samochodem. W 2,5 godziny (co na tutejsze standardy oznacza dystans bardzo niewielki) dojeżdżam do Wilsons Promontory, najbardziej wysuniętego na południe skrawka kontynentu. Mieści się tu urokliwy park narodowy z ponad 80 km szlaków do pieszych wędrówek i spacerów. Stąd już tylko chwila dzieli mnie od Tasmanii. Największa wyspa Australii jest stosunkowo rzadko odwiedzana przez Europejczyków. To duży błąd, ponieważ w sensie przyrodniczym stanowi odrębny byt, fascynujący i na wpół dziki. Zaryzykuję nawet stwierdzenie, że warto wybrać samą Tasmanię jako cel przyjazdu z Polski. Można spędzić tu w sposób zajmujący nawet trzy tygodnie i wyjechać z niedosytem. Na powierzchni niemal dwukrotnie większej od województwa mazowieckiego mieszka niespełna pół miliona ludzi. Gdy ktoś się uprze, okrąży Tasmanię samochodem w jeden dzień, jednak nie radziłbym tego robić, bo w ten sposób ominie nas wiele atrakcji. Nie brakuje tu ponurych śladów przeszłości. W pierwszej połowie XIX w. Brytyjczycy założyli w Port Arthur kolonię karną, w której więźniowie traktowani byli w bestialski sposób. Najpierw postępowano w myśl zasady, że skazańców trzeba intensywnie eksploatować i pilnować, by nie uciekli; po latach zaostrzono rygor i zaczęto ich trzymać w izolowanych ciemnych celach. Wspaniałe mosty drogowe i gregoriańskie budowle z piaskowca, które można podziwiać m.in. w Launceston, Hobart i Devonport, zostały zbudowane właśnie przez zesłańców. Wielkim bogactwem wyspy jest niemal nietknięta przez człowieka przyroda. Znajduje się tu aż 19 parków narodowych. Trzy największe, Franklin-Gordon Wild Rivers, Cradle Mountain-Lake St. Clair oraz Southwest, obejmują aż 20 proc. powierzchni Tasmanii i zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Biosfery. Tym razem ciągnie mnie na Overland Track, jeden z najpiękniejszych trekkingów świata. 65-kilometrowa trasa wiedzie z dala od cywilizacji, z północy na południe. Zaczyna się w osadzie Cradle Valley i kończy u stóp jeziora Saint Claire. Chęć wejścia na szlak należy zgłosić wcześniej na stronie internetowej parku, by zarezerwować noclegi w spartańskich, ale pełnych uroku chatkach (mimo to dla pewności zabieram ze sobą namiot). Na pokonanie go powinno wystarczyć pięć dni, jednak zaplanowałem jeszcze zejście do kilku wodospadów poza główną trasą i wspięcie się na najwyższy szczyt Tasmanii Ossa (1 614 m n.p.m.), co wydłuży trochę mój pobyt na wyspie. Overland Track jest niezwykle urozmaicony. Polodowcowe kotły przypominające tatrzańskie Morskie Oko, gołoborza, bagniste łąki ciągnące się kilometrami – pijawek wystarczy w nich dla każdego – i tysiącletnie lasy przywołują w pamięci krajobrazy z baśni, a czasem z horroru. Adrenalina mi skacze, gdy na ścieżce dostrzegam węża tygrysiego, największego i najbardziej niebezpiecznego ze wszystkich żyjących na Tasmanii. Omijam go z daleka, bo gad może zaatakować. Bardziej przyjazne są spotkania z kangurami i innymi torbaczami, m.in. pałankami, wombatami i diabłami tasmańskimi. Te ostatnie urządzają mi nocny koncert – ich piskliwe wrzaski mogłyby zostać wykorzystane jako ścieżka dźwiękowa najstraszliwszych filmów grozy. Wracam na stały ląd, by pojechać Great Ocean Road. Jednym z najpiękniejszych odcinków drogi oceanicznej jest 80-kilometrowy fragment między Anglesea a Apollo Bay. Szosa wije się nad klifowym wybrzeżem i wspaniałymi piaszczystymi plażami. Mam dylemat, czy zatrzymać się na jednej z nich, czy też wybrać się w pobliskie góry Otway słynące z najlepszych trekkingów w stanie Wiktoria, kuszących możliwością spotkań z misiami koala. W końcu stwierdzam, że najlepiej pojechać i tu, i tu. Wzdłuż Great Ocean Road leżą najpopularniejsze australijskie kurorty, więc w sezonie letnim, a tym bardziej w czasie świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy, trudno tu o wolne pokoje na nocleg. Mnie to na szczęście nie dotyczy, wszak mam swoją luksusową sypialnię na dachu samochodu. Po wypadzie w góry i plażowaniu wracam na oceaniczną trasę, mijam 12 Apostołów w Parku Narodowym Port Campbell. To podmywane przez fale wapienne skałki sterczące z dna oceanicznego nad klifowym wybrzeżem. Do dziś nierówną walkę z żywiołem przetrwało ich zaledwie siedem. Z samego rana wsiadam za kółko. Mam do pokonania 700 km, w Australii to nieco ponad dziewięć godzin bezstresowej jazdy. Nie zamierzam wstępować do Adelajdy, stanowej stolicy Australii Południowej, bo to mało ciekawe miejsce – mijam je od południa i szukam noclegu w mieścinie Goolwa , nad przybrzeżnym jeziorem Alexandrina, do którego wpada rzeka Murray, druga najdłuższa na kontynencie (2,5 tys. km). Tym razem funduję sobie odrobinę romantycznego luksusu z epoki XIX-wiecznych parostatków. Za 85 zł wykupuję nocleg w marynarskiej koi w starym, doskonale utrzymanym P.S. Murray River Queen przycumowanym do miejskiego nabrzeża. Następnego dnia z Cape Jervis odpływam promem na Wyspę Kangura. Spodziewałem się, że skrawek ziemi położony zaledwie kilkanaście kilometrów od stałego lądu i tylko 120 km od Adelajdy, będzie skomercjalizowanym ogrodem zoologicznym. Z przyjemnością stwierdzam, że byłem w błędzie. Co najmniej jedna trzecia obszaru jest parkami narodowymi lub rezerwatami i są tu tylko dwa niewielkie miasteczka Penneshaw oraz Kingscote, w których kupuję fantastyczne lokalne wino i sery. Życie płynie sennie, latem można plażować i surfować na przepięknej Vivonne Bay, a także nurkować do licznych wraków. Kangury dają się we znaki dopiero po zmierzchu, łatwo wtedy o przykrą w skutkach kolizję samochodową lub nieoczekiwane odwiedziny – w nocy nagle dwa torbacze wpadają do pokoju, który wynająłem na farmie Flinders Chase. Ranne kangury, ofi ary wypadków drogowych, trafiają do założonego na wyspie szpitala dla zwierząt. Od lat prowadzi go Shirley Ross, która w chuście na piersiach mającej imitować torbę kangura hołubi młode i ratuje je od śmierci. Kolejne miejsce w mojej przygodzie ze zwierzętami to zatoka Fok, schronienie australijskich lwów morskich. Dyrekcja parku przyjęła zasadę nieingerowania w życie zwierząt, więc przyglądam się ze smutkiem, jak mały lew, pewnie sierota, bezradnie próbuje skubnąć pokarmu od innych samic, a one i ich dzieci go przepędzają. Przyroda jest bezlitosna, los młodego został przesądzony. Pierwsze koala sprowadzono na Wyspę Kangura w latach 20. XX w., by ochronić ich populację przed lisami, królikami i ludźmi. Nie miały tu naturalnych wrogów i konkurencji do lekko odurzających liści eukaliptusa, nic więc dziwnego, że z początkowej liczby 18 rozmnożyły się do 15 tys. Zjadły już niemal wszystko i teraz część z nich głoduje. Rozważa się wysiedlenie 2,5 tys. koala z wyspy lub ich sterylizację. Choć śpią ponad 20 godzin na dobę, zadanie jest trudne do wykonania: trzeba się do nich wspinać wysoko na drzewa. Pojawiają się głosy, że najprościej byłoby pewną ich liczbę odstrzelić, jednak takie drastyczne zapędy hamuje obawa, że zostałoby to źle przyjęte na świecie. Oswojone koala mieszkają m.in. w Parku Natury Parndana, można podejść do nich bardzo blisko, a nawet próbować się zaprzyjaźnić, ale zwykle są senne. Jednak przestrzegam, by uważać, bo rozzłoszczone potrafi ą dotkliwie podrapać. Gdy o zmroku opuszczam wyspę, tuż przy przystani promowej parada pingwinów wypada z wrzaskiem na przyległą plażę. Doprawdy, jak można się tak krzykliwie zachowywać w tym nastrojowym miejscu! Pora ruszyć na zachód. Odcinek 2 300 km rozkładam na dwa dni jazdy. Droga Eyre Highway jest prosta, może wydać się monotonna, niektórzy nawet mówią, że to najnudniejsza droga w Australii. Ja się z tym nie zgadzam. To jedyna trasa prowadząca przez olbrzymią Nizina Nullarbor, która, jak sama nazwa wskazuje, jest krainą bezdrzewną i po horyzont niemal zupełnie płaską. Eyre Highway przejeżdża się przez Morski Park Wielkiej Zatoki Australijskiej, drugi po Wielkiej Rafi e Koralowej największy na świecie rezerwat morskiej biosfery, gdzie między lipcem a wrześniem goszczą wieloryby biskajskie. Można je obserwować przez lornetkę z punktów widokowych Head Bight. Tuż przed granicą ze stanem Australia Zachodnia droga przytula się do wysokiego na blisko 70 m nijak niezabezpieczonego klifowego wybrzeża zatoki. Wokół pustka. Za plecami bezkresny interior, przed oczami masa wody sięgająca lądu wokół bieguna południowego. Potężny klif wygląda jak złamane na pół kruche ciastko. Tutaj 100 mln lat temu Australia oddzieliła się od Antarktydy (rozpadła się część ówczesnego prakontynentu Gondwany) i ruszyła w do dziś nieprzerwany dryf na północ. To niejedyne w Australii pobudzające wyobraźnię miejsce ze śladami wędrówki kontynentów, jakie zamierzam odwiedzić. Noc spędzam w spartańskiej osadzie Eucla, tuż za granicą stanową, wśród wydm i zasypanych piaskiem stacji telegraficznej i meteorologicznej. Kładę cegłę na gaz – szykuje się jazda przez jeden z najdłuższych na świecie idealnie prostych odcinków drogi (145 km) zwany 90-mile Straight. Przez niewielkie Norseman, w którym znajdują się kopalnie złota, docieram do idyllicznego Esperance z najpiękniejszymi plażami świata! Nie, nie zdradzę swojej ulubionej, ale podpowiem, że każdy znajdzie tu swój raj, a przy odrobinie szczęścia może na chwilową wyłączność. Nie szkodzi, że jest tutaj zlokalizowany największy w Australii port rud żelaza na eksport. Jego infrastruktura została skrzętnie ukryta i turystom pozostają tylko błękitne laguny, szafi rowe zatoczki oraz piasek biały i sypki jak mąka wrocławska. Nocleg na plaży nie jest w Australii przestępstwem, a pewnie dlatego że plaż jest tu w nadmiarze, można po niektórych jeździć samochodem. Trudno mi opuszczać to miejsce. Od Albany dzieli mnie dzień leniwej jazdy. To najstarsze miasto w stanie Australia Zachodnia słynie z muzeum Wielorybniczego. Eksponowany w nim m.in. szkielet płetwala błękitnego o długości prawie 30 m naprawę robi wrażenie. Samo serce potężnego ssaka waży 600 kg. Nieopodal muzeum natrafi am na nadbrzeżne skały o fantasmagorycznych kształtach. Noszą nazwy Naturalny Most, Megaszpara, Ziejące Fontanny. Albany to także dobre miejsce na zakupy wisiorków, pocztówek i bumerangów, które raz wyrzucone nie powrócą do właściciela. Ja też dałem się skusić: ze sklepiku wychodzę z pachnącym, ręcznie robionym mydłem z olejku drzewa herbacianego. Park Narodowy Porongurup leży zaledwie 40 km na północ od Albany. Niewielkie pole kempingowe na jego terenie służy mi jako baza wypadowa na kilka nieforsownych trekkingów w pobliskie granitowe góry. To pasmo mające zaledwie 12 km długości i 670 m wysokości wypiętrzyło się podczas kolizji Australii i Antarktydy 1,4 mld lat temu, gdy tworzyła się Gondwana. Wiosną i wczesnym latem można tu usłyszeć śpiew ponad 70 gatunków ptaków; kwitnie tu ponad tysiąc gatunków zupełnie u nas nieznanych kwiatów. Wydeptane ścieżki pamiętają ostatnich Aborygenów, którzy mieli tu swoje święte miejsca, i ich dramatyczną historię. Widoki ze szczytu są warte wysiłku – podziwiam m.in. wyższe, przedziwnie zabarwione góry Stirling, na które zamierzam wspiąć się jutro. Lasy wokół nich, szczególnie wiosną, we wrześniu lub październiku, są jak pradawny, kwitnący, kolorowy rajski ogród. Pasmo górskie z najwyższym szczytem Australii Południowo- Zachodniej, Bluff Knoll, sięgającym 1 095 m n.p.m., jest dla geologów dowodem na rozpad Gondwany. Tak właśnie na niewielkiej przestrzeni 40 km oglądam początek i koniec historii superkontynentu, który 200 mln lat temu obejmował: Afrykę, Amerykę Południową, Australię, Antarktydę i Dekan czyli dzisiejsze Indie. Bocznymi drogami zmierzam do „lasu babuni” 170 km od Walpole. W Dolinie Gigantów rosną rzadkie i osobliwe gatunki eukaliptusów: karri osiągający 90 m wysokości (trzecie najwyższe drzewo świata), tingle plasujący się w pierwszej dziesiątce najwyższych roślin na Ziemi i niezwykle ceniony w Australii jarrah, który osiąga 40 m i żyje do 400 lat. Miód pozyskiwany z jego kwiatów nie krystalizuje, smakuje przedziwnie i ma silne działanie antyseptyczne, stosuje się go nawet do opatrywania ran. Od dawna jest jednym z najcenniejszych specyfików mojej podróżnej apteczki. Tree Top Walk to nazwa największej atrakcji okolicy – metalowej rampy długości 600 m, zawieszonej na wysokości koron drzew-gigantów. Po tym spacerze nadal mało mi przygód. W pobliskim mieście drwali Pemberton próbuję swoich sił i wspinam się po wbitych spiralnie metalowych prętach na 90-metrowej wysokości karri ochrzczone tu Dave Evans Bicentennial. Kiedyś służyło do obserwacji i wczesnego sygnalizowania o pożarach, dziś wyzwala we mnie dużą porcję adrenaliny. Gdy na szczycie drzewa wchodzę na niewielki podest, wpada mi do głowy szalony pomysł, żeby tu… zanocować. Noc jest bezwietrzna, ale cały czas czuję wyraźne kołysanie – korona drzewa odchyla się o co najmniej pół metra od pionu. Zejście jest zdecydowanie bardziej traumatyczne niż wejście, nogi mam jak z galarety. Kusi mnie kraina Margaret River. Od kilku lat miejscowe winnice skutecznie przebijają się na światowe rynki, także do Polski. Najnowsza moda to wina organiczne, wyprodukowane w całkowicie ekologicznych warunkach. Na peryferiach miasteczka Karridale przez przypadek trafiam na niewielką winiarnię Random Valley, której sympatyczny właściciel sprzedaje najlepszy organiczny shiraz w całej Australii i Nowej Zelandii. Tę butelkę zatrzymam na specjalną okazję! Stąd blisko do przylądka Leeuwin i okazałej latarni morskiej. To, co znajduję w jej środku, pomaga zrozumieć, jak w jeszcze nie tak dawnych czasach radzono sobie na morzu bez GPS-a. Dowiaduję się, że dalej na północ wiedzie widokowa Droga Jaskiń. Cztery z nich udostępniono dla ruchu turystycznego. Geologa nie trzeba namawiać: bez wahania stwierdzam, że szata naciekowa jest najwyższej próby. Jestem już blisko Perth, stolicy Australii Zachodniej, dla mnie dziś najważniejszego miasta w kraju, skąd robię wypady do buszu, na przyległe i odległe pustynie. Mam tu podobnie jak ja zarażonych przygodą wiernych przyjaciół i odkrywam z nimi ten region. Na nocleg w ranczu na peryferiach Parku Narodowego Avon Valley przyjmują mnie Stenia i Adam. Furtka za domem prowadzi w objęcia dzikiego buszu. Na kolację jedziemy harleyem do portowego Fremantle zabudowanego zadbanymi wiktoriańskimi kamienicami. W mieście panuje przyjazna atmosfera, jest wiele znakomitych i niedrogich restauracji. Wybieramy jedną na przystani pod gołym niebem – smakowita duża porcja rekina z frytkami mogłaby wystarczyć dla dwóch, ale pochłaniam całą sam. W sąsiadującym z knajpą pubie-browarze Little Creatures robią, moim zdaniem, najlepsze piwo w Australii. Szklanka bursztynowego specyfiku kosztuje aż 17 zł, ale warto. Niestety, niemal zawsze jest tu pełno ludzi i trzeba chwilę poczekać na stolik. Centrum Perth, szczególnie w obrębie Parku Królewskiego (Kings Park), zachęca do zwiedzania i odpoczynku. Ale my jedziemy z Adamem na północ. Zaledwie 50 km za miastem znajduje się relaksujący Park Narodowy Yanchep, dobre miejsce na lunch i jeszcze jedna na tej wyprawie okazja zawarcia przyjaźni z misiami koala. Nieopodal w nadmorskiej mieścinie Two Rocks mieszkał Jacek Kaczmarski. Ostatnie piosenki śpiewał m.in. o tym miejscu, zimowych ulewach, muszelkach na australijskiej plaży. Nie spieszymy się, do następnego Parku Narodowego Nambung mamy zaledwie trzy godziny jazdy. W Lancelin chwytam mocniej kierownicę, włączam napęd na cztery koła i wjeżdżam na wydmy oraz wąskie dróżki wzdłuż wybrzeża. Najciekawszy fragment tej trasy to przejazd kilkunastu kilometrów zupełnie pustą plażą, zakopać się tu nietrudno. Auto toczy się jednak posłusznie, w kilku miejscach wspina się po skałach jak pająk, centymetr po centymetrze. Tutaj zawsze testujemy samochody i kierowców przed poważnymi wypadami w interior. W opuszczonej osadzie rybackiej Grey mamy własną spartańską chatkę z blachy falistej, w której odpoczywamy przed wyprawami i po nich. Nie ma tu elektryczności i turystów, a lodówka pamięta jeszcze lata 50., jest zasilana gazem i nadal działa. Przemierzamy niewielką pustynię Pinnacles, miejsce gdzie erozja doprowadziła do powstania niezwykłych form krajobrazu. Z żółtego piachu wystają pojedyncze szkielety skalne przypominające iglice i maczugi na prehistorycznym cmentarzu zaginionej cywilizacji. (Niektórym, zwłaszcza kobietom, skałki te kojarzą się zgoła inaczej). Ta marsowa kraina w zachodzącym słońcu wygląda wyjątkowo czarująco. Nie, nie jesteśmy romantyczni, ale bez wątpienia to jedno z najciekawszych miejsc w Australii. Porzucamy je jednak i, zmieniwszy napęd na szosowy, mkniemy 400 km dalej na północ, do Kalbarri. To leżące nad oceanem przy ujściu rzeki Murchison senne miasteczko emerytów tłumnie przyciąga turystów z Perth. Dobra fala oceaniczna sprawia, że jest również mekką surferów – pierwsze kroki stawiało tu wielu australijskich mistrzów deski. Do wycieczek zachęcają malownicze i strome wąwozy rzeki i budzące respekt oceaniczne klify. Skały są wyjątkowo fotogeniczne, regularnie warstwowane, wznoszą się nad wodą nawet na kilkadziesiąt metrów. Na kolację idziemy do byłej owczarni. W niepozornej szopie zdobionej galerią narzędzi do oporządzania trzody mieści się Finlay’s, popularna i niedroga restauracja z zawsze doskonałym jedzeniem. Tym razem próbuję słodkowodnej ryby barramundi, uważanej (słusznie!) za wyjątkowy delikates. Co ciekawe, właściciel knajpy ma rubaszne poczucie humoru i lubi swoich gości obrażać. Tyle że w Australii nikt się tym nie przejmuje. Znamy się kilka lat i nie napiszę, jak mnie ów jegomość pozdrawia… Ruszamy dalej na północ. Zastanawiamy się, czy nie skierować się teraz do Zatoki Rekina. Przyciągają mnie tam bliskie duszy geologa stromatolity, prastare formacje, które uważa się za jedne z najstarszych śladów życia na Ziemi. Kiedyś dominowały w płytkich morzach, a obecnie występują w niewielu miejscach na świecie. Jednak większość turystów przyjeżdża nad zatokę nie dla nich, ale po to, by nurkować na rafie i obserwować delfiny. (Te piękne, oswojone już ssaki podpływają do plaży, bo wiedzą, że dostaną pokarm). Przyglądam się, jak nad hordą ciekawskich ludzi usiłuje zapanować pracownik instytutu ichtiologicznego. Po drodze zatrzymujemy się w Carnarvon na owocowy lunch. Okolica słynie z plantacji warzyw i owoców tropikalnych. Moim ulubionym jest kwaskowata karambola, nie pogardzę też mango. Wyjątkowo soczysty jest tandorin, australijska krzyżówka mandarynki i grapefruita. Nie muszę przekonywać, że mango z polskich sklepów w porównaniu z tymi z Carnarvon przypomina w smaku buraki pastewne. A do domu kupuję pikantny sos mango, doskonały dodatek do dań z kurczaka. Niewielka zatoka Coral Bay jest moim kolejnym przystankiem. To przykład dobrze rozumianego umiaru, rozsądku i konsekwencji. Rafa koralowa z milionami ryb dochodzi tu niemal do samych brzegów. W ciągu ostatnich 10 lat nie zmieniło się w tym miejscu prawie nic. W kurorcie jest jedno duże pole kempingowe i trzy hoteliki. Nie ma tu betonowych pałaców jak nad rafami egipskimi czy nawet tymi na wschodnim wybrzeżu Australii. Idę ponurkować i poszukać żółwi morskich. Panuje taki upał, że wieczorem, by się ochłodzić, jeszcze raz wchodzę do wody, w całej zatoce jestem niemal sam i zostaję tu aż do zmroku. Następnego dnia poznaję przyczynę tej pustki: tabliczka z zakazem wstępu do wody ostrzega przed krokodylami. Pierwszy raz podeszły oceanem aż do Coral Bay w kwietniu 2009 r. i tego samego dnia zostały odstrzelone, było o tym głośno nawet w Polsce. Odebrałem kolejną lekcję pokory. Trzeba było się zastanowić, dlaczego nikt się wieczorem nie kąpał. Jadąc kawałek na północ, dotrzemy do jeszcze ciekawszej rafy w Parku Narodowym Ningaloo Reef, ale nas ciągnie w interior, na wschód. Wnikamy w obszar, w którym czujemy się najlepiej, jakbyśmy byli ulepieni z tej ziemi. Do Tom Price jedziemy po części szlakiem pustynnym, gdzie mieszka wielu Aborygenów. Po latach spędzonych w Australii mamy łatwość nawiązywania kontaktów z rdzennymi obywatelami tej ziemi, ale świadomie tego nie nadużywamy. Oni nas nie chcą i nie potrzebują. Bywaliśmy wielokrotnie w gminach aborygeńskich i nigdy mieszkańcy się nami nie interesowali, dla nich byliśmy białymi, z zewnątrz, nieważne, czy z Sydney, Perth, czy z abstrakcyjnej dla nich Polski. Nie powinno się ich zaczepiać, straszyć aparatami fotografi cznymi, oceniać ich po zachowaniu i próbować mierzyć naszymi kryteriami. Mówienie o Aborygenach – brudasy, pijacy, nieroby, chuligani – świadczy o kompletnym niezrozumieniu ich spraw, jest powierzchowne i bardzo szkodliwe. To są bardzo mądrzy ludzie, wystarczy im jedno spojrzenie, by ocenić charakter i zamiary przybysza. Mają bogate wnętrze, do którego dla własnego bezpieczeństwa nie pozwolą nam dotrzeć. Uszanujmy ich oddalenie i milczenie. Od wielu lat z powodu wtargnięcia białych na kontynent ludzie ci są zagubieni na własnym terytorium i tym, czego potrzebują najbardziej, jest szacunek. Park Narodowy Karijini jest na mojej liście drugim – po parku Kakadu – najciekawszym w całej Australii. Prawowitymi właścicielami tych ziem są ludy Banjima, Yinhawangka i Kurrama. Mieszkają tu od 20 tys. lat. To bardzo rozległy obszar o powierzchni około 8 tys. km2. Krótko mówiąc, park ten słynie z dziur w ziemi. Te bardzo głębokie, zwane kanionami, okresowo wypełnia woda. Najbardziej imponujący jest Hancock Gorge. Najpierw schodzimy 40 m po metalowej drabinie i naiwnie myślimy, że to już koniec. Prawdziwa zabawa zaczyna się 100 m dalej, kiedy kanion raptownie się zwęża i na półtora metra głębokości jest wypełniony wodą. Można płynąć wpław lub ostrożnie brodzić; woda jest ciepła, nawet przyjemna. Widoki przypominają najlepsze sceny z przygód Indiany Jonesa. W środkowej części przejścia przydają się liny – wczepiamy je w przygotowane przez kogoś wcześniej punkty asekuracyjne i opuszczamy się jeszcze niżej, do najciekawszej, mocno meandrującej komory wąskiego kanionu. Jeden odcinek możemy zrobić tylko „na pająka”, zapierając się równocześnie nogami i rękami. Filmowo, odlotowo, woda chłodzi, adrenalina grzeje, słońce tu nie dociera. W Dales Gorge znajdujemy tani kemping. Nie ma na nim pitnej wody (do najbliższego źródła jest prawie 50 km), są za to psy dingo, które w poszukiwaniu resztek jedzenia wielokrotnie podchodzą pod nasze auto, a ja obserwuję je z dachu nissana. Prawo zakazuje dokarmiania ich, dlatego niezadowolone wyją do księżyca. Następnego dnia podejmujemy decyzję o powrocie do Perth buszem. To oznacza wyprawę szlakami pustynnymi i każdą dróżką, w którą się wedrzemy terenowym autem. Kawałek trasy prowadzi wzdłuż torów kolejowych, jest i pociąg. Trąbię radośnie, maszynista odpowiada potężnym gwizdem lokomotywy. Liczę wagony… niemożliwe – już ponad 200. Tutaj jeżdżą najdłuższe składy świata, wiozą rudy żelaza. Rekord został pobity 21 czerwca 2001 r., gdy po trakcji przetoczyły się 682 wagony o łącznej długości ponad 7 km. Ten znikający na horyzoncie ma nie więcej niż 2,5 km. Po drodze chcemy jeszcze odwiedzić Mt Augustus. Przybywamy do krainy, której, podobnie jak rafy koralowej, nie potrafię opisać. Mt Augustus jest świętą górą Aborygenów, dwa razy większą i dwa razy starszą od słynnej i zadeptanej przez turystów Uluru (Ayers Rock). Zachód słońca jest tu równie imponujący co na Uluru, ale z widokowego wzgórza Emu kontempluję go w pełnej samotności! Podczas objazdu góry trafiam m.in. do naskalnych rytów aborygeńskich i szlaku wiodącego na szczyt. Wszystkie skarby chroni Park Narodowy Burringurrah. Dookoła oazy spokoju, tylko raz spotykam trzyosobową grupkę turystów. Dwa lata wcześniej, kiedy spaliśmy na jedynym w tej okolicy kempingu, w środku nocy zastukał do drzwi właściciel i powiedział, że idzie gwałtowny front atmosferyczny. Poradził, abyśmy się spakowali i czym prędzej uciekali na wschód. Posłuchaliśmy. Gdybyśmy zignorowali jego apel, nasz samochód pozostałby uwięziony w błocie na kilka tygodni. I to jest prawdziwa Australia. Wbrew pozorom zasady buszu są proste, czytelne i łatwe do zrozumienia. Złowroga dżungla zaczyna się w mieście. Zobacz także: Australia Marek Tomalik
Prof. dr hab. Jerzy Żaba od 1975 r. związany jest z Uniwersytetem Śląskim; obecnie kieruje jego Katedrą Geologii Podstawowej, a ponadto wykłada na Wydziale Nauk o Ziemi w Sosnowcu.
