Największe oraz najbardziej kolorowe i dziwne owady żyjące wśród nas – ranking TOP 10
Nie od dzisiaj wiadomo, że przyroda niejedno ma imię. Wśród wszystkich żyjących zwierząt znajdziemy te zachwycające swoim wyglądem i takie nie wydające się na pierwszy rzut oka zbyt interesujące. Przed wami dziwne owady, które wzbudzają zarówno pozytywne, jak i negatywne odczucia.
W tym artykule: Kometa Madagaskaru Nimfa stawowa Modliszki Goliat Patyczaki Tarczówki Straszyk olbrzymi Jętki Mrówki miodne Księżycówka amerykańska Kometa Madagaskaru Ranking najdziwniejszych owadów otwiera „Kometa Madagaskaru” – jedna z największych ciem, należąca do rodzaju Argema. Rozpiętość jej skrzydeł sięga 15–18 cm, a długość liczona z ozdobnym „trenem” u samców – nawet 25 cm. W naturze motyle te występują w deszczowych lasach we wschodniej części Madagaskaru, ale można je hodować w lepidarium. Gąsienice są wybredne, smakują im głównie aromatyczne liście weinmanii i roślin z rodziny mirtowatych. Po opuszczeniu kokonu (który jest ażurowy, dzięki czemu nie szkodzi mu woda deszczowa) motyle szybko szukają partnera, bo na przedłużenie gatunku muszą im wystarczyć zapasy zgromadzone w stadium gąsienicy. Ciekawostka: Dorosłe ćmy nie mają otworu gębowego i przez całe swoje fruwające życie (ok. tygodnia) nic nie jedzą. Nimfa stawowa Tę pospolitą, niebiesko-czarną ważkę – nimfę stawową – można spotkać nad jeziorami i stawami Europy od końca kwietnia do września. Ma niewielkie rozmiary – długość mniej więcej 3 cm i skrzydła o rozpiętości nieco ponad 4 cm. Wyglądem bardzo przypomina łątki, które późną wiosną masowo wyrajają się nad wodami, tworząc zachwycające błękitne chmury. Ciekawostka: Mimo anielskiego wyglądu wszystkie ważki to drapieżniki. Polują zarówno z zasadzki, jak i w locie. Modliszki Samice modliszki są znane głownie z niezwykłego apetytu na partnerów – często po kopulacji (a nawet zamiast niej) zjadają ich na przekąskę. Pewnie dlatego samce umieją całkiem dobrze latać, podczas gdy ich partnerki używają skrzydeł głownie do odstraszania agresorów. Modliszka ze zdjęcia zamieszkuje tereny na południe od Sahary i Madagaskar. Jest agresywna, potrafi upolować zdobycz sporo większą od siebie, nawet kręgowca. Ciekawostka: Nauce jest znanych ponad 2000 gatunków modliszek. W Polsce występuje tylko jeden – modliszka zwyczajna. Goliat Goliaty (istnieje kilka gatunków) są uznawane za najcięższe owady. Rekord biją jednak nie dorosłe, ciekawie ubarwione egzemplarze, lecz ich larwy, żywiące się butwiejącym drewnem. Mogą dorastać nawet do ponad 15 cm długości i osiągać wagę 100 g. Dorosły chrząszcz przy długości 6–11 cm rzadko waży więcej niż 50 g. Nietrudno sobie wyobrazić, że spijanie kwiatowego nektaru czy wyjadanie pyłku sprawia mu spore kłopoty. Zwykle poprzestaje więc na soku spływającym ze zranionych drzew albo przejrzałych owocach. Okazały róg na głowach samców służy głownie do zadawania szyku i odstraszania rywali. Samice mają głowę w kształcie klina, co bardziej się przydaje przy kopaniu korytarzy do składania jaj. Goliaty występują w tropikalnych lasach środkowej Afryki. Ciekawostka: W Polsce największy chrząszcz to jelonek rogacz (dorosłe osobniki mają do 6 cm długości). Jest rzadko spotykany i objęty ochroną. Patyczaki Patyczaki zawdzięczają swą nazwę niesamowitemu wyglądowi. Ich odnóża są zakończone haczykami, które pozwalają im pewnie trzymać się roślin. Gdyby największe z patyczaków wyciągnąć „jak długie”, mogłyby mierzyć ponad 55 cm. Niektóre potrafią latać, choć zwykle polegają na swoim perfekcyjnym kamuflażu i w dzień pozostają nieruchome. Żerują nocą, odżywiają się głownie liśćmi, owocami i nektarem. Ciekawostka: Hodowane w suchych akwariach zwykle rozmnażają się partenogenetycznie – nie potrzebują samców do przedłużenia gatunku. Tarczówki Po polsku zwą się tarczówkami lub pluskwiakami, ale angielska nazwa (robaki śmierdziele) zdradza całą prawdę. Owady te wydzielają cuchnącą substancję, która odstrasza napastników. Wśród pluskwiaków są troskliwi rodzice – opiekują się potomstwem, przy czym, co ciekawe, im większe składają jaja, tym krócej sprawują opiekę. Czyżby lepszy posag sankcjonował wcześniejsze pozbycie się dzieci z domu? Ciekawostka: Ich narządy gębowe nadają się do wysyłania roślinnych soków, ale niektóre pluskwiaki nie gardzą owadami. Straszyk olbrzymi Widoczny poniżej, podobny do liścia straszyk olbrzymi, występujący na Borneo i w Malezji, może osiągnąć nawet 15 cm długości (o ile jest samicą, bo samce są w przybliżeniu o połowę mniejsze). Jak na roślinożercę, jest stosunkowo agresywny – zwłaszcza samice mogą dotkliwie podrapać, jeśli nie posłuchamy ostrzegawczego syczenia. Ciekawostka: Niektóre liśćce nie tylko perfekcyjnie udają rośliny, ale nawet potrafią delikatnie się poruszać w rytm podmuchów wiatru. Jętki Zmierzchowe wyloty jętek jednodniówek są bardzo widowiskowe, bo w krótkim czasie wzbija się z wody cała populacja tzw. subimagines (postaci „przeddorosłych”). Żyją bardzo krotko – tyle tylko, by zdążyć się rozmnożyć. Samce giną zaraz po trwającym około 10 sekund miłosnym zbliżeniu, zaś samice przed śmiercią, niczym miniaturowe bombowce, lecą w gorę rzeki (na odległość nawet 18 km), gdzie zrzucają do wody po 8–9 tys. jaj mających kształt dysku. Ciekawostka: W Polsce jętka zupełnie wyginęła. Żeby zobaczyć chmarę tych owadów, trzeba się pofatygować na Węgry (w dorzecze Cisy). Mrówki miodne Mrówki miodne to dosyć niejednorodna grupa. Wspólną cechą wszystkich określanych tą nazwą gatunków jest gromadzenie pożywienia (głownie roztworu cukrów) zamiast w plastrach – w wolach lub odwłokach niektórych robotnic. Zwykle do tego celu służą najmłodsze, bo ich wola są najbardziej rozciągliwe. Taka napełniona po brzegi mrówka nie może się oczywiście samodzielnie poruszać i najczęściej zwisa uczepiona stropu mrowiska, dopóki nie nadejdą ciężkie czasy i nie przyjdzie pora na wykorzystanie „żywej spiżarni”. Ciekawostka: Mrówki miodne z rodzaju Melanophus to przysmak w Ameryce Południowej – zalecane jest prażenie ich przez 6 minut przed zjedzeniem. Księżycówka amerykańska Nazwa – księżycówka amerykańska – jest adekwatna do wyglądu gąsienic tego motylego giganta z rodziny pawicowatych. Rozpiętość skrzydeł dorosłych samic przekracza 13 cm, tyle samo długości mogą osiągać żarłoczne larwy. Poza widowiskowym żółtozielonym ubrankiem (tak wyglądają w ostatnim stadium przed przepoczwarzeniem się) mogą okazać się „żywą apteką”. Wydzielają bowiem peptydy (tzw. cekropiny), niszczące grzyby i bakterie. Ciekawostka: Motyle z tej głownie tropikalnej rodziny występują tez w Europie. Największy to pawica gruszówka o rozpiętości do 13 cm.
Zobacz koty z różnych stron świata [GALERIA]
Są z nami od co najmniej 5 tys. lat, a jednak wciąż mają opinię niezależnych samotników. Koty to wspaniali przyjaciele, pod warunkiem że zadasz sobie trud, by je poznać.
Artykuł pochodzi z magazynu "Kaleidoscope" Zobacz wszystkie zdjęcia
Dlaczego jabłko pływa? 9 faktów o żywności, których nie znacie
Przeciętny człowiek w ciągu życia zjada 100 ton żywności i wypija ponad 45 tys. litrów wody.
Poznaj 9 ciekawostek o żywności!
Słoń, niewolnik własnej potęgi. Tak silne, a wciąż zagrożone
Od 4 tysięcy lat człowiek oswaja słonie indyjskie (Elephas maximus) i wykorzystuje jako zwierzęta pociągowe. Te majestatyczne kolosy (ponad 6 m długości i ok. 3 m wzrostu przy 5 tonach masy) potrafią przemierzać leśne ostępy z ważącym tonę pniem drzewa na ciosach i poganiaczem na grzbiecie.
Kiedyś występowały niemal w całej Azji, od wiecznie zielonych lasów deszczowych na nizinach aż po trawiaste równiny i puszcze rosnące ponad 3 000 m n.p.m. Dziś tereny, na których mogłyby spokojnie mieszkać i żerować, niebezpiecznie się kurczą. Trzeba bowiem pamiętać, że ci wielcy roślinożercy jedzą przez 16 godzin na dobę, a do wyżywienia słonia potrzeba ok. 150 kg paszy i prawie 100 litrów wody dziennie. Tępione za „napady” na pola uprawne, odławiane za młodu do pracy na plantacjach, przepędzane przez wycinające drzewa maszyny te największe lądowe ssaki trafiły na Czerwoną Listę gatunków zagrożonych wyginięciem. I to mimo że ich populacja nie ucierpiała aż tak bardzo wskutek łowów na kość słoniową, jak to miało miejsce w wypadku ich afrykańskich kuzynów. Wszystko dlatego, że największe ciosy (siekacze) słoni indyjskich nie przekraczają 40 kg wagi (u afrykańskich mogą ważyć i 90 kg), a samice w ogóle nie mają „kłów” wartych zachodu kłusowników. Za to kiepsko rozmnażają się w niewoli, a na wolności rodzą słoniątko zaledwie raz na 4–5 lat. Na legalnej aukcji w Namibii cena kości słoniowej była w tym roku niższa od oczekiwań i osiągnęła zaledwie 164 dolarów za kilogram, ale podobno wynikało to z niskiej jakości oferowanego surowca. Jakiś czas temu w Chinach na czarnym rynku cena przekraczała 560 dolarów, jednak i tu zapewne spadła po informacji, że z rządowych magazynów „wyparowało” w tym roku 110 ton kości, która kosztowała życie 11 tys. zwierząt. Czy oznacza to, że słonie mogą poczuć się bezpieczniejsze? Raczej nie. Są duże i potrzebują dużego terytorium. A człowiek nie lubi takiej konkurencji. Paweł i Bożena Młodkowscy podczas wędrówek po Nepalu podglądali szare kolosy. Niestety, mimo determinacji nie udało im się spotkać żadnego na wolności. Spędzili za to kilka dni w słoniowej wiosce. Zdjęcia dokumentujące los łagodnych olbrzymów przyniosły Pawłowi Grand Prix IV Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic. Według niektórych źródeł kość słoni indyjskich nie jest tak ceniona i cenę kilograma szacowano niedawno na 72$ (szacowano, bo oficjalnie handel jest zakazany). W tym roku „Assam Times“ podawał jednak, że na miejscowym rynku trzeba za kg zapłacić 8-12 tys. rupii (160-240$), zaś za granicą cena indyjskiej kości słoniowej sięga 600-800$ za kg. To by oznaczało, że jest ona bardziej ceniona niż afrykańska. W Nepalu niewielkie stada dzikich słoni pozostały już tylko w rezerwatach. Większość za cenę życia przeszła pod władzę człowieka. Małgorzata T. Załoga, 2009
Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek
Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, żaby, węże, ślimaki, chrząszcze, dżdżownice i meduzy.
Poznaj sześć zaskakujących faktów o ekstremalnej pogodzie na Ziemi.
Po co żujemy? Nie, wcale nie chodzi o to, o czym myślisz
Na pozór wydaje się, że żucie pożywienia służy rozdrobnieniu go na kawałki wystarczająco małe, by dało się je połknąć bez ryzyka udławienia. Otóż nic podobnego!
Doktor Roland Ennos, biomechanik z University of Manchester, wykazał, że na przekór tej opinii żucie jest potrzebne, by zlepić kęs we w miarę sztywną kulkę bez kantów, co ułatwia połknięcie i minimalizuje szanse na to, że po drodze jedzenie dostanie się do niewłaściwej dziurki, czyli do tchawicy. Jako specjalista od rozgryzania i demaskowania podobnych „oczywistości” dr Ennos zajmuje się teraz znalezieniem odpowiedzi na pytanie, po co nam linie papilarne. Z pewnością nie powstały po to, by można było za ich pomocą identyfikować przestępców. Dawniej sądzono, że ułatwiają chwytanie przedmiotów, ale okazuje się, że chropowate materiały nie zwiększają tarcia na styku z miękką powierzchnią, jaką jest skóra. Badacz chce sprawdzić, czy aby linie papilarne nie działają jak bieżnik opon – odprowadzając wodę, zwiększają tarcie, gdy powierzchnie są wilgotne. Inna możliwość: układ rowków sprawia, że skóra na opuszkach jest bardziej elastyczna, co zmniejsza ryzyko powstawania pęcherzy.
Cisza strumieni: Jak ratować mieszkańców bagien, strumieni i jezior?
Słodkowodne zwierzęta znikają szybciej niż lądowe czy morskie. Czasem jedynym ratunkiem dla nich są hodowle zachowawcze.
