Mosty pomiędzy kulturami. Laureaci Nagrody Benedykta Polaka 2026
Uhonorowano troje ludzi, których życiowe drogi prowadziły przez amazońską dżunglę, marokańskie archiwa, laboratoria Tuluzy i teatralne sceny Indii oraz Polski. Ich biografie przypominają, że współczesna eksploracja nie polega już wyłącznie na odkrywaniu białych plam na mapach. Dziś odkrywa się przede wszystkim ludzi, idee i niewidzialne połączenia między światami.
W gotyckich wnętrzach wrocławskiego ratusza panował półmrok rozświetlany czerwcowym słońcem wpadającym przez wysokie okna. Na ścianach – portrety dawnych rajców, pod sklepieniami – rozmowy prowadzone po polsku, francusku, angielsku i hindi. W tej historycznej przestrzeni, odbyła się ceremonia wręczenia Nagrody Benedykta Polaka. Laureatami zostali: ojciec Symeon Czesław Stachera – franciszkanin, antropolog i badacz dialogu międzyreligijnego, profesor Jean Pierre Majoral – światowej sławy francuski chemik i pionier badań nad dendrymerami, oraz Mandar Shrikrishna Purandare – indyjski tłumacz, aktor, muzyk i ambasador kultury budujący od lat mosty między Indiami a Polską. Każdy z nich działa w innej dziedzinie, ale wszystkich łączy pasja poznawania świata i przybliżania ludziom tego, co pozornie odległe. Franciszkanin, który opisał Azję przed Marco Polo Patron nagrody, Benedykt Polak, żył osiem wieków temu, ale jego misja brzmi zaskakująco współcześnie. W połowie XIII wieku Europa żyła w strachu przed Mongołami. Niewiele wiedziano o potędze, która niczym burza przetaczała się przez stepy Azji i pustoszyła rubieże Europy. Ludzi ze wschodu, których początkowo nie znano nawet z imienia, nazwano Tatarami – wysłannikami z Tartaru, czyli z piekieł. Wielu współczesnych było przekonanych, że nadciąga apokalipsa. W 1245 roku papież Innocenty IV postanowił spróbować dyplomacji i wysłać na wschód misje, które dotrą do serca mongolskiego imperium i do wielkiego chana zawiozą list. Jednak zadanie przerosło posłów – trzy papieskie misje zawiodły. Na czele czwartej wyprawy papież postawił leciwego Włocha Giovanniego da Pian del Carpine, 60-latka bez doświadczenia podróżniczego, ale z dobrymi pomysłami. Jednym z nich było to, by z papieskim listem udać się z Lyonu do Pragi szukając pomocy. Tam zaś poradzono mu by skierował się do… Wrocławia. Czy przyczyną było to, że Polacy mieli już swoje doświadczenia z tatarskimi najazdami, wschód rozumieli jak mało kto w Europie, a od pojmanych mongolskich jeńców uczyli się języka? We Wrocławiu Włoch spotkał polskiego franciszkanina Benedykta Polaka, który wraz z jeszcze jednym Polakiem pochodzącym z Brzegu (którego w archiwach zachowała się tylko pierwsza litera imienia – C.) zorganizował misję dyplomatyczną. Wtedy wyprawa ruszyła z kopyta. Zatrzymała się na chwilę w Łęczycy, gdzie wspomogli ją Książęta Mazowieccy, wyposażając zakonników w informacje o Mongołach, kontakty, rekomendacje oraz... łapówki dla kolejnych mongolskich dostojników spotykanych po drodze. Jak żartują współcześni badacze, był to średniowieczny odpowiednik opłat tranzytowych. Bez takich prezentów dalsza podróż mogła okazać się niemożliwa. Przed franciszkanami rozciągała się droga licząca około 20 tysięcy kilometrów. Przemierzyli Ruś Kijowską, dotarli nad Wołgę do obozu Batu-chana, następnie przez bezkresne stepy Azji ruszyli ku centrum mongolskiego świata. Po wielu miesiącach jazdy konnej dotarli do Syra-Ordy, wielkiej rezydencji nowego chana Gujuka, położonej niedaleko miejscowości Karakorum. Tam Benedykt Polak i Giovanni da Pian del Carpini przekazali papieski list i wysłuchali odpowiedzi przyszłego władcy imperium. Benedykt Polak był tłumaczem, obserwatorem i kronikarzem. Dzięki jego zapiskom Europa po raz pierwszy otrzymała rzetelny opis ludów Azji, ich zwyczajów, religii, organizacji państwa i codziennego życia. Opisał dla Europy serce Azji na 50 lat przed Marco Polo. Dlatego Nagroda Benedykta Polaka trafia dziś do ludzi, którzy podobnie jak jej patron nie boją się przekraczać granic. Niekoniecznie geograficznych. Czasem są to granice kultur, nauki, religii czy języka. Człowiek, który nauczył się słuchać Gdy ojciec Symeon Czesław Stachera odbierał nagrodę, wielu uczestników ceremonii miało wrażenie, że historia zatoczyła koło. Tak jak Benedykt Polak jest franciszkaninem. Tak jak średniowieczny podróżnik większość życia spędził daleko od ojczyzny. I podobnie jak on próbował zrozumieć ludzi należących do innych kultur i religii. Jego droga zaczęła się na Dolnym Śląsku, lecz szybko zaprowadziła go do Boliwii. Tam przez dziesięć lat pracował wśród Indian Aymara na surowym płaskowyżu Altiplano. Uczył się języka, poznawał miejscowe wierzenia, dokumentował tradycje i codzienność społeczności, które przez stulecia zachowały własną tożsamość. Aby lepiej zrozumieć ludzi, wśród których żył, ukończył studia antropologiczne, a badania terenowe prowadził właściwie każdego dnia. Później trafił do boliwijskiej Amazonii. Tam franciszkanie prowadzili działalność duszpasterską, budowali drogi, mosty i domy dla najuboższych mieszkańców regionu. W miejscach, gdzie rzeki wyznaczały rytm życia, a do wielu osad można było dotrzeć wyłącznie łodzią, misjonarze stawali się jednocześnie inżynierami, lekarzami i nauczycielami. Najbardziej niezwykły rozdział rozpoczął się jednak po przyjeździe do Maroka. W klasztornych archiwach ojciec Symeon natrafił na dokumenty, które przez stulecia pozostawały praktycznie nieznane. Były to listy i dekrety marokańskich sułtanów dotyczące obecności franciszkanów oraz relacji między chrześcijanami i muzułmanami. Przez dwa lata przepisywał je ręcznie, tłumaczył i analizował. Efektem była rozprawa doktorska przygotowana jednocześnie po hiszpańsku i arabsku. Odkrycie wywołało ogromne zainteresowanie w Maroku. Dokumenty poddano konserwacji, a badania polskiego franciszkanina uznano za ważny wkład w ochronę narodowego dziedzictwa. Król Maroka wręczył mu medal. W jego opowieściach zawsze najważniejszy jest człowiek. Nic dziwnego więc, że podczas uroczystości we Wrocławiu laureat wspominał nie archiwa ani naukowe sukcesy, lecz ludzi spotkanych po drodze. Chemik, który projektuje drzewa przyszłości Na pierwszy rzut oka świat profesora Jean-Pierre’a Majorala wydaje się całkowicie odległy od doświadczeń misjonarza. Francuski uczony większość życia spędził w laboratoriach Tuluzy. To tam stworzył jedne z najbardziej zaawansowanych struktur molekularnych współczesnej chemii. Nazywają się dendrymerami. Samo słowo pochodzi od greckiego określenia drzewa. I rzeczywiście, pod mikroskopem przypominają rozgałęzione rośliny. Każda gałąź może zostać zaprojektowana z niezwykłą precyzją. Naukowcy potrafią kontrolować ich kształt, wielkość i właściwości niemal atom po atomie. Dlaczego jest to ważne? Ponieważ takie struktury mogą działać jak mikroskopijne statki transportowe. W przyszłości mogą dostarczać leki bezpośrednio do komórek nowotworowych, wspomagać diagnostykę lub służyć jako nośniki substancji aktywnych biologicznie. Majoral opracował pionierskie metody syntezy dendrymerów fosforoorganicznych, które otworzyły nowe kierunki badań na styku chemii, biologii i medycyny. Jego dorobek obejmuje ponad sześćset publikacji i czterdzieści dwa patenty. Podczas ceremonii wielokrotnie podkreślano także jego związki z Polską. Profesor współtworzył francusko-polskie laboratorium badawcze, działające przy Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych Polskiej Akademii Nauk w Łodzi. To właśnie tam od wielu lat prowadzone są polsko-francuskie badania nad dendrymerami oraz ich zastosowaniami w medycynie i nanotechnologii. Dzięki nim łódzki ośrodek stał się jednym z najważniejszych europejskich centrów badań nad tymi niezwykłymi strukturami molekularnymi. Tłumacz kultur Wśród laureatów szczególnie łatwo było dostrzec człowieka, który z uśmiechem i swadą przeskakiwał między językami. Mandar Shrikrishna Purandare przyjechał do Polski z indyjskiego stanu Maharasztra. Jest wykładowcą języka hindi, aktorem, muzykiem, tłumaczem i animatorem kultury. Sam określa się jako miłośnik ludzi, przyrody i sztuki. Trudno o trafniejsze podsumowanie jego działalności. Od wielu lat związany jest z poznańskim środowiskiem teatralnym. Występuje na scenach zarówno w Polsce, jak i w Indiach. Fascynuje go teatr europejski, zwłaszcza dokonania Jerzego Grotowskiego. Jednocześnie pozostaje ambasadorem kultury indyjskiej nad Wisłą. Jego działalność muzyczna przypomina podróż przez kontynenty. W projektach zespołu GānāVānā tradycyjne indyjskie instrumenty spotykają się z jazzem, muzyką improwizowaną i europejskim folklorem. Publiczność słyszy nie tyle koncert, ile rozmowę kultur prowadzoną za pomocą dźwięków. Jeszcze ciekawsze są jego przekłady poezji Bolesława Leśmiana na języki hindi i marathi. To zadanie niemal karkołomne. Jak przełożyć na indyjski grunt poetycki świat pełen słowotwórczych eksperymentów, leśnych demonów i metafizycznych obrazów? Purandare pokazuje, że jest to możliwe. Dzięki jego pracy polska literatura trafia do czytelników oddalonych od nas o tysiące kilometrów. Podczas ceremonii przeczytał "Lokomotywę" Tuwima przetłumaczoną na język hindi. Owacjom nie było końca! Osiemset lat temu Benedykt Polak wrócił z Azji z opowieścią o świecie większym niż wyobrażali go sobie jego współcześni. Dzisiejsi laureaci wracają ze swoich wypraw. Nie zawsze prowadzą one przez stepy Mongolii. Czasem biegną przez laboratoria, archiwa albo teatralne kulisy. – Nagroda im. Benedykta Polaka służy podkreśleniu znaczenia badań i eksploracji we wszystkich dziedzinach – wyjaśniał w czasie ceremonii prof. Mariusz Ziółkowski, archeolog i przewodniczący Kapituły Nagrody Benedykta Polaka. – Co roku honorowani są nią polscy naukowcy oraz naukowcy z zagranicy współpracujący z polskimi. Nagroda przypomina o roli, jaką odegrała Polska w dziedzinie kontaktów międzykulturowych. Organizatorzy: Oddział Polski The Explorers Club, Urząd Miejski Wrocławia, Starostwo Powiatowe w Łęczycy, Urząd Miejski w Łęczycy, Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Patronat honorowy: Prezydent RP Patronat Medialny: National Geographic Polska
Kajaki - wszystko, co warto wiedzieć . Trasy dla początkujących, średniozaawansowanych i ekstremalistów
Daleko od telewizora, samochodu, klimatyzacji, za to w bliskim kontakcie z naturą! Ruszamy na spływ kajakowy.
Z wiosłem w dłoni Miarowy ruch wioseł: prawa ręka, lewa, prawa, lewa. Szum trzcin niespiesznie przesuwających się wzdłuż burt i odgłosy wody kapiącej z piór. Cisza, spokój, skupienie. Nagle w pobliskich zaroślach odzywa się głos drapieżnika i zaraz na niebie pojawia się sylwetka sokoła – ptak szuka porannej zdobyczy. Po chwili 50 m od kajaka kołuje myszołów. A rano widzieliśmy bielika. To nie wspomnienia z wizyty w zoo – tak potrafi wyglądać zwykły dzień podczas spływu kajakowego w dolinie Rospudy. Nie ma innego sposobu, by dotrzeć do takich dzikich i nietkniętych miejsc – kajak jest tu wprost wymarzonym środkiem lokomocji. Lekki, zwrotny, świetnie sobie radzi na odcinkach, gdzie rzeka meandruje. Jest wygodny na długich jeziorach rynnowych, w które wpływa kręta rzeka. I w dodatku pakowny, można w nim schować namioty, śpiwory i ekwipunek na kilkudniowy spływ. – Moda na kajaki wraca – powiedział mi jeden z właścicieli wypożyczalni na Suwalszczyźnie. Przez długi weekend w okolicach Bożego Ciała wynajął 80 kajaków – wszystkie, jakie miał. Większość dla jednego stołecznego banku, resztę dla indywidualnych kajakarzy, którzy sami skrzykują się w kilkunastoosobowe grupy – jak my. Nic dziwnego, że sport ten wraca do łask. Wraz z postępem technologicznym i zastosowaniem w łódkach nowoczesnych materiałów przestał być męczącą walką z cieknącymi drewnianymi wrakami lub kruchymi ciężkimi samoróbkami z włókna szklanego i żywicy. Teraz siedzi się wygodnie w lekkich łódeczkach z kolorowego polietylenu, a wszystkie ubrania przewozi się w wodoszczelnych workach. – Kajaki dają możliwość niezwykle bliskiego obcowania z przyrodą oraz są wspaniałym sposobem na wzmocnienie kondycji – mówi Marcin Chodorowski, który uprawia ten sport od lat, i to w każdą pogodę – nawet zimą! Podczas wiosłowania pracują nie tylko mięśnie rąk, ale (w zależności od stylu pływania, rodzaju sprzętu i rzeki) także grzbietu, obręczy barkowej, a nawet brzucha. Czasami biorą w nim udział... nogi! Po dniu spędzonym w kajaku na rzece o wartkim nurcie można się poczuć naprawdę zmęczonym. Wtedy z radością zasiada się do wspólnej kolacji, przy obowiązkowym dla kajakarzy ognisku. Od szuwarów do wodospadów Kajakami można pływać wszędzie tam, gdzie woda ma co najmniej 15 cm głębokości. W Polsce najpopularniejsze jest kajakarstwo jeziorowe (zwane przez niektórych z nutką pogardy „szuwarowo-bagiennym”). Od lat coraz tłoczniej robi się też na spływach rzekami Suwalszczyzny, Mazur, Kaszubów i Pomorza – wtedy jest się kilka–kilkanaście dni na rzece i można naprawdę poczuć smak przygody. Dla odważniejszych i bardziej zaawansowanych jest kajakarstwo górskie w kilku odmianach: pływania po tzw. białej wodzie, slalomu i niemal akrobatycznego freestyle’u. Na Zachodzie ogromną popularność zyskuje kajakarstwo morskie – śmiałkowie pływają od portu do portu, nawet między górami lodowymi! Jak zacząć? „Na kajaku pływać umie każdy” – taka jest obiegowa opinia. – Całkowicie błędna – uważa Piotr Sikora ze szkoły kajakarstwa „Retendo”. Niedoświadczony kajakarz męczy się bez potrzeby, a wystarczyłoby mu nawet dwudniowe szkolenie, by dużo lepiej pływać choćby i po szuwarach. Przygotowanie do radzenia sobie na rzekach górskich zajmuje kilkakrotnie więcej czasu i wymaga również siły fizycznej niezbędnej do walki wiosłem z białą wodą, jak nazywana jest spieniona górska rzeka. Na początek najlepiej jest wybrać się na krótkie, jednodniowe wycieczki. Rozsądek nakazuje, żeby dopiero po pewnym czasie i obyciu z kajakiem decydować się na kilkudniowe trasy po łatwych rzekach czy jeziorach. Projektując pierwszy spływ, nie należy liczyć na to, że pokonamy dziennie więcej niż 10–15 km rzeki. Od drewna do kewlaru Ile rodzajów kajakarstwa, tyle rodzajów kajaków. Na jeziorach i rzekach nizinnych używa się ok. 3-metrowych 1-2-osobowych łódek z dużymi przestrzeniami bagażowymi na dziobie i rufie w których przewozi się sprzęt biwakowy. Jeszcze dłuższe są kajaki morskie. Najkrótsze z rodziny kajakowej są te, na których pływa się w górach i robi freestylowe ewolucje. Dla podróżujących w dalekie kraje przydatny może być kajak dmuchany lub składany. Do lamusa odeszły (na szczęście) kajaki drewniane i z włókna szklanego (no, prawie). Większość dzisiejszego sprzętu jest zrobiona z lekkiego i trwalszego polietylenu. Koszt takiego kajaka waha się od 1 do 6 tysięcy złotych. Za wypożyczenie na jedna dobę zapłacimy. Coraz większą popularnością cieszą się też kanu (canoe, kanadyjka) – łodzie napędzane wiosłem o jednym piórze (pagajem), które mogą kojarzyć się z wyprawami na Dziki Zachód. Kosmiczne materiały zastąpiły drewno również w konstrukcji wioseł. Dziś coraz częściej zamiast prostego kija zakończonego dwoma owalnymi piórami spotkać można wyrafinowanie wyprofilowane gryfy z włókiem kompozytowych z końcówkami o hydro- i aerodynamicznych kształtach wymodelowanych komputerowo. Dla przeciętnego turysty rzeczno-jeziorowego proste wiosło za 200-300 zł będzie absolutnie wystarczające. Kosztowne drobiazgi Do kompletu sprzętu kajakowego doliczyć trzeba jeszcze kamizelkę ratunkową, a na rzeki górskie również kask i linkę asekuracyjną – tzw. rzutkę. W chłodniejsze dni profesjonaliści pływają kajakami w specjalnej odzieży – syntetycznych koszulkach, skafandrach neoprenowych lub kompletnych kombinezonach. Zdecydowanie warto zaopatrzyć się przed wyjazdem kajakowym w buty do chodzenia w wodzie i nieprzemakalne zawijane worki do przewozu sprzętu biwakowego, jedzenia, dokumentów i komórek. Bardzo ważne, a często niedoceniane drobiazgi na kajak to: czapka, krem z wysokim filtrem UV, butelka wody (może być z odrobiną soku) i „szturmżarcie” – coś do pogryzania w ciągu dnia, by nie opaść z sił (najlepiej jedzenie wysokowęglowodanowe: suszone morele, batony energetyczne, czekolada, banany). Nie wolno też ruszyć na wodę bez apteczki i specjalistycznych map trasy spływu. TRASY DLA POCZĄTKUJĄCYCH 1. Krutynia Jeden z najpiękniejszych szlaków nizinnych Europy. Prowadzi przez Puszczę Piską i Mazurski Park Krajobrazowy, zamieszkiwane m.in. przez bieliki i orły przednie. Ponad połowa z około 100 km trasy przebiega przez stojącą wodę – spokojne i łatwe dla początkujących kajakarzy jeziora. Spływ zaczyna się w Sorkwitach, gdzie w pobliżu rzeki wzniesiono w XIX w. wspaniały neogotycki pałac. Po drodze można zobaczyć rezerwat z wyspami pływającymi, flisaków w płasko-dennych łodziach, klasztor Starowierców w Wojnowie, a także Park Dzikich Zwierząt w Kadzidłowie. Metę w Rucianem-Nidzie osiąga się po ośmiu dniach. Noclegi w namiotach na brzegach rzeki lub na bezludnych wyspach. 2. Czarna Hańcza Suwalszczyzna w pełnej krasie – dzikie tereny, czysta woda i bogactwo przyrody. Rzeka ma dwa wyraźne odcinki: górny – trudny i środkowy – łatwy i ładny. Początek spływu to jezioro Wigry, nad którym góruje klasztor kamedułów. Rzeka jest szeroka, zasobna w wodę przez cały rok i wije się wśród lasów. Od miejscowości Rygol Czarna Hańcza płynie w stronę Niemna na Białorusi, my zaś kierujemy się na Kanał Augustowski. Zbudowany przez Polaków w pierwszej połowie XIX w. szlak prowadzi do Augustowa przez system siedmiu unikatowych śluz. Całość trasy od Wigier zajmuje ok. 8 dni. 3. Brda Ten lewy dopływ Wisły przecinający Bory Tucholskie ma urozmaicony i kręty bieg. Rzeka wije się wśród rozległych lasów, malowniczych jezior i wciąż jeszcze dzikiej przyrody. Cały szlak kajakowy prowadzący Brdą – od Jeziora Dużego Pietrzykowskiego do ujścia – liczy ponad 230 km, a na jego przebycie trzeba zarezerwować około trzech tygodni. Większość kajakarzy rozpoczyna jednak spływ w Nowej Brdzie, omijając w ten sposób górny, dość uciążliwy fragment rzeki. Na szlaku jest spora szansa na spotkanie z dziką zwierzyną – jeleniami, sarnami, dzikami, czarnymi bocianami i czaplami. TRASY DLA ŚREDNIOZAAWANSOWANYCH 1. Rospuda Najsłynniejsza rzeka IV RP. Warto ją odwiedzić nim dzikie bagna i unikatowe w skali europejskiej ekosystemy zostaną rozjechane i przecięte autostradą dającą wytchnienie od TIR-ów mieszkańcom Augustowa. Spływ rozpoczyna się zazwyczaj w okolicach Filipowa. Początkowo rzeka jest bystra i ma odcinki, gdzie kajak trzeba przenosić lub przeprowadzać pod mostkami, wysiadając z niego. Stopniowo jednak łagodnieje, wdzięcznie meandrując wśród trzcin i mokradeł. Na szlaku jest także kilka atrakcyjnych jezior rynnowych, ruiny pałacu Paca, a za miejscowością Raczki mija się Uroczysko Święte Miejsce – starodawny punkt kultu religijnego z krzyżem postawionym 700 lat temu przez Jadźwingów. Dopłynięcie do Augustowa zajmuje około 6 dni. www.rospuda.pl 2. Uła–Mereczanka–Niemen [Litwa] Spływa się przez malowniczy Dzukijski Park Narodowy – naturalnie dzikie tereny z minimalnymi śladami działalności człowieka. Nieliczne stare i słabo zaludnione wioski wzdłuż trasy są świetnie wkomponowane w krajobraz. Uła szerokością przypomina Czarną Hańczę. Przecina rozległe łąki i wije się wśród sosnowych lasów w głębokiej dolinie o piaszczystych, wysokich brzegach. Płynąc, często trzeba pokonywać zwalone drzewa. Spokojna rzeczka wpada do dwa razy szerszej Mereczanki, gdzie już nurt jest dość szybki. Po dwóch dniach kajakowania dociera się do Niemna. Tam co prawda nurt jest powolny, ale rzeka głęboka. Dodatkową zaletą 7-dniowego spływu jest niemal całkowity brak turystów. 3. Wąwóz Ardèche [Francja] Urokliwy wąwóz o wapiennych ścianach sięgających 300 m w sercu gór Ardeche w południowo-zachodniej Francji. Punktem kulminacyjnym kanionu jest potężny (60 m wysokości) skalny most Pont d’Arc. Większa część trasy 30-kilometrowego spływu prowadzi przez rezerwat niedostępny dla turystów w inny sposób, jak tylko od strony wody. Dzięki temu szansa na kontakt z nieskażoną przyrodą jest więcej niż pewna. Rzeka jest spławna od Wielkanocy do października. TRASY DLA ZAAWANSOWANYCH 1. Dunajec Pływanie kajakiem po wrzącej białej kipieli rzek górskich gwarantuje potężną dawkę adrenaliny. Dzisiejsi kajakarze pokonują odcinki górskich rzek jeszcze niedawno uznawane za „niespływalne”. To może być szalenie emocjonujące, ale i niebezpieczne, dlatego pływanie po np. Dunajcu jest zazwyczaj poprzedzone kilkudniowym szkoleniem na sztucznym torze kajakowym (w Wietrznicach koło Łącka, w odnodze rzeki). Dla nieco mniej wprawnych w kajakowaniu po „białej wodzie” dobrym pomysłem jest przepłynięcie trasy w dwuosobowym kajaku dmuchanym lub pontonie górskim. Emocje i tak gwarantowane. 2. Sardynia [Włochy] Skalista Wyspa na Morzu Śródziemnym znana jest ze wspaniałych plaż i krystalicznie czystej wody. Nie ma lepszego sposobu na poznanie morskich atrakcji Sardynii jak podróż wzdłuż jej wybrzeża przysposobionym do tego kajakiem. W Olbii, gdzie dobijają promy z kontynentu i docierają niektóre linie lotnicze, początek biorą dwie trasy – na południe, wzdłuż łagodnego wschodniego wybrzeża, stającego dęba w okolicach uroczego miasteczka Cala Gonone, lub na zachód, z widokiem na nieodległą Korsykę, wzdłuż północnych krańców wyspy usianych fantazyjnymi granitowymi forma- mi skalnymi. Wyprawa wymaga obycia z kajakiem morskim, kondycji, szczypty fantazji i sporej dawki zdrowego rozsądku. Satysfakcja pewna – niespieszny tryb życia mieszkańców tej czarującej wyspy w połączeniu z dietą bogatą w sery, warzywa i wina zapewniły im pierwsze miejsce na liście długowiecznych nacji Europy! 3. Zatoka Disko [Grenlandia/Dania] Kajakowanie między górami lodowymi to chyba najbardziej przygodowy rodzaj kajakarstwa mors-kiego. Jeśli gdzieś go spróbować, to tylko w ojczyźnie tego sportu – na Grenlandii. Tamtejsi Eskimosi od pokoleń bowiem polowali na foki z kajaków (do dziś powrót do pionu po wywrotce w wodzie nazywa się w kajakowej gwarze „eskimoską”). Dwutygodniowa wyprawa z Kangerlussuaq do Ilulissat wymaga sporego doświadczenia i wytrzymałości – temperatura powietrza latem waha się od 5 do 15°C, a wody od zera do 4. Jednak pływanie w okolicach lodowych gigantów będzie z pewnością przeżyciem. TRASY DLA EKSTREMALISTÓW 1. Kanion Kolorado [Stany Zjednoczone] Najbardziej znany kanion świata oferuje wyśmienite warunki do ekstremalnego kajakarstwa górskiego. Śmiałkowie mogą przedzierać się przez rwące bystrza i skakać z dziesięciometrowych wodospadów. Żeby móc spłynąć kanionem liczącym 370 km na własną rękę, trze-ba się postarać o specjalne rządowe zezwolenie. Przeciętny czas oczekiwania na nie wynosi... 14 lat! Rozwiązaniem jest więc skorzystanie z oferty jednej z licznych licencjonowanych firm, które oferują spływy kanionem w kajakach albo pontonach górskich na różnych odcinkach wąwozu. 2. Amazonka [ Peru/Brazylia ] Tylko jeden człowiek na świecie przepłynął najpotężniejszą rzekę świata od źródeł na zboczach Nevado Mismi w peruwiańskich Andach do Atlantyku. Jest nim Piotr Chmieliński, Polak mieszkający w Stanach Zjednoczonych. W ciągu 7 miesięcy pokonał 6 000 km. Śmiałkowie chcący powtórzyć jego wyczyn, muszą przygotować się na przedzieranie się z kajakiem przez najwyższe góry zachodniej półkuli, wąwozy, puszcze i meandry Amazonki. Ale za to miejsce w annałach zapewnione! SPRZĘT KAJAKARZA Kajak Ile rodzajów kajakarstwa, tyle rodzajów łódek. Na jeziorach i rzekach nizinnych używa się 3-metrowych 1-, 2-osobowych kajaków z dużymi przestrzeniami bagażowymi na dziobie i rufie, w których przewozi się sprzęt biwakowy. Jeszcze dłuższe są kajaki morskie. Najkrótsze są te, na których pływa się w górach i robi freestyle’owe ewolucje. Większość dzisiejszego sprzętu jest zrobiona z lekkiego polietylenu. Popularność zyskuje też kanu (kanadyjka) – łódź napędzana wiosłem o jednym piórze. Wodoszczelny worek gwarantuje, że przypadkowa wywrotka nie będzie oznaczać kłopotów. Odzież W chłodniejsze dni profesjonaliści pływają w specjalnej odzieży – syntetycznych koszulkach, skafandrach neoprenowych lub kompletnych kombinezonach. Zdecydowanie warto zaopatrzyć się przed wyjazdem kajakowym w buty do chodzenia w wodzie. Akcesoria. Na rzeki górskie konieczne są kask, czołówka wodoodporna, linka asekuracyjna – tzw. rzutka i nóż kajakowy.