Badania naukowe prowadził w różnych rejonach Polski i świata, m.in. w Czechach, na pustyni Gobi, Saharze Centralnej, na Krymie, Kaukazie, Syberii i Kamczatce, w rejonie Kilimandżaro, Ngorongoro i na Zanzibarze, w peruwiańskich Andach oraz na Wyżynie Gujańskiej w Wenezueli. Prof. Żaba jest autorem lub współautorem ponad stu publikacji. Dziełem jego życia jest Ilustrowana Encyklopedia skał i minerałów. Układ kontynentów większości z nas wydaje się stabilny i niezmienny. Badania geologiczne wskazują jednak, że mamy do czynienia z planetarnym panta rei. Wielkie kontynenty rozpadają się na mniejsze i wędrują tysiące kilometrów, zanim spoczną, przynajmniej na jakiś czas. Z jaką szybkością dryfują? Są to szybkości wahające się najczęściej od kilku do ok. 12 cm na rok. Afryka napiera na Europę z prędkością 5 cm na rok i zacieśnia Morze Śródziemne. Znając tę prędkość i przyjmując za stałą, można obliczyć, kiedy Morze Śródziemne ostatecznie się zamknie. Z pewnością powstaną tu góry, być może jeszcze wyższe od Alp. Istnieje kilka teorii wyjaśniających wędrówkę mas kontynentalnych w skorupie ziemskiej. Spory geologów trwają od kilkudziesięciu lat. Najważniejsze hipotezy to powszechnie dziś uznawana teoria wielkich płyt litosfery zmodyfikowana i uzupełniona o tektonikę terranów, poprzedzająca ją hipoteza dryfu kontynentów Wegnera i dopiero rozwijająca się hipoteza ekspansji Ziemi. Wegener pierwszy zwrócił uwagę na ruchy poziome w litosferze, czyli wędrówkę kontynentów. Przed nim uznawano tylko ruchy pionowe, wypiętrzające lub obniżające. Nie mógł jednak dokładnie dopasować do siebie obecnych kontynentów, choć wykazał, że pochodzą one z rozpadu większych, wcześniejszych mas lądowych. Okazuje się jednak, że te kontynenty idealnie pasują do siebie na kuli o promieniu mniejszym niż obecny promień Ziemi. Na czym polega ekspansja Ziemi? Hipoteza ekspansji Ziemi zakłada, że jej promień od czasów co najmniej jury (od ok. 180 mln lat) nieprzerwanie się zwiększa. Koronnym argumentem zwolenników tej teorii jest charakterystyczny przyrost den współczesnych oceanów, których wiek nigdzie nie jest starszy od jury. Jednocześnie wielu z tych badaczy akceptuje teorię tektoniki płyt, której wiele elementów jest sprzecznych z „ekspansywnym” rozwojem Ziemi. I tu jest trudny do rozwiązania dylemat, bo nie można trochę być w ciąży, a trochę nie być. Żyjemy w czasach, kiedy te dwa poglądy się ścierają, przy czym teoria płyt litosfery ciągle zachowuje wyraźną przewagę. Towarzyszy temu bardzo pozytywny ferment naukowy. Trudno dziś wyrokować, który z tych poglądów będzie przeważać w następnych dekadach. Tu należy przypomnieć jeszcze inną, znacznie starszą hipotezę – kontrakcji, która zakładała stopniowe zmniejszanie promienia Ziemi. Możemy to porównać do wysychającego jabłka. Jak miąższ wysycha, skórka na powierzchni zaczyna się marszczyć i… powstają pasma górskie. Największą karierę we współczesnej tektonice robią tzw. terrany. Czym się różnią od kontynentów? Terrany to sporej wielkości, sztywne fragmenty litosfery, które można porównać do mikrokontynentów. Geologia terranów stanowi modyfikację i uzupełnienie teorii płyt litosfery. Skorupa kontynentalna odznacza się charakterystyczną budową w ramach danego kontynentu, ale bywają wyjątki. Tak jest m.in. u zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej, gdzie pierwszy raz opisano terrany. Zachodnia część tego kontynentu składa się ze „zbieraniny” dużych odłamków skorupy ziemskiej o bardzo różnej budowie i wieku, ograniczonych uskokami, czyli dużymi nieciągłościami sięgającymi w głąb skorupy Ziemi. W jaki sposób poruszają się terrany? Wędrują zgodnie z ruchem dna oceanicznego, jak na pasie transmisyjnym; dodatkowo są wspomagane przez występujące tam liczne uskoki. Terrany nie wędrują w obrębie kontynentów, ale się do nich doklejają, czyli dokują, powiększając ich powierzchnię. To jeden z nielicznych przykładów tzw. akrecji, czyli przyrastania, skorupy kontynentalnej, bo ta ma raczej tendencję do rozpadania się. Kiedy opisano pierwsze terrany? Zostały rozpoznane dopiero w 1980 r. Potem ruszyła prawdziwa „lawina terranów” w różnych zakątkach świata. Wielu geotektoników podjęło intensywne poszukiwania terranów na obszarach swoich krajów. Na terytorium USA, od strony Pacyfiku, odkryto ich już ponad 100, niektóre przewyższające rozmiarami obszar Polski. Obecnie wiadomo, że jedna czwarta terytorium Ameryki Północnej jest zbudowana z terranów. Jeśli spojrzeć na mapę – Alaska w szczególny sposób wydaje się być doklejona do kontynentu północnoamerykańskiego... Obszar Alaski jest w całości zbudowany z terranów, które tu przybyły, przemieszczając się w obrębie skorupy oceanicznej Pacyfiku. W pobliżu zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej terrany wędrowały (i poruszają się nadal) dzięki aktywności potężnych prawoskrętnych uskoków przesuwczych. Jeden z bardzo dobrze poznanych takich uskoków – San Andreas – na pewnym odcinku przecina kontynent północnoamerykański, powodując katastrofalne trzęsienia ziemi. Ten proces trwa cały czas i także dziś niektóre terrany są w nieustannym ruchu, przemieszczając się z prędkością od kilku milimetrów do kilku centymetrów na rok. Jaka jest przeszłość mikrokontynentów? Ile mogą mieć lat? Pochodzenie wielu z nich jest trudne do ustalenia, nie zawsze wiadomo, skąd przywędrowały i jakie kontynenty lub ich fragmenty w przeszłości tworzyły. Najmłodsze zostały uruchomione i uległy akrecji w orogenezie alpejskiej, za sprawą której powstały m.in. Alpy i Karpaty. W dalekiej przeszłości geologicznej na obszarach tych występował Ocean Tetydy, który rozdzielał lądy północne (m.in. Euroazję) od południowych (Gondwany). Obecną pozostałością po Oceanie Tetydy są Morza – Śródziemne, Czarne i Kaspijskie. Europejskie terrany są zwykle mniejsze od amerykańskich. Dziś wiemy, że Polska po części też zbudowana jest z terranów... Na terytorium naszego kraju stwierdzono starsze od alpejskich terrany kaledońskie, które uległy akrecji (dokowaniu) ok. 400 mln lat temu oraz terrany waryscyjskie (te dokowały w karbonie, ok. 300 mln lat temu). Tylko jedna trzecia obszaru Polski to stabilny kraton wschodnioeuropejski, reszta to terranowe puzzle. Pionierem polskich badań dotyczących kaledońskich terranów był prof. Władysław Pożaryski (1910–2008). Wyróżnił 4: górnośląski (jak dziś wiadomo stanowiący północną część znacznie większego terranu – Brunovistulii), małopolski, łysogórski i pomorski, który sięga aż po Danię. Wiedza na ten temat ulega jednak ciągłej ewolucji; np. terran łysogórski obecnie jest uznawany za brzeżną część kratonu wschodnioeuropejskiego. Na terenie Sudetów Zachodnich wyróżnia się kilka mniejszych i zarazem młodszych, bo waryscyjskich terranów. Tworzą je m.in. kra sowiogórska, obszar Kotliny Kłodzkiej z obrzeżami oraz Góry Izerskie wraz z Karkonoszami oraz ich południową osłoną. Wraz z kilkoma innymi terranami tworzą one charakterystyczną geologiczną mozaikę w ramach większej struktury zwanej Masywem Czeskim. Oczywiście, ciągle trwają spory i dyskusje na temat liczby, zasięgu, granic i pochodzenia sudeckich terranów. Kiedy wędrowały i skąd przybyły? Największe polskie terrany wędrowały w okresie trwania orogenezy kaledońskiej (od ok. 540 do ok. 400 mln lat temu) i „dokowały” do brzegu ówczesnego kontynentu Baltici (obszar dzisiejszego kratonu wschodnioeuropejskiego) na szeroko pojętym czasowym pograniczu syluru i dewonu. Według przeważających poglądów terran Brunovistulia oderwał się od znajdującego się na półkuli południowej megakontynentu Gondwany, zapewne w okolicach dzisiejszej Afryki Zachodniej; wędrówka trwała ponad 100 mln lat i zakończyła się jego doklejeniem do istniejącego wtedy kontynentu Baltica. Natomiast blok małopolski jest uważany za terran proksymalny, czyli taki, który przemieszczając się w przeszłości, pokonał stosunkowo niewielki dystans; najpewniej przywędrował z okolic dzisiejszego Morza Czarnego, odrywając się od brzeżnej części kontynentu Baltici. Ma kształt wydłużonego klina i rozciąga się między Górami Świętokrzyskimi a Górnym Śląskiem. Jego południowy kraniec sięga po Dobrudżę w Rumunii. Czy „dokowanie” terranów oznacza koniec ich aktywności? W kolejnej orogenezie waryscyjskiej – na granicach ww. kaledońskich terranów – dochodziło do niewielkich ruchów, ale generalnie już nie przemieszczały się one na większe odległości. Występujący na granicy terranów Brunovistulii i małopolskiego uskok Kraków–Lubliniec należy do najlepiej poznanych w Europie. Przebiega wzdłuż niego bardzo ważna granica między kratonem wschodnioeuropejskim, sięgającym po Ural, a europejską platformą paleozoiczną obejmującą niemal całą Europę Środkową i Zachodnią. Jak można poznać przeszłość tego obszaru i jego granice? Wiemy o nim bardzo dużo ze względu na intensywne wiercenia, które prowadzono tutaj kilkadziesiąt lat temu. Wtedy rachunek ekonomiczny nie był tak ważny – dziś te badania są bardzo drogie, porównywalne do kosztu budowy odcinków autostrad. Wykonano wówczas ponad 3 tys. wierceń wchodzących w głębsze podłoże. Osobiście przebadałem rdzenie wiertnicze pochodzące z ok. 150 otworów wykonanych głównie na granicy terranów Brunovistulii i małopolskiego. Najgłębsze wiercenia w Polsce przekraczają 7,5 km. Jesteśmy w absolutnej czołówce, jeśli chodzi o badania wiertnicze. Najgłębsze wiercenia na świecie sięgają do ok. 12 km. Zwykle jednak głębokość odwiertów waha się od kilkuset metrów do 3 km. Odwierty te łączą niekiedy cele naukowe z utylitarnymi. Mówiliśmy o obszarach, które przypłynęły do Polski. Czy znane są przypadki odwrotne, tzn. że fragment Polski powędrował dalej? Ciekawostką są wyniki najnowszych badań dr. Mariusza Paszkowskiego z PAN w Krakowie, który współpracuje z amerykańskimi geologami. Otóż okazało się, że jeden z występujących na Alasce terranów pochodzi z obszaru Europy Środkowej. Dalsze badania wykazały podobieństwo występujących tam skał do utworów zalegających w podłożu Jury Krakowsko- -Częstochowskiej. Chodzi o utwory paleozoiczne, które tylko sporadycznie pokazują się na tym obszarze na powierzchni ziemi. Doktor Paszkowski pojechał na Alaskę i tam bacznie przyglądał się skałom. Okazały się niemal identyczne z tymi z naszego regionu. Badania ciągle trwają, ale dają nadzieję na postawienie hipotezy, że fragment obszaru Polski zawędrował niegdyś aż na Alaskę. Jak porównuje się skały? Na czym koncentrują się pańskie badania? Każda skała ma niepowtarzalne „linie papilarne”, które geolodzy potrafią oznaczyć. Bada się skład chemiczny i mineralny skał, wszelkie występujące w nich struktury, skamieniałości oraz przejawy mineralizacji itp. Wiele struktur skalnych zawiera informacje dotyczące kierunków nacisków panujących podczas ruchów górotwórczych. Są to m.in. cechy geometryczne struktur, ich orientacja w przestrzeni oraz wzajemne zależności. Na co dzień zajmuję się badaniem budowy oraz ewolucji tektonicznej skał, czyli m.in. uskokami, fałdami i spękaniami. Skąd trzęsienia ziemi na Podhalu? Przyczyną są ciągle trwające ruchy górotwórcze w Karpatach, a także zjawiska związane z relaksacją i odprężaniem wcześniej
Krzysztof Trebunia-Tutka, zawodowy muzyk bez wykształcenia muzycznego, z zawodu architekt. Założyciel i lider kapeli Trebunie- -Tutki, która grała na największych festiwalach Muzyki Świata w Europie, Azji i Ameryce.
Zasłużony Działacz Kultury (wyróżnienie Ministra Kultury) i Honorowy Ambasador Polszczyzny (z zespołem Trebunie-Tutki) za teksty utworów pisane i śpiewane podhalańską gwarą. Obecnie coraz częściej zasiada wśród festiwalowych jurorów. Jest jednym z nielicznych, którzy komponują nową muzykę góralską w surowym kanonie tradycji. Jako architekt nawiązuje do stylu zakopiańskiego stworzonego z końcem XIX w. przez Stanisława Witkiewicza. Projektuje wille, karczmy i pensjonaty z elementami typowymi dla tradycyjnego budownictwa górali podhalańskich. Nuty góralskie poniosły Trebuniów-Tutków daleko w świat… To prawda. Na przykład kiedyś dostaliśmy zaproszenie do Biszkeku w Kirgistanie, żeby pomuzykować z tamtejszymi artystami. Dopomógł nam w tym spotkaniu polski konsul z Ałma-Aty, który znał już nasze nagrania z Twinkle Brothers. Ludzie są tam niesamowicie serdeczni, przyjaźni. Pokazali nam swoje góry, a te urzekły nas ogromem i pierwotnością. Zobaczyliśmy jurty, Kirgizów na konikach przypominających nasze huculskie. W przyszłości ten kontakt może zaowocować wspólną płytą. Chcemy ich też ściągnąć do Polski, żeby wystąpili przed naszą publicznością. Zobaczyliśmy też ogromną Amerykę. Ale szczególnie bliski jest mi obszar Morza Śródziemnego. Z racji swojego zawodu od dawna interesowałem się architekturą Grecji, Egiptu, Mezopotamii, Rzymu. I kiedy pojechaliśmy na koncerty do Włoch i mogłem zobaczyć Sycylię, południowe Włochy, Wenecję i Rzym, to rzeczywiście było dla mnie wielkie przeżycie. Nie ciągnie pana w góry wyższe od Tatr? Na pewno chciałbym zobaczyć Amerykę Południową, poznać przedstawicieli tamtejszych rdzennych kultur, zwłaszcza że wiele z nich wywodzi się z gór. Ciągnie mnie w Andy także dlatego, że poznałem ludzi z tamtych stron. Najbardziej fascynujące jest to, co przetrwało z dawnych czasów. Z jednego z folklorystycznych festiwali zapamiętałem zespół znad jeziora Titicaca – na scenie byli tak samo ubrani jak poza sceną, a kiedy nie grali, byli zajęci rękodziełem. Ich pobyt w Zakopanem to był jeden wielki performance. U nas na co dzień zdecydowanie mniej żyjemy tradycyjną kulturą góralską. Staramy się ją kultywować poprzez działalność artystyczną, góralskość odżywa jednak głównie przy takich okazjach jak wesela, chrzciny, pogrzeby i festiwale. To są momenty, kiedy nasza kultura żyje. Jak to się stało, że zimą do Białego Dunajca zawitała gorąca Jamajka? Do lat 90. nie było przecież polskich zespołów w rankingach Muzyki Świata… „Sprawcą” naszego spotkania był dziennikarz Programu II Polskiego Radia, znawca kultury panafrykańskiej Włodzimierz Kleszcz. To on w 1991 r. przywiózł Jamajczyków na Podhale. Ale sam pomysł narodził się wcześniej, na Festiwalu Kapel w Kazimierzu nad Wisłą. Kleszcz chciał sprytnie wypromować muzykę ludową wśród młodzieży. Używając rytmów reggae niczym konia trojańskiego, niejako wtórnie, poprzez Zachód, zainteresował polską muzyką góralską naszych rodaków. Nasz wspólny z Jamajczykami sukces najpierw odnotowano bowiem za granicą – byliśmy płytą miesiąca w Wielkiej Brytanii, wydarzeniem muzycznym roku na targach w Berlinie. Niewątpliwie zostaliśmy w Europie zauważeni. Powiem więcej, nasza kombinacja z reggae stała się inspiracją do łączenia muzyki góralskiej z innymi gatunkami – np. z jazzem. Mimo wszystko dziwne to połączenie: wpadające w ucho, kołyszące reggae i trudne w odbiorze – nawet dla Polaków – dźwięki muzyki spod Tatr. Nie mamy wspólnych muzycznych korzeni z rastamanami, ale może właśnie to, że oni są tak inni, uwypukliło naszą oryginalność. Wspólny projekt budził na początku wiele obaw z obu stron, ale udało nam się go szczęśliwie doprowadzić do końca z zachowaniem szacunku do obu kultur i tradycji. Nikt nie poszedł na skróty, nie było „zgniłych kompromisów”, muzyka pozostała szczera i prawdziwa, a taka najlepiej trafia do ludzi. Słyszałem, że pradawni górale nosili warkoczyki. Czy są jeszcze inne cechy łączące was z rastafarianami z Jamajki? Znaleźliśmy wiele interesujących detali – np. podstawowe kolory dla wyszyć w parzenicach to czerwony i zielony. U rastafarian te dwa kolory plus żółty są barwami ich kultury. Rastafarianie za swój symbol uznają też naszą rozetę – typowy element góralski, zielono-czerwony na żółtym tle. Można by takich szczegółów wyliczać więcej, ale to, co nas łączy najbardziej, to poważne podejście do tradycji. Oni pieczołowicie dbają o kulturę rastafariańską i grają roots reggae, pierwotne, „korzenne”, jamajskie reggae, w którym obowiązują bardzo ścisłe zasady kompozycji. My, Trebunie-Tutki, gramy muzykę góralską, w której staramy się wykorzystać jak najwięcej elementów tradycji. Łączy nas też zamiłowanie do muzyki jako sposobu na życie. No i poczucie misji – staramy się przekazywać uniwersalne przesłanie, niezależne od kultury, ponad religiami. A co do warkoczyków, to zaplatanie było w modzie wcale nie tak dawno, 120–130 lat temu. Teraz jest moda na powrót do korzeni. Młodzież nosi długie włosy, a niektórzy nawet je zaplatają w warkoczyki na skroniach, żeby nie wchodziły do oczu. A jak przyjmowana jest w szerokim świecie muzyka stricte góralska, bez pulsującego rytmu reggae? Dobrze pamiętam EXPO w Japonii w 2005 r., gdzie byliśmy częścią dużego koncertu i – jak wszyscy – graliśmy utwory Chopina. Zagraliśmy Mazurka krzesanego, czyli mazurka D po góralsku. Okazało się, że Japończycy na nasze utwory reagują niemal identycznie jak polska publiczność, a przecież nie rozumieli, o czym śpiewamy. Później koncertowaliśmy jeszcze w pawilonie polskim, gdzie przychodzili zupełnie przypadkowi ludzie zwiedzający wystawę światową i czułem, że nasza energia, przekaz pozasłowny też do nich dotarły. Można powiedzieć, że jesteście ambasadorami polskiej sztuki z dziada pradziada… Fakt (śmiech). Nasz pradziad Stanisław Budz-Mróz w 1925 r. pojechał na Wystawę Światową do Paryża z Kapelą Bartusia Obrochty. Grywał także we Lwowie, w Berlinie, Hamburgu... Jan Kasprowicz napisał o nim piękny wiersz zatytułowany Kobziarz Mróz. Mam podobny dylemat jak ten wyrażony w owym wierszu: czy nie-górale potrafią naszą muzykę tak do końca zrozumieć? Może lepiej grywać ją tylko Dunajcowi nad łozą… Muzyka góralska ma silny rdzeń karpacki. Nie miał pan pokusy zbadania, co tam grają za siódmą górą, za lasem? Graliśmy na Bukowinie rumuńskiej, która kojarzy nam się z Bukowiną Tatrzańską. Dla mnie, człowieka zaczytanego w dawnych dziejach Polski, była to podróż sentymentalno- -romantyczna. Spotkaliśmy tam ludzi, którzy przez 200 lat potrafili zachować swoje pieśni, swój język. Mówię tutaj o góralach czadeckich, którzy wyemigrowali niegdyś na Bukowinę. To była podróż w czasie – malowane domy, bardzo zadbane obejścia, zdobione ogrodzenia, piękne przydomowe kwiaty. W sensie architektonicznym – tak wyglądało Podhale jeszcze 50 lat temu. Odwiedziliśmy tamtejszą bacówkę. Baca był Rumunem, ale podobieństw z podhalańskimi bacówkami było więcej niż różnic. Nie robią oscypków, ale mają inne sery, żętycę. Kolejny raz wzajemnie było to bardzo emocjonalne spotkanie. W zespole jesteśmy wielbicielami kultury rumuńskiej, czy może szerzej – kultury wołoskiej, która łączy górali w całych Karpatach. Wraca się do tego jak do legendy. Wołosi mieli decydujący wpływ na rozwój tradycji i kultury górali polskich, słowackich, ukraińskich i rumuńskich. Dzisiaj, kiedy spotykamy się na festiwalach i próbujemy pokazywać fragmenty najdawniejszych zwyczajów pasterskich, zespoły z różnych części Karpat wnoszą na scenę te same rekwizyty. Najwięcej podobieństw jest w tym, co dla oka jest nieuchwytne, np. w mentalności. I kiedy się z tymi ludźmi usiądzie i pogra, wtedy odczuwa się tę wielką więź. W jakich innych miejscach odczuwacie ją równie silnie? Doskonale czujemy się na Węgrzech. Zresztą nasz pradziad Andrzej Trebunia-Tutka z Pesztu tutki do papierosów sprowadzał, stąd przydomek. To nas odróżnia od innych Trebuniów, bo dziś ten ród jest bardzo liczny. Graliśmy z muzykami z różnych stron świata, na przykład z Anglikami. Z nimi porozumiewamy się na innej płaszczyźnie. To nie jest już to otwarcie i spontaniczność. Czy to prawda, że górale podhalańscy zapożyczyli niektóre pieśni od swoich beskidzkich sąsiadów? Zdarza się. Andrzej Knapczyk-Duch np. swoje utwory, prawie autorskie, opierał na cytatach z melodii beskidzkich, morawskich i słowackich. Trzeba mieć świadomość wspólnych korzeni kulturowych górali karpackich. Kiedy się spotykamy, nie ustają dyskusje, co jest czyje, kto jest najbliżej pierwotnych wzorców, kto je najlepiej uchwycił i pielęgnuje. Bardzo szanuję górali beskidzkich. U nich przetrwały najstarsze elementy kultury wołoskiej, te, które pod Tatrami są już w zaniku, głównie z chęci przypodobania się turystom. No to jak będzie z rdzenną muzyką góralską, ma szanse przetrwać napór komercji? Ta tradycja broni się już od 100 lat, ale tylko siłą pojedynczych pasjonatów. Nie jest tak, że górale powszechnie ją doceniają. To, co było kiedyś naturalnie związane ze stylem naszego życia, bardzo ucierpiało po wygnaniu owiec z Tatr. Kulturową aktywność, która kiedyś rozwijała się spontanicznie, dzisiaj trzeba świadomie kreować. Świat idzie do przodu, wszystko się błyskawicznie komercjalizuje. Króluje zasada „wszystko na sprzedaż”. Często tradycja przeradza się w karykaturę – weźmy słynne już organizowanie napadów zbójnickich na zlecenie czy występy pseudokabaretowych zespołów góralskich. Jako juror najważniejszego festiwalu muzyki ludowej Nowa Tradycja, odbywającego się w studiu PR im. Lutosławskiego w Warszawie, obserwuję, że jest coraz więcej wartościowych zespołów, które chcą pielęgnować ludowe tradycje i mają ambicje, aby grać coraz lepiej. Niestety, ciągle daje się zauważyć, że od nas, górali, lepsi są muzycy z Warszawy, Lublina, Rzeszowa, Suwałk, Beskidów. Okazuje się, że Podhale jest zbyt przekonane o sile własnej tradycji i o własnej atrakcyjności, żeby chcieć dalej pracować, podnosić sobie poprzeczkę coraz wyżej. Z zawodu jest pan jednak architektem, nie muzykiem… Dzięki temu, że mam luksus życia z muzyki, mogę sobie pozwolić na wybieranie zleceń i specjalizowanie się w architekturze regionalnej. W tej dziedzinie proces tworzenia jest długi. To jest praca wielu ludzi, w określonej kolejności, efekt końcowy jest sumą ich starań. Projektowałem budynki w różnych lokalizacjach, ale najbardziej zadowolony jestem z tych, które stanęły w naturalnym dla tego stylu krajobrazie – na Podhalu. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Marek Kalmus – doktor religioznawstwa, badacz kultury tybetańskiej, specjalista w zakresie ikonografii i sztuki tego narodu. Z zamiłowania alpinista, przewodnik tatrzański, narciarz i żeglarz.
