Ilu było papieży? Dzieje biskupów Rzymu od św. Piotra po Franciszka
Papiestwo to jedna z najstarszych instytucji świata. Przez dwa tysiące lat Kościołem katolickim kierowały setki Ojców Świętych. Ich wybór i pontyfikaty kryją wiele fascynujących historii.
Spis treści: Kościół na kościach Pierwszy papież Leon I Wielki – usta Piotra Grzegorz Wielki – misjonarz aniołów Mikołaj I Wielki – boski zastępca Grzegorz VII – gromowładny Aleksander VI – diabeł na tronie Piotra Pius IX – dogmatyk nieomylny Pius X – katolicki McCarthy Jan XXIII – papież bez korony Jan Paweł II – herezja „wojtylianizmu”? Ilu było papieży? Kim był pierwszy papież? Ilu było papieży? W ich gronie zdarzali się zarówno święci, jak i zbrodniarze, intelektualiści i prostacy, polityczni geniusze i miernoty. Jedni przeszli niemal bez echa, inni odcisnęli piętno na całej historii chrześcijaństwa i świata. Na 266 papieży w historii ponad 90 wyniesiono na ołtarze. Kilka lat temu dołączył do nich błogosławiony Jan Paweł II, czwarty w historii biskup Rzymu, któremu nadano tytuł „Wielki”. Każdy kolejny papież cieszy się coraz większym zainteresowaniem mediów. Cóż, nikt w historii świata nie nauczył się tak zręcznie łączyć władzy duchowej z wpływami politycznymi jak właśnie papieże. Najdobitniej wyraził to Bonifacy VIII, mówiąc, że biskup Rzymu dysponuje mieczem i świeckim, i duchowym. Dzięki temu przywódcy Kościoła katolickiego mają wpływ na to, co się dzieje zarówno na salonach władzy, jak i w sypialniach wiernych. O czymś takim przez wieki marzyli rozmaici tyrani, monarchowie absolutni i dyktatorzy. Bezskutecznie. W dodatku władców autorytarnych na ogół się nienawidzi, a papieży się słucha i oddaje im cześć. Kościół na kościach Wiosną 1942 r. prałat Ludwig Kaas, niemiecki duchowny od 10 lat mieszkający w Watykanie, w środku nocy zszedł do podziemi Bazyliki św. Piotra w Rzymie. Późna godzina wyprawy nie była przypadkowa. Kiedy trzy lata wcześniej Pius XII powierzył mu nadzór nad pracami wykopaliskowymi w watykańskich grotach, zastrzegł, że wszystko musi się odbywać w ścisłej tajemnicy. Kiedy Kaas wszedł do odkrytej przez archeologów starożytnej niszy grobowej, jego oczom ukazała się kupka kości przemieszanych z ziemią i fragmentami materiału. Czyżby odnaleziono szczątki św. Piotra, o których mówiono, że są zakopane gdzieś pod największą świątynią świata? Prałata Kaasa niezwykłe znalezisko musiało mocno wzruszyć, ale i przerazić. Zdaniem Carla Carlettiego z watykańskiego „L’Osservatore Romano” niemiecki duchowny padł ofiarą psychozy, jaka panowała wśród mieszkańców Watykanu. Bano się, że każdego, kto naruszy groby rzymskich męczenników, spotka nieszczęście. Źródłem legendy o tajemniczej klątwie był fakt, że większość osób, które w czasie XVII-wiecznej przebudowy bazyliki natrafiły na znajdujące się w jej podziemiach grobowce, pomarła w niewyjaśnionych okolicznościach. Dlatego właśnie Kaas domniemane szczątki św. Piotra ukrył w watykańskich grotach. Znaleziono je dopiero po kilkunastu latach. Badania potwierdziły, że należą do mniej więcej 70-letniego mężczyzny, dobrze zbudowanego, zmarłego jakieś 2 tys. lat temu. Prof. Margherita Guarducci, epigraficzka, odczytała znajdującą się na wspomnianym wcześniej przypuszczalnym grobie apostoła inskrypcję: „Tu jest Piotr”. 26 czerwca 1968 r. papież Paweł VI ogłosił oficjalnie, że szczątki św. Piotra ostatecznie zidentyfikowano. – Gdyby relikwii Piotra nie było w Rzymie, trzeba by je było wymyślić. Zresztą niewykluczone, że tak się stało. Naukowcy nigdy nie potwierdzili jednoznacznie, że czczone w Watykanie szczątki rzeczywiście należały do apostoła – mówi prof. Zbigniew Mikołejko, szef Zakładu Badań nad Religią w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. – Mamy tu do czynienia z archetypem ofiary założycielskiej. Tak jak śmierć Chrystusa na krzyżu legła u podstaw Kościoła, tak ciało Piotra nadawało moc papiestwu – dodaje. Rozumiano to następująco: skoro św. Piotr, pierwszy papież, zmarł męczeńsko w Rzymie, to tym samym ustanowił w tym mieście centrum chrześcijaństwa. Na takim fundamencie budowali swą potęgę kolejni papieże uważający się za jego następców. – Bez większej przesady można powiedzieć, że chrześcijaństwo to religia grobów i kości – podsumowuje prof. Mikołejko. Dlatego przez wieki, gdy ktoś chciał podważyć papieski prymat, zgłaszał wątpliwości co do autentyczności relikwii. Robili tak już XII-wieczni waldensi, twierdząc, że Księcia Apostołów w Rzymie nigdy nie było. Podobnie Marcin Luter i inni twórcy reformacji głośno wątpili w istnienie grobu pierwszego papieża w Watykanie. W końcu gdyby biskupi Rzymu nie byli następcami Księcia Apostołów, któremu sam Jezus powierzył klucze Królestwa Niebieskiego, nie mogliby przez wieki rządzić Kościołem i – w pewnym sensie – światem. Dlatego faktu tego w Kościele katolickim nie można nawet podważać. Wprost sformułował to w 1870 r. Sobór Watykański I w kontrowersyjnej konstytucji Pastor Aeternus: „Gdyby kto mówił, że biskup Rzymu nie jest następcą św. Piotra – niech będzie wyklęty”. Ale nie zawsze tak było. Potęgę papiestwa (a w niektórych momentach historii także jego odrażającą legendę) budowali stopniowo konkretni ludzie. A pierwszym w długim szeregu był oczywiście apostoł Piotr. Pierwszy papież Nie słyszano, by Piotr kiedykolwiek uczestniczył w procesji przybrany w klejnoty i jedwabie czy w złotej koronie otoczony rycerzami – ironizował w XII w. oburzony papieskim przepychem Bernard z Clairvaux. Rzeczywiście, sam Piotr po śmierci Jezusa ani nie żył w dostatku, ani nie miał ambicji przywódczych. Z całą pewnością cieszący się prestiżem Paweł potrafił się przeciw niemu zbuntować. W liście do Galatów opisuje konflikt, który miał z pierwszym papieżem w Antiochii. – Otwarcie się mu sprzeciwiłem, zasłużył bowiem na naganę (Ga, 2, 11) – relacjonował. Piotr zresztą ustąpił. Nie ma tu mowy o jakimkolwiek poczuciu papieskiej nieomylności. Nie ma też dowodów, że był uznawany za przywódcę Kościoła. Żadne źródło nie mówi też o tym, jakoby swoją władzę przekazał jakiemukolwiek sukcesorowi. Według prof. Eamona Duffy’ego, historyka papiestwa z Uniwersytetu Cambridge, urząd ukształtował się dopiero prawie sto lat po śmierci Piotra. – Nie sposób wskazać konkretnej daty, ale proces ten zakończył się w połowie II w. – uważa. Uznano wtedy, że przed śmiercią św. Piotr nałożył ręce na głowę następcy, wyświęcając go tym samym na kolejnego biskupa. Ten zrobił podobnie ze swoim z kolei sukcesorem. I tak od pierwszego apostoła ciągnie się nieprzerwany łańcuch święceń nazywany „sukcesją apostolską”. Brzmi efektownie, tyle że jedynym dowodem na to jest wiara późniejszych o kilka stuleci chrześcijan. Mimo przekonania, że Piotr zginął męczeńską śmiercią w Rzymie, przez stulecia nikt nie traktował jego następców jako głów Kościoła. Ale wraz z końcem prześladowań ambicje biskupów Rzymu rosły. Damazy I (366–384) jako pierwszy do objęcia urzędu użył siły. Na jego prośbę robotnicy kopiący katakumby (mieli opinię zakapiorów) zmasakrowali zwolenników konkurenta. Jego następca Syrycjusz (384–399) kazał nazywać się papieżem, choć jeszcze do VI w. tytułu tego używali inni dostojnicy chrześcijańscy. Bonifacy I (418–422) zabronił podważać decyzje biskupa Rzymu... Niewiele to miało wspólnego z pokorą i prostotą św. Piotra, ale działało. Leon I Wielki – usta Piotra Ukoronowaniem tego procesu był pontyfikat Leona I (440–461), pierwszego na tym urzędzie, który zyskał przydomek „Wielki”. Bez przesady można powiedzieć, że był to hierarcha, który stworzył papiestwo. Uważał się za dziedzica pierwszego biskupa Rzymu, a co za tym idzie – samego Chrystusa. Nie krył, że ma ambicje rządzenia całym chrześcijańskim światem. – Piotr przemawia przez Leona – orzekli wprost biskupi zgromadzeni na Soborze Chalcedońskim. Wyrobił sobie taki autorytet, że w 422 r. zdołał przekonać wodza Hunów Attylę, by nie równał Wiecznego Miasta z ziemią. Ale upadek starożytnego Rzymu i tak zbliżał się wielkimi krokami. W 476 r. germańscy władcy zajęli Italię, a papieże stali się de facto poddanymi barbarzyńskich królów. Wielu wieszczyło papiestwu upadek, ale biskupi Rzymu nie po raz ostatni pokazali, że nie ma takich przeciwieństw losu, których nie potrafiliby wykorzystać. Szybko się zorientowali, że prostackich władców, którzy nagle trafili na rzymskie salony (jeden z nich, Teodoryk, podpisywał się, używając szablonu wyciętego w złotej płytce!) można łatwiej owinąć wokół papieskiego palca niż kiedyś cesarza. Na wspomnianym już Soborze Chalcedońskim ustaliła się teoria pentarchii. Uznano, że w Kościele jest pięć najważniejszych patriarchatów, czyli stolic biskupich: Rzym, Konstantynopol, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima. – Spośród nich cztery ostatnie reprezentowały Wschód, a tylko Rzym leżał na Zachodzie. – Podczas gdy patriarchowie Wschodu musieli się ze sobą dzielić prestiżem i władzą, papież nie miał konkurencji. Także to powodowało, że jego wpływy rosły – tłumaczy ks. dr Marek Blaza, historyk Kościoła. – Na początku XIII w. Innocenty III posunie się tak daleko, że swój stosunek do pozostałych stolic patriarszych przyrówna do relacji Chrystusa i czterech zwierząt Apokalipsy, które oddają mu hołd. Kooperację stopniowo zastępowała subordynacja i podporządkowanie – dodaje ks. dr Blaza. Grzegorz Wielki – misjonarz aniołów To, że przyszłość papiestwa nie leży w sojuszu z Bizancjum, ale pogańskiej północy, wyraźnie dostrzegł Grzegorz I Wielki (590–604), uważany przez wielu za największego papieża wszech czasów. W jego przypadku (co w historii Kościoła nieczęsto się zdarzało) polityczny geniusz łączył się z osobistą świętością. Przed wyborem na biskupa Rzymu kilka lat spędził w klasztorze, gdzie oddawał się modlitwom i wyczerpującym postom. Wyrafinowane spory teologiczne szczerze go nudziły, preferował to, co w religii emocjonalne i łatwe do przyswojenia: kult relikwii, opowieści o cudach, straszenie piekłem. W perspektywie mającego się wkrótce rozpocząć masowego nawracania pogan okazało się to strzałem w dziesiątkę. Trudno jednak powiedzieć, czy była to przemyślana decyzja strategiczna, czy wyraz prywatnych upodobań intelektualnych. W 596 r. Grzegorz Wielki zorganizował pierwszą papieską misję do pogan. Według św. Bedy geneza tej decyzji była dość niezwykła. Papież miał się kiedyś udać na rzymski targ niewolników. Zobaczywszy tam przystojnych, świetnie zbudowanych blondynów, spytał ich, skąd są. Gdy w odpowiedzi usłyszał „Anglowie”, zrozumiał, że aniołowie. Uznał to za znak od Boga – postanowił nawrócić naród „Aniołów”. Wkrótce wykupił grono 17-letnich brytyjskich niewolników i uczynił z nich mnichów, przygotowując zapewne do podjęcia misji. Operacja zakończyła się sukcesem, a Kościół Anglii do dziś czci Grzegorza jako swego założyciela. Ewangelizacja Brytanii była kamieniem milowym w rozwoju papiestwa – oznaczała, że władza biskupa Rzymu przekracza granice cywilizowanego świata i rozciąga się na wszystkie ludy. Aby podkreślić ten fakt, Grzegorz Wielki rozsyłał biskupom i władcom maleńkie relikwiarze w kształcie klucza, w których miały się znajdować opiłki żelaza z łańcuchów św. Piotra. Taki gest lepiej przemawiał do wyobraźni niż najlepsze traktaty teologiczne poświęcone papieskiemu prymatowi. Mikołaj I Wielki – boski zastępca Papieże zwracali się ku Zachodowi, ale więzy ze Wschodem ciągle były silne i – szczerze mówiąc – coraz bardziej uwierały. Wybrany w 649 r. Marcin I jako pierwszy odmówił wystąpienia do cesarza o zgodę na objęcie urzędu. Był to policzek wymierzony dworowi w Konstantynopolu. W obawie przed zemstą, porwaniem, a nawet zabójstwem papież zamieszkał w bazylice laterańskiej (jego łóżko stało przy ołtarzu). Mimo to urzędnicy cesarscy dopadli go i zaaresztowali. Chronicznie chory Marcin cierpiał na ciągłe biegunki i wymioty – tymczasem przez półtora miesiąca nie pozwalano mu się umyć. Poniżonego biskupa Rzymu przewieziono do Konstantynopola, gdzie publicznie zdarto z niego liturgiczne szaty, ciągano po ulicach, chłostano. Wreszcie zesłano na Krym, gdzie zmarł. Wbrew pozorom jego męczeństwo nie osłabiło, lecz umocniło autorytet Rzymu – stał się symbolem wierności Chrystusowi nawet za cenę krwi. Pokazało też, że jeśli papiestwo ma przetrwać, powinno sobie poszukać silnego protektora – i z całą pewnością nie może nim być cesarz bizantyjski. Padło na Karolingów – władców państwa Franków, których z papiestwem łączyli wspólni wrogowie – islam i Longobardowie, zagrażający Rzymowi. W efekcie sojuszu frankoński władca Pepin Krótki ofiarował biskupowi Rzymu ziemie, tworząc państwo kościelne. Dokument poświadczający donację w 754 r. złożono symbolicznie (gdzieżby indziej!) na grobie św. Piotra. Moc apostolskich relikwii najwyraźniej zadziałała – państwo w formie zbliżonej do tej, którą nadał mu Pepin, przetrwało ponad tysiąc lat, do XIX w. W ramach układu papież – powołując się na teologiczne uzasadnienia – pozwolił Pepinowi na koronację królewską. Syn Pepina Karol Wielki poszedł jeszcze dalej i w Boże Narodzenie 800 r. wynegocjował u papieża tytuł cesarza. Odtąd papieże stawali się nie tylko duchowymi przywódcami, ale też świeckimi monarchami na całkiem pokaźnym terytorium. Właśnie wtedy Mikołaj I (858–867), trzeci w kolejności i ostatni przed Janem Pawłem II papież, który zyskał przydomek „Wielki”, ogłosił, że biskup Rzymu jest „zastępcą Chrystusa na ziemi”. Tylko on może zdejmować z urzędu biskupów. Synod ani nawet sobór bez papieskiej akceptacji nie mają żadnej władzy. Mikołajowa wizja urzędu biskupa Rzymu w zasadzie przetrwała do czasów współczesnych, a on sam cieszy się w Kościele chwałą świętości. Po jego śmierci kolejni papieże robili wszystko, żeby zaprzepaścić wypracowaną przez niego pozycję. Urząd papieski stał się przedmiotem walk rzymskich rodzin, które traktowały go jak trampolinę do wzmocnienia lokalnych wpływów. W latach 872–1012, nazywanych „ciemnym wiekiem papiestwa”, co najmniej jedna trzecia papieży ginęła w wyniku zamachów. Jana VIII śmiertelnie pobito, Jana X uduszono, a antypapieżowi Janowi XVI wyłupiono oczy, odcięto język, wargi, nos i ręce. W 897 r. Stefan VI kazał wyciągnąć z grobu nadpsute zwłoki znienawidzonego z powodów politycznych poprzednika Formozusa, ubrał je w papieskie szaty, posadził na tronie i odbył nad nimi sąd. Martwemu papieżowi odcięto palce, a zbezczeszczone zwłoki wrzucono do Tybru. Po kilku miesiącach karta się odwróciła – Stefana uduszono, a ciało poprzednika, na którym się pastwił, wyłowiono i pochowano z honorami. Szokujące? W świetle mentalności epoki zrozumiałe. – Trup był dla ówczesnych ludzi realnym nosicielem idei, które wyznawał lub reprezentował zmarły. Tak jak oddawano cześć relikwiom świętych, tak bezczeszczono zwłoki wrogów. Ćwiartując ciało swego poprzednika, Stefan w symboliczny sposób niszczył jego dzieło, dokonania i pamięć o nim – tłumaczy prof. Mikołejko. Grzegorz VII – gromowładny Po serii słabych nastała seria papieży potężnych. Kryzys przełamała reforma Mikołaja II (1058–1061), który wprowadził obowiązującą do dziś zasadę wyboru biskupa Rzymu przez kardynałów, czyli konklawe. Notabene swego czasu tygodnik katolicki „America” zaapelował do papieża, by do grona elektorów włączyć świeckich i kobiety, jednak ów apel raczej nie znajdzie posłuchu. – Jestem w stanie sobie wyobrazić, że do kolegium kardynalskiego będą dopuszczeni świeccy, ale nie ma mowy, by zdominowali to grono i decydowali o wyborze papieża – zapewnia ks. dr Andrzej Luter, teolog i publicysta. Proces emancypacji papiestwa spod władzy świeckiej osiągnął kulminację za pontyfikatu papieża Grzegorza VII (1073–1085), jednego z największych, jacy rządzili w Watykanie. Uważał on, że każdy biskup Rzymu jest zwierzchnikiem wszystkich władców na ziemi, także cesarza, którego może zdjąć z tronu. W najsłynniejszym dokumencie swego pontyfikatu „Dictatus papae” pisał on, że Kościół Rzymski nigdy nie pobłądził oraz że po wsze czasy nigdy w żaden błąd nie popadnie. Z punktu widzenia teologicznego od takiego stwierdzenia już tylko krok do dogmatu o nieomylności papieża, który katolicy przyjmą osiem wieków później. Grzegorz stanowczo też zabronił władcom świeckim obsadzania urzędów kościelnych. Musiało do doprowadzić do sporu z Henrykiem IV, który przy pomocy posłusznych sobie biskupów ogłosił zdjęcie papieża z urzędu. Odpowiedzią był dekret o ekskomunice i pozbawieniu tronu cesarza ubrany w liryczną formę żarliwej modlitwy do św. Piotra. – W Twoim imieniu związuję cesarza więzami klątwy. Niech dzięki temu lud uzna, że Tyś jest Piotr Opoka i na Twojej skale Syn Boga Żywego zbudował Kościół – pisał papież. Wkrótce w tajemniczych okolicznościach zmarł wierny Henrykowi arcybiskup Utrechtu. W dodatku w tamtejszą katedrę uderzył piorun tuż po tym, jak modlił się w niej wyklęty przez Rzym władca. Dla wielu biskupów były to widome znaki rozstrzygające, po której stronie opowiadają się Niebiosa. Tym łatwiejsze do odczytania, że wola Opatrzności współgrała z ich ambicjami. Wzrastające wpływy cesarza zaczęły im bowiem doskwierać. Henryk musiał ustąpić, we włosiennicy i boso udał się do zamku w Canossie, gdzie przebywał papież, i przez trzy dni błagał go o uchylenie klątwy. Grzegorz VII miłosiernie udzielił cesarzowi rozgrzeszenia, ale mógł święcić triumfy. Przełom tysiącleci to jeszcze jedno ważne wydarzenie: rozejście się dróg katolicyzmu i prawosławia. – Od tej pory Rzym wzmacniał swoją pozycję w chrześcijaństwie zachodnim, a władza papieży rosła. Wyjątkiem był okres schizmy zachodniej. Gdy w tym samym czasie panowało dwóch albo trzech papieży, ich autorytet siłą rzeczy malał. Ale na soborze w Konstancji przezwyciężono i ten problem – tłumaczy ks. dr Blaza. Aleksander VI – diabeł na tronie Piotra Przemożny wpływ na kształtowanie się urzędu biskupa Rzymu miały też osoby mierne, których grzechy na wieki zaciążyły na wizerunku papiestwa. Pierwszym etapem upadku była trwająca ponad pół wieku niewola awiniońska, kiedy papieże w obawie o własne bezpieczeństwo musieli opuścić Rzym. Symbolem degrengolady moralnej stały się rządy rozpustnych papieży renesansu, zwłaszcza Aleksandra VI Borgii, ojca licznych nieślubnych dzieci, łapówkarza, organizującego orgie z prostytutkami i kupczącego urzędami kościelnymi. Po jego śmierci w Watykanie rozeszła się pogłoska, że był on opętany przez diabła. Miały o tym świadczyć pośmiertne zmiany zaobserwowane przy jego trumnie. – Twarz zmieniła barwę na kolor owoców morwy lub najciemniejszej tkaniny i pokryta była niebiesko-czarnymi plamami. Nos był opuchnięty, usta wydęły się w tym miejscu, gdzie język zgiął się wpół, a wargi wydawały się to wszystko wypełniać. Wygląd twarzy był znacznie bardziej przerażający niż wszystko, co do tej pory widziano. […] Cieśle przygotowali trumnę nazbyt wąską i krótką, położyli więc mitrę papieża u jego boku, a jego samego zawinęli w stary dywan i wciskali do trumny na siłę pięściami – zapisał Johann Burchard, papieski mistrz ceremonii. Współcześni historycy niezwykłe zjawiska przypisują nie tyle szatanowi, ile działaniu trucizny, którą podano znienawidzonemu papieżowi. W takich okolicznościach pojawienie się reformacji było już tylko kwestią czasu. Trudno się też dziwić, że Marcin Luter czy Jan Kalwin z biskupów Rzymu uczynili swoich największych wrogów. Pius IX – dogmatyk nieomylny Od czasu reformacji Kościół zaczął być traktowany jako instytucja wsteczna, walcząca z postępem i nowoczesnością. W awangardzie tej walki szli papieże. Dało się to odczuć zwłaszcza w czasie najdłuższego w dziejach papiestwa pontyfikatu Piusa IX (1846–1878). Co ciekawe, on sam pochodził z postępowej arystokratycznej rodziny, o której mawiano, że w jej domu „nawet koty są liberalne”. Jako papież szybko się jednak z liberalizmu wyleczył. We Włoszech trwał właśnie proces jednoczenia kraju pod hasłami liberalno-rewolucyjnymi, co oznaczało ograniczenie wpływów państwa kościelnego. Kiedy w 1870 r. wojska włoskiego króla Wiktora Emmanuela zajęły Rzym, oznaczało to koniec istniejącej przez ponad tysiąc lat papieskiej monarchii. W encyklice „Ubi nos” papież nazwał likwidację podległego sobie terytorium świętokradztwem, ogłosił się więźniem Watykanu i zaprzestał sprawowania uroczystych ceremonii w bazylice św. Piotra. Msze papieskie przywrócił jego następca Leon XIII (1878–1903), ale przez dziesiątki lat papieże konsekwentnie nie opuszczali wzgórz watykańskich. Stopniową utratę wpływów politycznych kierowanej przez siebie instytucji Pius IX rekompensował wzmacnianiem wpływów w sferze duchowej. W 1854 r. ogłosił dogmat o niepokalanym poczęciu Maryi, do dziś nieuznawany ani przez prawosławie, ani przez protestantyzm. – Najważniejszą sprawą nie jest sam dogmat, lecz sposób, w jaki został ogłoszony – komentował szambelan papieski George Talbot. Przez wieki bowiem trwał w Kościele spór, czy papież musi zatwierdzać uchwalone przez sobór dogmaty, czy nie. Pius posunął się jednak o krok dalej – ogłosił dogmat jedynie mocą papieskiej decyzji. W Kościele zawrzało, dlatego w 1870 r. na Soborze Watykańskim I ogłoszono kontrowersyjny dogmat o nieomylności papieża. W jego myśl papież jednoosobowo może ogłaszać prawdy wiary, bez oglądania się na kogokolwiek. Opór części hierarchów przyniósł zastrzeżenie, że papieska nieomylność dotyczy tylko nauczania obejmującego wiarę i moralność, dokonywanego uroczyście, ex cathedra. Nie zmieniło to faktu, że w sferze symbolicznej jeszcze nigdy papiestwo nie miało takich kompetencji duchowych. Podczas głosowania nad dogmatem nad Watykanem rozpętała się ogromna burza. Przeciwnicy odczytali to jako gniew Niebios. – Nie zapominajcie o górze Synaj i Dekalogu – odpowiedział im kard. Henry Manning, architekt nowej regulacji, przypominając, że gdy Mojżesz odbierał kamienne tablice, Bóg też zesłał burzę. W jego ustach nieomylność papieska była równoznaczna z dziesięciorgiem przykazań. Jak się okazało, w sferze praktycznej kontrowersyjny dogmat niewiele znaczył. W ciągu 140 lat od ogłoszenia znalazł zastosowanie tylko raz – w 1950 r., kiedy Pius XII ogłosił naukę o wniebowzięciu Maryi. Pius X – katolicki McCarthy W wiek XX Kościół wchodził więc bardziej scentralizowany niż kiedykolwiek przedtem. Do papieskiej nieomylności Pius X (1903–1914) dorzucił praktykę, że za nominacjami biskupimi na całym świecie stoi biskup Rzymu. Sam przeglądał wszystkie akta kandydatów – nie zdarzało się to żadnemu poprzednikowi w historii. Wprowadził też przepis, że każdy biskup raz na pięć lat musi zameldować się w Watykanie, osobiście składając papieżowi relację z własnej pracy duszpasterskiej. Za jego czasów w Kościele doszło do prawdziwej czystki osób, na których padł choć cień podejrzeń o nieprawomyślność. Powołano nawet tajemną Sodalicję św. Piusa V, której członkowie wyszukiwali i osądzali nieprawomyślnych teologów. – Otwierano i fotografowano prywatne listy, profesorowie teologii donosili na studentów, oskarżając ich o herezję na podstawie wygłoszonych na zajęciach referatów – zwraca uwagę prof. Eamon Duffy z Uniwersytetu w Cambridge. Atmosfera była bliższa makkartyzmowi niż ewangelii. Autorytarny sposób zarządzania wzrastał z pontyfikatu na pontyfikat. – Nie potrzebuję współpracowników, tylko ludzi, którzy będą wykonywać moje polecenia – oznajmił tuż po wyborze Pius XI. W 1929 r. w wyniku traktatu z Benito Mussolinim stał się zresztą władcą świeckim, uzyskując władzę nad suwerennym, istniejącym do dziś państewkiem watykańskim. W końcu tak mocno uwierzył w swą nieomylność, że zabierał głos w niemal każdej sprawie – plam na Słońcu, osiągnięć medycyny, a tuż przed śmiercią podobno przygotowywał przemówienie do uczestników kongresu gazowniczego. Jan XXIII – papież bez korony Próbą odwrócenia tendencji do poszerzania władzy biskupa Rzymu był rewolucyjny pod niemal każdym względem pontyfikat Jana XXIII (1958–1963). Papież ten zwołał Sobór Watykański II – pierwszy w historii Kościoła niepotępiający żadnej herezji. Już samo zaproszenie do Watykanu ponad 3 tys. biskupów z całego świata stanowiło szok dla potężniejącej z roku na rok Kurii Rzymskiej. Rodziło się pytanie, po co papieżowi sobór, skoro już prawie sto lat temu proklamowano jego nieomylność. Jednoosobowo mógł on przecież ogłosić wszystko, co chciał. Jego następca Paweł VI (1963–1978) zrobił rzecz z punktu widzenia władzy papieskiej jeszcze bardziej rewolucyjną – stworzył organ doradczy zwany synodem biskupów. Znaczną część jego członków mianował nie papież, ale lokalne episkopaty całego świata, dokonując wyboru swoich przedstawicieli. W dodatku po tradycyjnej koronacji papieską tiarą Paweł VI zrezygnował z jej noszenia (już jego poprzednika, ze względu na bezpośredniość i skromność, nazywano „papieżem bez korony”). Potrójną koronę zlicytowano na aukcji zorganizowanej w Stanach Zjednoczonych, a uzyskany z niej dochód zasilił kościelne akcje charytatywne. Od tej pory żaden jego następca nie nałożył już tej oznaki władzy monarszej, zadowalając się jedynie przyjęciem paliusza – symbolu władzy kapłańskiej papieża. Jan Paweł II – herezja „wojtylianizmu”? Jeśli wziąć pod uwagę styl pontyfikatu, ćwierćwiecze rządów Jana Pawła II (1978–2005) było kontynuacją drogi obranej przez papieży odnowy soborowej. Ale pod względem sposobu sprawowania władzy stanowił on całkowite odwrócenie zapoczątkowanej przez poprzedników tendencji. Wojtyła, nauczony doświadczeniem prześladowanego Kościoła w Polsce, postanowił ponownie scentralizować Kościół. Zdyscyplinował katolickie uniwersytety, doprowadzając do usunięcia z nich nieprawomyślnych teologów. Wcześniej żaden papież nie zdobył tak masowej popularności jak on – przez co dla wielu stał się ikoną nie tylko katolicyzmu, ale i chrześcijaństwa. Nie wszędzie wywołuje to entuzjazm. Już po śmierci papieża emerytowany prymas Belgii kard. Godfried Danneels stwierdził na przykład, że w czasach Jana Pawła II Kościół przypominał wielką firmę dbającą o udziały w rynku. – Nie ma sensu być wielkim kaznodzieją, jeśli uwaga świata ma się skupić wyłącznie na kaznodziei – mówił w wywiadzie dla włoskiego miesięcznika „30 Giorni”, równocześnie sprzeciwiając się przyspieszonej beatyfikacji polskiego papieża. Takich głosów było więcej (watykaniści ukuli nawet termin „wojtylianizm” – jako synonim przesadnego kultu Wojtyły). Ilu było papieży? Do stycznia 2025 roku Kościół katolicki miał 266 papieży, począwszy od św. Piotra, który według tradycji był pierwszym biskupem Rzymu. Ostatnim papieżem był Franciszek, który objął urząd 13 marca 2013 roku jako następca Benedykta XVI. Jego następca zostanie wybrany wiosną 2025 r. Lista papieży obejmuje różne okresy historii, w tym czasy rozłamów (np. wielka schizma zachodnia, gdy było kilku rywalizujących ze sobą papieży). W niektórych przypadkach istnieją kontrowersje dotyczące legitymizacji pontyfikatów, ale Kościół uznaje tę oficjalną liczbę. Źródło: National Geographic Polska
Warmia, nie Mazury. Przewodnik po „zaczarowanej wyspie”, do której chce się wracać
Warmia – przez wielu błędnie łączona z Mazurami – zachęca turystów do odkrywania uroków całego regionu. Zobacz, jakie atrakcje skrywa i co warto zobaczyć w okolicy.