Twierdza zębów smoka. Każdy poszukiwacz tajemnic powinien to miejsce zobaczyć
Warowna linia miała chronić Berlin przed Polakami, gdyby ci chcieli ruszyć na pomoc Francji.
Bunkry majaczyły w oddali. Gdzieniegdzie było widać betonowe ścianki, w innych miejscach wieżyczki ze szlachetnej stali i pojedyncze stanowiska dla karabinów maszynowych zwane „tobrukami”. Krajobraz w całej okolicy nosił silne znamię ingerencji człowieka – dolinki ukształtowane jak pod linijkę, precyzyjnie poprowadzone kanały, podsypane sztucznie wzgórza. No i te bunkry wyzierające zza drzew. – Na długości ok. 100 km Niemcy zbudowali ponad 100 obiektów bojowych: bunkrów, umocnień, gniazd artylerii – opowiada przewodnik. – A to i tak zaledwie jedna trzecia tego, co zamierzali wznieść. Planowano bunkier co 300 m, a budowa miała trwać do 1951 r. Modelowy pancerwerk Z grupą pasjonatów podziemi zbliżamy się do „flagowego” obiektu Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego – pancerwerku 717. To gniazdo obronne własnymi wieżami strzeleckimi, podziemnymi magazynami amunicji i żywności, elektrownią, studnią… i linią kolejową łączącą je z dziesiątkami podobnych budowli wzniesionych między Odrą i Wartą. „Siedemset siedemnastka” jest dla zwiedzających bramą do międzyrzeckich podziemi. Na przedpolu betonowych ścian spod cienkiej pokrywy śnieżnej wystają regularne „kolce”. – To „zęby smoka” – mówi z uśmiechem przewodnik. Zbrojone betonowe słupki miały przeszkodzić czołgom w zdobywaniu „wschodniej linii Maginota”, natomiast potykacze (wystające pręty zbrojeniowe) – ostudzić zapał piechoty. U podstaw decyzji o budowie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego legły postanowienia konferencji wersalskiej kończącej I wojnę światową. Alianci nałożyli wówczas na Niemców zakaz budowania nowoczesnej armii – ograniczyli liczebność wojsk, zakazali tworzenia floty, lotnictwa itp. Niemcy, nim zaczęli jawnie te ustalenia łamać, postawili na budowę fortyfikacji. Odgrodzenie się od Polski miało pierwszorzędne znaczenie, bo po zwycięskiej wojnie z ZSRR zyskaliśmy opinię silnego przeciwnika, który w razie wojny francusko-niemieckiej ruszy na Berlin. Linia fortyfikacji miała zatem być gwarancją bezpieczeństwa dla III Rzeszy. Niemcy nazywali ją Front Ufortyfikowany Łuku Odra-Warta. Nazwa MRU została później nadana przez Rosjan. Niedoceniane miejsca w Europie, które koniecznie trzeba zobaczyć. Poznaj 21 propozycji ze Starego Kontynentu – jest też polski akcent Gdzie pojechać na weekend czy dłuższy urlop? Poniżej przedstawiamy najbardziej niedoceniane miejsca w Europie, które warto odwiedzić chociaż raz w życiu. Na liście znalazła się jedna pro... Rozmach w tajemnicy Budowa ruszyła w najgłębszej tajemnicy w 1925 r. w okolicach Słońska. Alianci wykryli jednak prace fortyfikacyjne i nakazali ich przerwanie. Niemcy wstrzymali część prac, kontynuowali je jednak potajemnie jako rzekome inwestycje hydrotechniczne. Uszczelnili też blokadę informacyjną: wprowadzili zakaz lotów nad rejonem MRU i zakazali poruszania się osobom postronnym bez specjalnych przepustek. W 1934 r. budowa umocnień ruszyła z kopyta. Dla zachowania tajemnicy część obiektów MRU usytuowano w szybach dawnej kopalni węgla brunatnego, a wydobywany podczas prac ziemnych urobek zasypywał pokopalniane XIX-wieczne wyrobiska. System był perfekcyjny i alianci długo nie zdawali sobie sprawy z tego, jaki jest rozmach i prawdziwy cel niemieckich prac w rejonie Warty i Odry. Zadowolenia z postępów nie krył Hitler, który odwiedził budowę w 1935 r. Przez kolejne lata na odcinku od Skwierzyny przez okolice Międzyrzecza aż do Odry powstały imponujące umocnienia połączone jednym z największych na świecie systemem podziemi fortyfikacyjnych. Zmiana planów Podczas kolejnej wizyty w MRU Hitler nakazał… wstrzymanie wszelkich prac. Decyzja ta wynikała ze zmiany doktryny wojennej III Rzeszy: zamiast walki pozycyjnej nowa strategia zakładała błyskawiczne uderzenia wojsk pancernych – a w takim scenariuszu dla MRU i jemu podobnych umocnień miejsca już nie było. Mimo tej degradacji łańcuch przydał się w czasie wojny. Gdy alianckie lotnictwo zaczęło nękać niemieckie fabryki zbrojeniowe, w 1943 r. Hitler polecił przenieść całą produkcję wojskową pod ziemię. W sztabie szybko przypomniano sobie o ciągnących się kilometrami podziemnych korytarzach i na terenie MRU więźniowie zaczęli produkować części do niemieckich samolotów i samochodów wojskowych. Dziś fortyfikacje MRU stanowią prawdziwą gratkę dla tysięcy miłośników historii, podziemi i techniki wojskowej. Każdego roku przyjeżdżają z całego świata, by oglądać „wschodnią linie Maginota”. Wśród nich znalazła się też nasza mała grupa idąca w stronę pancerwerku 717. Najbezpieczniejsze kraje świata. Zobacz, jak wypadła Polska na tle innych państw Jakie są najbezpieczniejsze kraje świata? Poniżej prezentujemy najbardziej aktualny ranking dziesięciu państw, w których nacisk na bezpieczeństwo jest najwyższy. Zaglądamy w zęby Im jesteśmy bliżej, tym bastion robi większe wrażenie. Nad powierzchnię ziemi wystają trzy kopuły z grubej stali. Jedna to kopuła obserwacyjna, dwie strzelnicze. Ostatnie ważą, bagatela, po 42 tony i mają ściany ze stali chromowo-molibdenowej grubości 30 cm. Mieściły się w nich co najmniej dwa karabiny maszynowe. Ze szczytu kopuły obserwacyjnej wysuwano peryskop do oglądania pola walki lub antenę radiostacji. Twierdza wyposażona była także w miotacz ognia (wystawiany przez osobną stalową osłonę), który potrafił postawić w płomieniach cały teren w promieniu 50 m, i granatnik automatyczny (z własną kopułą) o zasięgu do 750 m. Wejścia do pancerwerku strzegą potężne stalowe drzwi – ważą podobno pół tony! No i, rzecz jasna, gniazdo karabinu maszynowego. Tuż za nimi... zapadnia! – Na wszelki wypadek – żartuje przewodnik. Za kolejnymi załomami korytarza następne karabiny maszynowe. Budowla, zdawałoby się, nie do zdobycia – zwłaszcza że ściany bunkra z żelbetu mają 1,5 m grubości. Poza stanowiskami strzeleckimi w jej wnętrzu jest jeszcze kilka pomieszczeń dowodzenia i łączności oraz toalety. Wszystkie wyposażone w wygody niezbędne podczas oblężenia – ogrzewanie, wentylację, ciepłą wodę i kanalizację. Schodzimy kilka metrów niżej, do podziemnej części Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Po zejściu 30 m w głąb ziemi żołnierze mogli zapomnieć, że na górze rozgrywało się piekło wojny. Poza koszarami twórcy MRU umieścili na tym samym poziomie dwa magazyny amunicji (by w razie eksplozji nie stracić całego zapasu), agregaty i ujęcie wody. Włączamy latarki i ruszamy w drogę do nieoświetlonej części podziemi. Przewodnik pokazuje dziwne zakrętki w betonowych ścianach tuneli. – Zasłaniają specjalne nisze przygotowane do założenia ładunków wybuchowych – wyjaśnia. Gdyby nieprzyjaciel zdobył jeden pancerwerk, dzięki systemowi korytarzy mógłby przejmować kontrolę nad kolejnymi. Szybkie wysadzenie przejścia odcinało dostęp do pozostałej części umocnień. Korytarze rozwidlają się, łączą, kluczą. Po dwóch godzinach mam wrażenie, że spędziłem w nich cały dzień. Mijamy podziemny dworzec kolejki wąskotorowej i drezynę. Po kolejnej półgodzinie z ulgą wychodzę na powierzchnię. Dla chętnych pozostaje jeszcze całodzienna wycieczka po podziemiach MRU z oglądaniem baterii pancernych, dworców i rozmaitych pomieszczeń i instalacji, których przeznaczenie dawno już zostało zapomniane. MRU miał być nie do zdobycia – tak jak francuska Linia Maginota. „Maginot” padł bez wystrzału – Niemcy ominęli umocnienia przez Belgię i Holandię. MRU padł po trzech dniach symbolicznego ostrzału. Kiedy 29 stycznia 1945 r. Rosjanie stanęli przed liniami „zębów smoka” i zapór przeciwczołgowych z zespawanych szyn, postanowili rozebrać je pod osłoną nocy. Niemcy byli tak zaskoczeni, że… wzięli ich za własne wycofujące się oddziały! Rosjanie wdarli się za linie MRU, odbyli kilka potyczek i przeprowadzili rozpoznanie. Gdy dwa dni później czołgi Armii Czerwonej stanęły naprzeciw umocnień na całej długości MRU, Niemcy rzucili się do ucieczki. Zdobyte bunkry czerwonoarmiści szybko pozbawili zdolności bojowej, część obiektów wysadzili, ze wszystkich usunęli uzbrojenie. Odnaleźli przy okazji ukryte w podziemiach dzieła sztuki zrabowane z pięciu polskich muzeów. W latach 50. XX w. Międzyrzecki Rejon Umocniony w czasie akcji pozyskiwania cennych metali dla hut stracił sporo kopuł i innych metalowych elementów. Potem bunkry objęły w swe władanie nietoperze. Gigantyczne podziemia ze stałą temperaturą 10°C stały się zimowym domem dla 12 gatunków latających ssaków. Badający je każdej zimy naukowcy oszacowali liczebność tej „zbunkrowanej” populacji na 32 tys. sztuk! To największa w Europie Środkowej zimowa kolonia nietoperzy.
Wszystkie "naj" w USA. Ameryka w poprzek
Pokolenia bitników, harleyowców, kowbojów i hippisów ruszały z jednego wybrzeża Północnej Ameryki na drugie. Szukali natchnienia, przygody, ucieczki lub lepszego życia. Ja pojechałem znad Atlantyku nad Pacyfik poszukać najpiękniejszych gór.
NAJTRUDNIEJ ... to było na samym początku. Bo początek tej podróży był końcem innej. Tak dobrej, że żal było ją kończyć i trudno się było pożegnać. Trwała rok, kiedy mieszkaliśmy całą rodziną w Cambridge. Dla mnie to była cudowna podróż w czasie – powrót na studia i bieg przez półki z książkami akademickimi. Ale również emocjonująca przygoda ze wspinaniem – co weekend bowiem z ekipą studenckich przyjaciół jeździliśmy na północ, od Bostonu – w Góry Białe. Właśnie podczas jednej ze wspinaczkowych wycieczek jeden z przyjaciół zaczął wymieniać nazwy gór, skał i ścian Ameryki, które zawsze chciałem odwiedzić. Squamish, Smith Rock, Boulder Canyon, Rifle – te nazwy nie istnieją w przewodnikach turystycznych. Nie dotrze do nich nikt, kto puści się w podróż przereklamowaną transamerykańską Drogą 66. Popłakaliśmy więc na pożegnanie i ruszyliśmy spod Bostonu, kierując się na zachód, by wszystkie te wymarzone miejsca zobaczyć. NAJŁATWIEJ ... to było kupić samochód. Od razu skreśliliśmy z listy wszystkie szpanerskie coupé, odłożyliśmy zakup kabrioleta na późną starość w Kalifornii, a z najlepszego serwisu ogłoszeniowego Ameryki – Craigslist.com, wybraliśmy „szewcia” G20 – wielkiego zielonego nastoletniego vana ze stajni Chevroleta. Miał pod budą ogromne łóżko, a pod maską sześciolitrowy, ośmiocylindrowy silnik, który palił tyle, że przy dodaniu gazu w baku tworzył się chyba wir! No, ale za to kosztował zaledwie 1,5 tys. dol.! „Szewcio” był naszą kuchnią, sypialnią, łazienką i środkiem transportu jednocześnie. Przejechał z nami rok, zrobił 20 tys. mil i nigdy się nie zepsuł. NAJBARDZIEJ NUDNO ... to było na preriach Kanady. Kiedy ruszyliśmy z naszego niemal już rodzinnego Cambridge, przejechaliśmy przez monumentalne wodospady Niagara (nad którymi właśnie kręcona była bollywoodzka superprodukcja, o tym że ona go kocha, ale on kocha inną – a może odwrotnie), przetrwaliśmy najbardziej drobiazgową na świecie kontrolę graniczną na wjeździe do Kanady i zanurzyliśmy się w Krainę Wielkich Jezior. Z kilometra na kilometr robiło się bardziej dziko i odludnie. W przydrożnej knajpce napis: „Tu podajemy na PRAWDZIWYCH talerzach”. – Stąd aż do gór nie ma nic ciekawego. Tylko pszenica, pszenica, pszenica – ostrzegł nas spotkany tam myśliwy. Wykrakał! Gdy tylko wyjechaliśmy na prerię, dopadła nas potworna nuda krajobrazu. Jeden wielki płaski naleśnik porośnięty zbożem. Trzy dni! Jedyne urozmaicenie to pojawiające się na horyzoncie elewatory, które przewodnik z nieudaną wzniosłością nazywał „katedrami prerii”. Potraktowaliśmy to jako abstrakcyjny żart. Atmosferę surrealizmu uzupełniła operacja zdjęcia gipsu, jaką przeprowadziłem własnoręcznie. Mój synek złamał (całkiem niegroźnie) rękę jeszcze w Cambridge i wskutek zawiłości systemu ubezpieczeń zdrowotnych za prosty zabieg usunięcia gipsu musielibyśmy teraz zapłacić... kilka tysięcy dolarów! Wybrałem więc opcję (własno)ręczną z sekatorem ze sklepu Wal-Martu. Cena: 4,78 dol. I to kanadyjskiego! NAJZIMNIEJ ... to było w kanadyjskich Górach Skalistych. Choć kiedy dojechaliśmy do bram Parku Narodowego Gór Skalistych, zrobiło się gorąco. Krajobraz stanął dęba, a szczyty skalistych gór były tak wysokie, że od zadzierania głowy bolały szyje. – Bilet na trzy dni poproszę – powiedziałem, a strażnik parkowy odparł: – Tu jest tak ładnie, że i tak pan dłużej zostanie. Miał rację! Cały park (tak jak wszystkie parki narodowe Ameryki) jest świetnie przygotowany dla turystów samochodowych. Wdrapaliśmy się więc autem nad Lake Louise, gdzie znajduje się najpiękniejsze alpejskie jezioro Kanady (a nad nim gigantyczny hotel górski) i najwyżej położona miejscowość kraju (1661 m n.p.m.). Jak podaje lokalna stacja meteorologiczna, panuje tu klimat subarktyczny, a średnie opady śniegu przekraczają 3 m rocznie. I to właśnie tam było najzimniej – spałem w polarze. Rozgrzał nas dopiero szybki marsz w wysokie góry ponad jeziorem nazwanym imieniem brytyjskiej księżniczki i kolejne widoki wielkich alpejskich ścian. NAJBARDZIEJ TO LAŁO ... w Vancouver. Dotarliśmy tam z Gór Skalistych, jadąc chyba najbardziej krętą drogą świata i najwęższą szosą zaznaczoną na mapie jako autostrada. Po drodze zatrzymaliśmy się nad Lake Pavilion, gdzie astronauci NASA nurkują podwodnymi miniłodziami w poszukiwaniu słodkowodnych raf koralowych, i w Whistler, gdzie po deptaku chodzą najlepiej ubrani snowboardziści świata. Planowaliśmy zabawić tam dłużej i powspinać się w niedalekim Squamish, ale spadł deszcz. Padało na zmianę: trochę mżyło, trochę lało. Kiedy przez tydzień zza chmur nie wychynęła największa ściana w okolicy, zwana „Szefem”, skapitulowaliśmy i ruszyliśmy właśnie do Vancouver, docierając po raz pierwszy w tej podróży znad Atlantyku nad Pacyfik! Ale i tam lało. Jak się okazało, miasto jest znane z opadów. David Duchovny, kręcący tam Z archiwum X, zażądał przeniesienia planu zdjęciowego do Los Angeles, mówiąc, że w Vancouver pada 10 m deszczu dziennie! Resztki nadziei na błękitne niebo odebrała nam rzeźba stojąca na deptaku. Przedstawiała spadającą kroplę deszczu. Ruszyliśmy więc śladem Duchovnego – na południe. NAJBARDZIEJ DZIKO ... to było koło Seattle. Do samego miasta narodzin grunge’u postanowiliśmy nie wjeżdżać, mając na horyzoncie jedną z najwybitniejszych gór na świecie (Mount Rainier) i perspektywę obcowania z okalającą ją dziką przyrodą. Choć szczyt znajduje się na wysokości „tylko” 4392 m n.p.m., to wulkan wyrasta z nadmorskiej niziny. W efekcie jego ściany wznoszą się nad okolice na wysokość 4 km. A to więcej niż K2! Z moim osiadłym pod Seattle przyjacielem i wspinaczem Jarkiem „Mrówą” Brasiem przez tydzień jeździliśmy po otaczających Mount Rainier Górach Kaskadowych, wspinając się po rozsianych po lasach granitowych skałach. Skały skałami, były super: lite, gładkie, przewieszone. Ale te lasy!!! Znienawidzone przez Duchovnego podmuchy wilgoci muszą docierać z Vancouver nierzadko i tu, bo roślinność, choć w bardzo umiarkowanej strefie klimatycznej, przypominała do złudzenia tropikalny las deszczowy! Ogromne paprocie, obrastające potężne sekwoje mchy i wiszące niczym na bagnach Luizjany porosty zagradzające drogę piechurom niczym scenografia Władcy Pierścieni. Zatęskniliśmy już jednak za słońcem i w jego poszukiwaniu przeskoczyliśmy przez Góry Kaskadowe. Wykąpaliśmy się w najczystszym jeziorze Ameryki – Lake Wentachee, i ustawiliśmy na GPS-ie azymut „na południe”. NAJCISZEJ ... to było w Smith Rock. W tym mikroskopijnym parku stanowym w Oregonie narodziła się amerykańska wspinaczka skałkowa. I tu Amerykanie nauczyli się, że tylko pot i łzy wylane na treningu dadzą szansę na przechodzenie najtrudniejszych ścian. Naturze wystarczyły trzy zakręty wątłej rzeki, by w piaskowcach wyrzeźbić formacje, od których trudno oderwać wzrok i których fantazyjne kształty prowokują do nadawania takich nazw jak „Twarz Małpy”. W Smith Rock planowaliśmy być trzy dni. Zostaliśmy dwa tygodnie. NAJWIĘCEJ LUDZI ... to było w Yellowstone, do którego jechaliśmy dwa dni przez ziemniaczane pola Idaho. Przyjazd do parku narodowego, znanego z ukochanej kreskówki mojego syna Kajtka o Misiu Yogi, był obowiązkowym punktem trasy po Ameryce. Spodziewaliśmy się tłumów, ale nie aż takich! Park jednak wart jest odwiedzenia za cenę migreny! Leży na wielkim podziemnym zbiorniku z magmą, który co chwila wysyła na powierzchnię sygnały, że żyje. Cały teren gotuje się, bulgocze, wrze i dymi. Do tego bizony wałęsające się niedbale po drogach i tropiące w nadziei na żer wilki i kojoty. Kajtek był jednak rozczarowany. Mimo trzydniowych poszukiwań nie pokazał się żaden niedźwiedź. – Wszystkie są na wakacjach w Banff – powiedziała Marzenka ( jego mama) i dopiero wtedy dziecko zgodziło się na wyjazd. Przez ośnieżone góry parku Grand Tetons ruszyliśmy dalej na południe. NAJWIĘKSZE ZASKOCZENIE ... to było w Boulder w Kolorado, do którego dotarliśmy dwa dni później. Nie tylko dlatego, że nasi bostońscy przyjaciele Ann, Paul i Dominik wsiedli do samolotu i przylecieli wspinać się z nami. Również z powodu odkrycia, że Boulder jest najszczuplejszym miastem najszczuplejszego stanu Ameryki. Na ulicach zero amerykańskich grubasów. Wszyscy biegają, jeżdżą na rowerach, pływają albo się wspinają. Wyjście na miasto z hamburgerem w ręku jest nie do pomyślenia! Miasto leży na krawędzi Gór Skalistych i prerii. Trzymaliśmy się części górskiej, bo ściany do wspinania były bardzo przyjemne. Żeby się pod nie dostać, trzeba przejść na rozciągniętej linie nad rwącą rzeką w kanionie Boulder Canyon. Siedmioletni Kajtek zażądał najmodniejszego dziecięcego kasku do wspinania i oświadczył, że przejdzie bez pomocy. I jak powiedział, tak zrobił. Oczywiście odpowiednio zaasekurowany, w razie gdyby rączki odmówiły współpracy. NAJWIĘKSZE ODKRYCIE ... to czekało nas w Rifle, do którego pojechaliśmy prosto z Boulder w poszukiwaniu jeszcze trudniejszych dróg do wspinania. Zaledwie dwukilometrowej długości kanion znałem z serii kultowych filmów wspinaczkowych Masters of Stone. Jego ściany okazały się tak trudne, że nieraz ciężko było nam się oderwać od ziemi! Drugim zaskoczeniem był Darek Król – mój kumpel z Krakowa, którego nie widziałem z 15 lat. A tam w kanionie na końcu świata nagle wpadliśmy na siebie! Szukając swojego miejsca na świecie, trafił do Boulder, zobaczył Rifle i dziś spędza czas, kursując między nimi. – Nigdzie nie było mi lepiej – deklaruje. – Nie dziwię ci się – pomyślałem, siedząc wieczorem przed samochodem przy ognisku, na środku wielkiej, pustej górskiej łąki, gdzie nocowaliśmy pod gwiazdami. NAJGORĘCEJ ... było w Parku Narodowym Łuków Skalnych – Arches National Park. Słońce operowało bezlitośnie na rozległej równinie pełnej niewysokich czerwonych, rudych, pomarańczowych i jasnobrązowych skał. Miały kształty tak fantazyjne, że trudno było uwierzyć, że są dziełami natury, a nie jakiegoś szalonego architekta o zamiłowaniach estetycznych Gaudiego. Erozja tutejszych piaskowców otwiera w ścianach ogromne okna, tworzą się skalne mosty, kładki i łuki. Pod jednym z nich spędziliśmy noc. Gwiazdy powoli przesuwały się po niebie i znikały za skałami. O świcie wszystko było skąpane w ciepłym złotym świetle. Jeszcze kilka dni w Arches, kilka kolejnych znów w Rifle i ruszyliśmy do Denver, skąd przez Boston lecimy już do Polski. Temperatura powietrza wzrosła, a emocje sięgnęły zenitu, bo nasz samochód okazał się mieć jedną jedyną, ale za to sporą wadę: bardzo trudno było go sprzedać! Dość powiedzieć, że klient znalazł się dopiero na cztery godziny przed odlotem samolotu! Wtedy to było naprawdę gorąco!