Podczas 30 podróży spędził w Azji ponad cztery lata. Na kolejne wyprawy zarabia m.in. doradztwem biznesowym i turystycznym, promocją, a od 20 lat również organizacją kursów tradycyjnej medycyny chińskiej. Prowadzi też trekkingi do Indii, Nepalu, Tybetu i Bhutanu oraz w rzadko odwiedzane rejony Himalajów i Karakorum. Jest autorem wielu książek, m.in. Tybet – legenda i rzeczywistość, Tybet – z serii Wyprawy marzeń. Kiedy tak na dobre zainspirował pana Tybet? W 1981 r. pojechałem do Indii i Nepalu. Zobaczyłem nieoficjalnie nakręcone filmy z Tybetu. Bardzo mnie poruszył widok zburzonych klasztorów, dramatyczna sytuacja Tybetańczyków, a zarazem ich oddanie i tęsknota za Dalajlamą. Tak mnie to „zakręciło”, że po powrocie do kraju zacząłem studia filozoficzne na UJ. Pracę dyplomową pisałem z tematu Hermeneutyka sztuki tybetańskiej. Była to druga praca z filozofii orientalnej w historii wydziału, a pierwsza dotycząca Tybetu! Później przez semestr prowadziłem nawet wykłady z filozofii Wschodu. Jak pan myśli, czy Tybet będzie niepodległy? Na pewno nie w najbliższej przyszłości. Z wielu powodów, a przede wszystkim z racji swojego bogactwa. Nie, nie przesłyszał się pan. Choć ludzie są tu biedni, sam region to jeden z bogatszych w surowce zakątków świata. Na jego terenie znaleziono złoża ponad 120 kopalin, z których wiele ma znaczenie strategiczne. Z Tybetu wypływają też na trzy strony świata olbrzymie rzeki. Licząc od wschodu: Rzeka Żółta (Huang He), Jangcy, Mekong, Irawadi, Saluin, Brahmaputra, Indus z dopływami, i wielkie dopływy Gangesu. W dorzeczach tych rzek, na terenach Chin, Indochin, Indii i Pakistanu, mieszka połowa ludności świata. Poza tym Dach Świata ma ważne położenie geostrategiczne. Rozumiem, że Chiny nie pozbędą się tak łatwo zagłębia surowcowego napędzającego całą gospodarkę? Tybet na olbrzymim obszarze nie jest jeszcze geologicznie przebadany, ale to, co już odkryto, wystarczy, by mieć na niego chrapkę. Jest tam prawie cała tablica Mendelejewa, m.in. jedne z największych złóż uranu, boraksu, miedzi, kadmu, srebra, złota, żelaza, węgla, soli, występują liczne odmiany kamieni szlachetnych, odkryto złoża nafty i gazu oraz wiele innych kopalin. Tymczasem najszybciej rozwijająca się gospodarka świata bardzo potrzebuje surowców. W ostatnich kilkunastu latach liczba kopalni w Tybecie rośnie lawinowo. Przejdźmy do wody. W wielu rejonach Chin jest to kluczowy problem. W ostatnich latach zdarza się, że Huang He, druga pod względem wielkości rzeka Chin, nie dopływa do morza – jej ujście jest suche lub okresowo suche. Wodę po drodze zużywają wielomilionowe miasta, rolnictwo, przemysł. Kto kontroluje wodę (a więc i Tybet), kontroluje wszystko. Jakie są tego konsekwencje dla samych Tybetańczyków? Wiele się zmieniło nawet w stosunku do tego, co widziałem jeszcze 20 lat temu. Tybetańczycy sporo korzystają na szybkim rozwoju gospodarczym ChRL. Owszem, są jeszcze gospodarstwa bardzo nędzne – szczególnie na prowincji; ale jest też coraz więcej ludzi żyjących w miarę dostatnio. Dziś rolnicy i koczownicy kupują sobie motocykle, a niektórzy samochody. Prawie wszędzie działa telefonia komórkowa. Ale przywiązanie do tradycji nie znika. No właśnie. W Europie panuje ostatnio moda na rozmaite „naturalne” metody leczenia, w tym na medycynę chińską. Jak to się stało, że organizuje pan w Polsce jej kursy? Po prostu uratowała mi ona życie. W 1986 r., podczas pobytu w Tybecie, złapałem tyfus albo cholerę, albo czerwonkę – właściwie nie wiem. Gdybym miał pod ręką szpital, dostałbym pewnie kroplówkę i odpowiednie leki i byłoby po kłopocie. Tyle że tam, gdzie zawędrowałem, nie było telefonów, helikopterów ani szpitali – Tybet był wtedy surowy, zupełnie inny niż dzisiaj. Umierałem z odwodnienia. W ciągu 3 godzin straciłem ponad 10 litrów płynów, osocza krwi zostało mi pewnie z połowę, żołądek miałem wielkości śliwki. Z takiego stanu gołymi rękami wyciągnął mnie człowiek znający arkana medycyny chińskiej. W nocy, po ciemku, przy minus 5°C zastosował akupresurę. Wiedział, gdzie naciskać i jak mocno. Następnego dnia spacerowałem po Lhasie, a po kolejnych dwóch – jadłem już wszystko. Jestem sceptykiem, gdyby ktoś mi podobną historię opowiedział – pewnie bym nie uwierzył. Przez szamanów zetknął się też pan ze światem demonów… W 1988 r. brałem udział w wyprawie Thangstong rGyalpo Expedition. W jej trakcie byliśmy świadkami rytuału rozbicia kamienia na brzuchu, który później stał się tematem mojej pracy doktorskiej. To był obszar dla cudzoziemców zamknięty. Zezwolenie na wjazd dostaliśmy cudem. Ten pradawny rytuał zachował się w dolinie rzeki Pin w Spiti i rzeczywiście był skierowany przeciwko demonom, ale w innym rozumieniu niż nasze. Co ma pan na myśli? W końcu demon to demon. Niezupełnie. Przez demony Tybetańczycy rozumieją raczej stan umysłu czy wpływy środowiska. A stan umysłu może być powodem wielu groźnych chorób. To pogląd bliski współczesnej psychologii i medycynie. A jak wyglądają w Tybecie kwestie religijne? Czy można mówić o renesansie buddyzmu tybetańskiego? Nie do końca. Władze chińskie dają co prawda pieniądze na odbudowę niektórych klasztorów, ale najwięcej znaczą datki lokalnych społeczności, tybetańskiej diaspory i pomoc zachodnich buddystów. Problemem jest to, że aby przywrócić do życia klasztor, nie wystarczy odbudować mury, a wybitnych mistrzów buddyjskich jest jak na lekarstwo. Ci co są, muszą w wieku 65 lat zaprzestać nauczania i udać się na emeryturę – nawet jeśli tego nie chcą. Poza tym niektóre uroczystości i rytuały nadal są zakazane. Klasztory są pod całkowitą kontrolą władz, których prerogatywą jest nawet rozpoznawanie i zatwierdzanie inkarnacji zmarłych wielkich lamów, choć same deklarują, że „religia to trucizna”. Prosta religijność jest w dalszym ciągu niezwykle żywa i powszechna, zresztą Tybetańczycy zawsze byli niezwykle religijni, nawet, gdy praktyki religijne były zakazane. Jednak już pielgrzymki do najważniejszych i najświętszych miejsc, takich jak Potala czy Dżokhang w Lhasie, są ograniczane i ściśle kontrolowane. O renesansie buddyzmu można raczej mówić, jeśli chodzi o Chińczyków – ale to już inna sprawa. To pokorne znoszenie chińskich zarządzeń pachnie kolaboracją. Tam się nie da nie współpracować z Chińczykami. Mniejszości współpracować muszą, inaczej znikną. Gdyby wysłać tam naszych lustratorów, to prawie każdy Tybetańczyk byłby określony jako TW. Tybetanka pracująca w recepcji hotelu musi donosić, czym – dla przykładu – się interesuje jakiś turysta, bo jak tego nie zrobi, straci pracę, a jej rodzina będzie miała kłopoty. Frustracja Tybetańczyków ma jednak korzenie gdzie indziej. Wynika z poczucia, że nie są u siebie. Napływowi osadnicy mają np. łatwiejszy dostęp do kredytów i edukacji, łatwiej załatwiają swoje sprawy w urzędach, szybciej dostają pracę... Ostatnio dyskryminacja pojawiła się też w turystyce. Wśród ok. 1 200 przewodników operujących w Lhasie jest zaledwie 150 Tybetańczyków. Również większość biur podróży ma chiński kapitał. Nawet jeśli wziąć pod uwagę, że w Tybecie dominują turyści z Państwa Środka, ta dysproporcja jest rażąca. Jeszcze gorzej jest we władzach, gdzie na najwyższych decyzyjnych stanowiskach są głównie Chińczycy. A jak wygląda „kwestia tybetańska” z chińskiej perspektywy? Rzecz jasna widzą ją inaczej. Przekonują (zresztą słusznie), że wpompowali w Tybet gigantyczne pieniądze. Proporcjonalnie dużo większe niż na rozwój prowincji stricte chińskich. Zapominają jednak, że beneficjentami tych nakładów Tybetańczycy są tylko w niewielkim stopniu. Miliardy wydano m.in. na budowę infrastruktury drogowej czy na słynną kolej – z czego częściej korzystają osadnicy chińscy; krocie pochłania utrzymanie armii, wydobycie surowców itd. Trzeba pamiętać, że rzeczywistość jest wielopłaszczyznowa. Przed marcem 2008 r. rosła wśród Chińczyków sympatia dla Tybetu i Tybetańczyków. Na przykład w Pekinie przy placu Tienanmen można było sobie robić zdjęcia na tle obrazu pałacu Potala z Lhasy. Wielu wykształconych Chińczyków odwiedzających Tybet zwracało uwagę na dysproporcje w traktowaniu Tybetańczyków i swoich współbraci mieszkających na tej samej ziemi. Niestety, po wydarzeniach z marca i kwietnia 2008 r. oraz pod wpływem propagandy przedstawiającej Tybetańczyków jako nierobów, niewdzięczników i przestępców sympatia Chińczyków zgasła. Sugeruje pan, że w tym konflikcie nie ma prawdy obiektywnej? A co to jest prawda obiektywna? Wszystkie narody manipulują historią. Dlaczego zatem Chińczycy mieliby tego nie robić? Historia jest z natury subiektywna, polityka jeszcze bardziej… Tybet nie jest jedynym problemem etnicznym Chin… Fakt. Szacuje się, że mniejszości narodowe stanowią tam nawet 20 proc. populacji, a żyją na powierzchni przekraczającej połowę terytorium kraju (sam dawny Tybet zajmuje 24 proc.). Ten fakt bardzo waży na losach ewentualnych dążeń niepodległościowych. Gdyby Chiny zdecydowały się dać niepodległość Tybetowi, w Państwie Smoka momentalnie zrobiłby się narodowy galimatias. „W kolejce” po samodzielność ustawiłaby się Mongolia Wewnętrzna, Ujgurzy i cały Sinkiang, a za nimi może i mniejszości narodowe w południowych Chinach. Już dziś co roku – jak podaje Helsińska Fundacja Praw Człowieka – w tym kraju odbywa się ponad 100 tys. demonstracji i strajków – głównie na tle gospodarczym oraz łamania prawa i przemocy stosowanej przez lokalnych urzędników. W tej liczbie są tylko wydarzenia, w których uczestniczy więcej niż 2 tys. osób. Spory odsetek dotyczy mniejszości narodowych. Na „anarchistyczną dezorganizację” chińskie władze nie mogą sobie pozwolić. Być może Tybetańczykom łatwiej byłoby upominać się o swoje, gdyby nie swoista schizofrenia państw zachodnich, które od lat politycznie potępiają Chiny, ale gospodarczo je wspierają? Poza apelami, demonstracjami pod ambasadami ChRL i nawoływaniem do bojkotu chińskich towarów i olimpiady Zachód zrobił dla Tybetańczyków niewiele, a w wielu przypadkach im zaszkodził, zamiast pomóc. Chińczycy to inteligentne, dumne, a zarazem pragmatyczne społeczeństwo. Pamiętajmy, że chińska państwowość ma ponad trzy i półtysiącletnią tradycję. To jest cały czas ta sama cywilizacja, ta sama mentalność, te same kanony, dla Europejczyka czasem niepojęte. W wielu krajach ukazywano ten konflikt w sposób czarno-biały. Połajanki zachodnich polityków pod adresem przywódców Chin i rządzących Tybetem odniosły skutek odwrotny do zamierzonego. Myślę, że „nasi” nie zdawali sobie sprawy, że to, co w zachodniej kulturze jest zwykłą wymianą – owszem, nie zawsze pochlebnych – zdań, dla Azjatów oznacza utratę twarzy. A to dla Chińczyka coś najgorszego. Szczególnie wrażliwi są na to politycy. Dla nich utrata twarzy zgodnie z dawną, ale dalej aktualną tradycją, oznacza utratę „mandatu niebios” do sprawowania władzy. Sprawie tybetańskiej nie pomogły też protesty przeciwko olimpiadzie, która dla Chińczyków ze względów prestiżowych i ambicjonalnych była szalenie ważna. To jak z nimi skutecznie rozmawiać? Trzeba podejść do sprawy w sposób miękki (tzn. bez narażania ich na utratę twarzy), a zarazem pragmatyczny – pokazując, że na niekorzystnej polityce w Tybecie trąca nie tylko w oczach Zachodu, ale również własnego społeczeństwa, i to trąca ekonomicznie. Moim zdaniem wtedy z pewnością zmienią politykę. Zwłaszcza jeśli będą przekonani, że to ich własna, autonomiczna decyzja podjęta bez jakichkolwiek zewnętrznych nacisków. Tej sztuki Zachód musi się nauczyć. Obecne władze Chin raczej odrzucają dialog o Tybecie… Po śmierci Mao Zedonga nawet najwyżsi przedstawiciele władz chińskich publicznie przyznawali, że w Tybecie popełniono wiele bledów. Sytuacja polityczna i ekonomiczna Tybetańczyków zaczęła się wyraźnie poprawiać. Trwało to do września 1987 roku, kiedy w Lhasie podczas pokojowej demonstracji polała się krew. Po tych wydarzeniach gubernatorem Tybetu (sekretarzem Komitetu KPCh Tybetańskiego Regionu Autonomicznego) został Hu Jintao, obecny przywódca ChRL. Za jego rządów na Dachu Świata więzienia i obozy pracy znów się zapełniły. W drugiej połowie lat 90. Tybetańczykom trochę „poluzowano śrubę”, ale wiosna 2008 r. odstąpiono od tej polityki... Mimo wszystko wierze, że gdy nastąpi kolejna zmiana u steru władzy, to nowi decydenci dojdą do wniosku, że opłaca się dać Tybetańczykom więcej wolności, czyli prawdziwą autonomie w obrębie ChRL. Czy my możemy pomóc Tybetowi? Popierajmy Dalajlame. Od 1987 r. nie wspomina on o niepodległości Tybetu, ale o respektowaniu 17-punktowego Traktatu o Pokojowym Wyzwoleniu Tybetu – dokumentu z 1951 r. mówiącego m.in. o autonomii religijnej i kulturalnej. Władze chińskie same narzuciły ten pakt Tybetowi, ale nigdy nie wprowadziły go w pełni w życie. A szkoda, bo dałby on Tybetańczykom autonomie, o która walczą. Sądzę, że w krótkim czasie byłoby na Dachu Świata znacznie lepiej i spokojniej. Czy ma pan świadomość, że tam przenosi się oś świata? Nie świadomość tylko pewność. Chiny i Indie to dwa coraz nowocześniejsze społeczeństwa. Młodzież obu krajów ma nieprawdopodobny pęd do nauki. Oni się nie uczą, oni walczą o wiedze! Maja gigantyczny rynek wewnętrzny i potężne nadwyżki dewizowe, nie mówiąc już o taniej, wykształconej i niezwykle sprawnej sile roboczej. Grozi nam, że staniemy się prowincją nowoczesnych i dynamicznych ośrodków Azji. Czy ma pan jeszcze jakieś „pozatybetańskie” zainteresowania? Interesują mnie relacje miedzy kulturami, ich wzajemne oddziaływania, zapożyczenia itp. Uważam, że dochodzące do głosu nurty nacjonalistyczne i postawy ksenofobiczne, zamykanie się na inne wielkie kultury, np. na islam, do niczego dobrego nie prowadzi. Kultury i cywilizacje rozwijają się tylko wtedy, kiedy są otwarte i potrafią czerpać z innych poglądów, sposobów rozumienia świata, filozofii – to je wzbogaca. Inaczej wszystko się zasklepia, zaskorupia i zamiera.
Aborygeńskie mity zaklęte w prastarych skałach, orgia kolorów rafy koralowej, ciągle ledwie dotknięta natura i przyjazna nowoczesność miast uważanych za najlepsze do życia na świecie.
Oto Australia, Dwie przesiadki i ponad 20 godzin w powietrzu. To Wielki Skok. Trudy podróży zostaną jednak szybko nagrodzone. Nowy Świat od pierwszych chwil porazi nas pięknem, oczaruje i wchłonie. Wystarczy, że zobaczymy Sydney. Jego nazwa będzie brzmiała w głowie niczym mantra. Choć dziś wiem, że nigdy nie mógłbym w tym mieście zamieszkać, wielokrotnie dałem mu się uwieść. Tu szybko zatraca się pamięć, sprawnie i bezstresowo wpada się w australijski rytm. No worries mate! Bracie, nie przejmuj się! W Sydney i jego okolicach jest co robić nawet przez dwa tygodnie. Niemniej na bezbolesne wylądowanie, strzepanie kurzu z Polski, przestawienie spania o 10 godzin do przodu i skuteczny flirt wystarczą dwa, trzy dni. Na nocleg wybieram jeden z hotelików na Kings Cross – kiedyś dzielnicy rozpusty i rozboju, dziś zdecydowanie bardziej turystycznej, zaledwie kwadrans piechotą do City. Po zalogowaniu się w hostelu idę na piwo. Jest dobrze po północy i środek tygodnia, a na głównej ulicy Kings Cross – Darlinghurst Rd – niemal tłok. Z witryny pubu obserwuję mój nowy-stary świat. W połowie piwa dostrzegam bójkę. Po drugiej stronie ulicy kilku wyrostków zgrabnie, ale bez brutalności okłada się wzajemnie ciosami na oślep i chwilę później znikają w ciemnych uliczkach. Mam wrażenie, że to wykreowana atrakcja turystyczna. Stary, dobry Kings Cross, tego już więcej w Australii nie zobaczę. Noc i mocny sen, wczesna samoistna pobudka i zdziwienie. Gdzie ja jestem?! Znakomita kawa po drugiej stronie ulicy, tost z jajkiem i bekonem wystarczą, aby dostarczyć energii i zrozumieć sens kolejnej mantry, którą będę powtarzał co rano, przynajmniej do wylotu z antypodów: Beautiful one day perfect the next. Nogi są najlepszym przyjacielem człowieka – to banalne założenie można wychodzić w kompaktowym centrum Sydney, gdzie wszędzie jest blisko. Wnikam więc do środka imponującej (jak na Australię!) Katedry Najświętszej Marii Panny. Przy wyjściu od strony zachodniej jest pamiątkowa tablica z pobytu Jana Pawła II w 1986 roku. Przez Hyde Park z fantazyjnie oświetlonymi nocą koronami drzew przechodzę do słynnej wieży Sydney Tower. W 40 sekund za 75 zł 300 metrów windą do nieba. A tam, na górze, panorama perły antypodów. Przez 420 okien do wyboru widać obiekty w śródmieściu, kompleks olimpijski, port i dalej Góry Błękitne na zachodzie i ocean na wschodzie. Kolejka Monorail, jak sama nazwa wyjaśnia, sunie po jednej szynie wokół City. Pętla trwa pół godziny i służy pogłębieniu przekonania, że mam do czynienia z naprawdę urodziwym miastem, drażnią tylko porysowane szyby z pleksi. Odkładam aparat na bok i chłonę przyjazną nowoczesność drapaczy chmur. Czas na spacer wielkomiejską, handlową i usługową Pitt St, aż do wody, do The Rocks, kiedyś centrum żeglugi i handlu, ale też prostytucji i rozboju. Dziś leniwy spacer brukowanymi uliczkami z kolonialną architekturą kończę w Lord Nelson Brewery Hotel, najstarszym pubie w Sydney. Mają tu pięć gatunków własnego piwa, niepowtarzalną atmosferę i świetne widoki na The Rocks. Piękny, bezchmurny dzień. Tu leniwe południe, w Polsce środek nocy. Już mi się nie chce chodzić, po kilku łykach piwa czuję senność. Tuż obok nabrzeże portowe Circular Quey i promy odchodzące do wszystkich zakamarków sydnejskich zatok. To tu przybyła w 1788 r. tzw. Pierwsza Flota – zaczyn brytyjskiej kolonii karnej, początek białej historii Australii. Wybieram prom do Manly i siadam na rufie. Chwytam pocztówkową panoramę miasta: Operę i nie mniej słynny Most Zatokowy (Harbour Bridge), zwany tu wieszakiem na płaszcze. Za słoną opłatą (ok. 600 zł) z asekuracją firmy Bridgeclimb można się wspinać po kratownicach konstrukcji lub wyjść na szczyt przęsła. Może spróbuję jutro, jak wyrównam sen. Teraz niemal przysypiam na promie, choć tu takie widoki. Po wyjściu z promu tuż przed promenadą moje nozdrza zaatakowała feeria smakowitych zapachów rodem z Chin, Tajlandii, Malezji, Japonii i Europy. Jest też obecna tzw. nowa kuchnia australijska, fantastyczna mikstura smaków europejskich (głównie kuchni francuskiej i włoskiej) i azjatyckich. Nadmiar kuszących propozycji. Dla mnie jednak od lat wybór jest oczywisty: laksa i tylko laksa. Jest to bardzo pikantna zupa na mleku kokosowym z owocami morza i makaronem. Niewiarygodnie smaczna! Po tym doświadczeniu mogę sobie zacytować pewne przysłowie: „Nie było mi źle, ale jest mi lepiej!” Z tą radosną pieśnią zmierzam na plażę. Czysto, schludnie, woda ma temperaturę w sam raz. Orzeźwiająca kąpiel i kolejna refleksja. Czy ja naprawdę jestem w Australii? A może to ciągle sen? Nie, na plaży nie lubię leżeć, wyprowadzam się piętro wyżej. Tu, na trawniku, przy deptaku nadmorskiej promenady, przytulam się do wyniosłej araukarii. W tym kraju nie przeganiają z trawników. Są przecież po to, by po nich chodzić, siedzieć na nich i leżeć, jeść i pić (byle nie alkohol!). Zawsze i wszędzie są dla ludzi! Plaże jednak nie są moim eldorado, więc szybko się nudzę i łapię powrotny prom do City. Ścieżka spacerowa prowadzi nabrzeżem przez słynną Operę, przypominającą kopulujące żółwie, wprost do Królewskich Ogrodów Botanicznych. A tu można i trzeba zwolnić, nacieszyć oczy zielonym, podziwiać fantazyjne kształty drzew, obfotografować chętne do współpracy papugi i inne ptaszyska. Pamiętam, że park zamykają o 17.30 (tutejszą zimą), więc jednak przyspieszam kroku. Kolacja w promieniach zachodzącego słońca na Kings Cross i mocne postanowienie powrotu do centrum. Bo Sydney trzeba się nasycić, nie można go zaliczyć! Kolejny dzień wypełniają mi wędrówki po centrum, wzdłuż rzędów wiktoriańskich kamienic. Trafiam do Muzeum Australii, ze znakomitymi zbiorami fauny i flory kontynentu, a także historii i sztuki aborygeńskiej. Podziwiam tu słynne czarne opale i największe samorodki złota – wszystko warte majątek, gratka nie tylko dla oka geologa. Korci mnie, tak z czystej ciekawości, najsłynniejsza plaża kraju – Bondi, położona w południowo-wschodniej części miasta, gdzie w każdy pogodny dzień wypoczywa ok. 60 tys. ludzi. Dobre miejsce na brunch (już nie śniadanie, jeszcze nie lunch) w jednym z barów, które zapewnią wyborowy bufet (świeże owoce morza!), ale i świetny widok na całą długość plaży. Nie, nie jestem ani rozczarowany, ani oczarowany. I próbuję popatrzeć na Bondi inaczej: gdyby Warszawa lub Kraków miały taką plażę, zniknęłyby wszystkie moje wątpliwości! Zastanawiam się nad tym w samolocie do Uluru, świętej góry aborygenów, najważniejszej ikony Australii. Ląduję 5 km za wioską Yulara. Stąd jeszcze dziś wyruszę na zachód słońca pod słynny, wyrastający z ziemi na wysokość 350 m, piaskowcowy monolit. Trzeba pogratulować Australijczykom, że mimo najazdu turystów udało im się utrzymać górę i jej najbliższe otoczenie w symbiozie z naturą. Są tu jedynie miejsca parkingowe dla samochodów. A mogły być sklepy z pamiątkami, kramy z jedzeniem itp. I tu, z pozycji parkingu, sprzed własnego samochodu obserwuję zmieniające się kolory skały, wyglądającej jak wyrzucony na plażę wieloryb. Ja i kilkuset innych. Wszystko przypomina oczekiwanie na przyjazd papieża. Lub Bono, jeśli widzieć to mniej sakralnie. Góra zawsze zmienia kolory od czerwonokrwistego do odcieni bardziej pastelowych, przed zmierzchem staje się zupełnie szara. Intensywność barw zależy od pory roku, zachmurzenia, wilgotności. Co dwie minuty zwalniam migawkę. Obok mnie piją na tę okoliczność szampana, zadomowiony tu świecki rytuał. Jest piknikowo, ale zarazem podniośle i uroczyście. Mimo wszystko bardziej sacrum niż profanum. Kiedy 18 lat temu pierwszy raz wspinałem się na tę górę, nosiła ona nazwę Ayers Rock (Uluru). Teraz jest dokładnie odwrotnie: Uluru (Ayers Rock). Zmiana nazw geograficznych objęła całą Australię. Trwa przywracanie nazw pierwotnych, tam gdzie to możliwe – aborygeńskich. Rozgorzała także dyskusja nad tym, czy dopuszczalne jest wchodzenie na świętą Uluru. Póki co aborygeni, do których należy Park Narodowy Uluru-Kata Tjuta, jeszcze tego nie zabronili. Musimy więc tę kwestię rozstrzygnąć we własnym sumieniu. Decyzję na nie możemy przypieczętować zakupem koszulki, dość zresztą popularnej, z napisem Byłem tu i nie wspiąłem się na Uluru. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że nawet jeżeli podejmiemy trud wspinaczki, nie zawsze można wejść na górę. Bywa, że nad ranem bardzo wieje i wówczas ranger zabrania wspinania. Samo podejście wbrew pozorom do łatwych nie należy. Szczególnie pierwszy fragment trasy jest bardzo stromy, a skała śliska, więc warto się złapać łańcucha. Widoki z góry są jednak pyszne i wynagradzają wszelki wysiłek. Widać stąd Kata Tjuta (The Olgas), Mt. Conner i wszechogarniający ocean buszu, serce interioru. Uważny obserwator zobaczy nawet zakrzywienie linii horyzontu – domniemany dowód na kulistość Ziemi. Następnego dnia wstaję przed świtem, odpalam silnik i pędzę do Kata Tjuta – miejsca wielu głów, a dokładnie 36, bowiem tyle głowopodobnych tworów liczy ta formacja skalna położona 50 km od Yulara. Zatrzymuję auto przy tarasie widokowym u stóp Kata Tjuta. Stąd obserwuję, jak urokliwy diament Słońca wyłania się spod ciemnego o tej porze Uluru. Zjadam kanapkę, wypijam kilka łyków wody i zapuszczam się w Dolinę Wiatrów. Ośmiokilometrowy szlak prowadzi wśród większych i mniejszych skał, tworzących bajkowe scenerie niczym z obcej planety. Nie warto się spieszyć – tu trzeba chłonąć setki milionów lat zaklętych w prekambryjskich zlepieńcach. Przy odrobinie szczęścia dostrzeżemy przemykających na tle tego krajobrazu aborygenów, ale trzeba mieć naprawdę dobre oczy, by się to powiodło. W Australii mówi się, że ci ludzie są niewidzialni. Jeśli zobaczymy ich grających na didgeridoo czy tańczących, to znaczy, że mają interes do ubicia i chcą zarobić na turystach. Nie potrzebują interakcji, żadnych romansów z białymi czy kulturowej wymiany. Spotkanie z nimi nie zbliży nas do poznania ich prawdziwej kultury i obrzędowości. Aborygeni bowiem sprzedają turystom pewien zmitologizowany wizerunek, broniąc swoich prawdziwych wartości. Cała nasza wiedza dotycząca chociażby interpretacji malunków czy rytów naskalnych nie jest większa niż ta, jaką czerpiemy z bajek dla dzieci. Zresztą nie jest powiedziane, że nawet gdyby aborygeni zdradzili nam swoje sekrety, coś byśmy z tego zrozumieli. Wrogość rdzennych mieszkańców Australii do obcych nietrudno zrozumieć. Wystarczy, że podam dwie daty. Do 1967 r. aborygeni nie mieli praw obywatelskich, a w 1992 r. Sąd Najwyższy uznał, że Australia przed przybyciem białego człowieka nie była jednak lądem niczyim i należała do rdzennych mieszkańców. Potężne problemy z tożsamością we własnym kraju przekładają się na nieufność i agresję, dlatego nie róbmy im fotografii bez pytania. Można ich łatwo urazić. Jeszcze bardziej spektakularne krajobrazy znajduję w Kings Canyon, 250 km od Yulara, trochę po drodze do Alice Springs. Wśród kanionów, miejscami wysokich na 100 m, biegnie kilka szlaków. Wybieram ten dwudniowy, 22-kilometrowy Giles Track i pamiętam o zabraniu odpowiedniej ilości wody. Pustynia jest bliska memu ciału jak koszula i potrafię nie nudzić się tu tygodniami, a nawet miesiącami, ale zawsze przychodzi taki moment, że ciągnie mnie do wody, i to tej słonej, wielkiej. Aby się w niej zanurzyć, znowu trzeba lecieć. I tak już jest w Australii. Jeśli chcesz zobaczyć ciekawe miejsca, musisz się ciągle przemieszczać, tysiącami kilometrów. Wspomniane wcześniej 250 km to na warunki australijskie kawałek za miastem, 3 godziny drogi. Zresztą Australijczycy odmierzają odległości w godzinach, nie kilometrach. 