Jeziora, bagna i rzeki to niespełna 0,3 proc. słodkiej wody na Ziemi i mniej niż 0,01 proc. wody ogółem. A jednak żyje tu 126 tys. gatunków rozmaitych stworzeń: ślimaków, małży, krokodyli, żółwi, płazów i ryb. Połowa spośród opisanych dotychczas gatunków ryb to właśnie mieszkanki płynących i stojących wód słodkich, a od 18 lat co roku naukowcy odkrywają ponad 300 nowych. Dla wszystkich innych istot zbiorniki śródlądowe są źródłem wody niezbędnej do życia, a także miejscem, gdzie znajdują pożywienie i wychowują potomstwo. Fauna słodkowodna ubożeje jednak kilkakrotnie szybciej niż lądowa czy morska. Przez ostatnie 100 lat do 1996 r. wyginęło 91 gatunków ryb, a kolejnych 11 uznano za wymarłe w środowisku naturalnym. Z danych International Union for Conservation of Nature (IUCN) wynika, że spośród znanych dziś 3120 gatunków ryb wód słodkich (510 dopisano do listy tylko w ub. roku) aż 1147 jest zagrożonych wyginięciem. Zagładzie mogło też ulec 25 gatunków słodkowodnych jeżowców, gromady, która żyje na Ziemi od 300 mln lat. W USA blisko połowa spośród 573 gatunków uznanych za zagrożone lub bliskie wyginięcia to właśnie mieszkańcy wód słodkich. Z rzek płynących przez półsuche obszary Meksyku znikło 68 proc. endemicznych gatunków ryb. Drastycznie zmalała populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim. Pod koniec lat 70. z tego akwenu rocznie pozyskiwano 22 tys. ton najbardziej cenionego w świecie kawioru. U progu XXI w. ilość ta spadła do zaledwie 1,1 tys. ton. Dzieje się tak dlatego, że ekosystemy słodkowodne są najbliżej związane z działalnością człowieka. Co więcej, są to z reguły środowiska niewielkich rozmiarów, oddzielone od siebie barierami nie do pokonania dla większości ich mieszkańców. O ile wodne ptaki czy ssaki mogą w obliczu zagrożenia przenieść się do innych, bardziej im odpowiadających siedlisk, o tyle ryby, małże czy ślimaki wyemigrować nie zdołają. Jeśli nie przystosują się do zmian – giną. Człowiek potrzebuje coraz więcej wody – nie tylko do picia i mycia, ale przede wszystkim do nawadniania pól czy produkcji przemysłowej. Szacuje się, że ludzkość zużywa obecnie ponad połowę dostępnych zasobów słodkiej wody. Nieprzemyślane nawadnianie upraw w rejonie Jeziora Aralskiego doprowadziło praktycznie do zniszczenia życia w tym ogromnym niegdyś zbiorniku (jego powierzchnia od lat 60. XX w. zmniejszyła się 10-krotnie). Wody płynące zatruwamy ściekami. W rzekach Azji średnie miano chorobotwórczych bakterii E. coli przekracza zalecenia WHO 50-krotnie. Około połowa z nich niesie zbyt dużo nawozów sztucznych i środków ochrony roślin. Poziom zamulenia tylko w ciągu ostatnich 30 lat XX w. wzrósł czterokrotnie. Kolejny problem to tamy. Stawiamy je, gdzie się da, tworząc zagrożenie dla śródlądowych ekosystemów wodno-bagiennych. Rzeki całego świata przegrodziliśmy już ponad 45 tys. zapór, i to licząc tylko te wyższe niż 15 m lub zatrzymujące więcej niż 3 mln m3 wody. I wreszcie – nadmierne połowy. Łowimy w sposób nieprzemyślany i rabunkowy. Przenosimy gatunki z jednego zbiornika do innego, czasem nawet na inny kontynent. W Afryce wprowadzenie okonia nilowego (Lates niloticus) doprowadziło na skraj zagłady izolowane populacje pielęgnic z przebogatych w nie niegdyś jezior ryftowych, takich jak Niasa czy Wiktorii. Dziś ponad 50 gatunków pielęgnic zaniknęło, a pozostałe są tak nieliczne, że nie można ich nawet odłowić do hodowli. W Stanach Zjednoczonych większość zagrożonych obecnie wyginięciem słodkowodnych gatunków ryb jeszcze pół wieku temu bezwzględnie tępiono, gdyż „nie miały znaczenia gospodarczego”. Takiej hekatomby dokonano np. w potoku Abrams Creek w amerykańskim stanie Tennessee. Niegdyś szczycił się 70 gatunkami ichtiofauny (dla porównania – w rzekach Kolumbii i Kolorado, które zbierają wody z ogromnych terenów zachodniej części Ameryki Północnej, żyją tylko 54 gatunki). W ramach przeprowadzonej w latach 50. XX w. – notabene przez władze tamtejszego parku narodowego (sic!) – akcji zarybiania strumienia pstrągami wytruto większość rodzimej drobnicy. Nie chciano, by konkurowała z pstrągiem o pokarm. Dzisiaj wszyscy pragną odtworzenia bogactwa owej rybnej menażerii, ale dla niektórych jej przedstawicieli może już być za późno. Wzdłuż rzek i strumieni „od zawsze” skupia się przemysł i rolnictwo, lokalizowane są miasta i prędzej czy później odpady lądują w najbliższym potoku. Pod warunkiem oczywiście, że przedtem go całkiem nie osuszono. Na południowym wschodzie USA, który pod względem liczby słodkowodnych gatunków jest jednym z najbogatszych rejonów świata, tak jak i gdzie indziej przyroda musi konkurować o wodę z rozrastającą się ludzką populacją. Rzeki znikają pod taflami zbiorników zaporowych. Ścieki przemysłowe i spłukiwane z pól sztuczne nawozy odbierają wodzie tlen, doprowadzając na skraj zagłady wiele gatunków ryb, zanim zdążyliśmy je poznać. Z naszej strony Atlantyku rozrost ludzkich siedzib sprawił, że dziś ponad połowa spośród 252 endemicznych gatunków roślin i zwierząt w basenie Morza Śródziemnego jest zagrożona wyginięciem i jest to najwyższy wskaźnik z dotychczas przebadanych regionów świata. Siedem gatunków, w tym krewni naszego karpia: Alburnus akili z Turcji i Telestes ukliva z Chorwacji, na zawsze znikło już z tutejszych wód. Dane opublikowane w najnowszym Handbook of European Freshwater Fishes wskazują, że w całej Europie 200 spośród 522 poznanych gatunków ryb słodkowodnych jest zagrożonych wyginięciem, a 12 zostało doszczętnie wytępionych. Nigdy już nie zobaczymy siei ostronosej (Coregonus oxyrinchus), żywych osobników nie widziano od lat 40. ubiegłego wieku. Gatunki sprowadzone przez rozwój cywilizacji na skraj zagłady to m.in.: węgorz europejski (Anguilla anguilla), karpiowaty gobio (Gobio delyamurei), należący do podrodziny siejowatych coregonus (Coregonus bavaricus) czy jesiotr (Acipenser sturio). Nadmierne połowy, zanieczyszczenie rzek, przerywanie szlaków wędrówek na tarło tamami oraz wprowadzanie do wód obcych pasożytów obniżających zdrowotność populacji sprawiły, że na początku naszego stulecia liczba młodych węgorzy przy europejskich brzegach spadła do ledwie 1–5 proc. tego, co obserwowano przed 1980 r. Podobnie rzecz się ma z jesiotrami, spotykanymi obecnie tylko w basenie Girondy-Garonny-Dordogne oraz w rzekach Gruzji. Siejowate z jeziora Ammersee w Niemczech od początku naszego stulecia widziano tylko trzykrotnie. Gobio to tylko jeden z wielu krymskich endemitów zagrożonych wyginięciem. Te niewielkie rybki można dziś znaleźć wyłącznie na zaledwie kilometrowym odcinku jednego ze strumieni przepływających przez Krym. Główne zagrożenie stanowi dla nich spadek przepływu wody w wyniku jej „zasysania” przez rolnictwo. Ale globalny kryzys wodny dotyka nie tylko ryby. Zagrożonych wymarciem jest (według różnych szacunków) od 35 do ponad 60 proc. spośród ok. 150 gatunków słodkowodnych żółwi i 261 spośród 1989 znanych gatunków ważek, które są swoistym papierkiem lakmusowym stanu wód. Podobny los jest udziałem słodkowodnych krabów i raków. Choć to zwierzęta kosmopolityczne i mało wybredne pod względem jadłospisu, bardzo źle reagują na pogorszenie jakości wody. Spadek liczby mieszkańców rzek i jezior oznacza kurczenie się zasobów pokarmowych dla co najmniej równie licznej grupy zwierząt związanych z wodą. Znikają wodne ptaki, np. tracz brazylijski (Mergus octosetaceus) – mieszkaniec płytkich, wartkich rzek wschodniej części Ameryki Południowej czy perkoz Taczanowskiego (Podiceps taczanowskii), znany tylko z jednego jeziora w Peru, gdzie obecnie żyje nie więcej niż 200 osobników. Wzrost ludzkiej populacji najbardziej widoczny jest w Azji. Słodkowodne żółwie uznawane są tam za delikates i lekarstwo i masowo odławiane. Zagrożonych jest 100 proc. (czyli 8) gatunków azjatyckich krokodyli, w tym aligatory chińskie (Alligator sinensis), których już tylko nieco ponad 100 uchowało się w prowincji Anhui. Nie inaczej rzecz się ma ze ślimakami. Wszystkie siedem gatunków tych mięczaków odkrytych niedawno w jeziorze Dian Chi w prowincji Junnan zagrożonych jest wyginięciem, podobnie jak 12 z 13 tamtejszych gatunków ryb. Z Mekongu nieomal znikły osiągające do 300 kg pangazy (Pangasianodon gigas). W 2003 r. objęto je programem ochrony delty Mekongu. Nie wiadomo jednak, czy uda się zachować te ryby w ich naturalnym środowisku. Ofiarą gospodarczego rozwoju wywołującego zanieczyszczenie środowiska padł chiński delfin rzeczny (Lipotes vexillifer) zwany baiji. Jeszcze w latach 50. XX w. w rzece żyło ok. 6 tys. sztuk tych wodnych ssaków. Od 2007 r. w Jangcy nie spotkano już ani jednego baiji. Utrzymanie i przywracanie naturalnych ekosystemów wód śródlądowych okazuje się nie tylko ekologiczne, ale i ekonomicznie opłacalne. Obliczono np., że 1000 m3 wody krążącej w tropikalnym bagnie przynosi zyski z działalności rolniczej, pozyskiwania drewna na opał i rybołówstwa na poziomie 32 dol. Użycie tej samej ilości wody do nawadniania pola w tym samym regionie pozwala uzyskać zboże o wartości... 15 centów. Gdy analogiczną kalkulację przeprowadzono dla czterech tam postawionych na rzece Snake w USA, okazało się, że zburzenie zapór, restauracja koryta i reintrodukcja łososia zaoszczędzą podatnikom ponad 86 mln dol. rocznie. Podobnie było z istniejącą od ponad 160 lat tamą Edwardsa na rzece Kennebec. Już w następnym roku po jej likwidacji w górę rzeki powróciły łososie szlachetne (Salmo salar) i kuzynki śledzi – alozy tęczowe (Alosa pseudoharengus). Poprawa jakości wody zwiększyła rzeczną bioróżnorodność i walory turystyczne. – Słodkowodne stworzenia długo były zaniedbywane – mówi Jean-Christophe Vie, wicedyrektor programu badania gatunków w IUCN. – Tym ważniejsze są wysiłki na rzecz opisania stanu obecnego, a jeszcze bardziej – spożytkowania uzyskanych informacji do stworzenia lepszego systemu gospodarowania zasobami słodkiej wody – dodaje. Trzeba się spieszyć, by działania na rzecz zachowania poszczególnych gatunków nie okazały się spóźnione. W Europie na odbudowanie populacji węgorza będziemy musieli czekać jeszcze bardzo długo. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że ryby te rozmnażają się tylko raz w życiu, średnio w wieku 20 lat. Małgorzata T. Załoga, 2010
Leki ziołowe pomagają nam od wieków, ale często nie wiemy dlaczego
Być może właśnie z tego powodu amerykańska FDA jak dotychczas dopuściła na tamtejszy rynek tylko jeden ziołowy lek wieloskładnikowy: maść z liści zielonej herbaty. Badacze z University of Maryland w Baltimore, a ściślej hodowane przez nich robaczki Caenorhabditis elegans, mmogą to jednak zmienić. Mimo skromnych rozmiarów (ok. 1 mm długości) dzielą one z człowiekiem aż 60–80 proc. genów, w tym te odpowiedzialne za długość życia. W badaniu robaczki karmiono rozmaitymi ziołowymi mieszankami, a następnie sprawdzano, czy efekty ich działania są takie same u mutantów pozbawionych któregoś z genów. W ten oto elegancki sposób ustalono na razie, które składniki popularnych chińskich mieszanek na długowieczność rzeczywiście przedłużają życie. W czołówce rankingu znalazły się: cynamon (Cinnamonum cassia) i żeń-szeń (Panax ginseng). Pierwszy wydłużył robaczkom życie o 10,8–14,5 proc., drugi – o 7,7 proc. Zdaniem badaczy wynika to z obniżania przez wspomniane rośliny stężenia nadtlenku wodoru niszczącego komórki oraz zawartości amyloidu (powiązanego z chorobą Alzheimera), a jednocześnie aktywowanie białek pomagających komórkom radzić sobie ze stresem. – To pierwsza naukowo zweryfikowana metoda testowania skuteczności leków wieloskładnikowych. Teraz trzeba tylko sprawdzić, czy uzyskane wyniki można odnieść do ludzi.
Muzyka piramid. To ich kolejny fascynujący sekret
Nie tylko odmawianie różańca czy kręcenie modlitewnym młynkiem, ale także wchodzenie na piramidę okazuje się modlitwą.
Badacze z politechnik w stolicy Meksyku i stanie Georgia w USA twierdzą, że wiele meksykańskich piramid jest właśnie wyrazem modlitwy do boga deszczu. Modlitwy, która rozbrzmiewa do dziś, dzięki stopom tysięcy turystów. Wchodząc po stopniach wydrążonej piramidy El Castillo w Chichén-Itzá, można usłyszeć, jak w miarę zbliżania się do szczytu kroki zaczynają rozbrzmiewać niczym krople deszczu spadające do ogromnego wiadra. Ale El Castillo nie jest jedyną muzyczną piramidą. Jorge Cruz i Nico Declercq odkryli, że dźwięki o podobnej, „kroplowej” częstotliwości powstają przy wchodzeniu np. na nierównostopniową i pełną w środku Piramidę Księżyca w Teotihuacán. Zdaniem inżynierów zjawisko przenoszenia i wzmacniania dźwięku nie zależy zatem od tego, czy budowla jest pełna, czy pusta w środku, ale raczej wynika z odbicia fal od nierównej powierzchni, ich rozproszenia i wzmacniania tylko niektórych częstotliwości. Choć El Castillo jest uznawana za świątynię pierzastego boga-węża Kukulcana, zdaniem Cruza mogła ona, podobnie jak Piramida Księżyca, być poświęcona także bogowi deszczu Chaacowi. W obu znaleziono bowiem jego maski. Być może starożytni Majowie konstruowali swe świątynie właśnie po to, by pod stopami wiernych rozbrzmiewały „muzyką kropel”, wysyłając modlitwę do boga deszczu. – Większość, jeśli nie wszystkie piramidy Majów zostały stworzone jako święte góry, wokół których zbierały się chmury, dając deszcz – twierdzi Francisco Estrada-Belli, archeolog z Boston University.