Nikt nie wie, kiedy powstały, dokąd biegną ani jakie kryją skarby. Za to połknęły już jeden dom i ciężarówkę. Oto Chełmskie Podziemia Kredowe.
Kamienica zniknęła w 1956 r. Stała przy ulicy Lubelskiej – jednej z głównych ulic Chełma, niedużego miasta, które dziś leży na polskiej Ścianie Wschodniej, a przez wieki znajdowało się w centrum Rzeczypospolitej. Pewnego dnia dom po prostu zapadł się pod ziemię! Mieszkańcy miasta prędko przypomnieli sobie o rozciągających się pod starówką tajemniczych średniowiecznych korytarzach. Lata 50. ubiegłego wieku nie sprzyjały jednak wyjaśnianiu dawnych legend i tajemnic, więc dom po cichu odbudowano, a o dziwnych tunelach szybko zapomniano. Podziemia nie pozwoliły jednak tak po prostu wymazać się z pamięci – przypomniały o sobie w równie spektakularny sposób jeszcze raz. W latach 70. na tej samej ulicy Lubelskiej w powstałej nagle wyrwie w ziemi zniknęła cała ciężarówka! Na szczęście nikomu nic złego się nie stało. Czasy były już wówczas nieco inne, więc po tym wydarzeniu włodarze miasta sięgnęli po dawne plany, wezwali na pomoc górników ze Śląska i rozpoczęli eksplorację oraz zabezpieczanie jedynych istniejących na świecie podziemi kredowych. Ich początki giną w mroku historii. Prawdopodobnie po raz pierwszy mieszkańcy osady (podniesionej do rangi miasta przez Władysława Jagiełłę) zaczęli drążyć tunele około XIII w. Pierwsze korytarze powstały w okolicach góry zamkowej. Wbrew pozorom nie było to trudne zadanie, ponieważ Chełm leży na obszarze zbudowanym z miękkich skał: kredy, wapienia oraz margli. Wydobywana kreda była stosowana w farbiarstwie, do budowy domów, przy wytopie metali, ich polerowaniu i do produkcji leków. Ponieważ zapotrzebowanie na białe kruszywo było spore, a handlarze przyjeżdżali po nie z odległych części kraju, wkrótce w miękkiej kredowej skale kopał już każdy, kto popadnie. Większość właścicieli domów rozpoczynała budowę sztolni... we własnej piwnicy! Według dokumentów miejskich pochodzących z XVII w. na 100 kamienic stojących na chełmskim Starym Mieście aż 80 miało wówczas pod piwnicami kredowe podziemia. Z czasem pod miastem powstała istna plątanina łączących się ze sobą korytarzy, przy której ser szwajcarski wydaje się tak prosty jak warszawska linia metra. Co odważniejsi górnicy wgryźli się w głąb kredy aż na 30 m, chaotycznie drążąc korytarze na pięciu poziomach. Wydobycia zabroniono dopiero w XIX w., kiedy to na powierzchni zaczęły pękać ściany budynków. Do dziś na jeden z chełmskich placów – Edwarda Łuczkowskiego (dawny rynek staromiejski) – nie wolno wjeżdżać samochodami, ponieważ znajdujące się pod nim korytarze grożą zawaleniem. Co ciekawe, tylko dwa budynki w tym mieście mają 6 pięter (hotel i szpital), pozostałe najwyżej cztery – także z uwagi na groźbę zawalenia się kredowych podziemi. Nikt tak naprawdę nie wie, ile jest dokładnie korytarzy wyrąbanych w kredzie pod Chełmem. Przyjmuje się, że 15 km, ale też każdy z przewodników wyraźnie mówi, że jest wiele starych sztolni, do których nikt nie wchodzi (bo są zasypane) i nie wiadomo – ani jaką mają długość, ani dokąd prowadzą. Niektórzy utrzymują, że aż do odległego o kilkanaście kilometrów Stołpia. Nie wiadomo też do końca, do czego kredowe podziemia były jeszcze używane. Podobno ukrywano w nich kosztowności, kiedy w okolicy wrzały niepokoje, z jakich były znane kresy Rzeczypospolitej. Podobno wykorzystywano je również jako magazyny żywności, ale (podobno) jedni drugim „od spodu” podbierali zapasy. Podziemia musiały być wartościowe, skoro posiadanie wejścia do „lochów” z piwnic kamienicy w XVII i XVIII w. podnosiło cenę nieruchomości. W kredowych korytarzach w czasie II wojny światowej ukrywali się także liczni chełmscy Żydzi. O wielkiej wartości Chełmskich Podziemi Kredowych warto się przekonać samemu. Po zniknięciu ciężarówki na ulicy Lubelskiej część korytarzy została udostępniona do zwiedzania. W połowie kolejnej dekady, czyli w latach 80., powstała licząca 1,5 km trasa turystyczna, która prowadzi przez labirynt białych lochów, wyrobiska, sale, chodniki i studnie. Na trasie można podziwiać nie tylko korytarze rozciągające się pod miastem, ale też wczuć w pracę „kredowych” górników. Znajdują się tam także wystawy archeologiczne, teatr dla dzieci, a nawet zdarzają się koncerty kameralne oraz bankiety. Wałęsających się pod ziemią turystów musi postraszyć duch chełmskich podziemi „Bieluch”. To zjawa niegroźna i niezłośliwa – lubi dzieci i zajmuje się spełnianiem życzeń. Podobno najbardziej lubi te romantyczne. Komu bliżej do talerza niż romantycznych uniesień, ten może wprost z chełmskich podziemi wyjść do jednej z dobrych lokalnych restauracji. A tam spróbować wyjątkowej mieszanki kuchni polskich kresów.
Podziemny świat Rapa Nui. Setki jaskiń we wnętrzu Wnętrze Wyspy Wielkanocnej
Przeczytaj opowieść o polskiej grupie śmiałków, która postanowiła je zbadać.
– Ja!-ski!-nia! – krzyczy Rafał, pokazując ręką w górę. Huk fal zagłusza skandowane sylaby. Od godziny skacząc z kamienia na kamień, idziemy brzegiem Pacyfiku po północno-wschodnich rubieżach Rapa Nui, niedużej, przypominającej trójkąt wyspy. Europejczycy w 1722 r. nazwali ją Wielkanocną – od dnia, w którym po raz pierwszy przybili do jej brzegów. Nad naszymi głowami piętrzy się klif zbudowany z wulkanicznych głazów, tufów i popiołów. Wszystko przemieszane jak warstwy w torcie i zapieczone siłami natury. Około 3 mln lat temu seria potężnych erupcji dała początek wyspie, a kolejne wybuchy ukształtowały jej powierzchnię. W materii wyrzucanej z ognistego wnętrza Ziemi, niczym rodzynki, tkwią jaskinie – długie i ciasne tunele. Ich odnalezienie, penetracja i kartowanie oraz badanie tego, co przez setki lat pozostawili w nich mieszkańcy Rapa Nui, jest celem naszej 18-osobowej wyprawy. Otwór, na który wskazuje Rafał Kardaś, na co dzień nauczyciel geografii oraz instruktor wspinania, znajduje się jakieś 20 m nad wybrzeżem. Wejścia doń broni połać kruchej skalnej ściany – momentami pionowej, momentami odchylającej się do tyłu. Rafał związuje się liną i ostrożnie rusza w górę. Dochodzi na półeczkę pod solidnie wywieszającym się okapem. Pokonanie go jest możliwe tylko dzięki tzw. żywej drabinie – musi stanąć na moich ramionach, by wejść na dalszą część ściany. Nikt z nas nie ma wątpliwości, co się stanie, jeśli Rafał odpadnie. W końcu dociera do krawędzi otworu, zagląda do niego i wślizguje się do środka. – Jest ciasno, ale to klasyczny tunel lawowy! – krzyczy. – Wchodzicie? Dotarcie tam kolejnych dwóch osób zajmuje godzinę. W końcu zziajani, skuleni na półeczce o powierzchni metra kwadratowego, zakładamy kaski, szykujemy oświetlenie i sprzęt. Rafał i Beata Michalak prowadzą pomiary topograficzne dalmierzami laserowymi i szkicują jaskinię. Ja ruszam do przodu. Przez pierwszych 10 m tunelu można posuwać się na kolanach. Korytarz ma owalny przekrój, typowy dla jaskiń powstających w potokach lawy. Jego dolna część, tzw. spąg, to zaschnięty potok roztopionych skał. Górną wyrzeźbiły przepychające się przez magmę wulkaniczne gazy. Śladów bytności człowieka nie ma. Ot, kilka skorupek krabów, muszelki. Widać, że dla dawnych mieszkańców jaskinia położona tak wysoko była zbyt trudno dostępna. Kolejnych 10 m pokonuję, czołgając się. Czasami muszę kopać rękami w spągu. Gdy sufit opada na wysokość zaledwie 30 cm, zdejmuję kask. Po ok. 50 m od wejścia docieram do miejsca tak ciasnego, że nie mam szans na przejście. – To chyba jaskinia z najtrudniejszym dostępem na całej wyspie! Jak ją nazwiemy? – zastanawiamy się, zjeżdżając na linach na wybrzeże. Po krótkiej dyskusji przystajemy na Ana Explora (ana to po rapanujsku jaskinia). Kilkaset metrów dalej, również w klifie, jakim opada do morza półwysep Poike, znajduje się kolejny otwór. Prowadzącą doń ścianę można przejść bez asekuracji. Korytarz wije się aż 400 m w głąb wulkanicznej skały. W tej jaskini od razu rzucają się w oczy ślady ludzkiej obecności – niedaleko wejścia natrafiamy na pozostałości kilku pochówków. Kości długie zmienione przez wilgoć w sito, kilka żeber, rozsypane zęby i liczne drobne narzędzia zrobione z obsydianu – ostrego, łatwo łupliwego szkliwa wulkanicznego, które służyło do produkcji siekier, grotów strzał, dłut i noży. Nie wiadomo dokładnie, kiedy pierwsi ludzie dotarli na Rapa Nui. Prawdopodobnie około 900–1200 roku przybyli z wysp dziś zwanych Polinezją Francuską (o podboju Pacyfiku pisaliśmy w NG w marcu 2008). Wiele publikacji sugeruje, że pierwotną ojczyzną Rapanujczyków były Markizy. Oznaczałoby to, że ci rzekomo prymitywni żeglarze pokonali aż 3 800 km otwartego oceanu! Według legendy flotyllą dowodził król Hotu Matua, a jego statki przybiły do północnych brzegów wyspy, do jedynej plaży w zatoce Anakena. Tam grupa kilkudziesięciu, a może stu zdobywców nowego lądu zbudowała osiedle domów przypominających kształtem łodzie i zasiedliła liczne znajdujące się w sąsiedztwie jaskinie. Przez kilkaset lat dobrobytu populacja wyspy rozrosła się do kilku–kilkunastu tysięcy mieszkańców. Ludzie ci uprawiali niezwykły kult przodków, obligujący do rzeźbienia w skale ogromnych, osiągających nawet 20 m wysokości posągów wyobrażających zmarłych. Prawdopodobnie do transportu kolosów zwanych moai wycięto większość drzew rosnących na wyspie, co spowodowało katastrofę ekologiczną. Brak żywności doprowadził do wojny domowej i upadku cywilizacji. Gdy Europejczycy w XVIII w. nawiązali pierwsze kontakty z wyspiarzami, ta przedziwna kultura praktycznie była martwa. Mieszkańcy Rapa Nui, porywani przez peruwiańskich łowców niewolników i dziesiątkowani przez zawleczone z kontynentu choroby, nie potrafili już odczytać pisma rongorongo, jakim przodkowie zapisali historię ich ludu. Pod koniec XIX w. pozostało przy życiu zaledwie 111 wyspiarzy, którzy w 1888 r. oddali się pod opiekę Chile. Dziś wyspę zamieszkuje ok. 4 tysięcy ludzi. Kim byli Rapanujczycy pochowani w eksplorowanych przez nas grotach? Kiedy i jak zginęli? Tego nie udało się nam dowiedzieć, bo pozwolenie na prowadzenie badań kulturowych pozostałości po dawnych mieszkańcach, które udało się uzyskać dzięki wieloletnim staraniom byłego ambasadora w Chile prof. Zdzisława Jana Ryna, zostało cofnięte, i to już po przybyciu ekipy na Rapa Nui. Władze wyspy nie pozwoliły na badania radiowęglowe ani testy DNA. Dlaczego? Może wolą, żeby miejsce to nadal otaczał nimb tajemnicy. Prawda wszak nie zawsze jest tak atrakcyjna jak legenda. W podaniach, do jakich dotarł słynny żeglarz Thor Heyerdahl, powtarza się opowieść, iż ciała umierających umieszczano na wybrzeżu na specjalnych łożach, dopóki ptaki i skorupiaki nie zostawiły tylko nagich kości. Wówczas składano je do grobowców. Miejsca ostatniego spoczynku Rapanujczyków urządzane były dwojako – albo wewnątrz ahu, platform ceremonialnych, na których stawiano moai, albo właśnie w jaskiniach. Do dziś niektórzy mieszkańcy wyspy marzą, by ich kości spoczęły w grotach (co jednak od dawna jest zakazane). Ana Explora i jej sąsiadka to tylko dwie z kilkuset jaskiń na Rapa Nui. Ilu dokładnie? Nawet tego nie wiadomo. Do przyjazdu naszej ekipy znanych było zaledwie kilkadziesiąt grot. Tylko kilka największych doczekało się szczegółowej eksploracji i opisu, a trzy były legalnie udostępnione turystom. – Tymczasem nasza wyprawa przez prawie dwa miesiące dokładnie przebadała aż 320 jaskiń łącznej długości ponad 9 km – mówi kierownik ekspedycji Andrzej Ciszewski, speleolog. Penetrowaliśmy jaskinie na klifach, na polach lawy, a nawet podwodne. Kartowaliśmy ogromne, rozbudowane systemy z plątaniną korytarzy i skromne podziemne „schroniska”. Nikt wcześniej tego nie robił – dodaje Ciszewski. Jaskinie wciąż pełnią ważną funkcję dla miejscowych. Pozostają w sferze sacrum, dlatego trudno jest uzyskać zgodę i zrozumienie dla takich prac – mówi Maciej Sobczyk z Ośrodka Badań Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego. – To były domy, kryjówki, budowle obronne, miejsca kultu, grobowce, spiżarnie – wyjaśnia. W ich obszernych, osłoniętych od wiatru wejściach urządzano ogrody, komory służyły jako zbiorniki z wodą, w jednej z jaskiń jeszcze 50 lat temu funkcjonowała... porodówka, a w innej (badanej przez Heyerdahla grocie Ana o Keke) zamykano ponoć młode dziewczęta, by ich skóra bez dostępu słońca uległa wybieleniu! Oglądając to wszystko, można odnieść wrażenie, że epoka kamienna skończyła się tam dopiero przed chwilą. W Europie ten czas jest odległą, niemal nierealną przeszłością. Marcin Jamkowski, 2009
Coraz bardziej trendy, ale jeszcze nie zepsuta masową turystyką. Miotająca się między piekłem najnowszej historii a rajem ciągle nieskażonej natury. Ostatnio wieją dla niej pomyślne wiatry. Mieszkańcy Kambodży spieszą się, jakby chcieli zostawić przeszłość za plecami.