2,5 godziny lotu jest z Yulara do Cairns na wschodnim wybrzeżu. Wielka Rafa Koralowa rozciąga się południkowo na przestrzeni 2000 km, od Cieśniny Torresa na północy, i nieznacznie przekracza zwrotnik Koziorożca na południu. Najpiękniejsza, zewnętrzna rafa leży na południu, 300 km od krawędzi kontynentu, a w północnej części przytula się do lądu na odległość 60 km. Warto wydać 110 dolarów (280 zł), by znaleźć się w jej pobliżu. Zarówno z Cairns, Mossman, Townsville, wyspy Magnetic, jak również z innych miejsc na wschodnim wybrzeżu Australii organizowane są jednodniowe eskapady. Cairns jest najlepiej zorganizowane, jeśli chodzi o wycieczki na rafę. Konkurencja tu największa, a zatem ceny najniższe. Wybrałem mały katamaran i pod żaglem suniemy w kierunku tzw. zewnętrznej rafy, 40 km od wybrzeża. Słońce pali nie na żarty. Wcieram kremy z filtrem (faktor 30), noszę kapelusz i okulary, choć gdy przyjemna bryza owiewa ciało, nie czuję upału. Miejmy się jednak na baczności przed słońcem – ta część Australii prowadzi w statystykach zachorowań na raka skóry. Dopływamy do niewielkich wysepek zwanych tutaj cay. W pobliżu jednej z nich katamaran kotwiczy i ruszamy na zwiedzanie podwodnych ogrodów. Aby chronić przed słońcem plecy, wskakuję do wody w koszulce. Trudno opisać, co się tu dzieje. Piękna tego świata nie sposób oddać jakimkolwiek porównaniem. Kolory ryb, fantasmagoryczne kształty koralowych fortec, ławice w barwach techno. Wpadam w bezczas. Minęły trzy godziny – sam nie wiem kiedy. Wkrótce obieramy azymut na następną piaszczystą wysepkę i znów do wody, gdzie pływają tym razem rekiny rafowe. Podobno są niegroźne dla człowieka, ale mogą przestraszyć! Po całym dniu spędzonym na rafie wciąż czuję jej niedosyt! Rano wsiadam więc do autobusu zmierzającego na południe. Do Townsville jest 340 km, czyli blisko. A stąd promem na pobliską wyspę Magnetic, która jest mekką globtroterów i znakomitym miejscem na dalsze poznanie rafy. To tutaj w zatoce Geoffrey podczas odpływu odsłania się przybrzeżna rafa koralowa, nieco uboższa w gatunki i formy korali niż bardziej odległe jej fragmenty, które nie doświadczają okresowych wynurzeń. Mijam granitowy głaz. Dziwią mnie ostrygi mocno przyczepione do jego powierzchni. Po chwili odnajduję ciemną linię – górną granicę przypływu. Teraz już wiem, organizmy te wytwarzają twarde skorupy, by chronić się przed drapieżnikami i utratą wilgoci w czasie odpływu. Zaopatrzony w obuwie o twardych podeszwach, stąpam po ostrych krawędziach koralowych budowli. Częściowo wynurzone, wydają się martwe. Ale to tylko iluzja. Wkrótce odkrywam prawdę. Część korali tworzy mikroatole, kolonie o sercowatych kształtach, które nawet podczas dużych odpływów gromadzą ilość wody wystarczającą do przeżycia. Nazwane zostały mikroatolami przez swoje zewnętrzne podobieństwo do atoli rafowych opasujących wyspy (w tym także Magnetic). Inne korale, zwane miękkimi, zawierają terpeny – substancje chemiczne chroniące przed agresorami. W czasie odpływu wciągają swoje polipy i wydzielają śluz, który chroni je przed wysychaniem. Rafa koralowa to ekosystem i podobnie jak w lasach panuje tu ścisła strefowość od piaszczystej plaży, płytkiego rowu, poprzez równinę rafową po strome zbocza rafy zewnętrznej opadające do głębin oceanicznych. W każdej strefie żyją przynależne do niej organizmy. Prócz całej gamy korali znajduję tu ogórki morskie (czarne „kiełbasy” o trybie życia podobnym do dżdżownic), jeżowce i inne stwory. Wśród traw morskich wypatrzyłem metrowej długości nieruchomą płaszczkę, która została uwięziona w małym bajorku po odpływie. Ostrożnie podchodzę, by ją obejrzeć z bliska. Ma spłaszczone ciało i długi ogon zaopatrzony w jadowity kolec, którym może zadać głębokie rany szarpane. Wolę jej nie prowokować... To nie koniec zagrożeń – w okresie pojawiania się meduz (październik–maj) konieczne są długie ortalionowe spodnie, chroniące przed ich niebezpiecznymi parzydełkami. Pozornie martwa przybrzeżna rafa śpi, oczekując na przypływ, który przyniesie pokarm koralom. Wystarczy zanurkować, by ocenić zmiany, jakie dokonały się na koralowej łące po przypływie. Woda dodaje blasku szarym szkieletom wapiennych korali, które wysuwają kolorowe polipy niczym ślimak czułki. Tysiące ryb o zwariowanych kształtach i odblaskowych kolorach przemyka i szuka schronienia w koralowych labiryntach. A gdzie są kangury? Prawidłowa odpowiedź na to pytanie zabrzmi w Australii niemal wszędzie. W nazwie Wyspa Kangura wyczuwam prowokację, ale właśnie tam teraz zmierzam. Z Townsville do Adelajdy leci się ponad dwie godziny. Samo miasto nie zachwyca, więc tylko tam nocuję. I skoro świt gnam w kierunku Cape Jervis, skąd odchodzi prom na wyspę. Dobrze, że wcześniej zarezerwowałem bilet z miejscem na samochód, a na dojazd do promu wziąłem dwugodzinny zapas. Droga ruchliwa, prom pływa kilka razy dziennie i zawsze jest pełny. Zakładam, że wyspa, która jest tak blisko lądu (45 minut) i tak blisko dużego miasta (90 minut), będzie skomercjalizowana. No i ta nazwa – ciągle nie daje mi spokoju... Nadspodziewanie dobrze wypada pierwszy kontakt. Łagodne pagórki w nieodległym krajobrazie, leniwe tempo życia portowego Penneshaw zdają się zapraszać. Po paru kilo- metrach przekonuję się, że wyspa jest niemal dzika i właściwie można ją potraktować jak rozległy ogród zoologiczny. Ta trzecia co do wielkości wyspa Australii ma 150 km długości i ok. 50 km szerokości. Została odcięta od głównego lądu ok. 9500 lat temu, kiedy podniósł się poziom oceanów. Pierwszy biały człowiek, który tu dotarł, nie zastał na niej aborygenów, a ci z lądu głównego nazywali ją wyspą śmierci. Nie lepszą reputacją cieszyła się wśród białych – zasiedlili ją bowiem głównie piraci, dezerterzy, przestępcy i wszelkiej maści szumowiny szukające bezpiecznego ukrycia. Przez długi czas Wyspa Kangura była najciemniejszym miejscem Imperium Brytyjskiego. Później władze opanowały sytuację i postawiły na rozwój rolnictwa. Teraz produkuje się tu wino, sery, olejki eukaliptusowe i rozwija turystykę. Mój nos podpowiada, że trzeba tu spędzić przynajmniej trzy dni. W Zatoce Fok (Seal Bay) nie dostrzegam kangurów, są za to liczne australijskie lwy morskie. Żyją tu od setek lat, od kilkunastu, w sile ok. 500 sztuk, pod bacznym okiem rangera. Aby wejść na plażę z fokami, trzeba kupić bilet i słuchać poleceń przewodnika, który nie spuszcza ze mnie wzroku i prosi, aby zachować odległość co najmniej 8 m od zwierząt. Jestem tu w porze, kiedy foki odpoczywają i nie przejawiają zainteresowania przybyszami; zwykle są to samice w towarzystwie swych pociech. Jedna z nich, mocno wychudzona foczka, zdaje się nie trafiać do swej matki, co dziwi nie tylko mnie. Podchodzi do kolejnych samic i próbuje dostawić się do ich sutka. Bez powodzenia. Za każdym razem odprowadzana jest dezaprobatą i syczeniem którejś z nich. W końcu znika za wydmą. Ranger wyjaśnia, że kilka dni wcześniej maluch stracił matkę, prawdopodobnie w potyczce z rekinem. Teraz szuka pożywienia u innych. Dlaczego nie możecie jej pomóc? – pytam. – Takie przyjęliśmy reguły – nie ingerujemy w życie fok na plaży i w wodzie. To jest samoistny ekosystem, nasza praca polega na przeprowadzaniu badań i zapewnieniu maksymalnej ochrony przed człowiekiem. Próbuję to zrozumieć, zbliżając się do Małej Sahary, nieco w głębi wyspy. Wydmy jak z folderu, złoty piasek zachęca do wspinania się na górę i zjazdu na desce po stoku. Powrót nad wodę do Vivonne Bay to kolejne zderzenie wyobrażenia australijskiej plaży z rzeczywistością. Ta uchodzi za jedną z najpiękniejszych na świecie. Teraz rozumiem dlaczego. Moje oczy tym razem naprawdę dały się uwieść turkusowi wody i białemu jak śnieg piaskowi. I tylko parę osób w zasięgu wzroku. Idę się wykąpać, a potem będę uparcie szukał kangurów. Hanson Bay Sanctuary – wreszcie są. Wprawdzie nie tak okazałe jak te czerwone, znane mi z interioru, ale zdają się nieśmiało bronić nazwy wyspy. Na terenie Australii żyje ponad 60 różnych gatunków kangurów. Najmniejsze to walabie (ważą około kilograma), największe kangury rude (ich waga dochodzi do stu kilo). Tutejsze są średniej wielkości i za sprawą koloru sierści nazywane są kangurami szarymi. Prócz nich dostrzegam: walabie tamar, pałanki, iguany, jeżowce i koala, niesłusznie nazywane misiami, bo to przecież torbacze. Koale (i dziobaki) sprowadzono na wyspę wiele lat temu, kiedy sądzono, że na lądzie stałym mogą w ogóle wyginąć. Do niedawna było im tu dobrze i bezpiecznie (brak psów dingo i lisów). W tak sprzyjających warunkach populacja koali przekroczyła wydolność tutejszych lasów eukaliptusowych i pojawił się problem głodu. Trwa akcja przenoszenia misiów z powrotem na ląd stały, co nie jest łatwe. Koale śpią bowiem po 20–22 godziny na dobę i z drzewa schodzą tylko po to, by wejść na następne. Patrzę do góry na wysoki na 20 m eukaliptus, widzę pod szczytem gagatka i próbuję sobie wyobrazić, co trzeba zrobić, by przekonać niemisia do współpracy. Koala w języku aborygenów oznacza „bez wody”. Po polsku mógłby się więc nazywać „bezwodnik”. I jak się rozejrzę dookoła, widzę ich dziesiątki, setki. Ta wyspa powinna nazywać się Koala Island! Hanson Bay sąsiaduje z Parkiem Narodowym Flinders Chase i na farmie pod tą samą nazwą znajduję znakomity nocleg. Są tu globtroterzy i sezonowi pracownicy parku. Słuchając skrzeczenia czarnej płyty gramofonowej, jemy i gadamy. Poranek wiedzie mnie do kolejnych uroczysk Parku Narodowego: Cape Du Couedic and Admirals Arch. Tu wśród jaskiń i nadmorskich głazów znajdują się stanowiska lęgowe czarnych nowozelandzkich fok. Niestety, nie wolno się do nich zbliżać. Ale przy odrobinie szczęścia, a ja właśnie takie miałem, można obserwować nisko szybujące orły morskie. I jeszcze krótka wizyta w niezapomnianych skałach Remarkable Rocks. Oj, fantazja Natury wyrzeźbiła tu niezwykłe formy... Po drodze na prom odwiedzam Park Zoologiczny Pardana. Trafiają tu m.in. potrącone przez samochody zwierzaki. Opiekunka parku przynosi małego kangurka zawiniętego w chustę, czyli torbę. Karmi go jak dziecko z butelki ze smoczkiem i opowiada o swojej pracy. Prócz oswojonych kangurów są tu: orły, zimorodki, emu, walabie i inne zwierzaki. Ostatnim punktem pobytu na wyspie jest udział w paradzie pingwinów. W szyku defiladowym dostojnie kroczą tuż obok przystani, dają nam lekcję dyscypliny i porządku. Chwilę później odpływa prom. Trzy kwadranse do stałego lądu. Powrót do Adelajdy i przez Azję do Europy. Z perspektywy australijskiej przygody i pokonanych tu dystansów lot powrotny wydaje się krótszy, znacznie krótszy. ZAPLANUJ PODRÓŻ TRASA 5 tys. km CENA 14 tys. zł CZAS 2 tygodnie Uluru Ta magiczna góra jest najczęściej opisywana jako największy monolit skalny na świecie (ma 3,6 km długości i 9,5 km obwodu). Ale... – Mt. Augustus w zachodniej Australii jest uznawany za największą skałę świata, dwa razy większą od Uluru i trzy razy starszą. A gdzie w tym wszystkim miejsce na Mt. Everest? Przylądek Tribulation Dotkniecie raju – miejsce, gdzie spotykają się dwa cuda świata: tropikalny las deszczowy i Wielka Rafa Koralowa, od 1988 roku na liście Światowego Dziedzictwa Przyrody, część Parku Narodowego Daintree. Na dokładkę niezwykłej urody plaże, wszystko 200 km od Cairns. Nocleg np. na plantacji owoców: www.capetrib.com.au Coober Pedy W języku aborygenów znaczy „dziura w ziemi białego człowieka”. Z 250 tys. dziur wokół miasteczka na pustyni wydobywa się cenne kamienie. Latem jest tak gorąco, że śpi się… pod ziemią, w mieszkaniach i hotelach wybudowanych w opuszczonych sztolniach (stała temperatura +23OC). www.cooberpedy.sa.gov.au Goolwa Miejsce, gdzie do morza uchodzi Murray, główna rzeka Australii, kiedyś ważny rzeczny i… morski port kraju. Warto pospacerować wśród XIX-wiecznych kamienic, zajrzeć do muzeum pionierów osadnictwa. Nocleg obowiązkowo na przycumowanym od lat statku rzecznym Murray River Queen. www.murrayriverqueen.com.au Farmy Położone w bezkresach interioru, oddalone setki kilometrów od innych osad i ośrodków cywilizacji są niczym wyspy. Anna Creek – największa farma świata – jest wielkości Belgii! Do Evelyn Downs trzeba jechać z Coober Pedy pustynnym traktem około dwóch godzin. To „niewielkie” gospodarstwo liczy 2315 km2. Na niedużej jak na australijskie warunki farmie można przenocować i popracować. Zwierzęta Australii Koala (Phascolarctos cinereus) z rzędu torbaczy występuje głównie we wschodniej Australii. Osiąga 80 cm, waży do 14 kg, żyje do 20 lat. Większość czasu spędza na eukaliptusowych drzewach, śpiąc nawet po 20 godzin na dobę. I nie pije – potrzebną do życia wilgoć pobiera z liści eukaliptusa, które stanowią jego jedyne pożywienie. Zawarte w nich olejki eteryczne sprawiają, że zwierzątko ma spowolnione reakcje i wygląda na nieco „śnięte”. Kangury (Macropus) to ssaki roślinożerne, największe z torbaczy. W Australii można je spotkać niemal wszędzie, nie tylko na Wyspie Kangura. Największe – kangury rude – mogą osiągać 1,60 m wzrostu i ważyć nawet 90 kg. Mięso kangura jest wyjątkowo smaczne, bardzo cenione przez dietetyków. Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) – ziemnowodny stekowiec, osiągający wraz z ogonem 85 cm długości. Jest samotnikiem żyjącym do 20 lat. Doskonale pływa – m.in. dzięki szerokiemu ogonowi oraz błonie między palcami. Mleko u dziobaków wydziela się wprost z nasady włosa, a młode nie ssą, tylko zlizują je z matczynej sierści. Samce jako jedyne ssaki mają kolce jadowe na obu kostkach. Dingo (Canis lupus dingo) do Australii przybył przed tysiącami lat jako pies, towarzysz człowieka. Znany jest także z Papui Nowej Gwinei. Zjada króliki, małe torbacze, kangury, nie gardzi zwierzętami domowymi. Waży do 14 kg, żyje do 14 lat. NO TO W DROGĘ – AUSTRALIA Powierzchnia – 7 686 850 km2 . Liczba ludności – 20 746 tys. Język – angielski, z silnym „akcentem australijskim”. Religie – społeczeństwo wieloreligijne, wielokulturowe z dominacją chrześcijaństwa. Waluta – dolar australijski, 1 A$ = 2,33 zł. Każda pora roku jest dobra. Jeśli jest trochę za zimno na południu i we wnętrzu kontynentu (lipiec–sierpień), na północy jest jak u nas latem. Gdy na północy jest upiornie gorąco i wilgotno (styczeń–luty), na południu temperatury są w sam raz. Wizę turystyczną na 3, 6 lub 12 miesięcy można otrzymać w Ambasadzie Australii w Warszawie lub przez internet. Dość skomplikowane formularze wizowe można pobrać ze strony: www.poland.embassy.gov. au. Wiza kosztuje 170 zł, na jej wydanie czeka się ok. 2 tygodnie. Bilet w dwie strony kosztuje ok. 5000 zł, w promocji 1000 zł taniej; polecam linie azjatyckie: Malasian Airlines, Cathay Pacyfic, Singapore Airlines – wyższy standard usług. • Duże odległości w Australii najlepiej pokonywać samolotem – np. bilet Broome–Darwin (1300 km) kosztuje ok. 750 zł (w jedną stronę). • Autobusy – warto wykupić tzw. buss pass – bilet na określoną trasę z możliwością wielu postojów po drodze, np. buss pass na trasie Cairns–Melbourne (4478 km) kosztuje 850 zł. www.greyhound.com.au. • Wynajęcie samochodu – od 100 zł/dzień). Można też kupić (od 950 zł) kilkunastoletniego holdena lub forda), 1 l benzyny = 2,75 zł. • Najtańsze noclegi oferują campingi – od 16 zł za osobę z namiotem. • Schroniska YHA i sieci backpackers – od 45 do 70 zł za łóżko. • W pensjonacie 270 zł za dwójkę. Porcja chińszczyzny 25 zł, ryba z frytkami 23 zł, stek w restauracji 45 zł, piwo w pubie 12 zł. Warto zaopatrzyć się w kartę telefoniczną do tanich rozmów, np. Day Break – 400 min rozmów z Polską na numer stacjonarny za 47 zł. • Ambasada Australii, ul. Nowogro- dzka 11, W-wa, tel. (0-22) 521 34 44. • Konsulat Generalny RP w Syd-ney 10 Trelawney Str., Woollahra NSW, 2025 Sydney, tel. 0061 2/93639816, 93639817, 9363 9818, e-mail: poland@bigpond.net.au, www.consulate.poland.org.au Polecam książki: Roff Smith Zimne piwo i krokodyle; Robyn Davidson Na zachód od Alice Springs; Marek i Katarzyna Tomalik Australia, moja miłość. Filmy: Polowanie na króliki, (Rabbit Proof Fence), Dziesięć czółen (Ten Canoes). Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
jeśli nie lubisz tłoku na stoku, cenisz nieinwazyjne spotkanie z przyrodą i sam wytyczasz swoje trasy – zapnij na narty foki.
W nieprzetartym śniegu Jeśli nie lubisz tłoku na stoku, cenisz nieinwazyjne spotkanie z przyrodą i sam wytyczasz swoje trasy – zapnij na narty foki. Planujesz trasę np. w Beskidach, czyli kilkudniowy wyryp. Liczysz kilometry, godziny w ruchu i zapas na postoje, zadymki, załamania pogody. Najbardziej wiarygodna prognoza jest na najbliższe 12 godzin. I tego się trzeba trzymać. Powinno być pięknie, najlepiej niebo zupełnie czyste. Pobudka wcześnie rano, dobrze przed szóstą. Musisz doliczyć czas na dojazd samochodem, no, chyba że śpisz już wysoko w schronisku. Wychodzisz w teren. W zimie na szlaku ciężko kogoś spotkać. Najczęściej to ty na śniegu zostawiasz pierwszy ślad. I jak pogoda siądzie – wszystko się skrzy, odmienia jak brylanty, jak w bajkach. Posuwasz się wolno, z gracją. Puch pod bardziej obciążoną nartą zapada się głębiej, jest trochę jak na... bagnach. Pierwszy w grupie toruje trasę i najbardziej się męczy, za kwadrans go zmienisz. Kilku skazanych na siebie, bliski kontakt z naturą i puszystą dzikością bieli! Podejścia są forsowne i na stromych stokach musisz mieć naprawdę dobrą kondycję. Zapinasz foki i podchodzisz zygzakiem. Z czasem nauczysz się przy najmniejszym wysiłku robić skręty. Teraz musisz sforsować potok. Szukasz zwalonych pni i gałęzi. Nie ma wyboru, budujesz most. I dalej podchodzisz. Oddech coraz krótszy. Spływasz potem! Poruszanie się w grupie to ekonomia wysiłku – część wspólnego sprzętu masz na cudzych plecach – i oczywiste względy bezpieczeństwa. W samej koszulce jest ci gorąco, ale uważaj na zimny wiatr, stąd tylko krok do hipotermii, gwałtownego wychłodzenia i...zaśnięcia, z którego możesz się nie obudzić. Tylko odzież „bardzo wysoko oddychająca”, co najmniej dwie zmiany. I musisz pić, przynajmniej 3 litry dziennie! Zimne napoje wychładzają, więc najlepszym pomysłem są postoje na trasie i gotowanie herbatki. Termos sprawdza się, jeśli jest duży. Jeszcze 200 m podejścia i szczyt, a stamtąd zjazd, najlepiej w kasku. Pamiętaj, drzewa nie są gumowe! Pod stopami furkocze, skrzy się, za tobą ślad odrzutowca. Ale jazda! I kolejne podejście, byle nie stracić orientacji! Wystarczy że się trochę pomylisz w obliczeniach i zejdziesz do innej doliny niż planowałeś. Niezbędny jest kompas, mapa i umiejętność nawigacji. Cyklicznie namierzasz kumpla idącego przed tobą i odnosisz wskazania do mapy. I panujesz nad logiką terenu. Wiesz, że niejednokrotnie wyjść trudno, ale zjechać może być jeszcze trudniej. W grudniu, styczniu, w zalesionych górach zmrok zapada o 15.00. Nie forsujesz, oszczędzasz siły. Jak zbłądzisz i nie masz śpiwora, folii NRC, będziesz musiał iść całą noc. Gdzieś tam poświata między dużymi drzewami, zjazd z niewielkim nachyleniem, przyjemnie kręcisz zakosy. I nagle robi się wąsko i stromo! Ściana ciemności, czołówka oświetla tylko czubki nart. I nie wiesz, co tam dalej jest. Może urwisko? A tu śnieg jak skorupa, kalafior. Przed granią nad Błatnią zrywa się porywisty wiatr. Wierzchołki drzew uginają się do ziemi, boisz się, że coś cię przywali. Wypadasz z trasy, błądzisz, wracasz, wreszcie trafiasz szczęśliwie do głównej drogi i nagle widzisz – jesteś przed schroniskiem. Eureka, cud nad Wisłą! Zmęczony, ale szczęśliwy, kolejny nocleg planujesz już pod namiotem. Bez łopaty będzie go jednak trudno okopać, ubić śnieg. I jak nie lubisz żółtych śladów w sąsiedztwie, lepiej załóż narty, nie pogrążysz się przy potrzebie. Nabrałeś apetytu, no to ruszasz wyżej. Góry wysokie to pokora, coś niepojętego ani w skali grozy, ani piękna. Coś, co wymyka się słowom. Żeby przeżyć, musisz się dostosować i przewidywać. To już narciarstwo wysokogórskie, czyli ski-alpinizm, zdobywanie szczytów z czekanem, w rakach i z nartami na plecach. Wszystko się może zdarzyć – lawiny, szczeliny w lodowcach i skałach przykryte zdradziecko śniegiem i gwałtowniejsze załamania pogody. Gdy jesteś na wierzchołku, to się boisz, ale nie masz odwrotu. I ten nieprawdopodobny zjazd w puchu, nieprzewidywalny, szalony. Strzał adrenaliny, który może uzależnić! Aż się krzyczeć chce i często krzyczysz! I nie powtarzasz tych samych dróg, ciągle szukasz trudniejszych. Wciągnęło cię. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Wierzchołek Wielkiej Raczy (1236 m n.p.m.) leży po stronie polskiej. Jest tu schronisko i platforma widokowa z panoramą Beskidu Żywieckiego, polskich i słowackich Tatr. Nie ma jednak żadnych wyciągów. Schronisko leży kilka kroków od turystycznego przejścia granicznego na szlaku. Na szczyt idzie się 1,5 godziny z Rycerki Górnej – ta informacja przyda się w zimie ski-tourowcom.
Wielka Racza - odwiedziny u sąsiadów Po słowackiej stronie Raczy znajdziesz ...Snow Paradise, ośrodek przygotowawczy słowackiej reprezentacji narciarskiej. W sąsiedztwie Narodowego Rezerwatu Przyrody postawiono13 wyciągów, w tym trzy krzesełkowe i 10 orczykowych talerzyków. Jest 14 tras o różnych stopniach trudności i łącznej długości 15 km, oraz 600-metrowa trasa snowboardowa. Na wszystkie obowiązuje jeden karnet. Szczególnej uwadze polecam czerwoną trasę nr 2. Sieć wyciągów łączy dwie miejscowości: Dedovka i Laliky, skąd nowoczesne krzesełka ciągną ku górze. A tam, prócz wyszynku, znajdziesz trasę bobslejową Alpincoaster (adrenalina gwarantowana), park linowy Monkey way. Są też konie i inne niespodzianki. I Szlak Zdrowia – kilka km narciarskich tras biegowych. No i nie ma tłoku! Panorama ze szczytu ukazuje Małą Fatrę, Tatry Bielskie i Niżne. Warto zaplanować nocne łyżowanie – stok przy dolnej części trasy nr 2 jest rewelacyjnie oświetlony. W tym czasie za jedyne 5 zł za godzinę naszymi pociechami może zająć się opiekunka. Z tanim noclegiem nie będzie kłopotu – chatki, kwatery prywatne, pensjonaty i kilka hoteli – wszystko w zasięgu kilku km od wyciągu. Dodatkowo na terenie gminy Oscadnica zachował się autentyczny folklor kisucki. I jeszcze ten błogi Słowaków spokój, uśmiech i serdeczność. Tu się naprawdę odpoczywa! Bardziej znerwicowanych naszych rodaków może jednak wyprowadzić z równowagi opieszałość obsługi, no i mało urozmaicone menu na stokach. W takim razie – chop do Polski. Tuż za granicą, w Zwardoniu, można szusować na sennym Małym Rachowcu. Na szczycie góry polecam wzmacniającą herbatkę z jagodami u Pani Moniki. Stąd tylko 100 m do zjazdu na trasę Dużego Rachowca. Tu zdecydowanie więcej jest słońca, a stok bardziej urozmaicony, ale w porównaniu ze słowacką Raczą – to tylko historyczne klimaty lat 80. Na koniec jeszcze jedno spokojne miejsce w regionie – Skalanka, przy samej granicy ze Słowacją. Zdecydowanie dla rodzin z małymi dziećmi. Tata z mamą zadowolą się głównym stokiem biegnącym wzdłuż granicy, a pociechy na oślich łączkach będą niemal cały czas w zasięgu wzroku. NO TO W DROGĘ • NA NARTY: Ski-pass całodniowy 78 zł, 5-dniowy 330 zł (w Szczyrku 62/250 zł), rodzinny (2+2) 230 zł. • NOCLEGI: W kwaterach prywatnych od 25 zł/noc, w hotelu od 45 zł; wyprażany ser na stoku 6 zł, zupa 3,50 zł, piwo 3 zł. •INTERNET: www.velkaraca.sk, www.zwardon.alte.pl Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Możliwości pracy w Azji jest zaskakująco dużo. Znajdą ją zarówno fachowcy różnych branż, jak i nauczyciele angielskiego (nawet bez dyplomów), rezydenci biur podróży, przedstawiciele firm i wolontariusze.