Kjerag: norweska ekstremalna góra dla odważnych
Nie imponuje bezwzględną wysokością, ale jej północny uskok opada niemal pionowo 984 m w dół.
To właśnie on przyciąga na norweską górę Kjerag położoną nad Lysefjorden, nieopodal miasta Forsand, najwięcej turystów. Wielu wspina się tu dla zapierającego dech widoku na błękitne wody Lysefjorden, ale nie jest to zadanie łatwe. Różnica wysokości między podnóżem a szczytem wynosi aż 570 m; na dojście trzeba zarezerwować 2,5–3 godziny. Jeśli ma się szczęście, niedaleko szczytu można zaobserwować niezwykłe zjawisko: daje się słyszeć huk podobny do strzału, któremu towarzyszy obłoczek „dymu”. Akustyczny efekt pojawia się zwłaszcza przy wschodnim wietrze, który do tego musi wiać z określoną siłą. Dawniej wierzono, że dźwięk wydaje woda wypchnięta ze skał. Uskok jest też coraz popularniejszym miejscem BASE jumpingu. Skakało z niego ok. 30 tys. śmiałków. Nie wszystkim udało się wyjść z tej przygody bez szwanku. Tylko do roku 2005 zanotowano co najmniej 76 wypadków, a 9 skoczków pogoń za adrenaliną przypłaciło życiem.
W podróży czeka na malucha mnóstwo wrażeń. Niestety mogą się przytrafić także te mniej przyjemne. Podpowiadamy, jak spakować apteczkę i być przygotowanym na wszystko
Podróż z dzieckiem to wyzwanie, ale zarazem gwarancja, że zobaczymy znany nam świat z nowej perspektywy. Interakcja z nowym i nieznanym miewa jednak niepożądane skutki: ugryzienia, oparzenia, sensacje żołądkowe – z tym wszystkim trzeba się liczyć w czasie wyjazdu. Dziecko to nie mały dorosły. Jego skóra jest delikatniejsza, bardziej podatna na urazy. I choć szybko się goi, w wyposażeniu podróżnym powinien się znaleźć środek odkażający i porządny zapas plastrów. Skóra dziecka jest też bardziej „przepuszczalna”. Z tego powodu np. wiele preparatów odstraszających owady czy chroniących przed słońcem nie jest zalecanych dla niemowląt ze względu na ryzyko wchłaniania. Zwierzęta małe i duże Dzieci o wiele częściej niż dorośli na urlopie babrzą się w ziemi, są przez to bardziej narażone na kontakt z pasożytami, takimi jak glisty, tasiemce, włosogłówka. W ciepłych krajach także z tęgoryjcem czy – podczas pływania w naturalnych zbiornikach – przywrą (bilharcjoza) albo leptospirą. Zarażenie może przy tym manifestować się późno, niekiedy długo po powrocie z urlopu. W nieznanym otoczeniu bezpieczniej bawić się na kocu niż bezpośrednio na ziemi, trawie czy piasku. Jak najczęściej trzeba też czyścić ręce malucha. Osobnym problemem jest kontakt ze zwierzętami. Dzieci często nie mogą się oprzeć pokusie pogłaskania „piesia”, nawet jeżeli w rzeczywistości jest to łaskun chiński albo inny egzotyczny futrzak. Nie chodzi tu nawet o ugryzienie – choć trzeba być na to wyczulonym, bo starsze dzieci często go nie zgłaszają z obawy przed ukaraniem przez rodziców. Potencjalnie niebezpieczne może być nawet wylizanie dziecka przez nieznane zwierzę. Po takim kontakcie twarz i ręce malca należy dokładnie umyć wodą i mydłem, najlepiej zdezynfekować wodą z dodatkiem jodowinylopirolidonu (np. betadine). Najgroźniejszym, ale na szczęście nieczęstym skutkiem kontaktu ze śliną zwierzęcia jest zakażenie wirusem wścieklizny. Jasne jak słońce Kolejnym zagrożeniem na wakacjach jest słońce. Narażenie na promienie UV rośnie w miarę zbliżania się do równika, na większych wysokościach (w górach) oraz w miejscach, gdzie promienie odbijają się od śniegu, wody, a nawet jasnego piasku. Zdaniem ekspertów słoneczne oparzenia skóry przed 15 rokiem życia znacząco podwyższają ryzyko czerniaka i raka skóry w późniejszym życiu. Małe dzieci powinny w okresie największego nasłonecznienia (czyli między godz. 10 a 16) przebywać w cieniu, w ubrankach przewiewnych, lecz osłaniających jak największą powierzchnię ciała. Pół godziny przed wyjściem na słońce muszą być smarowane kremem o wysokim (>30) współczynniku blokowania promieni UV, i to najlepiej w obu zakresach (UVA i UVB). Uwaga, jednoczesne stosowanie kremu z filtrem i repelentu z DEET odstraszającego owady może zmniejszać ochronę przed słońcem nawet o jedną trzecią. Gryzący problem Jeśli region, w który się wybieramy, obfituje w komary, warto zabrać środki odstraszające owady – zarówno do spryskiwania moskitiery i ubrań (np. permetryna), jak i do nanoszenia na skórę dziecka powyżej dwóch lat (DEET, pikarydyna, IR3535), który będzie chronił także przed kleszczami i innymi niebezpiecznymi insektami. Stosuje się je tylko na odsłoniętą skórę, szczególnie ostrożnie w okolicach oczu, uszu i ust. Nie smarujmy ani nie spryskujmy dłoni dziecka, bo – zwłaszcza maluchy – często wsadzają palce do buzi i mogłyby połykać preparat. Po powrocie do bezpiecznego pomieszczenia należy jak najszybciej dokładnie zmyć środek ze skóry. U dzieci lepiej nie używać preparatów 2w1 zawierających repelent i filtr przeciwsłoneczny. Rzadka przypadłość Młody organizm gorzej niż dorosły znosi odwodnienie, zarówno to wynikające z przegrzania, jak i będące skutkiem chorób biegunkowych. U dzieci nie wolno zatem lekceważyć nawet krótkotrwałych epizodów biegunki czy wymiotów i trzeba zapewnić w takim przypadku odpowiednie nawodnienie doustne. Jeśli podróżujemy z niemowlakiem – najlepszym sposobem ochrony jest karmienie piersią. Żaden sztuczny pokarm nie będzie tak świeży i sterylny. Na egzotycznych wycieczkach trzeba zwracać uwagę na jakość wody. Najlepiej gotować ją przed spożyciem, podobnie jak tę używaną do mycia zębów. Owoce przed jedzeniem też najlepiej obrać ze skórki, sparzyć, a przynajmniej dokładnie umyć w wodzie ze środkiem dezynfekującym (np. nadmanganianem potasu). Ostrożność jest wskazana przy próbowaniu regionalnego nabiału – zawarte w nim bakterie, z jakimi dziecko nie miało nigdy wcześniej do czynienia, mogą być przyczyną rozstroju żołądka (choć dorosłym nie zaszkodzą). Przy biegunce nie należy ograniczać dzieciom jedzenia, choć niektórzy zalecają specyficzne diety (np. banany, przecier jabłkowy, gotowany ryż i czerstwe pieczywo). Warto tylko zadbać, by w posiłkach nie było produktów bogatych w cukier (słodzone soki, galaretki, słodycze, płatki z dodatkiem glukozy) i tłuszcz (ten ostatni opóźnia opróżnianie żołądka). W badaniach wykazano, że utrzymanie „dostaw jedzenia” zmniejsza niekorzystne zmiany w jelitach i skraca czas trwania biegunki. Dziecko to nie mały dorosły. Jego skóra jest delikatniejsza, bardziej podatna na urazy. I choć szybko się goi, w wyposażeniu podróżnym powinien się znaleźć środek odkażający i porządny zapas plastrów. (Fot. Travel Photo) Apteczka podróżna Podróże na zachód i południe (Europy) generalnie są uznawane za bezpieczne. Jadąc na wschód, warto wziąć pod uwagę wyższe ryzyko gruźlicy i chorób pasożytniczych, a także trudniejszy dostęp do kwalifikowanej pomocy medycznej. (Fot. Shutterstock) Zestaw podstawowy: opatrunki: zestaw plastrów najlepiej antybakteryjnych, a jeśli planujemy zabawy w wodzie – wodoodpornych. Zestaw plastrów. (Fot. Materiały prasowe) na swędzenie po ukąszeniach owadów: wybór jest duży: przeciwhistaminowe – np. Fenistil (z dimetyndenem; ostrożnie u niemowląt), Soventol 2 proc. (z bamipiną, także ostrożnie u najmłodszych), preparaty z mentolem, benzokainą, octanowinianem glinu i innymi składnikami. Na przykład żel Dapis zawiera wyciągi roślinne, można go stosować u dzieci od 1 roku życia. Inne metody to smarowanie bąbla „dorosłymi” kroplami do nosa z nafazoliną lub antazoliną – tani i skuteczny sposób łagodzenia swędzenia, ponieważ te preparaty zmniejszają przekrwienie (dlatego używa się ich w katarze). Dodatkowo można robić okłady z sody lub octu, stosować różne maści z cynkiem (działają ściągająco, przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie). Domowe sposoby to przykładanie na swędzący bąbel kostki lodu czy plasterka cebuli. Na swędzenie po ukąszeniach owadów. (Fot. Materiały prasowe) odkażanie: najlepiej bez alkoholu, by zminimalizować nieprzyjemne doznania towarzyszące przemywaniu: 3-procentowa woda utleniona, rywanol, betadine, nadmanganian potasu (do sporządzania 0,5–1 proc. roztworu). na oparzenia słoneczne: maść lub pianka np. z pantenolem. przeciw owadom: repelenty do stosowania na odsłoniętą skórę (np. zawierające DEET). na uczulenia: wapno do picia, pomaga też przy pokrzywce słonecznej. krople do oczu: (np. z hialuronianem) – pomagają w usuwaniu ciał obcych. na skaleczenia: z antybiotykiem, przeciw zakażeniom, np. MaxiBiotic (zawiera trzy antybiotyki) – ale tylko u dzieci starszych niż 12 lat. Na skaleczenia MaxiBiotic (zawiera trzy antybiotyki). (Fot. Materiały prasowe) na biegunkę: preparat, ale nie taki jak u dorosłych. Dla maluchów – z diosmektytem, dla starszych (>4 roku życia) – z białczanem taniny, od 6 roku życia można stosować loperamid i nifuroksazyd. Dodatkowo można podawać preparaty z bakteriami probiotycznymi, np. Enterol. Nie należy za to podawać preparatów z salicylanem bizmutu dzieciom poniżej 12 roku życia, szczególnie gdy podejrzewamy wirusowe tło biegunki. Podobnie flurochinolony (jak Palin czy Cipropol) nie są wskazane u dzieci ( Dodatkowo można podawać preparaty z bakteriami probiotycznymi, np. Enterol. (Fot. Materiały prasowe) preparaty nawadniające: u dzieci lepiej stosować gotowe preparaty elektrolitowe w saszetkach (Orsalit, Saltoral, Gastrolit), bo mają lepiej dobrany skład. Gdy ich chwilowo nie mamy, można podać na przykład napój elektrolitowy dla sportowców, a tak naprawdę – dowolny bezpieczny płyn, który dziecko chce wypić. Niemowlęta (do 10 kg) powinny dostać 60–120 ml roztworu elektrolitowego po każdej luźnej kupie lub epizodzie wymiotów, a starsze dzieci – 120–240 ml. Roztwór nawadniający do samodzielnego przygotowania: na litr wody łyżeczka soli kuchennej, ok. 5 łyżeczek cukru (najlepiej glukozy), pół łyżeczki sody. oczyszczonej, pół szklanki soku pomarańczowego. Preparaty nawadniające - u dzieci lepiej stosować gotowe preparaty elektrolitowe w saszetkach. (Fot. Materiały prasowe) Zestaw na trochę dalsze wyprawy - do apteczki podstawowej dokładamy: Podróże na zachód i południe (Europy) generalnie są uznawane za bezpieczne. Jadąc na wschód, warto wziąć pod uwagę wyższe ryzyko gruźlicy i chorób pasożytniczych, a także trudniejszy dostęp do kwalifikowanej pomocy medycznej. do odkażania wody: nadmanganian potasu (dajemy tyle, aż uzyskamy lekko różowy roztwór), pastylki z chlorem, jodyna (5–10 kropli na litr). do usuwania kleszczy: „pętelka” działa niczym lasso i ułatwia usunięcie nieproszonego gościa. zestaw tzw. steri-strips: plastry do opatrywania głębszych zranień (można stosować je zamiast szwów). Zestaw tzw. steri-strips. (Fot. Materiały prasowe) Zestaw globtroterski - Do tego, co mamy w apteczce podstawowej, i na trochę dalsze wyprawy dokładamy: przenośne moskitiery i repelenty (zawierające ikarydynę, permetrynę lub iwermektynę – do impregnacji moskitier i ubrań). Przenośne moskitiery. (Fot. Materiały prasowe) leki przeciwmalaryczne: chlorochina, meflochina oraz kombinacja atowakwon–proguanil (znana jako Malarone). Ten ostatni lek w wielu krajach nie jest zalecany dla dzieci lżejszych niż 40 kg. Wszystkie bez wyjątku są gorzkie. Jeśli wiemy, że ich stosowanie będzie konieczne, przed wyjazdem można poprosić aptekę, by na bazie standardowych tabletek przygotowano przyjemne w smaku kapsułki zawierające dawkę wskazaną dla danego dziecka (wyliczoną przez lekarza na podstawie wzrostu i wagi pacjenta). Doksycykliny (antybiotyk stosowany w profilaktyce malarii) nie należy stosować u młodszych dzieci ze względu na ryzyko m.in. trwałych przebarwień zębów. Przed zapisaniem prymachiny (także profilaktyczny lek przeciwmalaryczny) lekarz powinien przeprowadzić test wykluczający niedobór G-6-PD (dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej). do płukania jamy ustnej: preparaty przydadzą się w podróży, gdy nie będzie możliwości normalnego umycia zębów – np. Listerine Total Care Zero (dla dzieci powyżej 6 lat i dla dorosłych). Do płukania jamy ustnej. (Fot. Materiały prasowe) Warto wiedzieć: Niezbędne szczepienia Przed większością chorób, jakie mogą nas spotkać na wyjeździe, małe dzieci są chronione dzięki regularnym szczepieniom zgodnym z kalendarzem. Tak jest np. w przypadku tężca, polio czy błonicy oraz żółtaczki typu B (wszczepiennej). Przy podróży w miejsca, gdzie endemicznie występują choroby odkleszczowe, warto zaszczepić dziecko przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Niestety przed przenoszoną również przez kleszcze boreliozą szczepionka nie chroni. Przed bardziej egzotyczną podróżą warto skonsultować się ze specjalistą, który oceni, czy nasz wyjazd jest ryzykowny, i zaleci ewentualne szczepienia, np. przeciw durowi brzusznemu, żółtej febrze czy żółtaczce A (pokarmowej). Kiedy wzywać lekarza Jeśli biegunka u niemowlęcia lub małego (do 3 lat) dziecka utrzymuje się dłużej niż dobę, pojawiają się oznaki odwodnienia, stolec zawiera domieszkę krwi albo towarzyszą temu: zażółcenie skóry lub białek oczu, wymioty utrudniające lub wręcz uniemożliwiające doustne podanie płynów, temperatura powyżej 38,5°C. W każdym przypadku pogryzienia przez nieznane zwierzę lub gdy uszkodzona skóra dziecka miała kontakt ze śliną takiego zwierzęcia. Jeśli planujemy dłuższy wyjazd, zastanówmy się, czy nie warto zapisać się wcześniej na kurs pierwszej pomocy. Nawet weekendowe zaznajomienie się z najczęstszymi przypadłościami pod okiem fachowca pozwoli nam później, w razie gdyby przydarzyło się jakieś nieszczęście, na bardziej trzeźwą ocenę sytuacji i uniknięcie paniki. Dużo porad o podróżowaniu z maluchem można znaleźć m.in. na stronie www.malypodroznik.pl
Profesor Tadeusz Dobosz jest jednym z pionierów badań DNA w kryminalistyce i medycynie sądowej. Kieruje Zakładem Technik Molekularnych Katedry Medycyny Sądowej wrocławskiej Akademii Medycznej, gdzie zajmuje się przede wszystkim genetyką sądową oraz medycyną molekularną.
