Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Specjalista od mRNA. Dzięki Polakowi powstają innowacyjne szczepionki
Prof. dr hab. Jacek Jemielity z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego to powstać światowego formatu. Jego badania przyczyniły się do szybkiego opracowania szczepionki na COVID-19.
Większość z nas usłyszała o mRNA w czasie pandemii COVID-19, gdy na bazie tej cząsteczki błyskawicznie tworzono szczepionki przeciwko nowemu wirusowi. Jednak prof. Jacek Jemielity z Uniwersytetu Warszawskiego interesował się tą cząsteczką na długo przed tym, zanim trafiła na pierwsze strony gazet. Jego najsłynniejsza publikacja, z 2003 r., opisuje wynalazek, dzięki któremu mRNA wytwarzane w laboratorium staje się o wiele bardziej wydajne przy produkcji pożądanego białka. Szczepionka na COVID-19 z polskim akcentem W naturze ta cząsteczka, będąca czymś w rodzaju odbitki instrukcji zawartej w komórkowym DNA, jest delikatna i podatna na degradację. Nawet podawana w dużej ilości z zewnątrz jest rozkładana na tyle szybko, że komórki nie zdążają na jej podstawie wyprodukować np. wirusowego antygenu uruchamiającego odpowiedź immunologiczną. Rozwiązaniem jest dołączenie na samym początku produkowanej w laboratorium nici mRNA czegoś w rodzaju „czapeczki”, chroniącej mRNA przed „pożarciem” przez enzymy degradujące i wydłużającej cząsteczce życie. To właśnie wymyślone przez profesora ARCA (Anti-Reverse Cap Analogs) pozwoliły zmodyfikować tę ochronę tak, że – prosto rzecz ujmując – „czapeczkę” dało się zakładać wyłącznie prawidłowo, produkując aktywne mRNA, efektywnie instruujące organelle produkujące białka, by zaczęły czytać instrukcję. W latach 2007–2008 zespołowi prof. Jemielitego udało się jeszcze utwardzić czapeczkę poprzez modyfikacje fosforotiolanowe. Dzięki drobnej zmianie nić RNA z „kapem Jemielitego” żyje w komórce znacznie dłużej i produkuje więcej białek niż naturalny mRNA. Ta technologia pozwoliła firmie BioNTech ekspresowo stworzyć szczepionkę na COVID-19. – Jeśli miałbym powiedzieć, co dziś fascynuje mnie najbardziej, to są to właśnie precyzyjne modyfikacje mRNA. To, że poprzez subtelne zmiany struktury chemicznej można dramatycznie zmieniać jego zachowanie – mówi prof. Jemielity. – Dla mnie mRNA ma w sobie coś magicznego. Fascynujące jest to, że tę biologiczną instrukcję obsługi można projektować i dostarczać organizmowi w kontrolowany sposób. Dzięki temu zamiast podawać gotowy lek, możemy sprawić, by organizm sam go wytworzył – opowiada naukowiec. Na tropie nowych leków Prawdziwym konikiem profesora jest jednak onkologia i szczepionki terapeutyczne projektowane pod konkretnego pacjenta. Z wyciętego guza lekarze pobierają fragment, na podstawie którego konstruuje się genetyczny „odcisk palca” nowotworu. – Możemy analizować mutacje w komórkach raka, identyfikować charakterystyczne dla nich antygeny i projektować mRNA, które uczy układ odpornościowy rozpoznawania tych zmian. W pewnym sensie jest to trening immunologiczny przygotowany specjalnie dla danego chorego – wyjaśnia naukowiec. mRNA z odpowiednim kapem instruuje układ odpornościowy: „To jest rak, naucz się go rozpoznawać i niszczyć”, ale... – Można powiedzieć, że nowotwór uczy się unikać układu odpornościowego i terapii. Stąd klasyczne podejście: jeden lek dla wszystkich pacjentów, często okazuje się niewystarczające – mówi profesor. – Jest wyjątkowo trudnym przeciwnikiem także dlatego, że stale się zmienia. Dlatego ogromnie ważne jest przyspieszenie całego procesu. I właśnie tutaj dokonuje się wielki postęp. Coś, co kilka lat temu trwało miesiącami, dziś można wykonać w kilkanaście dni. Niektóre nasze wynalazki są już wykorzystywane w 14 badaniach klinicznych nad terapiami przeciwnowotworowymi – dodaje badacz. Nie zwalniać tempa Prace prof. Jacka Jemielitego to przykład nauki w najlepszym wydaniu – od czysto teoretycznych badań nad wiązaniami chemicznymi po technologię ratującą miliony ludzi. Dzięki jego odkryciom mRNA przestało być kruchą, niestabilną cząsteczką, a stało się potężnym narzędziem medycyny personalizowanej. Za te osiągnięcia badacza uhonorowano m.in. Nagrodą Naukową Polityki, Nagrodą Gospodarczą Prezydenta RP, Nagrodami Rektora Uniwersytetu Warszawskiego. Był nominowany do Nagrody Europejskiego Wynalazcy przyznawanej przez Europejski Urząd Patentowy. W 2021 r. otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w obszarze nauk chemicznych i o materiałach. Jest też autorem 14 patentów bądź zgłoszeń patentowych.
Jak przygotować się na pandemię? Nie wystarczą same leki i szczepionki
Prof. dr hab. Krzysztof Pyrć z Małopolskiego Centrum Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego to jeden z najbardziej znanych polskich wirusologów i biologów molekularnych. Walczy zarówno z mikrobami, jak i z fake newsami.
Współczesny świat uświadomił nam, że jednym z kluczowych wyzwań dla zdrowia publicznego i globalnej gospodarki są choroby zakaźne – przedmiot zainteresowań prof. Krzysztofa Pyrcia. Zaczął je badać jeszcze jako student, a później jako doktorant na Uniwersytecie Amsterdamskim. Tam opracował nowatorską metodę VIDISCA, służącą do identyfikacji nowych zagrożeń biologicznych. W czasie swojej pracy odkrył i opisał ludzkiego koronawirusa NL63 (HCoV-NL63). Część kariery zawodowej spędził też w USA, pracując nad modelami hodowli tkankowych odzwierciedlających w laboratorium ludzkie ciało. Po powrocie do kraju podjął misję stworzenia od zera Pracowni Wirusologii w Małopolskim Centrum Biotechnologii UJ. Dziś kierowana przezeń jednostka dysponuje jednym z niewielu w Polsce laboratoriów o klasie hermetyczności BSL3+, co umożliwia bezpieczną pracę z patogenami wysokiego ryzyka. Jest też szefem grupy badawczej Virogenetics. Rozpracować wirusy Głównym celem prof. Pyrcia jest poznanie biologii zakażeń wirusowych, ze szczególnym uwzględnieniem patogenów, które stanowią lub w niedalekiej przyszłości będą stanowić zagrożenie dla naszego społeczeństwa, takich jak koronawirusy, flawiwirusy (wirus Zika, denga czy wirus kleszczowego zapalenia mózgu), alfawirusy i wirusy grypy. Badacz próbuje zrozumieć naturę chorób na najbardziej podstawowym poziomie – zakażenia pojedynczych komórek i tkanek. Jego prace opisują mechanizm łączenia się wirusów z naszymi komórkami, wnikania do wnętrza i namnażania. Jako jeden z pierwszych opracował zaawansowane trójwymiarowe hodowle tkankowe, które idealnie odtwarzają naturalne środowisko infekcji. Ma to też znaczenie etyczne i ekologiczne, bo ogranicza eksperymenty z wykorzystaniem zwierząt. Nowe terapie dają nadzieję Choć praca prof. Pyrcia w dużej części odbywa się w laboratoriach, jej efekty mają wymierne przełożenie na zdrowie ludzi i zwierząt. Wyniki jego badań doprowadziły m.in. do opracowania nowych substancji o działaniu terapeutycznym, takich jak remdesiwir i molnupirawir stosowane w leczeniu COVID-19. Warto podkreślić innowacyjne podejście profesora do walki z wirusami. Zamiast projektować cząsteczki celowane w jeden konkretny szczep czy gatunek, jego zespół tworzy rozwiązania bardziej uniwersalne, skuteczne również w przypadku nowych patogenów. Przykładem mogą być ludzkie wirusy układu oddechowego, ale też wirusy zwierzęce. Jego zespół, wspólnie z chemikami opracował substancje polimerowe, które działają jak molekularna tarcza, blokując fizyczną możliwość przyczepienia się patogenu do komórki. Najnowszym przykładem ich wykorzystania jest produkt oparty na opatentowanej cząsteczce PSSNa (poli(4 styrenosulfonian sodu)), która hamuje namnażanie się kocich wirusów. Dorobek publikacyjny profesora obejmuje setki prac w prestiżowych czasopismach (m.in. Nature, Nature Medicine, Science Translational Medicine, Nucleic Acids Research, Science Signaling, PNAS czy Cell Chemical Biology) oraz dziesiątki tysięcy cytowań, które plasują go w gronie 2% najbardziej wpływowych naukowców na świecie. Edukacja i współpraca Nie sposób opisać sylwetki prof. Pyrcia bez wspomnienia jego roli podczas pandemii COVID-19. Jako wybitny specjalista stał się kluczowym doradcą naukowym, pełniąc m.in. funkcję członka zespołu doradczego Komisji Europejskiej, zastępcy przewodniczącego zespołu ds. COVID-19 przy Prezesie PAN, członka zespołu doradczego Prezesa Rady Ministrów oraz Prezydenta. Wszystkie te funkcje pełnił pro publico bono, bez wynagrodzenia. Jego zaangażowanie w walkę z fake newsami oraz popularyzację wiedzy opartej na faktach (EBM) uczyniły go jednym z najbardziej cenionych głosów w debacie publicznej. „Warto w tym miejscu wspomnieć, że mój Zespół został częścią sieci najlepszych europejskich zespołów naukowych w ramach programu Komisji Europejskiej Durable, którego celem jest przygotowanie regionu na przyszłe zagrożenia biologiczne i pandemie” – pisze naukowiec na swojej osobistej stronie. Obecnie jako prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej wspiera rozwój nauki i technologii w Polsce i dba o rozwój rodzimych talentów m.in. poprzez programy stypendiów. Jako członek prezydium komitetu PAN angażuje się w kwestie chorób zakaźnych i problemów zdrowotnych związanych ze zmianami klimatu. Jest też członkiem wielu polskich i międzynarodowych stowarzyszeń naukowych.
Po co ci te emocje? Niektóre z nich potrafią być zaraźliwe
Prof. dr. hab. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN bada, jak mózg rozpoznaje i przetwarza emocje w kontekście społecznym. Analizuje m.in. zjawisko „zarażenia emocjonalnego” – czyli przenoszenia emocji między osobnikami.
Jednym z kluczowych kierunków badań we współczesnej neurobiologii jest zrozumienie procesów, za pomocą których mózg przetwarza i przekazuje stany emocjonalne. Właśnie w tym obszarze działa naukowo prof. dr hab. Ewelina Knapska, szefowa Pracowni Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie. To jej zawdzięczamy lepsze zrozumienie ewolucyjnych mechanizmów stojących za zdolnością do rozpoznawania i współodczuwania emocji, za które w 2025 roku została uhonorowana Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) w dziedzinie nauk o życiu i o Ziemi. Siedlisko emocji w mózgu Wcześniej sądzono, że zdolność ta rozwinęła się głównie jako mechanizm wspierający opiekę nad potomstwem. Badania prof. Knapskiej i jej zespołu zweryfikowały to podejście. Dzięki nim wiemy, że tzw. emocjonalne zarażanie, np. strachem lub radością, pełni przede wszystkim funkcję informacyjną, która ułatwia osobnikom przetrwanie w niesprzyjających warunkach lub w obliczu zagrożenia. Do tego może być ono przekazywane nie tylko między osobnikami jednego gatunku, ale też międzygatunkowo. Dzięki pracy zespołu prof. Knapskiej poznaliśmy konkretne struktury w mózgu odpowiedzialne za te zachowania. Badania wykazały, że kluczową rolę odgrywają ciało migdałowate oraz zachodzące w nim procesy plastyczności neuronalnej, które umożliwiają adaptację mózgu do doświadczeń i uczenie się na podstawie informacji społecznych lub nagrody. Szczególnie interesujące okazały się badania na myszach z objawami przypominającymi depresję – przywrócenie prawidłowej plastyczności neuronalnej prowadziło u nich do odzyskania zdolności uczenia się motywowanego nagrodą. Od badań na myszach do terapii dla ludzi Choć obiektami jej badań były gryzonie, dokładne opisanie mechanizmów odpowiedzialnych za społeczny transfer emocji może posłużyć do projektowania nowych form terapii dla ludzi. Dotyczy to w szczególności wsparcia osób ze spektrum autyzmu oraz opracowywania metod leczenia depresji, fobii społecznych czy zespołu stresu pourazowego (PTSD). Odkrycia te pokazują, że zachowania emocjonalne człowieka opierają się na ewolucyjnie starych i uniwersalnych mechanizmach neurobiologicznych. Badania prof. Eweliny Knapskiej otwierają nowe horyzonty w neuronauce emocji, a więc dziedzinie, która próbuje odpowiedzieć na pytania, jak mózg rozumie i reaguje na emocje innych oraz jak na przekazywanie emocji wpływają różne zaburzenia i choroby mózgu. Najnowsze badania zespołu prof. Knapskiej koncentrują się na biologicznych podstawach towarzyskości i relacji społecznych. – Próbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedni z łatwością nawiązują kontakty i poszukują bliskości, podczas gdy inni wybierają dystans i samotność – mówi naukowczyni. – Analizujemy przy tym, w jaki sposób mózg przetwarza sygnały społeczne oraz dlaczego różne osobniki odmiennie reagują na obecność innych – dodaje. W centrum tych badań znajdują się struktury odpowiedzialne za emocje, motywację i relacje społeczne – m.in. ciało migdałowate, pole brzusznej nakrywki, kora przedczołowa czy zakręt obręczy. To właśnie tam powstają reakcje związane z lękiem, przywiązaniem, nagrodą i potrzebą kontaktu. Aby zajrzeć do „społecznego mózgu”, badacze wykorzystują nowoczesne technologie pozwalające obserwować aktywność pojedynczych neuronów i analizować zachowania zwierząt w sytuacjach społecznych. Dzięki temu mogą śledzić, jak zmienia się aktywność mózgu podczas kontaktów społecznych oraz które sieci neuronalne odpowiadają za unikanie lub poszukiwanie relacji. Niezależnie od badań nad społecznym przekazywaniem emocji zespół prof. Knapskiej rozwija również projekty dotyczące możliwości modulowania aktywności mózgu poprzez mechanizmy plastyczności neuronalnej, czyli zdolności neuronów do przebudowy własnych połączeń. – Badania te prowadzimy zarówno na modelach zwierzęcych, jak i z udziałem ludzi, co pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób mózg adaptuje się do doświadczeń i reaguje na bodźce emocjonalne – wyjaśnia prof. Knapska. Szczególną uwagę badacze poświęcają ciału migdałowatemu – strukturze odgrywającej kluczową rolę w regulacji lęku, motywacji i reakcji emocjonalnych. W przyszłości wyniki tych badań mogą przyczynić się do opracowania nowych metod leczenia depresji, zaburzeń lękowych oraz problemów związanych z funkcjonowaniem społecznym.
Malaria bez paniki, ale z wiedzą. Co naprawdę powinni wiedzieć podróżnicy
Malaria wciąż budzi niepokój wśród podróżników, choć wiedza na jej temat jest dziś znacznie większa niż jeszcze kilkanaście lat temu. To poważna choroba zakaźna przenoszona przez komary, która występuje głównie w krajach tropikalnych, ale przy odpowiedniej profilaktyce ryzyko zachorowania można znacząco ograniczyć. Zamiast straszyć, warto zrozumieć, gdzie malaria rzeczywiście stanowi zagrożenie, jak się przed nią chronić i kiedy zachować szczególną czujność.
Spis treści: Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Wokół malarii narosło wiele mitów i uproszczeń, które często prowadzą do niepotrzebnej paniki albo – przeciwnie – do lekceważenia realnego ryzyka. Tymczasem współczesna medycyna jasno określa, w jakich regionach świata choroba występuje, kto jest najbardziej narażony oraz jakie działania profilaktyczne są skuteczne. Świadomy podróżnik nie musi rezygnować z wypraw do egzotycznych krajów, ale powinien wiedzieć, jak rozpoznać objawy, kiedy skonsultować się z lekarzem i dlaczego ochrona przed ukłuciami komarów oraz odpowiednio dobrane leki odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu zachorowaniu. Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Malaria to choroba zakaźna wywoływana przez pasożyty z rodzaju Plasmodium, przenoszone na ludzi przez ukłucia zakażonych samic komarów Anopheles. Choć w Europie niemal o niej zapomniano, na świecie wciąż pozostaje jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Najczęściej u ludzi chorobę powodują cztery gatunki pasożyta: Plasmodium falciparum – najgroźniejszy, odpowiedzialny za ciężkie postacie i zgony, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae. To właśnie P. falciparum odpowiada za większość ciężkich przypadków, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej. Przebieg zakażenia może być gwałtowny i prowadzić do powikłań neurologicznych, niewydolności narządów, a nawet śmierci – szczególnie u osób nieleczonych lub leczonych zbyt późno. Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Malaria nie występuje „wszędzie”, choć czasem tak się ją przedstawia. Choroba pozostaje endemiczna w wielu krajach: Afryki (szczególnie Subsaharyjskiej), Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej, wybranych rejonach Pacyfiku. Dla podróżników oznacza to jedno: ryzyko zakażenia zależy od kierunku, regionu, pory roku i stylu podróży. Inaczej wygląda zagrożenie podczas kilkudniowego pobytu w miejskim hotelu, a inaczej podczas wyprawy w głąb dżungli czy na obszary wiejskie. A co z Europą i Polską? Europa – w tym Polska – jest wolna od endemicznej malarii, czyli nie dochodzi tu do lokalnego przenoszenia choroby przez komary. Sporadyczne przypadki dotyczą niemal wyłącznie: osób, które zaraziły się za granicą, wyjątkowo rzadkich sytuacji tzw. malarii lotniskowej, gdy zakażony komar zostaje zawleczony samolotem. Są to incydenty marginalne, które nie oznaczają realnego zagrożenia dla ogółu populacji. Warto więc zachować proporcje i nie budować niepotrzebnego strachu. Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Jednym z największych problemów w diagnostyce malarii jest to, że jej pierwsze objawy przypominają grypę lub infekcję wirusową. Najczęściej pojawiają się: gorączka (często falująca), dreszcze i poty, ból głowy i mięśni, uczucie skrajnego zmęczenia, nudności, wymioty, biegunka. Objawy mogą wystąpić od kilku dni do nawet kilku tygodni po powrocie z podróży, co sprawia, że wiele osób nie łączy ich od razu z malarią. Tymczasem szybka diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla rokowania. Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Przez lata odpowiedź brzmiała: „nie”. Dziś sytuacja jest bardziej złożona. Dla podróżników z Europy wciąż nie ma powszechnie dostępnej szczepionki przeciw malarii. Istnieją jednak szczepionki opracowane i stosowane w wybranych programach zdrowotnych, głównie w Afryce, zwłaszcza u dzieci. Ich celem jest zmniejszenie ciężkości przebiegu choroby i śmiertelności, a nie pełna ochrona przed zakażeniem. Dlatego szczepienia nie zastępują profilaktyki ani leków przeciwmalarycznych i nie są obecnie standardem dla turystów. Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Dobra wiadomość jest taka, że malarii w dużej mierze można zapobiegać. Kluczowe są dwa filary: Ochrona przed ukłuciami komarów To absolutna podstawa, niezależnie od tego, czy stosujemy leki: repelenty z DEET, ikarydyną lub IR3535, długie rękawy i nogawki, szczególnie po zmroku, moskitiery, najlepiej impregnowane, klimatyzacja, wentylatory, siatki w oknach. Komary Anopheles są najbardziej aktywne od zmierzchu do świtu, dlatego wieczorna ochrona ma kluczowe znaczenie. Chemoprofilaktyka, czyli leki przeciwmalaryczne Leki profilaktyczne znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania, ale: nie są uniwersalne – dobór zależy od regionu, oporności pasożyta i stanu zdrowia, mają możliwe działania niepożądane, wymagają rozpoczęcia przed podróżą i kontynuacji po powrocie. Dlatego decyzję o ich stosowaniu zawsze należy podjąć po konsultacji z lekarzem, najlepiej specjalistą medycyny podróży lub chorób tropikalnych. Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Malaria nie jest chorobą, którą można bagatelizować, ale też nie powinna paraliżować planów podróżniczych. Dzisiejsza medycyna dysponuje skutecznymi metodami: zapobiegania, wczesnego wykrywania, leczenia. Świadomy podróżnik to nie ten, który rezygnuje z wyjazdu, ale ten, który: zna realne ryzyko, stosuje profilaktykę, reaguje szybko na niepokojące objawy po powrocie. Bez paniki – ale z wiedzą. Źródło: WHO, HPSC, Główny Inspektorat Sanitarny
Największe oraz najbardziej kolorowe i dziwne owady żyjące wśród nas – ranking TOP 10
Nie od dzisiaj wiadomo, że przyroda niejedno ma imię. Wśród wszystkich żyjących zwierząt znajdziemy te zachwycające swoim wyglądem i takie nie wydające się na pierwszy rzut oka zbyt interesujące. Przed wami dziwne owady, które wzbudzają zarówno pozytywne, jak i negatywne odczucia.