Kocimi ruchami przebiegła przez dziedziniec, wskoczyła na kamienny mur świątyni z orientalnymi freskami przerośnięty korzeniami gigantycznego drzewa. Po czym wdała się w śmiertelną walkę wręcz. Lara Croft, przystojna pani archeolog w ciele Angeliny Jolie – jej kilka szybkich ciosów wystarczy, by przeciwnicy pokotem leżeli na ziemi. Nie czekając, aż przybędą wrogie posiłki, kobieca wersja Indiany Jonesa zeskoczyła na ziemię i... grunt się pod nią rozstąpił. Lecąc z naszego Angkoru, wylądowała wprost w halach Paramount Pictures w Hollywood, gdzie nakręcono dalsze sceny filmu Tomb Raider – mówi przewodnik. Historia powstania hollywoodzkiego hitu kręconego w ruinach kambodżańskiej świątyni i inspirowanego tajemnicami tego miejsca jest żelaznym punktem każdej wycieczki po Angkorze. Nic dziwnego, że Angkor rozpala wyobraźnie scenarzystów i turystów – wygląda, jakby był nie z tego świata. Pierwszy raz zobaczyłem go jeszcze przed świtem. Ogromny zespół pałaców i świątyń. Długie rzędy kolumn, wielopiętrowe, kaskadowe kamienne konstrukcje. Gigantyczne twarze bogów wykute w omszałych piaskowcach. Setki budowli. Największe otoczone niewiarygodnie szeroką fosą porośniętą kwiatami. Każdy detal konstrukcji ma znaczenie symboliczne, religijne. A całość w samym sercu gęstej dżungli... „Sceneria niczym z kanonu literatury podróżniczej” – pomyślałem, czekając, aż opadną opary mgieł, które potęgowały jeszcze wrażenie, jakie robiły wyłaniające się wysokie wieże świątyń. Przyjechałem tak wcześnie, że jeszcze nie było turystów. Pałace emanowały spokojem. Wewnętrzną harmonią. Pięć wielkich wież, znanych z flagi Kambodży, dopiero z wolna zalewało światło świtu. Ruszyłem w ich kierunku szerokim kamiennym mostem. Owoce związków bogów Nazwa Angkor pochodzi od sanskryckiego słowa oznaczającego miasto. Do dziś w używanym w Kambodży języku khmerskim znaczy „stolica” lub „święte miejsce”. Leżący kilka kilometrów od miasta i lotniska w Siem Reap na północnym zachodzie kraju zespół pałaców, świątyń i pozostałości zabudowy miejskiej, zwany Angkor, jest największym skarbem Kambodży – o ile nie całych Indochin. Miejsce to przez pół milenium było stolicą najpotężniejszego królestwa południowo-wschodniej Azji – Imperium Khmerskiego. Jeśli wierzyć legendzie, jego budowa rozpoczęła się od wygnania z dworu w Delhi hinduskiego księcia Preah Tonga przez ojca. Bezdomny arystokrata napotkał na piaszczystej plaży na wybrzeżu oceanu piękną córkę króla węży, w której zakochał się bez pamięci. Jej ojciec podarował młodym wyłaniający się z wody ląd zwany Kambudżą, na którym wznieśli Angkor. W innych wersjach legendy księcia zastępuje bramin lub maharadża, który poślubia bóstwo wodne – nagę, lub boginkę mgieł, chmur i wody – apsarę. Miejsce wyłonienia się świętego lądu wskazuje rzucona włócznia, a synowie zrodzeni z tego boskiego związku nazywani są Kambudża. Z badań archeologów i historyków wiadomo, że pierwsze budowle stolicy powstały w 802 r., w czasach panowania króla Dżajawarmana II. Najwspanialszą z nich – Angkor Wat, do której idę kamiennym mostem przerzuconym nad porośniętą lotosami szeroką na 200 m fosą, wzniesiono na początku XII w. Budowa trwała prawie 40 lat. Jej nazwa znaczy „miasto, które stało się świątynią”. – Ale właściwie powinno się ją nazywać dziełem sztuki, w którym bogowie pozwolili bywać ludziom – mówi samotny przewodnik czekający na turystów, którego spotykam na pustym jeszcze moście. Im jestem bliżej, tym bardziej doceniam słowa staruszka. Każdy filar, każda kamienna płyta, rzeźby smoków, lwów i węży, każda ozdóbka zwieńczająca kamienną poręcz wygląda tak, jakby z rąk wypuścił ją nie kamieniarz, a jubiler. Wejście do świątyni zdobią apsary – półnagie boginki tancerki o tak rozkołysanych biodrach, jakby chciały natychmiast zerwać się do płynnych, ceremonialnych tańców. Każda z dwóch tysięcy kobiet przedstawionych na reliefach w Angkor Wat ma inne rysy twarzy – inne oczy, inne usta. Na głowach noszą ozdoby, które wyrażają nie tylko przepych królestwa Angkoru, ale i wielką dbałość o piękno i oryginalność. Próbuję sobie wyobrazić to miejsce w szczycie swojej średniowiecznej świetności – kiedy ulicami zabudowanymi drewnianymi domami, zapewne zdobionymi z równą pieczołowitością, przejeżdżały wozy zaprzężone w słonie, orszaki królewskie w otoczeniu dostojników i mnichów... Angkor Wat jest największą na świecie budowlą religijną. Na powierzchni 200 ha Khmerowie stworzyli model hinduistycznego Wszechświata, miasto, stolicę, ale przede wszystkim świątynię poświęconą bogowi Wisznu. Jej ciągnące się setkami metrów ściany pokrywają kamienne reliefy przedstawiające sceny bitewne z walk ludzi i bogów, wyobrażenia zdarzeń historycznych, a nawet wizje nieba i piekła. Na każdej z nich tysiące postaci prawie naturalnej wielkości, a każda o innej twarzy, w unikalnej pozycji. Patrząc na rozmach, z jakim 5 tys. rzemieślników i 50 tys. robotników wzniosło Angkor Wat, o grunwaldzkim dziele Matejki można pomyśleć jak o miniaturce. W samym centrum świątyni znajduje się piramida otoczona galeriami. Jej zwieńczeniem jest pięć ponad 40-metrowych wież – każda w kształcie rozwijającego się pąka lotosu. Na zwiedzanie Angkor Wat można poświęcić cały dzień, a nawet dwa lub trzy, i wciąż odkrywać jego nowe elementy. Z żalem opuszczam miejsce około południa, ale tłum turystów skutecznie zasłania już płaskorzeźby. Przenoszę się do odległego o 15 min jazdy Angkor Thom – ostatniej stolicy Khmerów. W jej centrum znajduje się Bajon – jedna z najbardziej enigmatycznych budowli religijnych świata i najsilniej oddziałujących – tak na wiernych, jak i na zwykłych zwiedzających. To, co pierwsze rzuca się w oczy w budowanej przez sto lat – od końca XII do końca XIII w. – świątyni, to ogromne twarze. Na 37 kamiennych wieżach (ocalałych z około pięćdziesiątki) wyryte są kilkumetrowej wielkości ludzkie oblicza zwrócone w cztery strony świata. W przeciwieństwie do Angor Wat tu wszystko jest przytulne, intymne. Wieże, kolumnady, przejścia tworzą labirynt, który każdy może eksplorować własną wymyśloną trasą. Zawsze jednak śledzić nas będą ogromne oczy bogów. Niektóre mają je zamknięte – jakby bogowie mrużyli je przed zwrotnikowym słońcem. Chodzę po Bajon kilka godzin. Gubię się, odnajduję, zatapiam w myślach. U podstawy wież i kolumnad podziwiam płaskorzeźby i kolejne koronkowo wykonane detale. Pokazują życie codzienne Imperium Khmerskiego – kobietę gotującą obiad, mężczyzn handlujących na targu, walki kogutów i zapaśników, sceny z sądu i żonglerki cyrkowców, Chińczyków rozmawiających przy zakupach. Nade wszystko jednak dawni artyści z pietyzmem odtwarzali w kamieniu bitewny zgiełk i maszerujące armie. Dawni władcy Angkoru przychodzili do tutejszych bibliotek na studiowanie ksiąg i na modlitwy – w samym sercu Bajon znajdował się ponad trzymetrowy posąg Buddy. W połowie XIII w., gdy w buddyzmie pojawiały się nowe prądy, to wyobrażenie Buddy zostało roztrzaskane na kawałki. Posąg zrekonstruowany w latach 30. XX w. dziś znajduje się w osobnym pawilonie. Odległa o niecałe 2 km Ta Prohm, zbudowana nieco później niż Bajon, została przez ostatnich osiem wieków pochłonięta przez dżunglę. Potężne drzewa wyrosły wprost na dachach dawnych zabudowań świątynnych i klasztornych. To właśnie tutaj Angelina Jolie z wdziękiem bohaterki Tomb Raidera rozprawiała się z przeciwnikami. Ta Prohm postanowiono pozostawić w takim stanie, w jakim zawłaszczyła je natura – nie naruszając tej równowagi między budowlami a otaczającą je przyrodą. Rzeźbione bramy, posągi królów i bogów – wszystko oplecione bluszczami, korzeniami, gałęziami. Przez tę bliskość z dziką przyrodą ta maleńka świątynia oddziałuje na zwiedzających najsilniej – a przynajmniej na mnie. Opuszczam ją po kilku godzinach, żeby zdążyć na zachód słońca. Oglądam go na Phnom Bakheng – niewielkiej świątyni, która wzniesiona została w centrum pierwszej stolicy Angkoru. Położona jest na 60-metrowym wzgórzu, a z jej tarasu rozciąga się najpiękniejszy widok na Angkor Wat, jaki tylko można sobie wymarzyć. Amok z akcentem na „a” Opadające szybko ciemności nad Angkor Wat przywodzą na myśl historię zmierzchu królestwa. Imperium Angkoru kwitło do końca XIV stulecia. Potem środek ciężkości władzy i handlu przeniósł się 300 km na wschód – nad największą rzekę Indochin – Mekong. Z czasem najważniejszym miastem stało się leżące na jego brzegach Phnom Penh – dzisiejsza stolica Kambodży, a Angkor zaczął usychać. Chylące się ku upadkowi królestwo przetrwało jeszcze w agonii dwa wieki. Gdy odeszli jego ostatni królowie, kompleks budowli Angkor, wbrew często powtarzanym pogłoskom, nie został porzucony, zapomniany, a potem cudownie odnaleziony w dżungli przez europejskich misjonarzy z kagankiem oświaty. Kiedy pierwsi przybysze z Zachodu dotarli tu prawdopodobnie pod koniec XVI w. (wymienia się francuskiego mnicha ojca Boillevaux oraz portugalskich podróżników), Angkor był wciąż zamieszkany. Europejczycy byli tak oszołomieni rozmachem budowli, że nie wierzyli, by były wzniesione rękami i z pomysłu Azjatów – podejrzewali, iż zbudował je podczas swej wschodniej wyprawy Aleksander Wielki lub Rzymianie. Ich relacje nie przebiły się jednak do publicznej świadomości nad Tamizą i Sekwaną. Dopiero opublikowany w połowie XIX w. opis Angkoru pióra podróżującego ich śladami Henriego Mouhota wzbudził prawdziwą sensację. Do Indochin rzucili się poszukiwacze przygód i skarbów. Przed rozkradzeniem uratowali go naukowcy – badający Angkor od początku XX w. archeolodzy francuscy. Wieczór spędzam w mieście, które stanowi najlepszą bazę wypadową do zwiedzania Angkoru – Siem Reap. Eleganckie knajpki z wyszukanym menu, uliczne bary ze świeżym curry, barwne targowiska i kluby nocne gotowe zaspokoić wszelkie oczekiwania odwiedzających. Wszędzie słychać zachodnią muzykę. Ulice opanowała mieszanka turystów z Europy, Ameryki i Australii. – Jeszcze kilka lat temu to była dziura zabita dechami – mówi mi Noma Sarvong, tłumacz, z którym podróżuję po Kambodży. – Dziś jest tu więcej turystów niż w Bangkoku – twierdzi. – Kambodża stała się trendy. Cała warszawka tutaj przyjeżdża – opowiada mi znajoma reżyserka filmów dokumentalnych. Nic dziwnego – już pierwsze spotkanie z Kambodżą uzmysławia, jak przepiękny jest to kraj i przy tym jeszcze niezepsuty masową turystyką. Stosunkowo od niedawna otwarty na świat jeszcze się nie nabawił zachłanności i cynizmu charakterystycznego dla turystycznych potęg Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Siadam w jednym z przydrożnych ba- rów, w którym jest dwa razy więcej miejscowych niż turystów z zagranicy (to zazwyczaj wróży najlepsze i najświeższe jedzenie). Zamawiam kurczaka amok (wymawia się z akcentem na „o”) – duszonego w curry, z kolendrą, trawą cytrynową, podanego z jaśminowym ryżem w miseczce uplecionej z liści bananowca. Jest absolutnym arcydziełem sztuki kulinarnej. Prawdziwy amok – z akcentem na „a”! Do tego obowiązkowo miejscowe piwo – zimny pilzner z korzenną nutą. A na deser – lokalny przysmak – ananas prosto z drzewa, podawany tutaj... z solą! Pola śmierci Po kilku dniach zwiedzania Angkoru i kosztowania atrakcji Siem Reap przenoszę się do Phnom Penh. Dzielącą je odległość 300 km można pokonać w kilka godzin samochodem lub spędzić parę dni, płynąc łodzią po rzece Sap do miejsca, gdzie w stolicy Kambodży rzeka wpada do Mekongu. Phnom Penh liczy sobie dwa miliony mieszkańców, ale potrafiło zachować charakter kameralnej, miłej miejscowości. Ma klimat. Poza kilkoma reprezentacyjnymi arteriami w centrum i wzdłuż bulwarów składa się z wąskich uliczek, na których życie rozgrywa się na oczach sąsiadów – nastrój niczym na południu Włoch. Ktoś sprzedaje surowy jedwab, inny zachwala swoją kuchnię (krewetki amok!), jeszcze inny poleca szalenie barwne khmerskie szale. Dla przybyszy z Europy czy Stanów ( jeśli są w Azji nowicjuszami) największym zaskoczeniem jest jednak ruch uliczny. Tłum jednośladów! Na ulicach Phnom Penh jest sto razy więcej skuterów niż samochodów. Wszyscy trąbią, spieszą się, przepychają. Ale robią to z wyczuciem, kulturą, jakimś szóstym zmysłem unikając wypadków. Spotykam się z Ralphem Wetterhahnem – amerykańskim pisarzem, wielkim znawcą regionu i pilotem z czasów wojny wietnamskiej, z którym będę tu kręcił film (ale o tym później). – Jestem tu siódmy raz. Ten uliczny pośpiech jest dla mnie symboliczny. To pęd do przyszłości. Mieszkańcy Kambodży spieszą się, by jak najszybciej zostawić przeszłość za plecami – mówi Ralph. Nic dziwnego, od czasów upadku Angkoru historia nie była dla ich ojczyzny łaskawa. O jej terytorium przez kilka stuleci konkurowali dwaj sąsiedzi: Syjam (dzisiejsza Tajlandia) i Wietnam. – Historia kraju ma bardzo wiele wspólnego z dziejami Polski. Zbyt często była dyktowana przez nieszczęśliwe położenie pomiędzy większymi i potężniejszymi sąsiadami – tłumaczy mi Sotie Kenmano, pochodząca z Phnom Penh absolwentka Uniwersytetu Cornella, która swoją ojczyznę znalazła nad Wisłą. Kres rywalizacji sąsiadów o Kambodżę położyła praktycznie dopiero stuletnia francuska kolonizacja Indochin w drugiej połowie XIX w. Nim nastąpił zmierzch panowania Paryża, w czasie II wojny światowej Kambodża była jeszcze okupowana przez Japonię i Tajlandię. Wolność przyszła dopiero w 1955 r. Choć Khmerowie niechętnie wracają do historii, z pasją pokazują pozostałe po niej perły architektury. W samym centrum Phnom Penh wznosi się fantastyczny Pałac Królewski. Kambodża nadal ma koronowanego władcę, więc zwiedzać pałac można tylko w dni, kiedy nie ma w nim monarchy. Miałem szczęście – kiedy przyjechałem, król Norodom Sihamoni wypoczywał w innej rezydencji. Zbudowany w XIX w. gmach jest najpiękniejszym przykładem klasycznej architektury khmerskiej. Otoczone obronnymi murami białe budynki, ozdobione smokami, wężami, pilnowane przez kamienne lwy i kobry, zwieńczone strzelistymi dachami i wieżami, lśnią z daleka złotem ozdób. W jednym z nich – Srebrnej Pagodzie – przechowywane są największe skarby Kambodży: posągi Buddy – złote, kryształowe i wysadzane diamentami. Obecność obowiązkowa! Będąc w Phnom Penh, nie wolno przegapić też wizyty w Muzeum Narodowym – są w nim tysiące zabytków z czasów świetności Imperium Angkoru, m.in. sławny posąg Trędowatego Króla z Angkor Thom. Wieczór w tropikach przychodzi szybko. Nim słońce całkiem zniknie za horyzontem, idę do Foreign Correspondent Club, knajpki i klubu w jednym, który gromadzi dziennikarzy i ekspatów. Dla podkreślenia „prasowej” atmosfery miejsca ściany obwieszone są świetnymi fotografiami reportażowymi z czasów wojny wietnamskiej. Miejsce pozwala też rozkoszować się wspaniałym widokiem z tarasu na szeroką rzekę oraz, co nie mniej istotne, na skosztowanie najlepszych potraw z różnych części Kambodży. Dziś pora na ryby – w ziołach, lekkich sosach, z jaśminowym ryżem i słodkimi owocami. Do tego kolejne świetne lokalne piwo z odcieniem imbiru, a na koniec kawa – mała, bardzo mocna, bardzo czarna i bardzo gęsta, niemal jak arabska – tyle że bez kardamonu. – Jeśli chcesz zrozumieć Kambodżę, musisz odwiedzić pola śmierci – mówi Ralph nazajutrz. Ma rację. To od tej historii, to od tych wydarzeń, które Roland Jofié przywołał w swoim oscarowym filmie Pola śmierci z muzyką Mike’a Oldfielda, uciekają ku przyszłości dzisiejsi Kambodżanie. Jedziemy do dwóch miejsc, które kojarzą się z czasami dyktatury Czerwonych Khmerów w Kambodży. Gdy Amerykanie w 1975 r. przegrali w Wietnamie i w panicznej ewakuacji odlatywali helikopterami z dachu ambasady w Sajgonie, do władzy w Kambodży doszli ich śmiertelni wrogowie – Czerwoni Khmerzy. Marksistowscy partyzanci pod wodzą wykształconego w Paryżu Pol Pota wprowadzili w swej ojczyźnie na kilka lat niezwykle krwawy terror. – Jedną z ich pierwszych decyzji było wyrzucenie wszystkich ze stolicy. Dosłownie wszystkich! – opowiada Noma, mój tłumacz, który miał wtedy 10 lat. Ludzie z Phnom Penh zostali wówczas skierowani do przymusowej pracy na wsi. Zamknięto szkoły, zlikwidowano pieniądze, zabroniono okazywania wszelkich uczuć. Ludzie wykształceni, znający języki, a nawet noszący okulary – byli zabijani. W ciągu czterech lat – nim zainterweniował Wietnam – zginęły 2 miliony ludzi. Jedna czwarta ludności kraju! W Phnom Penh przypomina o tym Toul Sleng – dawna szkoła średnia zamieniona na więzienie Czerwonych Khmerów o kryptonimie S-21. Klasy podzielone na cele, dziedziniec z wielkimi dzbanami do podtapiania, druty kolczaste. Po ok. 20 tys. ludzi – na ogół członkach partii oskarżonych o szpiegostwo (ale i obcokrajowcach), którzy przeszli przez to więzienie – pozostały tylko fotografie, dzisiaj eksponowane w amfiladzie sal. Jakże dziwnie na ich tle wyglądają rozwrzeszczane amerykańskie nastolatki, które przyjeżdżają tu między zwiedzaniem muzeum a zakupami na targowisku. Po chwili jednak wszystkie poważnieją – nie ma człowieka, który by stąd nie wyszedł zmieniony. Prosto z S-21 jedziemy do leżącego niedaleko stolicy Choeung Ek – na osławione pola śmierci. Potężna stupa wypełniona czaszkami przypomina o 17 tys. ludzi, których stracili tu Czerwoni Khmerzy. W tle sączy się medytacyjna muzyka. – Teraz już rozumiecie, dlaczego tak nam śpieszno do przyszłości – pyta retorycznie Noma. Współcześni Kambodżanie niemal kompletnie wyparli ten rozdział ze swojej historii. Odgrodzili go grubą kreską i ruszyli do przodu. Dopiero niedawno – po 35 latach – powołali trybunał do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów (wśród 13 sędziów mianowanych przez ONZ jest Polka Agnieszka Klonowiecka-Milart). To zupełnie inaczej niż np. w Rwandzie – gdzie sądzenie Hutu winnych etnicznej rzezi odbywa się w ludowych sądach gacaca w każdej wsi. – My jesteśmy inni. Może to dzięki buddyzmowi. Może dzięki optymizmowi i nadziei na lepsze jutro, która zawsze nam towarzyszyła w historii – mówi Noma. Siedzimy przy kawie w Phnom Penh, na bulwarach nad Mekongiem, i podziwiamy zachód słońca. Dom syczącego smoka Dość tych smutków! Ruszamy z Phnom Penh do największego nadmorskiego kurortu – Sihanoukville (oficjalna nazwa Preah Seihanu). Miejscowość leży nad czystą i ciepłą Zatoką Tajlandzką i znana jest z przepięknych plaż. Od stolicy dzieli ją pół dnia jazdy samochodem. Droga prowadzi przez wilgotne zwrotnikowe lasy. W tutejszych dżunglach można spotkać słonie azjatyckie, tygrysy, tapiry i zagrożone wyginięciem nosorożce. Na podglądanie dzikich zwierząt najlepiej jednak wybrać się na północny wschód kraju – do leżącego na granicy z Wietnamem parku Virachey. Przy drodze do Sihanoukville (Kompong Som) widać za to typową prowincję tropikalnej Azji – wszędzie zieleń, pola ryżowe i proste drewniane domki wkomponowane w przyrodę. Na horyzoncie panoramę zamykają Góry Kardamonowe z najwyższym szczytem kraju – Aural. Sihanoukville powstało wokół ruchliwego portu, do którego wpływają pełnomorskie statki. Miejscowość została nazwana na cześć ekscentrycznego króla Norodoma Sihanouka, który rządził krajem od 1944 do 1955 r., a wsławił się między innymi tym, że dużo więcej czasu niż na rządzenie krajem poświęcał na... kręcenie filmów i komponowanie muzyki! Do grania w niektórych ze swoich produkcji nakłaniał nawet członków rządu. Nic zatem dziwnego, że filmy zgarniały nagrody na festiwalu filmowym – oczywiście w Phnom Penh. O ewentualnych sukcesach dzieł króla poza granicami ojczystej Kambodży annały jednak milczą. Królewskie miasteczko dziś jest mekką plażowiczów, płetwonurków, windsurferów i innych poszukiwaczy zimowej opalenizny. Po zatoce śmigają skutery wodne, stateczki i jachty, a na szerokiej piaszczystej plaży mieszają się turyści z Europy, Kambodży i Chin. Ci ostatni przyjechali tłumnie na obchody chińskiego Nowego Roku. – Jest super, jak w Tajlandii, tylko trzy razy mniej ludzi – opowiadają. Rzeczywiście – od hoteli, przez restauracje, po bazy nurkowe i kluby – wszystko jest kameralne, rodzinne i bardziej wyluzowane. Kogo lenistwo piaszczystej plaży znudzi, może wybrać się do prześlicznego buddyjskiego klasztoru, który góruje nad miastem, i podziwiać w nim posąg leżącego Buddy i przedziwny korowód wyrzeźbionych opodal postaci. Pomiędzy budynkami, odnowionymi po zniszczeniach z czasów Czerwonych Khmerów, przemykają bezszelestnie mnisi ubrani w charakterystyczne pomarańczowe szaty. Zapach tlących się kadzideł i dźwięk cykad uspokaja i zachęca do medytacji krajobrazu. W Sihanoukville i okolicach zostaję przez bite dwa tygodnie. Nie wytrzymałbym rzecz jasna tyle na plaży! Z udziałem Ralpha Wetterhahna kręcę film dokumentalny o ostatniej bitwie wojny wietnamskiej – która rozegrała się właśnie niedaleko Sihanoukville. Tuż po ucieczce Amerykanów z Wietnamu – w maju 1975 r., na wodach Zatoki Tajlandzkiej Czerwoni Khmerzy porwali amerykański statek handlowy „Mayaguez” z 40-osobową załogą. Amerykanie zaatakowali więc małą wysepkę Koh Tang, oddaloną kilka godzin drogi łodzią od Sihanoukville, gdzie według CIA przetrzymywani byli zakładnicy. Wywiad USA mylił się jednak całkowicie – na ich helikoptery, zamiast pojmanych marynarzy, czekał potężny garnizon Czerwonych Khmerów. Amerykanie bitwę przegrali z kretesem, a na dodatek uciekając po przegranym starciu, zostawili na wyspie swoich trzech żołnierzy – którzy złapani i straceni stali się ostatnimi ofiarami wojny wietnamskiej. Gdybym nie znał historii Koh Tang, powiedziałbym, że to pierwowzór tropikalnego raju. Wzgórza porośnięte palmami, szerokie puściuteńkie plaże, laguna o wodzie w kolorze najpiękniejszego turkusu. Nic dziwnego, że okolice Koh Tang są znane jako jedne z najlepszych w Kambodży miejsc do nurkowania. Filmuję tam pod wodą amerykańskich archeologów wojskowych – szukających (z niewielkim powodzeniem) resztek helikopterów – i przy okazji wypuszczam się z lagun na okoliczne rafy. Z Sihanoukville przypływają tam czasami na dwa–trzy dni łódki z nurkami – poza nimi nie ma w okolicy nikogo. Wśród koralowych ogrodów – bajecznie kolorowych – spotykam ławice dużych ryb i maleńkich błazenków (pamiętacie Nemo?) pilnujących swoich ukwiałów. Są żółwie i tańczące w wodzie ślimaki pozbawione muszli, a nawet pojawiają się nieduże rekiny. Na koniec ostatniego nurkowania nad głową przepływa mi wielka płaszczka... Aż żal wracać na powierzchnię! Na ostatni wieczór w Kambodży wybieramy najbardziej ekstrawaganckie miejsce w Sihanoukville – restaurację Snake House („dom węży”). Stoliki zatopione w zieleni egzotycznego ogrodu sąsiadują tu z wielkimi terrariami, w których – oczywiście – hodowane są kobry, boa i inne mniej lub (częściej) bardziej jadowite gady. Blaty niektórych stołów stanowią wręcz przykrycia terrariów. W menu standardy kuchni azjatyckiej oraz... bliny i barszcze (właściciele są Rosjanami). Jednak bez względu na to, co znajdzie się na talerzu – emocje przy jedzeniu gwarantowane! Atmosfery tropików dopełniają jeszcze przechadzające się iguany i latające papugi oraz barwne ryby i żółw – te ostatnie jakby żywcem przeniesione z raf wokół Koh Tang do gigantycznego akwarium (właściwie to już chyba basenu) na środku knajpy. Rozmawiamy, wspominamy i snujemy plany kolejnej podróży po Kambodży – po dżungli na granicy z Tajlandią. – Proszę tylko uważać na krokodyle – mówi ze śmiechem kelner, gdy wychodzimy ze Snake House. – Rzucają się na tych, którzy nie mówią po rosyjsku! Sztuka władzy – władza sztuki Ostatni dwaj królowie Kambodży to artyści. A przynajmniej za takich się uważają. Panujący od 2004 r. Norodom Sihamoni jest zawodowy tancerzem i miłośnikiem baletu. Jego ojciec Norodom Sihanouk (na zdjęciu) jest muzykiem i kompozytorem, a także… reżyserem filmowym. Nakręcił ponad 30 filmów, które w dużej mierze opowiadają o Kambodży, w wielu z nich osobiście zagrał. W kraju odnosił sukcesy, jednak za granicą nigdy nie doceniono jego talentów. Zamiłowanie władców do sztuki widać w bardzo bogatym ceremoniale królewskim. Marcin Jamkowski
Zastępy kamiennych posągów Moai nieustępliwie strzegą legend Rapa Nui – chilijskiej Wyspy Wielkanocnej.