Fachowcy Rezydenci Specjaliści w wąskiej dziedzinie znajdą pracę w swoim zawodzie, na przykład w budownictwie, ale i w sektorze nowoczesnych technologii (wynagrodzenie od 6 000 zł). Nasze firmy, głównie handlowe, szukają przedstawicieli w Azji. Najczęściej jest to zajęcie polegające na sprawdzaniu zawartości wysyłanych do Polski kontenerów z ubraniami, butami, meblami lub zegarkami (zarobki 1 300–2 300 zł miesięcznie). Najłatwiej jest w sektorze turystycznym – można zostać rezydentem biura podróży lub pracować np. jako instruktor w Tajlandii, gdzie od lat funkcjonują polskie centra nurkowe. Nurek z licencją instruktora zarobi do 3 000 zł miesięcznie. Z kolei naganiacz przy sklepie, nawet w biednych Indiach, może liczyć na 100 zł/dziennie. Minus: trzeba samemu znaleźć sobie takie zajęcie, np. przez Internet lub kontaktując się bezpośrednio z firmami. Lekcje angielskiego W Chinach, w ostatnich kilku latach, można mówić o prawdziwej eksplozji prywatnych szkół nauczających tego języka. Plus: w wielu przypadkach do zatrudnienia wystarcza magisterium, a nauczyciel otrzymuje darmowy bilet lotniczy i wynagrodzenie do 1 200 zł/mies. Podjęcie pracy nauczyciela uprawnia do 50% zniżki na kolej i do tymczasowego zameldowania, a to zabezpiecza przed kosztownym przedłużaniem wizy. W Indonezji najlepsze kontrakty są zawierane na okres 12 lub 18 miesięcy. Pracy można szukać, przeglądając ogłoszenia w gazetach „Jakarta Post” lub „Indonesian Observer”. Najwięcej szkół językowych jest w Dżakarcie. Pensje oscylują wokół 1 700–2 200 zł miesięcznie. Część placówek zapewnia też bezpłatne zakwaterowanie. W Kraju Kwitnącej Wiśni popularne są tzw. conversation lounges lub voice rosom. Są to konwersacje z lektorami na luźne tematy. Pracy szukamy w Internecie i gazetach „Japan Times” (poniedziałek), „Kansai Time Out” i „Metropolis”. Plus: najbardziej lukratywne możliwości daje rządowy program JET (Japan Exchange and Teaching). Zarobki ok. 5 500 zł/mies. Minus: praca w szkołach prywatnych jest płatna ok. tysiąc złotych mniej. W Korei najwięcej ofert dotyczy nauki dzieci. Typowy kontrakt obejmuje 120 godzin/mies. za pensję wynoszącą ok. 3 400–3 700 zł plus gratisowy bilet lotniczy, zakwaterowanie, płatne wakacje i ubezpieczenie medyczne. Odpowiednikiem japońskiego JET jest EPIK (English in Korea Program) prowadzony przez Ministerstwo Edukacji (4 000– –5 000 zł/mies.). Bangkok szuka nauczycieli angielskiego z dylomem i bez. Ogłoszenia znajdziesz w „The Bangkok Post” i „The Nation”. Minus: stawki 15 zł/godz. lekcyjna i 1 400 zł/mies. Plus: koszty utrzymania w Tajlandii są niskie. Wolontariat Jedyny minus to wpisowe wynoszące 2 500 zł przy dwutygodniowych projektach. Plusem jest np. udział w morskich wyprawach naukowych do egzotycznych miejsc. Przez Travellers Worlwide zatrudnimy się na okres od 2 tygodni do roku, w sektorze prawa, medycyny, turystyki i dziennikarstwa w różnych krajach Azji. Z Coral Cay Conservation znajdziemy pracę przy co najmniej dwutygodniowych projektach ochrony raf koralowych (Filipiny, Malezja) i lasów tropikalnych (Filipiny). Podobnie w przypadku Greenforce, tyle że tu na rafach wschodniej Malezji możemy spędzić aż 10 tygodni. Earthwatch Europe – najstarsza i największa z organizacji charytatywnych wysyła wolontariuszy z Europy na projekty np. śladami cywilizacji na obszarze współczesnej Kambodży, pasterstwo nomadów w Mongolii. Indian Voluntee for Comunity Service oferuje 6-miesięczne programy w odległych i biednych prowincjach Indii, zaś Link Overseas Exchange programy nauczania Tybetańczyków lub opieki nad niepełnosprawnymi w Indiach, Nepalu i na Sri Lance. Inny wolontariat w Indiach to Bihar, Bodhgaya – Samanway Ashram (tel. 0631 2200223). Polega na pracy przy projektach dotyczących rozwoju socjalnego lokalnych społeczności (np. nauka angielskiego). Kup i sprzedaj Ten rodzaj zarobkowania może kojarzyć się z okresem transformacji ekonomicznej w Polsce na początku lat 90. XX w., kiedy znaczna część rodaków wędrowała z torbami po straganach Europy, a nawet dalej. Tanie i dobrej jakości wyroby rękodzieła w Azji zachęcają do pohandlowania nimi w Europie. Ceny są bardzo niskie. Piękny bieżnik na stół ze wzorami z jedwabiu kosztuje w Laosie (Luang Prabang) 6–7 zł, elegancka spódnica z bawełny – 25 zł, składany abażur z papieru czerpanego, bambusa i suszonych, naturalnych kwiatów – 3 zł. Kupując pięć sztuk szóstą dostaniemy po negocjacjach gratis. W Polsce można te rzeczy sprzedawać 5–10 razy drożej! I to będzie warte tej ceny. Na granicy nie należy jednak przesadzić z ilością towaru – dopuszczalne jest posiadanie kilkunastu sztuk z każdego asortymentu. Najlepiej rozprowadzać te rzeczy wśród znajomych, wstawiać do sklepów (umawiając się wcześniej z właścicielem na stałe dostawy) lub na aukcje internetowe (najlepiej na Allegro). Można także bezpośrednio polecieć z Azji do Paryża, Wiednia czy Monachiumi tam sprzedawać ciuchy na pchlich targach. Minus: jest to praca na granicy legalności, tylko dla obdarzonych talentem handlowym. Po francusku Tom, którego spotkaliśmy w kambodżańskim Siem Reap, jest Francuzem, który ponad dwa lata temu przyjechał do Azji na wakacje. Od tego czasu nie był w domu. Powoli przemieszcza się z jednego azjatyckiego kraju do drugiego. Zatrzymuje się na kilka tygodni, miesięcy w jednym miejscu. Udziela się jako wolontariusz przy różnych humanitarnych projektach, a jednocześnie zarabia na życie wszędzie tam, gdzie go zechcą. Zajmował się orangutanami w Indonezji i pracował jako model i mężczyzna do towarzystwa dla bogatych Singapurek. To nie była prostytucja. Dla tych kobiet biznesu pokazanie się w restauracji, na raucie lub w teatrze z białym partnerem jest oznaką wysokiego statusu społecznego. Praca polegała na wspólnym chodzeniu na imprezy dla VIP-ów, podczas których rozmawiało się o sztuce i życiu, a potem każdy szedł w swoją stronę. Tom pracował jako wolontariusz przy morskich żółwiach w Malezji (Nocami patrolowaliśmy plaże, gdzie żółwie przypływały, składając jaja. Zbieraliśmy je zanim pojawili się tam ludzie kradnący jaja. Potem, kiedy gady się wykluły, wpuszczaliśmy je do morza) i w tym samym czasie występował jako muzyk w knajpach w całej Malezji. W Tajlandii znalazł na Khao San Road ogłoszenie o pracy w reklamówce jakiegoś tajskiego piwa. Zarobione wówczas pieniądze wydał na utrzymanie, bezpłatnie ucząc birmańskich uchodźców angielskiego. Teraz mieszka w Kambodży i pracuje w przytułku dla dzieci, a utrzymuje się z uczenia angielskiego i… siedzenia w knajpach (Jest wiele nowych knajp, turyści nie wiedzą, które są dobre, więc właściciele zatrudniają mnie, abym siedział w takiej knajpie sprawiał dobre wrażenie. Turysta widzi zadowolonego białego przy stoliku, więc myśli, że to musi być dobra restauracja. Ja jeszcze rzucam w rozmowie, że mają tu najlepsze w Azji jedzenie i już…).
Mając wizę turystyczną nie możesz legalnie pracować w Australii czy USA. Gdy jednak planujesz dłuższy pobyt i chcesz pracować lub połączyć to z nauką, dostaniesz stosowny dokument.
Work & Travel Wyjazd do USA (za pośrednictwem agencji) na 4 miesiące. Chociaż jest to program wymiany kulturowej, w praktyce daje możliwość zatrudnienia w turystycznych miejscowościach na terenie całych Stanów Zjednoczonych. Warunek: dobra znajomość angielskiego, uzyskanie wizy J-1 (patrz ramka). Przeciętnie wynagrodzenie waha się od 6–8 dolarów/godz. do 10––12 dolarów/godz. Minus: tylko dla studentów. Opłata dla pośrednika 2 500– –4 000 zł. Plus: po okresie pracy masz 25–30 dni na zwiedzanie Stanów. Odmianą tego programu jest Camp America – wakacyjna praca w obozach wypoczynkowych dla młodzieży przez 9 tygodni (6–11 godz/dziennie). Stawki są „kieszonkowe” 2 200–4 000 zł (za cały pobyt). Warunek: uzyskanie wizy J-1 i bardzo dobra znajomość angielskiego. Minus: tylko dla studentów. Plus: niemal wszyscy ubiegający się o wizę w ramach programu ją otrzymują. Możliwość wykupienia zniżkowych biletów na obsługujące całe Stany linie autokarowe Greyhound za pośrednictwem W & T i Camp America. Nauka języka Oferta dla wszystkich mających zdany egzamin TOEFL z języka angielskiego, których szukają szkoły, przedszkola i prywatne osoby w krajach nie anglojęzycznych. Wielu naszych rodaków pracuje w ten sposób na Tajwanie, w Wenezueli, Kolumbii i Panamie. Można zarobić do 3 600 zł za 100 godzin lekcyjnych, na lekcjach prywatnych – jeszcze więcej. Minus: dojazd, zakwaterowanie i wyżywienie opłacić trzeba samemu. Plus: można załatwić sobie kilka „posad” naraz, łącząc szkołę z zajęciami indywidualnymi. Najlepiej szukać przez Internet. Au pair Warunki uczestnictwa w amerykańskiej edycji takie same jak w europejskiej. Kontrakty są na 3,5 miesiąca i rok. Przed podjęciem pracy trzeba wziąć udział w szkoleniu organizowanym przez agencję pośredniczącą (już na miejscu, trwa zazwyczaj 3 dni, pozwala na szybszą adaptację w nowym środowisku i poznanie opiekunek z innych krajów). Stawki 160 dolarów/tydzień. Minus: niskie wynagrodzenie. Plus: przelot, ubezpieczenie, nocleg i wyżywienie gratis. Poza tym 2 tygodnie płatnego urlopu i możliwość miesięcznej podróży po USA. Nauka nurkowania Z certyfikatem instruktora znajdziemy pracę na całym świecie. Szczęścia można poszukać w sklepach nurkowych lub nawiązać kontakt z większymi bazami turystycznymi bądź nurkowymi. Wśród tych największych na świecie są: Airlie Beach i Cairns (Wielka Rafa Koralowa w Australii), Belize i Cozumel na Karaibach, Sharm el Sheikh nad Morzem Czerwonym. Zarobki sięgają 6 000 zł miesięcznie. Plus: nocleg i wyżywienie są gratis. Pobyt w atrakcyjnym turystycznie miejscu. Praca przy zbiorach Obrotny turysta może zarobić całkiem sporo, jeśli tylko potrafi szybko pracować. Pensja zależy od ilości zebranych owoców czy warzyw (jednego dnia można zarobić do 400 zł). W Australii płacą 40–50 zł/godz. Minus: mając wizę turystyczną, nie można pracować. Jeśli podczas pobytu znajdziemy zajęcie, musi je zaaprobować Departament Imigracji. Potem występujemy o przyznanie wizy na pobyt czasowy z prawem do pracy. Za wikt i opierunek Dla zdeterminowanych podróżą do jakiegoś kraju, którzy nie mają funduszy i zgodzą się pracować za łóżko i jedzenie. Można się zgłosić do jednej z organizacji woluntarystycznych, na przykład Volunteer Brazil. Zajęcia m.in. na statku kursującym po Amazonce, wśród Indian w dżungli lub na najbardziej popularnych plażach kraju. Pełne oferty zapewniają wyżywienie i zakwaterowanie, naukę języka portugalskiego. Minus: trzeba opłacić wpisowe, ok. 800 zł. Taką ewentualność oferuje również sporo organizacji, w tym Help Exchange gdy zgodzimy się w zamian na 2–6 godzin pracy dziennie. Możemy pojechać do Australii, Nowej Zelandii, Kanady, USA (a także skorzystać z programu w Europie). Minus: wpisowe ok. 1 000 zł. Plus: niektóre oferty wzbogaca możliwość nieodpłatnego korzystania z przejażdżek konnych, wynajęcia kajaka, roweru, różnych wycieczek, lekcji jogi czy angielskiego. Niekiedy 8 godzin pracy jednego dnia gwarantuje kolejny dzień wolny. Mieszka się zazwyczaj u rodzin, które dyktują tempo dnia, ale też pozwalają na udział w organizowanych przez siebie rozrywkach (w tym nawet wspólnych wyjazdach na wakacje). Farm Helpers in New Zealand, praca za łóżko i jedzenie (bez wynagrodzenia), pakiet startowy kosztuje ok. 50 zł i zawiera listę ok. 200 farm, w których możemy szukać zajęcia. New Zealand Department of Conservation (DOC), praca w Nowej Zelandii dla ochotników przy różnych projektach dotyczących ochrony środowiska – na przykład badań nad dzikimi zwierzętami, sprzątanie plaż itp. Internship Program daje możliwość pracy i życia wśród rodzin m.in. w wielu krajach Ameryki Północnej i Południowej. Zajęcia w biznesie i finansach dziennikarstwie, hotelach, marketingu, nauczaniu, turystyce i w in. Stawki w zależności od wykonywanej pracy. Minus: tylko dla uczęszczających na studia dzienne. Plus: praca związana z kierunkiem studiów od 2 do 5 miesięcy. Nocleg i wyżywienie gratis. Work & Travel USA To inicjatywa rządu USA. Każdego roku Departament Stanu USA rozdziela pulę kilkudziesięciu tysięcy dokumentów wizowych pomiędzy organizacje typu non-profit mające swoje siedziby na terenie Ameryki. Mogą one wystawiać tzw. dokument wizowy DS 2019, który jest podstawą do otrzymania wizy typu J-1. Dokument zezwala na wjazd do Stanów, zatrudnienie się do 4 miesięcy, a potem na podróżowanie po USA w okresie do 30 dni. Rekrutacja studentów do programu odbywa się poprzez organizacje pośredniczące działające w różnych krajach (znajdziesz je m.in. w Internecie pod hasłem work & travel). Więcej informacji o wizie J-1 umieszczono na stronie internetowej ambasady USA: www.usinfo.pl Warto wiedzieć, że wszyscy pracujący w USA mają potrącane z wypłat zaliczki na podatek dochodowy. Po powrocie można ubiegać się o jego zwrot. Szczegóły na stronie: www.zwrotpodatku.p/usa Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Kochom cie piyknie ziemio żywiecko Takom miłościom jak matka dziecko, Boś mi je matkom i zywicielkom Kochom cie za to miłościom wielgom.
Bunc na Żarze Trudno pisać o własnym regionie. Z perspektywy tubylca wszystko wydaje się oczywiste. Nawet uroki wciąż dzikiej natury i bogactwo góralskich pejzaży kulturowych. To będzie próba opisu mojej ojczyzny. Ziemia Żywiecka obejmuje kotlinę żywiecką, zachodnią, rozciętą doliną Soły część Beskidu Małego, wschodnią część Beskidu Śląskiego i Beskid Żywiecki, aż po najwyższą w całych Beskidach – Babią Górę. Od południa graniczy z Czechami i Słowacją. W sensie kulturowym umowna to jednak granica. Przekonałem się o tym, odwiedzając skansen w słowackiej Pribylinie – zgromadzone tam sprzęty znam z domu rodzinnego u stóp Chrobaczej Łąki we wsi Kozy. Łączy nas podobieństwo w budownictwie domów, a także wątków w muzyce i literaturze ludowej. Nasza gwara, bardziej niż literacki język polski, stoi bliżej słowackiego i czeskiego. Stąd mentalnie i werbalnie szybciej nam do górali po tamtej stronie granicy niż mieszkańców innych regionów kraju. Dość powiedzieć, że bliżej stąd – już w kilometrach – do Bratysławy, Wiednia i Budapesztu niż do stolicy Polski. W większości jesteśmy potomkami pasterskich Wołochów, którzy od XIV w. wędrowali łukiem Karpat i mieszali się z napływającymi w te góry Małopolanami, później także Ślązakami i kolonistami niemieckimi. Góralszczyzna na Ziemi Żywieckiej – i dalej na zachód w Beskidzie Śląskim – jest autentyczna i archaiczna. Zachowała liczne zwyczaje – m.in. bożonarodzeniowe kolędowanie. Piękne stroje górali z płótna, sukna i skóry przetrwały próbę czasu, przez wieki bez istotnych zmian. Od XVI do XVIII w. w żywieckich lasach – pozostających poza zasięgiem prawa i granic państwowych – zbójowało się na potęgę! To tutaj było centrum zbójnictwa w polskich Karpatach. W góry uciekali banici, buntownicy, zwykłe rzezimieszki i bardziej romantyczni poszukiwacze wolnego życia i kawałka chleba. Ich przywódcy – nieposkromieni, ale honorowi mściciele feudalnych i religijnych krzywd (czasy kontrreformacji) – szybko obrastali legendami. Wielu powieszono na żywieckim rynku za poślednie ziobro. Na terenie Żywiecczyzny działało ponad 250 band! Niektóre miały swoje chorągwie i liczyły ponad 100 osób. Kiedy w czasie potopu wojska szwedzkie zajęły Żywiec i zapędziły się dalej na Cholerne Wzgórze pod Przybędzą (obecna nazwa Horolne), nadziały się tam na cholernych górali, którzy Szwedów przepędzili – podaje „Dziejopis żywiecki” Komonieckiego. Proćpak, Ondraszek i zbójecka rodzina Klimczoków sławą dorównali słowackiemu Janosikowi i czekają cierpliwie na filmowe adaptacje... Według podań, zrabowane przez nich dobra leżą wciąż zakopane, m.in. gdzieś w masywie Wielkiej Raczy. Do połowy XIX w. na żywieckich halach i śródleśnych polanach wypasano ok. 60 tysięcy owiec. – Kiedyś baca mioł 300 łowiecek. Dzisioj bacowanie zachowało się w scontkowej formie, syćkie tutejse stada to ino 500 śtuk – ocenia baca Stasiu Majewski. To jednak wystarcza, aby podtrzymać tradycję redyku, uroczystego obrzędu rozpoczynającego wiosenny wypas owiec. Redyk co roku odbywa się przy przejściu granicznym w Korbielowie. Jest okazja spróbowania pysznego świeżego sera owczego – buncu, innych wyrobów z mleka i pieczonej na ogniu, peklowanej tydzień wcześniej baraniny. Mojej radości dopełniają gawędy baców, tęskne brzmienia prymów i kieliszek domowej miodówki. Nastawiając uszu, oblizuję palce! Pasterstwo, góry i lasy były od zawsze kolebką pieśni, legend i baśni góralskich. Obecny folklor muzyczny na Żywiecczyźnie w większości ma jednak charakter odtworzeniowy, na użytek zespołów ludowych takich jak Ziemia Żywiecka czy Gronie. Jest i nowa tradycja muzyczna Beskidów. A ta zachowując korzeń góralskiego kopa, w warstwie brzmieniowej jest nowocześnie ubarwiona – od jazzu, hip-hopu po drum’n’base i ska. – Nasza muzyka serduchem bucha, bo właśnie nadchodzą czasy serducha – przekonuje Kasia Dyga, urocza wokalistka góralskiej formacji Psio Crew. – Wiele źródeł, wspólny nurt, jeden czas, nasz czas, nasza nuta. Znajomych przybywających w moje progi spoza Beskidzkiego Raju zabieram, na dzień dobry, na przejażdżkę tzw. Pętlą Beskidzką: Bielsko-Biała – Szczyrk – Przełęcz Salmopolska (934 m n.p.m.) – Wisła – Istebna – Koniaków – Milówka – Węgierska Górka – Żywiec – Żar – Bielsko-Biała. Samochodem lub rowerem, zależnie od pogody. Ta piękna widokowo trasa zaprasza do przerwania podróży w wielu miejscach. – Uroki Milówki, jej klimat, ściągają do nas wielu artystów – zachwala Paweł Golec. – Mają tu chaty m.in. Grzegorz Turnau, Jan Kanty Pawluśkiewicz i Kazimierz Kutz. Tutejsza Stara Chałupa, dziś muzeum, miała gościć króla Jana Kazimierza w czasie Potopu i Jana III Sobieskiego w drodze pod Wiedeń. Warto zatrzymać się w Żywcu, i to nie tylko na kufel piwa połączony ze zwiedzaniem słynnego Arcyksiążęcego Browaru, ale i odwiedzić zamek w centrum miasta, z 26-hektarowym angielskim parkiem. Jacenty Ignatowicz – przyjezdny muzyk folkowy – kolekcjonuje instrumenty góralskie, zabawki ludowe, dawne narzędzia rolnicze. Jego zbiory można podziwiać w Muzycznej Izbie Regionalnej w zabytkowym dworze rodziny Kępskich w Żywcu-Moszczanicy. Skansen „Ocalenie pana Talika” w Ciścu zaprasza na wystawę rzeźb rękodzieła ludowego i prezentację folkloru tutejszych górali. W drodze do Korbielowa zawsze przystaję w Jeleśni. Stara Karczma ma ponad 200-letni rodowód! To tędy prowadził do Wiednia tzw. miedziany szlak handlowy. Trzeba koniecznie wstąpić i spróbować świńskiego ryja w kapuście czy jadła zbójnickiego w bochenku chleba. Czas w góry miły bracie! W bacówce na Hali Boraczej (wyjście z Żabnicy) można wciąż kupić owczy bunc, a w schronisku zjeść docenione przez Makłowicza i Bikonta pierogi z borówkami. Dalej też smacznie – masyw Romanki, hale Lipowska i Rysianki obfitują w charakterystyczne dla Beskidu Ţywieckiego rewelacyjne widoki z hal szczytowych i gwarantują błogi spokój na szlakach. Zimą freeride’owe zjazdy z Rysianki i Romanki do Ţabnicy, a także z Pilska wzdłuż Potoku Cebulowego do Sopotni, można porównać pod względem nachylenia (ok. 40°) do zjazdu z Koziego Wierchu w Tatrach, choć są oczywiście krótsze. Prawdziwym wyzwaniem pieszej wędrówki na południu Żywiecczyzny jest tzw. Worek Raczański. Charakterystyczne zwężenie polskiego terytorium, wymuszone jest widlastym układem grzbietów górskich. Stąd piękne widoki na słowacką Małą Fatrę, sporo przejść graniami, hale z reliktowymi szałasami i szopami pasterskimi, rezerwaty przyrody Śrubita i Oszus. Można wyruszyć wzdłuż granicy ze Zwardonia. Trasa wiedzie przez Wielką Raczę, Przełęcz Przysłop, Rycerzową (świetna bacówka), Krawcowy Wierch (tu też fajna bacówka), Trzy Kopce – na Pilsko lub na Rysiankę. Do spotkania na szlaku. Widze Wos! Heeeeeeeeeeeeeeeeeeeej! Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
U każdego bacy smakuje inaczej, bo jego walory zależą od ziół i traw porastających łąki, na których pasą się owce, oraz od receptury. Znawcy uważają, że najsmaczniejszy jest wiosną, gdy mleko zawiera najwięcej tłuszczu. Oscypek od 400 lat wytwarza się ręcznie, w szałasach i tylko w okresie dojenia owiec, czyli od maja do września.