Dzięki genetyce otworzyły się przed nami nowe horyzonty. Badania DNA przydają się z pewnością nie tylko do wykluczania (lub potwierdzania) spornego ojcostwa? Z pewnością, choć stanowią spory wycinek pracy genetyka. Dla nas, naukowców, o wiele ciekawsze jest np. badanie pokrewieństwa między dawno nieżyjącymi postaciami. Głośna była np. sprawa identyfikacji szczątków pochowanych w katedrze we Fromborku – czy są to kości Mikołaja Kopernika. Tam badanie DNA nie dało jednoznacznej odpowiedzi. My we Wrocławiu zajmowaliśmy się wyjaśnianiem pokrewieństwa dwóch Odrowążów: błogosławionego Czesława, przeora dominikanów i patrona naszego miasta, oraz św. Jacka z Krakowa. Badanie stanęło w pewnym momencie pod znakiem zapytania, bo relikwiarz jest opieczętowany jeszcze przez papieża Klemensa X. Problem rozwiązał mój syn. Ma bardzo szczupłe dłonie, więc po prostu przecisnął jedną przez szczelinę w relikwiarzu i wyjął ząb mądrości, który Jackowi nigdy nie wyrósł, i ten ząb wykorzystaliśmy do badań, przy czym DNA było izolowane techniką nieniszczącą. Zwróciliśmy go po badaniu, z zewnątrz był „jak nowy” (DNA pochodziło z resztek miazgi w komorze). Na pierwszy rzut oka nikt by nie powiedział, że miał ponad 800 lat! I co się okazało? Dawne DNA często jest niestety uszkodzone, niekompletne. Udało się nam jednak ustalić, że z pewnością nie byli synami jednej matki. Być może mieli tego samego ojca, ale tego nie mogliśmy stwierdzić. Najprawdopodobniej zatem średniowieczny zapis „mój brat” odnosił się tylko do tego, że obaj byli braćmi zakonu dominikanów. Jak daleko wstecz można wykorzystywać DNA do takich analiz? Najstarsze DNA, jakie miałem okazję przebadać, pochodziło z zęba neandertalczyka sprzed 100 tys. lat. Z pewnością należało do mężczyzny, ale było już tak uszkodzone, że nie zdołaliśmy ustalić nic więcej. Co ciekawe, lokalizacja decydujących o płci fragmentów DNA była nieco inna niż u współcześnie żyjącego mężczyzny. Fragmenty te plasowały się pomiędzy dzisiejszym ludzkim (i szympansim) DNA a DNA samca lapundera (małpy). W odpowiednich warunkach DNA okazuje się materiałem zaskakująco odpornym. Przetrwa gotowanie, a nawet spalanie zwłok, nie szkodzą mu mrożenie ani żrące zasady. Dlatego można np. zidentyfikować DNA osób chowanych w masowych grobach zasypywanych palonym wapnem. Można je jakoś skutecznie zniszczyć? Wolałbym nie odpowiadać na to pytanie. A za wyjaśnienie przytoczę anegdotę. Otóż w naszej pracowni balistycznej przeprowadziliśmy kiedyś badania broni dostępnej bez zezwolenia. Wykazaliśmy, że jeśli z naboi znajdujących się w wolnej sprzedaży wydłubać pocisk (ołowianą kulkę) i po wsypaniu pokruszonych łepków od zapałek włożyć kulkę z powrotem, z zabawki robi się broń groźna dla życia. Chcieliśmy to opublikować, ale pracę odrzucono z krótkim komentarzem: „Nie publikujemy instrukcji dla przestępców”. A jak to jest z odtwarzaniem wymarłych gatunków? To bardzo szeroka dziedzina. Z jednej strony czytałem o zespole naukowców, który zamierza sklonować mamuta z zamrożonych szczątków. Tu DNA jest potrzebne w zasadzie tylko do potwierdzenia, że mamuty wcale nie wymarły. Ich bardzo bliskim krewnym jest żyjący dziś słoń indyjski. Skoro zaś w zamrożonym mamucim szpiku przetrwały w zasadzie całe komórki, nie ma przeszkód, by próbować wszczepić ich jądra do jaj indyjskiej słonicy i dochować się mamuciątka na podobieństwo owcy Dolly. Z drugiej strony manipulując przy DNA, można cofnąć zmiany ewolucyjne. W ten sposób uzyskano np. kurze embriony z zębami i ogonami. Analizy DNA i techniki klonowania próbuje się też wykorzystywać do ochrony ginących gatunków, takich jak gaur, kot nubijski czy wilk kanadyjski. Nie szkodzi tu, że uważa się, iż klonowane zwierzę rodzi się w wieku swego genetycznego pierwowzoru, czyli od urodzenia jest „stare”, choruje i szybko umiera. Bo przecież, jeśli jest samicą, przed śmiercią może urodzić normalne potomstwo. I ono już może liczyć na właściwą długość życia. Jeszcze inną metodą jest krzyżowanie osobników, u których znajduje się jak najwięcej cech zgodnych z wymarłym pierwowzorem, np. kuzynką zebry – kwaggą. Tak naukowcy chcą zrobić i z naszym turem? O nie, w przypadku tura chodzi o jeszcze bardziej zaawansowaną technikę. Otóż z jednej strony pracuje się nad zsekwencjonowaniem pełnego genomu tura, z drugiej – szuka bydła, u którego jest jak najwięcej „turzych” cech. Chromosomy tego bydła mają stanowić coś w rodzaju matrycy, na której będzie się w sposób kontrolowany „podmieniać” niepasujące fragmenty na sztucznie zsyntetyzowane DNA tura. Genetyka może też rozwiązać problem występujący u naszych żubrów. Wszystkie pochodzą od jednego samca i przez to są podatne na groźną chorobę prącia zagrażającą przetrwaniu gatunku. Można by spróbować podmienić chromosom Y na tenże pochodzący od bizona czy żubra kaukaskiego. Puryści gatunkowi będą się obruszać, ale jeśli mamy do wyboru utracić żubra lub go odrobinkę skundlić, to dla mnie wybór jest jasny. Mamy już narzędzia, żeby tak precyzyjnie gmerać w genomie? Tak. Istnieje coś, co nazywamy „palcami cynkowymi” – i one pozwalają bardzo dokładnie wybrać miejsce „pracy” w DNA. Do tej pory mieliśmy do czynienia z terapią genem, która polegała na wstawieniu obok wadliwego genu takiego, który działa prawidłowo. Teraz możemy się już pokusić o terapię genu, jego naprawienie in situ. Tyle że nie znamy jeszcze funkcji wszystkich naszych genów, nie mówiąc o tym, że nie same geny decydują o tym, jacy jesteśmy. Właśnie. Geny można by przyrównać do instrumentów w orkiestrze symfonicznej. Jak zagrają, zależy od partytury. To dlatego człowiek i szympans na oko sporo się różnią, choć geny mamy prawie takie same. Te same geny grają różne melodie. I dlatego istnieją europejskie regulacje prawne zabraniające manipulacji genetycznych na komórkach rozrodczych człowieka. Inaczej mówiąc – to, co zmanipulujemy, nie może się dziedziczyć. Niektórym to nie pasuje, ale gdyby do takich rzeczy dopuścić, zapewnie po paru pokoleniach nasi potomkowie klęliby nas w żywy kamień. Optymistycznie zakładając, że po znaczącej zmianie organizacji genomu ludzkiego potrafiliby jeszcze kląć. Dużo pracy ma pana laboratorium? Nie idziemy w ilość (śmiech). Za to robimy najbardziej wredne, trudne sprawy. Takie których nikt inny nie chce albo nie potrafi się podjąć. Na przykład badanie dębu zamieszanego w zabójstwo. Prokuratorzy koniecznie chcieli ustalić, czy znalezione w ręce ofiary liście należały do drzewa, pod którym ją znaleziono. Zafrapowało mnie to, a że akurat czytałem pracę, w której opisywano test do identyfikacji dębów, powiedziałem, że jeśli zainwestują 4 tys. złotych (koszt odczynników), da się to stwierdzić. Zgodzili się i analizę wykonałem. Z jednoznacznym wynikiem. Dąb ma indywidualną charakterystykę genetyczną, jak człowiek? O tak. Zresztą podobnie jak wiele innych gatunków... Robimy np. wiele „psich spraw”. Nie tylko związanych z ustaleniem ojcostwa (śmiech) czy rozstrzyganiem kwestii własności, np. w przypadku kradzieży. Są i o wiele poważniejsze, jak sprawa dziecka zaduszonego długim, powiewającym szalikiem. O zbrodnię posądzono psy, które radośnie bawiły się z ofiarą na podwórku. My musieliśmy ustalić, czy to rzeczywiście wina czworonogów, czy też kogoś zupełnie innego. Jak to jest z wiarygodnością analiz DNA? Czasem są podważane, bo np. ktoś niepowołany wziął próbkę... W dowodach rzeczowych zdarzają się przy analizie różne dziwne rzeczy, tam jest prawdziwe mikrobiologiczne zoo, czasem nawet z domieszką DNA zwierzęcego. To potrafi utrudnić interpretację. Przyjmuje się, że jako dowód można traktować znalezienie w badanym materiale wszystkich poszukiwanych cech. Oprócz tego może tam być jeszcze mnóstwo „dodatków”, ale najważniejsze jest wyłuskanie porównywanego profilu niczym igły ze stogu siana. Porównujemy np. profile siedmiu podejrzanych ze śladem z miejsca zbrodni. I cechy jednego z nich znajdujemy tam w komplecie, a innych nie. Może się jednak tak zdarzyć, że przy wyjątkowo bogatym „dowodowym zoo” udaje się dopasować więcej niż jeden profil. Wtedy wkraczają biostatystycy i wyliczają, jakie jest prawdopodobieństwo, że te cechy należą do jednej, konkretnej osoby, a jakie, że są przypadkową zbieraniną. Czy to zawsze wystarcza? Prawie zawsze, ale życie bywa bogatsze od statystyki. W Poznaniu zdarzyło się dwóch braci w różnym wieku, którzy mieli identyczne profile DNA. Z naszego punktu widzenia byli jak jednojajowe bliźniaki. Inny nieprawdopodobny przypadek znany jest z annałów bydgoskiej medycyny sądowej. Tam sąd skierował na badania w celu wykluczenia ojcostwa... kobietę. Okazało się, że posądzana pani była kiedyś panem, a potem zmieniła płeć. Operacyjnie i metrykalnie. Wcześniejszego ojcostwa nie mogła się jednak wyprzeć. W Lublinie zaś koledzy stwierdzili, że bracia bliźniacy mają dwóch różnych ojców! Problemem może być też czułość metody. Obecne są tak czułe, że czasem się boję, że coś przyleci z wiatrem, a my to oznaczymy. Dlatego tak skrupulatnie oddzielamy dowody rzeczowe od materiału porównawczego. Mogą się bowiem pojawiać błędy wynikające z zanieczyszczenia jednego drugim. Są też błędy związane z metodą badania. Przy powielaniu DNA enzym namnażający może się pomylić. Na szczęście na horyzoncie jawi się już era badania bezpośredniego, do którego wystarczy pojedynczy łańcuch DNA, w którym będzie można obejrzeć kolejność zasad nukleotydowych. I to metodą fizyczną (analiza obrazu), a nie chemiczną. To pozwoli też powiedzieć, jak stare jest badane DNA, czyli że np. podejrzany co prawda zetknął się z materiałem biologicznym ofiary, ale nie w czasie popełnienia zbrodni. Takie metody są pewnie horrendalnie drogie? Jak wszystko co nowe. Proszę pamiętać, że zsekwencjonowanie pierwszego ludzkiego genomu kosztowało miliony dolarów. Dziś wystarczy na to ledwie kilkanaście tysięcy, a jest już rozpisany konkurs „genom za 1000 dolarów”, do którego stanęło wiele` firm. Dwie stwierdziły, że potrafią zsekwencjonować ludzki genom w jeden dzień, a jedna (Life Technologies Corp.) ma to zrobić już za 1000 dolarów. Maszyny, które to potrafią, mają być dostępne pod koniec roku. Tyle że są