W tym artykule: Atrakcje Warmii: Reszel Lidzbark – wizytą u Krasickiego Z jakich dań słynie Warmia? Historia Warmii Co warto zobaczyć na Warmii? Kiedy z Alfonsem Siemetzkim idę kilkusetletnimi zakamarkami Reszla, wszyscy kłaniają nam się w pas. Jego wyprostowana sylwetka i pełna optymizmu twarz nie zdradza, że mężczyzna ma już 82 lata. Ulicami miasteczka zwykle spaceruje z przyjacielem Henrykiem Fisahnem. Olsztyn na weekend. Dlaczego warto odwiedzić stolicę Warmii? Miejsce, gdzie wymyślono rewolucyjną teorię, która zmieniła losy światowej nauki, nie może być miejscem złym do życia (ani na wakacje). Przed wojną chodzili razem do gimnazjum. Mówili po niemiecku, tak jak niemal wszyscy mieszkańcy pruskiego wówczas Roessel. Dziś też rozmawiają ze sobą w tym języku. Pomyślałem, że ich przyjaźń to idealna metafora Warmii i jej mieszkańców. Już w czasach I Rzeczypospolitej Warmiakami nazywano wszystkich, którzy tu zamieszkiwali. Wśród mieszczan przeważali potomkowie kolonistów niemieckich, wśród chłopów – Polacy, głównie potomkowie przybyszów z Mazowsza. W miejscowych zwyczajach, oprócz wpływów polskich i niemieckich, przetrwały liczne relikty po pogańskich Prusach. Atrakcje Warmii: Reszel Reszel słusznie ma opinie najpiękniejszego miasta na Warmii. Jako jedyne przetrwało bez szwanku nie tylko wojnę, ale i późniejszą obecność Armii Czerwonej. W 1945 r. krasnoarmiejcy traktowali te tereny jako ziemie wrogich Niemców, wszystko wiec doszczętnie palili. O Reszlu zapomnieli – dzięki czemu do dziś zachował on niemal w całości średniowieczny układ, z krzyżującymi się pod katem prostym uliczkami. W dodatku po wojnie nie oszpecono go blokowiskami. Pozostaje miastem kompaktowym – żeby je obejść, wystarczy pół godziny. Ale żeby porządnie zwiedzić, trzeba co najmniej dnia. Położone na skraju Pojezierza Mrągowskiego od zawsze wyróżniało się bogactwem. Już w 1389 r. mieszkańcy, jako jedni z pierwszych w Europie, zafundowali sobie wodociągi, które działały aż do XIX w. Wodę rozprowadzano dębowymi rurami do wykopanych w mieście studni. Siedem lat temu, przy okazji remontu Ratusza, natrafi ono na pozostałość jednej z nich. Zrekonstruowano ja, obecnie stanowi atrakcję turystyczną. Gdy mijamy Kolejową, pan Alfons pokazuje kamienicę, w której mieszkał. Ulica nazywała się Poststrasse. Jego ojciec był sędzią w reszelskim Magistracie. Miał pokój na pierwszym piętrze, skazywał za drobne przestępstwa. Maksymalna kara, jaka mógł nałożyć, to 5 tys. marek. Pan Alfons, choć ma polskie nazwisko, wyjechał do Niemiec w 1947 r. Jak niemal wszyscy przedwojenni mieszkańcy. Pan Henryk, choć nazwisko ma czysto polskie, jako jeden z garstki autochtonów, został. Ich przyjaźń przetrwała mur berliński i granice na Odrze i Nysie. W pewnym sensie kompletny przypadek sprawił, że jeden jest dziś Niemcem, a drugi Polakiem. Choć pewnie oni sami woleliby powiedzieć o sobie: Warmiacy. Dziesięciolecia, jakie minęły od wojny, to wystarczający czas, by zapomnieć o wzajemnych krzywdach. Niemcy mówią: Die Zeit heilt alle Wunden, Polacy: „Czas leczy rany”. Może dlatego kilka lat temu pan Alfons zebrał datki od członków niemieckiego Stowarzyszenia Absolwentów Reszelskiego Gimnazjum i odrestaurował zegar znajdujący się na budynku dawnego Kolegium Jezuickiego. Za zasługi dla miasta otrzymał tytuł Honorowego Obywatela. Swą historię, dramatyczną jak dzieje miasta, opowiada mi w stylowej restauracji Na Zamku. Niezwykły nastrój gotyckich wnętrz tej biskupiej rezydencji upodobał sobie malarz Franciszek Starowieyski, którego obrazy można oglądać w mieszczącej się tu Galerii Sztuki Współczesnej. Na zamku znajduje się też inna osobliwa atrakcja: rekonstrukcja celi Barbary Zdunk, ostatniej w Europie „czarownicy” spalonej na stosie. Oskarżono ją, że w 1807 r. przy pomocy diabła wznieciła w miasteczku pożar. Podobno król pruski wykazał się wtedy miłosierdziem, nakazując katowi, by przed egzekucją dyskretnie udusił kobietę. W 200. rocznicę tego wydarzenia władze miasta postanowiły je zrekonstruować, co wywołało protesty środowisk feministycznych. Zobacz Krainę Tysiąca Jezior z lotu ptaka. Te obrazy są niesamowite! Zabieramy was w trzyminutową podróż po Mazurach. Polskim cudzie natury potocznie określanym jako Kraina Tysiąca Jezior. Gwarantujemy – to najpiękniejsze, co dziś zobaczycie. Lidzbark – wizytą u Krasickiego Kiedy Barbarę Zdunk palono na stosie, co światlejsi mieszkańcy miasta brali się za głowę. Przecież Warmia przez stulecia była symbolem nowoczesności i oazą światłych umysłów! Tutejsi biskupi, na mocy bulli papieskiej i układów z Krzyżakami, wywalczyli sobie także status władców świeckich. Była więc Warmia rodzajem księstwa, tyle że rządzonego przez biskupów. W przeciwieństwie do Mazur długo pozostawała „polska” i „katolicka”. Do dziś jej granice wyznaczają maryjne kapliczki, które Warmiacy stawiali, by się odróżnić od „protestanckich” Mazurów. Jeśli ktoś chce poczuć klimat dawnej wielkości tej krainy, powinien przyjechać do Lidzbarka Warmińskiego. Artystka Krystyna Taranacka przybyła tu po wojnie z rodzicami jako „Zabugowiec”. Na Ziemiach Odzyskanych określano tak Polaków z dawnych Kresów (głównie „wilniuków”). Kwaterowano ich w nielicznych ocalałych kamienicach – razem z Centralakami (przybyszami z Polski Centralnej) i niemieckojęzycznymi autochtonami. W 1947 r. dołączyli do nich Ukraińcy z Rzeszowszczyzny i Lubelszczyzny, wysiedlani tu w ramach akcji Wisła. 4 niebanalne miejsca na weekend w Polsce. Tu odpoczniesz od miasta! Chcesz wyrwać się z miasta i wypocząć w okolicznościach pięknej przyrody? Oto kilka propozycji, które w myśl przysłowia „cudze chwalicie, swego nie znacie” pozwolą ci oderwać się od... – Warmia zawsze przypominała deptak w modnym kurorcie – opowiada artystka, z która rozmawiam w jej pracowni mieszczącej się w położonym niedaleko Wysokiej Bramy Domu Warmińskim. Kilkanaście lat temu zafascynowała się tutejszym ludowym strojem. – Zawsze pełno tu przybyszów z różnych stron świata, a jedni podpatrywali drugich. Przykład? Za rządów Krasickiego ludność wprowadza do ubiorów elementy purpurowo-złote, co jest ewidentnym nawiązaniem do szat kościelnych dostojników – wyjaśnia Krystyna Tarnacka. Rekonstrukcja tradycyjnego ubioru zajęła jej lata konsultacji z etnografami, analiz starych, niemieckojęzycznych ksiąg, wreszcie rozmów z nielicznymi przedwojennymi mieszkańcami regionu. Największym wyzwaniem był bogato zdobiony noszony przez mężatki czepiec. Zaczerpnięte z niego motywy zdobnicze śniły się jej po nocach, zaczęła więc przenosić je na szkło użytkowe, porcelanę, tkaninę, serwety, a nawet pisanki i choinkowe bombki. Teraz o jej pracach jest głośno w Polsce i za granicą. – A kiedy zamówiono u mnie tradycyjny strój dla Barbie i Kena, mianowałam siebie Warmianką z zasiedzenia – tłumaczy z uśmiechem. Dziś rekonstruować trzeba nie tylko miejscowy strój, ale i sam Lidzbark. Niestety, miał on dużo mniej szczęścia niż Reszel. Armia Czerwona zamieniła w gruzy jedną trzecią budynków, do tego doszła niezbyt udana odbudowa, podczas której w miejsce starych kamieniczek z czerwonej cegły stawiano socjalistyczne „makabryły”. Cud prawdziwy, czyli Warmia i Mazury Najlepszą rekomendacją dla krajobrazu Warmii i Mazur jest miejsce wśród 14 najpiękniejszych regionów na świecie, w ogólnoświatowym konkursie 7 Nowych Cudów Natury. Każdy, kto je odwiedzi... Obecnie z trudem przywraca się blask historycznemu centrum. Widok starego miasta pozostaje jednak nieco surrealistyczny – chyba nigdzie indziej nie zobaczymy powojennych czteropiętrowców otoczonych gotyckimi murami obronnymi! Z pracowni pani Tarnackiej idę do położonego w widłach Łyny i Symsarny zamku biskupów warmińskich. Obiekt, który prof. Wiktor Zin nazwał „Wawelem Północy”, to najlepiej zachowany zamek gotycki w Polsce – właściwie nic tu nie jest rekonstrukcją. W rezydencji, której gospodarzem przez 28 lat był Ignacy Krasicki, gościli wybitni artyści i uczeni. Tutejsi biskupi zamieszkiwali zamek nie tylko jako dostojnicy kościelni, ale tez władcy świeccy małego państewka, stąd na lidzbarskim dworze wykształcił się osobliwy kościelno-książęcy ceremoniał. Nawet na posiłki władca chodził w uroczystej procesji, wśród modlitw i pobożnych śpiewów. Biskup nie mógł też opuszczać swych pokojów bez komży i peleryny, a także bez towarzystwa osobistego pazia. Gdy chciał wyjść z komnaty, przywoływał go do siebie, wypuszczając na korytarz specjalnie wytresowanego psa. Na mnie największe wrażenie robią dwukondygnacyjne krużganki, najstarsze z zachowanych w Polsce. Odkryto tu unikatowe freski, które przez 600 lat schowane były pod trzydziestoma warstwami tynków i farb. Historycy sztuki uznali znalezisko za sensację. Obecnie, z pomocą pieniędzy z Islandii, Liechtensteinu i Norwegii, przeprowadzane są prace konserwatorskie, których pierwsze efekty są już widoczne. Nie mniejszą sensacją są niezwykłe losy przedzamcza, które jeszcze trzy lata temu było kompletnie zrujnowane. W części gotyckiej znajdowały się magazyny należące kiedyś do PSS „Społem”. Woda się lała z dachu na parter, nie było stropów ani tynków. Po pożarze w 1994 r. mało kto wierzył, ze obiekt zostanie uratowany. Na szczęście w 2011 r. ruinę kupił przedsiębiorca i mecenas sztuki Andrzej Dowgiałło. Odrestaurował on budynek i zaadaptował na luksusowy Hotel Krasicki ze SPA Św. Katarzyny, które otwarto w maju 2011 r. W dizajnerski sposób łączy on tradycję i nowoczesność. Już w pierwszym roku funkcjonowania Międzynarodowe Stowarzyszenie Hotelarskie przyznało mu tytuł najpiękniejszego hotelu świata. Wieży Zegarowej znajduje się małe obserwatorium astronomiczne, co nawiązuje do faktu, ze przez 10 lat na zamku mieszkał Mikołaj Kopernik i właśnie tu napisał część swego dzieła O obrotach sfer niebieskich. Mnie w Krasickim najbardziej urzekł jednak basen. Świadczy on bowiem zarówno o estetycznej fantazji twórców, jak i szacunku dla przeszłości. W miejscu, gdzie się znajduje, archeolodzy odnaleźli fragment łodzi z XII w. Architekci Katarzyna i Grzegorz Dzusowie postanowili do tego faktu nawiązać. Zaprojektowali więc zatoczkę w kształcie łodzi, na suficie zaś umieścili wielką fotografię znaleziska. Bizantyjsko-barokowe wnętrze pływalni ozdabiają reprodukcje obrazów Rubensa – chyba po to, żeby nikt z zażywających tu relaksu nie miał kompleksów. Sprawdziłem – działa! Z jakich dań słynie Warmia? Na obrazy Rubensa, tym razem ku przestrodze, powinien też popatrzeć każdy, kto zechce posmakować tradycyjnego warmińskiego jadła. Bo w Karczmie Warmińskiej w Gietrzwałdzie o przejedzenie nietrudno. Stojącą u stóp kościelnego wzgórza restauracja od czternastu lat przyciąga gości, którzy mogą tu zaspokoić nie tylko głód klasyczny, ale i estetyczny. Sam obiekt przypomina skansen – sale kupiecką, włościańską i ziemiańską urządzono z taką precyzją, że można odnieść wrażenie podróży w czasie. Podwórze wypełniają kopie warmińskich chat i zabudowań gospodarczych, a wnętrze w każdą niedzielę wypełnia ludowa muzyka wykonywana na żywo przez kapelę ludową Warmia. Najważniejsza jest jednak kuchnia! Zwłaszcza michy pierogowa i mięsna nie pozostawią nikogo obojętnym! Ich smak to w znacznej mierze zasługa Urszuli Gajewskiej, menedżerki, która osobiście przekopywała stare, często poniemieckie książki kucharskie, by zrekonstruować prawdziwe warmińskie smaki. Pierogi to typowo polskie jedzenie? Nic bardziej mylnego! Kształt: półksiężyc, piramidka, sakiewka albo uszko. Nadzienie: dowolne. O pierogach z całego świata pisze nasza felietonistka, podróżniczka i dziennikarka Katarzyna Boni. – Tutejsza tradycja kulinarna łączy w sobie wpływy polskie i pruskie, a dzięki ludności, która przybyła tu po II wojnie światowej – także litewskie, kresowe i ukraińskie – mówi pani Gajewska. Niestety w okolicach prawie już nie ma przedwojennych mieszkańców. Nie było więc komu ocenić, czy przyrządzane w karczmie potrawy smakują prawdziwie. – Jakiś rok temu dostałam jednak list od pewnej staruszki z Niemiec. Pisała ona, że niedawno była w naszej karczmie. Łamaną polszczyzną dziękowała za to, że kiedy jadła naszą kaczkę z jabłkami, poczuła smak dzieciństwa. Mam jedną uwagę: moja mama trochę inaczej to podawała!, napisała, rysując na kartce talerz z prawidłową wersją tradycyjnego serwowania dania. Przyznam, że jej recenzja była dla nas największą nagrodą – opowiada pani Gajewska. Historia Warmii Swój oryginalny pomysł na dotarcie do korzeni Warmii znalazł też olsztyński filozof, historyk i literat Marcin Wakar. Z pomysłodawcą i współtwórcą pierwszych komiksów w gwarze warmińskiej rozmawiam w jego olsztyńskiej willi. Na pomysł współczesnego odczytania starych podań wpadł kilka lat temu, gdy w bibliotece Ośrodka Badan Naukowych w Olsztynie trafił na stare teksty pisane gwarą warmińską. – Zaczytujemy się baśniami braci Grimm, a przecież legendy, które przez pokolenia opowiadali Warmiacy, w niczym im nie ustępują – przekonuje. Punktem wyjścia były dla niego nagrania zebrane w latach 50. i 60. przez dziennikarkę radiową Marynę Okecką-Bromową, która z mikrofonem w ręku wypytywała najstarszych mieszkańców okolic o zapamiętane z dzieciństwa gawędy. To była dosłownie ostatnia chwila, by zarejestrować odchodzący świat. Swym projektem zainteresował grafika Jarosława Gacha, który wykonał rysunki do komiksów. W tłumaczeniu opowieści na gwarę pomógł Edward Cyfus, literat i autochton, który ten zapomniany dziś język wyniósł jeszcze z domu. Żeby ostatecznie zrozumieć, czym jest Warmia, sięgam więc do jednego z komiksów Wakara i Gacha. To jest czarojtów wyspa. Tan, co kele ni płynónc bandzie, na zawdy sia czarowatowam łostonie. Czytam, ale przyznam, że nie do końca rozumiem treść. Na szczęście pod spodem widnieje tłumaczenie: To zaczarowana wyspa. Kto koło niej przepłynie, zostanie zaczarowany. Warmia to najwyraźniej właśnie taka wyspa. Co warto zobaczyć na Warmii? Muzeum Budownictwa Ludowego. Park Etnograficzny w Olsztynku Choć Olsztynek to już Mazury, znajdują się tu gigantyczne zbiory dotyczące także regionu Warmii. Założony w 1909 r. w Królewcu Skansen przeniesiono tu w latach 30. ubiegłego stulecia. Obecnie stanowi jeden z największych tego typu obiektów nie tylko w Polsce, ale i w Europie. Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim Jeden z najcenniejszych zabytków gotyckich w Polsce. Dziś mieści się tu oddział Muzeum Warmii i Mazur. Cerkiew Apostołów Piotra i Pawła w Lidzbarku Warmińskim Unikatowy, niedawno odrestaurowany drewniany gmach wybudowany w latach 1818–1823 jako kościół protestancki. Obecnie siedziba parafii prawosławnej. Zamek w Reszlu. Galeria Zamek. Oddział Muzeum Warmii i Mazur Położony nad brzegiem Sajny XIV-wieczny zamek, czasowo wykorzystywany jako więzienie. Po II wojnie światowej przeszedł generalny remont. Dziś mieści się na nim oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, hotel oraz restauracja. Zobacz Krainę Tysiąca Jezior z lotu ptaka. Te obrazy są niesamowite! Zabieramy was w trzyminutową podróż po Mazurach. Polskim cudzie natury potocznie określanym jako Kraina Tysiąca Jezior. Gwarantujemy – to najpiękniejsze, co dziś zobaczycie.
Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją?
Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy.
W tym artykule: Zamki Dolnego Śląska - Książ. Perłowa klątwa Zamki Dolnego Śląska - Kliczków. Cmentarz koni Zamki Dolnego Śląska - Czocha. Twierdza szyfrów Zamki Dolnego Śląska - Krobielowice. U grobu feldmarszałka Angielska księżna Daisy wcale Jana Henryka nie kochała. Nie potrafiła jednak odmówić ręki dziedzicowi von Hochbergów, trzeciej pod względem majątku rodziny w całych Prusach. Toteż w 1891 r. zgodziła się na ślub, który w londyńskim Westminsterze pobłogosławiła sama królowa Wiktoria. W zamian mąż przyrzekł jej życie jak z bajki. Długo się starał dotrzymać obietnicy, choć baśń zakończyła się koszmarem, którego nie powstydziliby się bracia Grimm. Zamki Dolnego Śląska - Książ. Perłowa klątwa Przemierzając kolejne komnaty w XIII-wiecznym zamku w Książu (dziś to dzielnica Wałbrzycha), próbuję sobie to ich bajkowe życie wyobrazić. Gdy zamieszkali tu po ślubie, obiekt był już po XVIII-wiecznej przebudowie, ale to dopiero oni przekształcili go w największą imprezownię Prus. Dolny Śląsk był wówczas wśród niemieckiej arystokracji szalenie modny, w dobrym tonie było mieć tam rezydencję albo przynajmniej bywać na tamtejszych salonach. Książ ze względu na swój rozmach świetnie się do tego nadawał, wszak dziś to największy (po Malborku i Wawelu) zamek na polskich ziemiach. Zdobiona stiukami i malowidłami barokowa Sala Maksymiliana, w której urządzano najwykwintniejsze bale, dzięki zawieszonym nad kominkami lustrom wydaje się jeszcze większa niż w rzeczywistości. Bawili się tu pruski cesarz Wilhelm II, rosyjski car Mikołaj oraz przyszły prezydent USA John Adams. Czarnymi Schodami przechodzę na tarasy – to tu latem odbywały się legendarne biesiady. Młodym Hochbergom tego przepychu jednak nie starczało. Jan Henryk ufundował swojej Daisy egzotyczną podróż, m.in. do Egiptu i Indii. Kiedy dopłynęli do Adeny, ekstrawagancki mąż zatrudnił ubogich poławiaczy pereł, którzy mieli jej znaleźć materiał na kilkunastometrowy naszyjnik. Wysilali się biedacy strasznie, jeden z nich zmarł z przemęczenia, przeklinając w ostatnich słowach ród Hochbergów. To podobno stąd wzięły się późniejsze kłopoty Książa i jego właścicieli. Macie w planach wycieczkę na Dolny Śląsk? Podpowiadamy, co warto zwiedzić Zwiedzając Dolny Śląsk, szybko dojdziemy do wniosku, że właściwie każdy zakątek tego niezwykłego regionu zasługuje na miano atrakcji. Bądźmy szczerzy, mówimy tu o jednym z najciekawszy... Śmierć córki Daisy, później jej rozwód z księciem, wreszcie w 1936 r. aresztowanie przez gestapo syna zwiastowały także mroczny okres w życiu zamku. W 1941 r. przejęli go naziści, bo Adolf Hitler postanowił tu urządzić swoją kwaterę główną. Zaczął się dramatyczny, choć fascynujący rozdział historii Książa. Z obiektu usunięto większość arystokratycznego wyposażenia. Pod olbrzymią budowlą wykopano za to 50-metrowe tunele, w których mieściły się ciężarówki, a nawet podziemna stacja kolejowa. Dziś można zwiedzać obetonowane sztolnie będące częścią wydrążonego pod dziedzińcem schronu przeciwlotniczego oraz 100 m tunelu. Ale wiadomo, że to jedynie ułamek „podziemnego miasta”, którego do chwili obecnej nie zdołano w pełni odkryć. Dzięki powojennym zabiegom konserwatorskim na zamku udało się przywrócić klimat średniowiecza. W piwnicznych lochach rycerz Krzysztof (przedstawia się jako „zbój łamignat” i „skryba zamkowy”) ku uciesze dzieciarni podpisuje certyfikaty pobytu w Książu. Ale mrocznej historii wojennej wymazać się nie da. Według relacji Himmlera w czasie wojny prowadzono tu pseudomedyczne prace nad wyhodowaniem nadczłowieka, idealnego Niemca odpornego na wszelkie bakterie. Tylko dlaczego ciągle nie udało się znaleźć śladów owego makabrycznego laboratorium? Wciąż nie znaleziono też przeklętego naszyjnika, który w czasie wojny miano pochować wraz ze zmarłą Daisy. Nie jest nawet pewne, gdzie znajduje się jej grób. Klątwa poławiacza pereł najwyraźniej trwa. Zamki Dolnego Śląska - Kliczków. Cmentarz koni Nie wiem, jaka klątwa ciążyła nad zamkiem w Kliczkowie położonym pośród Borów Dolnośląskich, 12 km od Bolesławca. Kroniki twierdzą, że była to jedna z najpiękniejszych magnackich rezydencji na Śląsku. Jej komnaty wypełniały zabytkowe włoskie meble, dzieła sztuki, a przede wszystkim trofea myśliwskie. Bo właśnie polowania były specjalnością Kliczkowa. Wielokrotnie przyjeżdżał na nie sam pruski cesarz. W 70-hektarowym parku urządzono nawet unikatowy na skalę europejską cmentarz dla koni i psów myśliwskich. XIII-wieczne mury zamku przetrwały kolejne walki i oblężenia, o mały włos nie przegrały jednak z ludzką głupotą i barbarzyństwem. Zniszczeń dokonała tu po wojnie Armia Czerwona, ale my Polacy nie byliśmy wcale lepsi. „Nasi” wandale w 1949 r. wzniecili tu pożar, później nad stajnią załamał się dach, rujnując część zamkowych sklepień. Zdewastowano najcenniejsze na Śląsku ceramiczne piece i kominki, a przewracające się drzewa rozwaliły przypory ujeżdżalni. Miejscowa ludność rozkradła nawet kamienne pomniki pochowanych w parku zwierząt. Jeziora na Dolnym Śląsku. Podpowiadamy, gdzie warto się wybrać Jeziora dolnośląskie zwykle są tłumnie oblegane, zwłaszcza w sezonie letnim. Wśród nich można jednak znaleźć też zaciszne miejsca, które odwiedza niewiele osób. Niektóre są świetnie... I nagle stał się cud. W latach 90. znalazła się firma, która postanowiła uratować zabytek. Niewiarygodne, ale dokonano tego w półtora roku. Absolutny rekord świata! Dziś jest tu luksusowe centrum konferencyjne, hotel oraz spa. Podczas spaceru po zamkowych wnętrzach trudno uwierzyć, że wiele elementów to rekonstrukcje. Inspirowana brytyjskim gotykiem Sala Teatralna czy utrzymana w stylu napoleońskim Sala Balowa wyglądają jak w czasach świetności. Nowi właściciele dbają też o myśliwskie tradycje – m.in. organizują Mistrzostwa Polski w Wabieniu Jeleni (za pomocą dźwięków rogów) oraz coroczną galę jeździecką. Zamki Dolnego Śląska - Czocha. Twierdza szyfrów Ponad siedem wieków tradycji ma też zamek Czocha górująca nad malowniczą doliną Kwisy. Jest najbardziej tajemniczym zamkiem w Polsce – podobno ma 40 tajnych przejść, z czego do dziś odkryto zaledwie 14. Choć potężnego gmaszyska nie sposób nie zauważyć, przez lata udawano, że nie istnieje. Hitlerowcy urządzili tu supertajną szkołę szyfrantów Abwehry. Po wojnie był tu natomiast wojskowy dom wczasowy. Ale tajemnicą poliszynela jest to, że odbywały się tu szkolenia agentów komunistycznego wywiadu i kontrwywiadu. Dlatego Czochę usunięto nawet z oficjalnych map. Dolny Śląsk: impresje i kajobrazy Co czwarty zamek i pałac na terenie Polski stoi właśnie na Dolnym Śląsku. Sceneria jak z bajki, tajemnicza aura i legendy - wszystko to składa się na wyjątkowość Dolnego Śląska. Zobacz ... Jej wcześniejsze losy też są pokręcone. Według legendy trzy wieki temu właściciel Joachim von Nostitz przyłapał swą żonę Ulrikę na zdradzie, kazał więc ją utopić w istniejącej do dziś Studni Niewiernych Żon. Obecnie chroni jej solidna krata, bo niewykluczone, że ukryto w niej fragmenty cennego wyposażenia dawnej kaplicy. Studnię penetrował współpracujący z Travelerem dziennikarz i eksplorator Marcin Jamkowski. Na dnie znalazł jedynie pół metra kuchennego popiołu. – Warto poszukać głębiej, jednak do tego potrzebny byłby archeolog – mówi. Ale od razu dodaje, że może lepiej studni nie badać i nie psuć legendy. Niech opowieści o skarbach zgromadzonych przez Ernsta Gütschowa nadal rozpalają wyobraźnię. Ostatni właściciel tutejszych dóbr był drezdeńskim przemysłowcem, który w USA dorobił się na handlu tytoniem. Na początku XX w. kupił Czochę i kazał przerobić tak, by nikt nie miał wątpliwości, że to własność rodu o wielowiekowych tradycjach. Co rzecz jasna nie było prawdą. Efekt? Dziś to chyba „najbardziej średniowieczny” zamek na Śląsku, choć swój obecny wygląd zawdzięcza przebudowie sprzed stu lat. Obiekt służył też jako skarbiec – w tym celu stworzono tu cały system tajnych kryjówek i przejść. Pan Piotr, przewodnik, pokazuje mi winiarnię, którą chroniły wielkie pancerne drzwi. Niemożliwe, żeby trzymano w niej tylko wina. A może przechowywano tu insygnia koronacyjne carów, które podobno wylicytował od Romanowów Gütschow? Teoretycznie po wojnie polska administracja odnalazła tutejszy skarbiec. Podziemnego pomieszczenia strzegły 33-centymetrowe drzwi pancerne ze skomplikowanym szyfrem. Polacy nie umieli ich otworzyć, dlatego musieli przekupić Niemców. Po zabezpieczeniu zawartości sejfu zniknęli miejscowy burmistrz, dwóch szefów milicji i pracownik starostwa. Wraz z nimi, oczywiście, odnalezione kosztowności. Dolny Śląsk na tych zdjęciach zapiera dech w piersiach. Zwycięzcy konkursu National Geographic [GALERIA] W ramach tegorocznego Festiwalu Podróżników National Geographic odbyła się II edycja konkursu fotograficznego "Podziel się wrażeniami z Dolnego Śląska". Z dumą prezentujemy: trzy zwycięs... Dziś część badaczy przypuszcza jednak, że odkryte precjoza były tylko przykrywką. Ernst, wiedząc o nadchodzącej Armii Czerwonej, nie mógł pozostawić swego rzeczywistego majątku wrogom. A że współpracował z hitlerowcami, kosztowności pewnie gdzieś wywiózł. Może jednak ukryte na zamku wciąż czekają na odnalezienie? Jeśli to prawda, Ernst strzeże ich, groźnie spoglądając z malowidła w Sali Marmurowej. W Czosze funkcjonuje publicznie dostępny ośrodek hotelowo-konferencyjny. Hitem są organizowane co jakiś czas turnieje rycerskie oraz nocne zwiedzanie zamku z Białą Damą (to ta utopiona w studni nieszczęśnica!). Z lochów wydobywają się wtedy dźwięki tajemniczych wybuchów, czuć zapach siarki i nafty. Słowem: wszystko tak jak przystało na zamek. Zamki Dolnego Śląska - Krobielowice. U grobu feldmarszałka Na koniec podróży po „Śląskiej Dolinie Loary” jadę do odległych o 20 km od Wrocławia Krobielowic. Znajduje się tu coś, co jest zbyt duże na pałac, a zbyt małe na zamek. Przez lata czteroskrzydłowy gmach w stylu renesansu i baroku stanowił rezydencję legendarnego feldmarszałka Gebharda Blüchera, naczelnego dowódcy Prus, pogromcy Napoleona pod Lipskiem, Waterloo i Kaczawą. Majątek należący wcześniej do zakonników otrzymał on od cesarza w nagrodę za zwycięstwo nad Francuzami. W pakiecie dostał jeszcze 11 okolicznych wsi, miał więc za co postawić gorzelnię, browar i karczmę. Choć Blücher jeszcze za życia cieszył się sławą bohatera narodowego, prywatnie nie był ze spiżu. Nieustannie wdawał się w romanse, urządzał libacje, a – co najgorsze – bratał się z miejscowymi Polakami, wzbudzając zgorszenie niemieckich arystokratów. Magiczny Dolny Śląsk: Kłodzko i inne czasy Oszałamiająca natura, przykurzone pałace, cudowne miasteczka. Kotlina Kłodzka to kraina magiczna. Wie o tym Olga Tokarczuk. Teraz wiem i ja. W 1819 r., mimo że dobiegał osiemdziesiątki, pojechał do sąsiedniej wsi do kochanki. Wracając po paru głębszych, spadł z konia i poważnie się poturbował. Kilka dni później zmarł. W jego pogrzebie uczestniczyło 20 tys. żołnierzy oraz sam cesarz z żoną. Nieopodal rezydencji wybudowano mu istniejące do dziś mauzoleum, do którego przez wieki pielgrzymowali pruscy patrioci. Złote lata Krobielowic skończyły się po II wojnie. Potomkowie Blüchera uciekli stąd przed nadchodzącą Armią Czerwoną, która spustoszyła majątek. Dzieła zniszczenia dopełnili Polacy – znikły m.in. bezcenna kareta Napoleona oraz zrabowane w czasie wojen elementy zastawy stołowej Cesarza Francuzów. Dla pałacu zaczął się ponury czas. Był tu PGR, więc w arystokratycznych wnętrzach zamieszkali kombajniści, traktorzyści i oborowi. Później i oni je opuścili, bo obiekt popadał w ruinę. Istniejące do dziś mauzoleum sprofanowano – szczątki wodza służyły podobno okolicznej dzieciarni do makabrycznych zabaw. Ale i ta historia ma swój happy end. W latach 90. mieszkający na dalekich Wyspach Cooka Christopher Vaile, potomek Blücherów i Potockich, usłyszał od prababki o pozostawionym na Śląsku rodowym skarbie. Chris, osoba majętna, odszukał Polskę i Krobielowice ze „swoim” pałacem, któremu przywrócił dawny blask. Weekend na Dolnym Śląsku. Sprawdź, co warto zobaczyć w dawnym Księstwie Nyskim Jest tu wszystko, co lubię. Mroczne historie o czarownicach. Skarby i dachy tak strome, że ześlizguje się z nich nawet diabeł. Tajemnice biskupów. Do tego plaże i łagodne wzgórza. To Księ... Urządził tu hotel i restaurację, w piwnicy stworzył winiarnię, a obok pole golfowe. Dziś bywa tu regularnie, pod jego okiem urządzone zostało Muzeum Bitwy pod Waterloo. Z roku na rok stan świetności obiektu jest przywracany. Obserwując to wszystko, trudno się oprzeć wrażeniu, że historia po raz kolejny zatacza koło. Na szczęście tym razem zamki i pałace Dolnego Śląska są na górze!
"Zrobię wszystko, żeby to była najlepsza dekada mojego życia”. Inspirująca historia Jerri Nielsen
Nie ma znaczenia, kiedy i jak umrzemy. Ważne, żeby choć przez chwilę żyć pełnią życia. Historia Jerri Nielsen jest doskonałym przykładem.