Szlak, na którym znajduje się 25 wybranych bacówek, wiedzie przez powiaty tatrzański i nowotarski. Bacówki trudno odwiedzić podczas jednej podróży, zresztą nie ma takiej potrzeby. Lepiej nawet, jeśli szałasy nie będą celem samym w sobie, a tylko przystankiem podczas spaceru czy trekkingu. Do większości bacówek nie da się dojechać samochodem (na szczęście!). Kierunek pokazują drewniane drogowskazy z symbolem szałasu i, oczywiście, sera. Bazą wypadową może być Zakopane lub każde inne miejsce pod polskimi Tatrami. Oscypek spod Tatr Przygodę można zacząć od odwiedzenia bacówki leżącej najbliżej Zakopanego – w Kuźnicach. Należy ona do pochodzącego z rodu bacowskiego Andrzeja Staszka Furtka, który oscypki wyrabia od 20 lat. Z Kuźnic warto się wybrać kolejką linową na Kasprowy Wierch albo pójść niebieskim szlakiem na Giewont przez Kalatówki, gdzie stoi druga bacówka Furtka (obie znajdują się na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego). Polana wzięła swoją nazwę od nazwiska jej dawnych właścicieli, sołtysów Kalatów. Przed wojną stało na niej aż 11 szałasów, dziś pozostał tylko jeden. Trzeba pamiętać, że bacowie niechętnie wpuszczają obcych na dłużej do bacówek. Jeżeli jednak uzyskamy zgodę i przekroczymy próg jednej z nich, czeka nas krótka podróż w przeszłość, bo sposób wyrobu oscypka nie zmienił się prawie wcale. Wewnątrz nawet w dzień panuje półmrok, dym gryzie w oczy, a nos atakuje ostry zapach wędzonych na górnych półkach oscypków. Ognisko pasterskie – watra, pali się od wiosny do jesieni. W dniu św. Wojciecha, czyli 23 kwietnia, święci się szczapy drew do uroczystego rozpalenia watry w czasie redyku, na początku wypasu owiec. Utrzymaniu ognia w nocy służy tzw. zawaterniok – świerkowa lub sosnowa kłoda, która może tlić się kilka godzin. W szałasie zadymione są ściany i zgromadzone tam sprzęty. Osoba nieprzyzwyczajona do dymu i specyficznego zapachu nie wytrzyma w bacówce długo. Zauważy jednak gielety, czyli drewniane skopki z mlekiem owczym, puciery, do których przez lniane płótno jest odcedzane mleko, a ponadto czerpaki, cebrzyki i wiadra. Za jedną z najpiękniejszych w Tatrach i z pewnością jedną z najbardziej zatłoczonych w sezonie uchodzi Dolina Kościeliska. Kto nie ma samochodu, z Zakopanego dojedzie busem do Kir – osiedla podhalańskiego położonego u wylotu doliny. Stoi w niej bacówka Józefa Słodyczki Maśniaka słynącego z dużego poczucia humoru. Po degustacji jego pasterskich wyrobów moż-na przejść się zielonym szlakiem do schroniska na Ornaku albo odwiedzić którąś z pobliskich jaskiń. To właśnie w Dolinie Kościeliskiej odkryto ich najwięcej w Tatrach – pięć udostępniono turystom (Mroźną, Mylną, Obłazową, Raptawicką oraz Smoczą Jamę). Mylna, połączona czerwonym szlakiem z „głównym traktem” biegnącym dnem doliny, jest rzadziej odwiedzana, choć ma bardziej urozmaicone korytarze niż osławiona i zatłoczona Mroźna. We wschodniej części Tatrzańskiego Parku Narodowego leży Rusinowa Polana. Roztaczają się z niej piękne widoki na Tatry Wysokie i krzyżują się szlaki wiodące w wyższe partie gór. Hala od dawna jest miejscem wypasu owiec – w połowie XX w. osada pasterska składała się z 20 szałasów. Rusinowa to jedna z ponad 20 polan w Tatrzańskim Parku Narodowym, na których jest prowadzony tzw. wypas kulturowy. Kiedy po utworzeniu parku i wykupieniu hal w latach 60. XX w. zakazano tradycyjnego ich użytkowania, zaczęły one zarastać jagodziskami i malinami, zagłuszając m.in. krokusy (jak często są nazywane szafrany spiskie). Aby zapobiec niekorzystnym zmianom w lokalnej florze oraz faunie i zachować stare pasterskie tradycje, w 1981 r. zezwolono na wypas. Bacowie są jednak zobowiązani do przestrzegania różnych nakazów, np. używania w bacówkach tradycyjnego sprzętu, gwary góralskiej i ubrań, a także hodowania owiec oraz psów pasterskich tylko miejscowych ras. Liczba wypasanych zwierząt została ograniczona, by nie powodowały one szkód. Na Rusinowej Polanie gazdowała legendarna Aniela Kobylarczyk zwana Babką, która stała się znana po tym, jak przyszłego papieża, wówczas kardynała, wysłała z wiadrami po wodę do strumienia. Obecnie bacówka należy do Stanisława Rychtarczyka z Gronia. Na północ od polany, przy niebieskim szlaku biegnącym wzdłuż Złotego Potoku, stoi kaplica Matki Boskiej Jaworzyńskiej. Została zbudowana w miejscu, gdzie małej pasterce Marysi Murzańskiej w 1860 r. ukazała się Matka Boska. Dzisiaj to jeden z najważniejszych ośrodków kultu maryjnego w Tatrach i na Podhalu. W gminie Poronin, na końcu wsi Bustryk, stoi bacówka Bogdana Lasaka. Należy on do nielicznego grona baców mających pozwolenie na legalny handel oscypkami. Można do niego dojechać z Zębu – najwyżej położonej miejscowości w Polsce (1 013 m n.p.m.), która od południa graniczy z Zakopanem. Gorczańskie klimaty Ci, którzy od zatłoczonych Tatr wolą spokojniejsze Gorce, mogą z Kowańca, dzielnicy Nowego Targu, wyruszyć żółtym szlakiem na Turbacz – najwyższy szczyt w tym pasmie górskim. Po 2 godzinach dotrą na polanę Wisielakówka, gdzie w drugą niedzielę sierpnia hucznie obchodzi się Święto Gór. Na grzbiecie Turbacza (trzeba iść czerwonym szlakiem na Kiczorę) znajduje się Hala Długa – rozległa polana ze wspaniałym widokiem na szczyty Gorców, Beskidu Wyspowego i Sądeckiego oraz Pienin i Tatr. Ze stadem 150 owiec bacuje tam Krzysztof Gach. To trudny teren, więc nie ma tam pasterskiej konkurencji. W Gorcach także odbywa się wypas kulturowy owiec, jednak nie ma on tak dużego znaczenia jak w Tatrach. Po zejściu do Nowego Targu można odwiedzić Stanisława Łasia, który juhasi z całą rodziną, nie wyłączając żony, w okolicach lotniska niedaleko miasta. Baca ma jedno z największych stad na Podhalu – do 1 200 owiec. Tropem oscypka da się podążać także daleko od utartych szlaków. Dursztyn, odległy 15 kilometrów na południowy wschód od Nowego Targu, to jedna z najpiękniej położonych wsi na polskim Spiszu, a także najwyżej zlokalizowana miejscowość w Pieninach Spiskich. Do bacówki Andrzeja Zubka turyści trafiają sporadycznie. Ten kolejny „unijny” baca wypasa ok. 700 owiec na pastwiskach z widokiem na Tatry, Gorce i Babią Górę. W pobliżu znaj-dują się malowniczo położone wapienne Dursztyńskie Skałki. Przez wieś przechodzi czerwony szlak turystyczny prowadzący z Bukowiny Tatrzańskiej do Niedzicy. Można nim szybko, bo tylko w godzinę, dojść na najwyższy szczyt Pienin Spiskich – Żar (883 m n.p.m.). Będąc w tamtych okolicach, warto zwiedzić Frydman – wieś z przełomu XIII i XIV w. z zabytkowym kasztelem (dworem obronnym) i kościołem. Za zgodą właściciela można wejść do słynnych piwnic frydmańskich, gdzie dawniej magazynowano wino z Węgier. W Łapszach Wyżnych blisko Dursztyna swoją bacówkę posiada pierwszy baca unijny – Kazimierz Furczoń. Do niedawna był jedynym, który legalnie mógł sprzedawać oscypki. Twierdzi, że wyborny smak sery jego produkcji zawdzięczają ziołom rosnącym na łąkach, gdzie wypasa swoje stado. Drugą bacówkę ma w Leśnicy na Podhalu. W październiku tego roku na Międzynarowych Targach Poznańskich Polagra-Farm odebrał statuetkę za najbardziej ekologiczne gospodarstwo oraz „Perłę” za przygotowaną osobiście pieczoną podhalańską jagnięcinę (w poprzednich latach za bundz oraz redykołkę). W okolicach Łapsz biegnie kilka oznakowanych tras spacerowych. Czerwonym szlakiem dojdzie się na Pawlikowski Wierch i do Rzepisk, a stamtąd do Bukowiny Tatrzańskiej. Bacówki znajdziemy też w Pieninach. Na dojście niebieskim szlakiem na Trzy Korony z Czorsztyna potrzeba przynajmniej trzech godzin. Wspaniałe widoki zachęcają do częstych postojów. Ten dłuższy warto zaplanować przy bacówce Wojciecha Komperdy znajdującej się przy szlaku. Swoje sery baca prezentował m.in. na targach w Turynie. Miał ich próbować także poprzedni prezydent. Przy stadzie liczącym 800 owiec pracuje w sezonie 4 juhasów, codziennie powstaje tu 40 oscypków. Oscypek wyrafinowany Po peregrynacjach w terenie warto skierować kroki do zakopiańskich restauracji. Niemal w każdej można zamówić oscypka smażonego z żurawiną (9–12 zł). Tych z bardziej wyrafinowanym podniebieniem powinien zadowolić karp marynowany w occie balsamicznym na oscypku (hotel Belvedere) albo oscypek panierowany w estragonie podany z sałatką z rukoli i orzeszkami pinii (25 zł), serwowany w restauracji hotelu Stamary. Można tam również skosztować risotto ziołowego, do którego zamiast parmezanu używa się specjalnie suszonego i startego oscypka (16 zł). A co powiecie na podawany do polędwicy wołowej torcik z płatków owsianych z oscypkiem na moskolu, czyli podhalańskim placku z gotowanych ziemniaków (73 zł)? Życzę smacznego! JAK POWSTAJE OSCYPEK Ten owczy ser to dziś pilnie strzeżony znak towarowy i jedna z najbardziej rozpoznawalnych wizytówek górali podtatrzańskich i beskidzkich. W ostatnich latach stał się nawet przedmiotem sporów ze Słowakami, i to na forum Unii Europejskiej. Nasi sąsiedzi z południa rościli sobie prawo do jego produkcji, co wydłużyło procedurę i na kilka miesięcy zablokowało rejestrację. W konsekwencji to nie oscypek, ale bryndza podhalańska została pierwszym polskim produktem regionalnym UE. Po porozumieniu z Bratysławą od 5 marca 2008 r. unijny certyfikat chroni także oscypka. Oznacza to, że może być on wytwarzany tylko według tradycyjnej, kilkusetletniej receptury i tylko w kilku powiatach południowej Polski: tatrzańskim, nowotarskim i we wskazanych gminach powiatów: suskiego, limanowskiego, nowosądeckiego, cieszyńskiego i żywieckiego. Bacowie muszą się teraz poddawać ścisłej kontroli i uzyskać specjalne zezwolenia na sprzedaż tego sera. Dziś prawo do legalnego handlu oscypkiem ma zaledwie kilku baców, pozostali starają się o certyfikat lub produkują i sprzedają „po cichu”. Aby powstał oscypek, serową masę wielokrotnie na przemian parzy się w gorącej wodzie i wyciska (pucy). Kiedy staje się elastyczna, baca nadaje jej kształt wrzeciona, spina zdobionymi foremkami, a końce formuje w stożki. Niektórzy, tak jak Kazimierz Furczoń z Leśnicy (pierwszy baca, który uzyskał unijny certyfikat), przechowują stare formy – wiele z nich ma 100 lat. Dawniej wzory były prostsze, juhasi sami wycinali je podczas wypasania owiec. Dzisiaj bacowie bardzo często powierzają ich wykonanie ludowym artystom. Wzory na formach są znakiem firmowym każdego z baców, np. u Kazimierza Furczonia to szarotka oraz inicjały KF. Ostatnie etapy produkcji oscypka to moczenie w solance i wędzenie w dymie ogniska pod dachem szałasu, co trwa od 3 do 14 dni. Owczy oscypek zawsze uważano za luksusowy wyrób, był podawany podczas szczególnych okazji – na weselach, chrzcinach, w czasie świąt. Oryginalny oscypek z owczego mleka można poznać po tym, że jest gładki, lśniący od tłuszczu, a po przekrojeniu, jeśli jest świeży – elastyczny i ma żółtawy kolor. No to w drogę - szlak oscypka Folder „Szlak Oscypkowy”, wydany przez Starostwo Powiatowe w Zakopanem, jest dostępny w: ■ Centrum Informacji Regionalnej, ul. Krupówki 20, Zakopane (w budynku poczty). ■ Tatrzańska Agencja Promocji, Rozwoju i Kultury, ul. Tetmajera 24, Zakopane, tel. 018 20 73 991. ■ Centrum Informacji Turystycznej, ul. Kościuszki 17, Zakopane, tel. 018 201 22 11. ■ www.tatry.pl (w zakładce Atrakcje) Od maja do września, tj. w okresie dojenia owiec i wytwarzania serów. Pokoje gościnne od 20 zł za osobę. www.noclegi.ezakopane.pl www.tatryipodhale.pl Oprócz oscypka na bacówce warto spróbować żętycy (zwykle za darmo) i bundzu. ■ Żętyca jest bardzo kwaśna, smakiem nieco przypomina maślankę. Jej kiszenie stanowi swoistą sztukę. Serwatkę należy podgrzewać, mieszając, by się nie przypaliła. Gdy zaczyna się warzyć, baca musi uchwycić moment, kiedy powierzchnia żętycy „pęka”. Wtedy należy ją odsunąć z ognia, wlać do tzw. puciery, w której płyn naturalnie się będzie kisił. Górale ten kwaśny napój polecają szczególnie na kaca. Turystów często straszą, że zaraz po wypiciu pierwsze kroki trzeba skierować do toalety. W istocie żętyca może działać przeczyszczająco. ■ Bundz – biały owczy ser o łagodnym słodkim smaku przypominającym trochę włoską mozarellę. Można go jeść lekko posolony, ale najlepszy jest bez dodatków, z chlebem albo konfiturą lub miodem. Do jego produkcji wykorzystuje się podpuszczkę. Dodana do słodkiego ciepłego mleka powoduje jego ścinanie. Z upływem czasu bundz dojrzewa, nabiera aromatu i zaczyna lekko kwaśnieć. ■ Z bundzu powstaje bryndza – już tylko sporadycznie na bacówkach. Najczęściej wyrabia się ją w domach lub w mleczarniach na skalę przemysłową z mleka krowiego. ■ Z resztek bundzu, który nie został wykorzystany do produkcji oscypka, robi się redykołki – serki w kształcie zwierząt, serca lub wrzeciona (na zdjęciu). Kiedyś były upominkiem dawanym (zawsze po 2 sztuki) gazdom – właścicielom wypasanych owiec. ■ Ceny góralskich serów: oscypek – 25 zł za sztukę, bundz – do 20 zł/kg, bryndza – 2,50 zł/15 dkg, redykołka – 1–2 zł za sztukę. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Niewielkie naturalne wodospady zwane są na Roztoczu szumami, szypotami, sopotami lub porohami.
Gdy docieramy do Górecka Kościelnego, jest zupełnie ciemno. W poświacie księżyca witają nas potężne dęby, pamiętające najazdy Chmielnickiego. Prowadzą aleją prosto do kapliczki na wodzie, ustawionej na palach wbitych w koryto rzeki Szum i dalej do cudownego źródła. Jesteśmy w centrum pątniczym! W pobliżu, na skarpie strzelają do nas iskry z ogniska – dojechaliśmy na miejsce. Rano budzi nas ostre słońce, a po chwili czujemy niesamowity zapach unoszący się w powietrzu – to sosnowy las hojnie dzieli się swoimi olejkami. Wieje lekki wiatr, pod stopami przesypuje się złocisty, ciepły piasek, słychać szum wody. Wyruszamy w kojąco spokojny dziś, zielony świat. Wioski witają i żegnają nas przydrożnymi kapliczkami wotywnymi. Przed nami Rezerwat „Czartowe Pole”. Za chwilę zanurzamy się w dzikie ostępy rzeki Sopot. Zimne wody bystro płyną prawie kilometrowym przełomem i rozbryzgują na niewielkich wodospadach. W rezerwacie „Nad Tanwią” na długości 400 metrów jest ich aż 26. Kazik Wójcik, uprawiający rowerową jazdę bez trzymanki, opowiada o szlaku prowadzącym bezpośrednio z Janowa Lubelskiego do Biłgoraja, na azymut. Droga jest praktycznie nieprzejezdna – część prowadzi przez bagna, część w naturalny sposób została wchłonięta przez las. – W wielu miejscach trzebiliśmy trasę siekierami, a rowery ciągaliśmy na linach albo na barana w bagnie po pas – wspomina. Jak dotąd pokonało tę trasę zaledwie kilku rowerzystów. Roztocze wysyła zaproszenia do wszystkich – można wędrować pieszo szlakami turystycznymi lub ścieżkami edukacyjnymi, rowerem wyznaczonymi trasami, konno, autem terenowym czy zwykłą osobówką. W części biegu Wieprza i Tanwi organizowane są spływy kajakowe. W czasie wędrówek, wśród 50-metrowych, monstrualnych jodeł, mamy okazję podglądać jelenie i sarny. Żyją tu także dziki, wilki, rysie, lisy, kuny, borsuki, bobry i... suseł perełkowany – relikt fauny stepowej. W Zwierzyńcu zatrzymujemy się na kufel warzonego tu pysznego piwa i rzut oka na dawną rezydencję Ordynacji Zamoyskich. Niedaleko stawów Echo jest ostoją konika polskiego. W uzdrowiskowym Krasnobrodzie, w klasztorze dominikanów, polecam cuda ze słomy – wystawę wieńców dożynkowych i bliższe kontakty z wodą – święte źródełko przy kapliczce św. Rocha, w którym należy pobrodzić i obowiązkowo zaczerpnąć wody na wszelkie problemy, i mniej święty zalew, służący letnikom za kąpielisko. A w pobliskim Szczebrzeszynie, jak wiadomo, chrząszcz brzmi w trzcinie. I aby go usłyszeć trzeba się wyciszyć... Roztocze, kraina na sporych wzniesieniach, ciągnących się od Kraśnika do Lwowa (180 km), od zawsze dzieliła. Tutejsi powiedzą – roztaczała. Dorzecze Wisły i Dniestru, zlewisko Morza Bałtyckiego i Czarnego. W sensie historyczno-etnicznym Roztocze – już od Piastów – jest granicą między Polską i Rusią. Tu też przebiegały granice zaborów. W tyglu Wschodu i Zachodu – we Lwowie, Zamościu, Żółkwi – mieszkali prócz Polaków: Żydzi, Ormianie, Tatarzy, Węgrzy, Niemcy, Grecy, Włosi, Hiszpanie, Anglicy i Szkoci. Popijam kawę na rynku w Zamościu i chłonę renesansowy przepych miasta doceniony przez UNESCO. W pobliskiej księgarni kupuję znakomitą książkę do dalszych rozmyślań: „Własną drogą. Osobliwe dzieje Polaków i ich kultury” Adama Zamoyskiego. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
To tędy, przez „wrota trzech kultur”, wśród zaskakujących zabytków i zadziwiającej przyrody, wędrowali kupcy niemieccy, czescy i polscy.
Goszczę tu od kilkunastu lat i wciąż odkrywam nowe magiczne zakątki. To Brama Lubawska – obniżenie w łańcuchu Sudetów, między Karkonoszami a Kotliną Kłodzką, przez które przepływa rzeka Bóbr. Tu wolniej płynie czas. Jest czym oddychać i co chłonąć. W tutejszych wioskach i miasteczkach spotykam zawsze przyjaznych, życzliwych ludzi. Lokalni mieszkańcy – sprowadzeni po wojnie na tzw. Ziemie Odzyskane – stanowią swoistą mieszankę repatriantów z centralnej Polski, Beskidów i „zza Buga”. Z uwagą słucham ich fascynujących opowieści. Przez wieki strój Bramy Lubawskiej, z racji przygranicznego położenia, kształtowały trzy kultury – polska, czeska i niemiecka. Często zastanawiam się, czyje są te góry, doliny, wrośnięte w nie wsie i miasteczka? Najbezpieczniej mówić o państwie cysterskim, które istniało na tych ziemiach od XIII wieku. Był to ważny ośrodek artystyczny i kulturalny skupiający najwyższej klasy twórców. W 1810 roku zakon i jego rozległe dobra zsekularyzowały Prusy. Po 160 latach cystersi powrócili – w sile trzech braci. Ich opactwo położone w niewielkim Krzeszowie, światowej klasy perła architektury barokowej, przyciąga nie tylko pielgrzymów. W potężnej bazylice – dziś Sanktuarium Maryjnym Diecezji Legnickiej – ulegam urokom fresków i puszystych rzeźb. Ołtarz główny wypełnia potężny obraz, dzieło Petera Brandla, który – jak się dowiedziałem po cichu – miał kłopoty z otrzymaniem wynagrodzenia. Artysta zemścił się na opacie, lokując w centrum obrazu aniołka z facjatą opata oraz ... gołym tyłeczkiem wycelowanym dokładnie w prezbiteryjny fotel szefa zakonu. Z daleka detalu nie widać, ale bliższa obserwacja nie pozostawia wątpliwości. Warto zajrzeć do mauzoleum – spoczywają tam m.in. książęta śląscy Bolko I i II – fundatorzy zakonu. Stojący obok kościół św. Józefa to prawdziwa galeria fresków. Cykl z życia Świętej Rodziny namalował Michał Willmann, najwybitniejszy śląski malarz baroku. Za murami klasztoru restauracja i hotel „Willmannowa Pokusa”. Nazwa nieprzypadkowa. Legenda głosi, że malując freski, artysta ulegał częstym pokusom i wyskakiwał na jednego do tejże karczmy. Aż przydzielono mu zakonnego anioła stróża. Willmann miał i z tym sobie poradzić – malując na ścianie atrapę swoich nóg zwisających swobodnie z wysokiego rusztowania… Willmann wyskakiwał na gorzałkę, jednak równie dobrze – a nawet lepiej – wyrwać się z miasteczka, żeby podziwiać lubawską przyrodę. Sławą cieszą się szczególnie dwa rezerwaty skalnych osobliwości: „Kruczy Kamień” i „Głazy Krasnoludków”. Krasnoludki są przy tym całkiem spore – mają od 5 do 30 metrów. Jeszcze większe formacje z piaskowca ciosowego znajduję w Żeplicko-Adrspaskim Skalnym Mieście, tuż za czeską granicą. Kilkaset skał o nazwach związanych z ich kształtami: Kochankowie, Starosta i Starościna, Głowa Cukru, Skalny Zamek, Jeż na Żabie i Bliźnięta w Beciku. Największe – wolno stojące baszty – mają po sto metrów. Po skalnych wędrówkach można odpocząć wśród Kolorowych Jeziorek – położonych w Rudawskim Parku Krajobrazowym. Ich purpurowe, błękitne i żółte wody obudzą zmysły. Nazwę zawdzięczają składowi chemicznemu pokopalnianych wyrobisk – do XX w. wydobywano tu piryt, z którego wytwarzano kwas siarkowy. Jednak na spiekoty polecam zanurzyć się w pięknym zalewie Bukówka, jednym z najwyżej położonych w Polsce jezior zaporowych. Można próbować sił z żaglem, kajakiem i z wędką. W wodach zalewu i rzeki Bóbr nie raz czaiłem się na pstrąga, lipienia, szczupaka czy garbatego okonia. Obok jeziora, daleko od szosy, w sąsiedztwie lasu i łąk, Barbara i Kazimierz Jochymek prowadzą 50-hektarowe gospodarstwo, od 1992 roku jako atestowany producent żywności ekologicznej. – Kilkanaście lat temu sprzedaliśmy mieszkanie na Górnym Śląsku, kupiliśmy tu ziemię i to był początek nowego, lepszego życia – wspomina uśmiechnięta pani Basia. Dziś jest to wzorcowy, przyjazny i oryginalny zespół zabudowań agroturystycznych – Brama Ciszy. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Z Akiko Miwa, Japonką osiadłą na Podhalu, rozmawia Marek Tomalik
Czy to prawda, że w Tokio jest tak ciasno, że ludzie na ulicy muszą chodzić bokiem? Ludzie chodzą normalnie (śmiech). Ale jak wracam do Japonii, do dużych miast, doświadczam potoków ludzi płynących śpiesznie np. do pracy. Aż mi się w głowie kręci, jakbym znajdowała się na statku. To naprawdę męczące. Muszę co chwilę spoglądać do góry, aby uwolnić się od tego obrazu. Wcześniej inaczej to odbierałam. Interesowałaś się naszym krajem jeszcze w Japonii? Temat Polski przewijał się w książkach, które czytałam. Wiele z nich mówiło o obozie w Oświęcimiu – były to głównie pozycje Wiktora Frankla, austriackiego psychologa, więźnia obozów koncentracyjnych. Interesowało mnie, jak człowiek może zachować godność w skrajnych sytuacjach. Jednak wtedy nie miałam jeszcze pojęcia o historii Polski. Kiedyś odwiedziłam moją siostrę w Los Angeles. I tam w czasie Bożego Narodzenia poznałam polską rodzinę. Święta te zapamiętałam jako czas śpiewania kolęd, co bardzo mi się podobało. Kolędom towarzyszyły opowieści o Polsce, o tym, jak trudno się tam żyje, że w ciągu dnia można zarobić równowartość jednego dolara. Podobały Ci się kolędy? Czy jesteś chrześcijanką? Jestem protestantką. Chrześcijaństwo w moim kraju wyznaje nie więcej niż 1 proc. ludzi. Większość Japończyków deklaruje przynależność do jednej z wielu szkół buddyjskich. Zawsze podobał mi się szintoizm [tradycyjna religia Japonii, najgłębiej ze wszystkich osadzona w życiu i tradycji jej mieszkańców] – kamień, skała, drzewo, rzeka są święte i ty sam jesteś sobie bogiem. Szacunek do natury jest w Japonii bardzo silny. Co robiłaś przed przyjazdem do Polski? Mieszkałam w Ariake. W Tokio dzieci chorowały na astmę, więc przeprowadziliśmy się do Nagano. Tam było lepsze powietrze i smaczniejsza woda. Kupiliśmy ziemię, wybudowaliśmy domek i nabyliśmy prawa do korzystania z wód gorącego źródła. Każdego wieczora spędzaliśmy przy nim dużo czasu – piliśmy wodę, kąpaliśmy się. Pracowałam jako nauczycielka, robiłam witraże, które po pewnym czasie zaczęły się świetnie sprzedawać, handlowałam biżuterią. W Japonii nie czułam się spełniona, drażniło mnie to, że wszystko jest tam takie poukładane. Kobieta 55-letnia przechodzi na emeryturę i czeka ją pustka. Od jak dawna mieszkasz w Polsce? Do Polski przyjechałam w 1989 r., po rozwodzie. Najpierw trafiłam do Warszawy, gdzie mój znajomy, profesor z Japonii, pracował na uniwersytecie. I to on tak naprawdę zaraził mnie Polską. Myślałam, że zostanę tu dwa–trzy lata. Zaczęłam od nauki języka w studium dla obcokrajowców. Profesor nie polecał mi Łodzi, więc za jego namową wybrałam Kraków. Jak odkryłaś Harklową? W Krakowie zaprzyjaźniłam się z moją imienniczką, Akiko, studentką filozofii, która zabrała mnie do sąsiedniej Łopusznej. Tam poznałam osobę rodem z Nowego Targu, której rodzice mieli w Harklowej dom letniskowy. Podczas spaceru – to było w zimie – weszliśmy na górę, na której stoi teraz mój dom. Natychmiast się w tym miejscu zakochałam! Wielka łąka i wspaniała panorama Tatr widoczna z otuliny Gorczańskiego Parku Narodowego. Już wtedy podjęłam błyskawiczną decyzję o budowie domu. A przecież nawet nie wiedziałam, czy uda mi się kupić ziemię i czy to w ogóle możliwe… Postanowiłam zostać w Polsce, za wszelką cenę. Bardzo szybko zachwyciłam się góralską naturą, mentalnością, tutejszą tradycją. Wcześniej sporo podróżowałam. Byłam w Anglii, Szwajcarii, we Francji, w Holandii, Norwegii – i nigdzie nie znalazłam tej sympatyczności w krajobrazie i ludziach, co tutaj, w Harklowej. Jest to „coś” w tym miejscu. Widząc te góry, nie miałaś skojarzeń z Japonią? Oczywiście, że miałam – z wyspą Hokkaido. Bardzo lubię chodzić po górach. Gdy moje córki miały 5 i 7 lat, często wędrowałyśmy szlakami wytyczonymi w Alpach Japońskich w Nagano na wyspie Honsiu, docierałyśmy na wysokość aż 3 000 m. Jak się zabrałaś do budowy w tak dzikim terenie? Przez znajomą poznałam syna słynnego filozofa Romana Ingardena, który był architektem i to on zaprojektował mój pensjonat. Nie wiedziałam jednak, co znaczy budowanie w miejscu, do którego nie prowadzi żadna droga. Do wsi jest stąd 3,5 km. Dojazd został poprowadzony leśnym żlebem, wydrążonym specjalnie na głębokość półtora metra. Na początku nie miałam żadnego pojęcia o budowie domu. Dopiero gdy zostały wykopane fundamenty – chwyciłam się za głowę. Pojawiły się problemy, głównie z transportem materiałów. Kupiłam traktor i samochód terenowy. Cały czas pracowałam fizycznie, woziłam żwir, kamienie i wszystko to, co było potrzebne. Budynek musiał być utrzymany w stylu góralskim, dlatego zdecydowałam się kryć dach gontem. Ponadto musiał mieć własną oczyszczalnię ścieków. Jak patrzyli na Ciebie górale? Podziwiali mój upór i siłę w pokonywaniu trudności, pomagali. Myślę, że są to wspólne cechy moje i górali. Mówią o mnie, że mam duszę mężczyzny. Z kolei japońskie kobiety z tutejszymi łączy pracowitość. Oczywiście miałam chwile zwątpienia, swego czasu permanentnie. Ale utopiłam już tyle pieniędzy, że nie było odwrotu. Musiało się udać. Miałaś przywilej nadania swojemu przysiółkowi nazwy geograficznej. Tak, nazwałam to miejsce Ariake. Miejscowe władze były temu przychylne. Wcześniej mieszkałam w Ariake, urodziłam się koło morza Ariake, gdzie doki portowe budował mój ojciec. Jest także święta góra o tej nazwie, wszystko na wyspie Honsiu. Dla Japończyków słowo ariake oznacza też chwilę, kiedy księżyc świeci jeszcze czysto, choć już za moment zacznie się wschód słońca – czyli przedświt. Twój pensjonat jest bardziej znany w Japonii niż w Polsce. W to niedostępne miejsce przyjeżdżają goście z różnych stron świata, często osoby znane. Na dole zostawiają nie tylko swoje samochody, ale też troski. U mnie żyje się innym rytmem, niezależnie od tego, czy spędza się tu tylko weekend, wakacje, czy całe życie. I żyje Ci się tutaj lepiej niż w Japonii? Lubię tutejszy klimat i to miejsce. Gdybym mieszkała w mieście – na pewno nie byłabym szczęśliwa. Ale samo życie jest tutaj cięższe. Gdzie jest Twoja ojczyzna? Czy możesz już powiedzieć, że jesteś stąd? Tak myślę, chociaż jeszcze nie do końca. Pół życia spędziłam w Japonii i mam z nią stały kontakt. Jeżdżę tam co najmniej raz w roku. Do Harklowej zaprosiłaś chór z Tokio, zorganizowałaś również Święto Kwitnącej Wiśni, a także Tęczę nad Podhalem, czyli Święto Latawca. Próbuję tu krzewić japońską kulturę, sztukę, kuchnię. Chcę pokazać te dobre strony Japonii. Ale najbardziej zależy mi na zaprezentowaniu Polski w Japonii, ponieważ uważam, że Japończycy mogą się od Polaków wiele nauczyć. Macie dużo wyższą kulturę, sztukę, muzykę. Nawet edukacja znajduje się u Was na wyższym poziomie. Jesteś bardzo mocno zaangażowana w życie wsi. Jestem Harklowianką. Jeszcze w Japonii uczestniczyłam w pracach samorządów lokalnych. Zawsze miałam szacunek dla rolników. Ci ludzie bardzo ciężko pracują i oczekują wsparcia. Sama promuję technologię efektywnego wykorzystania mikroorganizmów [tzw. Technologia TM]. Od trzech lat jestem rolnikiem ekologicznym na skromnym areale 1,85 ha. Prowadzę własne gospodarstwo, mam dwie owce, kozę i kury, które dają bardzo dobry nawóz. Niedawno założyłaś Polsko-Japońskie Stowarzyszenie na Rzecz Regeneracji Środowiska „Tęcza”. Co chcesz dzięki niemu osiągnąć? Coś trzeba po sobie pozostawić. Bo co ja mogę zrobić w Polsce dla Polski? Tak długo już tu mieszkam… Japońska filia Stowarzyszenia działa w Tokio i liczy ok. 60 osób. Ekologia, sztuka, nauka i sport – wszystkiego po trochu, ale małymi krokami. Na pewno chcę szerzyć świadomość ekologiczną. I zachęcam do działania w stowarzyszeniu inne osoby – ale na razie idzie z tym jak po grudzie. Ludzie nie chcą tracić energii na takie rzeczy. Niewiele osób myśli o pracy. Gdy w zeszłym roku w październiku na lotnisku w Nowym Targu zorganizowałam Święto Latawca pod hasłem One Sky, One World, ludzie pytali mnie o cel tego przedsięwzięcia, uśmiechali się i dziwili. A przecież wystarczyło spojrzeć na dzieci, jak patrzą w niebo, by się przekonać, że już to samo w sobie stanowi sens… W tym roku będę się zmagać ze sponsorami o ufundowanie biletu lotniczego dla zwycięzców. Chciałabym, aby mogli wziąć udział w podobnych zawodach organizowanych w Japonii. Skąd czerpiesz energię? Nie wiem, sama się zastanawiam. Sporo też leniuchuję, dziś spałam do 11.00. Wczoraj czytałam do późna w nocy. Co czułaś, gdy dzieci z Harklowej zaśpiewały po japońsku piosenkę, której ich sama nauczyłaś? Miałam łzy w oczach! Ale dla mnie znacznie ważniejsze jest włożyć im do głowy, co jest ich ojczyzną. Dlatego pytałam je – Które miejsce jest najważniejsze w Polsce? Większość dzieci mówiła – Warszawa, inne – Kraków, Lublin, Poznań. A ja ich przekonywałam – Nie! Harklowa jest dla was najważniejszym miejscem. To wasza ojcowizna! Co Ci się najbardziej u nas podoba? Przeciętny Polak posiada wiele umiejętności i sporą wiedzę o świecie. Bardzo to szanuję. W Japonii większość ludzi nie potrafi wbić gwoździa w ścianę. Mimo że miejscowi są trudni w pierwszych kontaktach, to po przełamaniu lodów okazują się bardzo sympatyczni, prostolinijni i otwarci. W Japonii człowiek jest sztuczny, zamknięty, ciągle rozważa, co wypada zrobić, udaje. Ja też jestem otwarta, ale w Japonii traktują mnie trochę jak wariatkę (śmiech). Wariatkę? Akiko po japońsku znaczy błyskotliwe dziecko. Całe życie byłam wariatką, tak mnie postrzegano. Większość moich decyzji, pomysł przyjazdu i osiedlenia się w Polsce – to wszystko dla mojej mamy i rodaków było czystym wariactwem. W moim kraju ciągle szłam pod prąd i to musiało się nie podobać. Najbardziej w Polsce drażni Cię…? Wiem, że macie bardzo tragiczną historię i często się na nią powołujecie. Niedobre jest to, że w przeszłości upatrujecie źródeł swoich teraźniejszych niepowodzeń. Narzekacie na 50 lat komunizmu i twierdzicie, że nie da się nic zrobić. Było to było, a teraz trzeba budować. Niestety, na razie nic takiego się nie dzieje. Widzę za to, jak ludzie, szczególnie młodzi, uciekają za granicę. To bardzo źle! A co Cię ubawiło? Most w Rabce – budują go od 10 lat, a przy tym tyle się o nim mówi i pisze. W końcu jako tako jest zrobiony i oddany do użytku. Najbardziej bawi mnie u Was przyzwolenie na tymczasową prowizorkę, na „jako tako”. I mówię to z pozytywną przekorą. Macie zdolność radzenia sobie w kłopotliwych sytuacjach, wiązania trudnych spraw metodami, które w świecie zachodnim mogłyby wywoływać poważne wątpliwości bądź ironiczny uśmiech. Twoje marzenia? Myślę o pszczołach, a także o uprawie lnu. Życia mi na to nie wystarczy. Nie mam marzeń jako takich, o czym pomyślę, to zaraz realizuję. Akiko Miwa Urodziła się w 1944 r. w Kumamoto, na zachodzie wyspy Kiusiu. Przez lata mieszkała w dzielnicy Ariake miasta zwanego dziś Azumino, w prefekturze Nagano na wyspie Honsiu. Studiowała wychowanie przedszkolne, zdobyła dyplom uprawniający do prowadzenia żłobka. Teraz promuje Polskę w swoim ojczystym kraju i jest animatorką wielu imprez przybliżających góralom japońską kulturę. Zorganizowała m.in. Święto Kwitnącej Wiśni, podczas którego przedstawiciele gminy wzięli udział w ceremonii parzenia herbaty, będącej najważniejszym elementem japońskiej gościnności. Pracuje nad wprowadzeniem w gospodarstwach domowych na Podhalu nowych technologii, które sprawdziły się w Japonii. Próbuje przekonać m.in. do utylizacji śmieci i stosowania naturalnych opakowań, które zastąpiłyby reklamówki. Chce hodować krowy na japońską modłę, czyli z masażem, piwem i muzyką w oborze. Myśli o wypromowaniu produktu ekologicznego z marką Harklowa. W wolnych chwilach gra na organach Hammonda muzykę Bacha i polskich kompozytorów renesansowych. Zaczytuje się w książkach Hermanna Hessego, we Wróżkach kwiatowych Cecily Mary Barker, uwielbia rolę Anthony’ego Hopkinsa w Okruchach dnia. Kocha zwierzęta. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Rumunia nie leży daleko od Polski! Od przejścia granicznego w Koniecznej w Beskidzie Niskim do Satu Mare jest zaledwie 290 km. Sześć godzin jazdy z krótkimi postojami.