drogie (od 150 do 740 tys. dol.). Technika, jej zmiany, to mniejszy problem. Proszę pomyśleć, jak zmieni się świat, gdy każdy przy urodzeniu dostanie płytę z własnym genomem. Do kogo mogą trafić te dane? Jak je wykorzystywać? Czy da się uszczelnić system tak, by miał do niego dostęp tylko właściciel i jego lekarz? W najgorszym przypadku może dojść do powstania systemu kastowego opartego o „genetyczne możliwości” jednostki. To oznaczałoby koniec marzeń. Ktoś od dziecka chciał zostać konstruktorem silników rakietowych, ale nie przyjęto go do pracy, bo miał gen podatności na berylozę (przewlekła choroba wywołana ekspozycją na związki berylu). Kogoś nie przyjęto na kosztowne studia, bo będzie krótko żył. Ubezpieczyciel naliczył horrendalne stawki, bo ktoś jest podatny na choroby. Pracodawca będzie chronił siebie przed roszczeniami o chorobę zawodową, ubezpieczalnia – przed kosztami leczenia. Niby wszystko w porządku, ale gdzie miejsce na ludzkie marzenia, prywatność i wolność osobistą? Wróćmy do ustalania ojcostwa. Teraz to chyba łatwo dostępne? No, bez przesady, ale firm oferujących taką usługę jest już sporo. I niestety prawie wszystkie wyznają zasadę: „nas pytają o ojcostwo; nie obchodzi nas matka”. Tymczasem badanie tylko pary: ojciec-dziecko niesie ze sobą poważne niebezpieczeństwa. Przy pokrewieństwie niesłusznie pozwanego z biologicznym ojcem można wydać złą opinię. Bez matki często nie da się osiągnąć minimalnych progów i potwierdzenia, i wyłączenia – ludzie płacą jak za DNA, a dostają byle co. Nie wychwycimy przypadków zamiany noworodków, a bez tego opinia o ojcostwie będzie ewidentnie „nie na temat”. Bez matki i identyfikacja pozwanego, i dziecka jest niepełna. Do tego jeśli robi się badania bez zgody (albo i wiedzy) matki, łamie się jej prawa opiekuńcze. Najwyższy czas, by wszystko to jakoś uregulować. Proszę zwrócić np. uwagę na kwestię surogatek. Na szczęście w polskim prawie jest już zapis, że matką jest kobieta, która urodziła dziecko. Niezależnie od tego, czyj był materiał genetyczny. Inaczej nie doszlibyśmy z tym do ładu. Podobnie z ojcostwem. W Cesarstwie Rzymskim ojciec musiał uznać dziecko. W Kodeksie Napoleońskim z 1804 r. zapisano: Ustalanie ojcostwa jest zabronione. Zgodnie z nim w małżeństwie rodzą się wyłącznie dzieci małżeńskie, a ich ojcem jest mąż matki. Do końca lat 80. ojcostwo weryfikowało się głównie na podstawie badań grupy krwi mężczyzny, którego wskazała matka. W większości przypadków opinia brzmiała: „Ojcostwa nie można wykluczyć”. W USA po wprowadzeniu analiz DNA do ustalania ojcostwa okazało się, że 30 proc. małżeńskich dzieci nie ma genetycznie nic wspólnego z mężem matki. We Francji – 12 proc., w Anglii 25... Rzeczywiście, były i takie badania, które w pewnych krajach i grupach etnicznych wykazały zatrważający odsetek „owoców niewierności”, ale w Polsce nie jest pod tym względem tak źle. Pracując nad doktoratem, przeprowadzałem badania pokrewieństwa na podstawie analiz krwi we wsi Bejsce (dawne woj. kieleckie), gdzie zachowane są najstarsze księgi metrykalne w Polsce, sięgające bodajże XIV w. I proszę sobie wyobrazić, że na 200 przebadanych osób było 0 (słownie „zero”!) dzieci innego ojca niż mąż matki. We Wrocławiu na podobną liczbę zbadanych wykryłem jeden taki przypadek. W jednej z ostatnich prac na ten temat przeczytałem, że w tej samej populacji odsetek dzieci pozamałżeńskich jest znacząco wyższy w małżeństwach zawartych „z interesu” niż w związkach „z miłości”, która przecież podobno szybko mija. Czasy się zmieniają... To prawda, od moich badań minęło półtora pokolenia i dziś wyniki mogłyby być inne. Sądzę jednak, że w Polsce nadal z ojcostwem dzieci małżeńskich jest dobrze lub bardzo dobrze. Zresztą swój doktorancki materiał zamroziłem i po 20 latach powtórzyłem na nim badania, tym razem używając analizy DNA. Nie zmieniło to wyników ani na jotę. Co nie znaczy, że nie mamy procesów o ustalenie ojcostwa. Rocznie jest ich w kraju ok. 15 tysięcy. Ale – paradoksalnie – badania DNA zmniejszyły tę liczbę. Wcześniej dawało się co najwyżej powiedzieć, kto nie może być ojcem. Teraz przyjętym minimalnym progiem pewności ojcostwa jest 99,999 proc. Przed pobraniem materiału we Wrocławiu każdy czyta ostrzeżenie: Badania ujawnią obiektywną prawdę. Od momentu pobrania krwi sprawa ma bieg nieodwracalny, niezależnie od skutków. Od 1997 r. ojcostwo można też ustalić w okresie prenatalnym, czyli przed narodzeniem dziecka. Jest to potrzebne szczególnie w przypadkach, gdy ciąża może być wynikiem przestępstwa. We Włoszech badania poaborcyjnych płodów wykazały, że ojcem niemal co czwartego z nich był „legalny” partner matki, a nie gwałciciel czy jej bliski krewny. W Polsce ten odsetek też wynosi ok. 20 proc. Dobrze jest być genetykiem sądowym w Polsce? Cóż, w naszej pracy mało co jest uregulowane. Proszę sobie wyobrazić, że reguluje ją chyba najstarszy obowiązujący akt prawny, a mianowicie dekret Bieruta o biegłych. Pojawiają się coraz liczniejsze laboratoria, które wykonują badania genetyczne tanio, co jednak nie znaczy, że dobrze. Istnieje co prawda komisja atestacyjna przy Polskim Towarzystwie Medycyny Sądowej i Kryminalistyki, ale prywatne firmy do takiej atestacji zwykle nie przystępują, wymawiając się posiadaniem „lepszych” atestów zagranicznych, przyznawanych odpłatnie. Co warta może być taka atestacja, najlepiej świadczy historia, jaka przydarzyła się kiedyś naszemu laboratorium, które początkowo też brało w niej udział. Rzecz fatalna: osoba, która przepisywała wyniki, pomyliła się, przepisała je z błędem i takie wysłała do komisji. I co? I oczywiście dostaliśmy wtedy ten atest.
Statystyki są nieubłagane – liczba mnogich ciąż rośnie. W ostatnich 20 latach o połowę. Z danych GUS wynika, że w 2007 r. w Polsce urodziło się 9104 bliźniąt – 2,34 proc. ogółu urodzeń.
Według szacunków za dekadę już co dwudziesta ciężarna urodzi bliźnięta, a za 40 lat być może nawet co druga. I to mimo że Homo sapiens „z natury” jest tzw. gatunkiem monoowulacyjnym, co oznacza, że w jednym cyklu płodności u samicy dojrzewa jedno zdolne do zapłodnienia jajeczko. Podobnie jest u naszych najbliższych kuzynów – szympansów, goryli i orangutanów, gdzie opisywana w niewoli częstość bliźniaczych urodzeń wynosi odpowiednio 2,36 proc., 0,75 proc. i 1,1 proc. Eksperci nie są zgodni co do przyczyn wzrostu liczby bliźniąt. Jedni upatrują ich głównie w zmianach środowiska i sposobu odżywiania. Obecne zarówno w mięsie zwierząt hodowlanych, jak i w glebie czy wodzie substancje hormonopodobne mogą zwiększać liczbę komórek jajowych dojrzewających jednocześnie w jednym cyklu. Inni twierdzą, że „winne” są socjologia i demografia – kobiety coraz później decydują się na dziecko, a u 40-latki szansa na bliźniaki rośnie sześciokrotnie (to efekt podwyższonego stężenia hormonu FSH w przysadce, które poza tym również jest dziedziczne). W USA bliźnięta stanowiły ponad 1/5 urodzeń u kobiet powyżej 45. roku życia i tylko 2 proc. u nastoletnich matek. Nie bez znaczenia jest też rozwój technik wspomaganego rozrodu – zarówno stymulacji hormonalnej, jak i zapłodnienia in vitro. Z danych jednej tylko Kliniki Położnictwa i Ginekologii w Warszawie wiadomo, że o ile do końca XX w. odsetek porodów bliźniaczych nie przekraczał 1,5 proc., to w minionej dekadzie wzrósł do niemal 5 proc., z czego 1/5 była wynikiem stosowania technik wspomaganego rozrodu. Trzeba pamiętać, że te dane odnoszą się tylko do popularniejszych bliźniąt dwujajowych, zwanych fachowo dizygotycznymi. Taka para dorasta co prawda we wspólnej macicy, ale powstaje w wyniku niezależnego zapłodnienia dwóch komórek jajowych dwoma różnymi plemnikami. Bywa, że pochodzącymi od dwóch różnych ojców. Ma zatem ze sobą tyle wspólnego co zwyczajne rodzeństwo. Takie heterozygotyczne bliźnięta mogą np. mieć różny kolor skóry. Znany jest przypadek angielskich bliźniaczek, których rodzice sami pochodzili z mieszanych rasowo małżeństw. Jedna z dziewczynek ma jasną skórę i blond włosy, druga zaś i skórę, i włosy ma bardzo ciemne. Szanse na to, że w dwóch plemnikach i dwóch jajeczkach znajdowały się różne zestawy genów odpowiedzialnych za kolor skóry i że „białe” trafiły akurat na „białe”, a „czarne” na „czarne”, określono jako mniej niż jedna na milion. Więcej emocji budzą jednak bliźnięta monozygotyczne powstałe z jednego jajeczka matki. Są zawsze (no, prawie) tej samej płci i wyglądają niemal identycznie. Przyczyna podziału pojedynczego zapłodnionego jaja na dwa niezależne byty jest nieznana, a częstość urodzin takich bliźniąt jest zbliżona na całym świecie (0,3–0,4 proc.). Identyczne bliźniaki dzielą ze sobą nie tylko macicę, ale i łożysko, a często także błony płodowe. W takich parach dochodzi np. do podkradania krwi i jeden z płodów rozwija się kosztem drugiego. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do obumarcia jednego z bliźniąt jeszcze w macicy. Bywa, że bliźniaka odkrywa się po latach, przy okazji badań kontrolnych, jako masę komórek tkwiących w płucu czy jamie brzusznej. Czasem bliźnięta są zrośnięte. Najbardziej uznana teoria mówi, że dzieje się tak, gdy zygota dzieli się bardzo późno, po 12 i więcej dniach od zapłodnienia, i wtedy nie do końca się to udaje. Mniej więcej 1/4 identycznych bliźniąt można by nazwać lustrzanymi. Powstają, gdy zapłodnione jajo „decyduje się” podzielić na dwa stosunkowo późno (ok. siódmego dnia). Takie bliźniaki różnią się niczym lustrzane odbicia, jedno jest np. prawo-, a drugie leworęczne, jedno ma pieprzyk na lewym, a drugie na prawym ramieniu itp. Dzięki postępom genetyki udało się odkryć istnienie nieznanych wcześniej typów bliźniąt, np. seskwizygotycznych. W 2007 r. opisano parę, która po matce dziedziczyła dokładnie te same geny, a po ojcu – różne. Był to efekt zapłodnienia jaja przez dwa plemniki i losowego odrzucenia jednego kompletu genów w trakcie podziału tak powstałej zygoty. Jedno z nich było hermafrodytą, drugie – chłopcem.
Postrach podróżników, codzienność milionów mieszkańców Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Przeciwko malarii nie można się zaszczepić, ale można się przed nią bronić. Skutecznie.