Jerri Nielsen wchodzi na aulę Uniwersytetu Medycznego w Ohio uśmiechnięta jak zawsze. Jak zawsze też swój wykład na temat profilaktyki nowotworowej zaczyna od przypomnienia swojej historii sprzed dziewięciu lat. Punkt pierwszy: ośmiomiesięczne uwięzienie na Antarktydzie. Punkt drugi – wykrycie u siebie raka piersi. Punkt trzeci – chemioterapia, którą lekarka aplikuje sobie w polarnych warunkach. Wreszcie happy end: zwycięstwo nad chorobą, które rozsławiło ją na całe Stany. Ale wykład w Ohio 3 października 2008 r. ma element, którego nikt się nie spodziewa. Na zakończenie bohaterka zdejmuje perukę, pokazując audytorium łysą głowę. – Dwa tygodnie temu przeszłam udar mózgu. Okazało się, że rak wrócił. Niedługo umrę. Po kilkudziesięciu sekundach krępującej ciszy dr Nielsen kontynuuje wystąpienie. – Nie ma najmniejszego znaczenia, kiedy i jak umrzemy. Jedyne co ma znaczenie, to to, czy kiedykolwiek żyliśmy pełnią życia – mówi. Rozlegają się owacje, ale słuchaczom trudno ukryć szok. Nie tak miał wyglądać ten wykład. W życiu dr Jerri Nielsen prawie wszystko wyglądało nie tak, jak powinno. Kiedy w połowie 1997 r. zdecydowała się opuścić rodzinę i zamieszkać w domu rodziców w Ohio, chciała przede wszystkim odpocząć. Miała 46 lat i czuła, że przegrała swój los. Praca lekarza w ambulatorium, która kiedyś wydawała się jej powołaniem, coraz bardziej ją nużyła. Właśnie zakończyła też swój nieudany związek z psychopatycznym mężem. W dodatku po rozwodzie córka i dwaj synowie niespodziewanie oświadczyli, że chcą zostać przy ojcu. Jerri popadła w depresję. Przestałam marzyć, nie widziałam przed sobą przyszłości. Zastanawiałam się, czy tak wygląda starość? – napisze później w swych wspomnieniach. Pewnego dnia wpada jej do ręki ogłoszenie prasowe: Amerykański program antarktyczny poszukuje lekarzy. Możliwość rocznego wyjazdu na polarną stację badawczą i pracy w charakterze medyka opiekującego się grupą naukowców na biegunie południowym wydaje się ciekawym wyjściem z sytuacji, która jeszcze do niedawna wydawała jej się bez wyjścia. Tym bardziej że przez większość roku obóz jest całkowicie odcięty od świata. – Wierzę w kuracje geograficzne. Można dzięki nim rzucić wszystkie swoje karty w powietrze, a potem zebrać je z powrotem i rozdać jeszcze raz – powie po kilku latach. Kilka tygodni później w listopadzie 1998 r. pisze do matki pierwszy list z bieguna południowego. Jest tu dziwnie i pięknie. Kocham was bardzo. Trochę robi dobrą minę do złej gry. W rzeczywistości ma kłopoty z aklimatyzacją. Czuje mdłości i zawroty głowy, przez pierwsze dni odczuwa objawy niedotlenienia organizmu. Mówi do siebie: – Wielki Boże, co za okropne miejsce! Amerykańska stacja naukowo-badawcza Amundsen-Scott South Pole Station istnieje od 1957 r. Jest jedyną jednostką badawczą położoną na biegunie geograficznym. Co roku ponadpółroczną polarną zimę spędza tu dwadzieścia kilka osób. W tym roku, ze względu na prace budowlane, wyjątkowo ma być ich 41. Najwięcej w historii. W ciągu pierwszych tygodni pobytu na biegunie Jerri ma wrażenie, że musi poznawać medycynę od podstaw. Na szczęście szybko się uczy. Że wszystkie przywiezione z Ameryki plastry opatrunkowe może wyrzucić na śmietnik. W temperaturze 60°C klej nie trzyma się skóry. Lepiej je zastąpić izolacją elektryczną. Że azotan srebra, stosowany na krwotoki z nosa (prawdziwa plaga polarników), w polarnych warunkach zamienia się w bezużyteczny proszek. Krwawiące miejsce trzeba wypalić za pomocą narzędzia rozgrzanego nad palnikiem alkoholowym. Że jedyną rzeczą, jaka pomaga na pękającą skórę dłoni, jest klej superglue. Uwaga: nie używać do klejenia zębów, bo toksyczne składniki mogą zatruć nerw. Jerri musi się też nauczyć rzeczy dużo trudniejszych. Że czterdziestokilkuletniej kobiecie codzienny prysznic do niczego nie jest potrzebny. Każdy uczestnik misji ma prawo do dwuminutowej kąpieli raz na cztery dni. Że nie powinna golić się pod pachami i na nogach. Bo po co, skoro nosi na sobie minimum pięć warstw odzieży równocześnie. Że na biegunie ludzie nie są ani trochę mniej wścibscy niż w Ohio. Potrafią w najmniej odpowiednim momencie zapytać o męża i dzieci. Czyli o przeszłość, od której ona chce uciec. Człowiek to silne zwierzę. Przystosowuje się do każdych warunków – mówi po kilku tygodniach pobytu na biegunie do jednego z pracowników stacji. W listach do rodziców Antarktyda stopniowo przestaje być „strasznym miejscem”, staje się „domem”. Współpracowników nazywa „rodziną”. – Po raz pierwszy w dorosłym życiu czuję się bezpieczna – zwierza się po trzech miesiącach pobytu. Kuracja geograficzna działa. 15 lutego z bieguna odlatuje ostatni samolot. Przez najbliższe osiem miesięcy misja będzie całkowicie odcięta od świata. – Teraz nie ma już odwrotu – mówi kierownik bazy Mike Masterman, gdy wojskowy hercules odrywa koła od lądowiska. – Na szczęście – odpowiada lekarka. Nie mogę się już doczekać ciemności – pisze w tym samym czasie do rodziców. Żyję wśród przyjaciół, dlatego niczego się już nie obawiam. Nawet śmierci. Sama nie wie, dlaczego tak napisała – śmierć to ostatnia rzecz, która jej teraz przychodzi do głowy. Nie pomyśli o niej nawet wtedy, gdy w marcu, w trakcie czytania książki, przypadkowo wyczuje niewielkie zgrubienie w prawej piersi. Jest przekonana, że to niegroźna torbiel, jedna z tych, które już kilkakrotnie obserwowała u siebie w czasie cyklu. Za każdym razem ginęła po paru dniach, dlaczego teraz ma być inaczej? Ale guzek nie znika ani po kilku dniach, ani nawet po kilku tygodniach. Przeciwnie: robi się coraz twardszy i większy. Jerri zbyt długo jest lekarką, żeby nie wiedzieć, co to może oznaczać. Jest świadoma, że przez najbliższe pięć miesięcy nie opuści Antarktydy. Pisze maila do dr Kathy Miller, onkolożki z Indiana University specjalizującej się w leczeniu nowotworów sutka. Odpowiedź, niby uspokajająca, zawiera jednak niepokojące pytania: Czy masz praktykę w chirurgii?; Czy wywiezienie cię z bieguna jest możliwe?; Czy na miejscu masz możliwość przeprowadzenia chemioterapii? Na wszystkie pytania Jerri musi odpowiedzieć „nie”. Dla agresywnego raka piersi pół roku to wieczność. Nielsen nie może czekać. Trzeba koniecznie zrobić biopsję, uzyskać próbkę nowotworu, zrobić z niej preparat mikroskopowy, a jego obraz przesłać internetem do specjalistów w USA. Ale jak to, do cholery, zrobić bez lekarza i pielęgniarki? Zabieg zgadza się przeprowadzić Walter Fischel zatrudniony na biegunie jako spawacz. Ma największe doświadczenie – 12 lat wcześniej w wojsku przeszedł szkolenie na sanitariusza. Jego asystentem będzie stolarz Bill Johnson. Kiedyś praktykował u weterynarza, zszywając konie. Początkowo ćwiczą wbijanie igły na jabłkach, ale lepszy okazuje się wysuszony słodki ziemniak. Jego struktura bardziej przypomina ludzki mięsień. Dzięki kamerze internetowej zabiegowi przygląda się onkolożka z Indianapolis. Po zabiegu Jerri samodzielnie zeszła ze stołu i położyła się na łóżku z torebką lodu na piersi. Potem rozmawialiśmy o podróżach i miejscach, które pragnie odwiedzić. Teraz czekamy. Zdjęcia tkanek poszły w świat, pewnie usłyszymy o nich za kilka dni – pisze tego samego dnia rodzicom lekarki jeden z pracowników stacji. Początkowo wyniki biopsji nie są jednoznaczne. Dopiero po kolejnych badaniach diagnoza jest jasna. Mail podpisany od patologa z National Cancer Institute w Waszyngtonie nie pozostawia złudzeń: badane preparaty przedstawiają przypadek raka sutka. – Tak się kończy świat – mówi w pierwszej chwili swym przyjaciołom Jerri. Dowiedziałam się dzisiaj, że mam raka. Jest agresywny i szybko rośnie. Zadzwoń do rodziców, nie wiem, jak zareagują – prosi w mailu swego brata Scotta. Tego samego dnia przychodzi odpowiedź: Nie daj się. Dziś na swojej łodzi montuję szybę przeciwwiatrową. Czekam na twój powrót do domu, żebyśmy mogli razem popływać. 10 lipca, w samym środku polarnej nocy, Siły Powietrzne USA organizują zrzut sprzętu medycznego oraz leków niezbędnych do przeprowadzenia chemioterapii. Po raz pierwszy w historii taka operacja odbywa się w całkowitych ciemnościach. Prasa podaje, że jej koszt wynosi 1 mln dol. Jeśli się okaże, że nowotwór jest niezłośliwy, skłam i powiedz, że kuracja pomogła – pisze do Jerri matka przerażona wrzawą medialną wokół córki. W trakcie chemioterapii lekarce towarzyszy ten sam „zespół medyczny”, który robił jej biopsję. Tyle że do stolarza i spawacza dołącza Heidi Schernthanner, zatrudniona na biegunie jako operatorka ciężkiego sprzętu. Teraz odpowiada za „obsługę” kroplówki. Za pomocą kamery internetowej utrzymywana jest łączność z lekarzami w USA. – Zapraszamy na przedstawienie pod tytułem Domowa chemioterapia w wykonaniu braci Marx– żartuje do uczestników wideokonferencji Jerri. Ale w rzeczywistości nie jest jej wesoło. – Jestem już martwa. Czekam, żeby mnie pochowali. Mogę umrzeć zaraz, w trakcie terapii, prawdopodobnie umrę w ciągu pięciu lat. Nie będę mogła robić żadnych planów, mieć marzeń ani nadziei – żali się bratu. Po kilku tygodniach wraca jednak nadzieja. – Postanowiłam, że chcę naprawdę żyć – informuje nieśmiało rodzinę. Kiedy zaczynają jej wypadać włosy, zaprasza wszystkich pracowników stacji na publiczne golenie swojej bujnej do niedawna fryzury. Organizuje imprezę pod hasłem Czapkowa balanga – każdy musi jej sprezentować jakieś nakrycie głowy. W rzeczywistości utratę włosów bardzo przeżywa. Podobnie jak fakt, że leki hormonalne powodują u niej przyspieszoną menopauzę. Zastanawia się, czy jest teraz w pełni kobietą. – Wyglądem mogłabym straszyć małe dzieci – powtarza niby żartem pewnego dnia. Na szczęście kuracja zaczyna przynosić rezultaty. W połowie października, kiedy warunki meteorologiczne to umożliwiają, amerykańska armia organizuje bezprecedensową akcję ewakuacji lekarki z Antarktydy. Nigdy wcześniej żaden samolot nie wylądował w tym miejscu o tej porze roku. 16 października Nielsen wchodzi na pokład LC-130. Żegna się z Antarktydą. Sama nie wie, czy pobyt tutaj był dla niej przekleństwem, czy wybawieniem. Na szczęście w szpitalu w Indianapolis czekają ją dobre wieści. Rezonans magnetyczny mózgu i tomografia pozostałych części ciała wykazują, że rak nie zdążył zrobić przerzutów. Nazajutrz po operacji guza Nielsen wychodzi do domu. – Czułam się, jak skazaniec z celi śmierci, któremu wręczono ułaskawienie – będzie wspominała ten dzień. W połowie 2000 r. Jerri postanawia napisać autobiografię. Pomaga jej znana ghostwriterka Maryanne Vollers. – Kiedy pierwszy raz ją zobaczyłam, była tuż po chemioterapii. Siedziała z łysą głową i piła białe wino. Przywitała mnie salwą śmiechu: „Wyglądam jak kosmitka, prawda?” – wspomina Vollers. Wydana rok później książka Ice Bound: A Doctor’s Incredible Battle for Survival at the South Pole od razu trafia na listy bestsellerów. W 2002 r. wydaje ją w języku polskim Świat Książki, dając tytuł: I będę żyć. Nielsen przyjeżdża do Krakowa na promocję swej biografii. – Antarktyda uratowała mi życie. Gdybym zachorowała w Stanach, pewnie bym się poddała – mówi na spotkaniu z czytelnikami. Z chęcią przyjmuje zaproszenie do nadawanego w TVN programu Ewy Drzyzgi Rozmowy w toku. – W tamtym czasie rak był u nas tematem tabu. Baliśmy się nawet używać tego słowa. I nagle w studiu pojawia się osoba, która mówiąc otwarcie o nowotworze, tryska energią i optymizmem. Żywy dowód, że rak to nie wyrok – wspomina Drzyzga. Pisarkę Barbarę Kosmowską, która była gościem w tym samym programie, zaskoczyła łatwość, z jaką Nielsen opowiadała o najintymniejszych sprawach. – To było bardzo amerykańskie, ale przy tym autentyczne. Publiczna spowiedź, choć bez taniej sensacji. Pamiętam, że Jerri mówiła konkretami, bez zbędnych upiększeń. Jakby nie chciała marnować czasu. Rzeczywiście, Nielsen ma pełne ręce roboty. Z wykładami na temat walki z rakiem objeżdża pół świata. Odwiedza m.in. Alaskę, Hongkong, Wietnam i Irlandię. W 2003 r. Roger Spottiswoode kręci oparty na napisanej przez nią autobiografii film fabularny. Jest sławna. Ale jej popularność coraz bardziej drażni byłego męża, który w wywiadach sugeruje, że jego eksmałżonka to konfabulantka. Jerri bardzo to przeżywa. – Żaliła mi się nawet, że gdy mąż dowiedział się o sukcesie książki, zażądał 5 mld dol. odszkodowania – opowiada Ewa Drzyzga. Ale Nielsen i tak uważa, że to najszczęśliwszy okres w jej życiu. Aż do lata 2005 r., kiedy choroba niespodziewanie wraca. Nowotwór atakuje kości i wątrobę. Kilka miesięcy później podczas pobytu w Istambule Nielsen traci częściowo wzrok. Wysyła meila do Maryanne Vollers: Rak, który uciekł z piersi, przywędrował do mojej czaszki i zagnieździł się w oczodole. Jakby chciała się usprawiedliwić, że ją zawiodła. – Początkowo pomyślałam, że to głupi żart będący efektem przedawkowania tureckiego araku. W tamtym czasie nasz kontakt nie był regularny, bo przez dłuższy czas pracowałam z Hillary Clinton nad jej biografią i byłam strasznie zapracowana. Nie wiedziałam, że Jerri ma przerzuty. Ewa Drzyzga: – Jerri ciągle powtarzała, że skoro nie umarła na biegunie, to znaczy, że ma jeszcze coś na tym świecie do zrobienia. Tym optymizmem zarażała. Do głowy mi nie przyszło, że jej walka z chorobą może się zakończyć przegraną. Kiedy nawrót raka jest już zaawansowany, Jerri bierze ślub z Thomasem FitzGeraldem, miłością z lat młodzieńczych spotkaną 23 lata wcześniej podczas podróży do Amazonii. Ceremonia odbywa się w górach niedaleko Las Vegas. Przez cały dzień mży, ale podczas wygłaszania przysięgi małżeńskiej nagle wychodzi słońce. – Zobaczcie, otworzyło mi się niebo! – mówi do zgromadzonych. Przyjaciele wiedzą, że nie ma na myśli tylko pogody. Pod koniec 2008 r. Ellen Creager, dziennikarka Detroit Free Press, prosi ją o wywiad. W pierwszej chwili Jerri się zgadza, ale w lutym zmienia zdanie. Nagrywa się na pocztę głosową reporterki: Jestem już bardzo chora, mój mózg nie działa tak sprawnie jak kiedyś. Muszę teraz znaleźć trochę czasu dla siebie. I nacieszyć się zimą, w tym roku wyjątkowo piękną! Jednak na wiosnę znowu rusza z cyklem prelekcji o profilaktyce antynowotworowej. W czasie jednej z nich w Teksasie mdleje. Zabiera ją pogotowie. To jest jej ostatni wykład. – Do końca żyła pełnią życia. Nic nie zmogło jej optymizmu – mówi dziennikarzom w dniu jej śmierci mąż Thomas FitzGerald. Dr Jerri Nielsen umiera w czerwcu 2009 r., niemal dokładnie 10 lat po tym, jak zdiagnozowała u siebie raka. Maryanne Vollers: – Jeszcze będąc na biegunie, Jerry zapytała swojej lekarki, jakie ma szanse na przeżycie najbliższej dekady. Dr Miller odpisała jej, że według statystyki medycznej jakieś 40 proc. Najpierw trochę się załamała. Ale zaraz potem rzuciła: „Zrobię wszystko, żeby to była najlepsza dekada mojego życia”. Kurczę, chyba znowu jej się udało. PS W październiku 2009 r. w Twin Ochard Farm w celu upamiętnienia zmarłej lekarki jej przyjaciele stworzyli program charytatywny Canter Against Cancer. Jego celem jest zdobywanie funduszy na walkę z nowotworami i pomoc w kształceniu studentów medycyny. Dziękuję Ellen Creager, dziennikarce Detroit free press, za udzielone mi informacje i pomoc w realizacji materiału. Marcin Dzierżanowski, 2012
Odkrywanie Polski. Podróż szlakiem wschodnich przysmaków
Józef Piłsudski mawiał, że Polska jest jak obwarzanek. Wszystko co najlepsze jest na Kresach. Jadę na wschód, by sprawdzić, jak smakuje.
W życiu pani Natalii wojna polsko-ruska wybuchła kilkanaście lat temu, kiedy z rodzinnego Witebska postanowiła się przenieść na Podlasie. Polskiemu mężowi zrobiła pierogi i na swoją białoruską modłę polała je obficie śmietaną. – Jak to, a gdzie zasmażka? – obruszył się mąż. Zasmażka? Do pierogów? Zgroza! Od tego czasu Natalia Jambrzycka, która od czterech lat na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego prowadzi regionalną karczmę Wygoda, nauczyła się ogłaszać zawieszenie broni. Na talerzu rosyjskich pielmieni, którymi mnie częstuje, jest i okrasa ze smażonej cebulki, i śmietana. Taki międzynarodowy kompromis. Chwilę później na stół wjeżdżają podlaskie kartacze ziemniaczane z mięsem – podane w ten sam sposób. Pycha! Kulinarne porozumienie pokojowe wyszło na dobre. Pierwsze danie: Biebrza Takie multikulti to dla Podlasia chleb z masłem. Od stuleci mieszają się tu wpływy polskie, litewskie, białoruskie, rosyjskie, ży-dowskie i tatarskie. Wszystkich łączy ziemniak – zdecydowany król tutejszych stołów. Ale uwaga! Panowanie w naszym kraju kartofla nie jest wcale tak długie, jak się nam wydaje. Przywiózł go z Wiednia po wyprawie na Turków Jan III Sobieski, ale jako roślinę ozdobną dla ukochanej Marysieńki. W XVIII w. „jabłko ziemne” (tak wówczas mówiono) służyło jako lek, dopiero w XIX w. trafiło pod strzechy. I podbiło je na dobre. Dziś na Podlasiu obiad bez ziemniaków to jak wesele bez panny młodej. Próbując tutejszej kuchni, wcale się temu nie dziwię. – Świetne te cepeliny! – chwalę wyroby pani Natalii. – Proszę nie mylić pojęć. Cepeliny są litewskie, robi się je z tartych ziemniaków. Podlaskie i rosyjskie są kartacze, z ziemniaków gotowanych – poucza mnie gospodyni. Wszystko to pokręcone jak meandry Biebrzy, którą właśnie zamierzam spłynąć. Podobno w Polsce są tylko trzy krainy, gdzie człowiek żyje w pierwotnej symbiozie z przyrodą: Tatry, Puszcza Białowieska i pradolina Biebrzy. Przy czym dwie pierwsze są od dawna turystycznie wyeksploatowane. Z Biebrzą jest inaczej. Jej piękno jest mniej oczywiste, wymaga wyrafinowanego podejścia, przez dziesięciolecia go nie doceniano. Dopiero od jakichś 20 lat zaczyna być odwiedzana przez turystów. Na pomysł organizowania spływów tratwą po tej rzece Robert Dembowski z Wrocenia wpadł kilka lat temu. Konstruując swe rzeczne wehikuły, pomyślał o tym, by można było na nich jeść i spać. Biebrza jest długa i kręta. Spływy mogą trwać nawet 12 dni! Ja wybieram opcję jednodniową. Wielkimi palami odpycham się od dna – idzie zaskakująco dobrze. Biebrza to spokojna rzeka, więc prąd nie jest zbyt silny. Wystarcza jednak, by spokojnie nieść tratwę. Cała trudność to tak ustawić konstrukcję, by nurt zastępował siłę mięśni. Po jakimś czasie się udaje, zaczynamy więc biesiadę na wodzie. Przy drewnianym stole może się zmieścić nawet osiem osób. W kulinarnej podróży przeszkadzają tylko meandry bezczelnie znoszące nasz wodny pojazd na manowce. Między kęsami podziwiam zmienność nadbiebrzańskich kolorów. Rano tutejsze mgły były fioletowe, później żółtoczerwone, wieczorem stają się szare. Degustowanie tutejszych krajobrazów najwyraźniej wymaga czasu. Wieczorem przechodzę do degustacji Biebrzy od kulinarnej strony. W zajeździe Bartlowizna w Goniądzu zamawiam sobie zupę rybną i duży talerz pierogów ze szczupakiem w sosie cytrynowym. Tutejsze potrawy regionalne od lat zdobywają nagrody na wszelkich możliwych konkursach kulinarnych, a swojskie wyroby wędliniarskie uzyskały prestiżowy certyfikat „Teraz Polska”. Katarzyna Szmurło, która współrządzi tutejszą kuchnią, opowiada, że klucz do sukcesu leży w tradycji. Banał, myślę sobie. Ale gdy zaczyna opowiadać o sposobach przyrządzania jadła, zaczynam wierzyć, że coś jest na rzeczy. Przykład? Kapustę kisi się tu w dębowych beczkach zatapianych w stawach. To nic, że są chłodnie, nic nie zastąpi naturalnej lodówki pod wodą. Czuję, że nadmiar kulinarnych wrażeń może się skończyć przejedzeniem, jako antidotum wyciągam więc flaszeczkę z Kopnięciem Łosia. To „podlaska rakija”, bimber wytwarzany według tradycyjnych receptur. Nigdzie nie można go kupić, buteleczkę dostałem od pana Roberta za to, że dzielnie sobie radziłem na tratwie. Podobno to wyróżnienie spotyka tylko niektórych gości. Jak miło! Drugie danie: pierekaczewnik Mój drugi przystanek w poszukiwaniu smaku Kresów to Kruszyniany, jedna z dwóch muzułmańskich wiosek w Polsce. Wyznawcy islamu żyją tu od 1679 r., kiedy polski król, nie mając pieniędzy na wypłacenie im żołdu, ofiarował im ziemię na terenie Podlasia. W tutejszym meczecie wita mnie Dżemil Gembicki, przewodnik i opiekun budynku. Architektonicznie budynek łączy w sobie cechy kościoła i cerkwi, w środku jednak ma układ klasycznego meczetu. Także baniaste kopuły zakończone półksiężycem przypominają, że jestem u muzułmanów. Orientalne rysy Dżemila nie budzą wątpliwości, że sam jest Tatarem. On sam urodził się i wychował w Białymstoku. Po wojnie członkowie tej grupy etnicznej, tak jak inni Polacy (Tatarzy podkreślają, że nie są odrębnym narodem), wyjeżdżali do miast, gubiąc po drodze znaczną część swych tradycji. Ostatnio jednak wśród młodzieży panuje moda na odkrywanie swych korzeni, Dżemil trzy lata temu przeprowadził się nawet do Kruszynian. – A mój brat był w Mekce – chwali się. Opiekujący się meczetem w niedalekich Bohonikach imam Alij Bazarewicz odbył z kolei studia koraniczne w Sarajewie i Paryżu. Polscy Tatarzy mają jednak problem, z którym nie wiadomo, jak sobie poradzić: w liczącej kilkaset osób społeczności trudno znaleźć drugą połowę. Dlatego Dżemila Bogdanowicz może mówić o szczęściu – udało się wyjść za mąż za współwyznawcę, jej synek Emir jest więc stuprocentowym Tatarem. Rodzice prowadzą w Kruszynianach agroturystyczne gospodarstwo Tatarska Jurta połączone z najlepszą w Polsce serwującą tę kuchnię restauracją. Na stole lądują kołduny i pierekaczewnik, pyszne wielowarstwowe ciasto z mięsem. – Kuchnią rządzą babcia i mama. Potrawy, które serwujemy, są takie same jak te, które w dzieciństwie jadłam w czasie muzułmańskich świąt – mówi Dżemila. – Część przepisów mama zdobywała, jeżdżąc po domach rozsianych po Polsce najstarszych Tatarach. Dziś nazbierałaby się z tego opasła książka kucharska – dodaje. Przystawka: czulent Smakowanie Kresów byłoby niepełne bez kuchni żydowskiej. W jej poszukiwaniu jadę do Lublina. Pierwsze kroki kieruję od razu do kultowej restauracji Mandragora. Świetnie trafiam – akurat podają czulent! Tego dania nie dostanie się tu codziennie, bo właścicielka dba, by przyrządzano go według tradycyjnych procedur. A te są dla kucharza bardzo wymagające. Żydowskie przepisy nie pozwalają bowiem rozpalać ognia w szabat, z drugiej strony nakazują, by tego dnia każdy zjadł coś ciepłego. Z połączenia tych dwóch pozornie sprzecznych dyrektyw zrodził się właśnie czulent. Danie wkłada się do pieca w piątek przed zachodem słońca i trzyma na piecu (dziś częściej w piekarniku) aż do soboty. Potrawa ta to zatem bardziej filozofia gotowania niż konkretny przepis – można trafić na wersję z kaszą gryczaną, perłową lub pęczakiem. Praktycznie zawsze są w nim jednak ziemniaki, wołowe mięso i fasola. Właścicielka Mandragory bardzo dba o autentyzm miejsca. W poszukiwaniu starych przepisów wielokrotnie jeździła do Izraela. Efektem są nie tylko pyszne dania, ale i sklepik z kipami, mezuzami, menorami, a także współczesną muzyką izraelską i tradycyjną klezmerską. Do tego wszechobecny zapach cynamonu i zielonej herbaty oraz leniwie chodząca po restauracji kotka Jafa... Zajadam pachnące czosnkiem danie i zastanawiam się, czy tak samo smakowało ono przed wojną, kiedy w Lublinie mieszkało ponad 40 tys. wyznawców judaizmu, a miasto nazywano polską Jerozolimą. Jedną z nielicznych osób w Lublinie, które pamiętają jeszcze smak przedwojennego czulentu, jest Roman Litman, szef lubelskiej filii warszawskiej gminy żydowskiej. Chyba jedyny, który uczył się jeszcze jidysz. Niedawno wydawało się, że jest tu ostatnim Mohikaninem. Jednak od kilku lat wspólnota żydowska w Lublinie się odradza. Dziś liczy ponad 30 osób, z czego kilkanaście to osoby młode. Jedną z nich jest Beata Kowalska, organizatorka warsztatów z historii i kultury Żydów. Z obydwojgiem spotykam się w budynku słynnej lubelskiej jesziwy, założonej w 1930 r. uczelni rabinackiej. Nazywana chasydzkim Okswordem miała opinię najlepszej na świecie. Po wojnie budynek popadał w ruinę, od kilku lat ponownie służy Żydom z Lublina. W 2007 r. oddano do użytku synagogę i salę biblioteczną, pół roku temu rytualną łaźnię – mykwę. Dziś wszystko to można zwiedzać, podobnie jak interesującą wystawę poświęconą historii lubelskiej szkoły. Na koniec pani Beata prowadzi mnie na stary kirkut, gdzie znajduje się grób „Widzącego” – żyjącego w Lublinie na przełomie XVIII i XIX w. wybitnego cadyka Jakuba Horowitza. Klucz do cmentarnej bramy przechowuje gmina żydowska (chętnie wypożycza go zwiedzającym), tym razem jednak gdzieś się zapodział. Wchodzimy więc przez mur za pomocą drabiny pożyczonej w klasztorze sąsiadujących z cmentarzem salezjanów. To się nazywa ekumenizm! Ohel Horowitza do dziś jest miejscem pielgrzymek chasydów z całego świata. Na mogile dziesiątki kwitełech, czyli wetkniętych w szparę sarkofagu karteczek z wypisanymi po hebrajsku modlitwami zanoszonymi do Boga za pośrednictwem cadyka. Za życia miał on podobno dar przewidywania przyszłości. Chętnie bym go zapytał, czy tradycja wielokulturowej Polski będzie tylko kulinarnym wspomnieniem? A może się jeszcze odrodzi? Może „Widzący”, sławny za życia z niezwykłych czynów, uprosi u Boga jeszcze ten jeden cud? Marcin Dzierżanowski Artykuł został po raz pierwszy opublikowany w 2011 r.
Pewien znany rabin powiedział kiedyś, że judaizm stworzył świątynię, która przemieszcza się razem z człowiekiem. Jest nią szabat, święty dzień, do którego bramą jest rodzinna wieczerza. Wiążą się z nią bogate rytuały, których znaczenie specjalnie dla czytelników Travelera zgodził się wyjaśnić mieszkający od pięciu miesięcy w Polsce rabin Tyson Herberger z warszawskiej gminy żydowskiej. Ponieważ w szabat nie można robić zdjęć, wszystkie obrzędy zainscenizowano w innym dniu – dzięki czemu szabatową kolację możemy nie tylko opisać, ale i pokazać. – Świętowanie rozpoczyna się w piątek wieczorem, w momencie, gdy słońce chowa się za horyzontem, kończy zaś w sobotę po zmroku, gdy na niebie widać trzy gwiazdy – wyjaśnia rabin. Godzinę rozpoczęcia szabatu w danym tygodniu ustala się oddzielnie dla każdej miejscowości. Współcześnie można to też ustalić za pomocą wyszukiwarek internetowych (np. www.aish.com/sh/c/. Gdy już wiemy, kiedy i jak świętować, zostaje nam tylko złożyć tradycyjne życzenia Szabat szalom! (Spokojnego szabatu!) i zasiąść w blasku świątecznych świec. 1. Zapalenie świec Świece szabatowe zapala się 18 min przed zachodem słońca (w tradycji talmudycznej liczba 18 symbolizuje życie). – Tradycyjnie robi to zwykle pani domu, choć prawo żydowskie nie zakazuje wykonywania tego obrzędu mężczyznom – tłumaczy rabin. Następnie odmawia się specjalne błogosławieństwo, w trakcie którego kobieta zakrywa oczy – żeby nie patrzeć na niepobłogosławiony ogień. Świece powinny być na tyle duże, by nie zgasły do końca wieczerzy (w czasie święta nie można zapalać ani gasić ognia). 2. Modlitwa w synagodze Piątkowe nabożeństwo w synagodze to kolejny ważny element świętowania. Ponieważ prawo rabiniczne zakazuje w szabat wynoszenia czegokolwiek z domu, powstaje problem, jak zabrać ze sobą klucze od mieszkania. Często stosowanym rozwiązaniem jest pasek szabatowy. Przytwierdzony do niego na stałe klucz przestaje być oddzielnym przedmiotem, stając się elementem ubrania, którego noszenie nie łamie szabatu. Inni dopuszczają zamówienie ozdobnego klucza (np. ze srebra), który dzięki takiemu zabiegowi pełni funkcję biżuterii, także dozwolonej. 3. Przywitanie aniołów szabatu Po powrocie z nabożeństwa rodzina zasiada do uczty. Niektórzy religijni Żydzi wierzą, że z synagogi przychodzą z nimi dwa anioły: dobry i zły. Ich zadaniem jest sprawdzenie, czy dom został poprawnie przygotowany do świętowania. Jeśli egzamin wypada pomyślnie, dobry anioł wygłasza zapowiedź, że kolejny szabat też będzie szczęśliwy. Jeśli jest inaczej, zły anioł zwiastuje następny nieudany szabat. Aby zjednać te niebieskie duchy, cała rodzina śpiewa pieśń na przywitanie aniołów Szalom Aleichem. Jeśli w rodzinie są dzieci, odbywa się ich błogosławieństwo. Następnie śpiewa się fragment Księgi Przysłów zaczynający się od słów: Niewiastę dzielną i mądrą któż znajdzie? 4. Kidusz – błogosławieństwo nad winem Kidusz, czyli modlitwa uświęcająca wino, to jeden z najważniejszych obrzędów w trakcie szabatu. Do kielicha (zwykle używa się ozdobnego naczynia używanego tylko do tego rytuału) głowa rodziny nalewa dobrego koszernego wina, po czym wygłasza błogosławieństwo. – W bardzo tradycyjnych domach czynność ta zarezerwowana jest dla mężczyzn, ale prawo żydowskie nie zakazuje, by kidusz wygłosiła kobieta – tłumaczy rabin Herberger, u którego w domu często obowiązek ten spełnia żona. Następnie wszyscy domownicy wypijają pobłogosławione wino, przy czym kolejność oraz sposób jego nalewania i spożywania zależy od rodzinnej tradycji. Dla osób, które nie piją alkoholu, zawsze istnieje możliwość zastąpienia go sokiem z winogron. 5. Obmycie rąk Współcześnie, ze względów praktycznych, wykonuje się go w kuchni nad zlewem, jednak woda nie powinna płynąć bezpośrednio z kranu. Dlatego do rytualnego obmycia rąk służy specjalne naczynie, które po wypełnieniu wodą należy chwycić lewą ręką, a następnie, przechylając dwa lub trzy razy, obmyć prawą dłoń. Czynności te powtarzamy analogicznie dla lewej ręki. By w trakcie obrzędu czysta już dłoń nie musiała dotykać dłoni będącej przed ablucją, tradycyjne naczynia do obmyć mają dwa ucha. Przed wytarciem rąk odmawia się błogosławieństwo, po którym można wrócić do stołu, by kontynuować świąteczną kolację przy rodzinnym stole. 6. Podzielenie chałek Spożywanie wieczerzy zaczyna się od błogosławieństwa nad dwiema chałkami, które powinny być przykryte serwetką (zwykle bardzo ozdobną). Oczywiście chałki muszą być koszerne, co oznacza m.in., że przy ich wypieku nie można używać tłuszczów zwierzęcych, a jajka powinny być specjalnie sprawdzone, czy nie zawierają krwi (zdarza się to w przypadku zapłodnionych kur). Ważne też, by producent pieczywa nie wytwarzał w tym samym zakładzie mięsa ani sera (w judaizmie nie można łączyć nabiału z mięsem). Następnie nad chałkami odmawia się błogosławieństwo i dzieli je między domowników. 7. Sól – symbol świętości Zanim zje się swój kawałek chałki, należy ją zanurzyć w soli. – Sól była niezbędna do składania ofiar w Świątyni Jerozolimskiej. Po jej zburzeniu szabatowy stół ma przypominać właśnie świątynny ołtarz – tłumaczy znaczenie tego symbolu rabin Herberger. Dopiero teraz można przystąpić do ucztowania. Ten wyjątkowy wieczór, obok wykwintnych potraw, powinny uświetniać wspólne śpiewy i dyskusje na tematy religijne. Wieczerzę kończy błogosławieństwo dziękczynne za posiłek.
Jeśli chcesz odwiedzić najpiękniejsze plaże Europy i poimprezować do rana w gwarnych kurortach, pojedź na Cypr. Jeśli marzysz o sielskiej atmosferze odludnych wsi i kontakcie sam na sam z przyrodą, również wybierz Cypr. Z jednego świata do drugiego przeniesiesz się w pół godziny.