W środku Europy Pierwszą kawę za granicą pijemy na rynku w bajkowym Bardejowie, wśród parterowych domów o pastelowych fasadach. Dzieci połykają porcję lodów i pędzimy dalej. Przez Preszov (Preszów) i Koszyce do Tokaju. Tu kolejne prostowanie nóg i zakupione w plastikowej butelce (!) wino słynnego szczepu muskotály. Słońce powoli chyli się ku zachodowi i myślę sobie, że na tej trzeciej granicy to już nas przetrzymają. A tu pusto i tylko uśmiechnięty celnik pytający poprawną angielszczyzną o cel podróży. 12 km dalej jest już rumuńskie Satu Mare. Z pewnością jedno z najładniejszych miast północnej Rumunii. Krótki spacer po nim zaskakuje. Pomimo upływu czasu i braku pieniędzy na renowację – wiele przetrwało z eleganckiego klimatu la belle epoque z początków XX w. Secesyjny budynek Hotelu Dacia należy z pewnością do najpiękniejszych w całej Transylwanii. W bankomacie bierzemy pieniądze i wczesnym popołudniem dojeżdżamy do Wesołego Cmentarza w Sapanta, w regionie Maramuresz. Jeszcze cztery lata temu, kiedy trafiłem tu pierwszy raz i spałem w domu wójta, było tu cicho i spokojnie. I dwa razy taniej. Dziś kolorowe krzyże urokliwego cmentarza ściągają nie tylko etnografów, ale i wycieczki z całej Europy. Przybyło sklepików z pamiątkami i wyrobów rękodzieła. Czar trochę prysł, więc nie spędzimy tu kolejnej nocy, ale zaglądamy na budowę imponującej drewnianej cerkwi Manastirea Sapanta-Peri, której wieża sięga kilkudziesięciu metrów. Cała z dębów ponadmetrowej średnicy, budowana jak za dawnych czasów. Bez wątpienia wybitne dzieło sztuki ciesielskiej. Wjeżdżamy do Syhotu Marmaroskiego. Kiedy kupuję wodę, zaciekawia mnie tłum wylewający się z uliczki między okazałymi kamienicami. Idę chwilę pod prąd i docieram do barwnego targu: czerwone kopczyki mielonej papryki, ułożone w pryzmy owoce, dojrzewające w słońcu sery i pani, która mnie zaczepia, wyczuwając moje potrzeby. – Co to jest? – pytam, patrząc na plastikową butelkę po wodzie mineralnej. – Palinka, węgierska śliwowica, 75 proc., 10 zł za pół litra. Progów hali z tradycyjnym buncem już nie przekraczam. Zapach serowych walców średnicy prawie metra zatrzymuje mnie w drzwiach. Z Syhotu urokliwa trasa prowadzi nas doliną Izy do serca Maramureszu. Do krainy strzelistych drewnianych cerkwi, spośród których kilka wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Najmocniej porusza wyobraźnię cerkiewka w wiosce Ieud, datowana na 1364 rok! I pomyśleć, że przetrwała tyle wojen, zawieruch, pożóg. Urzekające są drewniane, solidne bramy wjazdowe do kolejnych domostw. Zastanawiam się nad noclegiem w jednym z gospodarstw agroturystycznych, ale nie jest jeszcze za późno, by dojechać przez Borszę na przełęcz Prislop (1416 m n.p.m.). Droga jest fatalna, ser szwajcarski. Kiedy wysiadamy pod schroniskiem, jest tuż przed zachodem słońca, które jak na zawołanie hrabiego Drakuli krwiście odchodzi za kolejnymi pagórami surowego krajobrazu. Mamy środek lata, a tu zaledwie kilka stopni, przejmujące zimno! W schronisku ciepła strawa i spotkanie z polskimi turystami. Wędrują na azymut, poza szlakami, opowiadają o spotkanych na trasie pasterzach, o wilkach, niedźwiedziach, niesamowitych widokach i najprawdziwszej dziczy. – Tego u nas już nie ma! Bukowina – Od XIV w. kolebka państwa mołdawskiego. Przez wieki lawirowało ono między walczącymi o wpływy Polską, Węgrami i imperium osmańskim, później także z Rosją. W różnych okresach historii Mołdawia była lennem Polski, co pozostawiło ślad w jej kulturze. W czasach wielonarodowego cesarstwa austriackiego powstały tu polskie wsie, których mieszkańcy do dziś zachowali język i obyczaje. Aby obudzić jeszcze więcej sentymentów, dodam, że przed II wojną światową sięgała tu granica II RP. Dzisiejszą Bukowinę dzieli granica z Ukrainą. Zanurzamy się na kilka dni w jej południowej, rumuńskiej części. I odkrywamy unikalne skarby tutejszych monastyrów. Archipelag malowanych cerkwi! Malowidła na ścianach zewnętrznych powstały w XVI w. i zachowały się do dziś. Każdy ma inny „kolor przewodni”: Voronet – błękit, Humor – róż indyjski, Moldovita – spatynowaną czerwień, Sucevica – zieleń, a Arbore – zieleń malachitową. Suczawa – nazwany przez historyków testamentem starej sztuki mołdawskiej – jest kwintesencją stylu tamtej epoki i jednym z najpiękniejszych zespołów klasztornych w Europie. Aby w pełni doświadczyć jego urody, wychodzimy na pobliskie wzgórze. Widok zeń nie pozostawia wątpliwości! Putna to kolejna perła. W zamyśle hospodara Stefana Wielkiego – nekropolia wszystkich władców mołdawskich. Klasztor Voronet – jeden z najcenniejszych z całej grupy – ma idealnie zachowane freski, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne, w czystym kanonicznym stylu bizantyjskim. Droga powrotna z Putnej – leniwe niedzielne popołudnie i równie leniwa jazda. I nagle pojawia się wóz drabiniasty, jakich tu na drogach ciągle jeszcze sporo, choć może niekoniecznie w niedzielę. Obrazek o tyle dziwny, że w zaprzęgu zamiast konia jest chłop, wspomagany z tyłu przez dopychającą babę. Idzie im ciężko, stojący upał odbiera resztki sił. Żal, że nie mogę im pomóc. Czy na pewno? Mijam ich i kilometr dalej szalony pomysł każe mi zatrzymać samochód. Wracam. Podjeżdżam do wozu i proponuję, że pociągnę. Do wystającego dyszla wiążę linkę, a jej drugi koniec do haka holowniczego wysłużonej terenówki. Chłop na wozie za dyszlem, znaczy kierownicą. Baba w naszym aucie, niezbyt wyraźnie zadowolona, ale pogodzona. Ruszamy. Powoli i majestatycznie. Niewielka prędkość, w porywach do 30 km/h. I tak pięknie przez kilka kilometrów, zupełnie bez problemów. Aż tu nagle zbliża się przejazd kolejowy. Spokojnie – widoczność w lewo i w prawo mam na kilometr, żaden pociąg się nie zbliża. Ale wyprzedza nas samochód i przed torami gwałtownie hamuje. Ja też mam hamulce, ale wóz nie! Chłop się okazał bardziej przytomny niż ja sam. Kieruje dyszel w bok, wóz idzie na prawo, uwiązany dyszel dostaje się pod podwozie auta, wyrwa błotnik, tłucze lampę i na koniec łamie się jak zapałka. Sfilmowane zdarzenie byłoby śmieszne, a tu tragedia: ja się użalam nad złamanym dyszlem, a chłop nad wyrwanym błotnikiem. Do celu zabrakło nam kilkaset metrów. Takie niedzielne leniwe popołudnie… Wracamy na trasę. Poza najchętniej odwiedzanymi zespołami jest kilkanaście klasztorów, do których turyści trafiają sporadycznie. Tu zamiast biletów będzie potrzebna niewielka ofiara i wyciszenie. – W Rascy trafiamy na wieczorne, mantrujące śpiewy zakonnika. Za oknem, w porze zachodu słońca, bębni deszcz. W środku mnich dolewa oliwy do lampek przed obrazami i bezszelestnie zapala je, a te rozświetlają kolejne zakamarki XVI-wiecznej świątyni. Czuję dotknięcie sacrum... Oddechem od turystycznego nowicjatu są dla nas odwiedziny w polskich wsiach, w całości lub częściowo zamieszkanych przez Polaków. W Suczawie jest Dom Polski z tradycjami sięgającymi początku XX w. Nowy Sołoniec jest największą wioską polską, mieszkają tu – jak i w trzech innych – potomkowie górali czadeckich. Plesza jest najładniej położona, a w Polanie Micului tradycje ludowe są ciągle żywe. Do wsi Cacica Polacy przybyli m.in. z okolic Bochni i pracowali w kopalni soli, udostępnionej dziś do zwiedzania. Śpimy w Domu Polskim w Paltinoasie, obok miasta o dźwięcznej nazwie Gura Humorului. Wydaje mi się, że język polski ma tutaj „przedwojenne” brzmienie. Bukowina to wieloetniczny region, charakterystyczny dla Europy Środkowej, gdzie żyją obok siebie Ormianie, Ukraińcy, Niemcy czy też Lipowanie. Wizyta u tych ostatnich, w wiosce Lipoveni nieopodal Suczawy, zapadnie nam na długo w pamięć. Trafiamy tu w sobotę, gdy starowiercy zażywają rytualnej kąpieli parowej w banniku. Chętnie „wypożyczają” nam tę przyjemność. Lokalnym trunkiem jest likier borówkowy, skuteczny na różne dolegliwości, także na odmoczyny... Z Suczawy niespiesznie jedziemy na południe. Najpierw podziwiamy Bicaz, drugi najgłębszy wąwóz Europy. Skaliste partie wąwozu ciągną się na długości 8 km i znane są wspinaczom z całej Europy. Dnem kanionu biegnie droga, a po obu jej stronach wznoszą się ściany o wysokościach względnych ok. 400 m, częściowo pokryte lasem. Po przejechaniu przełęczy wybieram pierwszą szutrową drogę w bok. Po kolejnych kilku kilometrach mam, com chciał! Piękna łąka z leniwym potokiem u stóp wznoszącego się wyżej lasu. Pachnie grzybami. Na łące trwają sianokosy – trzymając w ręku rozmówki rumuńskie, idę pertraktować. No i porażka! Nie mówią po rumuńsku, tylko po węgiersku. W tym języku nie dam rady, nawet „dzień dobry”... Pozostaje migowy i nieźle mi idzie – po kilku minutach ustaliłem zasady współpracy. Gospodarze, mieszkający kilkanaście kilometrów stąd, godzą się na nasz pobyt na ich łące, a my na pomoc w sianokosach. Pełne siana wozy zapinane są do Dacii i niekoniecznie bocznymi drogami zmierzają do stodół. W zamian za pracę z widłami zostaję obdarowany piwem i pysznym serem. A ja im obiecuję – przy następnym spotkaniu – superkosę z fabryki w Wilamowicach. Praca i zabawa trwają trzy dni. Biwakujemy, chodzimy na grzyby, a w potoku łapiemy ryby, a strawę pitrasimy na ognisku. Dobrudża. Po sianokosach 300-kilometrowy odcinek z postojami tylko na siusiu i na lody, oczywiście. Dojeżdżamy do miasta Gałacz. Miejsce z prehistorią sięgającą Scytów (VI–V w. p.n.e.), ale dzisiaj to cerkwie, niektóre z nich warowne, i ratusz zdobią miasto. Dla nas jest to postój na trasie do orientalnej Tulczy (Tulcea) – bazy wypadowej do delty Dunaju. Meczet, greckie cerkwie, liczne muzea, w tym Muzeum Historii Naturalnej i Archeologii – jest co robić przez całe popołudnie. Ale najpierw muszę zorganizować jutrzejszy wypad na deltę. Agencji turystycznych nie brakuje. Tańsze oferty zaczynają się od 70 zł za osobę, w tym posiłek. Jednego dnia płyniemy główną odnogą Dunaju, wzdłuż granicy z Ukrainą (widzimy stepy akermańskie!), a następnego promem środkową odnogą do Suliny, gdzie ma-my nocleg. Największe i najlepiej zachowane moczary w Europie zostały wpisane na Listę Rezerwatów Biosfery i Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Są to najważniejsze w Europie ostoje i żerowiska wielu migrujących ptaków, szukających schronienia w różnych odcieniach zieloności tej niezwykłej krainy. Delta jest terenem transgranicznym – jej część należy również do Ukrainy i Mołdawii. Przejazd z Tulczy nad Morze Czarne do Konstancy trwa dwie godziny (130 km), ale po drodze zatrzymujemy się w mieście Babadag, którego nazwa dźwięczy w uszach po przeczytaniu jednej z ostatnich powieści Andrzeja Stasiuka. Kiedyś ważny ośrodek gospodarczy i militarny, dziś senne miasteczko z wyróżniającym się meczetem Baszy Ali-Gazy. I okolice pełne fascynujących ruin z różnych epok. W wioskach Slava Rusa i Jurilovca mieszkają starowiercy Lipoveni. W tej drugiej zostawiamy samochód i płyniemy łodzią na mierzeję do Gura Porticei. Znajdujemy klimatyczne miejsce na biwak, a dzieciaki – towarzyszy zabawy. I można by tu zabawić znacznie dłużej, gdyby nie czas, który wygania nas do Mamai. To oczywiście ukłon dla skrzatów i własnej ciekawości. No, bo jak można wyobrazić sobie najbardziej ekskluzywny ośrodek na rumuńskim wybrzeżu? Oczywiście, tak samo jak w każdym innym miejscu na świecie – podświetlane palmy, fontanny, kluby, bary, dyskoteki – i dziesiątki patentów, jak wyciągnąć pieniądze z kieszeni rodziców. I plaże. A na plaży lody, dmuchane smoki i krokodyle, paintball, narty i skutery wodne... Na nocleg wybieramy jeden z niedrogich kempingów. Mnie jednak ciągnie do Konstancy. Włóczymy się po starówce w poszukiwaniu miejsca na kawę. Im dłużej tu przebywamy, tym bardziej nas wciąga. Mozaika różnych stylów i epok – orientu, klasycyzmu, socrealizmu. Wszystko mniej więcej zgrabnie połączone w kurort i olbrzymi nadmorski port. Wracamy na zachód, do Transylwanii. Autostradą do Bukaresztu i dalej do Synai. Z postojem na obiad w stolicy kraju – to cały dzień jazdy, w sumie z Konstancy 340 km. Bukareszt, nazywany kiedyś Paryżem Wschodu, dziś jest trudny do zdefiniowania. Wszędzie wyziera piętno socjalizmu i trzeba poświęcić więcej czasu na zrównoważenie pierwszych, negatywnych, pewnie niezbyt trafnych wrażeń. A na to moi synowie – Kuba i Mikołaj – na pewno nie pozwolą! Przynajmniej nie tym razem. Obiecałem im zamek, jakiego nie widzieli, i mają go jutro mieć. Sinaia to letni kurort rumuńskiej rodziny królewskiej. Król Karol I Hohenzollern poszedł na całość i wybudował baśniowy zamek Peles. Owszem, z zewnątrz przyciąga, ale to dopiero przedsmak absurdalnego przepychu jego środka. Kryształy, broń, lustra, malarskie kopie największych dzieł sztuki – belle epoque w najbardziej kwiecistym wydaniu. Czy to może się podobać? Jest tak inne, że z pewnością zaciekawia! Wyszukane zestawienia dekoracyjne w sali teatralnej wykonał sam Gustav Klimt. Obok znajduje się zamek Pelisor, tzw. Mały Peles, dobrze pogodzony z trendami art nouveau. Mnie bardziej fascynuje monastyr Sinaia i kaplice przycerkiewne, gdzie dziewczęta w chustach starszych pań zapalają świece wotywne. Tu się naprawdę czas zatrzymał. Stąd jest blisko do Braszowa, średniowiecznego grodu, którego nie można ominąć. Kiedyś było to najlepiej ufortyfikowane miasto Transylwanii, na styku Bałkanów i łacińskiej Europy. W wiekach średnich handlowali tu: Turcy, Niemcy, Ormianie, Arabowie, Grecy, Italianie, Rumuni i Polacy. Architektoniczny ład pozostał i zachwyca coraz liczniej przybywających do miasta turystów, w większości z Niemiec. Gotycki Czarny Kościół ma prawie 90 m długości i mówi się o nim, że jest największym między Wiedniem a Stambułem. Nazwa pochodzi od sadzy po jednym z pożarów. Dwie filiżanki herbaty odmierzają czas potrzebny na nasycenie zmysłów i mrużenie oczu, znaczy podróż w czasie. Śpimy na kempingu przy szosie wylotowej w kierunku Bukaresztu. Małe, drewniane i zdobione domki jak z bajki o Jasiu i Małgosi. Wreszcie przyszedł czas na Drakulę, czyli najprawdziwszy przemysł turystyczny. 20 km od Braszowa jest zamek Bran, turystyczna ikona Rumunii. Okrutnik Vlad Tepes, historyczny protoplasta Drakuli, miał tu być przez chwilę (kilka godzin), ale pozostał dłużej, może na zawsze. Dorobiono mu gębę i teraz straszy, krzyczy, wyje – to „zasługa” aktorów. I nie da się tego uciszyć. Porównując z innymi atrakcjami autentycznej wciąż Rumunii, to kuriozum. Moje skrzaty odbierają świat komiksowo i dla nich wszystko gra. Ba, są zachwycone! Na szczęście najpiękniejsze miasto ma się dopiero wydarzyć. Sighisoara, 112 km od Braszowa. Dla mnie perełka niemająca sobie równych w całej Europie! Nic dziwnego, że wpisana jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Hmm, bywalcy krain zachodnich twierdzą, że porównywalna z Carcassone. I jak tu pisać o urodzie perły? Trzeba przyjechać i samemu się przekonać. Górne i dolne miasto, baszty, wąskie i spadziste uliczki, drewniane schody, pastelowe kolory wiekowych domów, a dla dzieciaków ciąg dalszy Drakuli. W jednej z baszt miejscowy spryciarz urządził sobie destylarnię i winiarnię. Kupujemy gruszkówkę, śliwowicę i butelkę delikatnego wina. Zadowolony bimbrownik twierdzi, że jego alkohole to czysta naturka, bo fermentacja zachodzi na samych owocach, bez dodatku cukru. Jeśli ktoś zapyta mnie: Twoje miasto dniem i nocą? – odpowiem zawsze: Tylko Sighisoara! Saska wioska Viscri, 40 km od Sighisoary, ma tyle uroku, że jest dla nas przedłużeniem klimatu sprzed paru chwil. Dojazd trudny dla zawieszenia, ale dajemy radę. Jadą wozy kolorowe taborami, może z liści spadających im powróży wiatr cygański, wierny kompan ich podróży – śpiewamy. Aż trudno uwierzyć – wędrowne cygańskie zaprzęgi na unijnych szosach. W drodze na południe do Gór Fogaraskich mijamy wioski z charakterystycznymi zamkami chłopskimi, czyli fortecami budowanymi przez lud. Nigdzie indziej w Europie nie powstawały podobne warownie. Część z nich ocalała i teraz czeka na restaurację z funduszy unijnych. Szosę Transfogaraską wymyślił „Słońce Karpat” Nicolae Ceausescu. Miała służyć czołgom! To jakby połączyć drogą Zakopane z Liptowskim Mikulaszem. Ale dzięki „Geniuszowi Karpat” możemy teraz dojechać na przełęcz na wysokości 2043 m n.p.m. I są to dla mnie – kierowcy – mocne wrażenia. A stąd wiodą szlaki do dwóch najwyższych szczytów Rumunii – Moldoveanu (2 543 m n.p.m.) i Negoiu (2 535 m n.p.m.). Dzieci zostają z mamą i sycą oczy widokami, spacerując wokół schroniska Balea Lac. Ja postanawiam zmierzyć się z położonym bliżej Negoiu. Widoki oszałamiające, trasa dobrze oznakowana, ale powrót – przy burzy i trzaskających piorunach – dramatyczny. Nie życzę nikomu, długo to będę pamiętał. Sybin (Sibiu), obok Luksemburga, ma zaszczyt w tym roku być europejską stolicą kultury. Z przełęczy jest tu blisko, ledwie 60 km. Co łączy te dwa miasta? XII w. i okres silnej emigracji w całej Transylwanii. Wtedy Sibiu nazywało się Hermanstadt i zostało założone przez Niemców nazwanych tu Sasami. Było i jest stolicą regionu Transylwanii o nazwie Saksonia Siedmiogrodzka. Do dziś w wielu miastach regionu mówi się dialektem zbliżonym do języka luksemburskiego. Wydarzenia kulturalne zostały zaplanowane na cały rok. Ekspozycje stałe, koncerty, przedstawienia teatralne i panele dyskusyjne. Podróż po Transylwanii kończymy w Hunedoarze. I na deser – i mali, i duzi – mamy najpiękniejszy zamek Siedmiogrodu, potężną średniowieczną warownię bez zbędnych upiększeń i związków z Drakulą... Za kilka lat, za sprawą modernizacyjnych funduszy unijnych, czar tej krainy może przyblednąć – radzę się pospieszyć. Szerokiej drogi – Drum Bun! Hrabia Drakula Nie byłoby popularności Drakuli, gdyby nie słynna powieść irlandzkiego pisarza Brama Stokera i wielu jej późniejszych filmowych adaptacji, np. produkcji Wernera Herzoga z Klausem Kinskim w roli Drakuli. Historycznym protoplastą krwiożerczego hrabiego był wołoski wojewoda Wład Palownik (Vlad Tepes), urodzony najprawdopodobniej w Sighisoarze w 1431 roku. Zasiadał na tronie hospodarskim i mądrze rządził krajem, odpierając najazdy tureckie i węgierskie. A choć w owych czasach nabijanie na pal czy palenie żywcem mieściło się w kanonie metod utrzymania porządku wewnętrznego i walki z wrogiem, on i tak zasłynął z okrucieństwa. Ojciec Włada, książę wołoski, miał się nazywać Dracul, co po rumuńsku znaczy „diabeł”. W 1447 r. na skutek dworskich intryg i walk o tron został zamordowany, a jego brat żywcem pogrzebany. W 1462 r. żona Włada popełniła samobójstwo, a on sam 10 lat później padł ofiarą morderstwa. Te wydarzenia stały się pożywką dla Brama Stokera, na której zbudował kultową powieść, mieszając jednak miejsca, osoby i fakty. Zamek powieściowego Drakuli znajduje się na przełęczy Przysłup, na styku Maramureszu i Bukowiny, gdzie Wład Palownik prawdopodobnie nigdy nie dojechał. Nie było go też na zamku w Branie, turystycznej Drakulolandii. Przebywał natomiast w Poienari nad rzeką Ardżesz (Arges) i raczej to tam trzeba by szukać jego śladów. NO TO W DROGĘ – RUMUNIA • Powierzchnia kraju – 237 500 km2. Ludność – 22 mln; Rumuni (90 proc.), Węgrzy (6,5 proc.), Romowie (2,5 proc.). Wyznania – prawosławni (87 proc.), protestanci (6,8 proc.), katolicy (5,5 proc.). Język – rumuński (urzędowy), w użyciu także węgierski, niemiecki. Waluta – 1 nowy lej rumuński (RON) = 100 bani = 1,15 zł. • Najlepiej jechać latem – dni są dłuższe i cieplejsze, co ważne jest szczególnie w górach. Do odkrywania miast wystarczy późna wiosna i wczesna jesień. Najważniejsze święta – Boże Narodzenie i Wielkanoc, a także inne religijne, to okazja uczestniczenia w tradycyjnych obrzędach ludowych, wciąż niezwykle barwnych, szczególnie na wsiach • W 2007 r. Sibiu jest Europejską Stolicą Kultury. www.sibiu2007.ro • W ostatni weekend lipca Sighiľoara organizuje Festiwal Średniowieczny. • Od 01.01.2007 Rumunia jest członkiem UE, do przekroczenia granicy wystarczy dowód osobisty. • Samochodem najbliżej będzie z przejścia w Koniecznej w Beskidzie Niskim, przez Słowację, Węgry (winny postój w Tokaju) do Satu Mare. • Bezpośredni autobus kursuje z Przemyśla do Suczawy (7.30– –22.50, 70 zł): www.pks-przemysl.pl. • Koleją bez przesiadek można dojechać z Krakowa do Bukaresztu (466 zł w jedną stronę). http://rozklad.pkp.pl. • Samolotem – bilet w dwie strony z Warszawy do Bukaresztu kosztuje od 900 zł. • Główne drogi są bezpieczne i niezłej jakości. W obszarach górskich i na drogach lokalnych można trafić do krainy dziur. Dozwolone prędkości: 120 km/godz. na drodze ekspresowej, 90 km/godz. na pozostałych, w terenie zabudowanym 50 km/godz. Międzynarodowe prawo jazdy nie jest obowiązkowe. •Obowiązują opłaty drogowe (winiety) dla wszystkich pojazdów. Najlepiej wykupić je na przejściu granicznym lub na stacjach benzynowych koncernu Petrom. Cena winietki zależy od kategorii pojazdu, czasu pobytu i emisji spalin. Wykaz cen jest dostępny na stronie Ambasady RP w Bukareszcie (www.bukareszt.ro). n Cena 1 l benzyny/oleju napędowego – ok. 3,50 zł. Mandaty od 100 do 700 zł; równie dotkliwe jak kary pieniężne jest zatrzymywanie przez policję drogową prawa jazdy. • Kolej w Rumunii jest ciągle tania i... niespieszna. Większość kursów objęta jest rezerwacją miejsc. Warto zarezerwować bilet co najmniej dzień wcześniej w biurach Agentie de Voiaj CFR. Ceny od 6 zł za 100 km w pociągu osobowym do 15 zł w InterCity. Rozkład jazdy: www.cfr.ro • Autobusy dalekobieżne są bardzo wygodne, a ceny niewysokie. • Autostopem, który w Rumunii jest najpopularniejszym środkiem transportu i wciąż bezpiecznym, podróżuje się najtaniej. Kierowcy płaci się co łaska, w podobnych relacjach jak za przejazd autobusem. • Najtaniej na kwaterach prywatnych, np. w polskich wsiach na Bukowinie lub w Domach Polskich (15–20 zł): w Paltinoasie, Nowym Sołońcu, Kaczyce; w schroniskach młodzieżowych od 30 zł; w pensjonatach od 50 zł. Dwugwiazdkowy hotel w Suczawie – 90 zł za dwójkę (www.westtourism.ro) – kwatery www.hihostels-romania.ro – schroniska młodzieżowe; www.antrec.ro – agroturystyka; www.tourneo.ro – hotele. • Typowy obiad, jak u nas, składa się z dwóch dań: zupy i dania mięsnego. Kultowa zupa ćorba de burt jest bardzo smaczna. Są to zabielane flaczki drobiowe z czosnkiem, przegryzane świeżą papryką. Mięsa są zwykle przyrządzane na ruszcie (la gratar). Popularne są kiełbaski zwane mititei lub mici. Do obiadu lampka rumuńskiego wina – polecam czerwone z regionu Murfatlar (np. Prahova, Dobrudża). Trzeba też spróbować mamałygi (mamaliga) – papki z kaszy kukurydzianej na ciepło z mlekiem, śmietaną, jajami i serem. • W sklepie spożywczym, a jeszcze lepiej na targowisku, warto kupić ser kaszkawał (caľcaval) i kawałek słoniny (slanina). Ma niewiele wspólnego z polskim odpowiednikiem, jest po prostu wyjątkowo pyszna! Ceny zbliżone do polskich. • Jedną z nacji zamieszkujących Rumunię są Romowie. Wyróżniają się strojem i sposobem zachowania. Bywa, że zaczepiają i proszą o pieniądze lub drobne przedmioty. • Zabierz rozmówki – jeśli znasz hiszpański lub francuski, szybko przyswoisz sobie podstawowe zwroty. • Paczka papierosów może ułatwić pierwszy kontakt, np. przy jeździe autostopem. • Brak zagrożeń epidemiologicznych poza nieuleczalnym uzależnieniem od Rumunii i nawracającymi pragnieniami powrotu :-). • Ambasada RP, Aleea Alexandru nr 23, Sector 1, Bukareszt, tel. 004021/3082200, faks 2307832, www.bukareszt.ro Dzień dobry – Bunâ ziua Do widzenia – La revedere Dziękuję – Multumesc Chleb – piine Kawa – cafe Herbata – ceai Mleko – lapte Woda mineralna – apâ mineralâ Piwo – bere Wino – vin Rumunia – przewodnik praktyczny, Wydawnictwo Pascal; Rumunia. Podróże w poszukiwaniu diabła M. Kruszona, wyd. Zysk i S-ka; Jadąc do Babadag – A. Stasiuk, Wyd. Czarne; Bukowina. Kraina łagodności – M. Jurecki, Wyd. Bezdroża. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Czy podróżując po świecie, można bezpiecznie spać za darmo? Oczywiście! Jest co najmniej kilka sprawdzonych sposobów na łóżko pod dachem bez potrzeby płacenia.