W tym artykule: Kometa Madagaskaru Nimfa stawowa Modliszki Goliat Patyczaki Tarczówki Straszyk olbrzymi Jętki Mrówki miodne Księżycówka amerykańska Kometa Madagaskaru Ranking najdziwniejszych owadów otwiera „Kometa Madagaskaru” – jedna z największych ciem, należąca do rodzaju Argema. Rozpiętość jej skrzydeł sięga 15–18 cm, a długość liczona z ozdobnym „trenem” u samców – nawet 25 cm. W naturze motyle te występują w deszczowych lasach we wschodniej części Madagaskaru, ale można je hodować w lepidarium. Gąsienice są wybredne, smakują im głównie aromatyczne liście weinmanii i roślin z rodziny mirtowatych. Po opuszczeniu kokonu (który jest ażurowy, dzięki czemu nie szkodzi mu woda deszczowa) motyle szybko szukają partnera, bo na przedłużenie gatunku muszą im wystarczyć zapasy zgromadzone w stadium gąsienicy. Ciekawostka: Dorosłe ćmy nie mają otworu gębowego i przez całe swoje fruwające życie (ok. tygodnia) nic nie jedzą. Nimfa stawowa Tę pospolitą, niebiesko-czarną ważkę – nimfę stawową – można spotkać nad jeziorami i stawami Europy od końca kwietnia do września. Ma niewielkie rozmiary – długość mniej więcej 3 cm i skrzydła o rozpiętości nieco ponad 4 cm. Wyglądem bardzo przypomina łątki, które późną wiosną masowo wyrajają się nad wodami, tworząc zachwycające błękitne chmury. Ciekawostka: Mimo anielskiego wyglądu wszystkie ważki to drapieżniki. Polują zarówno z zasadzki, jak i w locie. Modliszki Samice modliszki są znane głownie z niezwykłego apetytu na partnerów – często po kopulacji (a nawet zamiast niej) zjadają ich na przekąskę. Pewnie dlatego samce umieją całkiem dobrze latać, podczas gdy ich partnerki używają skrzydeł głownie do odstraszania agresorów. Modliszka ze zdjęcia zamieszkuje tereny na południe od Sahary i Madagaskar. Jest agresywna, potrafi upolować zdobycz sporo większą od siebie, nawet kręgowca. Ciekawostka: Nauce jest znanych ponad 2000 gatunków modliszek. W Polsce występuje tylko jeden – modliszka zwyczajna. Goliat Goliaty (istnieje kilka gatunków) są uznawane za najcięższe owady. Rekord biją jednak nie dorosłe, ciekawie ubarwione egzemplarze, lecz ich larwy, żywiące się butwiejącym drewnem. Mogą dorastać nawet do ponad 15 cm długości i osiągać wagę 100 g. Dorosły chrząszcz przy długości 6–11 cm rzadko waży więcej niż 50 g. Nietrudno sobie wyobrazić, że spijanie kwiatowego nektaru czy wyjadanie pyłku sprawia mu spore kłopoty. Zwykle poprzestaje więc na soku spływającym ze zranionych drzew albo przejrzałych owocach. Okazały róg na głowach samców służy głownie do zadawania szyku i odstraszania rywali. Samice mają głowę w kształcie klina, co bardziej się przydaje przy kopaniu korytarzy do składania jaj. Goliaty występują w tropikalnych lasach środkowej Afryki. Ciekawostka: W Polsce największy chrząszcz to jelonek rogacz (dorosłe osobniki mają do 6 cm długości). Jest rzadko spotykany i objęty ochroną. Patyczaki Patyczaki zawdzięczają swą nazwę niesamowitemu wyglądowi. Ich odnóża są zakończone haczykami, które pozwalają im pewnie trzymać się roślin. Gdyby największe z patyczaków wyciągnąć „jak długie”, mogłyby mierzyć ponad 55 cm. Niektóre potrafią latać, choć zwykle polegają na swoim perfekcyjnym kamuflażu i w dzień pozostają nieruchome. Żerują nocą, odżywiają się głownie liśćmi, owocami i nektarem. Ciekawostka: Hodowane w suchych akwariach zwykle rozmnażają się partenogenetycznie – nie potrzebują samców do przedłużenia gatunku. Tarczówki Po polsku zwą się tarczówkami lub pluskwiakami, ale angielska nazwa (robaki śmierdziele) zdradza całą prawdę. Owady te wydzielają cuchnącą substancję, która odstrasza napastników. Wśród pluskwiaków są troskliwi rodzice – opiekują się potomstwem, przy czym, co ciekawe, im większe składają jaja, tym krócej sprawują opiekę. Czyżby lepszy posag sankcjonował wcześniejsze pozbycie się dzieci z domu? Ciekawostka: Ich narządy gębowe nadają się do wysyłania roślinnych soków, ale niektóre pluskwiaki nie gardzą owadami. Straszyk olbrzymi Widoczny poniżej, podobny do liścia straszyk olbrzymi, występujący na Borneo i w Malezji, może osiągnąć nawet 15 cm długości (o ile jest samicą, bo samce są w przybliżeniu o połowę mniejsze). Jak na roślinożercę, jest stosunkowo agresywny – zwłaszcza samice mogą dotkliwie podrapać, jeśli nie posłuchamy ostrzegawczego syczenia. Ciekawostka: Niektóre liśćce nie tylko perfekcyjnie udają rośliny, ale nawet potrafią delikatnie się poruszać w rytm podmuchów wiatru. Jętki Zmierzchowe wyloty jętek jednodniówek są bardzo widowiskowe, bo w krótkim czasie wzbija się z wody cała populacja tzw. subimagines (postaci „przeddorosłych”). Żyją bardzo krotko – tyle tylko, by zdążyć się rozmnożyć. Samce giną zaraz po trwającym około 10 sekund miłosnym zbliżeniu, zaś samice przed śmiercią, niczym miniaturowe bombowce, lecą w gorę rzeki (na odległość nawet 18 km), gdzie zrzucają do wody po 8–9 tys. jaj mających kształt dysku. Ciekawostka: W Polsce jętka zupełnie wyginęła. Żeby zobaczyć chmarę tych owadów, trzeba się pofatygować na Węgry (w dorzecze Cisy). Mrówki miodne Mrówki miodne to dosyć niejednorodna grupa. Wspólną cechą wszystkich określanych tą nazwą gatunków jest gromadzenie pożywienia (głownie roztworu cukrów) zamiast w plastrach – w wolach lub odwłokach niektórych robotnic. Zwykle do tego celu służą najmłodsze, bo ich wola są najbardziej rozciągliwe. Taka napełniona po brzegi mrówka nie może się oczywiście samodzielnie poruszać i najczęściej zwisa uczepiona stropu mrowiska, dopóki nie nadejdą ciężkie czasy i nie przyjdzie pora na wykorzystanie „żywej spiżarni”. Ciekawostka: Mrówki miodne z rodzaju Melanophus to przysmak w Ameryce Południowej – zalecane jest prażenie ich przez 6 minut przed zjedzeniem. Księżycówka amerykańska Nazwa – księżycówka amerykańska – jest adekwatna do wyglądu gąsienic tego motylego giganta z rodziny pawicowatych. Rozpiętość skrzydeł dorosłych samic przekracza 13 cm, tyle samo długości mogą osiągać żarłoczne larwy. Poza widowiskowym żółtozielonym ubrankiem (tak wyglądają w ostatnim stadium przed przepoczwarzeniem się) mogą okazać się „żywą apteką”. Wydzielają bowiem peptydy (tzw. cekropiny), niszczące grzyby i bakterie. Ciekawostka: Motyle z tej głownie tropikalnej rodziny występują tez w Europie. Największy to pawica gruszówka o rozpiętości do 13 cm.
Zobacz koty z różnych stron świata [GALERIA]
Są z nami od co najmniej 5 tys. lat, a jednak wciąż mają opinię niezależnych samotników. Koty to wspaniali przyjaciele, pod warunkiem że zadasz sobie trud, by je poznać.
Artykuł pochodzi z magazynu "Kaleidoscope" Zobacz wszystkie zdjęcia
Dlaczego jabłko pływa? 9 faktów o żywności, których nie znacie
Przeciętny człowiek w ciągu życia zjada 100 ton żywności i wypija ponad 45 tys. litrów wody.
Poznaj 9 ciekawostek o żywności!
Słoń, niewolnik własnej potęgi. Tak silne, a wciąż zagrożone
Od 4 tysięcy lat człowiek oswaja słonie indyjskie (Elephas maximus) i wykorzystuje jako zwierzęta pociągowe. Te majestatyczne kolosy (ponad 6 m długości i ok. 3 m wzrostu przy 5 tonach masy) potrafią przemierzać leśne ostępy z ważącym tonę pniem drzewa na ciosach i poganiaczem na grzbiecie.
Kiedyś występowały niemal w całej Azji, od wiecznie zielonych lasów deszczowych na nizinach aż po trawiaste równiny i puszcze rosnące ponad 3 000 m n.p.m. Dziś tereny, na których mogłyby spokojnie mieszkać i żerować, niebezpiecznie się kurczą. Trzeba bowiem pamiętać, że ci wielcy roślinożercy jedzą przez 16 godzin na dobę, a do wyżywienia słonia potrzeba ok. 150 kg paszy i prawie 100 litrów wody dziennie. Tępione za „napady” na pola uprawne, odławiane za młodu do pracy na plantacjach, przepędzane przez wycinające drzewa maszyny te największe lądowe ssaki trafiły na Czerwoną Listę gatunków zagrożonych wyginięciem. I to mimo że ich populacja nie ucierpiała aż tak bardzo wskutek łowów na kość słoniową, jak to miało miejsce w wypadku ich afrykańskich kuzynów. Wszystko dlatego, że największe ciosy (siekacze) słoni indyjskich nie przekraczają 40 kg wagi (u afrykańskich mogą ważyć i 90 kg), a samice w ogóle nie mają „kłów” wartych zachodu kłusowników. Za to kiepsko rozmnażają się w niewoli, a na wolności rodzą słoniątko zaledwie raz na 4–5 lat. Na legalnej aukcji w Namibii cena kości słoniowej była w tym roku niższa od oczekiwań i osiągnęła zaledwie 164 dolarów za kilogram, ale podobno wynikało to z niskiej jakości oferowanego surowca. Jakiś czas temu w Chinach na czarnym rynku cena przekraczała 560 dolarów, jednak i tu zapewne spadła po informacji, że z rządowych magazynów „wyparowało” w tym roku 110 ton kości, która kosztowała życie 11 tys. zwierząt. Czy oznacza to, że słonie mogą poczuć się bezpieczniejsze? Raczej nie. Są duże i potrzebują dużego terytorium. A człowiek nie lubi takiej konkurencji. Paweł i Bożena Młodkowscy podczas wędrówek po Nepalu podglądali szare kolosy. Niestety, mimo determinacji nie udało im się spotkać żadnego na wolności. Spędzili za to kilka dni w słoniowej wiosce. Zdjęcia dokumentujące los łagodnych olbrzymów przyniosły Pawłowi Grand Prix IV Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic. Według niektórych źródeł kość słoni indyjskich nie jest tak ceniona i cenę kilograma szacowano niedawno na 72$ (szacowano, bo oficjalnie handel jest zakazany). W tym roku „Assam Times“ podawał jednak, że na miejscowym rynku trzeba za kg zapłacić 8-12 tys. rupii (160-240$), zaś za granicą cena indyjskiej kości słoniowej sięga 600-800$ za kg. To by oznaczało, że jest ona bardziej ceniona niż afrykańska. W Nepalu niewielkie stada dzikich słoni pozostały już tylko w rezerwatach. Większość za cenę życia przeszła pod władzę człowieka. Małgorzata T. Załoga, 2009
Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek
Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, żaby, węże, ślimaki, chrząszcze, dżdżownice i meduzy.
Poznaj sześć zaskakujących faktów o ekstremalnej pogodzie na Ziemi.
Po co żujemy? Nie, wcale nie chodzi o to, o czym myślisz
Na pozór wydaje się, że żucie pożywienia służy rozdrobnieniu go na kawałki wystarczająco małe, by dało się je połknąć bez ryzyka udławienia. Otóż nic podobnego!
Doktor Roland Ennos, biomechanik z University of Manchester, wykazał, że na przekór tej opinii żucie jest potrzebne, by zlepić kęs we w miarę sztywną kulkę bez kantów, co ułatwia połknięcie i minimalizuje szanse na to, że po drodze jedzenie dostanie się do niewłaściwej dziurki, czyli do tchawicy. Jako specjalista od rozgryzania i demaskowania podobnych „oczywistości” dr Ennos zajmuje się teraz znalezieniem odpowiedzi na pytanie, po co nam linie papilarne. Z pewnością nie powstały po to, by można było za ich pomocą identyfikować przestępców. Dawniej sądzono, że ułatwiają chwytanie przedmiotów, ale okazuje się, że chropowate materiały nie zwiększają tarcia na styku z miękką powierzchnią, jaką jest skóra. Badacz chce sprawdzić, czy aby linie papilarne nie działają jak bieżnik opon – odprowadzając wodę, zwiększają tarcie, gdy powierzchnie są wilgotne. Inna możliwość: układ rowków sprawia, że skóra na opuszkach jest bardziej elastyczna, co zmniejsza ryzyko powstawania pęcherzy.
Cisza strumieni: Jak ratować mieszkańców bagien, strumieni i jezior?
Słodkowodne zwierzęta znikają szybciej niż lądowe czy morskie. Czasem jedynym ratunkiem dla nich są hodowle zachowawcze.