Plaża przy skale Afrodyty jest naprawdę piękna. Podobno to tutaj wynurzyła się z morskich fal bogini miłości. Ale w to miejsce trafia każdy obcokrajowiec, a ja nie chcę być masowym turystą. Więc owszem, zaliczam ten punkt, ale już chustki na tzw. drzewku miłości nie wiążę. Robią tak wszyscy, którzy nie mają szczęścia w miłości, oraz ci, którzy tępo słuchają instrukcji zawartych w przewodnikach. Ja nie należę do żadnej z tych kategorii. Poszukam więc innej kultowej plaży, mniej masowej. Dzięki rozległej linii brzegowej, ustronnym skalistym zatoczkom i piaszczystym kurortom – wybór jest przeogromny. Złośliwi mówią nawet, że Cypr to plaże plus coś jeszcze w środku. Ruszam na poszukiwanie, przewrotnie zaczynając nie od wybrzeża, ale właśnie od tego „środka”. Wino wagi państwowej – Zaczynałem od małego sklepiku, a dziś to wszystko jest moje – Aristos Fleuris z dumą pokazuje mi tradycyjną cypryjską tawernę. W niewielkiej wiosce Koilani w górach Troodos prowadzi ją z żoną od trzech lat. Na nasz stół wędruje hummus z ciecierzycy, oliwy, pietruszki i czosnku. To pierwsze danie mezedes, czyli potraw „na jeden kęs”. W sumie w czasie całej uczty takich dań wyląduje na stole około dwudziestu. Prawdziwa kulinarna Odyseja! Jej szlak poprowadzi przez kozi lub owczy ser haloumi, owoce morza, souvla, czyli pieczone na ruszcie kawałki mięsa, a kończy się na wykwintnych słodkościach. Ale o tym nie mam jeszcze pojęcia, z apetytem rzucam się więc na każdą potrawę. To błąd – w przypadku mezedes wszystkiego należy jedynie spróbować. Inaczej nie dam rady dotrzeć do kulinarnej Itaki, czyli deseru. Aristos zna sekrety tradycyjnej kuchni od swoich rodziców. Urodził się w Koilani, kiedy we wsi nie było jeszcze telefonów, a samochody należały do rzadkości. Nie widział tu dla siebie perspektyw, jak większość rówieśników wyjechał do miasta. Wydawało mu się, że w pobliskim Limassol będzie mu się żyło łatwiej i dostatniej. – Astyfilia – wtrąca po grecku jego żona Maria. – Tego słowa nie da się przetłumaczyć na inne języki – wyjaśnia. Dosłownie oznacza „miłość do miasta”, ale na Cyprze określa się nim zjawisko masowych wyjazdów młodych ludzi ze wsi. Każdy region wyspy tego doświadczył, dlatego w takich miejscowościach jak ta mieszkają dziś głównie starsi. – Ale u nas nawet jak wyjeżdżasz ze wsi, to nie do końca – mówi Aristos. Cypryjczyk wraca bowiem do rodziców w każdy weekend, pomaga w uprawie winorośli, a w niedzielę idzie do cerkwi, tej samej, w której został ochrzczony. – W tygodniu w Koilani mieszka 250 osób, w weekendy – dwa razy więcej – tłumaczy, częstując świetnym domowym winem. Przy okazji, niby mimochodem, tłumaczy, że tutejsze winnice uchodzą za najlepsze w kraju. Pod koniec lat 80. rząd Cypru sprowadził w góry Troodos 13 najlepszych szczepów z Europy, specjalną ochroną objęto też 30 rodzimych gatunków. Biorę kieliszek do ust i widzę, smakuję efekt tej polityki. – W ostatnich latach na nowo odkrywamy swoje korzenie – wyjaśnia Maria. Jej mąż po latach wrócił do rodzinnej wsi, dorobił się agroturystycznego gospodarstwa oraz szacunku sąsiadów. Ona do swojej miejscowości wrócić nie mogła. Urodziła się na północy, niedaleko Nikozji. Jej wieś, Trachoni, podobnie jak jedna trzecia terytorium wyspy, została latem 1974 r. zajęta przez armię turecką. 180 tys. cypryjskich Greków musiało z dnia na dzień opuścić swe domostwa. Rodzinne strony Marii należą dziś do Tureckiej Republiki Północnego Cypru, której nie uznaje żaden rząd na świecie z wyjątkiem Ankary. Pół życia spędziła w Anglii, ale 10 lat temu przyjechała do ojczyzny na wakacje, zakochała się w Aristosie i została. – Bo Cypryjczyk prędzej czy później wraca do domu – tłumaczy. Spacerując przez wioskę, co krok mijamy rozemocjonowanych mężczyzn pochłoniętych tavli. Grając w tę planszową grę, siedzą niemal na środku ulicy, gdzie ustawili mały stolik i kilka krzesełek. Nikomu nie przeszkadzają, bo przecież samochód tędy i tak nie przejedzie. Duża część uliczek w górach Troodos jest wąziutka, bo jeszcze po wojnie jedynym dostępnym środkiem transportu były tu osiołki. Powiedzieć o tavli, że to zajęcie „tradycyjne”, to zdecydowanie za mało. Wszak pisał o niej już Sofokles, twierdząc, że wymyślono ją dla zabicia czasu podczas trwającego 10 lat oblężenia Troi. Wynalazek najwyraźniej się udał – zabawa skutecznie zabija Grekom czas do dziś. Moda na sielskość Tego sielskiego życia cypryjskim wieśniakom coraz częściej zazdroszczą mieszczuchy. Dlatego w ostatnich latach jak grzyby po deszczu powstają na wyspie gospodarstwa agroturystyczne. Zaczęło się od projektu Laona uruchomionego za rządowe i unijne pieniądze na początku lat 90. Projekt objął zachodnią część wyspy w okolicach Pafos. Jedną z pilotażowych wiosek była Pano Arodes, do której zabiera mnie Alexandros Nicolaou, z wykształcenia archeolog. Stare kamienne domki wieśniaków znalazły się pod specjalnym nadzorem rządu – muszą wyglądać jak te przed wiekami. Alexandrosa znają tu wszyscy – jego ojciec po skończonych studiach medycznych w Polsce był jedynym laryngologiem w okolicy. Nie wiem, czy z powodu pamięci o nieżyjącym już doktorze, czy z powodu legendarnej cypryjskiej gościnności od razu zapraszają nas do położonej w centrum miejscowości kafeneio – czyli kawiarni. Choć nigdzie nie ma napisu „wstęp tylko dla mężczyzn”, kobiety tu nie uświadczysz. – Patriarchat na wsi jest wciąż silny, choć właściwie już tylko w sferze publicznej. Bo w rodzinie de facto często rządzi kobieta – tłumaczy Alexandros. Piaskowa kawa W kawiarence porusza się jednak tylko męskie tematy. Nie, nie, żadnych świństw, raczej polityka, pieniądze i polowania (Cypryjczycy to zapaleni myśliwi). Na inne rozmowy nie pozwoliłby siedzący obok przy stoliku pop. To na Cyprze częsty widok – tu kawiarnia nie jest sferą profanum, lecz sacrum. Duchowny cieszy się szczególnymi względami, wszyscy się tu do niego garną, choć bynajmniej nie ze względów religijnych. Prawosławny ksiądz to bowiem sumienie i mózg wsi. I to z nim przy partyjce pilotty (gra w karty) ustala się najważniejsze sprawy lokalnej społeczności. Teraz też toczy się jakaś zażarta, głośna dyskusja. – Obcokrajowcy, którzy nie znają greckiego, często pytają, czy się kłócimy. Ale my, Cypryjczycy, taki mamy gorący, południowy temperament. Podniesiony głos nie jest u nas wynikiem agresji, lecz zaangażowania w rozmowę. Generalnie jesteśmy bardzo przyjaźni – wyjaśnia Alexandros. Najwyraźniej ma rację, bo nasza obecność wywołuje eksplozję gościnności. Kawa na Cyprze podobno smakuje zupełnie inaczej niż w każdym innym kraju. Parzy się ją w metalowych rondelkach zanurzonych w rozgrzanym na ogniu piasku. Dzięki temu napar równomiernie ogrzewany jest ze wszystkich stron. Rzeczywiście, smakuje przednio, choć nie rozumiem, po co muszę do niej dolać odrobiny zimnej wody. Argument, że każdy Cypryjczyk tak robi, żeby w upalny dzień ostudzić nieco napój, do końca do mnie nie trafia. Miłość i walka Alexandros przekonuje, że jako Polak koniecznie muszę zobaczyć Park Archeologiczny w Pafos. Wpisane na listę UNESCO wykopaliska odkrył w 1964 r. prof. Kazimierz Michałowski, legenda polskiej archeologii. – Profesor przyjaźnił się z moim ojcem i pewnie ta znajomość sprawiła, że poszedłem na archeologię – chwali się Alexandros. I z dumą pokazuje świetnie zachowane mozaiki z II i III w. Przedstawiają zakrapiane winem uczty, polowania, konkurs piękności morskich nimf – najwyraźniej właścicielom czas mijał beztrosko. Mój przewodnik zatrzymuje się przy domu hellenistycznym, w którym pod koniec lat 80. jako student sam prowadził archeologiczne wykopaliska. Ostatniego dnia planowanych prac odkopano tam dzieło przedstawiające niespotykane gdzie indziej wyobrażenie Afrodyty. – To bogini miłości, zwykle pokazywana jako piękna, naga kobieta. Tymczasem nasza ma w ręku włócznię, jakby szykowała się do walki – uśmiecha się Alexandros. Gad z morskiej fali Ja jednak przypominam sobie, że przyjechałem tu w poszukiwaniu niezwykłych plaż. Na szczęście okolice to świetna baza wypadowa na półwysep Akamas – najdzikszy, oddalony od cywilizacji region kraju. Ale że to Cypr, okazuje się, że to zaledwie kilka chwil samochodem od Pafos. Trwająca tysiąclecia izolacja tego zakątka sprawiła, że rozwinęły się tu unikatowe gatunki zwierząt i roślin. Piaszczyste plaże koło Lary słyną z żółwi wodnych. Od końca maja do sierpnia zwierzęta te wychodzą na ląd, by głęboko w piasku złożyć swoje jaja. Młode nie przeżyłyby, gdyby przyjeżdżały tu tabuny turystów, toteż ekolodzy bronią tej dziczy przed rozbudową turystycznej infrastruktury. Na piasku bez trudu znajduję skorupki żółwich jaj przypominające pomarszczone pingpongowe piłeczki. Czy zobaczę też legendarnego żółwia? Wiem, że najbardziej wytrwali potrafi ą spędzić w tym celu na plaży niejedną księżycową noc. Może i ja spróbuję? Chyba mimo wszystko wolę zobaczyć wyłaniającego się z morskiej piany gada niż Afrodytę. W końcu tutejsza odmiana bogini miłości trzyma w dłoni ostry, niszczący miecz. Kilka cennych rad: Od czerwca do września panują upały, od listopada do lutego lub marca – trwa zima. Reszta roku to stosunkowo krótkie wiosna i jesień. Większość odwiedzających Cypr korzysta z oddalonego o 49 km od Nikozji lotniska w Larnace. Linię obsługują PLL LOT. Wygodnym środkiem transportu jest wypożyczone auto. Choć na Cyprze obowiązuje ruch lewostronny, samochody z wypożyczalni mają czerwone tablice. To dla miejscowych znak, że kierowca może mieć kłopot z ruchem drogowym. Cypryjczycy są dla takich osób niezwykle wyrozumiali, a kultura na drodze należy do wzorcowych. Do najgłębiej ukrytych w górach Troodos wiosek, klasztorów i miast na wybrzeżu dotrzemy autobusami. Sieć autostrad poprawiła swą jakość po wejściu kraju do Unii Europejskiej. Maksymalna dopuszczalna prędkość na autostradach to 100, minimalna – 65 km/h. Na pozostałych drogach maksymalna prędkość to 80 km/h, a w terenie zabudowanym – 50 km/h. Obowiązkowe jest zapinanie pasów bezpieczeństwa tylko z przodu auta. Cypr jest jednym z najbezpieczniejszych krajów Europy. Ponieważ społeczeństwo jest niewielkie, a kraj jest wyspą, wykrywalność przestępstw jest bardzo wysoka, co powoduje, że prawie nikt nie dopuszcza się czynów zabronionych. Do cerkwi nie należy wchodzić w krótkich spodenkach czy bluzkach na ramiączkach. W przeciwieństwie do prawosławia wschodnioeuropejskiego nie ma natomiast zwyczaju nakrywania głowy przez modlące się w świątyni kobiety. W wielu cerkwiach zakazują używania lamp błyskowych podczas fotografowania ikon i fresków. Miłośnicy jazdy na rowerze mogą korzystać z licznych szlaków rowerowych w okolicach półwyspu Akamas i na wzgórzach masywu Troodos. Rowery górskie można wypożyczać we wszystkich ośrodkach turystycznych wokół dużych hoteli.
Kolorowe Jeziorka. Rudawy skrzą się wszystkimi kolorami tęczy
W Rudawach Janowickich powiedzenie "podobne jak dwie krople wody" przestaje mieć sens.
Kolorowe Jeziorka w Rudawach Janowickich to dowód na to, że przemysł może sprzyjać pięknu. Wszystko zaczęło się od Christiana Prellera, pruskiego przedsiębiorcy, który w 1773 r. w Szklarskiej Porębie założył największą w kraju wytwórnię kwasu siarkowego niezbędnego m.in. do produkcji prochu strzelniczego. Jednym z podstawowych składników był piryt, który pozyskiwano właśnie z okolicy wsi Wieściszowice. Nazywano go zresztą „złotem głupców”, bo amatorscy zbieracze minerałów brali często pirytowe kryształy za samorodki złota. Po dziesięcioleciach eksploatacji zawartość siarki w tutejszej kopalinie była już jednak niewielka, dlatego wyrobiska ostatecznie porzucono w 1925 r. Z czasem zalała je woda, tworząc sztuczne jeziorka, którym różnorodne minerały nadały bajkowe barwy. Ten efekt niezwykłej kooperacji człowieka i natury oczarował także czytelników Travelera: Kolorowe Jeziorka uznali oni w głosowaniu za jeden z siedmiu nowych cudów Polski. Wędrówkę zaczynamy we wsi Wieściszowice, podążając zielonym szlakiem w kierunku Wielkiej Kopy. Po 15–20 min dochodzimy do Jeziorka Purpurowego. Jego genezę można wyczuć nosem – w powietrzu unosi się intensywny chemiczny zapach będący pamiątką po XVIII-wiecznej kopalni pirytu Nadzieja. Krwistoczerwona barwa wody to wspólne dzieło żelaza i siarki. Nad lustrem wody wznoszą się nagie, wysokie na ponad sto metrów żółtordzawe zbocza. Podczas słynnej powodzi tysiąclecia w 1997 r. Jeziorko Purpurowe zalało część Wieściszowic, co spowodowało zanik akwenu. Na szczęście po jakimś czasie woda tu powróciła. Dzięki staraniom lokalnego biznesmena Wojciecha Nowaka tuż obok wybudowano nawet wygodny parking, miejsce do grillowania i niewielką platformę widokową. W sezonie można tu nawet zjeść pierogi. Oczywiście kolorowe. Wspinający się stromo przez las szlak doprowadza nas po 10 min do Jeziorka Szmaragdowego. Na oko jest jakieś czterokrotnie mniejsze od Purpurowego. Jego woda barwą przypomina krystalicznie czysty ocean, ale tak naprawdę z punktu widzenia chemicznego czysta nie jest – zawiera liczne związki miedzi. Kopalnia, która tu niegdyś istniała, nosiła magiczną nazwę Nowe Szczęście. Ale samo jeziorko cieszyło się szczęściem zmiennym – w latach 50. XX w. nawet je osuszono, planując wznowienie wydobycia pirytu. Nic z tego nie wyszło, a po kilku latach woda wróciła na swoje miejsce. Po jakichś 20 min marszu trafiamy na najwyżej położone, nieco ukryte w zaroślach Jeziorko Zielone powstałe w wyrobisku po kopalni Gustaw. Niestety okresowo wysycha. Trzeba mieć nadzieję, że nie podzieli losu istniejącego niegdyś Jeziorka Żółtego, po którym pozostało jedynie wspomnienie i zagłębienie w ziemi. W połowie XIX-wieku w Wieściszowicach planowano założyć uzdrowisko, wykorzystując wody siarczkowe, jednak wówczas projekt upadł. Dziś administrator jeziorek Wojciech Nowak poważnie się zastanawia, by do tej idei wrócić. – Tym bardziej że z powodzeniem testowaliśmy już lecznicze właściwości wody – tłumaczy. Jego pomysłem jest połączenie kuracji siarkowej z medytacją i jogą, z którymi okolice Kolorowych Jeziorek też mają związek. Zaledwie 6 km od nich na trasie ze Skalnika do Pisarzowic znajduje się bowiem unikatowa na skalę Polski wieś Czarnów zamieszkała przez wyznawców Hare Kryszny. W czasach PRL byli oni w Polsce prześladowani, stąd w latach 80. osiedlili się właśnie tu – w miejscu trudno dostępnym i górzystym. Zbudowali też pierwszą w Polsce hinduistyczną świątynię. Dziś krysznowcy nie muszą się już ukrywać, żyją w zgodzie z chrześcijańskimi sąsiadami, prowadzą agroturystyczne gospodarstwo, propagują wegetarianizm i uprawy ekologiczne. W 2010 r. zorganizowali tu nawet Festiwal Krów. Mimo tych zmian w Rudawach Janowickich człowiek niezmiennie żyje w symbiozie z naturą, a z tej kooperacji wychodzą niezwykłe cuda. I nie chodzi tylko o jeziorka. INFO Kolorowe Jeziorka położone są w Rudawach Janowickich w Sudetach. Jadąc z Wrocławia, należy się kierować drogą nr 5. Pomiędzy Bolkowem a Kamienną Górą dojechać do Marciszowa (można tu też dotrzeć koleją). W Marciszowie trzeba skręcić w lewo na drogę nr 328 i jechać ok. 7 km do wsi Wieściszowice (możliwy też dojazd autobusem PKS). Tu znajdują się już drogowskazy na jeziorka. www.rudawyjanowickie.pl www.marciszow.pl Marcin Dzierżanowski
Jeśli myślisz, że Zurych to mekka krawaciarzy, nudnych bankierów i zestresowanych swoim bogactwem pracowników korporacji, po prostu tam pojedź. Przekonasz się, że to najbardziej wyluzowane miasto Europy.
Szwajcarzy opowiadają, że kiedy Pan Bóg stworzył świat, rozmaicie rozdzielał różne dobra. Włochom dał krajobrazy i świetną kuchnię, Niemcom porządek i bogactwo, a Francuzom sztukę i fantazję. Na koniec postanowił stworzyć jeden kraik, który będzie miał to wszystko w jednym miejscu. Nazwał go Szwajcarią. Ta opowieść ma jeszcze puentę dopisaną przez sąsiadów Szwajcarii. Otóż, według nich, nazajutrz Pan Bóg poczuł się trochę nie fair. Nie może być tak, że jedni mają aż tak wiele. Dla równowagi stworzył więc… nudnych Szwajcarów. Jadąc do Zurychu, nie znałem tej anegdoty, ale podświadomie byłem wyznawcą zawartego w niej stereotypu. Zurych kojarzył mi się ze szwajcarskim zegarkiem: perfekcyjny, precyzyjny i cholernie drogi. Taki doskonały mechanizm można podziwiać, ale trudno polubić. Bardzo się myliłem. Pierwszy dzień 10:00 Już na Dworcu Głównym (Hauptbahnhof) czeka pierwsze zaskoczenie. U sufitu hali solidnego XIX-wiecznego budynku wisi potężna kolorowa rzeźba Anioła Stróża. Jej autorka, francuska artystka Niki de Saint Phalle, chorowała na depresję, a sztuka miała być dla niej terapią. I z pewnością była, bo gigantyczny, biuściasty i niezwykle kolorowy anioł w zaawansowanej ciąży, za to w kostiumie kąpielowym wygląda na szczęśliwego. Dzieło ufundowała firma ochroniarska strzegąca szwajcarskich kolei. Taki jak anioł jest cały Zurych: zaskakujący, kolorowy i zwariowany, ale dający poczucie pełnego bezpieczeństwa. 11:00 Wychodząc z dworca, już wiem, gdzie się narodziło stereotypowe wyobrażenie Szwajcarii. Z pewnością na Bahnhofstrasse. Ta ulica to zuryska Piąta Aleja i Pola Elizejskie, tylko bardziej elegancka od sióstr z Nowego Jorku i Paryża. Miesięczny czynsz za metr kwadratowy wynosi tu 20 tys. złotych, ponad pięć razy więcej niż na warszawskim Nowym Świecie. A im bliżej Jeziora Zuryskiego, tym drożej. W połowie drogi reprezentacyjny Paradeplatz, który jeszcze 150 lat temu otoczony był śmierdzącymi kanałami ściekowymi. Dziś mają tu siedziby największe banki, a w dawnych kanałach pod asfaltem znajdują się podobno gigantyczne skarbce. Jeśli to prawda, to na Bahnhofstrasse dosłownie chodzi się po pieniądzach. Przy okazji warto wstąpić do okupowanej przez starsze panie z wyższych sfer cukierni Sprüngli nej przez starsze panie z wyższych sfer (Bahnhofstrasse 21). Sprzedają tu słynne Luxemburgerli. Te nadziewane kremem dwuipółcentymetrowe ciasteczka nieco przypominają nasze bezy, choć są od nich droższe i uchodzą za bardziej eleganckie. Nazwa, która w szwajcarskim dialekcie oznacza „ciastko luksemburskie”, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Właściciele lokalu wymyślili ją kilkadziesiąt lat temu wyłącznie w celach marketingowych. Podziałało, bo bracia Tomas i Milan, praprapra wnukowie Rudolfa Sprüngliego, robią obecnie pół tony tych słodyczy dziennie! 13:00 Skręcając w lewo w kierunku rzeki, czuję się, jakbym w bardzo ekskluzywnych liniach lotniczych przeszedł z klasy biznes do ekonomicznej. Nadal luksusowo, ale z mniejszym rozmachem, za to – przynajmniej dla mnie – bardziej swojsko. – Mam dwie wiadomości: jedną dobrą, drugą złą – tłumaczy Ruth Rey, przewodniczka, kiedy zbliżamy się do Starego Miasta. – Zła jest taka, że nie mamy pałaców ani królewskich zamków. Po prostu w Szwajcarii nigdy nie było królów. Ale dzięki emu od stuleci nie mieliśmy wojny ani nawet dużego pożaru. I to jest dobra wiadomość, bo wszystko, co zobaczycie, jest autentyczne, niezniszczone – wyjaśnia. Prawdziwość tych słów sprawdzam na wzgórzu Lindenhof, skąd rozciąga się piękny widok na Limmat i Starówkę. Starsi panowie grają tu w szachy gigantycznymi figurami sięgającymi im do kolan. Jak wszystko w Zurychu – trochę absurdalne, ale bardzo efektowne. 16:00 Ta zasada ma jeden wyjątek: kościoły. Te wyglądają jak ubogie krewne katedr innych europejskich miast. W końcu to tu w górującym nad miastem Grossmünster przez lata nauczał ojciec szwajcarskiej reformacji Ulrich Zwingli. Był znacznie bardziej radykalny od Marcina Lutra, wszystko pachniało mu bałwochwalstwem. Nakazał usunięcie ze świątyń wszystkich rzeźb, obrazów, zlikwidował ołtarze, zakazał gry na organach, a z wież pousuwał dzwony. Konsekwencje widać do dziś w postaci surowych, pustych kościelnych wnętrz. Pomysłowi Szwajcarzy i na to znaleźli jednak sposób: St. Peter Kirche przyciąga turystów największym zegarem wieżowym na świecie (średnica cyferblatu 8,7 m!), Fraumünster – dziecięco kolorowymi witrażami Marca Chagalla, a Grossmünster – wieżą z widokiem na panie opalające się toples. 18:00 Mniej purytański klimat można poczuć na Niederdorf, wąskiej uliczce w sercu Starówki, nazywanej przez miejscowych pieszczotliwie Dörfii, czyli wioseczka. Niemieckojęzyczni Szwajcarzy, trochę jak Polacy, uwielbiają zdrobnienia: chodzą uliczkami, jedzą mięsko i wydają pieniążki, co jest źródłem niezliczonych żartów ze strony Niemców i Austriaków. Mimo małych rozmiarów pomieszczono tu nieprawdopodobną liczbę szacownych gotyckich kamienic, ale też kafejek i nocnych klubów. No i fontann, które są znakiem rozpoznawczym Zurychu, a zwłaszcza Starówki. W całym mieście jest ich ponad tysiąc, a woda każdej z nich nadaje się do picia. Dlatego w upalne dni wszyscy podchodzą do nich z buteleczkami, zaoszczędzając na napojach, tym bardziej że w centrum niewiele jest sklepików spożywczych. Czystością zaskakuje też rzeka Limmat – okoliczne kąpieliska (25 w całym Zurychu, 18 na wolnym powietrzu, głównie nad rzeką lub jeziorem) to nie tyle atrakcja turystyczna, co element życia codziennego mieszkańców. Nietrudno spotkać biznesmena, który w porze lunchu zdejmuje garnitur od Armaniego, pluska się w położonym o 200 metrów od swojego banku kąpielisku Männerbad, po czym, jak gdyby nigdy nic, wraca do swoich akcji, obligacji i korporacyjnych nasiadówek. 19:00 Bo w Zuruchu zawsze panowała wojna postu z karnawałem. Dzięki temu to właśnie tu narodziła się sztuka współczesna. Zaczęło się banalnie: w czasie pierwszej wojny światowej do neutralnej Szwajcarii przyjechało wielu artystów z całej Europy. Wśród nich Hans Arp ze Strasburga, który wyłgał się przed mobilizacją w ojczyźnie, udając szaleńca. A że malarze i poeci zazwyczaj nic poza sztuką robić nie potrafią, Arp skrzyknął kilku kolegów i założył nocny klub Cabaret Voltaire (Spiegelgasse 1). Spędzali tu większość czasu, później to ich nicnierobienie okrzyknięto mianem „buntu przeciwko wojnie i burżuazji”. Właśnie w tej knajpie narodził się dadaizm, nurt, który utorował drogę sztuce współczesnej. Absurd, odrzucenie wszelkiej konwencji, nonsens, prymitywizm – ideę dadaistów najlepiej oddaje wystawienie w galerii pisuaru jako rzeźby pod nazwą Fontanna. Lokal, który popadł w ruinę i zapomnienie (przez jakiś czas okupowali go anarchistyczni squatersi), otwarto na nowo sześć lat temu. Dziś działa tu kawiarnia, bardziej niż z kawy i serwowanych dań znana z niezwykłego dadaistycznego wystroju oraz organizowanych tu awangardowych wystaw. Dzieła dadaistów można też podziwiać w Muzeum Sztuk Pięknych Kunsthaus (Heimplatz 1), uznawanym za najlepszą w kraju galerię sztuki. Miejsce słynie też z prac van Gogha, Moneta i Rodina, wreszcie Picassa, który organizował tu swoje pierwsze wielkie wystawy. Miłośnicy sztuki współczesnej powinni się też wybrać do pobliskiej restauracji Kronenhalle (Ramistrasse 4). Wprawdzie na obiad w niej stać wyłącznie najbogatszych, ale biedniejsi mogą nakarmić swoje oczy wspaniałymi dziełami Picassa, Chagalla, Matisse’a i Miró, należącymi do nieprzyzwoicie bogatej rodziny Zumstegów. 21:00 Na kolację wybieram coś tańszego, choć równie ekskluzywnego. Dwupoziomowa, elegancko designerska restauracja Hiltl (Sihl- strasse 28) to najstarsza wegetariańska restauracja w Europie. Dziś wyjątkowo modna – rano biznesmeni z pobliskich banków przychodzą do niej na kawę i śniadanie, nieco później na lunch, wieczorami całe rodziny jedzą tu kolacje (na szklanej ścianie przy schodach dzieci mogą rysować mazakami i to dla nich największa atrakcja), a wieczorem bawi się tu młodzież. – Gdy powstawała w 1898 roku, klienci ze wstydu wchodzili do lokalu tylnymi drzwiami. Ludzie, którzy nie jedli mięsa, uważani byli albo za sekciarzy, albo za biedaków – tłumaczy Anuschka Gwada, jedna z menedżerek lokalu. Trudno w to uwierzyć, obserwując ustawiające się od godz. 22 kolejki młodych wystylizowanych studentów, oczekujących niekiedy godzinę lub więcej na wejście do jednego z najmodniejszych klubów w okolicy. W tym czasie szef kelnerów Richard przeprowadza szybką akcję przekształcenia restauracji w nocny klub. Dzięki specjalnemu systemowi rolety i zasłony zasłaniają wszystkie okna, włączają się punktowe reflek- tory, samoobsługowy bar sałatkowy zamienia się w miejsce serwowania drinków, w kącie rozstawia się didżej – po dwudziestu minutach wnętrze jest nie do poznania. Zaczyna się dyskoteka, podczas której każdy, kto przekroczył trzydziestkę, musi czuć się staro. 23:00 Takich odczuć nie mam w oddalonym o 10 minut drogi Frauenbad (Stadthaus-quai), gdzie również trwa dyskoteka. Nie jest to ani klasyczny klub, ani bar, tylko położona w sercu starówki nad rzeką Limmat… wciąż działająca publiczna łaźnia kobieca. Założona w XIX wieku dla poprawy stanu higieny wśród zuryskich mieszczanek dziś służy jako kąpielisko i miejsce opalania się toples. – W eksponowaniu nagości u stóp najpiękniejszych budynków Starego Miasta dominują starsze panie – narzeka nasza przewodniczka Ruth Rey. Przez grzeczność nie protestuję przeciwko uwadze, która w zasadzie mogłaby zostać uznana za dyskryminację ze względu na płeć i wiek. Wieczorem o żadnej dyskryminacji mowy już nie ma: zamknięty dotąd przez mężczyznami lokal zamienia się w koedukacyjną dyskotekę pod gołym niebem Barfussbar. Tu żadna selekcja nie obowiązuje – równie dobrze bawi się student, jak i jego rodzice. Od basenu odbijają się podświetlone wieże Grossmünster, a kolorowe światła migają wśród pryszniców i drewnianych przebieralni. Te ostatnie są nie tylko pamiątką po podstawowej funkcji lokalu, jaką pełni on za dnia, ale nieoczekiwanie stają się ciekawym elementem wystroju wnętrza, trochę surrealistycznym czy raczej dadaistycznym jak cały Zurych. Trzeba tylko uważać, żeby w alkoholowo-tanecznym szale nie wpaść do basenu. Ale co tam: jest ryzyko, jest zabawa! Drugi dzień 10:00 Drugi dzień w Zurychu to okazja do zobaczenia mniej stereotypowego oblicza miasta. Zaczynam od Züri West. Jeszcze trzydzieści lat temu była tu klasyczna dzielnica przemysłowa (Kreis 5), która, wraz z sąsiadującą mieszkaniową dzielnicą robotniczą (Kreis 4) tworzyła zachodnią – gorszą część miasta. Dziś Züri West to centrum artystycznej bohemy. Opuszczone browary, fabryki mydła i stalownie pozamieniano na gigantyczne centra sztuki i najbardziej designerskie lofty, jakie można sobie wyobrazić. Ten luksus kosztuje: dziś na mieszkanie tutaj stać tylko najbogatszych. Reszcie pozostaje snobowanie się w tutejszych knajpach, galeriach i klubach, których samo oglądanie jest artystycznym przeżyciem. Zaczynam od najmłodszego dziecka rewitalizowanej dzielnicy – modnego Im Viadukt (Limmatstrasse 231). Ten stary i do niedawna zaniedbany wiadukt kolejowy z 1894 r. od dwóch lat staje się kultowym miejscem spotkań młodych ludzi. W łukach pod wiaduktem aranżowane są coraz modniejsze restauracje, puby, delikatesy i galerie. Tra? am akurat na długo zapowiadane otwarcie Markthalle – połączenia hali targowej i centrum slow food. Miejsce zaskakujące i imponujące: między kramikami z winem, świeżymi warzywami i rybami krążą kelnerzy, oferując wyszukane dania restauracyjne. Ceny towarów znacznie wyższe niż w sklepach, więc Markthalle nadaje się bardziej na lans niż na zakupy. Przed wejściem na rozstawionych stołach kucharze robią pokaz domowej produkcji kiełbasy. Dla mnie to żadna atrakcja (z dzieciństwa pamiętam, jak moja babcia robiła dokładnie tak samo), ale Szwajcarzy są zachwyceni. W długiej kolejce ustawiają się po świeże wursty, które trafiają prosto na grill i są sprzedawane razem z lokalnym piwem Turbin Bräu. Znacznie bardziej niż wursty zachwycają mnie dwa lofty, które znajdują się 400 metrów dalej. Steinfelsareal, dziś tętniące życiem centrum artystyczno-mieszkaniowe, powstał w byłej fabryce mydła. Znajdujący się tuż obok luksusowy apartamentowiec to z kolei dawna drukarnia Müller Martini. Do etnicznej restauracji Mama Africa (Heinrichstrasse 239) warto zajrzeć nie tylko dla oryginalnej kuchni rodem z RPA, ale też z powodu niezwykle ciekawego wystroju wnętrza będącego krzyżówką afrykańskiego folkloru i zachodnioeuropejskiego minimalizmu. Szkło i metal w wersji etno. Gdyby Ikea powstała w Afryce, jej projektanci promowaliby właśnie taki styl. 12:00 Skręcając w Hardstrasse, mijam kompleks kin Abaton, by po kilku minutach dotrzeć do mekki artystycznej awangardy Zurychu – słynnego teatru Schiffbau (Schiffbaustrasse 6). Jak sama nazwa wskazuje, mieści się on w budynku dawnej stoczni. Trudno o tym zapomnieć – w surowych, odartych z tynków wnętrzach wyeksponowano gigantyczne stalowe konstrukcje, na których opiera się gigantyczny gmach. Architekt Peter Kern, któremu 15 lat temu powierzono zadanie przerobienia opuszczonej fabryki w świątynię sztuki, dokonał prawdziwego cudu. – Nie za darmo, bo modernizacja budynku i jego otoczenia kosztowała miasto 90 mln franków – podkreśla nie bez dumy Ruth Rey. Efekty można podziwiać nie tylko w jednej z dwóch sal teatralnych (większej Halle i mniejszej Box), ale też w klubie jazzowym Moods oraz eleganckiej restauracji LaSalle. W pietyzmie, z jakim Szwajcarzy traktują postindustrialne przestrzenie, musi być coś więcej niż tylko moda na architekturę loftową. W kraju, gdzie od stuleci prawdziwą arystokracją byli rzemieślnicy, a praca fizyczna (dzięki Kalwinowi i Zwinglemu) – drogą osobistego zbawienia, najpierw kupieckie gildie, a potem fabryki stanowiły coś w rodzaju centrum życia społecznego. Może dlatego architekci aż tak eksponują przemysłową przeszłość modernizowanych przez siebie budynków. Turbinenplatz, największy rekreacyjny plac w mieście, to przecież po polsku „plac Turbiny”. Czy poza Szwajcarią ktokolwiek wpadłby na pomysł nadania tak reprezentacyjnemu miejscu nazwy silnika? Albo rozstawione na nim wielkie drewniane ławy, na których można siedzieć lub leżeć, zaprojektował tak, by przypominały surowe pokłady okrętów, które tu kiedyś produkowano? W Zurychu takie pomysły rodzą się same. Właściciel i twórca designerskiej restauracji Gnüsserin położonej w pobliskim centrum Puls 5 (Giessereistrasse 18) sam zaprojektował jej wnętrze. Kiedy brał się do roboty, była tu opuszczona odlewnia stali (działała do 1986 roku). Dziś restauracja zachęca do odwiedzin nie tylko świetną, choć nietanią szwajcarską kuchnią z górnej półki, ale i niezwykłym wnętrzem. Jej szef chętnie pokazuje czarno-białe zdjęcia, na których widać kupę gruzu i metalu. Gruz zniknął, metal został – w głównej sali nad stołami wznosi się gigantyczny mosiężny piec do wytopu staliwa, luksusowe wina poustawiano na stojakach z brązu, zlewy są z pofabrycznych elementów żeliwnych, nawet karty dań oprawiono w metalowe okładki. Całość ocieplają ognistopomarańczowe meble i światło, którego rolą jest tu nie tyle rozjaśnić wnętrze, ile złagodzić surowość dawnej stalowni. To połączenie oddaje też nazwa lokalu – gnuss to w szwajcarskim dialekcie niemieckiego „rozkosz”, Giesserei – odlewnia. „Gnüsserei” więc to jakby fabryka przyjemności. Genialne, prawda? 13:00 Wracając do centrum, zaczepiam o Muzeum Designu (Museum für Gestaltung, Ausstellungstrasse 60). Można tu oglądać chociażby projekty mebli, których nie powstydziliby się współcześni projektanci, a które powstały w latach dwudziestych i trzydziestych ubiegłego stulecia. Wystarczy pół godziny, żeby z tych postindustrialnych klimatów przenieść się do zupełnie innego świata. Z Paradenplatz, Bahnhofstrasse lub spod dworca głównego co kilka minut odjeżdża tramwaj do zuryskiego ZOO (Zürich Zoologischer Garten, Zürichbergstrasse 221), jednego z najlepszych i najbardziej spektakularnych w Europie. Jego wyjątkowość polega nie na nagromadzeniu dużej liczby zwierząt w klatkach, lecz na próbie stworzenia im możliwie naturalnych warunków życia. Ogród podzielono na regiony geograficzne: Eurazja, Ameryka Południowa, Afryka, itp. Największą atrakcją jest gigantyczny pawilon, w którym odtworzono fragment parku narodowego Masoala. W hali (Masoala Rain Forest) zadbano o to, by nawet temperatura i wilgotność była taka jak w tropikalnym lesie deszczowym na Madagaskarze. Chodząc wąskimi alejkami, raz po raz natrafiam na kameleona, obok w wodzie kąpie się ogromny żółw, na gałęziach wylegują się lemury, a nad głową fruwają afrykańskie ptaki. Te 11 hektarów to jedynie zapowiedź kolejnych ekosystemów, nad których stworzeniem trwają obecnie prace, m.in. etiopskich gór, azjatyckiej pustyni i afrykańskiej sawanny. W tradycyjnej części ogrodu można podziwiać rzadkie w niewoli (choć słowo „niewola” niezbyt pasuje do zoo w Zurychu): pandy, tygrysy syberyjskie, mongolskie wilki czy gigantyczne żółwie z Galapagos. Oryginalnym pomysłem jest „zoolątko” (Zoolino) – pawilon strefa dla dzieci, w której mogą one się bawić m.in. z kurami, świniami, kaczkami i końmi. Na miejscu jest też restauracja serwująca egzotyczne dania. 15:00 Na obiad postanawiam jednak spróbować czegoś lokalnego i wracam do centrum. Najbardziej tradycyjne zuryskie dania oferuje klimatyczna restauracja Zeughauskeller (Bahnhofstrasse 28 a). Lokal znajdujący się w budynku XV-wiecznej zbrojowni robi wrażenie jadłodajni, do której w dawnych wiekach przychodzili kupcy, żeby szybko i dobrze zjeść, i w której od tamtego czasu niewiele się zmieniło. Z fotografem Pawłem zamawiamy po dużym piwie, nie wiedząc, że według tutejszych standardów „duże” znaczy litrowe. Do tego najbardziej typowe danie miasta – Züricher Geschnetzelte mit Rösti, czyli duszone zrazy cielęce po zurysku w sosie pieczarkowym z ziemniaczanym plackiem z grubo startych ziemniaków. Wszystko cudownie uduszone w śmietanie, wysmażone na głębokim tłuszczu, ciężkie, kaloryczne. Aż dziw bierze, że nie wymyślili tego Polacy. 16:00 Wychodzę na Bahnhofstrasse, ale sfrustrowany wysokimi cenami, nie mam już ochoty na łażenie po tutejszych ekskluzywnych sklepach. Mam wrażenie, że większość z nich służy raczej do oglądania niż handlowania. Na szczęście trafiam na pchli targ przy Stadthausanlange (Bürkliplatz) – to chyba jedyne miejsce w mieście, gdzie można znaleźć kram z napisem „wszystko za franka”. Wybór całkiem niezły – od starych fotografii przez monety do metalowych figurek. Obok za znacznie większą kwotę można kupić podobno wartościowe antyki. Nie znam się na tym, więc nawet nie próbuję się targować. Krótki spacerek nabrzeżem i dochodzę do gigantycznego miejskiego parku Zürichhorn położonego nad jeziorem Genewskim, ulubionego miejsca wypoczynku mieszkańców. Czy w tym niemal najbogatszym mieście świata nikt nie pracuje?! Choć jest dopiero popołudnie, wszyscy nad wodą piją z puszek piwo (dopóki zachowują się poprawnie, żaden policjant się nimi nie interesuje), obok na statkach i żaglówkach pływają całe rodziny, na plaży obściskują się zakochane pary. W okolicach pełno miejsc przygotowanych na rodzinne grille i pikniki. I jeszcze te olśniewające Alpy, które tu, nad wodą, mam jak na talerzu! Sprawdzam na mapie, bo nie wierzę, ale jestem zaledwie dwa kilometry od centrum. Nie tak wyobrażałem sobie miasto będące bankowo-biznesową stolicą świata, ale to miłe zaskoczenie. W duchu więc powtarzam za Kramerem z kultowego Vabanku Juliusza Machulskiego: „Zurych... Alpy… Tu się oddycha!”.