Na powitanie były kwiaty. Już na lotnisku zawisły na mojej szyi (i na szyjach moich kompanów) girlandy kuszące zapachami tropików. Dobry początek – pomyślałem sobie, gdy urocza Polinezyjka obdarowała mnie też uśmiechem równie pięknym co kwiaty. – Iorana! – „Witaj”! Potem szybko przyszedł czas na Hanga Roa, jedyne na wyspie miasto, choć to szumne słowo dla osady parterowych domków ukrytych w gąszczu tropikalnej roślinności. Po tutejszych drogach samochody zżarte przez sól Pacyfiku poruszają się dostojnie, z prędkością zaledwie 30 km/godz., w myśl zasady, że i tak nie ma się dokąd spieszyć. Mijają je jadący konno na oklep długowłosi, wytatuowani faceci. Zachowują się, jakby sjesta trwała cały dzień. W ogrodach rosną bananowce, za uszami dziewczyn zatknięte są kolorowe kwiaty, w restauracyjkach podają drinki z parasolkami i homary. Doprawdy, rajski początek! Dalej były już tylko kamienne posągi. Wielkie 30-metrowe kolosy. I średnie – o połowę niższe. I małe – wielkości rosłego mężczyzny. Mówi się tu na nie moai. Jedne stoją na okazałych ceremonialnych platformach-ołtarzach, inne są niedbale porzucone w krzakach w zakątkach wyspy. W sumie jest ich tu ponad 900. Dla miejscowych są święte. Turystom nie wolno ich niszczyć, wchodzić na nie i dotykać. Do wielu nie można się nawet zbliżać. Nikt dokładnie nie wie, jak powstały, jak je transportowano i jaką pełniły funkcję. Te wyniosłe kolosy, największa atrakcja Wyspy Wielkanocnej, zainspirowały więcej legend niż grobowiec Tutanchamona, piramidy Majów i Stonehenge razem wzięte! Wszystko dla kolosa Najpopularniejsze posągi stoją już w samym mieście Hanga Roa. Ale niedaleko domu, który wynajęliśmy na czas wyprawy, również wznoszą się kamienne kolosy. Pognałem je obejrzeć, gdy tylko rozpakowałem plecak. Pięć figur stało w równym szeregu na nadmorskim „ołtarzu” Ahu Vai Uri. Odwrócone tyłem do Pacyfiku patrzyły w głąb lądu. Niewysokie, miały może po pięć metrów wzrostu, zrobione z tufu – szarej, miejscowej skały wulkanicznej. Jednemu moai czas lub burzliwe wydarzenie w przeszłości utrąciło pół głowy, drugiemu niemal całą. Mimo to kolosy wyglądały wyniośle i tajemniczo. Dwa kolejne stały na pobliskich platformach, Ahu Tahai i na Ahu Ko Te Riku. Jeden z nich miał na głowie pukao z czerwonej skały wulkanicznej. To wyglądające jak kapelusz nakrycie głowy okazało się wymyślnym polinezyjskim kokiem, który plecie się z cierpliwie hodowanych mocnych, długich włosów. Ozdoba na posągu musi ważyć kilka ton. Nie mogę wyjść z podziwu, jak udało się ją zainstalować na kamiennej głowie bez pomocy dźwigu. Kim byli ludzie, którzy tego dokonali? Legenda głosi, że pierwsi kolonizatorzy dobili do brzegów urokliwej zatoki Anakena. Znajduje się tam jedyna piaszczysta plaża. Postanowiłem ją jak najszybciej zwiedzić, tym bardziej że zaczął mi właśnie doskwierać popołudniowy upał. Nie szkodzi, że akurat wymyśliłem to, będąc na drugim końcu wyspy. Rapa Nui (powszechnie znana jako Wyspa Wielkanocna) jest lądem kieszonkowym; ma około 15 km wzdłuż i 20 km wszerz. Przejazd samochodem z obowiązkowym napędem na cztery koła z Hanga Roa na plażę Anakena zajął mi nieco ponad pół godziny. Anakena jest spełnieniem wyobrażeń mieszkańca północnej Europy o tropikalnym raju. Głęboko wcinającą się w ląd szmaragdową zatokę osłaniają dwa skaliste przyczółki. Na brzegu leży drobny, żółty piasek (oraz plażowicze). Za nimi palmowy las. W pobliżu platforma Ahu Nau Nau z kilkoma pięknie odrestaurowanymi posągami. Nie wiadomo, kiedy dokładnie do tej zatoki przybyli pierwsi osadnicy i kiedy na tym terenie dokonał się podział na dwie grupy społeczne „długouchych” i „krótkouchych”. Teorie powstawały różne. Słynny norweski eksplorator Thor Heyerdahl twierdził, że Rapa Nui skolonizowali około 400 r. Inkowie; Norweg dostrzegł podobieństwo najstarszych budowli kamiennych na wyspie i inkaskich świątyń w Cusco w dzisiejszym Peru. Heyerdahl przypuszczał, że około 300 lat później na wyspę dotarła druga fala osadników – tym razem z przeciwnej strony, z zachodu, z Polinezji oddalonej o 2–2,5 tys. km. Według niego dwie fale zdobywców odległego lądu dały początek dwóm kastom „długo-” i „krótkouchych”. Teoria ta nie wytrzymała próby czasu, lecz nadal pokutuje na licznych stronach internetowych. Dziś naukowcy przyjmują, że obie grupy mają wspólne pochodzenie. Okazuje się, że Rapa Nui została zaludniona tylko raz przez żeglarzy polinezyjskich. Przypłynęli z rejonu archipelagu Markizów oddalonego od wyspy, bagatela, o 3 800 km. Większość badaczy polinezyjskiej kultury sądzi, że było to około 800 r. n.e, ale są też tacy, którzy twierdzą, iż stało się to 400 lat później. Zdobywcom wyspy miał przewodzić król Hotu Matua. Miejscowi do dziś precyzyjnie wywodzą od niego swe drzewa genealogiczne. Przybyło tysiąc osób na statku króla: kobiety, mężczyźni, dzieci. I tysiąc na statku królowej... –wygrzewając się na piasku Anakeny, czytam legendę spisaną przez ojca Sebastiana Englerta – misjonarza, który na Rapa Nui przeżył pół ubiegłego wieku. Englert opisuje przystrojoną armadę królewskich łodzi, wiozącą zapewne nie więcej niż kilkudziesięcioro podróżników, która przybiła do jedynej nieskalistej plaży. W grocie wulkanicznej w pobliżu Anakeny król i świta spędzili pierwszą noc. Przyzwyczajeni do przebywania w swoich drewnianych żaglowcach przybysze zbudowali domy w kształcie łodzi odwróconych do góry dnem i rozpoczęli kolonizację wyspy. Do dziś w wielu miejscach stoją wrzecionowate fundamenty takich domów. Samemu można sprawdzić, jak trudno wpasować się w wąski korytarzyk między kamieniami, a tym bardziej wygodnie ułożyć się w nim do snu. Potomkowie króla i jego najbliższych dworzan ozdabiali uszy wielkimi kolczykami, które nienaturalnie wyciągały płatki uszu. W ten sposób zapewne powstał ród „długouchych”. Była to klasa uprzywilejowana, bez ograniczeń korzystająca z zasobów żyznych pól i obfitości morskich łowisk. „Krótkousi”, jako kasta podrzędna, zajmowali się tworzeniem posągów. Tam gdzie rosna moai Zmęczony zgłębianiem naukowych źródeł o wyspie, wrzuciłem na plecy butlę nurkową i skierowałem się wprost do wody. Pierwsze metry „wielkiego błękitu” nie zachwycały. Powiem wprost: był to „wielki bełt”. W płytkiej zatoce piasek kotłowany ogromnymi pacyfi cznymi falami wzbijał się pod wodą, tworząc mętne chmury. Ani życia, ani widoków – pomyślałem sobie – prawie jak w naszej Hańczy. Na szczęście wystarczyło kilkanaście razy machnąć płetwami i wypłynąć na głębszą wodę, by w pełni docenić bogactwo tutejszych posiadłości Neptuna! Nurkowałem w czasie pobytu na Rapa Nui kilkanaście razy. Zawsze napotykałem wspaniałe formacje skalne: groty, przepaściste podwodne ściany, skalne łuki, labirynty i zakamarki rafy. Były koralowce, choć daleko im do okazałości np. raf Morza Czerwonego. Między nimi uwijały się ryby: od typowych dla rafy spokojnych, wielobarwnych ustniczków po błękitne drapieżne tuńczyki. Trafi ły mi się też wielkie żółwie, a w głębi jaskiń – homary. – Nie mamy tu uchatek i legwanów jak na Galapagos, lecz podwodny świat i tak potrafi ł zaskoczyć – zachwala morskie przestrzenie Henry Garcia Baral, Francuz osiadły na Rapa Nui. Trudno mu nie wierzyć. Cztery lata pływał w najsłynniejszej ekipie nurkowej kapitana Cousteau, teraz na Rapa Nui prowadzi bazę nurkową „Orca” i jest wybitnym znawcą tych terenów. Wkrótce sam poznałem jedną z największych podwodnych niespodzianek tej wyspy. To, a jakże, spotkanie oko w oko z... moai! Wspaniały posąg nie jest oryginalnym kolosem wyrżniętym tysiąc lat temu w tufie wulkanicznym, lecz zatopioną dekoracją do filmu Rapa Nui. Jest to hollywoodzka interpretacja historii wyspy, wyprodukowana przez Kevina Costnera i wyświetlana po kolacji w każdym tutejszym hotelu. Jedyny kamieniołom, w którym powstawały kolosy, leży na zboczach wulkanu Rano Raraku. Odwiedziłem go dwukrotnie. Najpiękniej wygląda o wschodzie słońca. Dobrze pojechać tam wieczorem i przenocować w śpiworze, wprost na trawie. Noce na Rapa Nui na ogół nie są chłodne. Łagodny, zwrotnikowy klimat przez większą część roku przypomina polski czerwiec. Stożek Rano Raraku wyrasta zaledwie 100 m ponad równinę. To niewiele w porównaniu z pozostałymi trzema wulkanami, które uformowały wyspę. Ogromna wytwórnia posągów znajdowała się po jego południowej stronie. W miękką, porowatą wulkaniczną skałę rzeźbiarze uderzali dłutami toki zrobionymi z obsydianu (wulkanicznego szkliwa). Odłupywali nimi i obcinali kolejne warstwy tufu. Gdy spacerowałem między kolosami, odniosłem wrażenie, że wszystkie moai przedstawiają jednego człowieka. Kolosy mają podłużną twarz, niskie czoło, wyrazisty nos i długie uszy. Każdy ma wydłużony tułów, ręce złożone na brzuchu i brakuje mu nóg. Dawniej ich oczy zdobił biały koral oraz czarny obsydian, ale przez wieki wzrok moai się popsuł i oczka powypadały (lub zostały wyłupane). Naukowcy zaś twierdzą, że to nie są figury jednej osoby. Posągi przedstawiają zmarłych przodków z klanu „długouchych”. Mierzące czasem ponad 20 m i ważące setki ton posągi wykuwali „krótkousi”. Musieli potem transportować je na odległe nieraz o 10 km nadmorskie ołtarze-platformy i ustawiać je w równych szeregach. Zapewne praca wymagała armii karnych robotników, pod kolosa podkładano bowiem drewniane rolki i miesiącami przeciągano go po kilka metrów dziennie, za pomocą palmowych powrozów. Legendy mówią, że moai „szły same” – być może więc transportowano je w pozycji pionowej. Nie wszystkie moai wyruszyły w tę podróż. Kilkadziesiąt figur nadal leży w kamieniołomie, w różnych stadiach rzeźbienia. Jakby wszyscy robotnicy naraz porzucili swoje miejsce pracy i już tam nie wrócili. Dlaczego zaprzestali, i to tak nagle, kultywowania tradycji? To kolejna tajemnica Rapa Nui. Prawdopodobnie w XVI w., gdy wybuchła wojna między „krótko-” i „długouchymi”, upadła władza, religia, tradycja. Z czasem Rapanujczycy poniszczyli posągi na ołtarzach. Poprzewracane moai postanowiono podnieść i poustawiać w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Co wywołało rewolucję? Po zasiedleniu wyspiarzom powodziło się świetnie, panował dobrobyt. W ciągu kilkuset lat liczba ludności sięgnęła może nawet 20 tys. Jarred Diamond, jeden z badaczy Rapa Nui, twierdzi, że doprowadzono tu do gigantycznej katastrofy ekologicznej. Do prac przy budowie posągów wycięto wszystkie palmy i endemiczne drzewa toromiro. Wyjałowiono żyzną niegdyś glebę i nie mogła ona utrzymać licznej populacji mieszkańców. Wybuchła wojna o dostęp do żywności. Przegrani „długousi” zostali zmieceni z powierzchni ziemi. Na zboczach Rano Raraku znajduje się las kolosów, które wyruszyły z kamieniołomu, lecz rewolta zastała je w podróży i nie zdążyły już dotrzeć na dostojne miejsca przeznaczenia. Dziś niektóre z nich są tak głęboko zagrzebane w ziemi, że ponad grunt wystają im tylko głowy (stąd czasem spotykane błędne twierdzenie o „głowach z Wyspy Wielkanocnej”). Górskie zbocze upstrzone pokrzywionymi popiersiami wygląda dość abstrakcyjnie. Od Gauguina do Rubensa Dzień miał się już ku końcowi, gdy z kamieniołomu wróciłem do Hanga Roa. Jadąc przez miasto, usłyszałem, jak z sali gimnastycznej miejscowej szkoły dobiegał dziwny gwar. Wszedłem do środka i stanąłem jak wryty. Pierwsza na scenę wbiegła Viti. Kocimi ruchami pokonała kilka metrów i zaczęła tańczyć. Uniesione ręce, nieobecny wzrok, rozsypane na plecach długie kruczoczarne włosy. Miała na sobie wszystkie atrybuty tancerek z rajskich, tropikalnych wysp Polinezji: minispódniczkę z wysuszonej trzciny, biustonosz z czarnych ptasich piór, który okalały wijące się linie misternych tatuaży. Artystyczny wygląd dopełniał zatknięty za uchem kwiat. Jej partner, posągowy brunet, przypominał modela Michała Anioła. Był cały pomalowany jasną farbą. Na biodrach miał przepaskę a la rzemienne stringi z bogatą dekoracją z piór. Oboje tańczyli ekstatycznie, z wyraźną przesadą w ekspresji. Zbliżali się i nęcili, udawali namiętność tanga, ale się nie dotykali. Byli od siebie o centymetry, ich dłonie rysowały w powietrzu kształty ciał partnera, czuć było napięcie, ale nie wzięli się nawet za rękę. On – w zalotach do niej wyskakiwał w górę na dobre półtora metra, wymachując groźnie surowo rzeźbionym drągiem i wydając bojowe okrzyki. Ona – świadoma swej wielkiej urody – posyłała mu spod długich rzęs ogniste spojrzenia. Tańczyli kwadrans. Gdy rytmiczna, transowa polinezyjska muzyka ucichła, obydwoje zniknęli w gąszczu kwiatów okalających scenę. Tak się zaczynał wieczór „festiwalu tatuaży”. Przez kolejne godziny tańczyły grupy męskich wojowników z wiosłami i dziewczyny w piórach, śpiewali miejscowi wokaliści przy akompaniamencie muzyki z pogranicza country i hawajskiego hula, oraz współcześni hipisi. Na koniec ruszyły do tańca cztery piękności szczęśliwe niczym modelki Gauguina, tyle że o iście rubensowskich kształtach. Impreza trwała do rana. Siedmiu odkrywców Obudziłem się później niż zwykle. Słońce już stało w zenicie, gdy ruszyłem z domu na objazd kolejnych atrakcji wyspy. Zacząłem od największej z platform z posągami – nadmorskiej Ahu Tongariki niedaleko kamieniołomu Rano Raraku. Piętnastu zaludniających ją kamiennych dżentelmenów patrzy wprost na wulkan, z którego skał zostali wyrzeźbieni. Są różnego, ale wszyscy słusznego, wzrostu 10–20 m. To najdłuższy ołtarz moai na wyspie. Za ich plecami do Pacyfiku opadają strome ściany półwyspu Poike. Według legend Poike było ostatnim bastionem obronnym „długouchych” podczas wojny domowej. Z Tongariki pojechałem w głąb lądu, na Ahu A Kivi, gdzie stoi grupa kolosów zwanych „siedmioma odkrywcami”. Są nieco niżsi niż ich nadmorscy bracia, ale równie tajemniczy. Według lokalnych podań to zwiad lub też straż przednia króla Hotu Matua. Musieli być ważni, skoro spotkało ich niezwykłe wyróżnienie. Jako jedyna grupa kolosów są zwróceni twarzami do morza, za plecami mają górę Terevaka. U ich stóp rozciąga się pole lawowe Roiho. Gdy trzy miliony lat temu wypływająca z podmorskiego wulkanu lawa budowała Rapa Nui, meandrujące strumienie magmy utworzyły w tym miejscu plątaninę korytarzy. Pozostałością po nich jest obfitość jaskiń. Turyści zwykle zaglądają do jaskini Ana Te Pahu. Przypomina ona kilkusetmetrowy rozgałęziający się tunel, który w kilku miejscach przebija się ku powierzchni ziemi, tworząc okna w stropie. Część z nich zarastają bananowce, inne służą, jak dawniej, jako bramy do podziemnego świata. Kilka kilometrów dalej, po drugiej stronie Hanga Roa, jest jeszcze jedna często odwiedzana grota – nadmorska jaskinia Ana Kai Tangata zwana też Jaskinią Ludożerców. Jej strop zdobią przepiękne malowidła przedstawiające ludzi-ptaki. O wyższości Wielkanocy nad Bożym Narodzeniem Rapa Nui dla Europy odkryli Holendrzy w Wielkanoc 1722 r., czemu wyspa zawdzięcza swą oficjalną nazwę. Mieszkańcy uznają ją jednak za narzuconą przez conti, jak pogardliwie zwą ludzi z kontynentu, i na wyspę mówią „Rapa Nui”. Lubią też nazywać ją Te Pito o Te Henua, czyli „Pępkiem Świata”. Kapitanowi tamtego holenderskiego statku, Jakubowi van Roggeveenowi udało się zaobserwować jedną z ostatnich ginących praktyk kultu posągów. W dzienniku pokładowym zanotował: Mieszkańcy wyspy zapalili ogniska przed bożkami- kolosami, następnie usiedli w przykucniętej postawie, ustawiwszy stopy płasko na ziemi, i z czcią pochylili głowy. Trzymając dłonie złożone razem, poczęli poruszać ramionami w dół i w górę. Nazajutrz rankiem widzieliśmy wyspiarzy leżących plackiem na ziemi i oddających cześć wschodzącemu słońcu. Nie omieszkał dodać, że ludność odznaczała się wesołym usposobieniem, a równocześnie po mistrzowsku umiała kraść. Próbę kradzieży obrusa i kilku kapeluszy 13 miejscowych przypłaciło śmiercią. Kiedy pół wieku później do Rapa Nui przybił James Cook, posągi były poprzewracane, a ludzie nastawieni nieprzyjaźnie. Wrogość nasilała się w XIX w. wraz z wizytami kolejnych statków. Najstraszniejsze było Boże Narodzenie 1862 r., kiedy peruwiańscy łowcy niewolników wywieźli z wyspy 1,5 tys. mieszkańców do zbierania guana w Peru. Na wyspę wróciło ich zaledwie 15. Przywlekli ze sobą śmiercionośną ospę. Pod koniec XIX w. na Rapa Nui pozostało przy życiu zaledwie 111 mieszkańców, którzy w 1888 r. dobrowolnie oddali się pod opiekę Chile. Dziś na Wyspie Wielkanocnej mieszka około czterech tysięcy ludzi. Jaja na szczytach władzy Nie wypada wyjechać z wyspy, nie obejrzawszy Orongo – miejsca startu i mety krwiożerczego biegu. Orongo leży na skraju kaldery Rano Kau – południowego wulkanu, który uformował wyspę. Ze znajdującego się tam centrum pałacowo- ceremonialnego rozciąga się niezwykła panorama. Z jednej strony widać wnętrze wygasłego wulkanu z kraterem wypełnionym licznymi małymi jeziorkami. Z drugiej strony zachwycają otwarty ocean i znajdująca się ponad kilometr od brzegu stroma skała Moto Nui. To właśnie do niej (i z powrotem) musieli dotrzeć uczestnicy wyścigu. Śmiałkowie zbiegali kilkaset metrów w dół stromym, osypującym się zboczem wulkanu. Z kamienistego brzegu morza przepływali ponad kilometr do zamieszkanej jedynie przez ptaki Moto Nui. Tam zdobywali jajo fregaty i z nim (umieszczonym w wymyślnym skórzanym schowku na czole) pokonywali drogę powrotną. Zdobywca pierwszego miejsca stawał się bohaterem, a jego ród rządził wyspą aż do następnego wyścigu. Rapanujczycy budowali moai, czcili przodków, słońce i inne gwiazdy. Były one im szczególnie bliskie, ponieważ sądzili, że są osamotnieni, a wszystkie pozostałe lądy na Ziemi zatonęły.
Czy w XXI w. można przenieść początek najpotężniejszej rzeki świata o 1200 km? Oto historia serii wielkich wypraw i niezwykłej wędrówki źródła Amazonki po peruwiańskich Andach.