Jeziora, bagna i rzeki to niespełna 0,3 proc. słodkiej wody na Ziemi i mniej niż 0,01 proc. wody ogółem. A jednak żyje tu 126 tys. gatunków rozmaitych stworzeń: ślimaków, małży, krokodyli, żółwi, płazów i ryb. Połowa spośród opisanych dotychczas gatunków ryb to właśnie mieszkanki płynących i stojących wód słodkich, a od 18 lat co roku naukowcy odkrywają ponad 300 nowych. Dla wszystkich innych istot zbiorniki śródlądowe są źródłem wody niezbędnej do życia, a także miejscem, gdzie znajdują pożywienie i wychowują potomstwo. Fauna słodkowodna ubożeje jednak kilkakrotnie szybciej niż lądowa czy morska. Przez ostatnie 100 lat do 1996 r. wyginęło 91 gatunków ryb, a kolejnych 11 uznano za wymarłe w środowisku naturalnym. Z danych International Union for Conservation of Nature (IUCN) wynika, że spośród znanych dziś 3120 gatunków ryb wód słodkich (510 dopisano do listy tylko w ub. roku) aż 1147 jest zagrożonych wyginięciem. Zagładzie mogło też ulec 25 gatunków słodkowodnych jeżowców, gromady, która żyje na Ziemi od 300 mln lat. W USA blisko połowa spośród 573 gatunków uznanych za zagrożone lub bliskie wyginięcia to właśnie mieszkańcy wód słodkich. Z rzek płynących przez półsuche obszary Meksyku znikło 68 proc. endemicznych gatunków ryb. Drastycznie zmalała populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim. Pod koniec lat 70. z tego akwenu rocznie pozyskiwano 22 tys. ton najbardziej cenionego w świecie kawioru. U progu XXI w. ilość ta spadła do zaledwie 1,1 tys. ton. Dzieje się tak dlatego, że ekosystemy słodkowodne są najbliżej związane z działalnością człowieka. Co więcej, są to z reguły środowiska niewielkich rozmiarów, oddzielone od siebie barierami nie do pokonania dla większości ich mieszkańców. O ile wodne ptaki czy ssaki mogą w obliczu zagrożenia przenieść się do innych, bardziej im odpowiadających siedlisk, o tyle ryby, małże czy ślimaki wyemigrować nie zdołają. Jeśli nie przystosują się do zmian – giną. Człowiek potrzebuje coraz więcej wody – nie tylko do picia i mycia, ale przede wszystkim do nawadniania pól czy produkcji przemysłowej. Szacuje się, że ludzkość zużywa obecnie ponad połowę dostępnych zasobów słodkiej wody. Nieprzemyślane nawadnianie upraw w rejonie Jeziora Aralskiego doprowadziło praktycznie do zniszczenia życia w tym ogromnym niegdyś zbiorniku (jego powierzchnia od lat 60. XX w. zmniejszyła się 10-krotnie). Wody płynące zatruwamy ściekami. W rzekach Azji średnie miano chorobotwórczych bakterii E. coli przekracza zalecenia WHO 50-krotnie. Około połowa z nich niesie zbyt dużo nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Poziom zamulenia tylko w ciągu ostatnich 30 lat XX w. wzrósł czterokrotnie. Kolejny problem to tamy. Stawiamy je, gdzie się da, tworząc zagrożenie dla śródlądowych ekosystemów wodno-bagiennych. Rzeki całego świata przegrodziliśmy już ponad 45 tys. zapór, i to licząc tylko te wyższe niż 15 m lub zatrzymujące więcej niż 3 mln m3 wody. I wreszcie – nadmierne połowy. Łowimy w sposób nieprzemyślany i rabunkowy. Przenosimy gatunki z jednego zbiornika do innego, czasem nawet na inny kontynent. W Afryce wprowadzenie okonia nilowego (Lates niloticus) doprowadziło na skraj zagłady izolowane populacje pielęgnic z przebogatych w nie niegdyś jezior ryftowych, takich jak Niasa czy Wiktorii. Dziś ponad 50 gatunków pielęgnic zaniknęło, a pozostałe są tak nieliczne, że nie można ich nawet odłowić do hodowli. W Stanach Zjednoczonych większość zagrożonych obecnie wyginięciem słodkowodnych gatunków ryb jeszcze pół wieku temu bezwzględnie tępiono, gdyż „nie miały znaczenia gospodarczego”. Takiej hekatomby dokonano np. w potoku Abrams Creek w amerykańskim stanie Tennessee. Niegdyś szczycił się 70 gatunkami ichtiofauny (dla porównania – w rzekach Kolumbii i Kolorado, które zbierają wody z ogromnych terenów zachodniej części Ameryki Północnej, żyją tylko 54 gatunki). W ramach przeprowadzonej w latach 50. XX w. – notabene przez władze tamtejszego parku narodowego (sic!) – akcji zarybiania strumienia pstrągami wytruto większość rodzimej drobnicy. Nie chciano, by konkurowała z pstrągiem o pokarm. Dzisiaj wszyscy pragną odtworzenia bogactwa owej rybnej menażerii, ale dla niektórych jej przedstawicieli może już być za późno. Wzdłuż rzek i strumieni „od zawsze” skupia się przemysł i rolnictwo, lokalizowane są miasta i prędzej czy później odpady lądują w najbliższym potoku. Pod warunkiem oczywiście, że przedtem go całkiem nie osuszono. Na południowym wschodzie USA, który pod względem liczby słodkowodnych gatunków jest jednym z najbogatszych rejonów świata, tak jak i gdzie indziej przyroda musi konkurować o wodę z rozrastającą się ludzką populacją. Rzeki znikają pod taflami zbiorników zaporowych. Ścieki przemysłowe i spłukiwane z pól sztuczne nawozy odbierają wodzie tlen, doprowadzając na skraj zagłady wiele gatunków ryb, zanim zdążyliśmy je poznać. Z naszej strony Atlantyku rozrost ludzkich siedzib sprawił, że dziś ponad połowa spośród 252 endemicznych gatunków roślin i zwierząt w basenie Morza Śródziemnego jest zagrożona wyginięciem i jest to najwyższy wskaźnik z dotychczas przebadanych regionów świata. Siedem gatunków, w tym krewni naszego karpia: Alburnus akili z Turcji i Telestes ukliva z Chorwacji, na zawsze znikło już z tutejszych wód. Dane opublikowane w najnowszym Handbook of European Freshwater Fishes wskazują, że w całej Europie 200 spośród 522 poznanych gatunków ryb słodkowodnych jest zagrożonych wyginięciem, a 12 zostało doszczętnie wytępionych. Nigdy już nie zobaczymy siei ostronosej (Coregonus oxyrinchus), żywych osobników nie widziano od lat 40. ubiegłego wieku. Gatunki sprowadzone przez rozwój cywilizacji na skraj zagłady to m.in.: węgorz europejski (Anguilla anguilla), karpiowaty gobio (Gobio delyamurei), należący do podrodziny siejowatych coregonus (Coregonus bavaricus) czy jesiotr (Acipenser sturio). Nadmierne połowy, zanieczyszczenie rzek, przerywanie szlaków wędrówek na tarło tamami oraz wprowadzanie do wód obcych pasożytów obniżających zdrowotność populacji sprawiły, że na początku naszego stulecia liczba młodych węgorzy przy europejskich brzegach spadła do ledwie 1–5 proc. tego, co obserwowano przed 1980 r. Podobnie rzecz się ma z jesiotrami, spotykanymi obecnie tylko w basenie Girondy-Garonny-Dordogne oraz w rzekach Gruzji. Siejowate z jeziora Ammersee w Niemczech od początku naszego stulecia widziano tylko trzykrotnie. Gobio to tylko jeden z wielu krymskich endemitów zagrożonych wyginięciem. Te niewielkie rybki można dziś znaleźć wyłącznie na zaledwie kilometrowym odcinku jednego ze strumieni przepływających przez Krym. Główne zagrożenie stanowi dla nich spadek przepływu wody w wyniku jej „zasysania” przez rolnictwo. Ale globalny kryzys wodny dotyka nie tylko ryby. Zagrożonych wymarciem jest (według różnych szacunków) od 35 do ponad 60 proc. spośród ok. 150 gatunków słodkowodnych żółwi i 261 spośród 1989 znanych gatunków ważek, które są swoistym papierkiem lakmusowym stanu wód. Podobny los jest udziałem słodkowodnych krabów i raków. Choć to zwierzęta kosmopolityczne i mało wybredne pod względem jadłospisu, bardzo źle reagują na pogorszenie jakości wody. Spadek liczby mieszkańców rzek i jezior oznacza kurczenie się zasobów pokarmowych dla co najmniej równie licznej grupy zwierząt związanych z wodą. Znikają wodne ptaki, np. tracz brazylijski (Mergus octosetaceus) – mieszkaniec płytkich, wartkich rzek wschodniej części Ameryki Południowej czy perkoz Taczanowskiego (Podiceps taczanowskii), znany tylko z jednego jeziora w Peru, gdzie obecnie żyje nie więcej niż 200 osobników. Wzrost ludzkiej populacji najbardziej widoczny jest w Azji. Słodkowodne żółwie uznawane są tam za delikates i lekarstwo i masowo odławiane. Zagrożonych jest 100 proc. (czyli 8) gatunków azjatyckich krokodyli, w tym aligatory chińskie (Alligator sinensis), których już tylko nieco ponad 100 uchowało się w prowincji Anhui. Nie inaczej rzecz się ma ze ślimakami. Wszystkie siedem gatunków tych mięczaków odkrytych niedawno w jeziorze Dian Chi w prowincji Junnan zagrożonych jest wyginięciem, podobnie jak 12 z 13 tamtejszych gatunków ryb. Z Mekongu nieomal znikły osiągające do 300 kg pangazy (Pangasianodon gigas). W 2003 r. objęto je programem ochrony delty Mekongu. Nie wiadomo jednak, czy uda się zachować te ryby w ich naturalnym środowisku. Ofiarą gospodarczego rozwoju wywołującego zanieczyszczenie środowiska padł chiński delfin rzeczny (Lipotes vexillifer) zwany baiji. Jeszcze w latach 50. XX w. w rzece żyło ok. 6 tys. sztuk tych wodnych ssaków. Od 2007 r. w Jangcy nie spotkano już ani jednego baiji. Utrzymanie i przywracanie naturalnych ekosystemów wód śródlądowych okazuje się nie tylko ekologiczne, ale i ekonomicznie opłacalne. Obliczono np., że 1000 m3 wody krążącej w tropikalnym bagnie przynosi zyski z działalności rolniczej, pozyskiwania drewna na opał i rybołówstwa na poziomie 32 dol. Użycie tej samej ilości wody do nawadniania pola w tym samym regionie pozwala uzyskać zboże o wartości... 15 centów. Gdy analogiczną kalkulację przeprowadzono dla czterech tam postawionych na rzece Snake w USA, okazało się, że zburzenie zapór, restauracja koryta i reintrodukcja łososia zaoszczędzą podatnikom ponad 86 mln dol. rocznie. Podobnie było z istniejącą od ponad 160 lat tamą Edwardsa na rzece Kennebec. Już w następnym roku po jej likwidacji w górę rzeki powróciły łososie szlachetne (Salmo salar) i kuzynki śledzi – alozy tęczowe (Alosa pseudoharengus). Poprawa jakości wody zwiększyła rzeczną bioróżnorodność i walory turystyczne. – Słodkowodne stworzenia długo były zaniedbywane – mówi Jean-Christophe Vie, wicedyrektor programu badania gatunków w IUCN. – Tym ważniejsze są wysiłki na rzecz opisania stanu obecnego, a jeszcze bardziej – spożytkowania uzyskanych informacji do stworzenia lepszego systemu gospodarowania zasobami słodkiej wody – dodaje. Trzeba się spieszyć, by działania na rzecz zachowania poszczególnych gatunków nie okazały się spóźnione. W Europie na odbudowanie populacji węgorza będziemy musieli czekać jeszcze bardzo długo. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ryby te rozmnażają się tylko raz w życiu, średnio w wieku 20 lat. Małgorzata T. Załoga, 2010
Leki ziołowe pomagają nam od wieków, ale często nie wiemy dlaczego
Być może właśnie z tego powodu amerykańska FDA jak dotychczas dopuściła na tamtejszy rynek tylko jeden ziołowy lek wieloskładnikowy: maść z liści zielonej herbaty. Badacze z University of Maryland w Baltimore, a ściślej hodowane przez nich robaczki Caenorhabditis elegans, mmogą to jednak zmienić. Mimo skromnych rozmiarów (ok. 1 mm długości) dzielą one z człowiekiem aż 60–80 proc. genów, w tym te odpowiedzialne za długość życia. W badaniu robaczki karmiono rozmaitymi ziołowymi mieszankami, a następnie sprawdzano, czy efekty ich działania są takie same u mutantów pozbawionych któregoś z genów. W ten oto elegancki sposób ustalono na razie, które składniki popularnych chińskich mieszanek na długowieczność rzeczywiście przedłużają życie. W czołówce rankingu znalazły się: cynamon (Cinnamonum cassia) i żeń-szeń (Panax ginseng). Pierwszy wydłużył robaczkom życie o 10,8–14,5 proc., drugi – o 7,7 proc. Zdaniem badaczy wynika to z obniżania przez wspomniane rośliny stężenia nadtlenku wodoru niszczącego komórki oraz zawartości amyloidu (powiązanego z chorobą Alzheimera), a jednocześnie aktywowanie białek pomagających komórkom radzić sobie ze stresem. – To pierwsza naukowo zweryfikowana metoda testowania skuteczności leków wieloskładnikowych. Teraz trzeba tylko sprawdzić, czy uzyskane wyniki można odnieść do ludzi.
Muzyka piramid. To ich kolejny fascynujący sekret
Nie tylko odmawianie różańca czy kręcenie modlitewnym młynkiem, ale także wchodzenie na piramidę okazuje się modlitwą.
Badacze z politechnik w stolicy Meksyku i stanie Georgia w USA twierdzą, że wiele meksykańskich piramid jest właśnie wyrazem modlitwy do boga deszczu. Modlitwy, która rozbrzmiewa do dziś, dzięki stopom tysięcy turystów. Wchodząc po stopniach wydrążonej piramidy El Castillo w Chichén-Itzá, można usłyszeć, jak w miarę zbliżania się do szczytu kroki zaczynają rozbrzmiewać niczym krople deszczu spadające do ogromnego wiadra. Ale El Castillo nie jest jedyną muzyczną piramidą. Jorge Cruz i Nico Declercq odkryli, że dźwięki o podobnej, „kroplowej” częstotliwości powstają przy wchodzeniu np. na nierównostopniową i pełną w środku Piramidę Księżyca w Teotihuacán. Zdaniem inżynierów zjawisko przenoszenia i wzmacniania dźwięku nie zależy zatem od tego, czy budowla jest pełna, czy pusta w środku, ale raczej wynika z odbicia fal od nierównej powierzchni, ich rozproszenia i wzmacniania tylko niektórych częstotliwości. Choć El Castillo jest uznawana za świątynię pierzastego boga-węża Kukulcana, zdaniem Cruza mogła ona, podobnie jak Piramida Księżyca, być poświęcona także bogowi deszczu Chaacowi. W obu znaleziono bowiem jego maski. Być może starożytni Majowie konstruowali swe świątynie właśnie po to, by pod stopami wiernych rozbrzmiewały „muzyką kropel”, wysyłając modlitwę do boga deszczu. – Większość, jeśli nie wszystkie piramidy Majów zostały stworzone jako święte góry, wokół których zbierały się chmury, dając deszcz – twierdzi Francisco Estrada-Belli, archeolog z Boston University.
Kjerag: norweska ekstremalna góra dla odważnych
Nie imponuje bezwzględną wysokością, ale jej północny uskok opada niemal pionowo 984 m w dół.
To właśnie on przyciąga na norweską górę Kjerag położoną nad Lysefjorden, nieopodal miasta Forsand, najwięcej turystów. Wielu wspina się tu dla zapierającego dech widoku na błękitne wody Lysefjorden, ale nie jest to zadanie łatwe. Różnica wysokości między podnóżem a szczytem wynosi aż 570 m; na dojście trzeba zarezerwować 2,5–3 godziny. Jeśli ma się szczęście, niedaleko szczytu można zaobserwować niezwykłe zjawisko: daje się słyszeć huk podobny do strzału, któremu towarzyszy obłoczek „dymu”. Akustyczny efekt pojawia się zwłaszcza przy wschodnim wietrze, który do tego musi wiać z określoną siłą. Dawniej wierzono, że dźwięk wydaje woda wypchnięta ze skał. Uskok jest też coraz popularniejszym miejscem BASE jumpingu. Skakało z niego ok. 30 tys. śmiałków. Nie wszystkim udało się wyjść z tej przygody bez szwanku. Tylko do roku 2005 zanotowano co najmniej 76 wypadków, a 9 skoczków pogoń za adrenaliną przypłaciło życiem.