Botswana: Afrykańska księżniczka. 9 porad dla tych, którzy chcą ją poznać
Za siedmioma górami, za siedmioma pustyniami mieszkała księżniczka i… wszędzie miała daleko. Tak mogłaby się zaczynać bajka o Botswanie. A jak daleko, to i podróż kosztowna, i dostarczanie towarów też.
Niemal wszystko, co potrzebne do życia, trzeba importować i przewozić, czasem tysiące kilometrów. W Maun, najbardziej turystycznym mieście Botswany, może np. przez tydzień nie być w sklepach jajek, bo nie ma ich jak dowieźć z sąsiednich krajów. Na szczęście dla miejscowych, a na nieszczęście dla chcących tu przyjechać Botswana to kraj, jak na warunki afrykańskie, bogaty (dochód narodowy na głowę mieszkańca jest niewiele niższy niż w Polsce). Dość powiedzieć, że jest największym eksporterem diamentów na świecie, ma zasoby innych kamieni szlachetnych i złota. Nie jest to więc uboga księżniczka i ma czym płacić. Ma też najstabilniejszą walutę w regionie – pulę, mocniejszą nawet od randa RPA uważanego za franka szwajcarskiego Afryki. W efekcie ani podróż do Botswany, ani pobyt w niej do najtańszych nie należy. Zresztą większość tutejszych operatorów turystycznych nastawiona jest na zamożnego turystę chcącego się pochwalić w rodzinnej Europie czy USA zdjęciami z egzotycznego safari. Dlatego np. pobyt w najlepszych kampach dla turystów w delcie Okawango czy w pobliżu rezerwatu Chobre może kosztować kilka tysięcy dolarów za kilka dni. Można jednak obniżyć te koszty znacznie, jeśli się wie jak. 9 SPOSOBÓW, JAK TANIO PODRÓŻOWAĆ PO BOTSWANIE 1. NIE LEĆ DO MAUN Jeśli nie traficie na superpromocję na lot Warszawa–Johannesburg–Maun, najtańszy bilet w dwie strony będzie kosztował 13 tys. zł, a cena może sięgnąć nawet 30 tys. zł. Jeśli jednak polecicie tylko do Johannesburga w RPA, zapłacicie 3 tys. zł. W RPA wypożyczcie samochód i w drogę. Trwa to trochę dłużej, ale po drodze możecie pozwiedzać. Jeśli zaoszczędzicie na przelocie, będzie was stać na wszystko. 2. WEŹ SAMOCHÓD Z NAMIOTEM ...na dachu. Wtedy będziesz mógł nocować praktycznie wszędzie. Auta są wyposażone w kuchenkę. Koszt ok. 7,5 tys. zł za miesiąc. Zero za noclegi. 3. NIE SZPANUJ W 4X4 Ale można jeszcze taniej. Zamiast szpanerskiej terenówki wypożyczcie... volkswagena polo classic (z bagażnikiem – to ważne). Za miesiąc zapłacicie niespełna 2,5 tys. zł, a dojedziecie do 99 proc. miejsc wartych odwiedzenia w Botswanie. Jeśli weźmiecie też własny namiot i zanocujecie na polach namiotowych, Botswana stanie się niemal tania. Zwłaszcza jeśli samochód będzie wypożyczony w RPA. 4. UNIKAJ KAMPÓW PRZY PARKACH NARODOWYCH Oczywiście można wypoczywać w obozach dla wymagających turystów w samym sercu delty Okawango czy ostoi dzikich zwierząt w Chobe. Obsługa jest tam doskonała, jedzenie pyszne, a wino dobre. Niestety to koszt od 500 dol. za noc. Lepsze są kempingi poza obszarem parków, np. w pobliżu Maun, gdzie ceny za pole namiotowe są 10, a nawet 20 razy niższe. 5. LEPSZA ŁÓDŹ Z MOTOREM Największą atrakcją w delcie Okawango jest wycieczka mokoro, czyli dłubanką z pnia drzewa napędzaną przez flisaka z kijem. Delta ma 400 km długości, ile przepłyniecie w mokoro w dwie godziny? Lepiej znaleźć kogoś, kto w podobnej cenie przewiezie was po delcie płasko- denną łodzią motorową. Zobaczycie dużo więcej. 6. JADAJ Z MIEJSCOWYMI Jedzenie w ośrodkach turystycznych bywa kosztowne. Lepiej przyjrzeć się, gdzie chodzą miejscowi. Tam z pewnością jest taniej, choć nie zawsze smaczniej. Najtańszym, a przy tym pożywnym lokalnym daniem jest pap (rodzaj gęstej owsianki robionej jednak najczęściej nie z owsa, tylko kukurydzy) z mięsem wołowym. To niezbyt wykwintne, ale pożywne danie można znaleźć także na niektórych stacjach benzynowych, co ułatwia żywienie się w drodze. 7. NIE RÓB SOBIE KRZYWDY Łatwo powiedzieć, trudniej zrobić. Problem polega jednak na tym, że na terenie Botswany służba zdrowia jest płatna. Nawet jeżeli wykupiłeś ubezpieczenie od kosztów leczenia w renomowanej światowej firmie, może się okazać, że musisz zapłacić za wizytę u lekarza gotówką, a dopiero potem starać się odzyskać pieniądze od ubezpieczyciela. 8. PATRZ POD NOGI Zwłaszcza w okolicach Orapy. To w końcu tu znajdują się największe kopalnie diamentów na świecie. Znalezienie nawet niewielkiego diamentu może znacznie obniżyć koszty pobytu w Botswanie. Nikomu co prawda jeszcze się to nie udało, ale próbować warto. 9. DŁUGI POBYT ZA DARMO A gdybyś jednak znalazł diament i próbował go z Botswany wywieźć, wiedz, że to nielegalne i możesz z tego powodu spędzić długie lata na darmowym wikcie i opierunku w miejscowym (raczej nie luksusowym) więzieniu. INFO BOTSWANA Kraj w południowej części Afryki, bez dostępu do morza. Powierzchnia: 581 730 km2. Stolica: Gaborone. Język: angielski, setswana. Ludność: ok. 2 mln. Najliczniejsza grupa etniczna: Batswana. Religia: katolicyzm. Waluta: pula (znaczy woda!). 1 BWP = 0,40 zł.
Czyli jak nie dać się oszukać na wakacjach
Spędzasz wakacje w Portugalii i dostajesz zaproszenie na bezpłatną prezentację superoferty wakacyjnej. Jeśli przyjdziesz, możesz wygrać cenne nagrody! Spotkanie trwa cztery–pięć godzin, przedstawiona propozycja brzmi niezwykle atrakcyjnie: za stosunkowo niewielkie pieniądze (np. 30 proc. ceny rynkowej) przez 25 lat przez tydzień w roku możesz być właścicielem apartamentu w słonecznym kurorcie. Warunek? Umowę musisz podpisać w ciągu dnia. Tak zazwyczaj wygląda wabienie klienta przez nieuczciwych oferentów tzw. umów timesharingowych. – Zrelaksowanego urlopowicza łatwo zwerbować, bo w trakcie wakacji nasza czujność jest osłabiona. Do tego dochodzi zalewanie morzem socjotechnicznych sztuczek – mówi Alicja Tatarczuk-Nowik z Europejskiego Centrum Konsumenckiego. – Mieliśmy przypadek małżeństwa 65-latków, które podpisało umowę na 70 lat, oczywiście nie mając świadomości, że w dokumencie był taki zapis – dodaje. Czy to oznacza, że każda tego typu umowa jest oszustwem? Nic podobnego! Według danych Resort Development Organisation, stowarzyszenia branży hotelarskiej, co roku z tego typu ofert korzysta prawie 7 mln osób, z czego w Europie 1,5 mln. Także w Polsce timesharing robi się coraz bardziej popularny. W największym skrócie polega on na nabyciu za odpowiednią opłatą prawa do korzystania z konkretnego apartamentu (np. nr 115 w hotelu X na Teneryfie) w konkretnym okresie roku (np. pierwszy tydzień czerwca). Umowę zawiera się na dłużej niż 12 miesięcy, często na wiele lat. I właśnie dlatego należy ją dobrze przemyśleć. Warto przekalkulować nawet najdrobniejsze koszty, np. co zrobimy w sytuacji, gdy z powodu choroby nie będziemy w stanie dotrzeć na wakacje. Nie zmienia to faktu, że timesharing może być dobrą opcją dla osób, które chcą co roku spędzać wakacje w tym samym, ulubionym miejscu. Inną coraz bardziej popularną usługą jest przynależność do tzw. klubu wakacyjnego. Warunkiem jest podpisanie tzw. umowy o długoterminowym produkcie wakacyjnym. Na jej podstawie, za odpowiednią kwotę, przez wiele lat otrzymujemy duże zniżki (np. 30 proc.) i rabaty na zakwaterowanie. Przykład? W każdym sezonie letnim możemy wynająć jakiś apartament na Teneryfie za pół ceny. Problem w tym, że umowy są nieraz tak skomplikowane, że klienci nie wiedzą dokładnie, co obejmuje podpisany dokument. Że np. gwarantuje on jedynie prawo do zniżek, a nie do korzystania z konkretnego apartamentu. Duża liczba skarg na tego typu umowy spowodowała, że Unia Europejska wprowadziła nowe przepisy dot. timesharingu i klubów wakacyjnych. Są one o wiele bardziej korzystne dla klientów. Każdy, kto zawarł umowę tego typu lub dopiero rozważa jej podpisanie, może też się zgłosić do Europejskiego Centrum Konsumenckiego w Polsce po bezpłatną pomoc prawną. ECK pomaga również w dochodzeniu swoich praw od zagranicznych przedsiębiorców, którzy naszym zdaniem są nieuczciwi. W 2012 roku znowelizowano unijne przepisy dotyczące timesharingu i tzw. klubów wakacyjnych: Przedsiębiorca jest zobowiązany do przedstawienia oferty na zestandaryzowanych formularzach (do tej pory klientów kuszono kolorowymi prospektami). Klient ma 14 dni na odstąpienie od umowy. Uczestnik timesharingu ma prawo odsprzedać lub wymienić swoje prawa do udziału w tej usłudze – w dowolnym momencie obowiązywania umowy (np. po kilku latach). Uczestnik tzw. klubu wakacyjnego będzie mógł wypowiedzieć umowę w trakcie jej obowiązywania i nie poniesie z tego tytułu żadnych kosztów. Umowa timesharingowa musi być sporządzona w języku konsumenta (np. po polsku).
Zapraszam na spacer po najbardziej niezwykłym cmentarzu w Polsce.
Nazywam się Johanna Haken i niestety juz nie żyje. Mój mąż sto lat temu był nadburmistrzem Szczecina – starsza pani w staromodnej sukni i upiętymi w kok włosami wita dzieci ze szczecińskich podstawówek. – Dziś i on, i ja jesteśmy duchami. Poszukajcie naszego nagrobka – zachęca. Po kilkunastu minutach jeden z uczniów obwieszcza sukces. W hektarowym lapidarium cmentarza, gdzie zgromadzono zbiór odrestaurowanych poniemieckich pomników nagrobnych, odnalazł rzeźbę kobiety bardzo podobna do „ducha” burmistrzowej sprzed wieku. Kiedy dwa lata temu Urząd Miejski zorganizował na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie grę miejską, niektórzy mieli wątpliwości, czy wypada. Ale zainteresowanie dzieci rozwiało wątpliwości. – Okazało się, że to świetny sposób na naukę historii – mówi Andrzej Sumisławski, dyrektor Zakładu Usług Komunalnych. Od tej pory tego typu zabawy edukacyjne zagościły w tym miejscu i są organizowane cyklicznie. Bo największą w Polsce i trzecia (po Hamburgu i Wiedniu) nekropolia w Europie słynie z tego, że jest arena niekonwencjonalnych działań. Każdego roku w czerwcu odbywają się tu plenerowe koncerty poświęcone „tym, którzy nie wrócili z morza”. – Nasz obiekt to nie tylko pochówki, ale tez ulubione miejsce rekreacji i spacerów mieszkańców Szczecina. Cieszy nas to, bo takie było pierwotne założenie twórców – dodaje dyrektor. Rzeczywiście, budowany przed ponad wiekiem cmentarz od samego początku był projektem pionierskim i wizjonerskim. Architekt Wilhelm Meyer-Schwartau oraz dyrektor Georg Hannig postanowili stworzyć dla zmarłych miasto ogród, swoim wyglądem przypominające park. Stad nagrobki znalazły się niejako w cieniu bujnej roślinności, oczek wodnych, strumieni, fontann, poideł dla ptaków, kamiennych studni, skwerów oraz setek gatunków drzew i krzewów specjalnie sprowadzanych m.in. z Ameryki i Azji. Warunkiem utrzymania ambitnych założeń parkowych było powstrzymanie samowolki budowlanej. Dzięki surowemu regulaminowi pochówków w nekropolii wprowadzono pruski dryl. Mogiły podzielono na cztery kategorie, w każdej obowiązywały inne wytyczne odnośnie kształtu i wielkości pomnika. Żelazną zasadą było wtapianie grobów w otaczającą je zieleń, zakazano używania uznawanych za kiczowate szlifowanych granitów. Wystrzegano się tandety, ale tez przepychu zakłócającego parkowy charakter miejsca. Całkowicie zakazano luksusowych marmurów, porcelanowych i perłowych zdobień, szklanych płyt, a nawet umieszczania na pomnikach fotografii i zmarłych. Efekt? Jeden z najpiękniejszych i najbardziej niezwykłych cmentarzy na świecie. O jego świetności możemy się przekonać także dziś, choć ludzie i historia nie obeszli się z nim zbyt łaskawie. Największych zniszczeń dokonali tu w czasie wojny Brytyjczycy i Amerykanie, bombardując należące do III Rzeszy miasto. Potem dzieła destrukcji dokończyli –_wstyd powiedzieć – Polacy. Po wojnie Szczecin, nazywany „Dzikim Zachodem”, stanowił raj dla szabrowników, którzy nie omijali także cmentarza. Do żądzy zysku dochodziła naturalna po wojnie nienawiść do wszystkiego co niemieckie oraz chęć zatarcia wszelkich śladów po byłych gospodarzach. Z przedwojennych grobów wygrzebywano kosztowności, zabierano tez kamienne i metalowe elementy wartościowych nagrobków. Przez dziesięciolecia cenne pomniki leżały w ziemi lub na pobliskich wysypiskach śmieci. Przełom nastąpił dopiero w latach 90., zwłaszcza gdy kierownikiem cmentarza została sprawująca te funkcje do dziś Maria Michalak. To ona, wraz z działaczami Stowarzyszenia na rzecz Cmentarza Centralnego, od 20 lat ratuje bezcenne zabytkowe nagrobki, w miarę możliwości przywracając im dawny blask. Dzięki wytyczonym ścieżkom turystycznym (historycznej i dendrologicznej) gigantyczny cmentarz można łatwo zwiedzać, poznając jego historie i teraźniejszość. A na koniec usiąść na odtworzonej na podstawie przedwojennych fotografii i ławeczce w uroczym lapidarium i zadumać się nad życiem, śmiercią i przemijaniem. Cmentarz Centralny w Szczecinie, który dzielił wszystkie tragiczne i piękne koleje losu miasta i jego mieszkańców, nadaje się do tego jak chyba żadne inne miejsce. INFORMACJE: Cmentarz Centralny w Szczecinie, ul. Ku Słońcu 125a. Czynny od godz. 7.00 do 21.00 (od 1 kwietnia do 30 września) i od godz. 7.00 do 18.00 (od 1 października do 31 marca). Trasy spacerowe oraz interaktywny plan cmentarza: www.cmentarze.szczecin.pl Na stronie dostępna jest tez pierwsza w Polsce aplikacja na tablet i komórkę umożliwiająca internetowe wyszukiwanie mogił. Stowarzyszenie na rzecz Cmentarza Centralnego: www.cmentarzcentralny.szczecin.pl
Z prof. Aleksandrem Wolszczanem, wybitnym astronomem, odkrywcą pierwszych planet pozasłonecznych, laureatem nagrody Grand Prix w konkursie Travelery.
Marcin Dzierżanowski: Zazdrości Pan Kopernikowi? On patrzył w rozgwieżdżone niebo. Pan głównie w ekran komputera… Aleksander Wolszczan: ...„który jest bezduszny, odczłowieczony”. To dość powszechny mit, na szczęście kompletnie nieprawdziwy. Nie jestem przedłużeniem komputera, lecz badaczem, który patrzy w nieznane. M.D.: Ale jednak w monitor, nie w gwiazdy. A.W.: Tyle że ten komputer nie jest barierą, lecz łącznikiem. Współpracuje z teleskopem, który z kolei wycelowany jest w niebo. Wyłaniający się z takich obserwacji obraz na ekranie może być naprawdę emocjonujący. Wręcz magiczny. M.D.: I nie ma nudy? A.W.: Ani trochę. Niezależnie od czasów i narzędzi obserwacyjnych badanie nieba zawsze fascynuje i pobudza do refleksji. M.D.: Na przykład: „Czy jest Bóg”? A.W.: Ciekawe, że jestem o to ciągle pytany w Polsce. W Stanach prawie nigdy… M.D.: Denerwuje to Pana? A.W.: Nie. W końcu zasadniczym celem nauki, którą uprawiam, jest odpowiedź na pytanie o początek wszechświata. A stąd już tylko krok do metafizyki. M.D.: Pan na swój prywatny użytek ma jakąś odpowiedź? A.W.: Moją reakcją jest świadomość, że musimy się pogodzić z sytuacją, w której pewnych rzeczy nie wiemy. I być może nigdy się nie dowiemy, bo nasza zdolność postrzegania jest niewystarczająca. M.D.: W czasach oświecenia ludzie wierzyli, że poznanie wszystkiego to tylko kwestia czasu. A.W.: Jako ludzie żyjemy „tu i teraz”. Zostaliśmy ukształtowani tak, by optymalnie funkcjonować w określonym środowisku. Nasze oczy widzą określone barwy, słuch słyszy określony zakres dźwięków. Siłą rzeczy także rozum jest daleki od ogarnięcia całej rzeczywistości, cokolwiek to naprawdę oznacza. M.D.: Jak rozumiem, paradoksalnie to jest nasza siła. Dzięki tym „ograniczeniom” możemy egzystować. A.W.: To prawda. Ale musimy też uznać, że jak mówił Szekspir, są rzeczy na niebie i ziemi, o których nie śniło się naszym filozofom. W tym sensie zamiast twierdzić w stu procentach, że coś jest, bezpieczniej po prostu niczego nie odrzucać. Dla mnie Bóg jest tym wszystkim co znajduje się poza granicami poznania. Niczego więcej na temat Jego istnienia czy też nieistnienia nie wiem. M.D.: A życie poza Ziemią? A.W.: Wszelkie znaki na niebie i ziemi wskazują, że jest. M.D.: A jednocześnie nikt nigdy nie znalazł na to konkretnego dowodu. A.W.: Wierzę, że go znajdziemy. Kto wie, czy nie w tym lub następnym dziesięcioleciu. M.D.: Dlaczego akurat my, a nie ludzie tysiąc lat przed nami albo tysiąc lat po nas? A.W.: Żyjemy w szczególnym okresie rozwoju ludzkości. W ostatnich latach rozwój nauki o kosmosie przyspieszył w sposób bezprecedensowy, w dramatyczny sposób poszerzyliśmy naszą wiedzę o pozasłonecznych układach planetarnych. Z powodu ogólnego kryzysu badania w tej dziedzinie nieco spowolniły, nie zmienia to jednak faktu, że tego biegu nie da się powstrzymać. Jesteśmy jeden krok od tego, by odkryć, że we wszechświecie nie jesteśmy sami. M.D.: To będzie przewrót na miarę Kopernika? A.W.: W tym sensie, że nasza Ziemia po raz kolejny będzie musiała zejść z tronu. Najpierw zdetronizował ją Kopernik, udowadniając, że wcale nie leży w centrum wszechświata. Potem okazało się, że Słońce nie jest niczym nadzwyczajnym w naszej Galaktyce, podobnie jak ona sama w ogromnym wszechświecie. M.D.: A potem Pan dołożył swoje, pokazując, że nawet nasz układ planetarny jest tylko jednym z wielu. A.W.: Prawdziwym przełomem będzie jednak świadomość, że nie jesteśmy sami. M.D.: Poczujemy, że jesteśmy pyłkiem? A.W.: Jako astronom mam to poczucie od dawna. Ale wcale nie prowadzi mnie to do pesymizmu. Bo przecież człowiek, choć nie jest w centrum wszechświata, potrafi go coraz lepiej rozumieć i poznawać. M.D.: Jest jednak wobec niego kompletnie bezradny. A.W.: I tak, i nie. Oczywiście, nie mamy wpływu na wybuchy supernowych. Ale jestem w stanie sobie wyobrazić sytuację, że w przyszłości uda nam się na przykład zapobiec zderzeniu Ziemi z asteroidą. M.D.: Astronomowie uratują świat? A.W.: W tym sensie, że z odpowiednim wyprzedzeniem zidentyfikują zagrożenie. Późniejsze działania to już jednak sprawa inżynierów. M.D.: Którzy zniszczą zagrażający nam obiekt? A.W.: Niekoniecznie. Proszę sobie na przykład wyobrazić taki obrazek: lecimy do asteroidy z wielkim kubłem białej farby. Oblewamy ją z jednej strony, przez co silnie wzrasta różnicowy efekt ciśnienia promieniowania słonecznego. Przez to zmianie ulega trajektoria lotu obiektu i przelatuje on w bezpiecznej odległości od nas. Brzmi fantastycznie, ale moim zdaniem to w ogromnym uproszczeniu jeden z możliwych scenariuszy. M.D.: Umie Pan mówić prosto o skomplikowanych rzeczach. Niektórzy naukowcy tego unikają. A.W.: Popełniają błąd. Wiedza nie może być przywilejem nielicznych. Świadome, dobrze wyedukowane społeczeństwo to skarb. Pewne rzeczy trzeba wyjaśniać już dzieciom. M.D.: Pan pamięta swoją pierwszą obserwację nieba? A.W.: Chyba każde dziecko patrzy w gwiazdy i marzy o odkryciach. Tylko trzeba mu tę pasję pomóc podtrzymać, a potem rozwinąć. U mnie zrobił to ojciec, który nocą pokazywał mi niebo, nazywał gwiazdy, łączył je w gwiazdozbiory. M.D.: Mimo że był profesorem ekonomii? A.W.: Jako naukowiec interesował się światem, miał sporą wiedzę na różne tematy. Dysponował też całkiem pokaźną biblioteczką z literaturą popularnonaukową. Dla mnie ta biblioteka to był prawdziwy skarb. Później na strychu stworzyłem też swoje małe obserwatorium z samodzielnie wykonaną lunetą z soczewek okularowych. W pewnym momencie całą tą astronomią byłem już nawet trochę znudzony. Po maturze chciałem na przykład zostać dziennikarzem. M.D.: Na szczęście poszedł Pan na astronomię. A.W.: Kiedyś żartowałem, że z lenistwa. W liceum byłem finalistą olimpiady astronomicznej i na ten kierunek miałem wstęp bez egzaminów. Ale tak naprawdę zadecydowała fascynacja, którą w sobie rozbudziłem i która z czasem wcale nie zmalała. Bardzo chciałem coś na niebie odkryć! M.D.: Spełniło się po latach. A.W.: Mnie samemu trudno uwierzyć, że aż tak dosłownie. M.D.: Co Pan poczuł, kiedy odkrył pierwszą planetę poza Układem Słonecznym? A.W.: To był proces. Bo najpierw trzeba opracować model, dopasować do niego dane, później sprawdzić, czy to wszystko do siebie pasuje. Emocje narastają stopniowo, człowiek w pewnym sensie się do tego odkrycia przygotowuje. M.D.: I nie było konkretnego momentu, kiedy mógł Pan krzyknąć: „eureka!”? A.W.: Był! Gdy sprawdzając swój model, zobaczyłem, że wszystko pasuje idealnie. M.D.: Podniecenie? A.W.: Ogromne. Czułem potrzebę, żeby natychmiast się tym z kimś podzielić. Pierwszą napotkaną osobą był znajomy astrofizyk w windzie. M.D.: Pojawia się strach, że ktoś w tych obliczeniach znajdzie błąd? A.W.: Tak, ale ten lęk też jest na swój sposób podniecający. Pomyłki są wpisane w rozwój, działalność naukowa to w pewnym sensie ciągłe błądzenie. „Nie o to chodzi, by złapać króliczka, ale by gonić go…”. Postęp polega na tym, że od czasu do czasu te nasze błędy udaje się skorygować. M.D.: Wielu przez całe życie tylko goni. Pan króliczka złapał. A.W.: To dziwne, ale w takim momencie obok satysfakcji pojawia się uczucie pustki. „Co teraz?”. M.D.: Nobel? A.W.: No tak, to kolejne dyżurne pytanie w każdym wywiadzie, jakiego udzielam... M.D.: To poproszę o dyżurną odpowiedź. A.W.: Jestem realistą i wiem, że wielu hipotetycznych „pewniaków” nigdy się tej nagrody nie doczekało. Dlatego moje szanse noblowskie nie spędzają mi snu z powiek. Oczywiście, taka nagroda, oprócz satysfakcji, miałaby duże znaczenie promocyjne dla dziedziny nauki, którą się zajmuję. Ale zapewniam, że jest mi dobrze także bez Nobla. M.D.: A nie jest Panu trochę smutno, że być może naukowe dokonanie życia ma Pan już za sobą? A.W.: Pewnie rzeczywiście wyżej już nie podskoczę. Ale nadal prowadzę badania, które mnie fascynują i ekscytują. Nie ma nudy ani frustracji. M.D.: Rok temu nagrodę Grand Prix w konkursie Travelery dostała Janina Ochojska z Polskiej Akcji Humanitarnej. Podobnie jak Pan, skończyła astronomię w Toruniu... A.W.: Pamiętam ją jako studentkę. Byłem wtedy młodym naukowcem. M.D.: Janka zajęła się czymś zupełnie innym niż Pan, ale niewątpliwie łączy Was pasja życia. Czego uczy patrzenie w gwiazdy? A.W.: Mądrego dystansu do świata, który jednak nie wywołuje bierności, lecz pobudza do działania. Bo patrzenie w niebo to tak naprawdę patrzenie w przyszłość! Odkrywca pierwszych planet pozasłonecznych - prof. Aleksander Wolszczan. (Fot. Piotr Bujnowicz/Forum)
Sudan Południowy: kraj, który umiera z pragnienia
Dziennikarze Travelera towarzyszyli pracownikom Polskiej Akcji Humanitarnej w Sudanie Południowym.
W tym milionowym mieście-wiosce kilka utwardzonych dróg krzyżuje się ze sobą w całkowicie przypadkowy sposób. Można odnieść wrażenie, że do tego asfaltowego szkieletu jakiś pijany urbanista poprzyklejał bezładne osiedla. Naprzeciwko pałacu prezydenckiego pasą się kozy (nazwała „pałac” jest umowna, jak wszystko w tym kraju). Pomiędzy blaszanymi kontenerami i glinianymi tukulami, czyli krytymi słomą chatami z gliny, co jakiś czas wyrastają murowane budynki organizacji humanitarnych, ambasad i hoteli dla cudzoziemców. Pośród architektonicznego chaosu te „luksusowe” gmachy są jak latarnie morskie. Dosłownie – gdyż ulice nie mają tu nazw, a dzięki nielicznym ceglanym budynkom łatwiej się zorientować w pozbawionym jakiegokolwiek planu i kształtu mieście. Ale też w przenośni – dla mieszkańców stanowią bowiem namiastkę lepszego świata, widomy znak, że można żyć inaczej. I że o najmłodszym i najbiedniejszym kraju na kuli ziemskiej nie wszyscy jeszcze zapomnieli. Czerpanie wody ze studni to zajęcie kobiet i dzieci. (Fot. Tomasz Woźny) Według danych ECHO, agencji pomocy humanitarnej Unii Europejskiej, na 10 mln mieszkańców Sudanu Południowego ponad 3 mln potrzebuje natychmiastowej pomocy humanitarnej. 70 proc. ludności to analfabeci, prawie połowa nie ma dostępu do wody pitnej. Dwa lata temu, gdy kraj uzyskał niepodległość, oddzielając się po półwiecznej wojnie domowej od muzułmańskiej Północy, wydawało się, że teraz już będzie tylko lepiej. Niestety państwo pogrążyło się w odmęcie walk plemiennych. Niektórzy mówią, że jest mniej bezpiecznie niż w czasach zależności od Chartumu. Ale Dżuba to i tak kraina mlekiem i miodem płynąca, gdy porównać ją z Jonglei. To najbiedniejszy stan kraju, praktycznie pozbawiony jakiejkolwiek infrastruktury. W dodatku w trakcie trwającej tu ponad sześć miesięcy pory deszczowej całkowicie odcięte jest od reszty kraju. Przez okrągły rok brakuje pitnej wody. Według międzynarodowych standardów jedna studnia powinna przypadać maksymalnie na 500 osób. Tu średnio przypada na 2 tys., ale są miejsca, gdzie ujęć czystej wody nie ma w ogóle. Od listopada 2011 r. Polska Akcja Humanitarna pełni funkcję koordynatora sektora wodno-sanitarnego w Jonglei. To dowód uznania dla Polaków, ale i ogromna odpowiedzialność. Na barkach naszej organizacji spoczął obowiązek synchronizacji innych działających na tym obszarze międzynarodowych organizacji pomocowych, także szacowanie zniszczeń i potrzeb poszkodowanych mieszkańców. Rozdawane przez PAH chemiczne uzdatniacze wody w saszetkach. Dzięki nim breja z Nilu nadaje się do picia. (Fot. Tomasz Woźny) Opowiada Weronika z plemienia Murle: Urodziłam się w okolicach Piboru, tam żyją moi rodzice, od kilku lat mieszkam w Gumuruku, bo stąd pochodzi mój mąż. Jesienią 2012 r. niespodziewanie zaatakowali nas rebelianci. Wszystko płonęło, strzelali do nas, uciekaliśmy w popłochu, nie zdążyliśmy nawet zabrać mat do spania, ubrań ani niczego do jedzenia. Cała wioska uciekała do buszu, mężczyźni rzucali się do Nilu, mój mąż został ranny w nogę, czołgał się przez cztery godziny, nie dopadli go, na szczęście się uratował. W czasie ataku zginęło kilkudziesięciu mieszkańców, w tym moja ciotka. Ja z dziećmi przez ponad 40 dni ukrywaliśmy się w buszu. Teraz wróciliśmy, odbudowaliśmy nasze domostwa, ale nie mamy co jeść i pić. Niczego więcej nie potrzebujemy, tylko wody i czegoś do jedzenia. Plemię Murle zamieszkujące wschodnią część stanu Jonglei to najbardziej wykluczona grupa ludności w Sudanie Południowym. Znienawidzeni przez pozostałych mieszkańców, w tym bardziej wpływowych Nuerów, prawie w ogóle nie jest reprezentowane we władzach centralnych młodego państwa. Mówi się, że przed podziałem Sudanu Murle byli popierani przez władze w Chartumie i teraz ciągle się im tę kolaborację wypomina. Oskarżani przez inne plemiona o bandytyzm i nieustanne kradzieże bydła mają spośród wszystkich grup etnicznych największą liczbę wrogów. Kilka lat temu wśród Nuerów objawił się prorok Dak Kueth. Ubrany w lamparcią skórę, otoczony obstawą i bawołami ogłosił, że jeśli młodzi mężczyźni przez jakiś czas nie będą jeść i powstrzymają się od uprawiania seksu, Bóg da im szczególną moc. Dzięki niej ostatecznie zwyciężą Murle, którzy odtąd nie będą już im kradli zwierząt ani porywali kobiet i dzieci. W grudniu 2011 r. 6 tys. młodych mężczyzn, którzy mu uwierzyli, nazwało się „Białą Armią” i ruszyło na zamieszkałe przez nieprzyjaciół miasto Pibor. Żołnierze ONZ obserwowali ich przemarsz z helikopterów. Twierdzą, że wyglądało to jak wędrówka mrówek idących do mrowiska. Doskonale wiedzieli, że ten pochód niczym dobrym się nie skończy, ale nie mogli nic zrobić. Mandat Narodów Zjednoczonych nie przewiduje bowiem działań prewencyjnych, a jedynie obronne. W walkach zginęło wówczas 3 tys. Murle, 50 tys. straciło dach nad głową. Nuerowie zabrali wtedy swoim wrogom prawie 400 tys. krów. Bydło to nie tylko jedyne bogactwo, ale i najpewniejsza powszechnie używana waluta. Na te zwierzęta przelicza się każdą realną wartość, żona na przykład kosztuje 30 krów. Ożenek jest więc bardzo drogi, trudno uczciwie zarobić na żonę. Łatwiej ukraść bydło sąsiedniemu plemieniu, czasem jeszcze łatwiej od razu zabrać kobietę. Zdarzają się też kradzieże kobiet z dziećmi. Niektóre porwania są na serio, inne służą tylko temu, żeby z rodzicami ofiary wynegocjować niższą cenę za córkę. Choć Murle są w powszechnej pogardzie, ich kobiety są chętnie porywane. Wśród innych grup etnicznych panują bowiem legendy o ich wyjątkowej płodności. Gospodarstwo domowe w Ayod. (Fot. Tomasz Woźny) W październiku 2012 r. Polska Akcja Humanitarna dostaje informację o dramatycznej sytuacji humanitarnej w okolicach zamieszkałej przez to plemię osady Gumuruk. Lekarze bez Granic, jedyna organizacja humanitarna, która zdecydowała się na rekonesans na tym terenie, donosi o braku wody pitnej i pięciokrotnym wzroście zachorowań na choroby zakaźne. Przyczyną tragedii jest zniszczenie okolicznych wsi przez walczących z armią rządową rebeliantów. Jedyne źródło wody stanowi starorzecze odległego o 300 m od wioski Nilu. W tej samej cuchnącej, brunatnej brei mieszkańcy się kąpią, piorą, poją nią bydło, wspólnie ze zwierzętami załatwiają też w niej swoje fizjologiczne potrzeby. Jedyny działający punkt chemicznego uzdatniania wody zniszczono w czasie ataku na wioskę. Próby wywiercenia studni nie przyniosły rezultatów. W Sudanie Południowym wodę znajduje się zwykle na głębokości 50 m. W Gumuruku zrobiono odwiert głęboki na 150 m, ale do wody się nie dokopano. Podstawowym majątkiem i walutą używaną przez mieszkańców jest bydło. W obozie dla uchodźców w Ayod mają je nieliczni mieszkańcy. (Fot. Tomasz Woźny) Pieniędzmi na natychmiastową pomoc w takich sytuacjach dysponuje unijna agencja pomocy humanitarnej ECHO. Może ją przekazać organizacji, która zdecyduje się pojechać na ratunek mieszkańcom. Chodzi m.in. o dystrybucję środków czystości i saszetek uzdatniających wodę. Jednak przez kilka tygodni ONZ nikomu nie wydaje pozwolenia na działalność w tym niebezpiecznym terenie. W końcu na przeprowadzenie misji decyduje się Polska Akcja Humanitarna. Do Gumuruku lecimy wynajętym samolotem, bo ONZ nie godzi się na transport lądowy. Byłoby to zbyt niebezpieczne, w okolicy ciągle działają rebelianci. Na miejscu czeka tłum mieszkańców uprzedzonych dzień wcześniej o naszym przybyciu. Niektórzy, gdy dowiadują się, że PAH nie będzie rozdawał jedzenia (w Sudanie Południowym zajmują się tym inne organizacje), a „jedynie” środki czystości i uzdatniania wody, nie kryją zawodu. Tutejsza ludność ciągle nie potrafi bowiem powiązać ze sobą swoich licznych chorób z brakiem higieny i brudną wodą. Dlatego, mimo licznych akcji uświadamiających, ludzie ciągle umierają. Według badań Lekarzy bez Granic w niektórych rejonach jedna piąta mieszkańców zarażonych jest na przykład drakunkulozą. Do infekcji dochodzi przez wypicie brudnej wody, w której znajdują się larwy tzw. robaka medyńskiego. Przebijają one ściany żołądka lub jelit, rosną przez rok, w końcu, gdy osiągają długość metra, przebijają się przez skórę. Pasożyt może wyskoczyć z nogi, stopy, ale także ramion, głowy, klatki piersiowej, a nawet z oczu. Powoduje przy tym potworny ból. Jedynym dostępnym w Sudanie Południowym sposobem leczenia jest nawijanie robaka na patyk i wyciąganie go po kilka centymetrów dziennie. Na szczęście, odkąd m.in. PAH zaczął budować tu studnie, liczba zachorowań zdecydowanie spadła. Dystrybucja środków czystości odbywa się wśród tych mieszkańców, którzy ucierpieli podczas walk plemiennych. Przebiega w ściśle określonym porządku. Główny plac wioski (tak naprawdę kawałek ziemi pod dużym drzewem) zostaje podzielony na sektory. W pierwszej sekcji na plastikowych krzesłach rozsiadają się przedstawiciele starszyzny z okolicznych wsi. Każdy z nich trzyma symbolizujące władzę strusie pióra. Miejscowa ludność nie ma dokumentów tożsamości, szefowie wiosek pomogą więc w identyfikacji poszczególnych rodzin. Mieszkańcy Gumuruku czekają na dystrybucję środków czystości. (Fot. Tomasz Woźny) Zanim mieszkańcy dostaną wiadra, mydło i chemiczne uzdatniacze wody, przechodzą kilkunastominutowy kurs sanitarny. Instruktorami są przeszkoleni wcześniej wybrani mieszkańcy wioski, którzy choć trochę rozumieją angielski. Pod wpływem puryfikatora błotnista ciecz przyniesiona z Nilu zamienia się w wodę. Niektórym trudno w to uwierzyć, mówią, że dawno nie pili tak czystej wody. Dla mnie nadal nie pachnie ona zbyt dobrze, ma podejrzany smak i jest mętna. Ale w porównaniu do tego, co się tu pije na co dzień, i tak jest krystaliczna. Przede wszystkim jednak nie truje. A to oznacza, że uratuje życie setkom tutejszych mieszkańców. Sudan Południowy kraj, który umiera z pragnienia. PS W akcji w Gumuruku towarzyszyliśmy m.in. dwóm kenijskim pracownikom PAH: Johnowi Paulowi Mugo i Thomasowi Odari. Dwa dni później w niedalekim Piborze stali się oni przypadkowym celem ostrzału ze strony żołnierzy walczącej z rebeliantami armii rządowej. Był to pierwszy w sześcioletniej historii polskiej misji tego typu przypadek. Na szczęście ani Thomas, ani John Paul nie zostali ranni. Materiał powstał przy współpracy organizacji ECHO (pełna nazwa – Komi­sja Europejska: Pomoc Humanitarna i Ochrona Ludności). Agencja ta zajmuje się dostarczaniem pomocy humanitarnej w imieniu Unii Europejskiej. W Sudanie Południowym ECHO współpracuje z Polską Akcją Humanitarną. Traveler dziękuje pracownikom PAH za pomoc w realizacji reportażu.