Noclegi to – po kosztach transportu – najpoważniejszy wydatek w budżecie naszych podróży. Są tacy, u których zew przygody jest silniejszy od smaku wygody. Nierzadko koczują na dworcu, pod mostem, pod kościołem czy w innych oryginalnych „noclegowniach”. Podróżnicy z notesami wypełnionymi adresami „na wszelki wypadek” zatrzymują się u rodziny, przyjaciół czy kuzynki koleżanki szwagra. Dobrze mają studenci zrzeszeni w różnych organizacjach – od kościelnych po skałkowe – tu wymiana jest czymś naturalnym. Ale niestudenci i pragnący tanio podróżować na własną rękę, i niekoniecznie w warunkach ekstremalnych, niech nie tracą pogody ducha! Oferta noclegu za granicą u miłej osoby jest jedną z najszczęśliwszych rzeczy, jakie mogą spotkać zmęczonego wędrowca. A może by tak wy-mienić się mieszkaniem lub domem na pewien czas – weekend, wakacje, dłuższy pobyt? W dzisiejszych czasach brzmi to złowrogo. Mam zostawić mój „zamek” obcym?! Bezpieczeństwo transakcji opiera się na obustronnym zaufaniu i dobrej woli. Ryzyka nie da się wykluczyć. Często jednak wystarcza dżentelmeńska umowa o wzajemnym poszanowaniu własności. Zamieniając się domami, ograniczamy nasze koszty pobytu w nowym miejscu – przy kilkuosobowej rodzinie – o prawie 70 proc. Musimy się liczyć z tym, że będziemy pokrywać wszystkie koszty związane z bieżącą eksploatacją zamienionego mieszkania czy domu. Internetowe instytucje pobierają jednorazowe opłaty za członkostwo przy dokonywaniu rejestracji. Wprowadzamy swoje dane i opis naszego domu lub mieszkania – najlepiej ze zdjęciem – i już. Od tego momentu możemy szukać interesujących nas miejsc i kontaktować się z drugą stroną. CasaSwap, czyli wolna chata, to po hiszpańsku – dom z wymiany internetowej. Powstała w oparciu o doświadczenia czterech duńskich studentów, którzy musieli zrezygnować z nauki za granicą. Nie było ich stać na wynajęcie mieszkania. W 2004 roku założyli internetową bazę adresową studentów chętnych do wakacyjnej wymiany mieszkań. Obecnie CasaSwap zrzesza 1100 zapaleńców, w różnym wieku, chętnych do udostępnienia mieszkania, domu, pokoju lub wzajemnej wymiany. Podobnych organizacji jest więcej. Warto posurfować w internecie, poznać zasady, przejrzeć opinie przed wyborem tej właściwej: www.casaswap.com www.homeexchange.com www.swapeo.com www.echangeimmo.com www.homehopping.com Kolejny patent to podróżowanie z zapewnieniem sobie opieki i darmowego noclegu w domu innych podróżników lub rodzin ciekawych świata i opowieści przywożonych przez gościa. Servas to sieć gospodarzy, którzy na dwa dni i dwie noce przyjmują do swoich domów zagranicznych podróżników. Goszczą ich za darmo. Gospodarz może poczęstować obiadem, i zwykle tak się dzieje, ale w ramach regulaminu nie jest to obowiązek. Może też zaproponować kolejne noclegi. Pan domu i podróżnik muszą się wzajemnie poznać i spędzić razem np. wieczór. Tak realizuje się idea nadrzędna Servasu – szerzenie pokoju i zrozumienia między ludźmi różnych narodowości, kultur, wyznań i przekonań politycznych. Podróżnik powinien dostosować się do rytmu życia domowników. Raczej nie ma tu mowy o pozostawieniu gościowi kluczy. Aby zostać servasowcem, tzw. hostem, należy skontaktować się z sekretarzem krajowym organizacji. Na spotkanie trzeba przynieść list polecający od jednego z członków Servasu lub od dwóch osób cieszących się szacunkiem (tu opłata 130 zł). Jeśli rozmowa wypadnie pomyślnie, można zostać gospodarzem i/lub podróżnikiem. Nie ma obowiązku, by każdy podróżnik był jednocześnie gospodarzem i odwrotnie. Na tym etapie można otrzymać katalog z danymi teleadresowymi servasowców działających w interesującym nas kraju (kaucja 20 zł). Z międzynarodowym „Letter of Introduction” można złożyć dowolną liczbę wizyt w domach servasowskich w danym roku kalendarzowym. Obowiązkiem podróżnika jest przesłanie do głównego koordynatora w kraju zamieszkania sprawozdania z przeprowadzonych wizyt. Międzynarodowa organizacja Servas to klasyk wymiany bezpłatnych noclegów. Powstała w 1949 roku i działa w ponad 100 krajach na całym świecie. W Polsce zarejestrowanych jest ponad 300 gospodarzy. W Krakowie jest ich 40, w Warszawie prawie 60. Jest organizacją pozarządową typu non-profit prowadzoną przez wolontariuszy. www.servas.pl Podobnie działających w sieci inicjatyw jest cała rozmaitość – choć zwykle formalności są mniej skomplikowane i działają niemal wyłącznie w internecie. W Globiwalk wystarcza utworzenie profilu, rejestracja swojego mieszkania i udostępnienia go innym podróżującym. Przybysz z zagranicy zanim znajdzie się pod drzwiami, musi skontaktować się z gospodarzem i ustalić szczegóły swojego pobytu. A gospodarz może i powinien przeczytać komentarze innych gospodarzy o tym podróżniku, a po przyjeździe poprosić o paszport i zweryfikować jego dane osobowe. O tym, czy spada przez to bezpieczeństwo wzajemnych odwiedzin, można dyskutować długo, ale najlepiej prześledzić internetowe fora na odpowiednich stronach. Globtrotters Club, podobnie jak Servas, ma ponad 50 lat tradycji, i jest jednym z najbardziej znanych. Wstępując do Klubu, każdy kandydat dobrowolnie deklaruje, czy gotów jest udzielać innym członkom informacji o swoim regionie, o miejscach odwiedzonych w czasie własnych podróży, a także gościny w swoim domu. Hospitality Club działa od 2000 roku i umożliwia podróżnikom z całego świata kontakt i wzajemną pomoc. Nie tylko w zakwaterowaniu, ale np. odebraniu z lotniska, pokazaniu miasta czy pomocy w zaplanowaniu trasy. Dla gospodarzy jest to sympatyczne wyzwanie. Nawet, jeśli sami nie podróżują, mogą gościć w taki czy inny sposób kawałek świata u siebie. Każda sytuacja jest rozpatrywana indywidualnie i nie ma żadnych zobowiązań poza szacunkiem w stosunku do innych. www.globiwalk.ch www.globetrotters.co.uk www.hospitalityclub.org Kolejną organizacją jest Friendship Force International, która pomaga zawierać międzynarodowe przyjaźnie i organizuje wyjazdy na wymiany. Są to kilkutygodniowe pobyty w prywatnych domach. Gospodarz odpowiada za pobyt gościa i proponuje mu program zwiedzania okolic. FFI zadba o formalności wyjazdowe. Przyjaźnie można zawierać według zainteresowań, tematu studiów czy zawodu. www.friendshipforce.org Tak powstają i powiększają się rodziny podróżujących. Informacja krąży z ust do ust, a dzisiaj także w sieci. Podróżnicy polecają sobie fajne miejsca i ciekawych ludzi, u których spali, a gospodarze – miłych podróżników. Często pomagają im w odnalezieniu noclegu lub innej pomocy w następnym miejscu na trasie podróży. Bywa, że przyjaźnie są trwałe, nawet na całe życie, a wzajemne odwiedziny – jak imieniny u mamy – przechodzą w sympatyczny rytuał. Tak niewiele trzeba, aby się zaadaptować… Więcej o nowych mieszkaniach znajdziesz na http://www.polnord.pl/inwestycje-w-sprzedazy Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Kolej australijska. Wielbłąd stukający kołami
Podróżowanie koleją po Australii to dziś niemal... fanaberia. Połączenia są rzadkie, bilety drogie, a sieć linii kolejowych ustępuje sieci autokarowej, a nawet lotniczej. A jednak...
Kolej ma swój niepowtarzalny urok i znajduje amatorów, szczególnie na dłuższych trasach, choć najlepszym i najczęściej wybieranym środkiem lokomocji od lat pozostaje w Australii samochód. Podobnie jak w Europie, koszty wielokrotnych przejazdów pociągiem można ograniczyć, kupując jedną z wieloprzejazdówek. Na przykład Austrail Flexi-Pass umożliwia podróżowanie po całym kontynencie w ramach karnetów 15- i 22-dniowych ważnych pół roku. East Coast Discovery Pass kusi 50-proc. zniżką na przejazd po najbardziej turystycznym wschodnim wybrzeżu. Aby spróbować przygody na kolejowym szlaku, najlepiej wybrać się w podróż jednym z trzech kultowych pociągów. Pierwszy z nich – The Ghan – to prawdziwa legenda. Nazwa pochodzi od wielbłądów afgańskich, przez lata niezastąpionych przy penetrowaniu pustynnego centrum kraju. Od 1929 r. do lat 80. XX w. stara, wąskotorowa linia znana dziś jako The Old Ghan wciągała romantyków, rzezimieszków i rozmaite niespokojne duchy do przygody w sercu Australii. Dziś The Old Ghan jest wspomnieniem, a niektóre odcinki z imponującymi mostami urosły do rangi zabytków. Większość torowisk jednak zdemontowano lub pochłonęła je pustynia. Wzdłuż dawnej kolei przebiega szlak Oodnadatta, którym przejechałem wozem terenowym w ramach wyprawy śladami Pawła Edmunda Strzeleckiego. Niewiarygodne krajobrazy poszarpanej słońcem pustyni i oddalenie od cywilizacji mocno poruszają wyobraźnię… Kiedy położono tory do Alice Springs, dalsza nitka do Darwin wydawała się kwestią kilku lat. Upłynęło ich jednak 70, nim pociąg z południa mógł wjechać do Darwin. Tak długo trwały negocjacje z aborygenami, mającymi tu wiele świętych miejsc. Dziś luksusowa kolej The Ghan łączy Adelajdę na południu kraju z Darwin na północy. Dwa dni i dwie noce pięknych krajobrazów pustynnego interioru na odcinku 2 070 km to prawdziwa przygoda. Ze wszech miar godna polecenia – jeśli tylko kogoś na to stać. Od 1998 do 2003 roku sunął po szynach wschodniego wybrzeża Great South Pacific Express – odpowiedź na europejski Orient Express – czyli pięciogwiazdkowy hotel na szynach, wtedy najbardziej luksusowy pociąg na półkuli południowej. Kursował z Sydney do rafy koralowej w Cairns, lasów tropikalnych Kurandy oraz okazjonalnie z Sydney do Canberry. W ciągu dnia można było podglądać przyrodę z otwartego wagonu z tyłu składu. Bilety kosztowały od 8 000 zł za miejsce w apartamencie pullmanowskim. Trasę zamknięto z uwagi na nierentowność, a wagony przetransportowano do Europy, gdzie do dziś służą Orient Expressowi. Indian Pacific, jak sama nazwa wskazuje, łączy dwa oceany, czyli wschód kontynentu (Sydney) z zachodem (Perth). Od urzekających Gór Błękitnych po bezdrzewną, niekończącą się nizinę Nullarbor. Najdłuższa kolej w Australii (4 352 km), mająca najdłuższy na świecie odcinek – 478 km – idealnie prostego toru. Trzy dni i trzy noce jazdy, a za oknami kangury, koale i reszta. W czasie postojów zwiedza się m.in. Adelajdę oraz pustynne miasto złota – Kalgoorlie. Jedną z najbardziej urokliwych, krótkich tras kolejowych w Australii jest Kuranda Scenic Railway. Z Cairns, kurortu na wschodnim wybrzeżu w sąsiedztwie rafy koralowej, kolej wspina się stromo ku górom i lasom deszczowym, które znalazły się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jedzie wolno – 34 km starymi, rozklekotanymi wagonami z poprzedniej epoki pokonuje w 90 minut. Funkcjonuje od końca XIX w. – wtedy dla potrzeb kopalni cyny, dziś – turystów. Tu i tam bryzgają wodospady Parku Narodowego Barron Gorge. Na górze w Kurandzie zajadałem się podpłomykiem damper, znanym z czasów pionierów pustynnej Australii, testowałem miody z okolicznych pasiek, wstąpiłem do Australijskiego Sanktuarium Motyli i snułem wśród targowisk z rękodziełem. Kupiłem tu kapelusz, który służy mi od 20 lat i wróciłem do Cairns kolejką gondolową Skyrail Rainforest Cableway. Przez gęsty deszczowy las. No to w drogę - Australia na szynach Karnety - Austrail Flexi-Pass: 15 dni/ 2 180 zł i 22 dni/3 050 zł ważny pół roku od pierwszej podróży. - East Coast Discovery Pass: 50 proc. zniżki na podróże wschodnim wybrzeżem w ciągu 6 mies. Ceny: z Sydney do Melbourne/Surfers Paradise/Brisbane 300 zł, z Sydney do Cairns 930 zł. - Backtracker Rail Pass: na trasie z Melbourne do Sydney i dalej do Brisbane, nieograniczona liczba przejazdów w ramach karnetu, 14 dni/530 zł, 1 miesiąc/630 zł, 3 miesiące/685 zł i 6 miesięcy – 966 zł. Pociągi specjalne - The Ghan – od 1 700 zł, dzieci, studenci i seniorzy – 700 zł taniej. Odjazdy z Adelajdy w niedz. i śr., z Darwin – śr. i sob. www.railaustralia.com.au - Indian Pacific – od 1 560 zł, dzieci – 740 zł, dwa razy w tygodniu tam i z powrotem. www.railaustralia.com.au - Kuranda Scenic Railway – 90/45/70 zł za przejazd w jedną stronę dorosłego/dziecka/studenta i seniora, odjazdy codziennie z Cairns o 8.30 i 9.30. www.kurandascenicrailway.com.au - Skyrail Rainforest Cableway, 90/45 zł dorośli/dzieci w jedna stronę, www.skyrail.com.au Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com
Nazwa pochodzi od dwóch wielkich rzek na kontynencie – Murray, rozdzielającej stany Wiktoria i Nowa Południowa Walia, i Murrumbidgee.
Krajobrazy sielskie, anielskie, otwarte przestrzenie – niekończące się niewysokie wzgórza, poprzecinane dolinami, także wielu mniejszych rzek. A wśród nich rozrzucone farmy produkujące najlepszą żywność w Australii i winnice wysyłające butelki na cały świat. Uroki Krainy Rzek najłatwiej odkryć samochodem. Park Narodowy Cocoparra – ostoja dzikości – zaprasza malowniczymi wąwozami i najdalej na zachód wysuniętymi posterunkami Wielkich Gór Wododziałowych. Dalej już tylko niekończące się niziny. Są wydzielone miejsca na kemping, ale trzeba tu przyjechać z własnym zapasem wody! Z miasteczka Griffith warto pojechać na południe, do Darlington Point nad Murrumbidgee, i przejechać drogą wzdłuż nurtu rzeki, pod prąd, wśród starodrzewu nieprawdopodobnej urody. Fantasmagoryczne kształty, korony zwisające do lustra wody nie raz zatrzymają auto i poproszą o wyciągniecie aparatu fotograficznego. Stuart Highway doprowadzi do historycznej farmy Tubbo, kiedyś największej i najbogatszej w Riverinie. Koala przysypiają nieco dalej, w Narrandera, na drzewach w buszu nad jeziorem Talbot. Jest to jedno z miejsc, gdzie te słodkie leniwce odnawiają swą populację pod czujnym okiem rangera. Można wśród nich rozbić namiot i przyczaić się z wędką na dużą rybę z wielkiej rzeki. Na przyjemne, romantyczne spacery trzeba się udać na północ od Griffith, do Parku Narodowego Willandra, umieszczonego na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. To będzie także podróż do epoki pionierów pasterstwa owiec w tym regionie i możliwość podpatrywania kangurów, strusi emu i wielu innych gatunków ptaków. Riverina najbardziej jednak winem słynie, próbując zadowolić podniebienia Europejczyków, którzy od kilku lat coraz chętniej sięgają po australijskie butelki. Powodów jest kilka – od mody na wina z tzw. Nowego Świata po niską cenę za wysoką jakość. Również sami Australijczycy całkiem niedawno porzucili piwo i mocniejsze trunki... i masowo oddali się degustowaniu innych smaków. Pamiętam imprezy w Australii kilkanaście lat temu. Przychodziło się w gości z butelką brandy lub kartonem piwa. No, chyba że dom był typowo polski; wtedy mile widziana była – dwukrotnie droższa od przeciętnej whisky – polska wódka. Ale to właśnie piwo było stylem życia Australijczyka. Każdy stan miał swoje najlepsze „stanowe”. Do najbardziej wziętych tematów rozmów w pubach należały dyskusje nad wyższością jednego nad drugim. Kult piwa był tutaj tak silny jak w Czechach czy Niemczech. Kilka lat temu osłupiałem, kiedy na sporym garden party niedaleko Perth na wspólnym stole pojawiły się zaledwie dwie butelki Jasia Wędrowniczka, kilkanaście butelek wina i... zero piwa. To nie był znak ewolucji, ale gwałtownej zmiany upodobań i dynamicznego rynku, który nadążył z ilością i jakością winnych tematów. To była rewolucja. W samym środku krainy winnic znajduje się wspomniane wcześniej Gryffith, leżące 450 km na zachód od Sydney. Zaprojektował je amerykański architekt Walter Burley Griffin – ten sam, który stworzył na początku XX wieku stolicę Australii – Canberrę. Warto zajrzeć do Pioneer Park Museum, czyli do skansenu wioski typowej dla regionu Riverina. Najważniejsze jednak są tutaj winiarnie. W Griffith – osiem, i jeszcze kilka w regionie, 80 proc. produkcji stanu Nowa Południowa Walia. Przy wjeździe do każdej niemal winiarni spotyka nas to samo powitanie i wyrok: „Who’s the skiper?” Kto jest kierowcą, ten będzie najbardziej poszkodowany podczas rozkoszy winnych degustacji. Personel jest zwykle bardzo cierpliwy: nalewa do kieliszków niewiele, ale systematycznie i zachęca do próbowania różnych gatunków. Ach, żeby teraz język giętki zdołał wyrazić to, co czują potraktowane trunkiem kubki smakowe... Winiarnia McWilliam’s, najbardziej utytułowana i renomowana, należy do największych i najstarszych w Australii. Od 1877 roku jest w rękach tej samej rodziny i produkuje wiele win pierwszej klasy, czyli tzw. premium. Popyt na nowe wina okazał się na tyle duży, że już w 1917 roku powstała winnica McWilliam’s Hanwood, która do dzisiaj zdobywa liczne nagrody na międzynarodowych konkursach. Można ją zwiedzać od poniedziałku do soboty, od 9.00 do 17.00. Szczególnej uwadze polecam JJ McWilliam Shiraz Cabernet – aksamitne wino o owocowych smakach... truskawek, czereśni i czarnej porzeczki. Dostępne także w Polsce, w opakowaniu z butelką do góry nogami... Trzeba jednak pomyśleć o wyjściu awaryjnym, aby nie skończyć jak w piosence o Hotelu Kalifornia – łatwo było tu wejść, ale trudno będzie opuścić to miejsce. www.riverinatourism.com.au www.griffith.nsw.gov.au www.mcwilliams.com.au Klimat dla winnic Pierwsze plantacje wyrosły wokół Sydney, ale szybko spaliło je słońce. Bardziej sprzyjający klimat winorośl znalazła w Dolinie Barrosa, koło Adelajdy, w Coonawarra i w krainie Riverina, na północ od Melbourne i na zachód od Sydney. Prym wiedli niemieccy plantatorzy. Od 1988 roku w przemyśle winiarskim mówi się o rozwoju w tzw. australijskim tempie. Najlepiej zadomowił się tu szczep shiraz, dziś ikona australijskiej kultury wina. Mocne, niezwykle bogate w ekstrakt wino doskonale pasuje do dań z wyjątkowej tutaj wołowiny, jeszcze lepiej trawi kangura. Dziś marki nie tylko z Barrosa można znaleźć w każdym niemal polskim supermarkecie i we wszystkich winotekach. Kupując smaki Australii, trzeba wystrzegać się kolorowych etykietek. Najbardziej zacne wina, te z najlepszych winnic, unikają krzykliwości, mają najprostsze wzory i są zwykle jednokolorowe; mogą niesłusznie być wzięte za produkty korporacyjne. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com