W podróży czeka na malucha mnóstwo wrażeń. Niestety mogą się przytrafić także te mniej przyjemne. Podpowiadamy, jak spakować apteczkę i być przygotowanym na wszystko
Podróż z dzieckiem to wyzwanie, ale zarazem gwarancja, że zobaczymy znany nam świat z nowej perspektywy. Interakcja z nowym i nieznanym miewa jednak niepożądane skutki: ugryzienia, oparzenia, sensacje żołądkowe – z tym wszystkim trzeba się liczyć w czasie wyjazdu. Dziecko to nie mały dorosły. Jego skóra jest delikatniejsza, bardziej podatna na urazy. I choć szybko się goi, w wyposażeniu podróżnym powinien się znaleźć środek odkażający i porządny zapas plastrów. Skóra dziecka jest też bardziej „przepuszczalna”. Z tego powodu np. wiele preparatów odstraszających owady czy chroniących przed słońcem nie jest zalecanych dla niemowląt ze względu na ryzyko wchłaniania. Zwierzęta małe i duże Dzieci o wiele częściej niż dorośli na urlopie babrzą się w ziemi, są przez to bardziej narażone na kontakt z pasożytami, takimi jak glisty, tasiemce, włosogłówka. W ciepłych krajach także z tęgoryjcem czy – podczas pływania w naturalnych zbiornikach – przywrą (bilharcjoza) albo leptospirą. Zarażenie może przy tym manifestować się późno, niekiedy długo po powrocie z urlopu. W nieznanym otoczeniu bezpieczniej bawić się na kocu niż bezpośrednio na ziemi, trawie czy piasku. Jak najczęściej trzeba też czyścić ręce malucha. Osobnym problemem jest kontakt ze zwierzętami. Dzieci często nie mogą się oprzeć pokusie pogłaskania „piesia”, nawet jeżeli w rzeczywistości jest to łaskun chiński albo inny egzotyczny futrzak. Nie chodzi tu nawet o ugryzienie – choć trzeba być na to wyczulonym, bo starsze dzieci często go nie zgłaszają z obawy przed ukaraniem przez rodziców. Potencjalnie niebezpieczne może być nawet wylizanie dziecka przez nieznane zwierzę. Po takim kontakcie twarz i ręce malca należy dokładnie umyć wodą i mydłem, najlepiej zdezynfekować wodą z dodatkiem jodowinylopirolidonu (np. betadine). Najgroźniejszym, ale na szczęście nieczęstym skutkiem kontaktu ze śliną zwierzęcia jest zakażenie wirusem wścieklizny. Jasne jak słońce Kolejnym zagrożeniem na wakacjach jest słońce. Narażenie na promienie UV rośnie w miarę zbliżania się do równika, na większych wysokościach (w górach) oraz w miejscach, gdzie promienie odbijają się od śniegu, wody, a nawet jasnego piasku. Zdaniem ekspertów słoneczne oparzenia skóry przed 15 rokiem życia znacząco podwyższają ryzyko czerniaka i raka skóry w późniejszym życiu. Małe dzieci powinny w okresie największego nasłonecznienia (czyli między godz. 10 a 16) przebywać w cieniu, w ubrankach przewiewnych, lecz osłaniających jak największą powierzchnię ciała. Pół godziny przed wyjściem na słońce muszą być smarowane kremem o wysokim (>30) współczynniku blokowania promieni UV, i to najlepiej w obu zakresach (UVA i UVB). Uwaga, jednoczesne stosowanie kremu z filtrem i repelentu z DEET odstraszającego owady może zmniejszać ochronę przed słońcem nawet o jedną trzecią. Gryzący problem Jeśli region, w który się wybieramy, obfituje w komary, warto zabrać środki odstraszające owady – zarówno do spryskiwania moskitiery i ubrań (np. permetryna), jak i do nanoszenia na skórę dziecka powyżej dwóch lat (DEET, pikarydyna, IR3535), który będzie chronił także przed kleszczami i innymi niebezpiecznymi insektami. Stosuje się je tylko na odsłoniętą skórę, szczególnie ostrożnie w okolicach oczu, uszu i ust. Nie smarujmy ani nie spryskujmy dłoni dziecka, bo – zwłaszcza maluchy – często wsadzają palce do buzi i mogłyby połykać preparat. Po powrocie do bezpiecznego pomieszczenia należy jak najszybciej dokładnie zmyć środek ze skóry. U dzieci lepiej nie używać preparatów 2w1 zawierających repelent i filtr przeciwsłoneczny. Rzadka przypadłość Młody organizm gorzej niż dorosły znosi odwodnienie, zarówno to wynikające z przegrzania, jak i będące skutkiem chorób biegunkowych. U dzieci nie wolno zatem lekceważyć nawet krótkotrwałych epizodów biegunki czy wymiotów i trzeba zapewnić w takim przypadku odpowiednie nawodnienie doustne. Jeśli podróżujemy z niemowlakiem – najlepszym sposobem ochrony jest karmienie piersią. Żaden sztuczny pokarm nie będzie tak świeży i sterylny. Na egzotycznych wycieczkach trzeba zwracać uwagę na jakość wody. Najlepiej gotować ją przed spożyciem, podobnie jak tę używaną do mycia zębów. Owoce przed jedzeniem też najlepiej obrać ze skórki, sparzyć, a przynajmniej dokładnie umyć w wodzie ze środkiem dezynfekującym (np. nadmanganianem potasu). Ostrożność jest wskazana przy próbowaniu regionalnego nabiału – zawarte w nim bakterie, z jakimi dziecko nie miało nigdy wcześniej do czynienia, mogą być przyczyną rozstroju żołądka (choć dorosłym nie zaszkodzą). Przy biegunce nie należy ograniczać dzieciom jedzenia, choć niektórzy zalecają specyficzne diety (np. banany, przecier jabłkowy, gotowany ryż i czerstwe pieczywo). Warto tylko zadbać, by w posiłkach nie było produktów bogatych w cukier (słodzone soki, galaretki, słodycze, płatki z dodatkiem glukozy) i tłuszcz (ten ostatni opóźnia opróżnianie żołądka). W badaniach wykazano, że utrzymanie „dostaw jedzenia” zmniejsza niekorzystne zmiany w jelitach i skraca czas trwania biegunki. Dziecko to nie mały dorosły. Jego skóra jest delikatniejsza, bardziej podatna na urazy. I choć szybko się goi, w wyposażeniu podróżnym powinien się znaleźć środek odkażający i porządny zapas plastrów. (Fot. Travel Photo) Apteczka podróżna Podróże na zachód i południe (Europy) generalnie są uznawane za bezpieczne. Jadąc na wschód, warto wziąć pod uwagę wyższe ryzyko gruźlicy i chorób pasożytniczych, a także trudniejszy dostęp do kwalifikowanej pomocy medycznej. (Fot. Shutterstock) Zestaw podstawowy: opatrunki: zestaw plastrów najlepiej antybakteryjnych, a jeśli planujemy zabawy w wodzie – wodoodpornych. Zestaw plastrów. (Fot. Materiały prasowe) na swędzenie po ukąszeniach owadów: wybór jest duży: przeciwhistaminowe – np. Fenistil (z dimetyndenem; ostrożnie u niemowląt), Soventol 2 proc. (z bamipiną, także ostrożnie u najmłodszych), preparaty z mentolem, benzokainą, octanowinianem glinu i innymi składnikami. Na przykład żel Dapis zawiera wyciągi roślinne, można go stosować u dzieci od 1 roku życia. Inne metody to smarowanie bąbla „dorosłymi” kroplami do nosa z nafazoliną lub antazoliną – tani i skuteczny sposób łagodzenia swędzenia, ponieważ te preparaty zmniejszają przekrwienie (dlatego używa się ich w katarze). Dodatkowo można robić okłady z sody lub octu, stosować różne maści z cynkiem (działają ściągająco, przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie). Domowe sposoby to przykładanie na swędzący bąbel kostki lodu czy plasterka cebuli. Na swędzenie po ukąszeniach owadów. (Fot. Materiały prasowe) odkażanie: najlepiej bez alkoholu, by zminimalizować nieprzyjemne doznania towarzyszące przemywaniu: 3-procentowa woda utleniona, rywanol, betadine, nadmanganian potasu (do sporządzania 0,5–1 proc. roztworu). na oparzenia słoneczne: maść lub pianka np. z pantenolem. przeciw owadom: repelenty do stosowania na odsłoniętą skórę (np. zawierające DEET). na uczulenia: wapno do picia, pomaga też przy pokrzywce słonecznej. krople do oczu: (np. z hialuronianem) – pomagają w usuwaniu ciał obcych. na skaleczenia: z antybiotykiem, przeciw zakażeniom, np. MaxiBiotic (zawiera trzy antybiotyki) – ale tylko u dzieci starszych niż 12 lat. Na skaleczenia MaxiBiotic (zawiera trzy antybiotyki). (Fot. Materiały prasowe) na biegunkę: preparat, ale nie taki jak u dorosłych. Dla maluchów – z diosmektytem, dla starszych (>4 roku życia) – z białczanem taniny, od 6 roku życia można stosować loperamid i nifuroksazyd. Dodatkowo można podawać preparaty z bakteriami probiotycznymi, np. Enterol. Nie należy za to podawać preparatów z salicylanem bizmutu dzieciom poniżej 12 roku życia, szczególnie gdy podejrzewamy wirusowe tło biegunki. Podobnie flurochinolony (jak Palin czy Cipropol) nie są wskazane u dzieci ( Dodatkowo można podawać preparaty z bakteriami probiotycznymi, np. Enterol. (Fot. Materiały prasowe) preparaty nawadniające: u dzieci lepiej stosować gotowe preparaty elektrolitowe w saszetkach (Orsalit, Saltoral, Gastrolit), bo mają lepiej dobrany skład. Gdy ich chwilowo nie mamy, można podać na przykład napój elektrolitowy dla sportowców, a tak naprawdę – dowolny bezpieczny płyn, który dziecko chce wypić. Niemowlęta (do 10 kg) powinny dostać 60–120 ml roztworu elektrolitowego po każdej luźnej kupie lub epizodzie wymiotów, a starsze dzieci – 120–240 ml. Roztwór nawadniający do samodzielnego przygotowania: na litr wody łyżeczka soli kuchennej, ok. 5 łyżeczek cukru (najlepiej glukozy), pół łyżeczki sody. oczyszczonej, pół szklanki soku pomarańczowego. Preparaty nawadniające - u dzieci lepiej stosować gotowe preparaty elektrolitowe w saszetkach. (Fot. Materiały prasowe) Zestaw na trochę dalsze wyprawy - do apteczki podstawowej dokładamy: Podróże na zachód i południe (Europy) generalnie są uznawane za bezpieczne. Jadąc na wschód, warto wziąć pod uwagę wyższe ryzyko gruźlicy i chorób pasożytniczych, a także trudniejszy dostęp do kwalifikowanej pomocy medycznej. do odkażania wody: nadmanganian potasu (dajemy tyle, aż uzyskamy lekko różowy roztwór), pastylki z chlorem, jodyna (5–10 kropli na litr). do usuwania kleszczy: „pętelka” działa niczym lasso i ułatwia usunięcie nieproszonego gościa. zestaw tzw. steri-strips: plastry do opatrywania głębszych zranień (można stosować je zamiast szwów). Zestaw tzw. steri-strips. (Fot. Materiały prasowe) Zestaw globtroterski - Do tego, co mamy w apteczce podstawowej, i na trochę dalsze wyprawy dokładamy: przenośne moskitiery i repelenty (zawierające ikarydynę, permetrynę lub iwermektynę – do impregnacji moskitier i ubrań). Przenośne moskitiery. (Fot. Materiały prasowe) leki przeciwmalaryczne: chlorochina, meflochina oraz kombinacja atowakwon–proguanil (znana jako Malarone). Ten ostatni lek w wielu krajach nie jest zalecany dla dzieci lżejszych niż 40 kg. Wszystkie bez wyjątku są gorzkie. Jeśli wiemy, że ich stosowanie będzie konieczne, przed wyjazdem można poprosić aptekę, by na bazie standardowych tabletek przygotowano przyjemne w smaku kapsułki zawierające dawkę wskazaną dla danego dziecka (wyliczoną przez lekarza na podstawie wzrostu i wagi pacjenta). Doksycykliny (antybiotyk stosowany w profilaktyce malarii) nie należy stosować u młodszych dzieci ze względu na ryzyko m.in. trwałych przebarwień zębów. Przed zapisaniem prymachiny (także profilaktyczny lek przeciwmalaryczny) lekarz powinien przeprowadzić test wykluczający niedobór G-6-PD (dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej). do płukania jamy ustnej: preparaty przydadzą się w podróży, gdy nie będzie możliwości normalnego umycia zębów – np. Listerine Total Care Zero (dla dzieci powyżej 6 lat i dla dorosłych). Do płukania jamy ustnej. (Fot. Materiały prasowe) Warto wiedzieć: Niezbędne szczepienia Przed większością chorób, jakie mogą nas spotkać na wyjeździe, małe dzieci są chronione dzięki regularnym szczepieniom zgodnym z kalendarzem. Tak jest np. w przypadku tężca, polio czy błonicy oraz żółtaczki typu B (wszczepiennej). Przy podróży w miejsca, gdzie endemicznie występują choroby odkleszczowe, warto zaszczepić dziecko przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Niestety przed przenoszoną również przez kleszcze boreliozą szczepionka nie chroni. Przed bardziej egzotyczną podróżą warto skonsultować się ze specjalistą, który oceni, czy nasz wyjazd jest ryzykowny, i zaleci ewentualne szczepienia, np. przeciw durowi brzusznemu, żółtej febrze czy żółtaczce A (pokarmowej). Kiedy wzywać lekarza Jeśli biegunka u niemowlęcia lub małego (do 3 lat) dziecka utrzymuje się dłużej niż dobę, pojawiają się oznaki odwodnienia, stolec zawiera domieszkę krwi albo towarzyszą temu: zażółcenie skóry lub białek oczu, wymioty utrudniające lub wręcz uniemożliwiające doustne podanie płynów, temperatura powyżej 38,5°C. W każdym przypadku pogryzienia przez nieznane zwierzę lub gdy uszkodzona skóra dziecka miała kontakt ze śliną takiego zwierzęcia. Jeśli planujemy dłuższy wyjazd, zastanówmy się, czy nie warto zapisać się wcześniej na kurs pierwszej pomocy. Nawet weekendowe zaznajomienie się z najczęstszymi przypadłościami pod okiem fachowca pozwoli nam później, w razie gdyby przydarzyło się jakieś nieszczęście, na bardziej trzeźwą ocenę sytuacji i uniknięcie paniki. Dużo porad o podróżowaniu z maluchem można znaleźć m.in. na stronie www.malypodroznik.pl
Profesor Tadeusz Dobosz jest jednym z pionierów badań DNA w kryminalistyce i medycynie sądowej. Kieruje Zakładem Technik Molekularnych Katedry Medycyny Sądowej wrocławskiej Akademii Medycznej, gdzie zajmuje się przede wszystkim genetyką sądową oraz medycyną molekularną.
Dzięki genetyce otworzyły się przed nami nowe horyzonty. Badania DNA przydają się z pewnością nie tylko do wykluczania (lub potwierdzania) spornego ojcostwa? Z pewnością, choć stanowią spory wycinek pracy genetyka. Dla nas, naukowców, o wiele ciekawsze jest np. badanie pokrewieństwa między dawno nieżyjącymi postaciami. Głośna była np. sprawa identyfikacji szczątków pochowanych w katedrze we Fromborku – czy są to kości Mikołaja Kopernika. Tam badanie DNA nie dało jednoznacznej odpowiedzi. My we Wrocławiu zajmowaliśmy się wyjaśnianiem pokrewieństwa dwóch Odrowążów: błogosławionego Czesława, przeora dominikanów i patrona naszego miasta, oraz św. Jacka z Krakowa. Badanie stanęło w pewnym momencie pod znakiem zapytania, bo relikwiarz jest opieczętowany jeszcze przez papieża Klemensa X. Problem rozwiązał mój syn. Ma bardzo szczupłe dłonie, więc po prostu przecisnął jedną przez szczelinę w relikwiarzu i wyjął ząb mądrości, który Jackowi nigdy nie wyrósł, i ten ząb wykorzystaliśmy do badań, przy czym DNA było izolowane techniką nieniszczącą. Zwróciliśmy go po badaniu, z zewnątrz był „jak nowy” (DNA pochodziło z resztek miazgi w komorze). Na pierwszy rzut oka nikt by nie powiedział, że miał ponad 800 lat! I co się okazało? Dawne DNA często jest niestety uszkodzone, niekompletne. Udało się nam jednak ustalić, że z pewnością nie byli synami jednej matki. Być może mieli tego samego ojca, ale tego nie mogliśmy stwierdzić. Najprawdopodobniej zatem średniowieczny zapis „mój brat” odnosił się tylko do tego, że obaj byli braćmi zakonu dominikanów. Jak daleko wstecz można wykorzystywać DNA do takich analiz? Najstarsze DNA, jakie miałem okazję przebadać, pochodziło z zęba neandertalczyka sprzed 100 tys. lat. Z pewnością należało do mężczyzny, ale było już tak uszkodzone, że nie zdołaliśmy ustalić nic więcej. Co ciekawe, lokalizacja decydujących o płci fragmentów DNA była nieco inna niż u współcześnie żyjącego mężczyzny. Fragmenty te plasowały się pomiędzy dzisiejszym ludzkim (i szympansim) DNA a DNA samca lapundera (małpy). W odpowiednich warunkach DNA okazuje się materiałem zaskakująco odpornym. Przetrwa gotowanie, a nawet spalanie zwłok, nie szkodzą mu mrożenie ani żrące zasady. Dlatego można np. zidentyfikować DNA osób chowanych w masowych grobach zasypywanych palonym wapnem. Można je jakoś skutecznie zniszczyć? Wolałbym nie odpowiadać na to pytanie. A za wyjaśnienie przytoczę anegdotę. Otóż w naszej pracowni balistycznej przeprowadziliśmy kiedyś badania broni dostępnej bez zezwolenia. Wykazaliśmy, że jeśli z naboi znajdujących się w wolnej sprzedaży wydłubać pocisk (ołowianą kulkę) i po wsypaniu pokruszonych łepków od zapałek włożyć kulkę z powrotem, z zabawki robi się broń groźna dla życia. Chcieliśmy to opublikować, ale pracę odrzucono z krótkim komentarzem: „Nie publikujemy instrukcji dla przestępców”. A jak to jest z odtwarzaniem wymarłych gatunków? To bardzo szeroka dziedzina. Z jednej strony czytałem o zespole naukowców, który zamierza sklonować mamuta z zamrożonych szczątków. Tu DNA jest potrzebne w zasadzie tylko do potwierdzenia, że mamuty wcale nie wymarły. Ich bardzo bliskim krewnym jest żyjący dziś słoń indyjski. Skoro zaś w zamrożonym mamucim szpiku przetrwały w zasadzie całe komórki, nie ma przeszkód, by próbować wszczepić ich jądra do jaj indyjskiej słonicy i dochować się mamuciątka na podobieństwo owcy Dolly. Z drugiej strony manipulując przy DNA, można cofnąć zmiany ewolucyjne. W ten sposób uzyskano np. kurze embriony z zębami i ogonami. Analizy DNA i techniki klonowania próbuje się też wykorzystywać do ochrony ginących gatunków, takich jak gaur, kot nubijski czy wilk kanadyjski. Nie szkodzi tu, że uważa się, iż klonowane zwierzę rodzi się