Na zamku Czocha historia wcale nie jest nudna. Czas na 14. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
Hitlerowcy pracowali tu nad bronią atomową i rozpracowywali objęte ścisłą konspiracją szyfry Armii Czerwonej. W PRL szkolono agentów komunistycznego wywiadu. Nic dziwnego, że jeszcze dwadzieścia kilka lat temu obiektu nie było na żadnych mapach, a bram do niego strzegli uzbrojeni żołnierze. Może dlatego kiedy kilka lat temu przyjechał tu znany dziennikarz i tropiciel historii Bogusław Wołoszański, niewiele o tym miejscu wiedział. – Trafiłem tu przez przypadek, szukając planów zdjęciowych do serii Sensacje XX wieku. Przyznam, że zamek mnie oczarował – mówi Wołoszański. Obiekt tak go zainspirował, że umieścił w nim akcję swojej powieści,która potem posłużyła jako kanwa kultowego serialu Tajemnica twierdzy szyfrów. I to już nie był przypadek. Bo zdaniem Wołoszańskiego wiele wskazuje na to, że właśnie na zamku Czocha w czasie drugiej wojny światowej działała grupa niemieckich kryptologów związanych z ośrodkiem Pers Z. Udało jej się opracować urządzenie (nazwane Rybą Mieczem) umożliwiające odczytywanie najważniejszych radzieckich depesz. Maszyna, swoisty prototyp komputera, została pod koniec wojny przejęta przez Amerykanów i jeszcze przez lata służyła im do tropienia sowieckich szpiegów. – Uważam, że coraz więcej danych przemawia za moją hipotezą – przekonuje Wołoszański. Przykład? Badania zamkowej winnicy, które wykazały, że prowadzące do niej drzwi chroniły żelbetowe konstrukcje. – Nikt mnie nie przekona, że w ten sposób chroniono nawet najlepsze trunki! – zauważa dziennikarz. Tym bardziej że według relacji świadków podczas remontu pobliskiej tamy leśniańskiej i dostrzeżono niewidoczne na co dzień zabetonowane wejście w zamkowej skale. Może to być dowód, że pod gmachem znajdują się podziemne pomieszczenia. Ustalenia te potwierdza pan Piotr, przewodnik, który oprowadza mnie po zamku. – Pracuję tu od kilku lat, a mimo to ciągle natykam się na jakieś zagadki. Przykład? Niezliczone tajne przejścia, których jest tu około czterdziestu. Dotychczas zidentyfikowano kilkanaście – mówi. Ten system labiryntów to już jednak nie dzieło hitlerowców, lecz Ernsta Gütschowa, bogatego fabrykanta z Drezna, który w 1909 r. kupił XIII-wieczny zamek. Podobno był masonem, podobno odprawiał tu jakieś tajne obrzędy, podobno miał ogromny majątek, który ukrył w zamkowych czeluściach. Pieniądze połączone z kompleksem mieszczańskiego pochodzenia sprawiły, że niemiecki przedsiębiorca dokonał gigantycznej przebudowy obiektu, nadając mu średniowieczny wygląd. Jej efektem jest m.in. zachwycająca do dziś Komnata Książęca, którą dziś wynajmują nowożeńcy na noc poślubną. Zanim się do niej wejdzie, warto się zatrzymać przy rokokowym lustrze z kryształu. Podobno ma ono moc spełniania życzeń, co sprawia, że w maju ustawiają się przed nim… kolejki maturzystów. W tym roku mogą przy okazji wziąć korepetycje z historii – na zamek wraca bowiem ekipa Wołoszańskiego. Wiosną dziennikarz będzie tu nagrywał odcinki serialu Skarby Trzeciej Rzeszy. Ma plan, by przy okazji zbadać konstrukcje gmaszyska georadarem. Czy urządzenie potwierdzi istnienie podziemnych pomieszczeń? Nawet jeśli tak, jedno jest pewne: Czocha kryje jeszcze tyle tajemnic, że nadal pozostanie najbardziej tajemniczym zamkiem w Polsce. NO TO W DROGĘ: GDZIE ■ Zamek Czocha znajduje się w miejscowości Sucha, w gminie Leśna, 2 godz. jazdy samochodem od Wrocławia, tel.+48 (75) 721 11 85. KIEDY ■ Zwiedzanie od poniedziałku do niedzieli w godz. 10.00–16.30. WARTO WIEDZIEĆ ■ Na zamku funkcjonuje publicznie dostępny ośrodek hotelowo-konferencyjny. Na miejscu też restauracja, sauna i siłownia. Hitem ostatnich miesięcy jest nocne zwiedzanie zamczyska. www zamekczocha.com
Kościelne chóry gospel z Nowego Jorku sprawiają, że nawet zblazowani biali turyści zaczynają śpiewać Panu. Czas na 3. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
To nie jest przedstawienie ani koncert gospel. Kościół jest domem modlitwy, która przybliża ludzi do Jezusa Chrystusa! – ogłoszenie takiej treści wita mnie przed Abyssinian Baptist Church, najsłynniejszym kościołem nowojorskiego Harlemu. Kościołem legendą założonym w 1808 r. przez grupę czarnych baptystów w proteście przeciwko segregacji rasowej w swojej wcześniejszej świątyni. Przy wejściu ciemnoskóry czterdziestolatek ubrany w jaskrawozielony garnitur uprzejmie, ale stanowczo informuje mnie, że na niedzielną mszę o dziewiątej rano nie wejdę. Nie, nie chodzi o biały, niepasujący do otoczenia kolor skóry. Po prostu od jakiegoś czasu tutejsze nabożeństwa stały się atrakcją turystyczną i to dla wiernych zrobiło się nie do zniesienia. Przybysze z Europy, Azji i południowego Manhattanu, słowem: obcy – nie przychodzą tu dla Jezusa, chcą jedynie popatrzeć na ich gorliwą modlitwę. Ich modlitewny zapał, w trakcie którego potrafią krzyczeć i śmiać się jak dzieci. Ich ekstazy, w rozmowie z Bogiem przecież zupełnie normalne, dla przybyszów dziwaczne, wręcz śmieszne. No i przede wszystkim posłuchać najlepszego chóru gospel na świecie. A oni przecież nie są aktorami, jedynie modlą się do Boga tak gorąco, jak potrafią. Niezmiennie od dwustu lat. Dla turystów wyznaczyli mszę o jedenastej – jak chcę, mogę spróbować przyjść. Na nią też nikogo specjalnie nie zapraszają, tyle że nie ma zakazu wstępu. Próbuję. Już kilka godzin wcześniej przed świątynią ustawia się długa kolejka. Dla pechowców ochrona ma wiadomość: można próbować w jednym z sąsiednich kościołów. Odkąd biali odkryli, że msze gospel na Harlemie to atrakcja turystyczna, tutejsze parafie nauczyły się na tym zarabiać. Wszędzie jest ten sam zapał, wszędzie ten sam gospel i wszędzie ten sam Bóg. Tylko sława chóru trochę mniejsza. Turyści zajmują miejsca w galerii, nad nawą. Tłum czarnych kobiet w ogromnych kolorowych kapeluszach ozdobionych jeszcze większymi sztucznymi kwiatami, ich mężów w równie barwnych garniturach i dzieci w galowych strojach zasiada w ławkach na dole. „Alleluja!” – rozbrzmiewa głos chóru. Entuzjastyczny śpiew wydobywający się z gardeł ubranych w długie suknie chórzystów niemal podnosi budynek do nieba. My, na galerii, siedzimy jak zaklęci, ale po chwili nieświadomie poddajemy się atmosferze. Niektórzy mimowolnie zaczynają powtarzać psalm. Turyści? Widzowie? A może już uczestnicy nabożeństwa? Sam nie wiem, kiedy zlatują ponad dwie godziny mszy, w trakcie obowiązuje zakaz opuszczania kościoła. Zupełnie niepotrzebny, nikomu nie przyszłoby to nawet do głowy. Na koniec przemawia pastor. My, na górze, słyszymy co drugie słowo. Niewykluczone, że mówi coś o polityce, wierni są wyraźnie poruszeni. Tutejsze wspólnoty protestanckie znane są ze społecznego i politycznego zaangażowania, zresztą były tutejszy pastor, Adam Clayton Powell, w 1944 r. został pierwszym czarnym nowojorczykiem wybranym do amerykańskiego Kongresu. Jego postać upamiętnia przykościelne minimuzeum. Po mszy wychodzę na skwarną ulicę środkowego Harlemu, gdzie ciągle bije serce czarnej Ameryki. Jeszcze na początku XIX w. były to wiejskie przedmieścia Nowego Jorku ograniczającego się wówczas do Manhattanu. Chwilę później zaczęła się tu osiedlać dobrze ustawiona burżuazja. Dopiero na początku XX w. któryś z białych, anglosaskich, protestanckich właścicieli wpadł na pomysł, by wynająć część swej kamienicy czarnoskórej rodzinie. Za nią przyszły następne. Już po kilku latach miejscowa gazeta Harlem Home News ostrzegała przed „czarnymi hordami gotowymi niszczyć domy białych i przejmować ich majątek”. Od lat 20. biali wynieśli się stąd zupełnie. Jeszcze przez jakiś czas (w okresie tzw. The Harlem Renaissance) przychodzili do tutejszych klubów, by słuchać czarnych muzyków. We wciąż działającym Apollo Theater pierwsze kroki swojej kariery stawiała wtedy Ella Fitzgerald, tu grywali Duke Ellington i Miles Davis. Później jednak na dziesięciolecia dzielnica okryła się złą sławą. Do dziś zresztą przewodniki turystyczne wspominają o niej lakonicznie. Jakby chcąc odbębnić obowiązek, świadome, że turyści tu i tak nie trafią. Jeszcze w roku 1990, rekordowo tragicznym dla dzielnicy (zamordowano tu wtedy 261 osób), Lenta Główczewska, polonijna artystka, pisała na łamach Zeszytów Literackich, że Harlem to „dzielnica upadku i narkotyków. Mieszka się tam pośród wypalonych domów i odrapanych ścian, często bez szyb”. Idąc główną arterią dzielnicy (125 ulicą nazywaną „Piątą Aleją Harlemu”), widzę, jak wiele się od tego czasu musiało zmienić. Owszem, ciągle są tu slumsy, ale coraz mniej. Zdarzają się rozróby, ale prawie nigdy w dzień. Ubrani w długie galabije uliczni sprzedawcy na kocach i straganach spokojnie sprzedają egzotyczne towary: pachnidła, olejki, afrykańskie ozdoby i religijne książki. Za rogiem kilku półnagich chłopaków ćwiczy na rozłożonych kartonach breakdance’a. Z rodzinnych restauracji dobiega zapach pieczonych bananów, słodkich ziemniaków i głośny śmiech ubranych od stóp do głów na biało kościelnych chórzystek, które dziś, po mszy, przyszły tu na obowiązkowy niedzielny brunch. Chyba właśnie teraz jest najlepszy czas, by zobaczyć Harlem. Nie jest już groźnie, ale wciąż jest autentycznie. Jak długo jeszcze? Poprawa bezpieczeństwa, jaka nastąpiła tu w ostatnich latach, połączona ze stosunkowo niskimi cenami nieruchomości sprawiła, że najpierw zaczęli się tu wprowadzać artyści, a w ślad za nimi – klasa średnia. Także dobrze ustawieni, bogaci czarni. Niestety tych prawdziwych mieszkańców nie stać na czynsz, więc z roku na rok jest ich coraz mniej. Mniej też małych knajpek, niewielkich warzywniaków i sąsiedzkich społeczności. Stary Harlem, a wraz z nim bieda i wykluczenie jednak nie znikają. Przenoszą się na Bronx oraz do biednych dzielnic Brooklynu i Queensu. Tylko czy tam ktoś będzie umiał śpiewać tak Bogu jak w Abyssinian Baptist Church? NO TO W DROGĘ: Gdzie ■ Abyssinian Baptist Church – (132 W 138th St.). Msza gospel z możliwością udziału turystów – niedziela, godz. 11.00 (trzeba przyjść znacznie wcześniej). W tym samym czasie podobne nabożeństwa odbywają się w sąsiednich kościołach (m.in. słynnym Canaan Baptist Church). Wymagany jest skromny strój. www.abyssinian.org Warto Zajrzeć ■ Restauracja Sylvia’s – (328 Lenox Ave). Słynna rodzinna restauracja serwująca dania amerykańskiego Południa. W czasie niedzielnego brunchu – występy artystów gospel. www.sylviasrestaurant.com
7 Nowych Cudów Polski: Sierpc – Mazowsze w pigułce
Nawet jeśli nigdy nie byliście w Sierpcu, na pewno oglądaliście tutejszy skansen. Bo to tu kręcono takie szlagiery filmowe jak Pan Tadeusz czy Ogniem i mieczem
Proszę zamknąć oczy, przenosimy się w inne czasy i do innego świata – w ten oryginalny sposób Jan Rzeszotarski, dyrektor Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, próbuje mi wytłumaczyć idee kierowanej przez siebie placówki. Posłusznie wykonuje polecenie i przekonuje się, że magia działa! Na ponad 50 ha zrekonstruowano tu całkiem spora mazowiecka wieś sprzed lat. To jeden z największych tego typu obiektów w Polsce, ale nie tylko to decyduje o jego wyjątkowości. – Zależy nam, by nie było tu martwej ekspozycji. Dlatego dbamy, by obok zagród kwitły przydomowe ogródki i sady, hodujemy też zwierzęta gospodarskie – mówi Jan Rzeszotarski. Od kilku lat w skansenie rosną stare, zapomniane juz gatunki jabłoni, grusz czy śliw. Odtworzono je specjalnie na potrzeby Sierpca w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa im. Stanisława Pieniążka w Skierniewicach. Poczuć wieś Muzeum mieści się na terenie dawnego majątku ziemskiego Bojanowo, który w drugiej połowie XIX w. założył Józef Wolibner. Decyzje o stworzeniu skansenu podjęto w połowie lat 70. ubiegłego stulecia. Ale jego złote czasy zaczęły się jakieś 10 lat temu, kiedy dzięki wsparciu samorządu województwa mazowieckiego w znacznej mierze zmienił on swoje oblicze. Odtworzono 11 budynków gospodarczych, translokowano unikatowy XVIII-wieczny kościół z Drążdżewa, odtworzono też dworski folwark. Obecnie w nowych pomieszczeniach można oglądać kolekcję rzeźby ludowej, powozy dworskie oraz wnętrza szlacheckie z przełomu XIX i XX w. Najważniejsze jednak, że dawną wieś można tu nie tylko zobaczyć, ale też poczuć. Zagrody, karczmy, kuźnia, wiatrak czy olejarnia tętnią życiem – zwłaszcza od maja do września, kiedy w niedzielę odbywają się tu pokazy dawnych prac gospodarskich. Można więc spróbować świeżo utłuczonego masła, własnoręcznie skosić kosą trawę, podpatrzeć prace wikliniarza i kowala, a nawet porozmawiać z najprawdziwszym szewcem, który zanim zaczął współpracę z muzeum, przez kilkadziesiąt lat rzeczywiście utrzymywał się z szycia butów. A także pojeździć konno, upiec na ognisku kiełbaskę, potańczyć przy kapeli ludowej, wreszcie zapoznać się m.in. z pyszna kuchnia regionalna w karczmie o wdzięcznej nazwie Pohulanka. W rytm kalendarza Imprezy plenerowe maja swój stały, naturalny kalendarz. W nadchodzącym roku skansen zaprasza m.in. na następujące wydarzenia: 24 marca – Niedziela Palmowa. W kościele z Drążdżewa odbywa się msza. W muzeum organizowany jest kiermasz wielkanocny i następuje otwarcie wystawy Wielkanoc na Mazowszu. 1–3 maja – Majówka w skansenie. Wspólna rodzinna zabawa i śpiewanie dawnych piosenek. 5 maja 2013 r. – Gotowanie na polanie. Prezentacja tradycji kulinarnych regionu mazowieckiego. 2 czerwca 2013 r. – Dzień Dziecka. Okazja, by się dowiedzieć, jak się bawiły i uczyły dzieci na przełomie XIX i XX w. 7 lipca 2013 r. – Miodobranie. Pokazy prac pszczelarskich. Plus kiermasz wyrobów i akcesoriów pszczelarskich. 4 sierpnia 2013 r. – Żniwa w skansenie. Można spróbować swoich sił w ścinaniu zboża kosa czy wiązaniu snopów. 1 września – Wykopki. Wszystko czym kiedyś zajmowano się na wsi w czasie pracowitej jesieni. Choć największe imprezy odbywają się tu w okresie wiosenno-letnim, skansen czynny jest przez cały rok. I właściwie w każdym miesiącu warto go odwiedzić – a to dzięki projektowi „Rok polski w tradycyjnych zajęciach codziennych”. W jego ramach ekspozycje wnętrz zmieniają się w zależności od pory roku. I tak np. w grudniu chałupy i dwór przybierają bożonarodzeniowe oblicze – pojawiają się np. XIX-wieczne ozdoby świąteczne, zastawiane są też stoły wigilijne, inaczej we dworze, a inaczej w izbie chłopskiej. Z kolei wiosna domy przygotowywane są do obchodów Wielkanocy. Jak zapewnia dyrektor, skansen w Sierpcu zamierza się rozwijać nadal. Planowana jest budowa hotelu na 180 osób z basenem i spa, a w dalszej przyszłości także stworzenie przysiółka drobnoszlacheckiego oraz wsi ulicówki (w tej chwili zrekonstruowana jest rzędówka ). – Gdy to się nam uda, będziemy mieli w Sierpcu całe Mazowsze w pigułce – zapowiada dyrektor Rzeszotarski. INFO Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu ul. Gabriela Narutowicza 64, tel. 24 275 28 83 Dojazd do skansenu jest możliwy od miasta (ul. Narutowicza) oraz trasy nr 10 (Warszawa–Bydgoszcz) Rezerwacje grup rezerwacje@mwmskansen.pl WWW www.mwmskansen.pl
Martyna Wojciechowska: Świat mi się nie nudzi
Tylko w Travelerze Martyna ujawnia kulisy powstawania czwartej serii programu TVN "Kobieta na krańcu świata"
Marcin Dzierżanowski: Właśnie skończyłaś realizować czwarty sezon Kobiety na krańcu świata. Nie masz dość? Martyna Wojciechowska: A można mieć dość świata? Może gdybym jeździła wyłącznie do zabytków czy widoków, być może po pewnym czasie uznałabym, ze widziałam juz prawie wszystko. Ale realizując ten program TVN, docieram do fascynujących kobiet, które nie przestają mnie zaskakiwać. Ludzie i ich historie nie mogą się znudzić! A zmęczyć? Jasne, ze czasem tak. Podróż z Warszawy do ginącego plemienia Mentawajów żyjących na indonezyjskiej wyspie Siberut trwała 68 godz. Cztery samoloty, prom, potem łódka, która dostaliśmy się na miejsce. To chyba mój logistyczny rekord w tym projekcie. Jednak ludzie, których spotkałam, wynagrodzili mi ten wysiłek. Nauczyłam się od nich wielu rzeczy, chociażby tego, jak piec chleb z palmy sagowca czy łowić ryby w stylu mentawajskim. No i jak z kory drzewa zrobić męskie majtki. Mam nawet jedną parę w swoim mieszkaniu! Od dawna marzyłaś, żeby tam pojechać. Ale zawsze cos stało na przeszkodzie. Taka wyprawa z ekipą filmową to naprawdę duże wyzwanie. Trzeba sobie radzić z brakiem tak podstawowych rzeczy jak woda czy prąd. Przy czym nigdy nie narzekam na brak komfortu mieszkaniowego. Im bliżej jestem swoich bohaterów – śpiąc z nimi pod jednym dachem, jedząc to co oni – tym lepiej. Rozumiem, że larwy z pni sagowca, podstawa diety Mentawajów, są smaczne. Szczerze mówiąc, kwaskowate, nie polecam... Poważnym problemem, przed jakim stanęliśmy, było to, jak w środek dżungli przewieźć agregaty prądotwórcze i 50 litrów paliwa, bez których kamery nie będą mogły pracować. Tym razem zrealizowałaś tematy, o których myślałaś w poprzednich latach, ale których wcześniej nie udało ci się zrobić. Bo hasło: „czwarty sezon”, zobowiązuje. Ale tez, co oczywiste, ułatwia prace. Dzięki temu, że robię programy podróżnicze od prawie 10 lat, nawiązałam niezliczona ilość kontaktów z ludźmi i organizacjami na wszystkich kontynentach. Ten konstruowany przez lata łańcuszek ludzi dobrej woli otwiera mi często drzwi do ludzi i miejsc, do których inni zwykle nie są w stanie dotrzeć. Jak chociażby do nepalskiej bogini Kumari. Te żyjące w Katmandu dziewczynki są selekcjonowane, a następnie uznawane za inkarnacje bogini Taledżu. W tym przypadku fizyczne dotarcie na jej „dwór” okazało się zresztą łatwiejsze niż przekroczenie bariery mentalnej w trakcie spotkania. Chyba nigdy na planie nie czułam się tak bezradna. Bo? Widziałam, jak mnie zawodzą wszelkie wielokrotnie wypróbowane sposoby dotarcia do drugiego człowieka, techniki przeprowadzania wywiadów, warsztat dziennikarski. Umówiłam się na rozmowę z była Kumari, dziś 28-letnia kobieta. Bardzo mnie ciekawiła, miałam do niej mnóstwo pytań. Tymczasem ona na wszystkie odpowiadała mi wyuczonymi formułkami. Czułam, ze wale głowa w mur. Później zrozumiałam, ze nie mam szans jej otworzyć, bo ona, ze względu na to, co przeszła w życiu, po prostu nie potrafi juz nawiązać pewnych relacji z drugim człowiekiem. Wybór na Kumari zostaje dokonany, kiedy kandydatka ma mniej więcej cztery lata. Dziecko zostaje wtedy odizolowane od otaczającego świata, nie bawi się, nie wychodzi z pałacu. Jest noszone na rekach, bo przecież bogowie po ziemi nie stąpają. Ten „raj” trwa mniej więcej do 12. roku życia i kończy się, gdy dziewczynka dostaje pierwszej miesiączki. Dla wyznawców to znak, że Taledżu opuściła jej ciało. A dla Kumari – konieczność powrotu do brutalnej rzeczywistości. Co zapewne jest niezwykle trudne, jeśli nie niemożliwe. Mimo całej swojej otwartości na inne kultury nie umiałam się z tym pogodzić. Bohaterka, z która rozmawiałam, boi się dziś wszystkiego: hałasu ulicy, świateł, drugiego człowieka. Pomyślałam wtedy o mojej Marysi. Ma akurat cztery i pół roku, mogłaby właśnie zostać wybrana na Kumari. Musiałaby przejść specjalny, niezwykle drastyczny test, m.in. spędzić noc w zamkniętym pokoju ze 108 odciętymi łbami byków. Trudno to zrozumieć komuś z naszej kultury. Tłumaczyli ci to jakoś? Jeden z opiekunów obecnej Kumari próbował. Twierdził, że tylko dzięki żywym boginiom Nepal jest w stanie się opierać potężnym sąsiadom: Chinom i Indiom. „Oni maja bombę atomową, my Kumari” – powtarzał. To był najtrudniejszy odcinek? Chyba większe emocje wywołała u mnie wizyta w indyjskim Waranasi. To miejsce, gdzie dosłownie i w przenośni nieustannie potykaliśmy się o temat śmierci. Tysiące wyznawców hinduizmu przyjeżdżają tam, by na prowadzących do świętej rzeki Ganges ghatach dokonać spalenia zwłok swych bliskich. W Indiach kobieta, która straciła męża, jest nikim. Społecznie zostaje pogrzebana za życia. W samym Waranasi żyje dziś podobno 36 tys. wdów. W większości pozbawionych domu, środków utrzymania, opieki lekarskiej, ale przede wszystkim nadziei. Rozmawiałam z kobieta, która wyszła za mąż w wieku dziewięciu lat, a owdowiała rok później. Od tej pory juz tylko modli się i czeka na śmierć. „Co to za życie?” – zapytała mnie. Buntują się? Najsmutniejsze jest to, że nie. Akceptują swój los, bo nie wiedzą, ze może być inaczej. Jedna z moich rozmówczyń nie chciała usiąść koło mnie na łóżku. „Przyniosę ci pecha” – powtarzała, zajmując miejsce na podłodze. Marzy, żeby już umrzeć. W ostatnich latach ich sytuacja zmienia się na plus. Rozmawiałam z przedstawicielami organizacji pozarządowych, które prowadza dla nich specjalne przytułki. Prowadza tez akcje edukacyjne mające na celu zmianę postrzegania takich kobiet w społeczeństwie. Wszystkie odcinki będą tak mroczne? Na szczęście nie. Bywało wesoło. Dawno się tak na przykład nie ubawiłam, jak podczas wizyty u wspomnianych juz Mentawajów. Dla wielu z nich byłam trzecia biała osoba, która widzieli Mimo to rozumieliśmy się bez słów. Mają cudowne poczucie humoru. Straszyli mnie na przykład owadami, wsadzając mi je za koszule, a szaman zaproponował randkę! Po programie podtrzymujesz kontakty ze swymi bohaterkami? Z Mentawajami niestety nie mogę, bo nie używają ani telefonów, ani internetu. Ale nie mam wątpliwości, że przetrwa moja znajomość z Judy Arroyo. Przyjechała z Alaski do Kostaryki i 23 lata temu założyła ośrodek Sloth Sanctuary, jedyny na świecie sierociniec dla leniwców. Do dziś uratowała setki tych bezbronnych zwierząt. Miałam przyjemność uczestniczyć w wypuszczeniu na wolność jednego z jej podopiecznych. Niewiarygodne przeżycie. Nie uwierzysz, ale ze szczęścia się popłakałam. Niestety zwykle w efekcie krzywdy wyrządzonej przez cywilizacje. Leniwce, jak sama nazwa mówi, nie są zbyt szybkie, więc często wpadają pod koła samochodów. Często też mylą linie wysokiego napięcia z gałęziami drzew. Chwytając przewód elektryczny, giną lub w najlepszym przypadku – doznają dotkliwego poparzenia. Judy uratowała blisko 700 zwierzaków. Poświeciła im życie i, szczerze mówiąc, wcale jej się nie dziwie. Sama chciałabym kiedyś do niej wrócić i popracować w jej ośrodku jako wolontariusz. Leniwce, szczerze mówiąc, nie wydaja się specjalnie urokliwymi istotami. Tymczasem w rzeczywistości mają nieprawdopodobnie dużo uroku. Młode zaskakują ruchliwością, są bardzo kontaktowe. I niesforne. Raz wymyśliłam sobie obrazek filmowy, na którym kapie jednego z nich. Kamera rusza, ja go namydlam, wkładam pod kran, spłukuje, dumna, że udaje mi się nakręcić tak nieprawdopodobnie słodka scenę. I nagle czuje, jak ta puchata kuleczka wbija mi się ostrymi zębami w dłoń. Krew leci mi strumieniem, a ja wiem, że takiej sceny już nie powtórzę. Zacisnęłam więc zęby i wytrzymałam do jej końca. Krwawo było tez zapewne podczas wizyty u kobiety wampira w Meksyku… Maria José Cristerna ma 98 proc. ciała w tatuażach, spiłowane zęby, na głowie rogi z implantów i kolczyki dosłownie wszędzie. A równocześnie to niezwykle ciepła kobieta, czuła matka czwórki dzieci. Którym na urodziny funduje po tatuażu? Wręcz przeciwnie – jest zasadnicza, może nawet surowa. Przygotowując się na rozmowę, przeczytałam dziesiątki wywiadów z nią i artykułów na jej temat. Byłam przekonana, że to osoba z innej bajki. Nazwijmy rzecz po imieniu: wariatka. Tez mi to przeszło przez głowę. Tymczasem na miejscu zobaczyłam fajną, wrażliwą babkę. Kiedy poszłyśmy razem do knajpki na pizzę, opowiedziała mi dramatyczną historię związku z mężem, który ja maltretował. Czuła, że nie może zmienić swojego losu, postanowiła wiec wykreować swój własny świat. Każdy tatuaż był próba wykrzyczenia swojego bólu, ale tez terapia, demonstracja własnej niezależności. W końcu rozstała się z mężem, dziś ma nowego partnera. Pomaga innym ofiarom przemocy domowej, a że jest prawniczką, robi to skutecznie. Dzięki tej opowieści odcinek, który pierwotnie miał opowiadać o „dziwolągu”, stał się programem o bolesnym problemie maltretowanych kobiet w Meksyku. Masz jakiś szczególny klucz do swych bohaterek? Zawsze i pod każdą szerokością geograficzną ten sam: chcąc otworzyć innych, musze otworzyć się sama. Opowiedzieć o sobie, pochwalić się zdjęciem córki, ale też przyznać do słabości. To zresztą żadne sztuczki, tylko szczerość, bo ja swoje bohaterki naprawdę lubię. Staram się im to okazać, czasem może zbyt mocno. Kiedy na początku znajomości uściskałam i pocałowałam w policzek Bai Barei z Indonezji, aż cała zesztywniała. W ich kulturze fizyczne okazywanie sobie uczuć nie jest przyjęte. Musiałaś się tłumaczyć? Wręcz przeciwnie. Po kilku dniach podeszła do mnie, przycisnęła nos do mojego policzka i fuknęła. To był chyba pierwszy pocałunek w jej życiu. Bezcenne! Większość twoich bohaterek to kobiety z niezwykłymi biografiami, żyjące w krajach, do których wielu widzów pewnie nigdy nie pojedzie. Tymczasem jeden z odcinków zrealizowałaś w Hiszpanii. Bohaterka jest tancerka flamenco. Dodajmy, ze jedna z najlepszych na świecie! Miała wyjątkowo wyboista drogę na szczyt. Mąż nie akceptował jej pasji, musiała ćwiczyć taniec w tajemnicy przed nim, ukryta w garażu. Program o niej jest dla mnie bardzo ważny. Chce pokazać, że „kraniec świata” można znaleźć także za rogiem ulicy. Bo przecież niezwykłych kobiet wcale nie trzeba szukać na antypodach. One są wśród nas. 4. Seria Kobiety na Krańcu Świata w 4 liczbach 7 tys. km pokonaliśmy w trakcie przygotowywania tej serii 20 dni trwa zmontowanie jednego odcinka programu 56 razy samolot z naszą ekipą startował i lądował 252 godz. materiału filmowego nagraliśmy, by stworzyć osiem półgodzinnych odcinków
Święte gady, dzikie konie, piękne widoki i gościnni ludzie. Kefalinia (zwana też Kefalonią) zawładnęła moim sercem i idę o zakład, że to samo zrobi z waszymi