Najpierw cichy bzyk, potem ukłucie, na końcu swędzący bąbel. Spotkanie z komarem może mieć jednak o wiele groźniejszy finał, jeśli wraz z drażniącą śliną owad wpuści do naszej krwi niebezpieczne pasożyty – zarodźce malarii. Malaryczna gorączka może nie tylko zepsuć urlop. Jej konsekwencje czasem odczuwa się przez resztę życia, a jeśli turysta ma pecha i zarazi się wyjątkowo złośliwą „wersją” pasożyta – grozi mu nawet śmierć. Najbardziej znane pasożytujące na człowieku gatunki zarodźca to: Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium malariae i Plasmodium ovale. Każdy rezyduje w nieco innym rejonie geograficznym (choć zasięgi występowania się nakładają), każdy wywołuje nieco inną postać choroby i każdy w inny sposób reaguje na dostępne medykamenty. Najciężej przebiega zakażenie Plasmodium falciparum. Atakuje największymi watahami i uodpornił się na największą liczbę leków (na pograniczu Kambodży i Tajlandii spotykano zarażonych, u których był oporny nawet na najnowsze chemoterapeutyki – artemizyniny). Z kolei w Azji z ukłuciem komara można złapać małpią odmianę: Plasmodium knowlesi. Dlatego tak ważne jest, żeby jeszcze przed wyjazdem do potencjalnie malarycznej strefy jak najwięcej dowiedzieć się o lokalnej specyfice zarodźców i przenoszących je komarów. Od tego zależy wybór najwłaściwszej profilaktyki. GDZIE MOŻNA JĄ ZŁAPAĆ Uznaje się, że najwyższe ryzyko zakażenia jest w Afryce Zachodniej i na wyspach Oceanii. W niektórych obszarach choroba występuje endemicznie, przez cały rok, w innych pojawia się tylko w porze deszczowej i ciepłej. Ale malarię można złapać także w Tadżykistanie, Azerbejdżanie, Meksyku, a do niedawna (2008 r.) w Turkmenistanie i Maroku. Zresztą nawet w krajach uznawanych za od niej wolne nie należy czuć się w stu procentach bezpiecznie. Owady nie uznają granic i można się zarazić np. w Egipcie przy granicy z Sudanem czy w Turcji na styku z Iranem i Irakiem. A nawet nie wyjeżdżając wcale za granicę. Choć trudno w to uwierzyć, w naszym kraju jeszcze całkiem niedawno (z ewolucyjnego punktu widzenia, bo w latach 20. ub.w.) choroba ta była endemiczna, lokalna, roznoszona przez nasze komary. W 1921 r. odnotowano ok. 52 tys. zachorowań. I dziś – przynajmniej teoretycznie – nie można wykluczyć krótkotrwałego roznoszenia zarodźców przywleczonych z zagranicy (np. w ciele podróżnika). JAK SIĘ ZABEZPIECZYĆ Zanim pognamy do apteki po zestaw leków przeciwmalarycznych (można je dostać tylko na receptę!), warto najpierw realnie ocenić ryzyko zachorowania. Bo choć malaria to choroba groźna, preparaty przeciw niej też nie są bez wad. Lista możliwych niepożądanych skutków jest długa: zgaga, niestrawność, nudności, wysypki skórne, uczulenie na słońce (zwłaszcza po doksycyklinie), owrzodzenia w ustach, zawroty głowy, bezsenność i koszmary (po meflochinie także niepokój, podniecenie i depresja). Prymachina jest niebezpieczna głównie dla mężczyzn (może u nich wywołać groźną niedokrwistość), tabletki doksycykliny, jeśli utkną w dolnej części przełyku, mogą wywołać bolesne nadżerki. Rodzaj profilaktyki zależy też od tego, co zamierzamy robić i gdzie będziemy mieszkać na egzotycznych wakacjach. Biznesmenowi udającemu się na kilka dni do afrykańskiej stolicy, nocującemu w dobrym hotelu i spędzającemu większość czasu w klimatyzowanych salach konferencyjnych wystarczy zakrywające ciało ubranie, najlepiej spryskane repelentem (ewentualnie preparatem zawierający DEET, czyli dietylotoluamid lub pikardynę – związki dezorientujące insekty). Z kolei globtroter wybierający się na tramping po południowej Azji powinien zaopatrzyć się w impregnowaną insektycydem moskitierę, repelenty i spory zapas leków, nie tylko profilaktycznych, ale też potrzebnych do leczenia. Na wszelki wypadek. Obecnie stosuje się m.in. atowakwon z proguanilem, pirymetaminę z sulfadoksyną albo artemeter z lumefantryną/halofantryną. Im dokładniej określisz miejsce wyjazdu, tym lepiej. Ryzyko może być bowiem bardzo różne w obrębie jednego kraju, a nawet prowincji, nie mówiąc o porze roku. Krok pierwszy: sprawdź, czy kraj znajduje się na liście endemicznych obszarów malarii WHO www.who.int/malaria/publications/ country-profiles. Krok drugi: jeśli po takiej wirtualnej podróży dojdziesz do wniosku, że ryzyko zakażenia jest realne, skonsultuj się ze specjalistą medycyny tropikalnej. Jeśli w okolicy nie ma takowego, idź do lekarza rodzinnego. Warunek: trzeba mu jak najszczegółowiej opowiedzieć o wszystkich swoich dolegliwościach. Wybór preparatu zależy m.in. od stanu zdrowia podróżnika (chore nerki, łuszczyca), od tego, czy jest w ciąży, jakie leki przyjmuje na co dzień (z niektórymi może dochodzić do groźnych interakcji), a także w jakim jest wieku. W miarę możliwości przed podróżą powinniśmy się zaopatrzyć w zalecane preparaty i lekarstwa. Jeśli w trakcie wyprawy poczujesz się źle, koniecznie zgłoś się do miejscowego medyka. Może nie dysponuje europejskim sprzętem, ale doświadczenie w leczeniu tej choroby ma z pewnością ogromne. Bywa, że objawy pojawiają się dopiero po powrocie. Warto o tym pamiętać i nie zrzucać winy za złe samopoczucie, na przykład na grypę. Wizyta u lekarza obowiązkowa. ŚPIJ SPOKOJNIE Roznoszące pasożyty komary są aktywne głównie nocą. Ryzyko rośnie więc, jeśli zamierzamy spędzać sporo czasu na otwartej przestrzeni po zachodzie słońca. Pora największej aktywności różni się u poszczególnych gatunków. Większość wylatuje na łowy o zmroku, ale niektóre pożywiają się powtórnie około północy (i wtedy najczęściej dochodzi do zakażenia pasożytem), inne – tuż przed świtem, a te południowoamerykańskie – także w ciągu dnia. Nie ma co panikować. Nie każdy komar zaraża. W ostatniej dekadzie w niektórych krajach afrykańskich populacja komarów spadła ponadstukrotnie. Część zakażonych insektów wybiera teraz zamiast człowieka inną „restaurację”, np. bydło albo szczury, co również przerywa łańcuch zakażeń. MALARIA. HISTORIA CHOROBY Pierwsze objawy pojawiają się 10–15 dni po ukłuciu przez zakażonego komara i przypominają grypę. Chorego męczą bóle mięśni, ból głowy (czasami z łzawieniem), nie ma apetytu i czuje się non stop zmęczony. typowy obraz malarii to pojawiające się co 2–3 dni (w zależności od odmiany pasożyta) oraz trwające 4–8 godzin napady wysokiej gorączki z dreszczami, potami i osłabieniem. W zakażeniu najgroźniejszym Plasmodium falciparum napady mogą występować codziennie albo powtarzać się w nieregularnych odstępach. Nieleczona choroba niszczy czerwone krwinki, wątrobę, śledzionę i nerki, uszkadza serce, a niekiedy prowadzi do powstania nowotworu. Gatunki Plasmodium vivax i Plasmodium ovale mogą się przyczaić w organizmie i zaatakować nawet kilka lat później. Podatność na chorobę zależy od odziedziczonych po rodzicach genów. one determinują też prawdopodobieństwo powikłań. W krajach, gdzie malaria występuje endemicznie, co roku choruje ok. 225 mln ludzi, a prawie 800 tys. umiera. Szczególnie uważać powinny kobiety w ciąży, gdyż podwyższona temperatura ciała i zmieniony skład potu dodatkowo przyciągają komary. Szacuje się, że w afryce z powodu tej choroby umiera co roku blisko 10 tys. ciężarnych i 200 tys. niemowląt. komary zakażają ok. 30 tys. turystów odwiedzających malaryczne rejony. LEKI PRZECIWMALARYCZNE ATOWAKWON-PROKWANIL (Malarone) Zalety: Dobry na niespodziewane i krótkie podróże. Wystarczy zacząć go brać 1–2 dni przed wyjazdem i 7 dni po powrocie. Bezpieczny. efekty uboczne tylko u 1 proc. turystów. Wady: trzeba go brać codziennie (i pamiętać o tym). Drogi, zwłaszcza jeśli podróż trwa długo. Nie mogą go brać kobiety w ciąży i karmiące oraz osoby z uszkodzonymi nerkami. CHLOROCHINA Zalety: Dobra na długie podróże, bo wystarczy ją łykać raz w tygodniu. Bezpieczna dla ciężarnych. osoby, które z powodu reumatyzmu przyjmują pochodne chlorochiny, nie muszą stosować dodatkowej profilaktyki. Wady: coraz częściej pasożyty są oporne na lek. Może on nasilać objawy łuszczycy. trzeba zacząć go brać na tydzień przed wyjazdem i 4 tygodnie po powrocie. DOKSYCYKLINA Zalety: Polecana na nieplanowane i krótkie podróże. Wystarczy zacząć ją brać 1–2 dni przed wyjazdem. Jeden z najtańszych tego typu leków na rynku. osoby, które już przyjmują ten antybiotyk z powodu trądziku, nie muszą stosować dodatkowej profilaktyki. Zapobiega także innym infekcjom (riketsjami czy krętkami), co może być korzystne, jeśli planujemy noclegi pod namiotem czy pływanie w rzece. Wady: Konieczność przyjmowania leku codziennie. często wywołuje kłopoty żołądkowe. Nie mogą go brać kobiety w ciąży i dzieci do 8. roku życia. Nasila wrażliwość skóry na słońce. trzeba go zażywać jeszcze 4 tygodnie po powrocie. U kobiet może zwiększać ryzyko grzybicy pochwy. MEFLOCHINA (lariam) Zalety: Wygodna przy dłuższych wyjazdach, wystarczy ją brać raz w tygodniu. Może być stosowana w ciąży. Wady: coraz częściej spotyka się oporne zarodźce. Nie może być podawana w niektórych chorobach psychicznych ani epilepsji, niezalecana przy arytmii. trzeba zacząć ją brać przynajmniej 2 tygodnie przed wyjazdem i 4 tygodnie po powrocie. PRYMACHINA Zalety: Najskuteczniej zapobiega malarii wywoływanej przez Plasmodium vivax, dobry wybór przy podróży w rejony zasiedlone głównie przez ten gatunek zarodźca. Dobra na niespodziewane i krótkie wyjazdy. Wystarczy zacząć ją brać 1–2 dni przed wyjazdem i 7 dni po powrocie. Wady: trzeba ją brać codziennie. Przed zapisaniem trzeba zrobić test na poziom tzw. G-6-pD, a to wydłuża procedurę otrzymania leku. Niewskazany dla kobiet w ciąży ani karmiących. często wywołuje kłopoty żołądkowe.
Zdrowotna awaria może się przytrafić każdemu podczas wymarzonego wyjazdu. Apteczka w podróży powinna być czymś tak obowiązkowym jak ta w samochodzie.
Najlepiej kompletować ją indywidualnie, biorąc pod uwagę własne zdrowie i samopoczucie (np. czy jesteśmy podatni na przeziębienia albo jak „mocny” mamy żołądek), ale także charakter wyprawy i specyfikę miejsca, do którego się jedzie. Z innymi problemami może się spotkać ktoś, kto zamierza spędzić weekend w Paryżu, a z innymi ten, kto przez dwa miesiące będzie przemierzał rowerem bezdroża Ameryki Południowej. Jak duża powinna być apteczka? Służy ona raczej jako ubezpieczenie od zdarzeń nieprzewidzianych, a trudno przypuszczać, by wszyscy uczestnicy wyprawy zachorowali jednocześnie na to samo (zasada nie dotyczy dolegliwości żołądkowych, ale te można złagodzić także środkami niemedycznymi). Przed wyjazdem warto dowiedzieć się, ile tabletek potrzeba na tzw. kurs leczenia. Dotyczy to m.in. antybiotyków – trzeba je brać przez określony czas, a nie tylko do ustąpienia objawów. Większość leków jest jednak objawowa, czyli przyjmujemy je tylko wtedy, gdy źle się czujemy (im dłuższy wyjazd, tym większe prawdopodobieństwo, że coś nas dopadnie). Na koniec pozostaje jeszcze czysta ekonomika – duża apteczka jest po prostu ciężka, zabiera więcej miejsca i wydamy na nią więcej pieniędzy. Niezależnie od tego, co włożymy do naszej apteczki, warto wiedzieć, że: Żelazną pozycję powinny w niej zajmować leki, które przyjmujemy stale albo istnieje duże prawdopodobieństwo, że będą potrzebne, np. środki zobojętniające dla tych, co cierpią na dolegliwości typu wrzodowego, czy leki łagodzące chorobę lokomocyjną (bodaj najbardziej znany jest aviomarin, ale przeciwwymiotnie działają też niektóre leki przeciwalergiczne: z cynaryzyną – Cinnarizinum, z difenhydraminą – Apap Noc, z chlorfenoksaminą – Gripex Noc. Ich wadą jest to, że przytępiają zmysły). Wszystkie dostępne bez recepty środki mają tzw. pułap skuteczności, co znaczy, że większa ilość tabletek nie da lepszego efektu, a co najwyżej może nasilić działania niepożądane. Warto przeczytać skład leku albo spytać farmaceutę, żeby nie wozić kilku preparatów o tym samym składzie (np. Apapu i Panadolu – oba zawierają paracetamol). Nawet najlepiej wyposażona apteczka nie zastąpi zdrowego rozsądku i przestrzegania podstawowych zasad higieny. Nie oznacza to, że mamy rezygnować z lokalnych przysmaków czy atrakcji w rodzaju przemarszu przez dżunglę. Trzeba jednak pamiętać, że nasz żołądek nie jest przyzwyczajony do obcej kuchni, a układ odpornościowy może niekonwencjonalnie zareagować np. na ukąszenia egzotycznych owadów. Oprócz leków trzeba zadbać przed wyjazdem o zalecane w danym kraju czy regionie szczepienia, i to z odpowiednim wyprzedzeniem, żeby organizm zdążył wytworzyć odporność, zanim znajdziemy się „na obcej ziemi”. Apteczkę należy aktualizować przed każdym wyjazdem. Bandaże i plastry są „długowieczne”, ale przeterminowane leki mogą być niebezpieczne. O tym, jak przygotować się do wyprawy, dowiesz się od specjalisty medycyny podróży. Miejsca, gdzie