w wieku swego genetycznego pierwowzoru, czyli od urodzenia jest „stare”, choruje i szybko umiera. Bo przecież, jeśli jest samicą, przed śmiercią może urodzić normalne potomstwo. I ono już może liczyć na właściwą długość życia. Jeszcze inną metodą jest krzyżowanie osobników, u których znajduje się jak najwięcej cech zgodnych z wymarłym pierwowzorem, np. kuzynką zebry – kwaggą. Tak naukowcy chcą zrobić i z naszym turem? O nie, w przypadku tura chodzi o jeszcze bardziej zaawansowaną technikę. Otóż z jednej strony pracuje się nad zsekwencjonowaniem pełnego genomu tura, z drugiej – szuka bydła, u którego jest jak najwięcej „turzych” cech. Chromosomy tego bydła mają stanowić coś w rodzaju matrycy, na której będzie się w sposób kontrolowany „podmieniać” niepasujące fragmenty na sztucznie zsyntetyzowane DNA tura. Genetyka może też rozwiązać problem występujący u naszych żubrów. Wszystkie pochodzą od jednego samca i przez to są podatne na groźną chorobę prącia zagrażającą przetrwaniu gatunku. Można by spróbować podmienić chromosom Y na tenże pochodzący od bizona czy żubra kaukaskiego. Puryści gatunkowi będą się obruszać, ale jeśli mamy do wyboru utracić żubra lub go odrobinkę skundlić, to dla mnie wybór jest jasny. Mamy już narzędzia, żeby tak precyzyjnie gmerać w genomie? Tak. Istnieje coś, co nazywamy „palcami cynkowymi” – i one pozwalają bardzo dokładnie wybrać miejsce „pracy” w DNA. Do tej pory mieliśmy do czynienia z terapią genem, która polegała na wstawieniu obok wadliwego genu takiego, który działa prawidłowo. Teraz możemy się już pokusić o terapię genu, jego naprawienie in situ. Tyle że nie znamy jeszcze funkcji wszystkich naszych genów, nie mówiąc o tym, że nie same geny decydują o tym, jacy jesteśmy. Właśnie. Geny można by przyrównać do instrumentów w orkiestrze symfonicznej. Jak zagrają, zależy od partytury. To dlatego człowiek i szympans na oko sporo się różnią, choć geny mamy prawie takie same. Te same geny grają różne melodie. I dlatego istnieją europejskie regulacje prawne zabraniające manipulacji genetycznych na komórkach rozrodczych człowieka. Inaczej mówiąc – to, co zmanipulujemy, nie może się dziedziczyć. Niektórym to nie pasuje, ale gdyby do takich rzeczy dopuścić, zapewnie po paru pokoleniach nasi potomkowie klęliby nas w żywy kamień. Optymistycznie zakładając, że po znaczącej zmianie organizacji genomu ludzkiego potrafiliby jeszcze kląć. Dużo pracy ma pana laboratorium? Nie idziemy w ilość (śmiech). Za to robimy najbardziej wredne, trudne sprawy. Takie których nikt inny nie chce albo nie potrafi się podjąć. Na przykład badanie dębu zamieszanego w zabójstwo. Prokuratorzy koniecznie chcieli ustalić, czy znalezione w ręce ofiary liście należały do drzewa, pod którym ją znaleziono. Zafrapowało mnie to, a że akurat czytałem pracę, w której opisywano test do identyfikacji dębów, powiedziałem, że jeśli zainwestują 4 tys. złotych (koszt odczynników), da się to stwierdzić. Zgodzili się i analizę wykonałem. Z jednoznacznym wynikiem. Dąb ma indywidualną charakterystykę genetyczną, jak człowiek? O tak. Zresztą podobnie jak wiele innych gatunków... Robimy np. wiele „psich spraw”. Nie tylko związanych z ustaleniem ojcostwa (śmiech) czy rozstrzyganiem kwestii własności, np. w przypadku kradzieży. Są i o wiele poważniejsze, jak sprawa dziecka zaduszonego długim, powiewającym szalikiem. O zbrodnię posądzono psy, które radośnie bawiły się z ofiarą na podwórku. My musieliśmy ustalić, czy to rzeczywiście wina czworonogów, czy też kogoś zupełnie innego. Jak to jest z wiarygodnością analiz DNA? Czasem są podważane, bo np. ktoś niepowołany wziął próbkę... W dowodach rzeczowych zdarzają się przy analizie różne dziwne rzeczy, tam jest prawdziwe mikrobiologiczne zoo, czasem nawet z domieszką DNA zwierzęcego. To potrafi utrudnić interpretację. Przyjmuje się, że jako dowód można traktować znalezienie w badanym materiale wszystkich poszukiwanych cech. Oprócz tego może tam być jeszcze mnóstwo „dodatków”, ale najważniejsze jest wyłuskanie porównywanego profilu niczym igły ze stogu siana. Porównujemy np. profile siedmiu podejrzanych ze śladem z miejsca zbrodni. I cechy jednego z nich znajdujemy tam w komplecie, a innych nie. Może się jednak tak zdarzyć, że przy wyjątkowo bogatym „dowodowym zoo” udaje się dopasować więcej niż jeden profil. Wtedy wkraczają biostatystycy i wyliczają, jakie jest prawdopodobieństwo, że te cechy należą do jednej, konkretnej osoby, a jakie, że są przypadkową zbieraniną. Czy to zawsze wystarcza? Prawie zawsze, ale życie bywa bogatsze od statystyki. W Poznaniu zdarzyło się dwóch braci w różnym wieku, którzy mieli identyczne profile DNA. Z naszego punktu widzenia byli jak jednojajowe bliźniaki. Inny nieprawdopodobny przypadek znany jest z annałów bydgoskiej medycyny sądowej. Tam sąd skierował na badania w celu wykluczenia ojcostwa... kobietę. Okazało się, że posądzana pani była kiedyś panem, a potem zmieniła płeć. Operacyjnie i metrykalnie. Wcześniejszego ojcostwa nie mogła się jednak wyprzeć. W Lublinie zaś koledzy stwierdzili, że bracia bliźniacy mają dwóch różnych ojców! Problemem może być też czułość metody. Obecne są tak czułe, że czasem się boję, że coś przyleci z wiatrem, a my to oznaczymy. Dlatego tak skrupulatnie oddzielamy dowody rzeczowe od materiału porównawczego. Mogą się bowiem pojawiać błędy wynikające z zanieczyszczenia jednego drugim. Są też błędy związane z metodą badania. Przy powielaniu DNA enzym namnażający może się pomylić. Na szczęście na horyzoncie jawi się już era badania bezpośredniego, do którego wystarczy pojedynczy łańcuch DNA, w którym będzie można obejrzeć kolejność zasad nukleotydowych. I to metodą fizyczną (analiza obrazu), a nie chemiczną. To pozwoli też powiedzieć, jak stare jest badane DNA, czyli że np. podejrzany co prawda zetknął się z materiałem biologicznym ofiary, ale nie w czasie popełnienia zbrodni. Takie metody są pewnie horrendalnie drogie? Jak wszystko co nowe. Proszę pamiętać, że zsekwencjonowanie pierwszego ludzkiego genomu kosztowało miliony dolarów. Dziś wystarczy na to ledwie kilkanaście tysięcy, a jest już rozpisany konkurs „genom za 1000 dolarów”, do którego stanęło wiele` firm. Dwie stwierdziły, że potrafią zsekwencjonować ludzki genom w jeden dzień, a jedna (Life Technologies Corp.) ma to zrobić już za 1000 dolarów. Maszyny, które to potrafią, mają być dostępne pod koniec roku. Tyle że są drogie (od 150 do 740 tys. dol.). Technika, jej zmiany, to mniejszy problem. Proszę pomyśleć, jak zmieni się świat, gdy każdy przy urodzeniu dostanie płytę z własnym genomem. Do kogo mogą trafić te dane? Jak je wykorzystywać? Czy da się uszczelnić system tak, by miał do niego dostęp tylko właściciel i jego lekarz? W najgorszym przypadku może dojść do powstania systemu kastowego opartego o „genetyczne możliwości” jednostki. To oznaczałoby koniec marzeń. Ktoś od dziecka chciał zostać konstruktorem silników rakietowych, ale nie przyjęto go do pracy, bo miał gen podatności na berylozę (przewlekła choroba wywołana ekspozycją na związki berylu). Kogoś nie przyjęto na kosztowne studia, bo będzie krótko żył. Ubezpieczyciel naliczył horrendalne stawki, bo ktoś jest podatny na choroby. Pracodawca będzie chronił siebie przed roszczeniami o chorobę zawodową, ubezpieczalnia – przed kosztami leczenia. Niby wszystko w porządku, ale gdzie miejsce na ludzkie marzenia, prywatność i wolność osobistą? Wróćmy do ustalania ojcostwa. Teraz to chyba łatwo dostępne? No, bez przesady, ale firm oferujących taką usługę jest już sporo. I niestety prawie wszystkie wyznają zasadę: „nas pytają o ojcostwo; nie obchodzi nas matka”. Tymczasem badanie tylko pary: ojciec-dziecko niesie ze sobą poważne niebezpieczeństwa. Przy pokrewieństwie niesłusznie pozwanego z biologicznym ojcem można wydać złą opinię. Bez matki często nie da się osiągnąć minimalnych progów i potwierdzenia, i wyłączenia – ludzie płacą jak za DNA, a dostają byle co. Nie wychwycimy przypadków zamiany noworodków, a bez tego opinia o ojcostwie będzie ewidentnie „nie na temat”. Bez matki i identyfikacja pozwanego, i dziecka jest niepełna. Do tego jeśli robi się badania bez zgody (albo i wiedzy) matki, łamie się jej prawa opiekuńcze. Najwyższy czas, by wszystko to jakoś uregulować. Proszę zwrócić np. uwagę na kwestię surogatek. Na szczęście w polskim prawie jest już zapis, że matką jest kobieta, która urodziła dziecko. Niezależnie od tego, czyj był materiał genetyczny. Inaczej nie doszlibyśmy z tym do ładu. Podobnie z ojcostwem. W Cesarstwie Rzymskim ojciec musiał uznać dziecko. W Kodeksie Napoleońskim z 1804 r. zapisano: Ustalanie ojcostwa jest zabronione. Zgodnie z nim w małżeństwie rodzą się wyłącznie dzieci małżeńskie, a ich ojcem jest mąż matki. Do końca lat 80. ojcostwo weryfikowało się głównie na podstawie badań grupy krwi mężczyzny, którego wskazała matka. W większości przypadków opinia brzmiała: „Ojcostwa nie można wykluczyć”. W USA po wprowadzeniu analiz DNA do ustalania ojcostwa okazało się, że 30 proc. małżeńskich dzieci nie ma genetycznie nic wspólnego z mężem matki. We Francji – 12 proc., w Anglii 25... Rzeczywiście, były i takie badania, które w pewnych krajach i grupach etnicznych wykazały zatrważający odsetek „owoców niewierności”, ale w Polsce nie jest pod tym względem tak źle. Pracując nad doktoratem, przeprowadzałem badania pokrewieństwa na podstawie analiz krwi we wsi Bejsce (dawne woj. kieleckie), gdzie zachowane są najstarsze księgi metrykalne w Polsce, sięgające bodajże XIV w. I proszę sobie wyobrazić, że na 200 przebadanych osób było 0 (słownie „zero”!) dzieci innego ojca niż mąż matki. We Wrocławiu na podobną liczbę zbadanych wykryłem jeden taki przypadek. W jednej z ostatnich prac na ten temat przeczytałem, że w tej samej populacji odsetek dzieci pozamałżeńskich jest znacząco wyższy w małżeństwach zawartych „z interesu” niż w związkach „z miłości”, która przecież podobno szybko mija. Czasy się zmieniają... To prawda, od moich badań minęło półtora pokolenia i dziś wyniki mogłyby być inne. Sądzę jednak, że w Polsce nadal z ojcostwem dzieci małżeńskich jest dobrze lub bardzo dobrze. Zresztą swój doktorancki materiał zamroziłem i po 20 latach powtórzyłem na nim badania, tym razem używając analizy DNA. Nie zmieniło to wyników ani na jotę. Co nie znaczy, że nie mamy procesów o ustalenie ojcostwa. Rocznie jest ich w kraju ok. 15 tysięcy. Ale – paradoksalnie – badania DNA zmniejszyły tę liczbę. Wcześniej dawało się co najwyżej powiedzieć, kto nie może być ojcem. Teraz przyjętym minimalnym progiem pewności ojcostwa jest 99,999 proc. Przed pobraniem materiału we Wrocławiu każdy czyta ostrzeżenie: Badania ujawnią obiektywną prawdę. Od momentu pobrania krwi sprawa ma bieg nieodwracalny, niezależnie od skutków. Od 1997 r. ojcostwo można też ustalić w okresie prenatalnym, czyli przed narodzeniem dziecka. Jest to potrzebne szczególnie w przypadkach, gdy ciąża może być wynikiem przestępstwa. We Włoszech badania poaborcyjnych płodów wykazały, że ojcem niemal co czwartego z nich był „legalny” partner matki, a nie gwałciciel czy jej bliski krewny. W Polsce ten odsetek też wynosi ok. 20 proc. Dobrze jest być genetykiem sądowym w Polsce? Cóż, w naszej pracy mało co jest uregulowane. Proszę sobie wyobrazić, że reguluje ją chyba najstarszy obowiązujący akt prawny, a mianowicie dekret Bieruta o biegłych. Pojawiają się coraz liczniejsze laboratoria, które wykonują badania genetyczne tanio, co jednak nie znaczy, że dobrze. Istnieje co prawda komisja atestacyjna przy Polskim Towarzystwie Medycyny Sądowej i Kryminalistyki, ale prywatne firmy do takiej atestacji zwykle nie przystępują, wymawiając się posiadaniem „lepszych” atestów zagranicznych, przyznawanych odpłatnie. Co warta może być taka atestacja, najlepiej świadczy historia, jaka przydarzyła się kiedyś naszemu laboratorium, które początkowo też brało w niej udział. Rzecz fatalna: osoba, która przepisywała wyniki, pomyliła się, przepisała je z błędem i takie wysłała do komisji. I co? I oczywiście dostaliśmy wtedy ten atest.
Statystyki są nieubłagane – liczba mnogich ciąż rośnie. W ostatnich 20 latach o połowę. Z danych GUS wynika, że w 2007 r. w Polsce urodziło się 9104 bliźniąt – 2,34 proc. ogółu urodzeń.
Według szacunków za dekadę już co dwudziesta ciężarna urodzi bliźnięta, a za 40 lat być może nawet co druga. I to mimo że Homo sapiens „z natury” jest tzw. gatunkiem monoowulacyjnym, co oznacza, że w jednym cyklu płodności u samicy dojrzewa jedno zdolne do zapłodnienia jajeczko. Podobnie jest u naszych najbliższych kuzynów – szympansów, goryli i orangutanów, gdzie opisywana w niewoli częstość bliźniaczych urodzeń wynosi odpowiednio 2,36 proc., 0,75 proc. i 1,1 proc. Eksperci nie są zgodni co do przyczyn wzrostu liczby bliźniąt. Jedni upatrują ich głównie w zmianach środowiska i sposobu odżywiania. Obecne zarówno w mięsie zwierząt hodowlanych, jak i w glebie czy wodzie substancje hormonopodobne mogą zwiększać liczbę komórek jajowych dojrzewających jednocześnie w jednym cyklu. Inni twierdzą, że „winne” są socjologia i demografia – kobiety coraz później decydują się na dziecko, a u 40-latki szansa na bliźniaki rośnie sześciokrotnie (to efekt podwyższonego stężenia hormonu FSH w przysadce, które poza tym również jest dziedziczne). W USA bliźnięta stanowiły ponad 1/5 urodzeń u kobiet powyżej 45. roku życia i tylko 2 proc. u nastoletnich matek. Nie bez znaczenia jest też rozwój technik wspomaganego rozrodu – zarówno stymulacji hormonalnej, jak i zapłodnienia in vitro. Z danych jednej tylko Kliniki Położnictwa i Ginekologii w Warszawie wiadomo, że o ile do końca XX w. odsetek porodów bliźniaczych nie przekraczał 1,5 proc., to w minionej dekadzie wzrósł do niemal 5 proc., z czego 1/5 była wynikiem stosowania technik wspomaganego rozrodu. Trzeba pamiętać, że te dane odnoszą się tylko do popularniejszych bliźniąt dwujajowych, zwanych fachowo dizygotycznymi. Taka para dorasta co prawda we wspólnej macicy, ale powstaje w wyniku niezależnego zapłodnienia dwóch komórek jajowych dwoma różnymi plemnikami. Bywa, że pochodzącymi od dwóch różnych ojców. Ma zatem ze sobą tyle wspólnego co zwyczajne rodzeństwo. Takie heterozygotyczne bliźnięta mogą np. mieć różny kolor skóry. Znany jest przypadek angielskich bliźniaczek, których rodzice sami pochodzili z mieszanych rasowo małżeństw. Jedna z dziewczynek ma jasną skórę i blond włosy, druga zaś i skórę, i włosy ma bardzo ciemne. Szanse na to, że w dwóch plemnikach i dwóch jajeczkach znajdowały się różne zestawy genów odpowiedzialnych za kolor skóry i że „białe” trafiły akurat na „białe”, a „czarne” na „czarne”, określono jako mniej niż jedna na milion. Więcej emocji budzą jednak bliźnięta monozygotyczne powstałe z jednego jajeczka matki. Są zawsze (no, prawie) tej samej płci i wyglądają niemal identycznie. Przyczyna podziału pojedynczego zapłodnionego jaja na dwa niezależne byty jest nieznana, a częstość urodzin takich bliźniąt jest zbliżona na całym świecie (0,3–0,4 proc.). Identyczne bliźniaki dzielą ze sobą nie tylko macicę, ale i łożysko, a często także błony płodowe. W takich parach dochodzi np. do podkradania krwi i jeden z płodów rozwija się kosztem drugiego. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do obumarcia jednego z bliźniąt jeszcze w macicy. Bywa, że bliźniaka odkrywa się po latach, przy okazji badań kontrolnych, jako masę komórek tkwiących w płucu czy jamie brzusznej. Czasem bliźnięta są zrośnięte. Najbardziej uznana teoria mówi, że dzieje się tak, gdy zygota dzieli się bardzo późno, po 12 i więcej dniach od zapłodnienia, i wtedy nie do końca się to udaje. Mniej więcej 1/4 identycznych bliźniąt można by nazwać lustrzanymi. Powstają, gdy zapłodnione jajo „decyduje się” podzielić na dwa stosunkowo późno (ok. siódmego dnia). Takie bliźniaki różnią się niczym lustrzane odbicia, jedno jest np. prawo-, a drugie leworęczne, jedno ma pieprzyk na lewym, a drugie na prawym ramieniu itp. Dzięki postępom genetyki udało się odkryć istnienie nieznanych wcześniej typów bliźniąt, np. seskwizygotycznych. W 2007 r. opisano parę, która po matce dziedziczyła dokładnie te same geny, a po ojcu – różne. Był to efekt zapłodnienia jaja przez dwa plemniki i losowego odrzucenia jednego kompletu genów w trakcie podziału tak powstałej zygoty. Jedno z nich było hermafrodytą, drugie – chłopcem.
Zdrowotna awaria może się przytrafić każdemu podczas wymarzonego wyjazdu. Apteczka w podróży powinna być czymś tak obowiązkowym jak ta w samochodzie.