Dolina była bardzo rozległa. Łagodne stoki porośnięte wysokogórską trawą pokrywał poranny szron. Na szczytach wzgórz wystawały skały, a dołem sączył się mały potok. „Strumień Amazonka” – żartowaliśmy. W istocie powyżej bazy naszej wyprawy schodziły się trzy kilkukilometrowe górskie strumienie. Jeden z nich, ten najdłuższy (wówczas jeszcze nie wiedzieliśmy który), był źródłem Amazonki. Ciekiem rodzącym się z sopli powstających nocą na wysokogórskich trawach, topiących się lodów i śniegów rozległego masywu Nevado Mismi. Te krople dawały początek najpotężniejszej rzece świata, która spływa z białych szczytów Andów na południu Peru i wijąc się przez głębokie doliny, nabiera wody i mocy, by na nizinach Brazylii meandrować przez największą na świecie tropikalną puszczę. Zbiera wodę z obszaru 5,5 mln km2. Żywi setki milionów ludzi. Amazonka. Gdy po 7 tys. km od miejsca narodzin dociera wreszcie do ujścia do Atlantyku, jest już tak szeroka, że pierwsi odkrywcy przybywający ze Starego Lądu, wpływając w nią, sądzili, że znajdują się w zatoce morskiej. Dopiero zaczerpnąwszy wody zza burty, zrozumieli, że płynęli w nurcie rzeki tak szerokiej, jak żadna, którą znali. Od brzegu do brzegu miała 200 km. Badacze z GPS-em – Biegniemy, biegniemy! – pokrzykiwaliśmy do siebie nawzajem w bazie u źródeł Amazonki, gdy z obolałą głową po lodowatej nocy spędzonej na wysokości 4800 m n.p.m. wyczołgiwaliśmy się przed namioty. Mróz był tak przenikliwy, że biegliśmy na koniec obozu, gdzie najwcześniej docierały rozgrzewające promienie wychodzącego zza grani słońca. Stawałem na palcach i dopiero gdy zaczynało mi świecić na twarz, czułem, że zaczynam odtajać. Był rok 2000. GPS-y miały jeszcze dokładność rzędu kilkudziesięciu metrów. Ich sygnał zakodowany przez armię USA, właściciela satelitów, pływał i zwodził, by nie dać szans na wykorzystanie bojowe. Andrzej Piętowski, szef wyprawy, i Piotr Chmieliński – dwaj wielcy kajakarze – zaprosili do udziału w wyprawie naukowców z Uniwersytetu Harvarda w Cambridge i ze Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Mieli oni tak zaadaptować GPS, by umożliwił prowadzenie badań z dokładnością większą niż te kilkadziesiąt metrów. Dzięki zainstalowanej przez uczonych stacji bazowej i systemowi zwanemu „różnicowym GPS” dokładność pomiarów wzrosła diametralnie – z kilkudziesięciu metrów do... jednego! – Teraz wystarczy z waszymi ręcznymi GPS-ami przejść każdą dolinę, podążać za każdym strumieniem i będziemy mieli najlepszą mapę rejonu źródeł Amazonki. I odpowiedź, który z potoków daje rzece początek – powiedział Piętowski i pozwolił mi wybrać, gdzie chcę iść. Postanowiłem dołączyć do grupy Chmielińskiego i Marka Kamińskiego, słynnego polarnika i eksploratora, którzy szli w górę doliną Apachety. Inflacja źródeł W XVII w. wymieniano aż pięć dużych dopływów Amazonki jako jej „jedyne” źródło. W XVIII stuleciu uznano, że dopływem źródłowym jest rzeka Marañón, bo niesie znacznie więcej wody niż Ukayali, gdy te dwie spotykają się w północnym Peru. Jednak definicja, co jest źródłem rzeki, z czasem ewoluowała i dziś geografowie przyjmują, że nie ciek niosący najwięcej wody, lecz najdłuższy należy uznawać za źródło rzeki. Tym samym źródło Amazonki przemigrowało z Marañón do Ukayali, bo ta dalej w Andy wyciąga ramiona. Kłopot pojawił się dopiero w jej górnym biegu, gdy Ukayali (po zmianie nazwy na Tambo i Ene) rozdziela się na mniejsze dopływy – Mantaro i Apurímac. Który wybrać? Po analizie map wytypowano jako dłuższy ten drugi i to właśnie w jego górnej części w 1971 r. badania podczas wyprawy wspieranej przez National Geographic prowadził Loren McIntyre, 56-letni emerytowany kapitan marynarki wojennej USA. Amazonkę znał jak własną kieszeń – pierwszy raz przepłynął jej skartowaną część już jako 18-latek. W połowie października 1971 r., kiedy dotarł w najwyższą część rzeki Apurímac, zobaczył, iż wpada do niego kilka małych strumieni. Pomierzył je i ogłosił światu, że źródłem Amazonki jest najdłuższy z nich – Carhuasanta, biorąca początek z niewielkiego jeziorka (nazywanego dziś Laguną McIntyre’a) na zboczach wielkiego masywu górskiego Nevado Mismi. Wyprawa Piętowskiego i Chmielińskiego rozbiła bazę tam, gdzie swe wody łączyły strumienie Carhuasanta, Apacheta i Caccansa. 24 osoby chodziły z najdokładniejszym dostępnym wówczas sprzętem wzdłuż każdego z cieków. Apacheta, wzdłuż której szliśmy, początkowo kilkumetrowej szerokości, malała w oczach wraz z nabieraniem przez naszą grupkę wysokości. Rozlewała się w sieć drobnych warkoczy przeplatających się pomiędzy kępami wysokogórskich traw, znowu wracała w jedno koryto, by za chwilę omijać jakiś głaz. Coraz węższa stróżka wody otoczonej rachitycznymi zielonymi mchami ciągnęła się do końca doliny, gdzie majaczyła skalna ściana z lodospadem. Kajakarska konkwista – Pierwszy raz byliśmy w tej dolinie w 1983 r. – wspominał Piętowski. Wspięli się wtedy do Apachety we trzech – wraz z nim byli Jacek Bogucki, filmowiec, i Zbigniew Bzdak, fotograf – obaj przyjaciele z wielkiej wyprawy „Canoandes”, z Chmielińskim w składzie. Pełna niewiarygodnych przygód ekspedycja kajakarzy z krakowskiego klubu „Bystrze” wyjechała z Polski w 1979 r. Wyprawa planowana na pół roku przeciągnęła się do trzech lat, a kajakarze podbili kilkadziesiąt rzek w obu Amerykach, w tym rekordową Colcę płynącą niedaleko źródła Amazonki dnem najgłębszego kanionu świata. W dolinie Apachety chcieli sprawdzić hipotezę postawioną po wczytaniu się w najnowsze ówczesne mapy. Z ich obserwacji wynikało bowiem, że początkiem Amazonki nie jest opisane przez McIntire’a jezioro, lecz właśnie ten strumień, Apacheta – leżący w sąsiedniej dolinie. To tylko fragment artykułu z lipcowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Czy jest jakiś pożytek z marznącej mżawki w górach? Owszem! Będzie się po czym wspinać!
Powierzchnia jeziora trzeszczała przy każdym kroku. Świeży grudniowy lód nie zachęcał do podróży w poprzek zamarzniętego Newfound Lake (pol. „jezioro nowo odnalezione”). – Pospiesz się, bo jak pęknie, to my będziemy odnalezieni. Ale dopiero na wiosnę! – krzyczał Paul, mój amerykański przyjaciel i partner wspinaczkowy. Dźwięczące odgłosy uderzeń naszych butów i kijków trekkingowych o lód oraz dalekie stuki pękającej pokrywy jeziora dopingowały lepiej niż niejeden program motywacyjny w korporacji. – Biegnę, biegnę! Już wrzucam trzeci bieg terenowy! – wydarłem się do niego i mamrocząc pod nosem wszystkie znane mi angielskie przekleństwa, ruszyłem z ciężkim plecakiem z kopyta przez gładką taflę. Błysk lodu w oku Nie wspinałem się zimą 15 lat. Po jednym sezonie w Tatrach oświadczyłem swoim kumplom, że dla mnie wspinanie plus zima równa się Afryka. Zwiedziłem z liną pół afrykańskiego kontynentu i nie żałowałem. Dopiero pobyt w New Hampshire, w północno-wschodniej części USA – i niegasnący entuzjazm Paula dla wspinania zimowego – zdołały zmienić moje nastawienie. – Nigdzie na świecie klimat nie jest tak sprzyjający do wspinania lodowego jak tutaj – zachęcał mnie tygodniami już od wczesnej jesieni. Kiedy zorganizował mi buty, raki i czekany, nie było wyjścia: trzeba było ruszyć na mróz. Dwie godziny samochodem na północ od Cambridge, koło Bostonu, gdzie wtedy mieszkałem, wilgotne ciepłe wiatry wiejące od Florydy wzdłuż Apallachów spotykają się z lodowatymi powiewami nadciągającymi z północnej Kanady. Na dodatek w miejscu zetknięcia się tak skrajnych mas powietrza wyrasta spory masyw górski. Każdej zimy jest tak obficie obsypany śniegiem i oblany lodem, że nazwano go Górami Białymi. Jego ściany, zbocza i okolice pokryte są zamarzniętą skorupą od listopada aż do kwietnia – nic więc dziwnego, że dla wschodniej części USA góry stanu New Hampshire są wymarzonym miejscem do uprawiania wspinaczki lodowej. Samo wspinanie lodowe to nic innego jak wchodzenie w górę po zamarzniętej wodzie płynącej po skale. Wspinać się można po skutych lodem: wodospadach, omszałych wilgotnych płytach i mokrych, cieknących skalnych kominkach. – To właśnie najbardziej lubię we wspinaniu zimowym. Że można zachwycić się ścianą kompletnie nieatrakcyjną latem – mówi Paul. Kiedy jest ciepło, pies z kulawą nogą nie popatrzyłby na takie omszałe mokre „rzęchy” – jak nieatrakcyjne ściany nazywają wspinacze. Zimą wystarczy, że zaskrzy się na nich trochę lodu i wspinaczom już błyska ogień w oku! Lodowe organy – Spociłeś się. Pewnie ze strachu! – zażartował Paul. – Zobaczysz, co będzie dalej! – dodał i zszedł z tafli jeziora, siadając na skalnej półce. Przed nami było jeszcze krótkie, ale syte podejście – jakieś 100 m stromego zbocza usianego wielkimi głazami – nad którym wisiał lodospad. – Czas założyć raki – pomyślałem i przypiąłem je na sztywne plastikowe buty do wspinaczki zimowej. Kwadrans później, ubożsi o tabliczkę czekolady, stanęliśmy u podnóża 50-metrowej, pionowej ściany lodu. To, co z daleka wyglądało na płaskie jak lustro, z bliska przypominało kościelne organy – kolejne nacieki, czasami jeden na drugim, a czasami obok siebie, tworzyły konstrukcje przypominające barokowe piszczałki. Wzrok aż gubił się w tym labiryncie wielkich niebieskawych słupów, grzybów, sopli i delikatnych firan z pomniejszych sopelków. Stałem jak wryty. – A nie mówiłem! – triumfował Paul. – Latem ty mi pokazywałeś skały, teraz ja ci pokażę lody. Wyciągaj szpej. Na dole lód był gładki jak szkło. Promienie słońca wytapiały co nieco z górnej partii lodospadu i dolatujące do podstawy ściany krople wody wygładziły tę część tak, że wyglądała niczym szyba w porsche. Wkręciłem w lód dwie specjalne tytanowe śruby do asekuracji, wpiąłem w nie karabinki i szybko dowiązałem łączącą nas linę. Bombowe zajęcie Paul ruszył pierwszy. Ostrożnie, jak przystało na amerykańskiego lekarza, wbił czekan w lód i obciążył go, żeby sprawdzić, czy „trzyma”. Potem drugi, a w końcu zaczął delikatnie kopać lodową ścianę, by posadzić w niej przednie zęby raków. Stanął na tej nodze i zaczął wykuwać stopień na drugą. – Twardy lód! Uważaj, jak będziesz szedł, bo słabo siadają przyrządy i można łatwo zlecieć – rzucił z góry i krok po kroku skradał się w górę. Wkręcił śrubę, wpiął linę i przeszedł jeszcze kilka metrów, nim zniknął między lodowymi kolumnami. Słychać było jedynie miarowe sapnięcia i uderzenia raków i czekanów. Stałem z liną w rękach, asekurując go z dołu, i rozglądałem się po okolicy. Długie rynnowe jezioro Newfound było otoczone łagodnymi górami, z których spadało w stronę jeziora kilka mniejszych lodospadów. Daleko na horyzoncie rysował się masyw Góry Waszyngtona – najwyższego szczytu północno-wschodnich stanów USA, na którym zarejestrowano niepobity przez 76 lat światowy rekord siły wiatru. W połowie kwietnia 1934 r. wiało tam z niewiarygodną prędkością... 372 km/h! Dziś jednak aura była łaskawsza – lekki powiew, słońce i zaledwie kilka stopni poniżej zera wprowadzało mnie w lekkie rozleniwienie. Wrzask Paula w ułamku sekundy wyrwał mnie z zadumy nad pięknem przyrody. – Lód! – krzyknął z góry na całe gardło, ostrzegając mnie, że coś leci mi na głowę. Latem krzyczymy „kamień!” i każdy wspinacz odruchowo kuli się i zwiewa pod jakiś nawis. Często powtarzana w górach historia mówi o początkującym taterniku, który zamiast natychmiast dać nogę, spojrzał w górę, żeby sprawdzić, skąd leci ów kamień. Dostał wprost w otwarte usta, co kosztowało go utratę kilku zębów. Zanim do mnie dotarło, że okrzyki „kamień” i „lód” oznaczają to samo zagrożenie, moje stanowisko zostało zbombardowane z wysokości 20 m bryłami lodu, które ukruszyły się pod uderzeniami czekana Paula. Jeden nawet wcelował prosto w moją głowę, aż zadudniło. Na całe szczęście mój przewidujący partner wyposażył mnie też w porządny kask, za co od razu podziękowałem mu w myślach. Pozycja mroźnego pająka Paul zjechał z góry zmordowany i szczęśliwy. – Twoja kolej – rzucił i wpiął się w stanowisko. Ruszyłem w górę. Czekan, raki, czekan, raki – ruch za ruchem. Powoli przypominałem sobie zapomniane umiejętności i przesuwałem się coraz wyżej. Co kilka metrów wkręcałem śrubę lodową do asekuracji i rozglądałem się, wypatrując najlepszego lodu. Wspinacze skalni często lekceważąco wyrażają się o wspinaczce na lodospadach – mówiąc, że co to za sztuka się wspinać, jak samemu rakami i czekanami kuje się chwyty i stopnie. Nic bardziej błędnego! Wyczucie, którędy pójść, w jakim rodzaju lodu najlepiej utrzymają się przyrządy i jak zachowa się lodowa „polewa” pod ciężarem wspinacza, jest tak samo ważne, jak umiejętność układania latem palców na chwytach i przyjmowania na skale wysmakowanych pozycji pająka. W jednym wspinanie na lodospadach ma nad wspinaczką latem przewagę – kiedy ściana jest wygładzona przez warstwę lodu, pion pod nogami wydaje się tak nieprawdopodobnie pionowy i przepaścisty, że przyprawić może o zawroty głowy! Byłem już w górnej połowie ściany, kiedy zaczęły mi drżeć łydki. Nie z lęku wysokości (mam nadzieję!), ale ze zmęczenia od długiego już stania na przednich zębach raków. – Pięty w dół! – wykrzyczał do mnie Paul, który właśnie wypatrzył mnie z dołu. – Wy wszyscy skałkowcy robicie ten sam błąd! – dodał. Posłuchałem go i poszło nieco łatwiej. 10 minut i litr potu później byłem na końcu lodospadu – zmęczony i szczęśliwy po raz pierwszy mogłem stanąć na całych stopach i odpocząć. Jeszcze tylko przywiązanie się do pobliskiego drzewa, 50-metrowy zjazd na linie i stałem na ziemi obok Paula, czekając na pochwały kumpla. – Gotów na przygodę? To pakuj się szybciutko, bo teraz to pokażę ci coś naprawdę trudnego! – rzucił ku mojemu zaskoczeniu i już po chwili ruszył w dół. Śniadanie mistrzów Godzinę później, zamiast rozgrzewać ciało i umysł herbatą z whisky, zaparkowaliśmy u podnóża Rumney. Tych kilkanaście skalnych ścian wysokości od 10 do 80 m, rozrzuconych po lesie w części Gór Białych zwanej Górami Grzechotnikowymi, jest tak sławne wśród amerykańskich wspinaczy jak Luwr wśród miłośników malarstwa. Wspinałem się w tamtejszych łupkach kilkakrotnie latem i wspominałem to bardzo miło. – Latem wspinamy się po lewej. Zimą po prawej – powiedział Paul i przez mały zagajnik poprowadził mnie pod oblodzoną skalną ścianę, gdzie... odbywał się prawdziwy piknik! Zamiast samotności zdobywców – kilkudziesięciu hałaśliwych wspinaczy. Zamiast nastroju „ekstremalno-adrenalinowego” – luz, termosy, kanapki i próbujące swoich sił dzieciaki. Zamiast odgłosów natury – w powietrzu słychać kolędę Jingle Bells puszczaną z iPhonów z głośniczkami. – Tak się tu bawimy – skonstatował z zadowoleniem Paul i zaklepał dla nas jeden z lodospadów wijących się niczym grzechotnik. Tym razem zadanie było trudniejsze, bo lód na pionowej ścianie pojawiał się i znikał, więc do przejścia na drodze były też fragmenty skalne. Szybko wbiliśmy się w ścianę, ale Paul, który jest ekspertem od lodospadów, a w skale radzi sobie średnio, nie mógł przebrnąć jednej ścianki. Przymierzał się kilka razy i kiedy po kolejnej próbie odpadł i przeleciał się w powietrzu na linie dobrych kilka metrów, zjechał zrezygnowany. – Ty spróbuj – powiedział, wręczając mi swój najlepszy czekan. Przez 10-metrowy lodospad przedarłem się w miarę łatwo. – Z tym czekanem to każdy by przeszedł – docinał mi z sympatią Paul. Wyżej była ładna skalna ściana, ale po pierwszej próbie i ja na niej utknąłem. – Taki mistrz skały, a grzebie się jak kursant! – zagrzewał mnie do boju partner. Poruszanie się po pionowej skale w plastikowych sztywnych butach z rakami, zamiast w mięciutkich letnich trzewikach skałkowych, zakrawało na jakiś absurd. – Pewnie będę tego żałował, ale muszę spróbować – powiedziałem i odpiąłem jeden rak. But, chociaż daleki od doskonałości, jakoś dawał się ustawić na skalnych stopniach. Metr po metrze przedarłem się przez ściankę. Odetchnąłem dopiero, gdy znów wbiłem czekan w lód. Radość ustąpiła zwątpieniu dwa metry dalej. – Czy to jest ta chwila żalu? – żartował z dołu Paul, kiedy zobaczył, jakie „orły” wyczyniam, wspinając się z jednym rakiem. Nie wiem, jakim cudem doszedłem do końca ściany ani co mnie zmusiło do wspinania się na kolejne drogi tego dnia, ale kiedy wieczorem wyłożyłem się w hotelowej wannie z jacuzzi, nie czułem w ogóle zmęczenia, a tylko bezgraniczną satysfakcję! Śnieg pada poziomo Paskudne zakwasy w każdym mięśniu odezwały się nazajutrz. – Panie doktorze, umieram! – zawołałem do Paula i odmówiłem wspinania. W zamian pojechaliśmy rodzinnie na wietrzną Górę Waszyngtona. Wjazd własnym samochodem na szczyt wznoszący się na prawie 2000 m n.p.m. jest możliwy tylko między początkiem maja a końcem października. Zimą zostaje transport busami na gąsienicach, koleją wąskotorową albo pieszo. Na szczyt prowadzą też drogi wspinaczkowe, a na jednej z nich doszło w 1982 r. do spektakularnego wypadku. Oślepieni w czasie burzy dwaj świetni wspinacze zgubili się i przy temperaturze –30°C trzy dni czekali na ratunek w śnieżnej jamie. Jeden z nich – Hugh Herr – wskutek odmrożeń stracił obie nogi poniżej kolan. Wkrótce sam skonstruował sobie tytanowo-węglowe protezy, na których kilka miesięcy później wspinał się... lepiej niż przed wypadkiem! Dzisiaj jest profesorem szacownego MIT w Cambridge i konstruuje m.in. komputerowo sterowane protezy z żyroskopami i zewnętrzne szkielety dla amerykańskich komandosów. Na szczycie Góry Waszyngtona śnieg pada poziomo. Wiatr jest na ogół bardzo silny, więc nawet sople na obserwatorium meteorologicznym i stacji kolei rosną nie w dół, a w bok. Wszystko pokryte jest kryształkami lodu, a poręcze, żeby złapać się w razie podmuchu, wystają ze wszystkich ścian. Wzdłuż nich umęczeni turyści przedostają się do schroniska na herbatę i... hot dogi z frytkami (w końcu to Ameryka!). Dla wielu kierowców, którzy wjechali na szczyt własnymi samochodami, największym powodem do dumy jest bumper sticker, czyli półmetrowej długości naklejka na zderzak głosząca: Ten samochód zdobył Górę Waszyngtona. – Zrób sobie prezent i nie przyklejaj jej. Dla wspinacza to zwyczajny obciach – powiedział Paul, gdy taką przywiozłem z jednego wyjazdu. Skoro tak, to w ramach dowcipu przykleiłem nalepkę potajemnie do przedniego zderzaka... jego bmw! Zorientował się dopiero po dwóch tygodniach i śmiał się jak dziecko! Ale to zupełnie inna historia. New Hampshire - NO TO W DROGĘ Sezon wspinaczki lodowej w Górach Białych trwa od listopada do kwietnia. Obowiązkowa. Koszt wizy turystycznej 140 dol. Szczegółowe informacje na stronie: polish.poland. usembassy.gov. Najłatwiej i najszybciej jest polecieć do Bostonu (od 1,7 tys. zł) i tam wynająć samochód. Ewentualnie autobusem Greyhound lub Peter Pan pojechać z Bostonu na północ, do Concord w New Hampshire, i auto wynająć tam. Podróżowanie po USA bez samochodu to męka. Koszt wynajęcia: od 200 dol. za tydzień. Jeśli samochód potrzebujemy na krótko, warto skorzystać z wypożyczalni: zipcar.com. Na przykład w D Acres Organic Farm w samym Rumney – koszt od 15 dol. za noc we własnym śpiworze i 55 dol. za noc w łóżku. Więcej opcji noclegów wokół jeziora Newfound można znaleźć na www.lakesregion. org/WheretoStay/tabid/64/De-fault.aspx. W europie najlepsze miejsca do wspinaczki lodowej to Alpy Francuskie (np. okolice Chamonix), Szwajcaria, Austria (np. Heiligenblut), Włochy (np. Dolomity), słoweńskie Alpy Julijskie, Norwegia i Nowa Zelandia. Tatry są kapryśne, bo albo leje, albo wieje. Skalne klify zwane rumney rocks to popularne miejsce wspinaczkowe w White Mountain National Forest. www.fs.fed.us/r9/fo-rests/white_mountain Mount washington State Park znajduje się na terenie White Moun tain National Forest. Jednodniowa przepustka do parku kosztuje 3 dol. www.nhstateparks.org Strony o wspinaczce lodowej: theuiaa.org/ice_climbing.html www.wspinanie.pl www.goryonline.com www.isklatring.no www.lodospady.za.pl
Goryle – włochaci kuzyni z Gór Mglistych
Czarne jak smoła dziecko bawiło się wśród bambusowych zarośli. Chwytnymi rączkami próbowało upychać kolejne listki w roześmianej buzi. Mama, też czarna niczym tusz do kaligrafii, podtykała mu gałązki, a brzdąc próbował naśladować zwinne ruchy jej nadgarstka.