Pakujcie walizki! W nadchodzącym roku ruszają bezpośrednie połączenia lotnicze między tą wyspą a Polską! Tego, kiedy węże w kefalońskiej Markopoulo pojawiły się po raz pierwszy, nikt dokładnie nie pamięta. Miejscowi twierdzą, że co najmniej pięćset lat temu. Od wszystkich innych gadów świata różnią się tym, że są święte. Mają na głowie znamię w kształcie krzyża, są ciepłe w dotyku i przyjazne człowiekowi. Gdy każdego roku kilka dni przed prawosławnym świętem Zaśnięcia Bogurodzicy wychodzą spod dzwonnicy miejscowej cerkwi, są entuzjastycznie witane przez wiernych. Pobożni mieszkańcy wioski zabierają je wtedy do domu i przez jakiś czas nimi opiekują. W wigilię uroczystości (14 sierpnia), podczas nieszporów, zwierzęta opanowują świątynię. Wchodzą na ołtarz, pełzają po cudownej ikonie Bogurodzicy, oplatają ciała wiernych. Ci ostatni pozwalają się im dotykać, wierząc, że gady uzdrowią ich od wszelkich chorób duszy i ciała. Po nabożeństwach „węże Matki Boskiej” mogą wrócić do ziemi, by za rok powtórzyć swą dobroczynną misję. Cud za rogiem Gdy po raz pierwszy usłyszałem o tej niezwykłej ceremonii, pomyślałem, że muszę do Markopoulo pojechać osobiście i o tajemniczej sprawie dowiedzieć się więcej. – Kilkaset lat temu tutejszemu klasztorowi zagrozili piraci. Przerażone mniszki zaczęły się modlić do Bogurodzicy: Niech Bóg zamieni nas w węże, byśmy mogły stąd uciec – opowiada mi z przekonaniem o. Petros Andreas, proboszcz miejscowej parafii. – Bóg wysłuchał ich błagań, wieś otoczyły prawdziwe węże, odstraszając najeźdźców. Od tego czasu towarzyszą one mieszkańcom każdego roku, zwiastując boże błogosławieństwo – przekonuje. Mój rozmówca mówi o tym z tak głęboką wiarą, że można by uznać, iż podobne cuda zdarzają się tutaj codziennie na każdym rogu ulicy. A przecież jestem na Kefalinii, greckiej wyspie, której mieszkańcy, dzięki licznym kontaktom z Zachodem, od wieków słynęli ze światłych umysłów oraz otwartości na świat. – W przeciwieństwie do większości krajów Unii Europejskiej religia ma ciągle duży wpływ na codzienne życie Greków – tłumaczy mi Yvonne Markantonatou, autorka książek o historii i architekturze wyspy. Z jej przewodnika dowiaduję się, że według naukowców w Markopoulo mamy do czynienia z endemicznym gatunkiem węży, które przez wieki obcowania z ludźmi zostały częściowo udomowione. Jest też teoria niedowiarków, którzy twierdzą, że ukrytą hodowlę tych zwierząt prowadzą we wsi miejscowi duchowni. Tym bardziej że od kilku lat „węże Matki Boskiej” przyciągają do sennego Markopoulo coraz większą liczbę zamożnych turystów. Grecka gościnność, włoska elegancja Które wytłumaczenie „cudu” uznać za prawdziwe? Religijne? Naukowe? A może „biznesowe”? Im dłużej jeżdżę po Kefalinii, tym mocniej rozumiem, że w gruncie rzeczy nie ma to większego znaczenia. Kto wie, może źdźbło prawdy tkwi we wszystkich trzech teoriach? Na tej największej z Wysp Jońskich szacunek do przeszłości idzie bowiem w parze z nowoczesnością, przywiązanie do tradycji z racjonalizmem, a szczera gościnność – z żyłką do interesów. Natura wydaje się żyć w idealnej symbiozie z historią, choć ani jedna, ani druga nie oszczędzały mieszkańców. Dzielą oni swe dzieje na dwa okresy: czas przed wielkim trzęsieniem ziemi 1953 r. oraz wszystko, co nastąpiło po nim. Kataklizm zmiótł z powierzchni ziemi właściwie wszystkie tutejsze miasta i wsie, bezpowrotnie niszcząc cenne zabytki architektury. Ale nawet to, co udało się zrekonstruować, świadczy o bogatej przeszłości wyspy, po której przecież stąpali bohaterowie eposów Homera. Niejednego miłośnika Grecji Kefalinia zadziwi tym, jak mocno różni się od pozostałych regionów kraju. Widoki mają opinię najpiękniejszych w całym basenie Morza Śródziemnego. Spece od marketingu turystycznego policzyli nawet, że właśnie zdjęcia z tutejszych wybrzeży najczęściej trafiają na okładki katalogów greckich biur podróży. Trudno się temu dziwić! Woda przy tutejszych plażach mieni się wszystkimi odcieniami zieleni, co będzie zaskoczeniem dla tych, którzy ojczyznę Zorby znają od strony bardziej ponurego Morza Egejskiego. Dodatkowo od października do maja nad archipelagiem regularnie przechodzą deszczowe fronty atmosferyczne, dzięki czemu wyspa tonie w zieleni. Inna niż w pozostałej części kraju jest tu też architektura. Wyspy Jońskie jako jedyna część państwa nie były bowiem dotknięte wielowiekową okupacją turecką, znajdowały się natomiast pod panowaniem weneckim. Nie ma się więc co dziwić, że miasteczka i wsie momentami przypominają bardziej Sycylię niż Grecję. Tutejsze cerkwie nie mają kopuł, wyglądają raczej jak weneckie pałace w skali mikro. – Wpływy włoskie widać nie tylko w budownictwie, ale też w naszej kuchni i dialekcie. Nawet na pomidory mówimy z włoska tomato, a nie jak większość Greków pomodoro – śmieje się Yvonne Markantonatou. Aby udowodnić, że mówi prawdę, zabiera mnie na północ wyspy, do położonej w górach portowej miejscowości Fiskardo. Celowo używam słowa „miejscowości”, bo osada to zarówno miasto, jak i wieś. Idąc nadmorskim bulwarem, pełnym klimatycznych tawern, kafejek i kramów z rękodziełem, ma się wrażenie, że to całkiem spory kurort. Złudzenie to potęgują jaskrawe elewacje utrzymanych w starym włoskim stylu XVIII-wiecznych domów oraz sterylna jak na śródziemnomorskie warunki elegancja uliczek. Tuż przed restauracją Vasso’s wchodzę do sklepiku. Od pracującej tu Polki dowiaduję się, że na poddaszu znajduje się minimuzeum historyczne prowadzone przez właściciela sklepu i miłośnika staroci Gerosima Stavrosa-Vandorosa. Oglądam archiwalne zdjęcia mieszkańców oraz narzędzia używane kiedyś do produkcji sera, chleba i oliwy. Zanim w latach 80. ubiegłego stulecia Fiskardo stało się popularnym celem turystów (ze szczególnym uwzględnieniem greckich celebrytów), ludzie utrzymywali się tu głównie z rolnictwa oraz żeglugi. To dlatego trudno ich nazwać mieszczuchami. – Tak jest zresztą do dziś. Kiedy sezon się kończy, elegancki kurort przekształca się w zabitą dechami wieś – tłumaczy pani Yvonne. Zostaje tu wtedy mniej więcej 40 osób, których głównym zajęciem staje się czekanie na koniec zimy – dodaje. Kajakiem do nimf Kefalinia ma w sobie dziwną cechę: służyły jej nawet historyczne klęski i nieszczęścia. Także wspomniane już trzęsienie ziemi miało tu nie tylko destrukcyjny charakter, o czym przekonuję się w oddalonej 10 km od stolicy jaskini Melissani uchodzącej za najpiękniejsze miejsce wyspy. W czasach nowożytnych pieczara była zapomniana. Dopiero wstrząsy 1953 r. spowodowały zawalenie się fragmentu jej sklepienia, odsłaniając ją, a przy okazji tworząc u jej szczytu naturalny świetlik. Wpadający z góry gigantyczny słup słonecznego światła w malowniczy sposób oświetla podziemne jezioro, po którym gondolierzy obwożą zachwyconych turystów. Na porośniętej zielenią wysepce archeolodzy odnaleźli pozostałości starożytnego sanktuarium, w tym figurkę Pana oraz płaskorzeźbę z tańczącymi nimfami. Według mitologii greckiej istoty te zamieszkiwały właśnie Melissani. Dziś odkopane skarby można oglądać w Muzeum Archeologicznym w Argostoli. Jaskinia to także fenomen geologiczny, który w 1973 r. przebadali austriaccy naukowcy wspierani przez Towarzystwo National Geographic. Specjalnym fluorescencyjnym barwnikiem zabarwili oni morską wodę wlewającą się do gigantycznego leja krasowego po drugiej stronie wyspy. Przez stulecia ludzie się głowili, co się dzieje z zapadającymi się nieustannie pod ziemię hektolitrami morza, których moc nauczano się nawet wykorzystywać do napędzania młyńskiego koła. Teraz zagadkę udało się rozwikłać: po 14 dniach kolorowy płyn pojawił się w znajdującym się na dnie jaskini słonym jeziorze. Jak wykazały dalsze badania, wpływa tu ona ciągnącym się wzdłuż wyspy podziemnym korytem o długości 17 km. Dzikie konie pod sosnami Kiedy wydaje mi się, że wiem już niemal wszystko o historii i przyrodzie wyspy, Giorgio Potamianos, wspinacz i nurek, szef alternatywnego biura podróży The Elements of Kefalonia, proponuje mi… safari. Jego pasją jest poznawanie rodzinnej wyspy z dala od turystycznych szlaków, więc nie rozstaje się ze swym terenowym autem. Teraz wjeżdżamy nim niemal na samą górę Enos, najwyższą na całych Wyspach Jońskich. To dlatego ze szczytu widać i kontynent, i sąsiednią Itakę. Zbocza porasta sosna kefalońska, niewystępujący nigdzie więcej gatunek drzewa, które podobno służyło za budulec okrętów Odyseusza. Nagle Giorgio zwraca uwagę na niewielki, poruszający się w oddali punkt. – Dzikie konie! – mówi z pasją, a ja w pierwszej chwili myślę, że ze mnie kpi. Po chwili na dowód, że mówi prawdę, wręcza mi lornetkę. Nie wierzę własnym oczom, ale wyraźnie widzę stadko kilkunastu czarnych i białych osobników. Skąd się tu mogły wziąć? Giorgio tłumaczy, że ich przodkowie uciekli miejscowym rolnikom w czasie II wojny światowej. Nigdy ich nie odłowiono – najpierw ze względu na toczone w górach partyzanckie walki, później z powodów ekonomicznych, gdyż w miejscowych gospodarstwach pracę zwierząt zastąpiły maszyny. W efekcie stado całkowicie zdziczało, tworząc w skalistym krajobrazie Kefalinii namiastkę Dzikiego Zachodu. Obecnie konie objęto ochroną, w ostatnich latach powstała nawet fundacja Elati mająca na celu zapewnienie im jak najlepszych warunków przetrwania. Pompeje XX wieku Giorgio Potamianos proponuje mi jeszcze jedną niezwykłą wyprawę: do miejscowości, która nie istnieje. – Jeśli chcesz zobaczyć Pompeje XX w., pojedź ze mną do nieodbudowanej po trzęsieniu ziemi wsi Walsamata – zachęca mnie, a ja nie daję się długo namawiać. Tłumaczy mi, że gdy miejscowość w 1953 r. legła w gruzach, mieszkańcy postanowili przenieść ją kilometr dalej. W historycznej lokalizacji pozostały świetnie zachowane ruiny, które mój przewodnik zna na pamięć. Na miejscu kolejne zaskoczenie: myślałem, że będzie smutno, a jest co najwyżej refleksyjnie. Kamienne domostwa, zachowany układ ulic, a nawet zniszczona cerkiew robią poruszające wrażenie, ale wbrew pozorom wcale nie przygnębiają. A wszystko dzięki kefalońskiej przyrodzie, która pozostałości porzuconej osady oplotła bujną roślinnością, jakby chcąc im zrekompensować przymusowe porzucenie przez człowieka 60 lat temu. O samym trzęsieniu ziemi, jego skutkach oraz heroicznej odbudowie wyspy dowiaduję się więcej w Argostoli, oddalonej o 9 km stolicy Kefalinii. W tutejszym Muzeum Historii i Folkloru oglądam niezwykle interesującą wystawę zdjęć prezentującą wyspę sprzed kataklizmu, a także tuż po nim. Liczącego zaledwie 9 tys. mieszkańców miasteczka postanowiono nie rekonstruować, lecz odbudowano go w modernistycznym stylu połowy XX w. Mimo to zachowało ono dawny klimat, także dlatego, że rząd zakazał budowy obiektów wyższych niż 11 m. Chodziło o względy bezpieczeństwa, ale decyzja pozytywnie wpłynęła na tutejszy krajobraz, którego nie zakłócają blokowiska, wieżowce czy inne molochy. Barwy prosto z raju Podróż po Kefalinii kończę na zjawiskowej plaży Myrtos, która regularnie zdobywa szczyty rankingów najpiękniejszych plaż Europy. Kto chce poznać jej uroki, powinien obejrzeć głośny film Kapitan Corelli. Majestat tutejszych klifów, biel kamieni i turkus wody zagrały w nim (obok Nicolasa Cage’a i Penélope Cruz) główne role. Zainspirowany widokami, po powrocie do Polski sięgam po książkę Louisa de Bernièresa Mandolina kapitana Corellego stanowiącą obowiązkową lekturę każdego mieszkańca wyspy. Jej akcja dzieje się na wyspie w czasie II wojny światowej i opowiada o zakazanej miłości Pelagii do żołnierza okupującej Grecję armii włoskiej. Otwieram fragment, w którym ojciec dziewczyny, doktor Janis próbuje spisywać prywatną historię swojej małej ojczyzny: Cudzoziemcy, którzy lądują na Kefalinii, na dwa dni tracą wzrok. To światło, które wydaje się biec w próżni, jest zupełnie dziewicze, daje nieprawdopodobną ostrość obrazu, ma w sobie heroiczną siłę i jaskrawość. Ukazuje barwy w stanie poprzedzającym upadek pierwszych ludzi, jakby wprost z wyobraźni Boga, z czasów jego młodości, gdy jeszcze wierzył, że wszystko, co uczynił, jest dobre. (…) Z chwilą gdy oczy oswajają się z dziewiczą czystością tego światła, światło każdego innego miejsca jest w porównaniu z nim marne i mętne jak brudna woda. Jest ledwie czymś, co widzi się mimochodem – rozczarowaniem, skazą. Czytając słowa doktora Janisa, czuję, że doskonale wiem, o czym mówi. Bo choć wzroku na Kefalinii nie straciłem, z całą pewnością straciłem dla niej głowę. I to na dłużej niż na dwa dni. Fragment książki Louisa de Bernièresa Mandolina kapitana Corellego w tłumaczeniu Marka Fedyszaka (wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 1997).
Brama na Mazury – tak często traktowane jest to miasto przez resztę Polski. Niesłusznie!
Bo po pierwsze, Olsztyn to nie Mazury, tylko Warmia. Po drugie – można w nim spędzić nie tylko weekend, ale i cały urlop. Imprez kulturalnych mogłaby mu pozazdrościć niejedna metropolia. I tylko tu prosto ze starówki wyskoczysz na plażę lub do lasu. Oto 9 powodów, by odwiedzić stolicę Warmii! 1. Wstąp do pracowni Kopernika Pięćset lat temu poruszył Ziemię i wstrzymał Słońce. Dziś równie skutecznie porusza moją wyobraźnię i wstrzymuje mi oddech. No, może nie sam Kopernik, ale wiadomość, że w XIV-wiecznym gotyckim zamku w Olsztynie znajduje się jedyne na świecie narzędzie astronomiczne wykonane własnoręcznie przez niego. W latach 1516–1521, gdy genialny naukowiec tu mieszkał, nad wejściem do swego apartamentu wyrysował gigantyczną tablicę słoneczną służącą do wyznaczania daty równonocy wiosennej i jesiennej. W komnacie, w której rezydował, oglądam poświęconą mu wystawę prezentującą m.in. oryginalny podręcznik medycyny, z którego korzystał. Kilkadziesiąt metrów od zamku, u zbiegu ulic Zamkowej i Okopowej, zaliczam kolejny obowiązkowy punkt wizyty w Olsztynie – Ławeczkę z Kopernikiem. Miedziana twarz i kolana astronoma nieprzypadkowo wyszlifowane są rękoma i pupami turystów. Każdy bowiem, kto usiądzie na rzeźbie i chwyci ją za nos, ma podobno zagwarantowane szczęście w finansach. Nic dziwnego – wszak Kopernik oprócz tego, że patrzył w gwiazdy, twardo stąpał po ziemi. Jako wybitny ekonomista napisał słynny Traktat o monetach. Muzeum Warmii i Mazur, ul. Zamkowa 2, tel. (089) 527 95 96, www.muzeum.olsztyn.pl 2. Zatańcz tango w Pozytywce Gdy w artystycznym pubie Pozytywka pije piwo z jego twórcami: Markiem Ruczką i Przemkiem Mrozowskim, żaden z nich nie umie mi odpowiedzieć, co było pierwsze: potrzeba wspólnego grania czy pomysł na knajpę. W sumie nie ma to znaczenia. Ponieważ sa nie tylko właścicielami pubu, ale tez muzykami Orkiestry Wczorajszego Fasonu, łączą jedno i drugie. W Pozytywce można wiec posłuchać tworzonej przez nich muzyki będącej połączeniem współczesnych aranżacji oraz klarnetowo-akordeonowego brzmienia, przedwojennych tang, oberków i muzyki klezmerskiej. Informacje o datach koncertów można zdobyć na Facebooku oraz poczta pantoflową. Pozytywka. Knajpa Wczorajszego Fasonu, ul. Stare Miasto 26/27 (wejscie od ul. Okopowej), www.pozytywka.olsztyn.pl 3. Popatrz w gwiazdy w planetarium Do dziś pamiętam ciarki na plecach, gdy w latach 80. jako dziecko poszedłem na seans olsztyńskiego planetarium. Pomyślałem wtedy, że nic równie magicznego w życiu mnie już nie spotka. Dlatego trochę się bałem wrócić tam po latach, ale na szczęście czar nie uleciał. Tym bardziej że to największe i najnowocześniejsze (obok warszawskiego) planetarium w Polsce od wiosny tego roku zaprasza na pokazy w cyfrowym systemie fulldome. Pozwala on widzom na realistyczna, choć wirtualna podróż kosmiczna. Przy placówce działa biblioteka multimedialna Planeta 11 – jedna z sześciu na świecie. Kilkaset metrów od planetarium, w XIX-wiecznej wieży ciśnień znajduje się z kolei obserwatorium astronomiczne. A w nim – obok możliwości podglądania nieba i plam na Słońcu – także wystawa meteorytów, warsztat pracy astronoma, a także jeden z najlepszych punktów obserwacyjnych miasta. Planetarium: al. J. Piłsudskiego 38, tel. (089) 533 49 51. Obserwatorium: ul. Żołnierska 13, tel. (089) 527 67 03, www.planetarium.olsztyn.pl 4. Posłuchaj solistów nowojorskiej Met Chcesz uczestniczyć w spektaklu najlepszej operowej sceny świata? Idź do olsztyńskiej filharmonii, która od września ub. roku mieści się w ultranowoczesnym gmachu. Dzięki najnowszemu sprzętowi można tam uczestniczyć w satelitarnych transmisjach live z Metropolitan Opera. W przerwie między aktami – rozmowy z dyrygentem i solistami słynnej Met. Szczegółowy terminarz spektakli dostępny na stronie internetowej. Inauguracja sezonu – 13 października Napojem miłosnym Gaetana Donizettiego. Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. F. Nowowiejskiego, ul. B. Głowackiego 1, tel.: (89) 527 51 75, www.filharmonia.olsztyn.pl 5. Idź na baby (pruskie) To wcale nie reżyser Marek Koterski odkrył, że „baby są jakieś inne”. Wcześniej byli archeolodzy z Warmii i Mazur, badacze „bab pruskich”. Powód? Te średniowieczne kamienne posagi odnajdywane przy miejscowych drogach, wbrew nazwie, przedstawiają mężczyzn. Ich geneza i rola jest równie tajemnicza co płeć: nie wiadomo nawet, czy ich autorami byli Prusowie czy Słowianie. Ostatnio władze Olsztyna uczyniły z nich nowy symbol miasta. Na stoisku znanego w mieście bukinisty i sprzedawcy pamiątek Pawła Pakuły znalazłem drewniane figurki bab, a tuz obok, w kultowej kawiarni literackiej Tajemnica Poliszynela – nawet dizajnerskie kolczyki w ich kształcie polecam serwowany tam świetny warmiński podpiwek). Oryginalny posag (wykopany dwieście lat temu we wsi Barciany) można oglądać na dziedzińcu olsztyńskiego zamku. Próbując dowiedzieć się czegoś więcej na temat tych tajemniczych stworów, sięgnąłem po książkę Pruskie baby kamienne ich fenomenu Jerzego Łapy. Jeden z rozdziałów tej naukowej pracy zaczyna starolitewskie przysłowie: „Prędzej wypijesz wody całego morza, aniżeli poznasz charakter kobiety”. Prawda, że trafne? 6. Doceń dizajn sprzed stuleci Czy stary warmiński strój ludowy nadaje się do dizajnerskiego wykorzystania? Edyta Jurkowska, olsztyńska artystka, przekonuje mnie, że tak. Gdy z pasją opowiada, jak przy pomocy etnografów ze skansenu w Olsztynku oraz starych Warmiaków rekonstruowała tradycyjne wzornictwo regionalne, nie mam wątpliwości, że ma rację. Wszyscy mogli się o tym przekonać w październiku, kiedy zakończył się realizowany w ramach Rebelii Kultury jej projekt „Warmia nju dizajn”. Złożyło się na niego 14 obiektów malarskich na płótnie wykonanych w technikach mieszanych pokazujących, jak tutejszy folklor może stać się inspiracja twórców sztuki użytkowej. ■ Wystawa: Warmia nju dizajn (od 23 października do 18 listopada 2012 r.), haloGaleria MOK, ul. Dąbrowszczaków 3, www.edytajurkowska.pl, www.rebeliakultury.pl 7. Przejdź się promenadą nad Długim Absolutnym unikatem Olsztyna jest to, że na jego terenie znajduje się kilkanaście jezior. A Las Miejski to największy położony w granicach miasta kompleks leśny w Europie. Do tego płynąca przez środek miasta rzeka Łyna, po której organizowane są spływy kajakowe. Nic dziwnego, że w Olsztynie panuje masowa moda na aktywną turystykę, o czym przekonywał mnie Radosław Paździorko zajmujący się w tutejszym ratuszu promocją kultury i turystyki. Myślałem, że przesadza – dopóki nie poszedłem na oddaną pod koniec sierpnia do użytku promenadę nad Jeziorem Długim. Doskonałe miejsce zarówno dla spacerowiczów, jak i rowerzystów. 8. Poczuj „Nowy taniec” Olsztyn od lat chwali się, że jest stolicą tańca. To stąd wywodzą się najsłynniejsi polscy tancerze, m.in. Ivona Pavlović, Piotr Galiński czy Rafał Kabungwe. A w podolsztyńskiej wsi Burdąg działa założony przez znaną choreografkę Marysię Stokłosę kultowy dom pracy twórczej, do którego pielgrzymują twórcy tańca z całej Europy. Pod koniec października w ramach kampanii „Warmia: Rebelia kultury” odbędą się tam warsztaty z improwizacji tańca będące elementem projektu „Nowy taniec”. 24 października w olsztyńskim Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych można było zaś obejrzeć spektakl wieńczący projekt. Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych w Olsztynie, ul. Parkowa 1, www.burdagstudio.com, www.rebeliakultury.pl 9. Zjedz rybę na tafli Jeziora Krzywego Podróżując po Polsce lub świecie, zawsze szukam lokalnego smaku, który później będzie mi się kojarzył z danym miejscem. Oczywiście musi być nie tylko pysznie, ale i autentycznie. W przypadku Olsztyna miałem problem, bo tutejsza kuchnia regionalna jest tak skomplikowana, jak historyczne losy tych terenów. Mieszają się w niej wpływy niemieckie, kresowe, polskie, litewskie, a za sprawą przesiedleńczej Akcji Wisła – także ukraińskie. Szybko się jednak okazało, że takie zróżnicowanie to atut. Nie wdając się w dyskusję, co oznacza „prawdziwy smak Warmii”, zadeklaruję, że olsztyńskie niebo w mojej warszawskiej gębie poczułem aż trzy razy: jedząc dzyndzałki, czyli gryczane pierogi po warmińsku, w restauracji Staropolskiej, czerninę w Karczmie Jana oraz rybę z jeziora w restauracji Przystań. Atutem tej ostatniej jest niepowtarzalne położenie na tafli wodnej Jeziora Krzywego – tuż przy plaży miejskiej. Restauracja Staromiejska, ul. Stare Miasto 4/6/13, www.staromiejska.olsztyn.pl Karczma Jana, ul. Kołłątaja 11, www.karczmajana.pl Restauracja Przystań, ul. Żeglarska 2, www.przystanolsztyn.pl
Szwajcarzy z różnych części kraju powtarzali mi, że mieszkają w raju. Postanowiłem sprawdzić, co mają na myśli
W okolicach niewielkiego wzgórza pod Asconą żyło się spokojnie aż do 1900 r. Podobnie jak w innych wsiach i miastach włoskojęzycznego kantonu Ticino, ludzie byli tu może nie najbogatsi, ale porządni i w miarę szczęśliwi. W niedzielę chodzili do kościoła, by podziękować Najświętszej Panience za tegoroczne zbiory orzechów i wina, a po mszy ze swych glinianych boccalino (rodzaj tradycyjnych kubeczków do wina) popijali domowej roboty merlota zmieszanego z lemoniadą gassosa. I w przeciwieństwie do sąsiadów z niemieckojęzycznych kantonów Szwajcarii niezbyt przejmowali się dniem jutrzejszym. Kiedy na początku XX w. wzgórze pod Asconą zakupił Henry Oedenkoven, 25-letni syn holenderskich bogaczy, nic nie zwiastowało, że młodzieniec wywoła tu aż taki zamęt. Ot, kolejny bogaty świr, który bredzi coś o odkryciu „najbardziej energetycznego miejsca na ziemi”. Gdy jednak Henry ściągnął do swej posiadłości bogatych znajomych z Europy i ogłosił powstanie komuny o nazwie „Monte Verita”, wybuchł skandal. Do tego doszły plotki, że mieszkańcy chodzą bez ubrań, nie jedzą mięsa, w dodatku sypiają ze sobą w dowolnych konfiguracjach. Nazwano ich balabiott, czyli „nadzy tancerze”. – Opowieści sąsiadów wcale nie były pozbawione podstaw – mówi mi Lorenzo Sonognini, dyrektor kulturalno-rekreacyjnego ośrodka Monte Verita, które mieści się dziś w tym miejscu. – Bez cienia przesady można powiedzieć, że to właśnie tutaj znajduje się kolebka światowego nudyzmu, wegetarianizmu, a nawet ruchu hipisowskiego i New Age. Ameryka miała swoje dzieci kwiaty, my ponad pół wieku wcześniej mieliśmy „nagich tancerzy – uśmiecha się Sonognini. I pokazuje mi zachowane pamiątki po prekursorach szalonej wolności: fragmenty sprzętów do ćwiczeń gimnastycznych, prysznice pod gołym niebem, domki, w których mieszkali członkowie dziwnej sekty, wreszcie jedyną w Europie plantację herbaty. Wkrótce sława Wzgórza Prawdy przekroczyła granicę Ascony, a nawet kantonu Ticino. Do „słonecznego sanatorium” zaczęli przyjeżdżać znani buntownicy początku wieku, m.in. pisarz Hermann Hesse, psychoanalityk Carl Jung czy dadaista Hugo Ball. – A pierwotnie zgorszeni mieszkańcy okolic zwietrzyli w całym zamieszaniu interes. Niedaleko osady zbudowali hotel, którego główną atrakcją była możliwość podglądania z okien nudystów. – Taki pierwszy w Europie peep-show – śmieje się Sonognini. Dziś na wzgórzu znajduje się hotel w stylu Bauhaus i muzeum, w którym można zobaczyć stare zdjęcia komuny. – W naszym dialekcie do teraz istnieje też słowo balabiott. Matki nazywają tak nastoletnie dzieci, które nie chcą się uczyć ani pracować – dodaje dyrektor, częstując mnie merlotem zmieszanym gasossą. Na szczęście ulubiony drink mieszkańców Ticino nie zmienił się od czasu Henry’ego. Szwajcarski kanton Ticino od zawsze kojarzył się z rajem – tłumaczy mi Patricka Carminati, moja przewodniczka po regionie. Chcesz? Pokażę ci inną utopię, nie mniej ciekawą – zachęca, prowadząc mnie do znajdującego się na tym samym wzgórzu Sanktuarium Sztuki Elisarion. Stworzył je pochodzący z Tallina malarz i poeta Elisar von Kupffer oraz jego życiowy partner filozof Eduard von Mayer. Założyli oni mistyczno-artystyczny ruch religijny o nazwie Klarismus („Jasność”), który skupiał głównie gejów i lesbijki. Może nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że grupa działała w latach 20. ubiegłego wieku, w czasach kiedy niemal w całej Europie za kontakty homoseksualne wsadzało się ludzi do więzień. Niedawno namalowane przez Elisara freski przeniesiono z jego willi nad pobliskim jeziorem Maggiore na Monte Verita. Wyglądają dziwnie – coś w rodzaju mieszanki kościelnej polichromii i gejowskiego soft porno. – Mogło to powstać tylko w Szwajcarii – opowiada Patricia. W Europie wielu nadal twierdzi, że jesteście europejską oazą szczęścia. Zgadzasz się? – pytam. – Dla mnie raj to Szwajcaria włoskojęzyczna. To prawda, żyjemy biedniej niż w innych częściach kraju. Ale jesteśmy najbardziej radośni! Wiesz, że mamy tu w roku 15 dni wolnych od pracy? – uśmiecha się Patricia. – W niemieckojęzycznych kantonach tylko osiem, czasami dziesięć. I to nasze dolce vita! Do tego świetna kuchnia, polecam ci polentę z królikiem. Zabiera mnie na mały rejs statkiem po otoczonym Alpami jeziorze Lugano. Przypływamy do pięknej miejscowości, która jeszcze w XVIII w. nazywała się Calprino i była małą wioską rybacką. Kiedy dwa wieki temu zaczęli tu przyjeżdżać turyści z Anglii i Szkocji, miejsce nazwali Paradiso. Sto lat temu władze kantonu zatwierdziły nową nazwę jako oficjalną. Jak się pani żyje w najszczęśliwszym kraju Europy? – pytam z kolei Corrine Seiler, emerytowaną historyk sztuki w Bernie. To miasto jest nieformalną stolicą Szwajcarii. Formalnej nie ma, tu jest tylko siedziba władz konfederacji. Mimo to 130-tysięczne miasto ma kameralny charakter. – Mówi pan o Szwajcarii? Cóż, nasza niemieckojęzyczna część jest zdecydowanie najszczęśliwsza! – z dumą zachwala swój region. – Moim zdaniem właśnie Berno jest kwintesencją szwajcarskości – dodaje. Corrine, mimo zaawansowanego wieku, może się pochwalić świetną formą. Dlatego proponuje, że pokaże mi miasto z perspektywy hulajnogi. To nowy sposób promocji Berna wspierany przez lokalne władze. Pojazdy można wypożyczyć m.in. na głównym dworcu kolejowym. Dziwię się, że podróżowanie na tym dziwnym sprzęcie idzie mi tak łatwo. Może to urok tutejszej starówki wpisanej w 1983 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO? W jej sercu wznosi się późnogotycka katedra św. Wincentego z najwyższą kościelną wieżą w kraju. Ale i tak od 500 lat miastem rządzi zegar na średniowiecznej bramie miejskiej zwanej Zytglogge. – Chce pan zrozumieć naszą mentalność? Pokażę panu ten zegar od środka – mówi Corrine. Od kilkudziesięciu lat ma uprawnienia przewodniczki, a wraz z nimi – klucze do zegarowej wieży. Wchodzimy po XIII-wiecznych schodach, które kiedyś prowadziły do mieszczącej się tu strażnicy przerobionej później na więzienie, a następnie archiwum. Niezmienny pozostał jedynie geniusz konstrukcji gigantycznego zegara. Z precyzją w głosie i nauczycielską wskazówką w ręku pani Seiler długo tłumaczy mi zasady działania mechanizmu. Szczerze mówiąc, niewiele z tego rozumiem, gdyż z techniczną wyobraźnią u mnie na bakier. Mechanizm pokazuje aktualną fazę księżyca, porę roku i znak zodiaku, w którym znajduje się właśnie słońce. Cztery minuty przed każdą pełną godziną zaczynają się poruszać widoczne z ziemi figurki: kogut, bóg czasu Chronos oraz niedźwiedź. – Dlaczego niedźwiedź? – pytam Corrine i widzę na sobie jej surowy wzrok. – O tym później, teraz o mechanizmie – mówi uprzejmie, acz stanowczo. – Dla mnie ten zegar jest właśnie uosobieniem mojego państwa. Świetnie zorganizowanego, w którym wszystko działa jak należy. Lubię rodaków z francuskojęzycznej i włoskojęzycznej części tego kraju, ale – nie oszukujmy się – w ich kantonach czujemy się trochę jak za granicą. U nas bije serce Szwajcarii – mówi z dumą. – I to my mamy najbardziej szwajcarskie danie, jakim jest ziemniaczane rösti. Solidne jak nasze społeczeństwo – dodaje. Ci włoskojęzyczni mówią o was, że jesteście trochę sztywni – rzucam prowokacyjnie. – Tak? A widział pan u nich starszą panią na hulajnodze? – pyta z uśmiechem, pokazując na siebie. I prowadzi mnie pod XIX-wieczny budynek Bundeshaus, jedynego parlamentu w Europie, do którego może wejść każdy z ulicy. Na zewnątrz zero ochrony – aż trudno uwierzyć, że to siedziba władz najbogatszego kraju w Europie. Na placu przed budynkiem fontanna złożona z 26 wodotrysków – dokładnie tylu, ile jest kantonów. Każdy rząd kantonalny co roku wnosi opłatę za swoją część zużytej wody. – Porządek musi być – zauważa moja przewodniczka. No tak, w końcu jestem w Szwajcarii! Porządek obowiązuje też w serwowaniu wiedzy o Bernie. Był czas na wykład o zegarze, teraz kolej na niedźwiedzia. Miasto założył w 1191 r. książę Bertold V, który podczas polowania miał ustrzelić tutaj misia. Według legendy to on nadał miejscowości nazwę pochodzącą od niemieckiego słowa Bär, czyli właśnie niedźwiedź. Na dowód obok mostu Nydeggbrücke nad rzeką Aare trzymane są te zwierzęta. Tradycja ich hodowli sięga lat 50. XIX w., ale kilka lat temu niezbyt wygodny wybieg zmodernizowano. Dziś para drapieżników: Björk i Finn, mają do dyspozycji 6 tys. m2! – Nawet one znalazły tu swój raj! – chwali się Corrine. Jeśli szukasz wewnętrznego spokoju, jedź do szwajcarskiego Montreux. Dla mnie to raj na ziemi – cytatem z legendarnego wokalisty zespołu Queen Freddiego Mercury’ego wita mnie we francuskojęzycznej części Szwajcarii Dagmar Blom ze Szwajcarskiej Organizacji Turystycznej. Nie zdążyłem jej nawet zapytać, gdzie w tym kraju jest najpiękniej i najbardziej szwajcarsko. Sama mówi, że w jej regionie, czyli we francuskojęzycznych miastach nad Jeziorem Genewskim. Słowa Mercury’ego nie były kurtuazją. Ostatnie lata życia spędził właśnie w Montreux, a po śmierci jego prochy rozsypano nad okolicą. Żeby nie było wątpliwości, że artysta trafił do raju. Dziś jego pomnik stoi na promenadzie w najbardziej reprezentacyjnej części miasta. Artysta spogląda na jezioro – ma ono barwę tak intensywną, że aż trudno uwierzyć, że stworzyła ją natura, a nie świeżo upieczony grafik, który dorwał się do Photoshopa. Zresztą widoczne po drugiej stronie Alpy są równie nienaturalnie śnieżnobiałe, a zieleń trawy – absurdalnie zielona. Miejskim autobusem jedziemy do odległego o 20 min drogi zamku w Chillon. Światową sławę zawdzięcza on lordowi Byronowi, który go odwiedził w 1915 r. Pisarz był pod tak dużym wrażeniem gmachu, że wkrótce napisał swój słynny poemat Więzień Chillonu. – Dzięki temu nasz zamek stał się w epoce romantyzmu kultowy – opowiada Claire Huguenin, pracująca w tutejszym muzeum historyczka sztuki. Coś z tego czaru pozostało do dziś. Po lekcji historii w tysiącletnim zamku przysiadam w miejscowej restauracji na lampkę wina. – My tu we francuskojęzycznej części Szwajcarii chyba jesteśmy najbardziej szwajcarscy – mówi mi Dagmar, jakby zgadła, o co chcę ją za chwilę zapytać. – Ani przesadnie uporządkowani, jak ci z Berna czy Zyrychu, ani bujający w obłokach, jak ci z Ticino. Łączenie skrajności to nasz klucz do sukcesu – dodaje. Sam nie wiem, co myśleć. Próbuję wytropić klucz do szwajcarskiej duszy i za cholerę mi się nie udaje. Czasem jadąc do sąsiedniego kantonu, mam wrażenie, że odwiedzam inny świat. Gdzie więc jest ta prawdziwa Szwajcaria? Najbardziej przekonującej odpowiedzi udzieliła mi poznana w Ticino Patricia, ta sama, która jako pierwsza opowiadała mi o tutejszym „raju”. – O tym, że jesteśmy jednym narodem, decydują nie obiektywne czynniki, lecz nasza wola bycia Szwajcarem oraz duma z tego faktu. Inne narody łączą: historia, więzy krwi, język czy religia. Nas to wszystko dzieli. W obawie, żebyśmy się nie pozabijali, nasi mądrzy ojcowie przyjęli przed wiekami zasadę tolerancji do inności i szacunku do siebie nawzajem. A 200 lat temu ogłosiliśmy neutralność. Dzięki temu w XX w. ominęły nas faszyzm, komunizm oraz dwie światowe wojny. Również dziś w pogrążonej kryzysem Europie jesteśmy jak wyspa szczęścia. Wiesz, co jest naszym jedynym problemem? To, że nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę. Czasem boję się o swoje dzieci, że żyją w zbyt pięknym i dostatnim kraju. Bo dostały to wszystko za darmo. Nie wiem, czy kiedyś będą umiały ten fenomen docenić. Chyba wiem, o czym mówi. Ale to już temat na zupełnie inny tekst.