Najlepiej kompletować ją indywidualnie, biorąc pod uwagę własne zdrowie i samopoczucie (np. czy jesteśmy podatni na przeziębienia albo jak „mocny” mamy żołądek), ale także charakter wyprawy i specyfikę miejsca, do którego się jedzie. Z innymi problemami może się spotkać ktoś, kto zamierza spędzić weekend w Paryżu, a z innymi ten, kto przez dwa miesiące będzie przemierzał rowerem bezdroża Ameryki Południowej. Jak duża powinna być apteczka? Służy ona raczej jako ubezpieczenie od zdarzeń nieprzewidzianych, a trudno przypuszczać, by wszyscy uczestnicy wyprawy zachorowali jednocześnie na to samo (zasada nie dotyczy dolegliwości żołądkowych, ale te można złagodzić także środkami niemedycznymi). Przed wyjazdem warto dowiedzieć się, ile tabletek potrzeba na tzw. kurs leczenia. Dotyczy to m.in. antybiotyków – trzeba je brać przez określony czas, a nie tylko do ustąpienia objawów. Większość leków jest jednak objawowa, czyli przyjmujemy je tylko wtedy, gdy źle się czujemy (im dłuższy wyjazd, tym większe prawdopodobieństwo, że coś nas dopadnie). Na koniec pozostaje jeszcze czysta ekonomika – duża apteczka jest po prostu ciężka, zabiera więcej miejsca i wydamy na nią więcej pieniędzy. Niezależnie od tego, co włożymy do naszej apteczki, warto wiedzieć, że: Żelazną pozycję powinny w niej zajmować leki, które przyjmujemy stale albo istnieje duże prawdopodobieństwo, że będą potrzebne, np. środki zobojętniające dla tych, co cierpią na dolegliwości typu wrzodowego, czy leki łagodzące chorobę lokomocyjną (bodaj najbardziej znany jest aviomarin, ale przeciwwymiotnie działają też niektóre leki przeciwalergiczne: z cynaryzyną – Cinnarizinum, z difenhydraminą – Apap Noc, z chlorfenoksaminą – Gripex Noc. Ich wadą jest to, że przytępiają zmysły). Wszystkie dostępne bez recepty środki mają tzw. pułap skuteczności, co znaczy, że większa ilość tabletek nie da lepszego efektu, a co najwyżej może nasilić działania niepożądane. Warto przeczytać skład leku albo spytać farmaceutę, żeby nie wozić kilku preparatów o tym samym składzie (np. Apapu i Panadolu – oba zawierają paracetamol). Nawet najlepiej wyposażona apteczka nie zastąpi zdrowego rozsądku i przestrzegania podstawowych zasad higieny. Nie oznacza to, że mamy rezygnować z lokalnych przysmaków czy atrakcji w rodzaju przemarszu przez dżunglę. Trzeba jednak pamiętać, że nasz żołądek nie jest przyzwyczajony do obcej kuchni, a układ odpornościowy może niekonwencjonalnie zareagować np. na ukąszenia egzotycznych owadów. Oprócz leków trzeba zadbać przed wyjazdem o zalecane w danym kraju czy regionie szczepienia, i to z odpowiednim wyprzedzeniem, żeby organizm zdążył wytworzyć odporność, zanim znajdziemy się „na obcej ziemi”. Apteczkę należy aktualizować przed każdym wyjazdem. Bandaże i plastry są „długowieczne”, ale przeterminowane leki mogą być niebezpieczne. O tym, jak przygotować się do wyprawy, dowiesz się od specjalisty medycyny podróży. Miejsca, gdzie uzyskasz profesjonalną poradę, znajdziesz m.in. na stronie Centrum Informacji Medycyny Podróży. www.cimp.pl NASZ EKSPERT RADZI Profilaktyka jest tańsza niż leczenie i warto o tym pamiętać także w czasie podróży. Na przykład o tym, że zanieczyszczone produkty spożywcze i woda są częstym źródłem zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby typu A, zwanym potocznie żółtaczką pokarmową. Dlatego zawsze myj i susz ręce przed posiłkiem, pij wyłącznie butelkowaną lub przegotowaną wodę. Unikaj kostek lodu w napojach, a także niegotowanego mięsa i skorupiaków. W krajach tropikalnych myj oraz obieraj owoce i warzywa. Stosuj preparaty odstraszające owady, np. komary, które przenoszą m.in. malarię i żółtą gorączkę. Jeśli mimo takiej ostrożności nie będziesz się czuł najlepiej po powrocie do kraju, nie zwlekaj z udaniem się do lekarza. PRZED WYJAZDEM sprawdź, czy nie powinieneś dodatkowo zabrać: tabletek lub urządzeń do uzdatniania wody, zarówno tej do mycia zębów, jak i np. owoców, które zamierzasz jeść na surowo. W tropikach wodę do mycia (ale nie do picia!) można przystosować, wlewając ją do worków przeznaczonych na mocz (do kupienia w aptece, jałowe lub niejałowe, kosztują grosze) i kładąc je na słońcu. Po kilku godzinach większość drobnoustrojów ginie w wysokiej temperaturze. Zaletą worków jest to, że po zrolowaniu zajmują bardzo mało miejsca. moskitiery – najlepiej impregnowanej (np. permetryną) – jeśli wybierasz się w rejony malaryczne. Mogą też być potrzebne leki przeciwmalaryczne. repelentu przeciw owadom – na przykład kleszczom, które roznoszą m.in. boreliozę i wirusy zapalenia mózgu. APTECZKA „ZIELONA” Włóż do niej te leki, które zwykle i tak masz w domu, żeby z każdym głupstwem nie biec do lekarza. środki przeciwbólowe – do wyboru leki z paracetamolem (np. Acenol, Apap, Codipar, Defalgan, Efferalgan, Grippostad, Panadol, Tabcin), kwas acetylosalicylowy (aspiryna) lub jego pochodne (ibuprofen i naproksen). Dodatkowe zalety: środki te działają także przeciwgorączkowo (przeziębienia!) i przeciwzapalnie. leki przeciwbiegunkowe – ich zadaniem jest łagodzenie tzw. biegunki podróżnych. Najpopularniejsze są preparaty z loperamidem (np. Imodium, Stoperan), które szybko i skutecznie hamują ruchy jelit. Łagodniej, ale również przeciwbakteryjnie działają środki zawierające sole bizmutu (np. PeptoBismol) albo taniny (Tanninum Albuminatum, Salotannal). Zażywając je, trzeba dużo pić, bo wiążą one wodę. Uwaga! Takie leki nie wyleczą „prawdziwego” zatrucia czy zakażenia. Wskazana jest rozwaga w ich zażywaniu, bo np. przy ostrym zatruciu mogą bardziej zaszkodzić, niż pomóc (zatruciu zwykle towarzyszy gorączka). Zahamowanie motoryki jelit sprawia bowiem, że toksyna dłużej w nich pozostaje i ma większe szanse dostać się do krwi i zatruć nas naprawdę. plastry z opatrunkiem – w kilku rozmiarach; jeśli spędzamy urlop nad wodą, warto postawić na wodoodporne. krople do oczu – przydatne zwłaszcza w miejscach, gdzie nie ma bieżącej wody albo jest ona wątpliwej jakości. Pozwalają bezpiecznie przemyć oko i usunąć luźne ciała obce (np. ziarnka piasku) – w takim przypadku sprawdzą się jednorazowe fiolki ze zwykłą solą fizjologiczną. Oczom podrażnionym ostrym słońcem czy słoną wodą ulgę przynoszą sztuczne łzy (Artelac, Biolan, Hyabak, Systane, Tears Naturale). środek dezynfekujący – do otarć, skaleczeń. Na przykład woda utleniona, dostępna również w lżejszej i bardziej „przenośnej” postaci żelu (np. peroksyżel). Alternatywa: woda kolońska albo mocny alkohol. W teren warto wziąć jednorazowe chusteczki dezynfekujące. preparat łagodzący oparzenia słoneczne – np. pantenol. coś na złagodzenie ukąszenia owadów – leki przeciwświądowe (np. phenazolinum, fenistil, dermophenazol, flos lek stop, kamagel żel, soventol 2% żel) albo krem lub żel, lub maść ze sterydem (np. 0,5% krem z hydrokortyzonem). APTECZKA „ŻÓŁTA” Ryzyko urazów jest większe, a możliwości uzyskania szybkiej i kwalifikowanej pomocy medycznej – mniejsze. Prócz leków wymienionych w apteczce „zielonej”, zabierz: zestaw bandaży – najlepiej samotrzymające (np. Coban, Vetrap), przynajmniej w dwóch szerokościach. Nie zsuwają się, kiedy się ruszamy, nie przyklejają do włosków, mogą być użyte wielokrotnie (zaleca się zdjąć je na noc). Jeżeli kontuzja to twoje drugie imię, dołóż półsztywne opaski unieruchamiające (np. SoftCast) na wypadek zwichnięcia czy nawet złamania bez przemieszczenia. plastry „żelowe” – np. Tegaderm, Mepitel, Medipore. Przydatne przy rozleglejszych otarciach, oparzeniach, ranach tłuczonych. Absorbują krew i wysięk, ułatwiają gojenie, nie trzeba ich często zmieniać, utrzymują wilgotność tkanek, zapobiegają zakażeniu, amortyzują ucisk (np. w bucie). opatrunki antyseptyczne – np. Suprasorb A+Ag (z alginianem wapnia i srebrem), Mepilex Ag. Działają przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo. leki na nudności i chorobę wysokościową – z prometazyną lub acetazolamidem (tylko na receptę). maść lub krem z antybiotykiem albo środkiem antyseptycznym – na zranienia i otarcia. Te z antyseptykiem można kupić bez recepty, np. Betadine – maść z jodem, Tormentiol – maść z sulfobitumianem amonu, Argosulfan, Dermazin – preparaty z solami srebra. Recepty nie potrzeba również na maść z antybiotykiem (Tribiotic, Ung. Neomycini) albo ze sterydem (Hydrocortisonum 0,5% – ale wyższe stężenia są już na receptę). APTECZKA „CZERWONA” Na takim wyjeździe raczej nie ma co liczyć na szybką i kwalifikowaną pomoc medyczną. Najlepiej gdyby w apteczce znalazło się wszystko, co zostało wymienione w apteczkach „zielonej” i „żółtej” plus medykamenty z listy poniżej. Uwaga: staramy się zamieniać postać leku, żeby zminimalizować wagę i objętość bagażu. Zamiast środków w płynie bierzemy tabletki albo proszek, który w razie potrzeby można rozpuścić w wodzie (nawet woda utleniona jest w tabletkach – Pertlenon), a zamiast maści lub żelu – zasypkę. preparaty elektrolitowe – przydają się przy biegunce lub wymiotach (gastrolit jest na receptę, ale bez recepty dostaniemy: Orsalit, Hydronea, Litorsal). Alternatywa: nawadniać organizm można też zwykłą przegotowaną wodą z cukrem lub solą (to też elektrolity). Dobrze działają także leki osłaniające, np. smecta (powleka przewód pokarmowy i wiąże „śmieci”). plastry z opatrunkiem i bez – w rolce i z metra, bo można je indywidualnie docinać w razie potrzeby; te bez opatrunku przydają się też do usztywniania np. zwichniętych palców. sztywne opaski unieruchamiające (ScotchCast) – to prawdziwy lekki gips. Jeśli się ma wprawę i dobrze go założy, zabezpiecza przed bólem i przemieszczeniem złamania na długi czas (pod taki opatrunek trzeba włożyć watę albo gazę dla amortyzacji). maść lub krem z antybiotykiem – na zranienia, oparzenia, stłuczenia, czyraki, pęcherze. antybiotyk w tabletkach – na niespodziewane a uciążliwe infekcje, np. zęba, migdałków, zapalenie oskrzeli, biegunkę bakteryjną, kłopoty z pęcherzem. Trzeba porozmawiać z lekarzem, który pomoże dobrać lek do regionu, pory roku, charakteru wyjazdu. plastry do zamykania ran (zamiast szycia) – tzw. steri-stripy. Można je kupić bez recepty, są dostępne w różnych wielkościach. talk lub zasypka z antyseptykiem – na odparzenia, drobne otarcia. garść sterylnych igieł i strzykawek – na wypadek, gdybyśmy musieli korzystać z lokalnej kliniki lub szpitala. W wielu krajach sprzęt jednorazowy wciąż jest luksusem i jeśli nie mamy własnego, możemy wyjść z przychodni z gorszą chorobą, niż tam trafiliśmy. sterylna gaza i kompresy do opatrywania ran (kilka opakowań) plus zwykły bandaż w rolce do ich umocowania. zestaw do tymczasowego zaplombowania zęba – np. DenTemp, Emergency Dental Kit, Dental First Aid Kit. W końcu w buszu trudno o dentystę, a co dopiero o znieczulenie. pęseta – do wyjmowania kleszczy i innych ciał obcych, które mogą się dostać pod skórę.
O rozpędzaniu „medycznego koła” - wywiad z profesorem J. Woy-Wojciechowskim
Profesor Jerzy Woy-Wojciechowski jest znanym lekarzem i kompozytorem, autorem wielu książek oraz muzyki m.in. do piosenki Agnieszki Osieckiej „Tylko nie pal!”.
OD CZEGO ZACZYNA SIĘ HISTORIA MEDYCYNY? Za ojca medycyny uznaje się powszechnie greckiego lekarza Hipokratesa. On pierwszy skodyfikował działania medyczne i spisał je w 70 księgach. CZYLI OJCEM ZOSTAŁ TROCHĘ ZA SPRAWĄ SZCZĘŚCIA. W KOŃCU PRZED NIM MOGLI BYĆ INNI, TYLE ŻE ICH PISMA NIE ZACHOWAŁY SIĘ DLA POTOMNYCH? Na pewno w medycynie wiele zależy od szczęścia. Nie można jednak zapominać, że zasługi tego medyka były naprawdę ogromne, a z jego spuścizny korzystano przez wieki. Przysięga Hipokratesa obowiązuje do dziś. Choć trzeba przyznać, w różnych epokach historycznych naginano jego słowa. Niektóre wersje były dalekie od oryginału i mocno zależne od politycznej koniunktury. Wiele zmian wynikało po prostu z rozwoju medycyny. Dziś trudno, by lekarz przysięgał, że nigdy nie użyje noża, bo nie mógłby poświęcić się chirurgii i innym zabiegowym dyscyplinom. CO PO HIPOKRATESIE? Historia rozwoju europejskiej medycyny, czy może szerzej: medycyny naszego rejonu świata, znaczona jest swego rodzaju kamieniami milowymi. Takim był pierwszy szpital, założony przez benedyktynów w VII w n.e. Takim była też akademia Awicenny, który ok. 1000 r. gromadził na Bliskim Wschodzie rzesze medyków i uczył ich praktycznych metod leczenia na przykładach. W tej historii są i polskie nazwiska. Wspomnę tu dwa XVI-wieczne. Wojciech Oczko był autorem pierwszej wyczerpującej rozprawy o kile, zaś Józef Struś, burmistrz Poznania i lekarz królów (Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta), wydał po łacinie pierwszą przekrojową rozprawę o tętnie. Za pierwszego polskiego lekarza z prawdziwego zdarzenia uznaje się jednak Andrzeja Świerada (to od niego wziął nazwę Świeradów Zdrój) urodzonego około 960 r. na południu Polski, być może w Oławie. Działał nie tylko w naszym kraju, ale też na terenie Bawarii, dzisiejszych Czech, Słowacji i Węgier. Jego podobizna jest nawet wyhaftowana na płaszczu koronacyjnym królów węgierskich. Światowe życie chyba jednak go nie bawiło, bo na starość został pustelnikiem. Umartwiał się tak dotkliwie, że zmarł z powodu zakażenia ran wywołanych wrastającym w ciało łańcuchem, którym się opasywał. MOŻNA ODNIEŚĆ WRAŻENIE, ŻE W DAWNYCH CZASACH MEDYCYNA BYŁA MOŻE NIE DODATKIEM, ALE TYLKO JEDNĄ Z WIELU DZIEDZIN UPRAWIANYCH PRZEZ UCZONYCH. SAM KOPERNIK BYŁ PRZECIEŻ LEKARZEM. W dzisiejszej dobie lawinowo rosnącej ilości medycznej wiedzy i wąskich specjalizacji trudno to sobie wyobrazić, ale dawniej ludzie mieli bardziej rozległe zainteresowania. Bywało, że rano przyjmowali pacjentów, po południu pisali wiersze, a nocami spoglądali w gwiazdy. Jeszcze sto lat temu, a więc we wcale nie tak odległych czasach, w medycynie nie było takich podziałów jak dziś, gdy jeden lekarz jest tylko od oczu, inny od żołądka, a jeszcze inny od kości czy skóry. Często bywało, że lekarz sam pobierał od pacjenta próbki, badał je pod mikroskopem, robił posiewy, a potem przygotowywał lek, który przekazywał choremu. TO DLACZEGO DZIŚ JUŻ SIĘ TAK NIE ROBI? Właśnie z powodu postępu. Jeżeli przyjąć, że Hipokrates wynalazł „medyczne koło”, i to koło toczyło się przez wieki, raz wolniej, raz szybciej, to wóz czy bryczkę wynaleziono dopiero w XIX w. Zaczęło się od Hansa Tiernera, który w 1804 r. wyodrębnił morfinę. Co prawda przetwory maku stosowano na Cyprze grubo ponad 4000 lat p.n.e., ale świadome użycie opiatów do znieczulenia to w miarę nowy wynalazek. W połowie XIX w. Wells, Morton i Simpson niezależnie od siebie zastosowali w tym samym celu gaz rozweselający. A gdy niedługo potem wynaleziono eter, po raz pierwszy w historii ludzie mogli być operowani bez bólu. Potem był Ignacy Semmelweiss – węgierski Żyd, który przez lata powtarzał swoim kolegom: myjcie ręce, gdy odchodzicie od sekcji, a idziecie badać pacjentów. Początkowo miano go za dziwaka. A przecież już 200 lat wcześniej o istnieniu mikroskopijnych żyjątek bytujących m.in. w zsiadłym mleku przekonywał Anton van Leeuwenhoek, kupiec bławatny i wytwórca mikroskopów (wyszlifował ich 28). Leeuwenhoeka wyśmiewano jeszcze głośniej niż Semmelweissa, ale wybitny francuski lekarz i bakteriolog Ludwik Pasteur potwierdził ich obserwacje: wokół nas roi się od niewidocznych gołym okiem, a niekiedy bardzo groźnych mikrobów. Tak zaczęła się era bakteriologii, a niedługo potem – szczepień i chemioterapeutyków, czyli substancji niszczących mikroby. Niestety, na początku był to przykry widok: wszyscy chirurdzy mieli zaczerwienione oczy i ręce pokryte plamami. Antyseptyki (fenol, lizol, karbol) były bowiem bardzo drażniące, a używano ich nie tylko do mycia pacjentów, ale także rozpylano w salach operacyjnych. Na szczęście pojawił się Joseph Lister, który wykombinował, że zamiast niszczyć bakterie, lepiej nie dopuszczać do ich pojawienia się. I tak antyseptyka ustąpiła miejsca aseptyce. Wreszcie na 5 lat przed XX wiekiem nikomu nieznany fizyk Wilhelm Roentgen odkrył dziwne promieniowanie, które nazwał promieniowaniem X. Dziś nie wyobrażamy sobie bez niego diagnostyki, choćby w stomatologii. A i tomografy komputerowe to przecież nic innego jak mocno unowocześniony rentgen. JAK WAŻNĄ ROLĘ W POSTĘPIE MEDYCYNY ODGRYWAŁ PRZYPADEK? Zwłaszcza historia odkrywania leków jest często historią przypadków. Weźmy fenacetynę. Kariera tego przeciwbólowego leku zaczęła się od dwóch studentów medycyny, którzy w małym niemieckim miasteczku poszli do apteki po naftalinę. Miała ona wyleczyć z gorączki psa jednego z nich. Kordialny aptekarz tak długo częstował ich jednak trunkami własnego wyrobu, że na koniec pomylił fiolki. Odkrywszy to następnego ranka, pobiegł do studentów, bojąc się, że zwierzę nie przeżyło zamiany. Tymczasem pies wyzdrowiał. Wspomnę jeszcze z dumą o naszym rodaku Kazimierzu Funku, dyrektorze Instytutu Higieny w Warszawie, który w 1911 r. nie tylko odkrył przyczynę awitaminozy B1, ale i nazwał leczącą ją substancję witaminą. I o Tadeuszu Reichmanie, chemiku, który co prawda wyemigrował do Szwajcarii, ale uważał się za Polaka. Też dokonał przypadkiem ważnego odkrycia. Chciał znaleźć sposób na produkcję syntetycznej kawy. Zamiast tego wytworzył kwas askorbinowy, czyli witaminę C. WYSIŁKI BADACZY I KUMULOWANIE TAKICH PRZYPADKOWYCH ODKRYĆ SPRAWIŁY, ŻE KOŁA MEDYCYNY TOCZYŁY SIĘ CORAZ SZYBCIEJ... O tak. Gdy w XIX w. można by ją przyrównać do bryczki, to na początku XX w. stała się autem, a za mojego życia przeszła w samolot, a potem rakietę. W 1901 r. następuje kolejny przełom: Karl Landsteiner odkrywa grupy krwi, co umożliwia w miarę bezpieczne jej przetaczanie. Wcześniej próbowano wykonywać transfuzje zarówno krwi ludzkiej, jak i zwierzęcej, ale nie wiedziano, dlaczego jednym razem krew pomaga, a innym – zabija. Później wydarzenia i przełomy następowały coraz szybciej. W latach 20. Best i Banting odkryli pierwszy hormon – insulinę, i zastosowali ją w leczeniu cukrzycy. Niedługo po nich Alexander Fleming dzięki naukowemu olśnieniu i przypadkowi odkrył pierwszy antybiotyk – penicylinę. Uratowała ona podczas II wojny światowej wielu, głównie amerykańskich, żołnierzy, choć wstydliwą tajemnicą jest, że większość dostawała ją z powodu... chorób wenerycznych. POLACY CZĘSTO WSIADALI DO TEJ BRYCZKI POSTĘPU? W dawnych wiekach nasi medycy byli szeroko znani, można powiedzieć, że kręcili kołem postępu, ale gdy przyszła era bryczki, u nas akurat doszło do rozbiorów. I wielu wybitnych uczonych, nie tylko medyków, zostało zawłaszczonych przez zaborców albo w ogóle nie mogło się przebić ze swoimi odkryciami. To przez rozbiory mało kto na świecie wie, że szybkość opadania krwinek (OB) Biernacki opisał wcześniej niż Westergren, że Leśniowski wcześniej niż Crohn opisał chorobę jelit, na którą cierpiał Beethoven. Warto wiedzieć, że pierwsze towarzystwo lekarskie na terenach od Wisły do Władywostoku powstało na początku XIX w. w Wilnie, z inicjatywy Jędrzeja Śniadeckiego, a pierwsze na ziemiach rosyjskich też założyli Polacy, w Petersburgu w 1901 r. WIELE MEDYCZNYCH WYNALAZKÓW MA KORZENIE W INNYCH DZIEDZINACH? Tak było ze sztuczną nerką. Jej wynalazca, niejaki Willem Johan Kolff, długo głowił się nad tym, jak można by oczyszczać krew ludzi, których nerki przestały działać. Pewnego razu zwierzył się ze zgryzoty przyjacielowi chemikowi, a ten przypomniał sobie, że niedawno na rynek weszło tworzywo, w które pakuje się parówki, niejaki celofan. Parówkowa osłonka okazała się strzałem w dziesiątkę i dzięki niej w 1940 r. przeprowadzono pierwszą dializę. Kolejny przykład transferu technologii to radar. W 1944 r. zastosowano go w wojskowości, a niedługo potem w obrazowaniu wnętrza ludzkiego ciała. Dziś nazywamy tę technikę ultrasonografią (USG). Lata 60. XX w. to era transplantacji; najpierw nerki, potem serca. My też mieliśmy w tej dziedzinie sukcesy. Byłem nawet (jako „ósmy hakowy”) przy pierwszej udanej transplantacji nerki dokonanej przez profesora Jana Nielubowicza, bo odrabiałem akurat u niego staż z chirurgii. HISTORIA MEDYCYNY NIE SKŁADA SIĘ Z SAMYCH SUKCESÓW... W ciągu tych tysięcy lat historii nie brakowało i błędów. Weźmy choćby tzw. okres wampiryzmu, czyli puszczania krwi na wszystko. Pod koniec XVIII w. krew upuszczano nawet na katar. I to sześciokrotnie! Biednemu Szopenowi też ciągle chcieli krew puszczać. Leczono go również modną w tym czasie, bo wynalezioną niewiele wcześniej przez Samuela Hanemanna homeopatią. Jak wiemy, nie pomogła. Już współcześnie, w 1949 r. uhonorowano Noblem autora lobotomii czołowej, którą stosowano u chorych psychicznie. Dziś wiemy, że prowadziło to do okaleczenia, a nie wyleczenia. Czasem przez jednego idiotę o dużym autorytecie postęp zatrzymywał się na dziesięciolecia. Na szczęście potem znów ruszał z kopyta. Często nie dzięki jakimś spektakularnym technologiom, lecz umiejętności wnikliwej obserwacji. Już w starożytnym Egipcie leczono muzyką. Nazywało się to zaar. Współcześnie muzykoterapia jest uznaną metodą poprawy nastroju czy łagodzenia bólu. Zagniatany przez średniowieczne znachorki chleb z pajęczyną, którym okładano zakażone rany, okazuje się naprawdę skuteczny, bo w pajęczynie znajduje się antybiotyk – arachnomycyna. Kora wierzby, którą dawniej okładano bolące stawy, jest źródłem salicylanów, a ta z drzewa chinowego – przeciwmalarycznej chininy. WIĘKSZOŚĆ UWAŻA, ŻE CHIRURGIA ESTETYCZNA I PLASTYCZNA TO STOSUNKOWO NOWE DZIEDZINY, TYMCZASEM W INDIACH... Hindusi w ogóle trochę przesadzają z kanonem estetycznym, w którym jest miejsce np. dla boga Ganeśi z głową słonia. Pierwsze próby chirurgicznego upiększania podejmowano już w starożytności. W Indiach akurat „nastawiano się” na nosy, bo je często obcinano za kradzież. Oczywiste jest, że okaleczony były przestępca chciał sobie nos odtworzyć. Hinduscy chirurdzy mieli w tym spore sukcesy. Ich nosy, rekonstruowane z płata skóry na czole, miały „wysoki odsetek przeżywalności”. Ale historia medycyny chińskiej, tybetańskiej czy ajurwedy to temat na inną opowieść. Ta wiedza jest może dla nas egzotyczna, ale bywa, że niektóre jej aspekty po latach trafiają do medycyny klasycznej. Tak stało się np. z akupunkturą czy chiropraktyką (swojskie kręgarstwo) obecnie pełnoprawnymi metodami terapeutycznymi.