uzyskasz profesjonalną poradę, znajdziesz m.in. na stronie Centrum Informacji Medycyny Podróży. www.cimp.pl NASZ EKSPERT RADZI Profilaktyka jest tańsza niż leczenie i warto o tym pamiętać także w czasie podróży. Na przykład o tym, że zanieczyszczone produkty spożywcze i woda są częstym źródłem zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby typu A, zwanym potocznie żółtaczką pokarmową. Dlatego zawsze myj i susz ręce przed posiłkiem, pij wyłącznie butelkowaną lub przegotowaną wodę. Unikaj kostek lodu w napojach, a także niegotowanego mięsa i skorupiaków. W krajach tropikalnych myj oraz obieraj owoce i warzywa. Stosuj preparaty odstraszające owady, np. komary, które przenoszą m.in. malarię i żółtą gorączkę. Jeśli mimo takiej ostrożności nie będziesz się czuł najlepiej po powrocie do kraju, nie zwlekaj z udaniem się do lekarza. PRZED WYJAZDEM sprawdź, czy nie powinieneś dodatkowo zabrać: tabletek lub urządzeń do uzdatniania wody, zarówno tej do mycia zębów, jak i np. owoców, które zamierzasz jeść na surowo. W tropikach wodę do mycia (ale nie do picia!) można przystosować, wlewając ją do worków przeznaczonych na mocz (do kupienia w aptece, jałowe lub niejałowe, kosztują grosze) i kładąc je na słońcu. Po kilku godzinach większość drobnoustrojów ginie w wysokiej temperaturze. Zaletą worków jest to, że po zrolowaniu zajmują bardzo mało miejsca. moskitiery – najlepiej impregnowanej (np. permetryną) – jeśli wybierasz się w rejony malaryczne. Mogą też być potrzebne leki przeciwmalaryczne. repelentu przeciw owadom – na przykład kleszczom, które roznoszą m.in. boreliozę i wirusy zapalenia mózgu. APTECZKA „ZIELONA” Włóż do niej te leki, które zwykle i tak masz w domu, żeby z każdym głupstwem nie biec do lekarza. środki przeciwbólowe – do wyboru leki z paracetamolem (np. Acenol, Apap, Codipar, Defalgan, Efferalgan, Grippostad, Panadol, Tabcin), kwas acetylosalicylowy (aspiryna) lub jego pochodne (ibuprofen i naproksen). Dodatkowe zalety: środki te działają także przeciwgorączkowo (przeziębienia!) i przeciwzapalnie. leki przeciwbiegunkowe – ich zadaniem jest łagodzenie tzw. biegunki podróżnych. Najpopularniejsze są preparaty z loperamidem (np. Imodium, Stoperan), które szybko i skutecznie hamują ruchy jelit. Łagodniej, ale również przeciwbakteryjnie działają środki zawierające sole bizmutu (np. PeptoBismol) albo taniny (Tanninum Albuminatum, Salotannal). Zażywając je, trzeba dużo pić, bo wiążą one wodę. Uwaga! Takie leki nie wyleczą „prawdziwego” zatrucia czy zakażenia. Wskazana jest rozwaga w ich zażywaniu, bo np. przy ostrym zatruciu mogą bardziej zaszkodzić, niż pomóc (zatruciu zwykle towarzyszy gorączka). Zahamowanie motoryki jelit sprawia bowiem, że toksyna dłużej w nich pozostaje i ma większe szanse dostać się do krwi i zatruć nas naprawdę. plastry z opatrunkiem – w kilku rozmiarach; jeśli spędzamy urlop nad wodą, warto postawić na wodoodporne. krople do oczu – przydatne zwłaszcza w miejscach, gdzie nie ma bieżącej wody albo jest ona wątpliwej jakości. Pozwalają bezpiecznie przemyć oko i usunąć luźne ciała obce (np. ziarnka piasku) – w takim przypadku sprawdzą się jednorazowe fiolki ze zwykłą solą fizjologiczną. Oczom podrażnionym ostrym słońcem czy słoną wodą ulgę przynoszą sztuczne łzy (Artelac, Biolan, Hyabak, Systane, Tears Naturale). środek dezynfekujący – do otarć, skaleczeń. Na przykład woda utleniona, dostępna również w lżejszej i bardziej „przenośnej” postaci żelu (np. peroksyżel). Alternatywa: woda kolońska albo mocny alkohol. W teren warto wziąć jednorazowe chusteczki dezynfekujące. preparat łagodzący oparzenia słoneczne – np. pantenol. coś na złagodzenie ukąszenia owadów – leki przeciwświądowe (np. phenazolinum, fenistil, dermophenazol, flos lek stop, kamagel żel, soventol 2% żel) albo krem lub żel, lub maść ze sterydem (np. 0,5% krem z hydrokortyzonem). APTECZKA „ŻÓŁTA” Ryzyko urazów jest większe, a możliwości uzyskania szybkiej i kwalifikowanej pomocy medycznej – mniejsze. Prócz leków wymienionych w apteczce „zielonej”, zabierz: zestaw bandaży – najlepiej samotrzymające (np. Coban, Vetrap), przynajmniej w dwóch szerokościach. Nie zsuwają się, kiedy się ruszamy, nie przyklejają do włosków, mogą być użyte wielokrotnie (zaleca się zdjąć je na noc). Jeżeli kontuzja to twoje drugie imię, dołóż półsztywne opaski unieruchamiające (np. SoftCast) na wypadek zwichnięcia czy nawet złamania bez przemieszczenia. plastry „żelowe” – np. Tegaderm, Mepitel, Medipore. Przydatne przy rozleglejszych otarciach, oparzeniach, ranach tłuczonych. Absorbują krew i wysięk, ułatwiają gojenie, nie trzeba ich często zmieniać, utrzymują wilgotność tkanek, zapobiegają zakażeniu, amortyzują ucisk (np. w bucie). opatrunki antyseptyczne – np. Suprasorb A+Ag (z alginianem wapnia i srebrem), Mepilex Ag. Działają przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo. leki na nudności i chorobę wysokościową – z prometazyną lub acetazolamidem (tylko na receptę). maść lub krem z antybiotykiem albo środkiem antyseptycznym – na zranienia i otarcia. Te z antyseptykiem można kupić bez recepty, np. Betadine – maść z jodem, Tormentiol – maść z sulfobitumianem amonu, Argosulfan, Dermazin – preparaty z solami srebra. Recepty nie potrzeba również na maść z antybiotykiem (Tribiotic, Ung. Neomycini) albo ze sterydem (Hydrocortisonum 0,5% – ale wyższe stężenia są już na receptę). APTECZKA „CZERWONA” Na takim wyjeździe raczej nie ma co liczyć na szybką i kwalifikowaną pomoc medyczną. Najlepiej gdyby w apteczce znalazło się wszystko, co zostało wymienione w apteczkach „zielonej” i „żółtej” plus medykamenty z listy poniżej. Uwaga: staramy się zamieniać postać leku, żeby zminimalizować wagę i objętość bagażu. Zamiast środków w płynie bierzemy tabletki albo proszek, który w razie potrzeby można rozpuścić w wodzie (nawet woda utleniona jest w tabletkach – Pertlenon), a zamiast maści lub żelu – zasypkę. preparaty elektrolitowe – przydają się przy biegunce lub wymiotach (gastrolit jest na receptę, ale bez recepty dostaniemy: Orsalit, Hydronea, Litorsal). Alternatywa: nawadniać organizm można też zwykłą przegotowaną wodą z cukrem lub solą (to też elektrolity). Dobrze działają także leki osłaniające, np. smecta (powleka przewód pokarmowy i wiąże „śmieci”). plastry z opatrunkiem i bez – w rolce i z metra, bo można je indywidualnie docinać w razie potrzeby; te bez opatrunku przydają się też do usztywniania np. zwichniętych palców. sztywne opaski unieruchamiające (ScotchCast) – to prawdziwy lekki gips. Jeśli się ma wprawę i dobrze go założy, zabezpiecza przed bólem i przemieszczeniem złamania na długi czas (pod taki opatrunek trzeba włożyć watę albo gazę dla amortyzacji). maść lub krem z antybiotykiem – na zranienia, oparzenia, stłuczenia, czyraki, pęcherze. antybiotyk w tabletkach – na niespodziewane a uciążliwe infekcje, np. zęba, migdałków, zapalenie oskrzeli, biegunkę bakteryjną, kłopoty z pęcherzem. Trzeba porozmawiać z lekarzem, który pomoże dobrać lek do regionu, pory roku, charakteru wyjazdu. plastry do zamykania ran (zamiast szycia) – tzw. steri-stripy. Można je kupić bez recepty, są dostępne w różnych wielkościach. talk lub zasypka z antyseptykiem – na odparzenia, drobne otarcia. garść sterylnych igieł i strzykawek – na wypadek, gdybyśmy musieli korzystać z lokalnej kliniki lub szpitala. W wielu krajach sprzęt jednorazowy wciąż jest luksusem i jeśli nie mamy własnego, możemy wyjść z przychodni z gorszą chorobą, niż tam trafiliśmy. sterylna gaza i kompresy do opatrywania ran (kilka opakowań) plus zwykły bandaż w rolce do ich umocowania. zestaw do tymczasowego zaplombowania zęba – np. DenTemp, Emergency Dental Kit, Dental First Aid Kit. W końcu w buszu trudno o dentystę, a co dopiero o znieczulenie. pęseta – do wyjmowania kleszczy i innych ciał obcych, które mogą się dostać pod skórę.
O rozpędzaniu „medycznego koła” - wywiad z profesorem J. Woy-Wojciechowskim
Profesor Jerzy Woy-Wojciechowski jest znanym lekarzem i kompozytorem, autorem wielu książek oraz muzyki m.in. do piosenki Agnieszki Osieckiej „Tylko nie pal!”.
OD CZEGO ZACZYNA SIĘ HISTORIA MEDYCYNY? Za ojca medycyny uznaje się powszechnie greckiego lekarza Hipokratesa. On pierwszy skodyfikował działania medyczne i spisał je w 70 księgach. CZYLI OJCEM ZOSTAŁ TROCHĘ ZA SPRAWĄ SZCZĘŚCIA. W KOŃCU PRZED NIM MOGLI BYĆ INNI, TYLE ŻE ICH PISMA NIE ZACHOWAŁY SIĘ DLA POTOMNYCH? Na pewno w medycynie wiele zależy od szczęścia. Nie można jednak zapominać, że zasługi tego medyka były naprawdę ogromne, a z jego spuścizny korzystano przez wieki. Przysięga Hipokratesa obowiązuje do dziś. Choć trzeba przyznać, w różnych epokach historycznych naginano jego słowa. Niektóre wersje były dalekie od oryginału i mocno zależne od politycznej koniunktury. Wiele zmian wynikało po prostu z rozwoju medycyny. Dziś trudno, by lekarz przysięgał, że nigdy nie użyje noża, bo nie mógłby poświęcić się chirurgii i innym zabiegowym dyscyplinom. CO PO HIPOKRATESIE? Historia rozwoju europejskiej medycyny, czy może szerzej: medycyny naszego rejonu świata, znaczona jest swego rodzaju kamieniami milowymi. Takim był pierwszy szpital, założony przez benedyktynów w VII w n.e. Takim była też akademia Awicenny, który ok. 1000 r. gromadził na Bliskim Wschodzie rzesze medyków i uczył ich praktycznych metod leczenia na przykładach. W tej historii są i polskie nazwiska. Wspomnę tu dwa XVI-wieczne. Wojciech Oczko był autorem pierwszej wyczerpującej rozprawy o kile, zaś Józef Struś, burmistrz Poznania i lekarz królów (Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta), wydał po łacinie pierwszą przekrojową rozprawę o tętnie. Za pierwszego polskiego lekarza z prawdziwego zdarzenia uznaje się jednak Andrzeja Świerada (to od niego wziął nazwę Świeradów Zdrój) urodzonego około 960 r. na południu Polski, być może w Oławie. Działał nie tylko w naszym kraju, ale też na terenie Bawarii, dzisiejszych Czech, Słowacji i Węgier. Jego podobizna jest nawet wyhaftowana na płaszczu koronacyjnym królów węgierskich. Światowe życie chyba jednak go nie bawiło, bo na starość został pustelnikiem. Umartwiał się tak dotkliwie, że zmarł z powodu zakażenia ran wywołanych wrastającym w ciało łańcuchem, którym się opasywał. MOŻNA ODNIEŚĆ WRAŻENIE, ŻE W DAWNYCH CZASACH MEDYCYNA BYŁA MOŻE NIE DODATKIEM, ALE TYLKO JEDNĄ Z WIELU DZIEDZIN UPRAWIANYCH PRZEZ UCZONYCH. SAM KOPERNIK BYŁ PRZECIEŻ LEKARZEM. W dzisiejszej dobie lawinowo rosnącej ilości medycznej wiedzy i wąskich specjalizacji trudno to sobie wyobrazić, ale dawniej ludzie mieli bardziej rozległe zainteresowania. Bywało, że rano przyjmowali pacjentów, po południu pisali wiersze, a nocami spoglądali w gwiazdy. Jeszcze sto lat temu, a więc we wcale nie tak odległych czasach, w medycynie nie było takich podziałów jak dziś, gdy jeden lekarz jest tylko od oczu, inny od żołądka, a jeszcze inny od kości czy skóry. Często bywało, że lekarz sam pobierał od pacjenta próbki, badał je pod mikroskopem, robił posiewy, a potem przygotowywał lek, który przekazywał choremu. TO DLACZEGO DZIŚ JUŻ SIĘ TAK NIE ROBI? Właśnie z powodu postępu. Jeżeli przyjąć, że Hipokrates wynalazł „medyczne koło”, i to koło toczyło się przez wieki, raz wolniej, raz szybciej, to wóz czy bryczkę wynaleziono dopiero w XIX w. Zaczęło się od Hansa Tiernera, który w 1804 r. wyodrębnił morfinę. Co prawda przetwory maku stosowano na Cyprze grubo ponad 4000 lat p.n.e., ale świadome użycie opiatów do znieczulenia to w miarę nowy wynalazek. W połowie XIX w. Wells, Morton i Simpson niezależnie od siebie zastosowali w tym samym celu gaz rozweselający. A gdy niedługo potem wynaleziono eter, po raz pierwszy w historii ludzie mogli być operowani bez bólu. Potem był Ignacy Semmelweiss – węgierski Żyd, który przez lata powtarzał swoim kolegom: myjcie ręce, gdy odchodzicie od sekcji, a idziecie badać pacjentów. Początkowo miano go za dziwaka. A przecież już 200 lat wcześniej o istnieniu mikroskopijnych żyjątek bytujących m.in. w zsiadłym mleku przekonywał Anton van Leeuwenhoek, kupiec bławatny i wytwórca mikroskopów (wyszlifował ich 28). Leeuwenhoeka wyśmiewano jeszcze głośniej niż Semmelweissa, ale wybitny francuski lekarz i bakteriolog Ludwik Pasteur potwierdził ich obserwacje: wokół nas roi się od niewidocznych gołym okiem, a niekiedy bardzo groźnych mikrobów. Tak zaczęła się era bakteriologii, a niedługo potem – szczepień i chemioterapeutyków, czyli substancji niszczących mikroby. Niestety, na początku był to przykry widok: wszyscy chirurdzy mieli zaczerwienione oczy i ręce pokryte plamami. Antyseptyki (fenol, lizol, karbol) były bowiem bardzo drażniące, a używano ich nie tylko do