Dopełnieniem idyllicznego obrazka był przechadzający się w okolicy tatuś – stateczny, nieco siwiejący na grzbiecie. Jak przystało na ojca rodziny, ważył ze 200 kg! Zaniepokojony przydługim wpatrywaniem się obiektywu w jego domowe stadło, wstał, przeciągnął się groźnie, ryknął tak, że włosy stanęły dęba i ruszył wprost na kamerę – by „przyłożyć”, jak sądziłem, wścibskiemu operatorowi. Tak wyglądał mój pierwszy, jeszcze telewizyjny, kontakt z gorylami górskimi. Karisimbi, wulkan liczący 4 507 m n.p.m., pokrywały szare watowate chmury. Obserwowałem go już od kilku dni z okien domu w Ruhengeri (Musanze) na północy Rwandy, licząc, że uda mi się wstrzelić w „okienko” ładniejszej aury. Do Rwandy przyjechałem po zdjęcia do śmiertelnie poważnego tematu – rzezi Tutsich przez Hutu w 1994 r. W tym malutkim afrykańskim kraju, zwanym „Szwajcarią Czarnego Lądu” lub „Krajem tysiąca wzgórz”, zginęło wówczas milion ludzi w ciągu zaledwie trzech miesięcy. Ślady tragedii zarastają bardzo powoli, a pamięć o niej jest pieczołowicie pielęgnowana przez obecną władzę. W Ruhengeri chciałem uciec od makabry i zrealizować jedno ze swoich dziecięcych marzeń – zobaczyć goryle górskie na wolności. Goryle należą do małp naczelnych – gromady, z której wywodzą się nasi najbliżsi kuzyni. Określenie ich przez prymatologów jako „człowiekowate” rozwiewa wszelkie wątpliwości. To bowiem właśnie z gorylami (a także z szympansami) człowiek ma najwięcej wspólnych cech. Amerykańscy genetycy wyliczyli z dużą precyzją, że 97–98 proc. genotypu każdy z nas ma identyczne jak goryle. Według niektórych badań większe są różnice genetyczne pomiędzy małpami ze stad pochodzących z sąsiednich wzgórz niż między nimi a ludźmi. Nasi włochaci krewniacy zamieszkują równikowe lasy Afryki – od Kamerunu, przez Kongo, po Rwandę. Dzielą się na dwa gatunki i cztery podgatunki. Nie wgłębiając się w zawiłości systematyki małp naczelnych, w której naukowcy zapowiadają wprowadzenie wkrótce zmian, trzy z tych podgatunków to goryle nizinne, a jeden górskie. Najliczniejsza (ponad 110 tys. zwierząt) jest populacja goryli nizinnych żyjąca w puszczach Afryki Zachodniej. Najciekawsze i najrzadsze (zaledwie 600–700 osobników) są jednak te, które wybrały wysokogórski las deszczowy. Żyją tylko w dwóch miejscach: ugandyjskim Parku Narodowym Nieprzeniknionego Lasu Bwindi oraz wulkanicznych górach Wirunga leżących na burzliwym styku Demokratycznej Republiki Konga, Ugandy i Rwandy. I to właśnie na zbocza wulkanów Wirunga pojechałem, by podglądać naszych dalekich krewnych. Pejzaż z wulkanem Samo Ruhengeri jest paskudne. Niedokończone piętrowe domy przy dziurawych ulicach graniczą z byle jakim targowiskiem. Na szczęście największe miasto północy Rwandy jest czyste, zresztą jak cały kraj – znany w Afryce z dbałości o higienę i ekologię. Nie wolno w nim używać np. toreb foliowych. Każdy, kto przybywa na lotnisko w Kigali z foliami ze strefy wolnocłowej, musi przełożyć zakupy do toreb papierowych sprzedawanych po kilka dolarów za sztukę! W Ruhengeri najpiękniejszy jest pejzaż. Nad 100-tysięcznym miastem górują strome stożki kilku wulkanów – lesiste, zamglone, zachmurzone. Cały łańcuch gór Wirunga składa się z dziewięciu wulkanów, trzy są wciąż aktywne. Szczyt Karisimbi, najwyższego w całym łańcuchu i usytuowanego niemal na równiku, często przykrywa czapa śniegu. To właśnie na jego zboczach leży ojczyzna goryli górskich, które kiedyś występowały daleko poza wulkanicznym masywem. Jednak naturalne środowisko tych zwierząt znajduje się na wyjątkowo niestabilnych politycznie terenach Afryki. Niespokojna jeszcze do niedawna była Rwanda, zamęt w sąsiednim Kongu trwa od półwiecza – rząd ze stolicy praktycznie nie kontroluje terenów na wschodzie kraju sięgających gór Wirunga, a terytorium goryli stanowi dominium lokalnych partyzantów i watażków. Nic więc dziwnego, że ochrona małp przed kłusownikami i łowcami okazów dla ogrodów zoologicznych była iluzoryczna, a populacja zwierząt zdziesiątkowana. Jeszcze 20–30 lat temu zabicie goryla było dla mieszkających w lasach Pigmejów dowodem męstwa i oznaką wejścia w dorosłość. Choć ten krwawy obyczaj udało się wytępić, morderstwa małp zdarzają się i dziś. Największym paradoksem jest to, że goryle są łagodne jak baranki, szczególnie w stosunku do ludzi. Grupa susa Wyprawa rozpoczyna się ponad 100 km od Ruhengeri – w dyrekcji Parku Narodowego Wulkanów w Kigali, stolicy Rwandy. Tam bowiem trzeba zgłosić chęć odwiedzenia futrzastych krewnych z gór Wirunga, otrzymać pisemną zgodę i zapłacić 500 dolarów. Z dokumentem w dłoni zjawiłem się o świcie w siedzibie dyrekcji parku – odległej kilkanaście kilometrów od Ruhengeri. Wokół kilku domków stoją tablice informujące o statystyce odwiedzin (bardzo mało Polaków!), liczebności grup zwierząt i zagrożeniach w górach. Na miejsce zbiórki dociera jeszcze czwórka chętnych do oglądania goryli – młody Żyd z Nowego Jorku i trzy meksykańskie studentki. Wszyscy od kilku miesięcy uczą angielskiego w szkole w Nairobi. Do Rwandy wybrali się specjalnie, by zrealizować marzenie o oglądaniu w naturze największych małp na planecie. Punkt siódma zjawia się Francis, przewodnik, z którym będziemy tropić goryle. Pozostaje tylko wybór grupy zwierząt, do której chcemy iść. – Susa! Susa! – odpowiada głośno nasza piątka. To najsłynniejsza z grup żyjących tu goryli. Liczy najwięcej osobników, zwykle przebywa najwyżej w górach i – co zapewne najważniejsze – to właśnie na niej badania prowadziła słynna amerykańska prymatolog Dian Fossey. Pani doktor od goryli Ta młoda doktorantka szukała ciekawego tematu na pracę badawczą możliwie daleko od rodzinnego San Francisco. Był rok 1963, gdy poznała w Afryce sławę antropologii i paleontologii dr. Louisa Leakeya. To właśnie on namówił 31-letnią, zdolną, lecz zadziorną Fossey, by rozpoczęła obserwację goryli w Zairze (dziś Demokratyczna Republika Konga). Po spędzonych tam kilku pracowitych miesiącach Amerykanka przeniosła się do północnej Rwandy i w górach Wirunga założyła własną stację badawczą Karisoke. Spędziła w niej 20 lat. Dzięki jej niezłomnemu charakterowi, ale też pieniactwu oraz swego rodzaju awanturniczej żyłce udało się diametralnie zmienić podejście ludzi do goryli. Kiedy przybyłam do Rwandy, zaoferowano mi do kupienia popielniczkę z łapy goryla – pisała we wspomnieniach. Fossey spędzała całe dnie i noce w terenie ze „swoimi” małpami. Rozróżniała je, była przy ważnych momentach z życia stada Susa, a ono odwzajemniło się jej bezgraniczną akceptacją. Naukowcy byli pod wrażeniem jej podejścia do zwierząt, a artykuł w National Geographic o pani doktor od goryli przyniósł jej – zwyczajnie – sławę. Niestety, cięty język i nadpobudliwy charakter doprowadziły do klęski. Gdy w swej książce pominęła trzyletni wkład brytyjskiego filmowca i fotografa Boba Campbella w prace nad gorylami, odwrócili się od niej naukowcy. Z czasem popadła w ostry konflikt z miejscowymi władzami, mniej lub bardziej otwarcie czerpiącymi zyski z nielegalnych polowań w górach Wirunga. Gdy kłusownicy zabili jej ukochanego goryla Digita, wypowiedziała wojnę wszystkim, którzy stali jej na drodze do ochrony tych małp. Prawdopodobnie to właśnie kłusownicy zamordowali Fossey w 1985 r. w jej domu w dżungli. Została pochowana w górach między grobami swoich podopiecznych. Pozostałości jej laboratorium i nagrobek są dziś celem licznych wycieczek fanów książki oraz filmu o Fossey Goryle we mgle. Wcielająca się w rolę prymatolożki Sigourney Weaver spędziła na planie filmu wśród goryli pół roku. Gdy wróciła do Rwandy po 20 latach, ze zdumieniem odkryła, że małpy wciąż ją pamiętają! Bliskie spotkania z daleką rodziną Szukanie grupy Susa rozpoczęło się już poprzedniego wieczoru. Dwaj tropiciele z pobliskiej wioski wyruszyli na stoki wulkanu, by odszukać miejsce, gdzie małpy udadzą się na spoczynek. Okazało się, że po całodziennej wędrówce wybrały sobie na nocleg łąkę na wysokości 4 000 m n.p.m. – Musimy szybko ruszać! Goryle się budzą – mówi Francis. Wskakujemy do pikapa, który po godzinie dociera do dróżki wdzierającej się w głąb masywu Wirunga. Dostajemy bambusowe kije do podpierania się na śliskim zboczu i rozgarniania gęstwiny. Zaczynamy mozolne podejście przez łąki i tarasowe pola. Towarzyszą nam żołnierze z kałasznikowami – rejon wulkanów widział już niejedną grupę partyzantów, przemytników, kłusowników. Dla rwandyjskiego rządu ludzie pragnący oglądać goryle są jak kura znosząca złote jajka, ale wystarczy jeden wypadek, by liczba chętnych spadła do zera. Ochrona goryli w Rwandzie nie ogranicza się jednak do karabinów. Kilka miesięcy przed moim przyjazdem we wsiach u podnóża gór przeprowadzono obowiązkowe szczepienia, m.in. przeciw grypie. Nie tylko po to, by chronić ludzi, ale także goryle przed chorobami człowieka. Z tego też powodu wprowadzono zakaz zbliżania się do małp. – Nie wolno podejść bliżej niż na siedem metrów, chyba że goryl sam się do nas zbliży – instruuje przewodnik. Prócz niego na czele grupy idzie doświadczony tropiciel. Pozostaje w łączności radiowej ze swoimi asystentami – tymi, którzy już wczoraj rozpoczęli poszukiwania grupy Susa. – Trzeba się pospieszyć – pogania nas Francis. – Jak nie zdążymy na ich sjestę, będziemy je tropić do jutra! Goryle budzą się o świcie i przez dwie godziny żerują, później rozglądają się za miejscem do drzemki. Wyspane ponownie szukają pędów, owoców i kory, po czym ucinają drzemkę poobiednią. Wieczorem układają się do snu w ogromnych gniazdach z roślin. Rzadko nocują w tym samym miejscu, ich kolejne sypialnie są czasami oddalone nawet o 20 km! Maszerujemy wśród poletek uprawianych przez Hutu – bataty, maniok, kukurydza, banany, wokół tradycyjne okrągłe chaty. Tutejsi rolnicy nie kochają goryli – zdarza się, że zwierzęta wypuszczają się na ich pola i wyjadają plony. Zatrzymujemy się na 2 300 m n.p.m. Krótki dialog z tropicielami. Mamy szczęście, małpy zeszły z gór i znajdują się na wysokości 3 000 m. Po półgodzinie wkraczamy do krainy „goryli we mgle”: widoczność 20 m, temperatura 15ºC, opad ciągły. Humory wyraźnie siadają. Po kolejnej godzinie dochodzimy do ściany bambusów, kolczastych krzewów, pnączy i lian. Wbijamy się jeden po drugim w przesmyk wydeptany przez goryle i rozgarniając zielsko bambusem, próbujemy utrzymać przyzwoite tempo marszu. Wszyscy są kompletnie mokrzy. I nagle wychodzimy na polanę. W zaroślach widzę czarną włochatą postać. Przyglądam się, niedowierzając. Goryl! „Yes!, Yes!, Yes!” – mam ochotę krzyczeć jak były premier. Powstrzymuje mnie tylko obawa, że spłoszę zwierzaka. Powoli sięgam po aparat, jeszcze wolniej podnoszę go do oka i naciskam spust – przekonany, że samiczka zwieje na trzask migawki. Nic bardziej błędnego! Zaciekawiona, że coś się koło niej dzieje, zaczęła... pozować! Jakieś sto zdjęć później modelka traci zainteresowanie gośćmi i wraca do skubania gałązek. Wbrew wpojonemu nam przez popkulturę mitowi krwiożerczego King-Konga demolującego amerykańskie miasta, goryle nie należą do stworzeń agresywnych. Największe na świecie małpy są delikatne, czasami wręcz nieśmiałe. O ich ujmującej wrażliwości zapominam jednak w ułamku sekundy, kiedy widzę sunący w moim kierunku zwał futra mokrego od tropikalnego deszczu. Miał pewnie ze 30 lat i siwiejący grzbiet – stąd określenie silverback na takie właśnie dominujące osobniki. Potężny samiec rozejrzał się, zauważył mnie, wstał i na chwilę skrzyżowały się nasze spojrzenia. Zwierzę się przeciągnęło, ziewnęło, ryknęło głośno, aż echo przetoczyło się po dżungli i ruszyło w moim kierunku. Zamarłem... Goryl minął mnie (o włos) i pomaszerował w las w swoich sprawach. Uff... Oszołomiony widokiem wielkich małp zaczynam rozglądać się po okolicznych zaroślach. Po chwili jestem w stanie wypatrzyć kilkanaście osobników. Dwa maleństwa uczepione matek, kilka bawiących się młodych i kilkoro dorosłych. Samice studiują każdy nasz ruch. Ich oczy, mądre, chciałoby się powiedzieć ludzkie, zdają się mówić: „Nie rób mi nic złego, jestem tu z moim potomstwem”. Jeden z podrostków układa się pod krzakiem, podpiera głowę palcem i z filozoficznym wyrazem twarzy patrzy w dal. Inny osobnik na widok przybyszów pokazuje wielkie kły. Choć goryle są wegetarianami, natura wyposażyła je w groźnie wyglądające uzębienie. Wyszczerzone mogą oznaczać zaniepokojenie albo ostrzeżenie, ale w tym przypadku były tylko... wstępem do ziewnięcia! Przez dwie godziny, jakie goryle pozwoliły nam spędzić ze sobą, zobaczyliśmy prawdopodobnie wszystkie 39 osobników z grupy Susa. Kiedy nasze towarzystwo im się znudziło i postanowiły wrócić w wyższe partie Wirungi, jeden po drugim ruszyły w stronę zielonej ściany lasu i (jak przystało na goryle) zniknęły we mgle. Z życia goryli ■ Goryl jest największym i najcięższym przedstawicielem ssaków naczelnych. Rekordowy wzrost to 200 cm w postawie wyprostowanej, rekordowa waga (w niewoli) wynosiła 350 kg. ■ Zwierzęta te żyją w grupach liczących od kilku do kilkunastu osobników, maksymalnie 30. Grupa składa się z samca dominującego (o srebrnym grzbiecie), kilku młodych, ale dojrzałych samców (o czarnych grzbietach), kilku samic z młodymi oraz młodzieży. Małe goryle raczkują tak jak dzieci Homo sapiens. ■ Goryle porozumiewają się na różne sposoby. Zidentyfikowano ponad 20 odgłosów, z których każdy oznacza inny stan psychiczny i emocjonalny. Podobnie jak u człowieka, ogromne znaczenie ma komunikacja niewerbalna, czyli postawy, gesty i zachowania. Więzi rodzinne są wzmacniane poprzez wzajemną pielęgnację sierści. ■ Każde zwierzę ma inny charakter i indywidualne rysy twarzy, po których można je rozpoznać. Da się nawet zauważyć podobieństwo między osobnikami spokrewnionymi ze sobą. ■ W chwilach zagrożenia (zwłaszcza gdy chodzi o bezpieczeństwo młodych) lub by dać wyraz emocjom, samce stają na tylnych nogach i wykonują rytuał zastraszania. Składa się on z określonych gestów: zwierzę wydaje okrzyki i pada na kolana, wyrywa z ziemi rośliny, wkłada do pyska, a następnie podnosi się i rozrzuca je dokoła siebie. Później tupie nogami i uderza pięściami w klatkę piersiową, biegnie w kierunku intruza, znów wyrywa rośliny i uderza w ziemię dłońmi. ■ Goryle potrafią posługiwać się prostymi narzędziami – strącają owoce kijami, kamieniami miażdżą twarde nasiona. Bywa, że chronią głowy przed słońcem, kładąc na nich duże liście. ■ Małpy te są roślinożerne, z liśćmi, pędami, owocami i korzeniami zjadają też larwy i owady. No to w drogę - Rwanda ■ Powierzchnia: ok. 26 tys. km2 (mniej więcej jak woj. lubelskie). ■ Ludność: 10 mln. ■ Waluta: frank rwandyjski (RWF lub RF); 1 USD = ok. 500 franków. Pieniądze można wymienić w bankach i kantorach. Na oglądanie goryli można jechać praktycznie przez okrągły rok. Kraj leży na równiku, więc różnice pogodowe nie są duże. Wymagana wiza rwandyjska (koszt 65 euro). Najprościej jest zdobyć jej promesę z Ambasady Rwandy w Berlinie. Wszystkie formalności załatwia się przez stronę internetową ambasady. www.rwanda-botschaft.de ■ Bilety lotnicze w obie strony na trasie Warszawa–Kigali kosztują od ok. 4 600 zł (linie KLM przez Nairobi) do 5 500 zł (Air France i Kenya Airways). Wiele firm organizuje wyprawy do Rwandy na oglądanie goryli. Kilka propozycji: ■ Ker & Downey – 4 dni za ok. 6 000 dolarów. www.safaritravel.com.pl ■ Franciszkańskie Biuro Turystyczno-Pielgrzymkowe Patron Travel – 17 dni w Rwandzie oraz Ugandzie za 4 190 dolarów. www.patrontravel.pl Na stukilometrowej trasie Kigali–Ruhengeri (zwanym też Musanze) kursują liczne minibusy. Przejazd kosztuje ok. 1 400 franków rwandyjskich i trwa ok. 1,5 godz. W Kigali autobusy odjeżdżają z dworca Nyabugogo, zaś w Ruhengeri pętla znajduje się w okolicach targowiska. ■ W Kigali, stolicy Rwandy, jest spory wybór hoteli – od eleganckiego czterogwiazdkowego Mille Colines (znanego z filmu Hotel Rwanda) za ok. 120 euro za noc za dwójkę po liczne hoteliki, w których nocleg kosztuje dziesiątą część tej kwoty. ■ W Ruhengeri (Musanze) można się zatrzymać w Virunga Lodge z oszałamiającym widokiem na góry wartym 700 dol. za noc (pokój dwuosobowy), ekskluzywnym hotelu namiotowym Ikoro w stylu safari za 100 dol. za namiot za noc, jednym z tańszych tradycyjnych lokum jak hotel Muhabura (15 tys. franków) aż po kilka najtańszych hotelików za 4 tys. franków za noc. GDZIE JE OGLĄDAĆ ■ Dziennie jest wydawanych do 40 zezwoleń na trekking i podglądanie goryli. Sprzedają je (prawie po 500 dolarów): Office Rwandaise du Tourisme et des Parcs Nationaux (ORTPN) w Kigali (róg Boulevard de la Révolution i Avenue de l’Armée) oraz operatorzy turystyczni. Warto jeszcze przed wyjazdem z Polski zainteresować się kupnem takiego zezwolenia, zdarza się bowiem, że na popularniejsze terminy, np. wakacyjne, wszystkie są sprzedane z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem! www.rwandatourism.com ■ W Polsce jedynym miejscem, gdzie można zobaczyć goryle, jest Ogród Zoologiczny w Opolu. Żyje tam stadko złożone z trzech samców goryli nizinnych. ■ Będąc w Rwandzie, trzeba koniecznie odwiedzić Gisozi Genocide Memorial Center w Kigali – szczególny pomnik i centrum edukacji o ludobójstwie, jakie miało miejsce w 1994 r. Wstrząsające, ale niezbędne dla zrozumienia historii całego regionu. Obowiązkowe szczepienie przeciw żółtej febrze! Szczepienia zalecane: żółtaczka A i B, tężec, polio, dur brzuszny. Poważne zagrożenie malarią, konieczna profilaktyka! Przed wyjazdem należy odwiedzić lekarza specjalistę chorób tropikalnych, by otrzymać odpowiednie środki farmakologiczne. www.szczepienia.pl
Nigdy nie przypuszczałem, że góry lodowe i pola śnieżne mogą stworzyć scenerię dla tak gorącej wyprawy.