Marcin Sielezniew jest entomologiem, entuzjastą motyli myrmekofilnych, czyli takich, które do swojego rozwoju wykorzystują mrówki. To dla nich przeniósł się z Warszawy do Białegostoku, a w przyszłości planuje zamieszkać na podlaskiej wsi, by mieć jeszcze bliżej do obiektów swych badań. Ostatnio ze swoją drugą połówką Izabelą Dziekańską, która dzieli jego pasję, wydali pierwszy w Polsce fotograficzno-rysunkowy atlas motyli we wszystkich postaciach.
Skąd właściwie u motylka pomysł, żeby zainwestować w mrówki? Być może było tak: gdzieś w stepach Mongolii, gdzie lata są krótkie, a zimy długie i mroźne, żyły sobie gąsienice żywiące się nasionami. To pokarm o stosunkowo wysokiej zawartości białka, o wiele treściwszy niż liście. Stąd już tylko mały krok do poszerzenia diety o białko innego, zwierzęcego pochodzenia. Zaś w mongolskich stepach było wtedy sporo mrówek tylko dwóch rodzajów: Myrmica i Formica. U obu w mrowiskach jest mnóstwo smacznych larw. Trzeba było tylko znaleźć sposób, jak dostać się do tej spiżarni. I modraszki tego dokonały. Ich gąsienice nauczyły się udawać mrówcze larwy. Tak po prostu? O nie, w końcu mrówki nie są głupie. Przez miliony lat ewolucji wykształciły skomplikowany system komunikacji, którego celem jest także sprawne wykrywanie zagrożeń i intruzów. Chemiczna mowa mrówek to przykład połączenia skomplikowania i prostoty. Opiera się na kilku związkach zwanych węglowodorami powierzchniowymi. Ich mieszanka w odpowiednich proporcjach tworzy kod rozpoznawczy konkretnej kolonii. Modraszek musi ten kod złamać. Czyli musi mrówkę zmanipulować? Jak mu się to udaje? No cóż, zwykle larwa zaczyna udawać, że jest larwą mrówki, co ułatwia jej fakt, że mrówki kiepsko widzą. Podstawową rolę w komunikacji odgrywają u nich wspomniane sygnały chemiczne, istotny jest też dotyk i dźwięki. Najważniejsze zatem dla gąsienicy to odpowiednio pachnieć – jak larwa mrówki. Jeśli jeszcze ćwierka jak ona i umie uzyskać pokarm, stukając w dolną wargę aparatu gębowego niepodejrzewającej niczego mrówki, można powiedzieć, że jest w domu. To potrafią właśnie modraszki alkony. Są przez mrówki czyszczone, a nawet przenoszone razem z całą kolonią. Mają jeszcze lepiej niż prawdziwe larwy. Szczytem perfidii jest imitowanie dźwięków wydawanych przez mrówczą królową. Wszystko po to, by dostawać jeszcze lepszy wikt i opiekę. Ale jak się zaczęła cała przygoda z mrówkami? Skąd motyl „wiedział”, że powinien udawać mrówczą larwę? Cóż, motyle, a najbardziej ich gąsienice, są smacznym kąskiem. Nic dziwnego, że zaczęły wykształcać strategie ułatwiające przetrwanie. Sposoby są bardzo różne. Można np. żerować tylko w określonych porach dnia (albo nocy), można się chować np. w specjalną rurkę, pod ziemię albo pod wodę. Można też zaufać współpracy. Tak robi np. modraszek argus, którego gąsienice niemal nie rozstają się ze swoimi mrówczymi ochroniarzami z gatunków hurtnica czarna lub hurtnica podobna. Żeby ich utrzymać, produkują rozmaite substancje. Ich gruczoł nektarowy wytwarza odpowiednik spadzi zawierający cukry i aminokwasy. Ale najpierw pojawiły się gruczoły uspokajające, których wydzieliny wyciszają mrówczą agresję. Na przykład „eliksir łagodności” produkcji czerwończyków, dzięki któremu nie są one przez okoliczne mrówki traktowane jak przekąska. Czyli najpierw był pakt o nieagresji? Można tak powiedzieć. Na pewnym etapie ewolucji motyle zapewne „zauważyły”, że obecność mrówek w pobliżu odstrasza wiele potencjalnych drapieżników. Zaczęły się więc starać, żeby mrówki przyciągnąć. To były relacje fakultatywne, czyli jak jest mrówka, to świetnie, ale i bez mrówki da się od biedy jakoś przeżyć. Potem niektóre gatunki przeszły do związków obligatoryjnych – bez mrówki nie ma rozwoju. Nie wypada określić tego symbiozą, bo mrówki radzą sobie bez motyli zupełnie dobrze, natomiast niektóre gatunki motyli, np. modraszek argus, bez mrówek już żyć nie potrafią. Najbardziej zaawansowaną formą myrmekofilii jest jednak tzw. pasożytnictwo społeczne. Tu przestajemy mieć do czynienia z wymianą handlową, a zaczyna się czysta manipulacja. Że też te mrówki się nie zorientują, choćby po paru pokoleniach? Nie tylko się nie orientują, ale bywa, że troszcząc się o motyle, doprowadzają własne gniazdo do ruiny. Modraszki potrafią bowiem pachnieć ładniej niż prawdziwe larwy mrówek, dzięki czemu robotnice karmią je w pierwszej kolejności. Bywa też, że larwy pasożytów społecznych zjadają larwy swoich żywicielek. I potem, na wiosnę w gnieździe mrówek można spotkać np. kilka, a nawet kilkanaście modraszków i żadnych mrówek, bo albo zostały zjedzone, albo zginęły z głodu. To jest najbardziej wyrafinowana forma eksploatacji. Można by pomyśleć, że najwyższą formą współżycia jest symbioza. Tymczasem wśród entomologów… No tak, my uważamy, że pasożytnictwo to najbardziej zaawansowana myrmekofilia, choć można powiedzieć, że to trochę boczna ścieżka ewolucji. Tylko cztery nasze gatunki modraszków obligatoryjnie wymagają „przejścia przez mrowisko”, a w całej Palearktyce znanych jest zaledwie kilka innych, co świadczy o tym, że to naprawdę rzadkie i trudne do wypracowania zjawisko. Widocznie to nie taki świetny interes. Zresztą, nie zawsze bilans jest dla mrówek tak niekorzystny – tak jak u wspomnianego argusa. Najbardziej chyba znanym przykładem myrmekofilii jest współpraca mrówek z mszycami, która daje korzyści obu stronom. Zasada jest prosta: mrówki chronią mszyce przed wrogami, a w zamian mogą spijać słodki sok, uboczny produkt mszycowego odżywiania. Mszyca też zyskuje, bo nie musi się starać o usuwanie poza miejsce żerowania spadzi, która jest produktem łatwo się psującym. Gąsienice fakultatywnie myrmekofilnych modraszków nie mają tego problemu, bo ich nektar nie jest wydalany, lecz wydzielany na wyraźne życzenie robotnic ze specjalnego gruczołu. Stwierdzono, że niewielka kolonia gąsienic tych motyli może z powodzeniem zaopatrywać w energię małą kolonię mrówek. Zyski są obopólne. Mrówki wtedy dosłownie „żyją z pasterstwa”. Dwie trzecie gatunków modraszków tworzy właśnie takie związki. Ale taki na przykład modraszek arion zamiast współpracować, po prostu mrówki niecnie wykorzystuje. Z tym „niecnie” to przesada. To po prostu świetnie przystosowany pasożyt społeczny ściśle związany nie tylko z mrówkami, ale i z jedną jedyną rośliną żywicielską – macierzanką, na południu czasem i lebiodką. Arion składa jajo do nierozwiniętego kwiatostanu macierzanki. Po ok. 5 dniach do tygodnia wylęga się larwa, która przez jakieś 3 tygodnie odżywia się kwiatami i nasionami, ale rośnie wtedy tylko niewiele – do ok. 5 mg. Potem schodzi na ziemię i wtedy zaczyna się prawdziwy hazard: znajdzie mnie mrówka czy nie znajdzie... Proszę pamiętać, że samica ariona latając po łące, nie wie, gdzie są mrówki, nie ma zdolności ich wykrywania. Co innego modraszek argus. Ten potrafi wyniuchać miejsca odwiedzane przez zaprzyjaźnione gatunki mrówek. Gąsienica ariona ma natomiast na zwabienie żywicielki zaledwie 48 godzin. W tym czasie pięknie pachnie i wydziela apetyczny nektar. Potem robi się… nieświeża, zwyczajnie starzeje się i jej szanse na tzw. adopcję ostro spadają. Jak dochodzi do adopcji? Najpierw gąsienica daje mrówce znak „nie gryź mnie”. Potem, przy dalszym badaniu czułkami przez potencjalną „mamkę”, larwa zaczyna wydzielać po kropelce wabiący nektar. W końcu zmienia swoją sylwetkę, przepompowując hemolimfę do przednich segmentów. Być może także „ćwierka” zachęcająco „weź mnie, weź mnie”. W tym momencie staje się dla mrówki ergonomicznym, atrakcyjnym tłumoczkiem, który jest zanoszony do mrowiska. W przypadku modraszków kukułczych, takich jak np. modraszek alkon, adopcja jest jeszcze bardziej bezpośrednia. Kiedy robotnica trafi na taką larwę, nie musi nawet dostać nektaru, bo bierze ją za własną młodszą siostrzyczkę. Po prostu chwyta przyszłego motyla w żuwaczki i zanosi do mrowiska. Ale jeśli to nie jest właściwy gospodarz, inne robotnice opiekujące się potomstwem indentyfikują ją jako intruza i czasem już po kwadransie wyrzucają martwą poza mrowisko. Właściwy gospodarz? Więc nie każda mrówka daje się oszukać? Nie każda, i żeby było ciekawiej, to mamy jeszcze geograficzną zmienność. I tak np. pewien ekotyp modraszka alkona w Pieninach wiąże się z jednym gatunkiem mrówek, a w Przemyślu z dwoma innymi. Wszystkie trzy są blisko spokrewnione. Jeśli larwa motyla trafi do niewłaściwej kolonii, jest przez mrówki zabijana. Specyficzność bywa jeszcze większa, wręcz wewnątrzgatunkowa. Mrówki tego samego gatunku, ale z innych kolonii, mogą się różnić chemicznie. Takie różnice chemiczne są jak ludzkie języki – jeśli się sąsiedzi zza granicy nie dogadają, to się pobiją. W zasadzie to między modraszkami a mrówkami trwa wyścig zbrojeń. Mrówki mogą modyfikować swój chemiczny kod, niczym zamek w drzwiach, a modraszki muszą się do tych zmian dopasować. Modraszek zaadaptowany do określonej chemicznej mowy i przeniesiony na inne stanowisko może zostać zjedzony albo wyrzucony, bo się „nie dogada”. Jak motyl szuka „swojej” mrówki? Pierwsze badania robione na arionach w Anglii wykazały, że te motyle mają spore szanse ukończenia rozwoju tylko w gniazdach jednego z kilku występujących na tamtejszych murawach gatunków mrówek – Myrmica sabuleti, czyli po naszemu wścieklica Sabuleta. Ale w Polsce na wielu stanowiskach, np. na Podlasiu tych mrówek praktycznie nie ma, a arion całkiem dobrze żyje w gniazdach mrówek hurtnic i wścieklic, choć przeżywalność nie jest duża. Dlaczego zadomawia się tylko w niektórych mrowiskach? Nie wiemy. Te mrówcze gospodynie nie budują kopców, a uaktywniają się po południu lub nocą. No, czasem wychodzą pożerować, gdy dzień jest pochmurny. Można je wypatrzyć głównie podstępem. Rozsypuje się na „podejrzanym” terenie cukier albo ciasteczka. Na to każda mrówka się skusi. A my patrzymy, w jakim kierunku taki okruszek sobie idzie. Motyle nie mają ciasteczek, więc muszą zdać się na ślepy los. Tak zapewne wyewoluowały. Być może początkowo modraszki dawały się wnosić do gniazd wszystkich napotkanych mrówek, ale w kolejnym sezonie wykluwały się z poczwarek tylko te, które miały co jeść. A tu różnica między mrówkami jest zasadnicza: u rodzaju Formica larwy pojawiają się tylko w sezonie letnim, u Myrmica są także zimą i wiosną. Dlatego motyle zimując w mrowiskach tych pierwszych – wiosną nie miały co jeść i ginęły. Czyli wystarczy być sprytnym, by przetrwać zimę cudzym kosztem. Można tak powiedzieć, ale do tego trzeba jeszcze mieć sporo szczęścia. Jak to w życiu. Po pierwsze: trzeba zostać znalezionym w odpowiednim momencie. Po drugie trzeba trafić do przyjaznego mrowiska. A to nie wszystko, bo np. jeśli do jednej kolonii trafi kilka larw, konkurencja może okazać się zabójcza. Może nie starczyć mrówek i wtedy giną też wszystkie motyle. Dlatego nie byłoby dobrze, gdyby samice modraszków wiedziały, w których miejscach są właściwe mrówki. Zagęszczenie larw mogłoby bowiem zbytnio osłabić mrowiska przed kolejnym sezonem. Na modraszki czyhają zresztą i inne zagrożenia. Co może być groźne dla tak sprytnego społecznego pasożyta? Wiele gatunków modraszków jest dziesiątkowanych przez tzw. parazytoidy – wewnętrzne pasożyty, które prawie zawsze zabijają żywiciela. Są np. błonkówki zwane kruszynkami, zresztą dalekie kuzynki mrówek, które składają jaja do jajeczek motyli. I potem zamiast gąsieniczki z takiego jaja wychodzi kruszynek. Z kolei same gąsienice padają ofiarą błonkówek z innych rodzin, np. niewielkich baryłkarzy, które składają jajo do wnętrza gąsienicy. Zwykle jedno, ale już w środku może się podzielić na kilkadziesiąt osobników, które wyjadają motyla od środka i z poczwarki wykluwają się właśnie one. Są też wreszcie gąsieniczki, a wśród nich także gatunki prześladujące pasożytnicze modraszki. Larwa drapieżnego ariona jest atakowana, jeszcze gdy znajduje się na macierzance. Parazytoid uaktywnia się dopiero wtedy, gdy zaatakowana przez niego gąsienica się przepoczwarczy. Czasem można zobaczyć jego poczwarkę w poczwarce motyla, jak rosyjskie matrioszki. Z niej wychodzi gąsienicznik. Parazytoidy modraszków kukułczych porażają gąsienice dopiero w mrowisku, wywołując mrówcze wojny domowe. „Robią dym”, dezorientują bronią chemiczną sześcionogich ochroniarzy i porażają gąsienice. Rozumiem, że dorosłe motyle są wolne od takich zakusów? Tak, ale i one bywają wykorzystywane. Do transportu. Na przykład bielinki kapustniki przenoszą samice pasożytującego na ich jajach kruszynka na nowo składane jajeczka. Pasożyty załapują się na jazdę na odwłoku samicy bielinka, a wyszukują ją po feromonach. A czy są jeszcze inne przykłady takiej asymetrycznej współpracy? O tak! Chrząszcze z rodziny kłusakowatych też dają się wnosić do mrowisk i są tam karmione. Są i takie chrząszcze, które żebrzą o pokarm, naśladując mrówcze larwy. Bywa, że w pewnym momencie mrówki się orientują i zaczynają atakować intruzów, ale grube chrząszczowe pokrywy chronią przed atakiem, a po pewnym czasie mrówki zwykle zapominają o przyczynie swej złości. Wiemy też o innych niż mrówki owadach społecznych, które dają się wykorzystywać. Np. zmierzchnica trupia główka, jeden z największych naszych motyli, podbiera pszczołom miód, stosując chemiczny kamuflaż, a także wykazując się odpornością na jad pszczeli. Niesamowite. A wracając do modraszków: co można zrobić, żeby nie zniknęły z naszego krajobrazu? To frustrujące, ale zachowanie motylka jest trudniejsze niż żubra czy jelenia. Czasem siedlisko na pierwszy rzut oka jest nienaruszone, a mimo to motyli nie ma, bo nie ma odpowiednich mrówek albo jest ich za mało, bo np. zaprzestano wypasu. Teren może być zbyt otwarty, zbyt zarośnięty albo za mały, żeby samce mogły ustanowić swoje terytoria. Dopiero jak jakiś gatunek znika i nie potrafimy temu przeciwdziałać, trafiamy na wielkie pole naszej niewiedzy.