Jak się nie dać oszukać nieuczciwemu biuru podróży
Fala upadków touroperatorów oraz linii lotniczych sprawiła, że wielu Polaków, zamiast wspominać wakacje, zastanawia się teraz, jak odzyskać wpłacone na wymarzony urlop pieniądze. Jak reklamować nieudany urlop? Z punktu widzenia litery prawa sprawa jest prosta: ogłaszające bankructwo biuro podróży ma obowiązek sprowadzić swoich klientów do kraju i zwrócić im koszt niezrealizowanej części wyjazdu. Całość pieniędzy powinna tez wrócić do osób, które za wycieczkę zapłaciły, ale z winy organizatora nie mogły na nią wyjechać. Każde biuro podróży na wypadek bankructwa musi bowiem posiadać gwarancje bankowa lub odpowiednie ubezpieczenie. Sęk w tym, że w praktyce te zabezpieczenia nie wystarczają na pokrycie stu procent zwrotu roszczeń. Jak uniknąć ryzyka upadku biura podróży? Niestety tak do końca zrobić się tego nie da. Polskie przepisy są dziurawe, a rząd, wbrew sugestiom Komisji Europejskiej, nie zdecydował się na utworzenie specjalnego funduszu, z którego – w przypadku niewypłacalności agencji turystycznych – można by finansować odszkodowania. I to mimo że rozwiązania takie maja nie tylko bogate kraje zachodnie, takie jak Dania czy Anglia, ale tez chociażby Rosja. Możemy jednak zmniejszyć niebezpieczeństwo potencjalnych strat. Jak sprawdzić wiarygodność biura podróży? Teoretycznie można to zrobić w Centralnej Ewidencji Organizatorów Turystyki i Pośredników Turystycznych, która prowadzi Ministerstwo Sportu i Turystyki. Aby się w niej znaleźć, trzeba przedstawić dokumenty zaświadczające o posiadanych zabezpieczeniach finansowych. Tyle ze fakt znalezienia się na liście nie mówi nic o kondycji finansowej przedsiębiorstwa. Zresztą touroperatorzy, którzy upadli w tym roku, nie figurowali wcześniej nawet w Krajowym Rejestrze Długów. Zdaniem Piotra Stańczaka, dyrektora Europejskiego Centrum Konsumenckiego, powinniśmy unikać wpłacania biurom podróży przedpłat większych, niż wymaga tego umowa. – Niestety część klientów płaci z góry nawet za całą wycieczkę, a później w przypadku bankructwa trudno tę kwotę odzyskać – wyjaśnia. Zdecydowanie lepiej tez zapłacić za wycieczkę karta kredytowa niż gotówka czy przelewem. – Ten pierwszy rodzaj transakcji jest bowiem odwracalny i w uzasadnionych przypadkach można go unieważnić. A wszystko dzięki mechanizmowi tzw. chargebacku, czyli obciążenia zwrotnego. Ratuje on skórę klienta w przypadku wielu sytuacji, w tym również usługi odroczonej w czasie, która nie została zrealizowana –mówi Sebastian Krzyk, szef departamentu sieci akceptacji MasterCard Europe Oddział Polska. – Gdy np. wycieczka się nie odbyła z winy turoperatora, należy złożyć reklamacje w banku wraz z dokumentami potwierdzającymi sytuacje. Pieniądze wrócą do naszej kieszeni, a dochodzenie należności przejmie na siebie bank. Reklamować nieudane wakacje można także wtedy, gdy nasze wczasy doszły do skutku, ale czujemy się oszukani warunkami, w jakich przyszło nam je spędzić. Na pogodę niestety skarżyć się możemy tylko znajomym. Ale już brudny hotel, zepsuta klimatyzacja czy widok na garaż zamiast na morze mogą być podstawa dochodzenia roszczeń. – Oczywiście pod warunkiem tego, ze w ofercie zapewniano nas, że będzie inaczej – mówi Piotr Stańczak. Jak oszacować wysokość swoich roszczeń? Na stronie www.konsument.gov.pl zamieszczono tzw. tabele frankfurcka. Pomaga ona sprecyzować wysokość rekompensaty. Przykład? Niesprawna klimatyzacja – od 10 do 20 proc. zapłaconej kwoty. – Tabela nie jest obowiązującym dokumentem, ale w praktyce coraz częściej jest stosowana – wyjaśnia Stańczak. – Na potwierdzenie swych roszczeń warto oczywiście mieć zdjęcia, filmik czy inne dowody – dodaje. Warto pamiętać, że na złożenie reklamacji od momentu powrotu z wakacji mamy 30 dni. Biuro podróży jest zobowiązane się do niej ustosunkować w ciągu kolejnego miesiąca. Jeśli odrzuci roszczenia, warto poprosić o pomoc rzecznika konsumentów albo Europejskiego Centrum Konsumenckiego. I na koniec ważna uwaga: wszystkie omówione zasady dotyczą także wycieczek z oferty last minute. W myśl prawa są to pełnowartościowe wycieczki i przysługują nam dokładnie takie same prawa jak w przypadku regularnych ofert.
Chcesz zwiedzać Stary Kontynent na dwóch kółkach? Dowiedz się, jakie przepisy rowerowe obowiązują w poszczególnych krajach
Zgodnie z konwencją wiedeńską każdy pojazd musi posiadać wyposażenie takie, jakiego wymaga prawo drogowe kraju, w którym jest zarejestrowany. Jednak w przypadku roweru, w zależności od policjanta, na którego się trafi, przepis ten jest rozmaicie interpretowany. O czym trzeba pamiętać, by poznając Europę w ten sposób, nie zapłacić mandatu? Kamizelka odblaskowa to obowiązkowe wyposażenie rowerzystów we Francji, w Grecji, na Litwie, na Słowacji (w czasie złej widoczności) oraz we Włoszech (po zmroku). Kaski rowerowe wymagane są na Cyprze, w Grecji, na Malcie, Słowacji, w Norwegii, na Litwie (dla osób poniżej 18 lat), oraz – w przypadku dzieci do 15. roku życia: na Islandii, w Szwecji i w Czechach. Obowiązkowy dzwonek muszą posiadać miłośnicy jednośladów we Francji, Szwecji i w Holandii.
Tak jak miłośnicy Kafki mają swoją Pragę, a wielbiciele Jamesa Joyce’a – Dublin, Tak od kilku lat zakochani w prozie Brunona Schulza pielgrzymują z całego świata do Drohobycza.
W całym Drohobyczu poza mną nie ma już nikogo, kto znał Schulza – Alfred Schreyer, emerytowany nauczyciel muzyki, skrzypek i śpiewak, mimo dziewięćdziesiątki, pamięć ma dobrą i o faktach sprzed 70 lat opowiada tak, jakby się wydarzyły wczoraj. – Pisarz wchodził pod górkę tą ulicą, przed wojną nazywała się Czackiego. Stanął przy żółtej tablicy z napisem „Żydowska dzielnica mieszkaniowa”. Bo u nas żadnego muru do getta nie było, tylko żółte tablice. Wtedy nadszedł gestapowiec Karl Günther i go zastrzelił. Bezsensowna śmierć. Przecież następnego dnia na podstawie załatwionych przez Zofię Nałkowską „aryjskich papierów” miał opuścić miasto. A dziś nawet nie wiemy dokładnie, gdzie go pochowano – mówi pan Alfred. Nie zliczy, ile razy opowiadał tę historię. Odkąd do ukraińskiego dziś Drohobycza z całego świata przyjeżdżają pielgrzymki miłośników Brunona Schulza, każdy chce porozmawiać z ostatnim żyjącym uczniem artysty. I ostatnim tutejszym przedwojennym Żydem. Jeśli tylko siły pozwalają, pan Alfred nikomu swej opowieści nie odmawia. Mówi nawet, że skoro cudem ocalał z Zagłady, to widocznie Bóg powierzył mu misję kustosza pamięci o świecie, którego nie ma. I o Schulzu, po którym w Drohobyczu nie zachowała się żadna pamiątka – taka, o której z całą pewnością można by powiedzieć, że należała do pisarza. Tym większą wartość mają wspomnienia pana Schreyera. – Mijaliśmy się często. On szedł Floriańską do pracy, ja Bednarską do swojej szkoły. Potem przez cztery lata uczył mnie rysunku i prac ręcznych w Gimnazjum im. Króla Władysława Jagiełły – ciągnie swą opowieść. Dziś nie ma ulic Bednarskiej, Floriańskiej ani gimnazjum Jagiełły. Nie ma też przedwojennego Drohobycza, uważanego za kresową ziemię obiecaną. Zwłaszcza od momentu, gdy w XIX w. w pobliskim Borysławiu odnaleziono złoża ropy naftowej. Rafinerie powstawały jedna za drugą, przynosząc fortuny żydowskim, polskim, niemieckim, a później także francuskim i holenderskim właścicielom. Nie ma fortun, nie ma rafinerii, nie ma ziemi obiecanej. Jest za to: wzniesione w latach 50. komunistyczne osiedle mieszkaniowe na miejscu żydowskiego cmentarza. Jest pomnik Stepana Bandery, przywódcy Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, wybudowany kilka lat temu w parku przy ul. Szewczenki. Zdjęcie wojownika o niepodległą Ukrainę spogląda też z wielkiego portretu powieszonego nad drohobyckim rynkiem. Zarówno monument, jak i gigantyczna fotografia wzbudzają kontrowersje. W sierpniu 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Kijowie orzekł, że uznawanie tego bojownika o niepodległą Ukrainę za bohatera narodowego jest niezgodne z prawem. Jest wreszcie XIX-wieczna synagoga, jedna z największych w Europie Środkowej. W czasach ZSRR był w niej sklep meblowy, później stała pusta. Mieszkańcy wspominają, że przez kilka lat służyła handlarzom z pobliskiego bazaru za toaletę. Jakiś czas temu zabytek oddano miejscowej organizacji żydowskiej, ale dwustu drohobyckich Żydów nie stać na wyremontowanie gmachu, który przed wojną służył kilkunastutysięcznej wspólnocie. Wyprawa zbieraczy Ale są też (bądźmy sprawiedliwi!) ukraińscy zapaleńcy, którzy kilkanaście lat temu postanowili przywrócić miastu jego największego, choć zapomnianego mieszkańca, piszącego po polsku Żyda. Oni pierwsi dostrzegli okruchy przeszłości, które dziś z pietyzmem zbierają miłośnicy twórczości Brunona Schulza z całego świata. Dla nich to miasto magiczne. Podniszczona willa przy dawnej Floriańskiej pozostaje domem pisarza, choć dziś mieszkają tu zupełnie obce rodziny, bynajmniej nie zachwycone tym, że co jakiś czas puka do drzwi ich mieszkań natrętny turysta. A zniszczona ulica Stryjska niedaleko rynku to słynąca z rozpusty ulica Krokodyli ze Sklepów cynamonowych. „Schulznięci” (tak ich nazwijmy) potrafią godzinami chodzić po zdewastowanych klatkach schodowych przedwojennych willi i odnajdywać ślady ich dawnej świetności. Zachwycają się miastem, dzisiaj obiektywnie niezbyt ładnym. Chodzą jego ulicami z egzemplarzem Sklepów cynamonowych w ręku. Twierdzą, że dopiero tu czują tę prozę. Przyjeżdżają z Ukrainy, Polski, Izraela, Niemiec, a nawet Chin i Tajwanu. Dla Schulza uczą się polskiego, choć przez jego trudne teksty trudno przebrnąć polskim maturzystom. – Wyprawa miłośników pisarza do Drohobycza przypomina wyprawę zbieraczy. Po kawałku zbierają oni ułamki tego, co obumarło. Trochę tak jak w prozie Wielkiego Brunona – opowiada dr Wiera Meniok, dyrektor Polonistycznego Centrum Naukowo-Informacyjnego na Uniwersytecie w Drohobyczu, której pośród „schulzniętych” należy się niewątpliwie palma pierwszeństwa. To ona osiem lat temu wraz z nieżyjącym już mężem Igorem zaczęła organizować w mieście Międzynarodowy Festiwal Brunona Schulza. Z czasem w organizację imprezy włączyli się lublinianie, strona polska wsparła ją też finansowo. – Na każdym kroku trzeba jednak podkreślać, że to inicjatywa Ukraińców. My, Polacy, w pewnym momencie po prostu do nich dołączyliśmy – tłumaczy Grzegorz Józefczuk, lubelski dziennikarz i działacz kulturalny, od kilku lat prezes Stowarzyszenia Festiwal Brunona Schulza. – Absolutnie nie chodzi nam o rekonstrukcję przedwojennych Kresów Wschodnich, nie chcemy odzyskiwać polskiego Drohobycza – tłumaczy. A Wiera Meniok dodaje: – Wspólnie chcemy przywrócić temu miastu jego największego syna. Robią to skutecznie. W najpopularniejszym na świecie angielskojęzycznym przewodniku turystycznym Lonely Planet Drohobyczowi poświęcono 40 linijek. Ponad połowa z nich to informacje o festiwalu i miejscach związanych z autorem Sanatorium pod Klepsydrą. – To niezwykłe, że ten pisarz przywraca światowy wymiar miastu, które o nim kiedyś zapomniało – mówi Leonid Golberg, dziennikarz i społecznik, redaktor lokalnej gazety internetowej Majdan. KADISZ ZA ARTYSTĘ Dla „schulzniętych” w Drohobyczu najważniejszy jest trójkąt: dom pisarza, gimnazjum, w którym się uczył i pracował, oraz miejsce śmierci przy ul. Szewczenki. Ich najazd na miasteczko odbywa się dwa razy. Najpierw wiosną, w trakcie organizowanego raz na dwa lata festiwalu (w tym roku, ze względu na Euro, wyjątkowo odbędzie się we wrześniu). Drugi raz, 19 listopada, w rocznicę śmierci pisarza. Tego dnia dochodzi do wydarzenia, które nie ma precedensu na całej Ukrainie: w miejscu, gdzie zamordowano artystę, przedstawiciel gminy żydowskiej odmawia kadisz, wspólnie z nim modlą się też duchowni rzymsko- i greckokatolicki. Od 2006 r. przy chod-niku, na którym przez kilka dni leżało ciało pisarza, znajduje się wmurowana tablica pamiątkowa (prawdę mówiąc, już druga, pierwszą ukradł cztery lata temu handlarz złomem). Od 1989 r. tablica widnieje też na skromnym budynku przy ul. Drohobycza 12, do którego w 1912 r. przeniosła się rodzina Schulzów. Obecnie dom jest mieszkaniem prywatnym i nie można go zwiedzać. Znacznie więcej o związkach artysty z miastem można się dowiedzieć w dwupiętrowym reprezentacyjnym gmachu państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Iwana Franki, czyli dawnym gimnazjum, gdzie pisarz uczył się, a później pracował. W jego pokoju profesorskim, niegdyś przylegającym do pracowni, w której uczył rysunku i robót ręcznych, dziewięć lat temu udało się otworzyć Pokój Schulzowski będący wstępną wersją drohobyckiego muzeum artysty. Zgromadzono tu liczne fotografie, reprodukcje rękopisów i rycin autora Sklepów cynamonowych. Niestety nie można obejrzeć oryginałów. – Bo wszystkie z tego miasta wywieziono. To paradoks, ale nie jedyny. Prawdę mówiąc, cały Drohobycz nurza się w paradoksach, trochę tak, jakby sam chciałby być prozą Schulza – tłumaczy Grzegorz Józefczuk. Jednym z takich paradoksów były efekty głośnej przed jedenastu laty afery, która wybuchła po tym, jak w dawnym domu gestapowca Feliksa Landaua odnaleziono freski namalowane w czasie wojny przez Schulza. Na Ukrainie nikt się sensacyjnym znaleziskiem specjalnie nie interesował. Korzystając z tego faktu, przedstawiciele izraelskiego Instytutu Pamięci Yad Vashem (podobno przy pomocy ważnych dyplomatów) dokonali kradzieży malowideł, wywożąc je potajemnie do Jerozolimy. Międzynarodowy skandal, jaki wtedy wywołali, kazał mieszkańcom Drohobycza zainteresować się, kim był zapomniany przez nich rodak. Leonid Golberg nie ma wątpliwości, że grabież była możliwa dzięki kooperacji z Yad Vashem przedstawicieli lokalnych władz. Odważnie pisał o tym zresztą na łamach prasy, za co został dotkliwie pobity przez „nieznanych sprawców”. – Jedno trzeba wszakże przyznać: ta bulwersująca sprawa podsyciła zainteresowanie genialnym pisarzem i jego tragicznym losem na samej Ukrainie i w samym Drohobyczu – ocenia Golberg. Resztki malowideł, których nie wywieziono, wystawiane są dziś w jednej z salek Pałacu Sztuki urządzonym w dawnej „Willi Bianki”, gdzie zdaniem schulzologa prof. Władysława Panasa mieszkała muza autora Sklepów cynamonowych. Malowidła z artystycznego punktu widzenia nie zachwycają, zaskakują jednak niespotykanymi u Schulza motywami baśniowymi. To, co zaszokowało badaczy, zupełnie nie dziwi Alfreda Schreyera, który pamięta, że jego nauczyciel rysunków uwielbiał w klasie opowiadać bajki. – Miał do tego ogromny talent. Jestem pewien, że gdyby ktoś to wtedy notował, te fantastyczne opowieści byłyby dziś ważnym elementem spuścizny literackiej – opowiada. MIASTO JEDYNE NA ŚWIECIE Izraelska reżyserka teatralna Shir Goldberg wraz z zaprzyjaźnioną pisarką Shahar Pinkas oglądają zniszczoną synagogę w dawnej żydowskiej dzielnicy Łan. W czerwcu 2011 r. na prestiżowym The Israel Festival w Jerozolimie wystawiły napisaną na motywach Sklepów cynamonowych sztukę Mój ojciec nie jest ptakiem. W Drohobyczu są pierwszy raz, nie mogą uwierzyć, że jest tu tak jak u Schulza. Były przekonane, że jego opowiadania opisują jakąś odrealnioną, całkowicie fikcyjną rzeczywistość. – Dopiero tu odkryłyśmy, że ten świat istniał naprawdę, choć pisarz nadał mu magiczny, kosmiczny wymiar – mówią. Grzegorz Józefczuk podkreśla, że do niedawna podobnie myśleli prawie wszyscy miłośnicy tej prozy. Dopiero jego nieżyjący już przyjaciel, prof. Władysław Panas z KUL, odkrył dla wielbicieli Schulza realny Drohobycz. Zwrócił im uwagę, że pisarz był na wskroś przesiąknięty środowiskiem, w którym wzrastał. – Rodzinna miejscowość była dla niego „gniazdem mitologicznym”, w oderwaniu od niej nie można odczytywać jego twórczości – wyjaśnia. Dlatego od 2004 r. był tu już ponad sto razy. – Bo przecież, choć w żadnym utworze nie pada nazwa „Drohobycz”, artysta pisze o nim nieustannie – przekonuje. Na dowód przytacza cytat z Republiki marzeń, który większość „schulzniętych” zna na pamięć: Tam, gdzie mapa kraju staje się już bardzo południowa, płowa od słońca, pociemniała i spalona od pogód lata, jak gruszka dojrzała, tam leży ona, jak kot w słońcu, ta wybrana kraina, ta prowincja osobliwa, to miasto jedyne na świecie. DROHOBYCZ - NO TO W DROGĘ CZAS: 2 DNI KOSZT: 400 ZŁ Z DOJAZDEM FESTIWAL V Międzynarodowy Festiwal Brunona Schulza w Drohobyczu odbędzie się w dniach 6–12 września 2012 r. Planowane są specjalne obchody, gdyż w tym roku przypada 120. rocznica urodzin i 70. śmierci artysty. Więcej informacji na stronie internetowej festiwalu: www.brunoschulz.net.pl. Drohobycz leży 80 km na południowy zachód od Lwowa. Właśnie ze Lwowa najłatwiej się tam dostać – co 1–2 godz. z dworca kolejowego odjeżdżają tam tanie busy. Hotel Tustań położony w centrum Drohobycza. W pokojach: tv, łazienka z wanną, piecykiem elektrycznym. Warunki niezbyt komfortowe, ale ceny niskie (ok. 50 zł/os.); ul. Tarasa Szewczenki 1, tel. +38 (244) 2-00-49. ZABYTKI Pokój Schulzowski w dawnym gimnazjum, w którym pisarz uczył; ul. Iwana Franki 24. Pałac Sztuki, ul. Tarasa Szewczenki 38. Można tu obejrzeć odnalezione w 2001 r. freski Schulza, których nie zdołano wywieźć do Izraela. Doskonała mapa Bruno Schulz i Drohobycz do nabycia w Sklepie Cynamonowym w Lublinie (Grodzka 21).
Nikiszowiec i cała reszta, czyli Górny Śląsk inaczej
Aglomeracja śląska z zagłębia węglowego przemienia się w zagłębie kultury. Energia właściwie ta sama, tylko atmosfera dużo czystsza.
Kiedy katowicki Nikiszowiec został przez naszych Czytelników wybrany jednym z siedmiu nowych cudów Polski, byłem nieco zdziwiony. Czy na starym górniczym osiedlu można znaleźć coś ciekawego? Dopiero gdy pojechałem na miejsce, uwierzyłem, że mam do czynienia z cudem. I to nie tylko architektonicznym. Bo czy nie jest niezwykłe, że aglomeracja katowicka właśnie dziś, w dobie kryzysu przemysłu węglowego, na nowo odkrywa swą industrialną przeszłość? W starych szybach wydobywczych powstają galerie, w zamkniętych kopalniach grane są koncerty, a śląska gwara, kiedyś wyśmiewana, staje się dumą mieszkańców. Zapraszam więc na Śląsk pełen życia, energii, artystów i dizajnerskich pubów. Śląsk, na którym można zjeść panini z kaszanką i obejrzeć awangardową wystawę w starej kopalni. Gdzie tradycja współgra z nowoczesnością. Śląsk, który znowu robi się modny. Zaczniemy od magicznego Nikiszowca i Giszowca. To bliźniaki, ale niejednojajowe. Dwa stuletnie osiedla górnicze w Katowicach miały różną historię. Giszowiec zaprojektowano jako miasto ogród ze stylizowanymi na wiejskie domkami. W latach 70. w tym ogrodzie pojawił się jednak barbarzyńca – decyzją ówczesnych władz na teren unikatowego osiedla wjechały buldożery, niszcząc dużą część zabudowy. Więcej szczęścia miał Nikiszowiec, solidne górnicze osiedle z czerwonej cegły, niemal „miasto w mieście”. Nie tylko przetrwało ono do dziś, ale w ostatnich latach znów jest na topie. Na początku jedno wyjaśnienie: w czasie naszej wycieczki nie będziemy się ograniczać do Katowic. Granice między miastami śląskiej aglomeracji są umowne i – tak jak tutejsi mieszkańcy– będziemy je przekraczać wielokrotnie. Ale tu, na Śląsku, przekraczanie granic to normalka! INFO Najlepsi przewodnicy (Nikiszowiec, całe Katowice i Śląsk) SilesiaTrip.pl, tel. 505 511 208, 502 116 331, www.silesiatrip.pl Najlepszy śląski portal turystyczny www.slaskie.travel Najlepsza restauracja na terenie Giszowca (kuchnia śląska) Dwór pod Lipami, pl. Pod Lipami 1, tel. (32) 793 95 51, www.dworekpodlipami. katowice.pl Najlepszy hostel w Katowicach – Jopi, ul. Plebiscytowa 23, tel. (32) 204 34 32, www.jopihostel.pl 9 POWODÓW, BY POJECHAĆ DO KATOWIC 1. Poczuj magię Nikiszowca Unikatowe osiedle górnicze stworzone przez niemieckich architektów Jerzego i Emila Zillmannów oraz pruską solidność, która kazała właścicielom kopalni Giesche zadbać o komfort mieszkaniowy tutejszych robotników. Pomyślane sto lat temu jako dzielnica idealna i samowystarczalna – z własnymi kościołem, maglem, szpitalem, szkołą, sklepami, a nawet posterunkiem policji z jednoosobowym aresztem. Przez lata był nieco zapuszczony – dziś przeżywa drugą młodość – dzięki programowi rewitalizacji i oddolnym inicjatywom śląskich artystów i społeczników. Ale magia Nikisza to nie tylko kwestia ostatnich lat. Najbardziej niezwykłym zjawiskiem była działalność „grupy janowskiej” – nieprofesjonalnych malarzy (głównie górników), którzy malując tu przez kilkadziesiąt lat swoje obrazy, utrwalali przemijający świat górniczych dzielnic. Artyści ci, w latach 40. XX w. tępieni przez ustrój (m.in. za głoszone okultystyczne poglądy), później tolerowani, dziś uznawani są za fenomen na skalę światową. Ich niezwykłe dzieje przedstawia film Lecha Majewskiego Angelus. www.nikiszowiec.pl 2. Odwiedź galerię u fryzjera Ślady piękna zniszczonego w latach 70. Giszowca ukryte są na blokowisku z lat 70. Ale można je też odnaleźć w zakładzie fryzjerskim Iwony Płeszki, chyba jedynym na świecie, który pełni też funkcję galerii sztuki. Znajdują się tu obrazy Ewalda Gawlika, członka grupy janowskiej, nazywanego „Van Goghiem z Nikisza”. Uwieczniał on niszczony Giszowiec, a Ludwik Lubowiecki (dziadek pani Iwony, też fryzjer) jego dzieła wieszał w swym zakładzie. I dobrze, bo dzięki temu możemy je tu podziwiać. Skorzystanie z usług fryzjerskich zalecane, ale nie obowiązkowe! Zakład fryzjerski na Giszowcu, Pod Kasztanami 34, Katowice. 3. Oddaj się sztuce w Szybie Wilson Eksploatowany przez prawie sto lat szyb kopalni węgla kamiennego Wieczorek po zamknięciu w drugiej połowie lat 90. stał się mekką młodych awangardowych malarzy, grafików, fotografów i performerów. Otwarto tu największą w Polsce prywatną galerię sztuki, która ożywia życie kulturalne i społeczne Nikiszowca. Skutecznie, o czym można się przekonać, uczestnicząc w tutejszych wernisażach, festiwalach i koncertach. Galeria „Szyb Wilson”, ul. Oswobodzenia 1, Katowice, (32) 730 32 20, www.szybwilson.org 4. Spędź imprezowy wieczór na Mariackiej Na ul. Mariackiej od kilku lat bije kulturalne i rozrywkowe serce miasta. W pubie Kato zaskakują dizajnerskie wnętrza z płyty paździerzowej, ale ta stylistyka świetnie koresponduje z alternatywną muzyką, z jakiej słynie lokal. Latem, wzorem Berlina, odbywają się tu koncerty w witrynie okiennej (słuchacze bawią się na ulicy). Drugim modnym lokalem jest Lorneta z Meduzą wzorowana na przedwojennych bistrach. Cennik jest tu bardzo prosty: jedzenie 8 zł, picie – 4 zł. Polecamy! Kato, Mariacka 13, Katowice. Lorneta z Meduzą, Mariacka 5, Katowice, www.lornetazmeduza.pl 5. Zjedz śląskie danie fusion w Cyferblacie Patrycja Walter, właścicielka Cyferblatu, serwuje śląskie dania regionalne w wersji fusion. Hitem są hamburgery i panini z krupniokiem, gumiklyjzy, czyli śląskie kluski serwowane jak sushi, czy wegetariański żur na maślance z suszonymi śliwkami. A wszystko w dizajnerskich wnętrzach, po przystępnych cenach i do późnej nocy. Szczególnie polecamy opcję „Niedzielny łobiod” (godz. 14–18) – za 10 zł można spróbować dowolnych potraw serwowanych w ramach szwedzkiego stołu. Cyferblat, ul. Damrota 6, Katowice. 6. Zostań górnikiem w kopalni Guido W zabytkowej kopalni węgla w Zabrzu możemy zobaczyć, usłyszeć i poczuć, co to znaczy praca górnika. Na poziom minus 320 m (jest to najgłębsza na świecie udostępniona do zwiedzania trasa w kopalni węgla) zjeżdża się oryginalną klatką szybową, z obowiązkowym hełmem, lampą i pochłaniaczem. Pod ziemią można obejrzeć działające kombajny, przekonać się, co to jest przodek, chodnik, spąg, strop i ociosy. Łatwiejsza trasa (minus 170 m) przystosowana jest także dla małych dzieci oraz niepełnosprawnych. Pod ziemią działa teatr Na Poziomie, jest minigaleria sztuki, a także sale konferencyjne i bankietowe. Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”, ul. 3 Maja 93, Zabrze, rezerwacje: tel. (32) 275 44 89, www.kopalniaguido.pl 7. Pojedź na najlepszy festiwal świata Organizowany przez Artura Rojka Off Festival został właśnie uznany za najlepszą tego typu imprezę Europy w prestiżowym konkursie Festival Awards Europe. Promuje on muzykę alternatywną. Początkowo organizowany był w Mysłowicach, od 2010 r. jego gospodarzem są jednak Katowice. W 2012 r. gwiazdą imprezy będzie legendarny Iggy Pop. Międzynarodową markę ma też festiwal Tauron Nowa Muzyka promujący niebanalnych wykonawców z pogranicza jazzu i elektroniki, grany na terenie byłej kopalni. Off Festival, 3–5 sierpnia 2012 r., www.off-festival.pl, Tauron Nowa Muzyka, 23–26 sierpnia 2012 r., www.festiwalnowamuzyka.pl 8. Odpocznij w śląskim Central Parku W największym miejskim parku w Polsce znajduje się największy stadion piłkarski w kraju, największe polskie planetarium, największy diabelski młyn i największe rozarium... Dziś to ukochane miejsce spacerów, zabaw i kontaktu z naturą mieszkańców całego Śląska, ale tuż po wojnie roztaczał się tu księżycowy krajobraz z hałdami oraz wysypiskami śmieci. Ambicją szefostwa placówki jest stworzenie tu śląskiego Central Parku. Ale już teraz zielony gigant z Chorzowa dwukrotnie przewyższa rozmiarem swój nowojorski pierwowzór. Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku im gen. Jerzego Ziętka, al. Różana 2, Chorzów, www.wpkiw.com.pl 9. Zwiedź Tyskie Browarium z przewodnikiem oprowadzającym w śląskiej gwarze Przestaję mówić. Od teraz „godom, żeby Wom pokazać naszo piykno mowa” – zaczyna oprowadzanie po Tyskim Browarium Stefania Dyduch, Ślązaczka od siedmiu pokoleń i wybitna znawczyni obyczajowości i kultury regionu. I jedna z niewielu przewodników oprowadzających w języku śląskim. Pełne dowcipu zwiedzanie największego i najstarszego nieprzerwanie działającego polskiego browaru to spotkanie z historią i nowoczesnością. Multimedialne prezentacje sąsiadują z architekturą przemysłową XIX w. Tak piękną, że kiedy w czasie wojny Hitler wydał polecenie wysadzenia tyskiego browaru, niemieccy żołnierze nie wykonali rozkazu, pozorując eksplozję. Swoje znaczenie pewnie miał też smak tutejszego piwa, które regularnie zdobywa nagrody na międzynarodowych konkursach. O czym może się też przekonać każdy zwiedzający (oczywiście pełnoletni), którego na koniec czeka degustacja. Tyskie Browarium, ul. Mikołowska 5, Tychy, tel. (32) 327 84 30, www.tyskiebrowarium.com.pl