Z początku nic nie wskazywało, że tak to się pięknie rozkręci. Gdy awionetka dotknęła kołami pasa startowego na lotnisku Ilulissat nad Zatoką Disko na Grenlandii, deszcz siąpił, jakby to był polski październik. „Zimno, wietrznie i buro”, warknąłem pod nosem, jeszcze nie wiedząc, jak grzeszę. Na dodatek ekipa z jachtu „Stary”, z którą się tam umówiłem, co tu owijać w bawełnę, nie pojawiła się. Siedziałem więc sam jak (środkowy) palec w tej dżdżystej pogodzie na stercie ważącego 75 kg sprzętu wspinaczkowego, nurkowego i fotograficznego, zastanawiając się, „co ja tu właściwie robię”? SMAK 1. – ŻEGLARSKI – No siema! Sorki za spóźnienie, ale na lotnisko jechaliśmy stopem – wyrwał mnie z zadumy głos dwójki Polaków. Grzegorz i Tomek płynęli tu jachtem ze Szczecina. Zajęło im to dwa miesiące, więc elastyczne podejście do kwestii czasu uznałem za uzasadnione. Na tej lodowatej wyspie miały się wymienić załogi, nim „Stary” ruszy w najtrudniejszą podróż dla jednostki pod żaglami – przez Przejście Północno-Zachodnie. Poszukiwania tego przesmyku, którym dałoby się przepłynąć z Atlantyku na Pacyfik przez północną Kanadę, trwały ok. 400 lat i pochłonęły setki ofiar. Jako pierwszy z problemem rozprawił się 100 lat temu najsłynniejszy żeglarz polarny Roald Amundsen, znany m.in. ze zdobycia bieguna południowego. Amundsenowi pokonanie Przejścia zajęło trzy lata (dwa zimowania w trakcie nocy polarnej!) i kosztowało utratę statku. Do dziś szlak pokonało zaledwie ok. 50 jednostek (w tym lodołamacze atomowe i jeden tankowiec z – symboliczną – 1 baryłką ropy), ale tylko ok. 10 jachtów. Żaden z nich przed „Starym” nie płynął pod polską banderą. Ja miałem dołączyć do ekipy na dwa tygodnie, w czasie których zamierzaliśmy pływać po wodach grenlandzkiej Zatoki Disko, nim jacht wyruszy do północnej Kanady. – Póki co, „Stary” miał awarię, stąd 2–3 dni spóźnienia – wyjaśnił Tomek. – No i, całkiem bym zapomniał, nocujemy na dziko w namiotach – dodał Grzegorz. Od razu poczułem, że to będą ostre i udane tygodnie! „Stary” zgodnie z oczekiwaniami zawinął do portu po dwóch dniach. – Witamy na pokładzie, o ile uda się wam wejść – zażartował kapitan Jacek Wacławski. Jacht był bowiem pełniuteńki. Kilkanaście osób, bagaże na rok życia na łajbie, zapasy jedzenia i „zabawki” do uprawiania różnych sportów outdorowych, filmowania i fotografii. By oszczędzić miejsce, nawet stół zaimprowizowany był na beczce z ropą naftową. Total! – to kolokwialne określenie najlepiej oddaje poziom chaosu, jaki panował na łódce. Ale na szczęście był to chaos twórczy. Postanowiliśmy go od razu wykorzystać. Nie ma nic bardziej przyciągającego wzrok na wybrzeżu Grenlandii niż góry lodowe. Piękne, jasne, grubo ciosane przez naturę bloki zmrożonej wody mieniące się kolorami dnia polarnego suną majestatycznie, pchane siłami wiatru i prądów. Kto nie widział tych gigantów, nie wie jeszcze nic o rozrzutności natury! Ruszyliśmy w morze, by im się przyjrzeć. Nie musieliśmy nawet za długo szukać pływających gór – wiatr wiejący z południowego zachodu napełnił bowiem zwałami lodu całą zatokę. Leżący na południe od Ilulissat lodowiec Isfjord cieląc się, wypluwał lodowe giganty wystające nad wodę na wysokość wielopiętrowego wieżowca, które pod wpływem ruchów fal, promieni słońca i zderzeń z innymi lodowymi olbrzymami pękały, zapełniając okolicę pakiem lodowym, mniejszymi górami i krą. Manewrowanie między nimi 13-metrowej długości jachtem przypominało ekwilibrystykę. Aż strach pomyśleć, co mogłoby się stać po zderzeniu tej łupiny z lodowym kolosem. Co ciekawe – m.in. z tej zatoki góry lodowe wypływają na północny Atlantyk i niewykluczone, że stąd pochodziła ta, która zatopiła „Titanica”. Pływanie jachtem między górami przypominało poruszanie się po pustyni – tyle że lodowej. Niezmącona cisza. Ani śladu zwierząt, żadnej wegetacji. Gapiliśmy się na ten cudowny świat z otwartymi buziami. Wszyscy – jak jeden mąż. SMAK 2. – PODWODNY Apetyt rośnie w miarę zwiedzania – to wie każdy podróżnik. Gdy widoki lodowych kolosów nam spowszedniały, obudziła się chęć zajrzenia pod powierzchnię wody i poszukania śladów życia. Od Inuitów (rdzennych mieszkańców wyspy) dowiedzieliśmy się, że dzień drogi jachtem na północ jest miejsce znane z połowów wielorybów. Postanowiliśmy je znaleźć i tam zanurkować – być może znajdziemy w wodzie kości tych trzebionych tu potężnych ssaków, a na nich pożywiających się następnych uczestników łańcucha pokarmowego. Już samo dopłynięcie tam było przygodą. Małym jachcikiem lawirowaliśmy między płyciznami i muskającymi powierzchnię wody podwodnymi skałami w terenie określanym na mapach nawigacyjnych jako „nie do przejścia”. Może i było w tym trochę ryzykanctwa, ale przede wszystkim sporo doświadczenia żeglarskiego załogi „Starego”. Skaliste brzegi cieśniny łagodnie położyły się i wpłynęliśmy na ciche wody zatoki. W wiosce Qeqertaq rybacy pokazali nam kołowrót, jakim wyciągają na brzeg upolowanego wieloryba. Prędko złożyliśmy sprzęt nurkowy i z Maćkiem weszliśmy do lodowatej wody. Stok opadał łagodnym zboczem obrośniętym brunatnicami. Na ślady rzezi wielorybów natrafiliśmy na głębokości 5 m, gdzie leżały fragmenty kręgosłupa. Niektóre kręgi miały około metra średnicy. Nieco dalej nad piaszczystym dnem natknęliśmy się na stosy kręgów, żeber, a nawet szkielet z czaszką młodziutkiego osobnika – miał zaledwie około 3–4 m długości. Z jednej strony to wstrząsające i smutne, że wciąż się poluje na wieloryby; z drugiej – trzeba zrozumieć, że dla miejscowej ludności to odwieczne pożywienie… Największym zaskoczeniem było dla nas bogactwo życia tych północnych wód. W toni unosił się plankton, co obniżało widoczność do kilku metrów, zaś na szczątkach żerowały dwa gatunki ryb, strzykwy, ukwiały, jeżowce, a nawet rozgwiazdy. Innego rodzaju emocje towarzyszyły nam podczas nurkowania przy ścianach gór lodowych. Góry te są niestabilne – potrafią się nagle pokruszyć, połamać, a nawet… odwrócić do góry nogami. Zanurzając się w nieznane, oglądaliśmy tysiące odcieni i deseni lodu. Podwodne formy wyrzeźbione przez czeladników Neptuna. Lód w formie łusek, przezroczystych żeber, ażurowych grzybów i litych bloków. Przeszliśmy pod spodem jednej z gór, gdzie spotkaliśmy chroniące się tam ryby. Fascynacja szybko jednak ustępowała miejsca żelaznej logice dekompresji i termiki. Przy temperaturze wody –1OC (!) nawet w ciepłych suchych skafandrach marzliśmy na kość. SMAK 3. – PIONOWY – A gdyby tak na tą „obnurkowaną” górę lodową się teraz wspiąć? – rzucił Dominik. Ciekawość, co jest na szczycie, prędko wzięła górę nad obawą o trwałość góry i spod pokładu wyniesione zostały raki, czekany, liny i uprzęże. Tylko jak z jachtu wyjść na lodową ścianę? Trzeba... skoczyć! Jacht podpłynął więc blisko do ściany – jak najbliżej – i Dominik jako pierwszy rzucił się z dwoma czekanami w ręku w stronę góry lodowej – licząc, że się utrzyma. Jeden czekan „siadł”, drugi się nie wbił i odskoczył od lodu, jeden rak trzyma, drugi się zsunął – sytuacja zaczynała się robić niewesoła, na szczęście Dominik szybko drapał się na wypłaszczenie terenu. Uff… Wydarł! Dołączył do niego Maciek i zwiedzali dłuższą chwilę górę, gdy ta głośnym trach! próbowała zrzucić ich z grzbietu. Na szczęście obryw lodu był nieduży, ale od razu nabraliśmy do góry szacunku. Wyskoczyłem na lód w trzeciej dwójce – z Jackiem. – Boję się jak diabli – wyznał kapitan przed skokiem. Wspinaliśmy się po powierzchni lodu gładkiego jak szkło, a zamiast szczytu znaleęliśmy… jeziorko z wytopioną wodą (pycha!). SMAK 4. – POWIETRZNY Ogłosiliśmy na jachcie nieoficjalny konkurs na najbardziej zwariowane zabrane ze sobą „zabawki dla dorosłych chłopców”. Aparat do zdjęć podwodnych o wyglądzie cyberpająka i 5-metrowy wysięgnik do zdjęć filmowych to tylko niektóre ze zgłoszonych. Wszystkich przebił Sławek, który przywiózł na Grenlandię 2-osobową paralotnię z napędem na 3-kołowym wózku. – W Kopenhadze łapali się za głowy, jak to wsadzić do boeinga – opowiada ze śmiechem. Aby wzbić się tym cudem w powietrze, potrzeba kilkudziesięciu metrów rozbiegu. Niestety, w okolicy miasteczka Ilulissat, gdzie jesteśmy, nie ma takiego miejsca. Wzdłuż ulic – latarnie, przy boisku szkolnym – słupy energetyczne. Zrezygnowani idziemy na lotnisko, gdzie – ku naszemu najwyższemu zdumieniu – kontroler ruchu lotniczego mówi: – Startujcie od nas. Rozbieg koło awionetek. Pośpiech albo chwila nieuwagi i w trakcie przejazdu para-lotnią na lotnisko wózek łapie gumę. Poszukiwania wulkanizatora spełzły na niczym i gdy już wydawało się, że nie oderwiemy się od ziemi, na opuszczonym po godzinach przez obsługę lotnisku ktoś zauważa wózek bagażowy na podobnych kołach. Chwila pracy przy śrubkach i… mamy kółko jak nowe! – Potem oddamy – krzyczy Sławek i już zapina się w pasy. Z Dominikiem kołują do startu. – Raz, dwa, jedziesz! – kibicujemy. Rozpędzają się przy wtórze huku 28-konnego silnika, mijając awionetki, aż w końcu wolno odrywają się od ziemi. Po chwili i ja wzbijam się ze Sławkiem w powietrze. Minęła pierwsza w nocy, ale w czasie arktycznego lata wciąż jest całkiem jasno. Widok północnego oceanu upstrzonego górami lodu i zalanego miękkim światłem odbiera mi mowę. Sławek popisuje się, jak umie. Raz lecimy w dół korkociągiem, a raz niemal zawisamy nieruchomo w powietrzu przy wyłączonym silniku. Za dwa dni z tego samego lotniska awionetką wracam do cywilizacji. Za krótko tu byłem, by się nasycić, ale dość, by się w ostrych smakach Grenlandii na zabój zakochać. Wyprawa odbyła się dzięki hojności firm: QNT, Alpinus, NAVO, C-Map, Webasto, Sony i Simrad. Z ostatniej chwili: 21 września 2006 „Stary” wpłynął na wody Pacyfiku, pokonując tym samym Przejście Północno-Zachodnie. Gratulujemy! No to w drogę - Grenlandia Polskie lato. Wtedy na wyspie jest dzień polarny i w miarę znośne temperatury od 5 do 15OC. Zimą w czasie nocy polarnej temp. spada nawet do minus 40OC. Samolotem – z Polski bezpośrednich lotów nie ma. Najwygodniej jest lecieć do Kopenhagi (400-1500 zł), a potem Air Greenland do Kangerlussuaq lub stolicy Grenlandii Nuuk (ok 2000 zł). Niedawno otwarto też cotygodniowe połączenia lotnicze z USA. Na pokład wolno wziąć ze sobą 20+5 kg bagażu. Lecąc ze sprzętem wyprawowym, warto więc wcześniej wystąpić do linii lotniczych z prośbąo udzielenie zniżki na przesyłkę sprzętu lub wysłać bagaże cargiem. Inaczej zapłacimy astronomiczną kwotę za nadbagaż. www.airgreenland.co Środek Grenlandii to gigantyczna czapa wiecznego śniegu i lodu odwiedzana wyłącznie przez glacjologów, polarników i białe niedźwiedzie. Dla turystyki istotne są wy-łącznie tereny nadbrzeżne. Większe miasta nad Atlantykiem łączy sieć połączeń lotniczych Air Greenland. Drogo. Przeciętnie dwa razy drożej niż w zachodnich krajach Unii Europejskiej. Np. butelka piwa 0,33 l kosztuje ponad 20 zł. W restauracjach oferowane są głównie owoce (północnego) morza: smażone ryby oraz befsztyki z wieloryba i foki Od 150 zł za noc w kilkuosobowym pokoju w schronisku młodzieżowym, przez 200 za kwaterę w wynajętym domku, aż po 500 i więcej w hotelach www.greenland.com www.amundsen.pl www.greenland-guide.gl www.scandinavica.com/greenland.htm www.greenland-discoverer.com
Żadnych zabytków. Żadnego zwiedzania, muzeów, turystyki. Można z czystym sumieniem zająć się tym, co tu najważniejsze – wspinaniem.
Odgłos pierdzącego skutera wyrwał mnie ze snu. Narastające tran tan tan ta tan tta ttadan, którego nie dało się zdusić poduszką naciąganą na uszy. – Już ósma – pomyślałem. – Gruby sklepikarz za chwilę wyłoży świeże bułki – szepnąłem do śpiącej w najlepsze narzeczonej. Była późna jesień. Zbyt późna, by jeszcze nacieszyć się poranną kąpielą w morzu. Póki na wznoszące się nad wioską wapienne ściany nie wyjdzie pełne, ostre słońce, trzeba o tej porze roku chodzić tu w dwóch polarach. Szybka kawa, bułki z figowym dżemem albo miodem tymiankowym i można wychodzić. Z sąsiednich pokojów dochodzą odgłosy przyjaciół kończących poranną toaletę. Jeszcze kilka minut i spotykamy się na obrośniętym kwieciem podwórzu. Plany były ustalone przy kolacji, więc nie ma co deliberować. Pakujemy liny i resztę wspinaczkowych „zabawek” do plecaków, odpalamy skutery (główny środek transportu na wyspie) i jedziemy w skały. Nareszcie. Mimo wspinania prawie dzień w dzień nikt nie ma dość – w końcu na Kalimnos są jedne z najlepszych w Europie skał do uprawiania naszego hobby! Z daleka skały Kalimnos wyglądają jak jeden wielki mur wapienia ciągnący się kilometrami wzdłuż zachodniego wybrzeża wyspy. Wysoki miejscami na 30, a czasami na ponad 200 metrów, wznosi się nad drogą wijącą się w rytmie wcinających się w głąb lądu zatok Morza Egejskiego. Na poboczu krętej szosy półmetrowe obeliski z napisem „rock climbing area” – żeby, broń Boże, nie przegapić żadnego z najlepszych rejonów wspinaczkowych. Parkujemy przy jednym z takich znaków, skąd pod samą ścianę prowadzi 20-minutowe podejście. Słońce praży już na dobre, więc ostry marsz w górę przebiega w atmosferze przesyconej zapachem tymianku porastającego suche zbocza. – Artysta! Koniec tych zachwytów. Wiąż się „sznurkiem” i łoimy – z romantycznego nastroju wyrywa mnie (jakże słuszne!) wezwanie przyjaciół, gdy już docieram pod ścianę. Już pierwsze ruchy potwierdzają same najlepsze rzeczy, których nasłuchałem się o sztandarowym sektorze Kalimnos – „Grande Grotta”. Skała doskonałej jakości. Lita, finezyjnie urzeźbiona i jeszcze nie wyślizgana przez tłumy „łojantów”, jacy odwiedzają setki innych ogródków skałkowych południowej Europy. Droga nie jest bardzo trudna – w specjalistycznej skali używanej w górach ma 6c+ – ale wspinanie się na niej przynosi satysfakcję jak diabli! Niby wielkie chwyty, ale jakoś tak szybko „ręce otwiera”, jak się mawia w slangu. A to z racji solidnego przewieszenia – skała jest odchylona „do tyłu” tak, że czasami wspinacz znajduje się plecami do ziemi. Na takich drogach najważniejsze jest wyszukiwanie miejsc odpoczynkowych. Klucząc wśród wapiennych sopli, czasami nawet 5-metrowej długości, szukam więc miejsc, gdzie mogę zaprzeć się plecami, stanąć w półszpagacie, żeby złapać, jak to się z angielska określa „no hand rest”, czyli miejsce, w którym można odpocząć, nie trzymając się rękami ściany. Droga składa się z kolejnych daszków i brzuszków. Kiedy po kwadransie wspinania docieram wreszcie do karabinka kończącego drogę, jest mi żal, że tak szybko się skończyła! Chociaż ręce mam tak zmęczone, że wyciągnęły mi się chyba o metr, wiem, że za chwilę uderzę na następną drogę, a potem na kolejną, póki zmierzch nie wygoni nas w doliny. Zjazd z końca „mojej” drogi jest nie mniej emocjonujący niż samo jej pokonywanie – przez to że jej linia wiodła jakby stropem wielkiej otwartej jaskini, jedzie się na linie w „pełnej lufie” – bez kontaktu ze ścianą. To dziwne uczucie, nawet dla wspinacza, gdy nagle wokoło robi się tak bardzo dużo powietrza... Przez tę minutę zjazdu jest już czas na podziwianie widoków. Panorama na upstrzone wysepkami morze w każdym obudzi romantyka! Dziewięć dni tegorocznego długiego weekendu to minimum, które warto spędzić na Kalimnos na wspinaniu. Choć prawdę mówiąc, gdybym mógł znów tam jechać, starałbym się chyba o urlop trzytygodniowy. Z wizyt „miłośników pionu” żyje dziś gros mieszkańców na zachodzie wyspy. A jeszcze niedawno Kalimnos znane było z zupełnie czegoś innego – od stuleci słynęło z poławiania gąbek. Swój kunszt rozwinęli tu nurkowie bezdechowi, którzy zbierali z dna ten cenny dar morza. Raz na jakiś czas gąbki dopadała jednak zaraza, która dziesiątkowała tak podwodne uprawy, jak i dochody mieszkańców. Po jednej z takich epidemii kilkuset poławiaczy wyjechało na Florydę. Ostatni masowy pomór gąbek miał miejsce dwie dekady temu. Miejscowi tym razem jednak zamiast na emigrację, zdecydowali się na... rozwój turystyki. Wspinaczom, którzy docenili wyjątkowe klify wyspy, wcale zresztą nie przeszkadzało (a wręcz przeciwnie), że nie ma portu lotniczego (ciągle w budo-wie) ani rozbudowanej bazy turystycznej. Dzięki temu zamiast tłumów przelewających się z czarterów do hoteli i z powrotem spotyka się grupki miłośników południowego wapienia, a knajpki (niektóre tuż przy ścieżkach prowadzących pod ściany) wciąż serwują pyszne jedzenie w domowej atmosferze. Spośród naszej małej grupy znajomych Kalimnos urzekł wszystkich.
Powstająca w tajemnicy warowna linia miała chronić Berlin przed Polakami, gdyby ci chcieli ruszyć na pomoc Francji.
Bunkry majaczyły w oddali. Gdzieniegdzie było widać betonowe ścianki, w innych miejscach wieżyczki ze szlachetnej stali i pojedyncze stanowiska dla karabinów maszynowych zwane „tobrukami”. Krajobraz w całej okolicy nosił silne znamię ingerencji człowieka – dolinki ukształtowane jak od linijki, precyzyjnie poprowadzone kanały, podsypane sztucznie wzgórza. No i te bunkry wyzierające zza drzew. – Na długości 100 km Niemcy zbudowali ponad 100 obiektów bojowych: bunkrów, umocnień, gniazd artylerii – opowiada przewodnik. – A to i tak zaledwie jedna trzecia tego, co wznieść zamierzali. Planowano bunkier co 300 m, a budowa miała trwać do 1951 r.! Z grupą pasjonatów podziemi zbliżamy się do „flagowego” obiektu Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego – pancerwerku 717. To jakby samowystarczalne gniazdo obronne z własnymi wieżami strzeleckimi, podziemnymi magazynami amunicji i żywności, elektrownią, studnią... i linią kolejową łączącą je z dziesiątkami podobnych budowli wzniesionych między Odrą i Wartą. „Siedemsetsiedemnastka” jest jednym z najlepiej zachowanych bunkrów i oficjalną bramą do zwiedzania międzyrzeckich podziemi. Na przedpolu betonowych ścian spod cienkiego śniegu wystają regularne „kolce”. – To „zęby smoka” – mówi z uśmiechem przewodnik. Zbrojone, betonowe słupki miały przeszkodzić czołgom i działom samobieżnym w zdobywaniu „wschodniej linii Maginota”, natomiast zainstalowane gdzienie-gdzie potykacze (wystające pręty zbrojeniowe) – ostudzić zapał i powstrzymać tempo atakującej piechoty. A wszystko po to, by budowane w największym sekrecie hitlerowskie umocnienia nigdy nie zostały sforsowane. Los chciał jednak inaczej... U podstaw decyzji o budowie Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego legły postanowienia konferencji wersalskiej kończącej I wojnę światową. Alianci nałożyli wówczas na Niemców zakaz budowania nowoczesnej armii – ograniczyli liczebność wojsk, zakazali tworzenia floty, lotnictwa itp. Niemcy, nim zaczęli jawnie te ustalenia łamać, postawili na budowę fortyfikacji. Odgrodzenie się od Polski miało pierwszorzędne znaczenie, bo po zwycięskiej wojnie z ZSRR zyskaliśmy opinię silnego przeciwnika, który w razie wojny francusko niemieckiej bez wahania ruszy na Berlin. Linia fortyfikacji miała zatem być gwarancją bezpieczeństwa dla III Rzeszy. Niemcy nazywali ją Festungsfront Oder-Warthe Bogen, czyli Front Ufortyfikowany Łuku Odra-Warta. Nazwa MRU została później nadana przez Rosjan. Budowa ruszyła w najgłębszej tajemnicy w 1925 r. w okolicach Słońska. Alianci wykryli jednak prace fortyfikacyjne i nakazali ich przerwanie. Niemcy wstrzymali część prac, kontynuowali je jednak potajemnie jako rzekome inwestycje hydrotechniczne – specjalnie dostosowane do szybkiego zalewania poldery, kanały i śluzy były w rzeczywistości zaporami przeciwpancernymi. Uszczelnili też blokadę informacyjną: wprowadzili zakaz lotów nad całym regionem MRU i zakazali poruszania się osób postronnych bez specjalnych przepustek Naczelnego Dowództwa Niemieckich Sił Zbrojnych. W 1934 r. budowa umocnień ruszyła z kopyta. Dla zachowania tajemnicy część obiektów MRU usytuowano w szybach dawnej kopalni węgla brunatnego, a wydobywany podczas prac ziemnych urobek zasypywał pokopalniane, XIX-wieczne wyrobiska. System był perfekcyjny i alianci długo nie zdawali sobie sprawy z tego, jaki jest rozmach i prawdziwy cel niemieckich prac w rejonie Warty i Odry. Zadowolenia z postępów nie krył Hitler, który odwiedził budowę w 1935 r. i dał rozkaz jej kontynuowanie. Przez kolejne lata na odcinku od Skwierzyny przez okolice Międzyrzecza aż do Odry powstały imponujące umocnienia połączone jednym z największych na świecie systemem podziemi fortyfikacyjnych. Podczas kolejnej wizyty w MRU Hitler nakazał... wstrzymanie wszelkich prac. Decyzja ta wynikała ze zmiany doktryny wojennej III Rzeszy: zamiast walki pozycyjnej nowa strategia zakładała błyskawiczne uderzenia wojsk pancernych – a w takim scenariuszu dla MRU i jemu podobnych umocnień miejsca już nie było. Mimo tej degradacji łańcuch przydał się w czasie wojny. Kiedy alianckie lotnictwo zaczęło nękać niemieckie fabryki zbrojeniowe, Hitler polecił w 1943 r. przenieść całą produkcję wojskową pod ziemię. W sztabie szybko przypomniano sobie o ciągnących się kilometrami podziemnych korytarzach i na terenie MRU więźniowe zaczęli produkować części do niemieckich samolotów i samochodów wojskowych. Dziś fortyfikacje Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego stanowią prawdziwą gratkę dla 30 tys. miłośników historii, podziemi i techniki wojskowej. Każdego roku przyjeżdżają z całego świata, by oglądać „wschodnią linie Maginota”. Wśród nich zna-lazła się też nasza mała grupa idąca w stronę pancerwerku 717. Im bliżej, tym bastion robi większe wrażenie. Nad powierzchnię ziemi wystają trzy kopuły z grubej stali. Jedna to kopuła obserwacyjna, dwie strzelnicze. Ostatnie ważą, bagatela, po 42 tony i mają ściany ze stali chromowo-molibdenowej grubości 30 cm. Mieściły się w nich co najmniej dwa karabiny maszynowe. Ze szczytu kopuły obserwacyjnej wysuwano peryskop do oglądania pola walki lub antenę radiostacji. Twierdza wyposażona była także w miotacz ognia (wystawiany przez osobną stalową osłonę), który potrafił postawić w płomieniach cały teren w promieniu 50 m, i granatnik automatyczny (z własną kopułą) o zasięgu do 750 m. Wejścia do pancerwerku strzegą potężne stalowe drzwi – ważą podobno pół tony! No i, rzecz jasna, gniazdo karabinu maszynowego. Tuż za nimi... zapadnia! – Na wszelki wypadek – żar-tuje sobie przewodnik. Za kolejnymi załomami korytarza następne karabiny maszynowe. Budowla, zdawałoby się, nie do zdobycia – zwłaszcza że ściany bunkra z porządnego niemieckiego żelbetu mają 1,5 m grubości. Poza stanowiskami strzeleckimi w jej wnętrzu jest jeszcze kilka pomieszczeń dowodzenia i łączności oraz toalety. Wszystkie wyposażone w wygody niezbędne podczas długiego oblężenia – ogrzewanie, wentylację, ciepłą wodę i kanalizację. Schodzimy kilka metrów niżej, gdzie znajdowały się podręczne magazyny amunicji i pomieszczenia dla załogi. Prowadzi stamtąd droga schodami w dół do podziemnej części Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Po zejściu 30 m w głąb ziemi żołnierze mogli zapomnieć, że na górze rozgrywało się piekło wojny – nie dochodziły tam ponoć odgłosy nawet potężniejszych detonacji. Poza koszarami twórcy MRU umieścili na tym samym poziomie dwa magazyny amunicji (by w razie eksplozji nie stracić całego zapasu), agregaty i ujęcie wody. Zapalamy latarki i ruszamy w drogę do nieoświetlonej części podziemi. Przechodzimy węższymi korytarzami do głównej podziemnej drogi ruchu. Przewodnik pokazuje w betonowych ścianach tuneli dziwne zakrętki. – Zasłaniają specjalne nisze przygotowane do założenia ładunków wybuchowych – wyjaśnia. Gdyby nieprzyjaciel zdobył jeden pancerwerk, to dzięki systemowi korytarzy mógłby przejmować kontrolę nad kolejnymi umocnieniami. Szybkie wysadzenie przejścia odcinało dostęp do pozostałej części umocnień. Korytarze rozwidlają się, łączą, kluczą. Po dwóch godzinach mam wrażenie, że spędziłem w nich cały dzień. Mijamy podziemny dworzec kolejki wąskotorowej i drezynę. Po kolejnej półgodzinie z ulgą wychodzę na powierzchnię. Dla chętnych pozostaje jeszcze całodzienna wycieczka po podziemiach MRU z oglądaniem baterii pancernych, dworców i całej gamy pomieszczeń i instalacji, których przeznaczenie dawno już zostało zapomniane. MRU miał być nie do zdobycia – podobnie jak francuska Linia Maginota. „Maginot” padł bez wystrzału – Niemcy ominęli umocnienia przez Belgię i Holandię. MRU padł po trzech dniach symbolicznego ostrzału. Kiedy 29 stycznia 1945 r. Rosjanie stanęli przed liniami „zębów smoka” i zapór przeciwczołgowych z zespawanych szyn, postanowili rozebrać je pod osłoną nocy. Niemcy byli tak zaskoczeni, że... wzięli ich za własne wycofujące się oddziały! Rosjanie wdarli się za linie MRU, odbyli kilka potyczek i przeprowadzili rozpoznanie. Gdy dwa dni później czołgi Armii Czerwonej stanęły naprzeciw umocnień na całej długości MRU, Niemcy rzucili się do ucieczki. Zdobyte bunkry czerwonoarmiści szybko pozbawili zdolności bojowej, część obiektów wysadzili, ze wszystkich usunęli uzbrojenie. Odnaleźli przy okazji schowane w podziemiach dzieła sztuki zrabowane z pięciu polskich muzeów. W latach 50. XX w. Międzyrzecki Rejon Umocniony w czasie akcji pozyskiwania cennych metali dla hut stracił sporo kopuł i innych metalowych elementów – które trafiły na złom. Potem bunkry w swe władanie objęły nietoperze. Gigantyczne podziemia ze stałą temperaturą 10oC stały się zimowym domem dla 12 gatunków latających ssaków. Badający je każdej zimy naukowcy oszacowali liczebność tej „zbunkrowanej” populacji na 32 tys. sztuk! To największa w Europie Środkowej zimowa kolonia nietoperzy. No to w drogę - MRU Można zwiedzać cały rok, zimą wyłączone są rejony, w których śpią nietoperze. Bilety – trasa krótka (1,5 godz.) 10 zł ulgowy, 12 zł normalny; trasa długa (2,5 godz.) 2 zł ulgowy, 15 zł normalny. www.bunkry.pl www.fortress.hg.pl www.mru-bunkry.republika.pl