Na zamiłowaniu do ćwiczeń fizycznych nie każdy jednakowo zyskuje. Nasz indywidualny, genetyczny garnitur sprawia, że nawet jeśli uprawiamy ten sam sport i w takim samym wymiarze, nie u wszystkich da to takie same efekty zdrowotne.
Z badań dr. Claude’a Boucharda wynika, że u co piątej z przebadanych pod tym kątem osób niemal w ogóle nie rośnie tzw. wydolność tlenowa (a z nią tężyzna fizyczna), zaś prawie u co trzeciego spośród trenujących nie wzrasta wrażliwość na insulinę – wskaźnik ryzyka cukrzycy. Po przebadaniu próbek mięśni uczestników programu ćwiczeń naukowcy wyodrębnili ok. 30 genów pozwalających przewidzieć, u kogo aktywność fizyczna rzeczywiście poprawia stan zdrowia. Tylko „szczęśliwy” układ liter w DNA sprawiał, że ćwiczenia przynosiły oczekiwane efekty zdrowotne. – Dziś lekarze i eksperci w dziedzinie zdrowia publicznego niemal z automatu każdemu oprócz leków zalecają zwiększenie dziennej dawki ruchu i ćwiczenia aerobowe – mówi Bouchard. – Mamy nadzieję, że już niedługo takich rad będzie się udzielać tylko tym, którym rzeczywiście może to pomóc – dodaje. – Pozostałym lekarze zaproponują skuteczniejsze w ich przypadku sposoby zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.
Powszechnie wiadomo, że miododajne pracusie odwiedzają kwiaty nie dla ich ładnego wyglądu, lecz z powodu cukru.
Okazuje się jednak, że nie tylko. Badacze z Uniwersytetu w Hajfie odkryli bowiem, że pszczołom bardziej smakuje nektar z dodatkiem kofeiny lub nikotyny. Obie substancje w dużych stężeniach są trujące, ale w małych stanowią skuteczny wabik na owady – badane robotnice chętniej latały do pojemniczków z nektarem wzbogaconym używkami. Takie roślinne „dopalacze” występują zresztą w naturze: kwiaty tytoniu (Nicotiana glauca) zawierają nikotynę w stężeniu do 2,5 mg/l, a drzewa cytrusowe – całkiem spore ilości kofeiny (średnio 11–17,5 mg/l kwiatowego nektaru, ale grejpfruty nawet ponad 90 mg/l). Co ciekawe, w warunkach laboratoryjnych owady najchętniej wybierały nektar ze stosunkowo niewielkim stężeniem kofeiny lub nikotyny (tej ostatniej ok. 1 mg/l). Gdy stężenie używek wzrastało, wracały do „czystego” roztworu cukrów. Najprawdopodobniej rośliny w toku ewolucji „nauczyły się” wytwarzać nektar w odpowiednim stężeniu używek, by wabić, a nie odstraszać potencjalnych zapylaczy. Na razie jednak naukowcom nie udało się wyjaśnić, z czego wynikają te pszczele preferencje.
Wiemy, że dwutlenek węgla przyczynia się do ocieplania klimatu, ale z badań Marka Z. Jacobsona z Uniwersytetu Stanforda wynika, że jego rosnące stężenie ma bardziej bezpośredni wpływ na nasze życie.
Zwłaszcza jeśli mieszkamy w dużym mieście. Na takich obszarach tworzą się bowiem „bąble” o podwyższonej zawartości CO2. Niczym pod kopułą temperatura lokalnie się podnosi. W wyższej temperaturze rośnie z kolei stężenie pyłów, a także ozonu, który choć w stratosferze chroni nas przed zabójczym promieniowaniem, przy gruncie działa szkodliwie. Jako cząsteczka bardzo reaktywna może prowadzić to tworzenia wielu innych niebezpiecznych związków chemicznych. Co gorsze, z badań Jacobsona wynika, że w miarę upływu czasu dochodzi do stabilizacji powietrza wewnątrz miejskiego bąbla. Zwiększenie wymiany z sąsiednimi obszarami staje się możliwe dopiero przy naprawdę silnych wiatrach, co jeszcze podwyższa lokalne poziomy szkodliwych związków. Taka „miejscowość” zanieczyszczeń stawia pod znakiem zapytania zasadność proponowanych obecnie rozwiązań, których celem jest tylko ogólne zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, bez wdawania się w geograficzne szczegóły ich pochodzenia. I tak Jacobson wykazał np., że w rejonie Los Angeles z powodu zanieczyszczenia powietrza umiera więcej ludzi, niż wynikałoby to z wyliczeń biorących pod uwagę tylko ogólny (krajowy), a nie lokalny poziom CO2. Tymczasem w myśl proponowanych regulacji za tonę dwutlenku węgla wypuszczoną w powietrze nad pustynią w Newadzie trzeba by zapłacić dokładnie tyle samo co za tonę wprowadzoną do atmosfery np. w centrum Nowego Jorku. Szacuje się, że co roku w samych Stanach Zjednoczonych z powodu zanieczyszczenia powietrza umiera nawet 100 tys. osób.
Polska wysycha! Pod względem zasobów wody jesteśmy prawie jak pustynny Egipt! Czy takie alarmistyczne doniesienia są prawdziwe i czy naprawdę powinniśmy się obawiać posuchy w kranach?
Od razu uspokajamy: żaden z rozważanych przez ekspertów scenariuszy wodnych nie jest dla nas katastroficzny. W najbliższych dekadach temperatury na obszarze Polski wzrosną najwyżej o 2,5–3°C, a ilość opadów praktycznie się nie zmieni. Ba! – możemy mieć nawet więcej wody niż dziś. – Biorąc pod uwagę bezwzględne zasoby wód powierzchniowych, faktycznie nie wypadamy najlepiej – mówi dr Tomasz Walczykiewicz z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Krakowie. – Na jednego mieszkańca przypada u nas rocznie ok. 1600 m3, podczas gdy w Europie średnio ok. 4500 m3. Mimo wszystko to jeszcze nie Egipt i z pewnością nie ma mowy o jakiejś katastrofie w zaopatrzeniu. Zgodnie z analizą przygotowaną dla Ministerstwa Środowiska co najmniej do roku 2030 nasz kraj nie będzie zagrożony niedostatkiem wody. Podobnego zdania jest dr Piotr Herbich z Państwowego Instytutu Geologii w Warszawie: – Wody mamy pod dostatkiem i analizując dane zbierane od ponad 50 lat, trudno mi sobie wyobrazić sytuację, w której groziłyby nam braki w zaopatrzeniu – potwierdza. – Dziś pobieramy ledwie 17–18 proc. tego, co moglibyśmy pompować bez uszczerbku dla podziemnych zasobów i bez szkody dla środowiska, czyli ekosystemów, które też z niej korzystają. A trzeba pamiętać, że z podziemnych zbiorników czerpie nie tylko ludność, ale także przemysł. Wystarcza dla wszystkich chętnych. Choć zatem niedobory wody w dającej się przewidzieć przyszłości nam nie grożą, trzeba dbać, by to, co mamy, było dobrej jakości. A z tym są problemy. – Weźmy taki Kraków – wzdycha dr. Walczykiewicz. – Leży nad Wisłą, a zupełnie nie korzysta z jej zasobów. Krakowianie piją wodę z Raby, pompowaną z wybudowanego na potrzeby komunalne zbiornika w Dobczycach. To tańsze niż odsalanie i oczyszczanie wiślanego ścieku. Ścieki to zresztą osobne zagadnienie. Z unijnymi wytycznymi w tej dziedzinie jesteśmy na bakier. Nasz kraj zobowiązał się, że do 2015 r. wybuduje lub zmodernizuje 1734 oczyszczalnie (dla wszystkich miast powyżej 2 tys. tzw. mieszkańców równoważnych) i położy 37 tys. km sieci kanalizacyjnej. Szacowany koszt tych inwestycji to ponad 42 mld zł, ale jeśli ich nie ukończymy, będziemy płacić wysokie kary. Tymczasem opóźnienia są znaczne, m.in. w rozbudowie oczyszczalni „Czajka” w Warszawie. Wstyd przyznać, ale to dziś jedyna europejska stolica, która swoje komunalne ścieki spuszcza wprost do rzeki. Kolejnym problemem jest retencja, czyli zbieranie wody w okresach, gdy jest jej za dużo (sezon jesienno-zimowy), żeby wykorzystać wtedy, gdy z nieba spada jej zbyt mało. – Dziś możemy zmagazynować ledwie ok. 6 proc. rocznego odpływu – mówi dr Walczykiewicz – a to o wiele za mało. Zwłaszcza że oprócz zużycia przez ludzi musimy też uwzględniać zapotrzebowanie na wodę różnych ekosystemów – zastrzega hydrolog. Nie chodzi jednak o budowanie kolejnych ogromnych zbiorników o pojemności zasilanie rozchód Soliny. Dziś w Europie dąży się do ograniczania inwestycji wodnych tylko do tych koniecznych. Prostsze i przyjaźniejsze naturze byłyby małe, za to liczne zbiorniki retencyjne. Ot, zwykłe stawy, jakie kiedyś kopano we wsiach dla celów przeciwpożarowych. Wiosną gromadziłyby wody roztopowe, a latem służyły do nawadniania. – Koszty takich inwestycji nie są wielkie, na przeszkodzie stoją głównie niechęć i niewiedza – wzdycha hydrolog. – Trzeba bardzo dużo rozmawiać z rolnikami i przekonywać ich, że taka inwestycja szybko się zwraca w postaci wyższych plonów. To oznacza zresztą powrót do pierwotnych założeń melioracyjnych w naszym kraju, których celem nie było wcale drenowanie, tylko obniżanie poziomu wody na łąkach wtedy, kiedy trzeba było zbierać siano. W okresie intensywnej wegetacji zastawki podnoszono, żeby zapewnić trawie dobre nawodnienie. Niestety, energii i środków wystarczyło na wybudowanie systemu rowów i zastawek, ale już nie na bieżącą konserwację. Warto podkreślić, że nasze rolnictwo i leśnictwo razem pobierają niecałe 9 proc. z 12 mln m3, jakie zużywamy w gospodarce (ponad 70 proc. przypada na przemysł, a reszta na potrzeby ludności). Na większości areału prowadzi się tzw. „nawadnianie podsiąkowe”, co oznacza, że rośliny wykorzystują wodę, która podsiąknie z okolicznych zbiorników, rzek i strumieni, oraz wody opadowe. Tymczasem na Zachodzie przemysłowe systemy nawadniania zaopatrują nawet 80 proc. upraw. Wbrew pozorom, taka technologia pozwala zmniejszyć ogólne zużycie wody, i to bez uszczerbku dla plonów. Na szczęście tak długo, jak będą padać deszcze, woda będzie wsiąkać w glebę, dzięki grawitacji docierać do warstw wodonośnych i tam się gromadzić. Będzie też powolutku odpływać do rzek i zasilać je, bo nie może bez końca zbierać się w skale; musi znaleźć sobie jakieś ujście. W naszej strefie klimatycznej opady są co prawda zmienne, ale wody podziemne mają zdolność magazynowania i wyrównywania w czasie ich wahań. W okresach, gdy pada mniej, można zatem czerpać więcej wody, niż jej wsiąka, wiedząc, że w miesiącach o wyższej niż przeciętna średniej opadów braki zostaną uzupełnione. W Polsce z zasilania podziemnego pochodzi ok. 40 proc. wody w rzekach. To ważne, bo nasze zasoby wód powierzchniowych są nierównomiernie rozdzielone. Pas środkowych nizin ma niewielkie zasoby własne, tzn. takie, których źródło znajduje się na ich terenach. Tam zaopatrzenie w wodę pochodzi głównie z rzek i zbiorników zasilanych wodami podziemnymi. – W Polsce najwięcej wody opadowej przenika do podziemnych warstw w półroczu zimowym (listopad–kwiecień). – Wcale zresztą nie dlatego, że wtedy najwięcej pada – mówi dr Herbich. – Rzecz w tym, że z powodu niskich temperatur zmniejsza się wtedy parowanie, a zastopowana wegetacja roślinna nie „wyciąga” wody. Ponadto przeorywana jesienią gleba jest w stanie przyjąć jej więcej – dodaje hydrogeolog. – Prowadząc pomiary przez pół wieku, możemy jednak stwierdzić, że choć zmienia się sezonowo i wielosezonowo (lata posuszne/lata mokre), odnawialność zasobów wód podziemnych jest w Polsce stała. Do tego jest mniej więcej równomiernie rozłożona na obszarze całego kraju, nie tak jak we wspomnianym na wstępie Egipcie, w którym ilość dostępnej wody zależy od opadów w Sudanie i Etiopii, gdzie ma swoje źródła Nil. Powszechny pogląd jest taki, że lustro wód gruntowych stale się obniża. Nauka jednak nie potwierdza tych sądów. – Poziom narzekania nie odzwierciedla rzeczywistego poziomu wód gruntowych – uśmiecha się dr Herbich. – W wielu miejscach wynika to z nieudolnie przeprowadzonej melioracji – tak dzieje się np. na Podlasiu. Zresztą poziomy wodonośne nie stanowią warstwy ciągłej. Mają zmienną grubość, głębokość i powierzchnię. Zwykle bywa tak, że nawet gdy obniża się lustro jakiegoś poziomu, z wyższych nadal można korzystać. Narzekania biorą się głównie stąd, że kopalnia czy inny zakład ma obowiązek wypłacić odszkodowanie albo zapewnić dostawy wody na odwadnianym przez siebie terenie. Zaopatrywanie się w wodę z zasobów podziemnych ma wiele zalet, ale nie należy zapominać, że to, co teraz dzieje się na powierzchni, za kilkadziesiąt lat znajdzie swoje odbicie w stanie tych zbiorników. Tymczasem w przeciwieństwie do wód powierzchniowych, tych podziemnych nie da się łatwo oczyścić. Inny problem stanowią tzw. wody chłodnicze. Przed wpuszczeniem do rzeki nie trzeba ich oczyszczać, ale schłodzić do temperatury niższej niż 20OC. To kosztuje, a podgrzana woda się marnuje. Tymczasem np. w Szwajcarii wody chłodnicze wykorzystuje się np. do hodowli jesiotra i ogrzewania szklarni. Dzięki temu firma „wyjściowa” nie musi płacić za instalację do chłodzenia, a hodowcy – za podgrzewanie wody do swoich celów. Tak oto ekonomia i ekologia idą ręka w rękę, ograniczając marnotrawstwo. A to jest spore, bo Europie marnuje się dziś od 6 (Dania) do 30 proc. (Włochy) pobieranej wody. A co z polską tzw. dużą retencją, mającą chronić przed powodziami? Tam gdzie zagrożenie jest realne, inwestycje przeciwpowodziowe będą prowadzone. Do roku 2012 powstanie zbiornik Świna-Poręba na Skawie, który ma chronić przed powodzią m.in. Kraków. Kiedy go planowano, w czasach PRL-u, miał też stanowić źródło wody dla Śląska. Dziś takich potrzeb nie ma. Śląska aglomeracja narzeka, że coraz więcej płaci za wodę pompowaną z odległości kilkudziesięciu kilometrów. Tymczasem sama leży na olbrzymich zasobach wód kopalnianych, bardzo dobrej jakości. Kopalnie jednak zrzucają je do rzek, a miasto pobiera gorszą wodę z dalekich ujęć powierzchniowych. Do tego sieć wodociągowa jest „za obszerna” jak na obecne potrzeby regionu, bo projektowano ją w czasach, gdy wszystko – także zużycie wody – miało u nas stale rosnąć. – Cóż, taka była polityka – wzrusza ramionami dr Herbich. – Magazynowano wody z rzek w zbiornikach i z nich zaopatrywano aglomeracje. Przykładem takiego bezsensu jest zbiornik sulejowski, wybudowany specjalnie dla Łodzi, wraz z magistralą wodociągową. Łódź dziś w ogóle z niego nie korzysta, bierze wodę z systemu podziemnych ujęć. W odległości kilkuset metrów od zbiornika powierzchniowego wiercimy tzw. barierę studzien i czerpiemy z warstwy wodonośnej to, co przesiąka. Taki układ zmniejsza wahania własności fizykochemicznych wody, zwłaszcza jej temperatury. To ważne, bo jak w lecie tłoczy się wodę powierzchniową o temperaturze, powiedzmy, 20OC, w rurach rosną glony. Z oczyszczalni woda może wychodzić krystalicznie czysta, a w rurach i tak zacznie żyć własnym życiem. Świnie-Porębie zostanie zatem retencja i rekreacja. Podobne plany są w odniesieniu do zbiornika Odra-Racibórz, który ma wyrównywać poziom Odry, tzn. zabezpieczać przed powodzią i zapewniać żeglowność przy niskich stanach wody. – Przy tego typu inwestycjach trzeba tylko pamiętać o odpowiednim nadzorze, tak by zbiorniki retencyjne nie stały się z czasem zbiornikami ścieków – przypomina dr Walczykiewicz. Zbiornik włocławski może tu służyć za przestrogę. Wybudowana w latach 70. XX w. tama w założeniach miała być pierwszą z siedmiostopniowego systemu. Jako pojedynczy obiekt nie pracuje optymalnie, a poza tym poniżej zapory zdecydowanie obniża się dno rzeki. Zburzenie tamy mogłoby jednak doprowadzić do katastrofy ekologicznej, z powodu uwolnienia ogromnych ilości zgromadzonych tam toksycznych osadów. Dlatego obecnie najwięcej zwolenników zyskuje koncepcja budowy kolejnej zapory, w Nieszawie. To pozwoliłoby odciążyć Włocławek i ustabilizować dno rzeki między obu stopniami. Ze zbiornikami retencyjnymi problem mają nie tylko decydenci czy społeczności lokalne, ale i ekolodzy. Z jednej strony dobrze byłoby zatrzymywać wodę z okresów, gdy jest jej nadmiar, by wykorzystać ją dla złagodzenia możliwej suszy, z drugiej strony zapory budzą sprzeciw, bo przegradzając bieg rzek, niszczą środowisko życia wielu związanych z wodą stworzeń. Europejskie wytyczne nakazują co prawda dążenie do przywracania ciągłości rzek jako kanałów migracji żywych organizmów, ale nie w każdym przypadku da się zbudować przepławkę (kanał pozwalający rybom na migrację powyżej zapory). W Finlandii koszty takiej przepławki to kilkanaście tys. euro rocznie – wielkość marginalna przy kosztach funkcjonowania całej elektrowni. We Włocławku musiałaby ona jednak być długa na kilkanaście kilometrów. I nie wiadomo, czy ryby dałyby radę ją pokonać. W Finlandii zdarza się, że w okresie tarła ryby przewozi się przez takie zapory specjalnymi windami! U nas trudno to sobie teraz wyobrazić, ale jeśli przy eksploatacji trzeba będzie brać pod uwagę koszty ekologiczne, czyli m.in. wpływ na populacje zwierząt wodnych, to kto wie...