mycia pacjentów, ale także rozpylano w salach operacyjnych. Na szczęście pojawił się Joseph Lister, który wykombinował, że zamiast niszczyć bakterie, lepiej nie dopuszczać do ich pojawienia się. I tak antyseptyka ustąpiła miejsca aseptyce. Wreszcie na 5 lat przed XX wiekiem nikomu nieznany fizyk Wilhelm Roentgen odkrył dziwne promieniowanie, które nazwał promieniowaniem X. Dziś nie wyobrażamy sobie bez niego diagnostyki, choćby w stomatologii. A i tomografy komputerowe to przecież nic innego jak mocno unowocześniony rentgen. JAK WAŻNĄ ROLĘ W POSTĘPIE MEDYCYNY ODGRYWAŁ PRZYPADEK? Zwłaszcza historia odkrywania leków jest często historią przypadków. Weźmy fenacetynę. Kariera tego przeciwbólowego leku zaczęła się od dwóch studentów medycyny, którzy w małym niemieckim miasteczku poszli do apteki po naftalinę. Miała ona wyleczyć z gorączki psa jednego z nich. Kordialny aptekarz tak długo częstował ich jednak trunkami własnego wyrobu, że na koniec pomylił fiolki. Odkrywszy to następnego ranka, pobiegł do studentów, bojąc się, że zwierzę nie przeżyło zamiany. Tymczasem pies wyzdrowiał. Wspomnę jeszcze z dumą o naszym rodaku Kazimierzu Funku, dyrektorze Instytutu Higieny w Warszawie, który w 1911 r. nie tylko odkrył przyczynę awitaminozy B1, ale i nazwał leczącą ją substancję witaminą. I o Tadeuszu Reichmanie, chemiku, który co prawda wyemigrował do Szwajcarii, ale uważał się za Polaka. Też dokonał przypadkiem ważnego odkrycia. Chciał znaleźć sposób na produkcję syntetycznej kawy. Zamiast tego wytworzył kwas askorbinowy, czyli witaminę C. WYSIŁKI BADACZY I KUMULOWANIE TAKICH PRZYPADKOWYCH ODKRYĆ SPRAWIŁY, ŻE KOŁA MEDYCYNY TOCZYŁY SIĘ CORAZ SZYBCIEJ... O tak. Gdy w XIX w. można by ją przyrównać do bryczki, to na początku XX w. stała się autem, a za mojego życia przeszła w samolot, a potem rakietę. W 1901 r. następuje kolejny przełom: Karl Landsteiner odkrywa grupy krwi, co umożliwia w miarę bezpieczne jej przetaczanie. Wcześniej próbowano wykonywać transfuzje zarówno krwi ludzkiej, jak i zwierzęcej, ale nie wiedziano, dlaczego jednym razem krew pomaga, a innym – zabija. Później wydarzenia i przełomy następowały coraz szybciej. W latach 20. Best i Banting odkryli pierwszy hormon – insulinę, i zastosowali ją w leczeniu cukrzycy. Niedługo po nich Alexander Fleming dzięki naukowemu olśnieniu i przypadkowi odkrył pierwszy antybiotyk – penicylinę. Uratowała ona podczas II wojny światowej wielu, głównie amerykańskich, żołnierzy, choć wstydliwą tajemnicą jest, że większość dostawała ją z powodu... chorób wenerycznych. POLACY CZĘSTO WSIADALI DO TEJ BRYCZKI POSTĘPU? W dawnych wiekach nasi medycy byli szeroko znani, można powiedzieć, że kręcili kołem postępu, ale gdy przyszła era bryczki, u nas akurat doszło do rozbiorów. I wielu wybitnych uczonych, nie tylko medyków, zostało zawłaszczonych przez zaborców albo w ogóle nie mogło się przebić ze swoimi odkryciami. To przez rozbiory mało kto na świecie wie, że szybkość opadania krwinek (OB) Biernacki opisał wcześniej niż Westergren, że Leśniowski wcześniej niż Crohn opisał chorobę jelit, na którą cierpiał Beethoven. Warto wiedzieć, że pierwsze towarzystwo lekarskie na terenach od Wisły do Władywostoku powstało na początku XIX w. w Wilnie, z inicjatywy Jędrzeja Śniadeckiego, a pierwsze na ziemiach rosyjskich też założyli Polacy, w Petersburgu w 1901 r. WIELE MEDYCZNYCH WYNALAZKÓW MA KORZENIE W INNYCH DZIEDZINACH? Tak było ze sztuczną nerką. Jej wynalazca, niejaki Willem Johan Kolff, długo głowił się nad tym, jak można by oczyszczać krew ludzi, których nerki przestały działać. Pewnego razu zwierzył się ze zgryzoty przyjacielowi chemikowi, a ten przypomniał sobie, że niedawno na rynek weszło tworzywo, w które pakuje się parówki, niejaki celofan. Parówkowa osłonka okazała się strzałem w dziesiątkę i dzięki niej w 1940 r. przeprowadzono pierwszą dializę. Kolejny przykład transferu technologii to radar. W 1944 r. zastosowano go w wojskowości, a niedługo potem w obrazowaniu wnętrza ludzkiego ciała. Dziś nazywamy tę technikę ultrasonografią (USG). Lata 60. XX w. to era transplantacji; najpierw nerki, potem serca. My też mieliśmy w tej dziedzinie sukcesy. Byłem nawet (jako „ósmy hakowy”) przy pierwszej udanej transplantacji nerki dokonanej przez profesora Jana Nielubowicza, bo odrabiałem akurat u niego staż z chirurgii. HISTORIA MEDYCYNY NIE SKŁADA SIĘ Z SAMYCH SUKCESÓW... W ciągu tych tysięcy lat historii nie brakowało i błędów. Weźmy choćby tzw. okres wampiryzmu, czyli puszczania krwi na wszystko. Pod koniec XVIII w. krew upuszczano nawet na katar. I to sześciokrotnie! Biednemu Szopenowi też ciągle chcieli krew puszczać. Leczono go również modną w tym czasie, bo wynalezioną niewiele wcześniej przez Samuela Hanemanna homeopatią. Jak wiemy, nie pomogła. Już współcześnie, w 1949 r. uhonorowano Noblem autora lobotomii czołowej, którą stosowano u chorych psychicznie. Dziś wiemy, że prowadziło to do okaleczenia, a nie wyleczenia. Czasem przez jednego idiotę o dużym autorytecie postęp zatrzymywał się na dziesięciolecia. Na szczęście potem znów ruszał z kopyta. Często nie dzięki jakimś spektakularnym technologiom, lecz umiejętności wnikliwej obserwacji. Już w starożytnym Egipcie leczono muzyką. Nazywało się to zaar. Współcześnie muzykoterapia jest uznaną metodą poprawy nastroju czy łagodzenia bólu. Zagniatany przez średniowieczne znachorki chleb z pajęczyną, którym okładano zakażone rany, okazuje się naprawdę skuteczny, bo w pajęczynie znajduje się antybiotyk – arachnomycyna. Kora wierzby, którą dawniej okładano bolące stawy, jest źródłem salicylanów, a ta z drzewa chinowego – przeciwmalarycznej chininy. WIĘKSZOŚĆ UWAŻA, ŻE CHIRURGIA ESTETYCZNA I PLASTYCZNA TO STOSUNKOWO NOWE DZIEDZINY, TYMCZASEM W INDIACH... Hindusi w ogóle trochę przesadzają z kanonem estetycznym, w którym jest miejsce np. dla boga Ganeśi z głową słonia. Pierwsze próby chirurgicznego upiększania podejmowano już w starożytności. W Indiach akurat „nastawiano się” na nosy, bo je często obcinano za kradzież. Oczywiste jest, że okaleczony były przestępca chciał sobie nos odtworzyć. Hinduscy chirurdzy mieli w tym spore sukcesy. Ich nosy, rekonstruowane z płata skóry na czole, miały „wysoki odsetek przeżywalności”. Ale historia medycyny chińskiej, tybetańskiej czy ajurwedy to temat na inną opowieść. Ta wiedza jest może dla nas egzotyczna, ale bywa, że niektóre jej aspekty po latach trafiają do medycyny klasycznej. Tak stało się np. z akupunkturą czy chiropraktyką (swojskie kręgarstwo) obecnie pełnoprawnymi metodami terapeutycznymi.
Marcin Sielezniew jest entomologiem, entuzjastą motyli myrmekofilnych, czyli takich, które do swojego rozwoju wykorzystują mrówki. To dla nich przeniósł się z Warszawy do Białegostoku, a w przyszłości planuje zamieszkać na podlaskiej wsi, by mieć jeszcze bliżej do obiektów swych badań. Ostatnio ze swoją drugą połówką Izabelą Dziekańską, która dzieli jego pasję, wydali pierwszy w Polsce fotograficzno-rysunkowy atlas motyli we wszystkich postaciach.
Skąd właściwie u motylka pomysł, żeby zainwestować w mrówki? Być może było tak: gdzieś w stepach Mongolii, gdzie lata są krótkie, a zimy długie i mroźne, żyły sobie gąsienice żywiące się nasionami. To pokarm o stosunkowo wysokiej zawartości białka, o wiele treściwszy niż liście. Stąd już tylko mały krok do poszerzenia diety o białko innego, zwierzęcego pochodzenia. Zaś w mongolskich stepach było wtedy sporo mrówek tylko dwóch rodzajów: Myrmica i Formica. U obu w mrowiskach jest mnóstwo smacznych larw. Trzeba było tylko znaleźć sposób, jak dostać się do tej spiżarni. I modraszki tego dokonały. Ich gąsienice nauczyły się udawać mrówcze larwy. Tak po prostu? O nie, w końcu mrówki nie są głupie. Przez miliony lat ewolucji wykształciły skomplikowany system komunikacji, którego celem jest także sprawne wykrywanie zagrożeń i intruzów. Chemiczna mowa mrówek to przykład połączenia skomplikowania i prostoty. Opiera się na kilku związkach zwanych węglowodorami powierzchniowymi. Ich mieszanka w odpowiednich proporcjach tworzy kod rozpoznawczy konkretnej kolonii. Modraszek musi ten kod złamać. Czyli musi mrówkę zmanipulować? Jak mu się to udaje? No cóż, zwykle larwa zaczyna udawać, że jest larwą mrówki, co ułatwia jej fakt, że mrówki kiepsko widzą. Podstawową rolę w komunikacji odgrywają u nich wspomniane sygnały chemiczne, istotny jest też dotyk i dźwięki. Najważniejsze zatem dla gąsienicy to odpowiednio pachnieć – jak larwa mrówki. Jeśli jeszcze ćwierka jak ona i umie uzyskać pokarm, stukając w dolną wargę aparatu gębowego niepodejrzewającej niczego mrówki, można powiedzieć, że jest w domu. To potrafią właśnie modraszki alkony. Są przez mrówki czyszczone, a nawet przenoszone razem z całą kolonią. Mają jeszcze lepiej niż prawdziwe larwy. Szczytem perfidii jest imitowanie dźwięków wydawanych przez mrówczą królową. Wszystko po to, by dostawać jeszcze lepszy wikt i opiekę. Ale jak się zaczęła cała przygoda z mrówkami? Skąd motyl „wiedział”, że powinien udawać mrówczą larwę? Cóż, motyle, a najbardziej ich gąsienice, są smacznym kąskiem. Nic dziwnego, że zaczęły wykształcać strategie ułatwiające przetrwanie. Sposoby są bardzo różne. Można np. żerować tylko w określonych porach dnia (albo nocy), można się chować np. w specjalną rurkę, pod ziemię albo pod wodę. Można też zaufać współpracy. Tak robi np. modraszek argus, którego gąsienice niemal nie rozstają się ze swoimi mrówczymi ochroniarzami z gatunków hurtnica czarna lub hurtnica podobna. Żeby ich utrzymać, produkują rozmaite substancje. Ich gruczoł nektarowy wytwarza odpowiednik spadzi zawierający cukry i aminokwasy. Ale najpierw pojawiły się gruczoły uspokajające, których wydzieliny wyciszają mrówczą agresję. Na przykład „eliksir łagodności” produkcji czerwończyków, dzięki któremu nie są one przez okoliczne mrówki traktowane jak przekąska. Czyli najpierw był pakt o nieagresji? Można tak powiedzieć. Na pewnym etapie ewolucji motyle zapewne „zauważyły”, że obecność mrówek w pobliżu odstrasza wiele potencjalnych drapieżników. Zaczęły się więc starać, żeby mrówki przyciągnąć. To były relacje fakultatywne, czyli jak jest mrówka, to świetnie, ale i bez mrówki da się od biedy jakoś przeżyć. Potem niektóre gatunki przeszły do związków obligatoryjnych – bez mrówki nie ma rozwoju. Nie wypada określić tego symbiozą, bo mrówki radzą sobie bez motyli zupełnie dobrze, natomiast niektóre gatunki motyli, np. modraszek argus, bez mrówek już żyć nie potrafią. Najbardziej zaawansowaną formą myrmekofilii jest jednak tzw. pasożytnictwo społeczne. Tu przestajemy mieć do czynienia z wymianą handlową, a zaczyna się czysta manipulacja. Że też te mrówki się nie zorientują, choćby po paru pokoleniach? Nie tylko się nie orientują, ale bywa, że troszcząc się o motyle, doprowadzają własne gniazdo do ruiny. Modraszki potrafią bowiem pachnieć ładniej niż prawdziwe larwy mrówek, dzięki czemu robotnice karmią je w pierwszej kolejności. Bywa też, że larwy pasożytów społecznych zjadają larwy swoich żywicielek. I potem, na wiosnę w gnieździe mrówek można spotkać np. kilka, a nawet kilkanaście modraszków i żadnych mrówek, bo albo zostały zjedzone, albo zginęły z głodu. To jest najbardziej wyrafinowana forma eksploatacji. Można by pomyśleć, że najwyższą formą współżycia jest symbioza. Tymczasem wśród entomologów… No tak, my uważamy, że pasożytnictwo to najbardziej zaawansowana myrmekofilia, choć można powiedzieć, że to trochę boczna ścieżka ewolucji. Tylko cztery nasze gatunki modraszków obligatoryjnie wymagają „przejścia przez mrowisko”, a w całej Palearktyce znanych jest zaledwie kilka innych, co świadczy o tym, że to naprawdę rzadkie i trudne do wypracowania zjawisko. Widocznie to nie taki świetny interes. Zresztą, nie zawsze bilans jest dla mrówek tak niekorzystny – tak jak u wspomnianego argusa. Najbardziej chyba znanym przykładem myrmekofilii jest współpraca mrówek z mszycami, która daje korzyści obu stronom. Zasada jest prosta: mrówki chronią mszyce przed wrogami, a w zamian mogą spijać słodki sok, uboczny produkt mszycowego odżywiania. Mszyca też zyskuje, bo nie musi się starać o usuwanie poza miejsce żerowania spadzi, która jest produktem łatwo się psującym. Gąsienice fakultatywnie myrmekofilnych modraszków nie mają tego problemu, bo ich nektar nie jest wydalany, lecz wydzielany na wyraźne życzenie robotnic ze specjalnego gruczołu. Stwierdzono, że niewielka kolonia gąsienic tych motyli może z powodzeniem zaopatrywać w energię małą kolonię mrówek. Zyski są obopólne. Mrówki wtedy dosłownie „żyją z pasterstwa”. Dwie trzecie gatunków modraszków tworzy właśnie takie związki. Ale taki na przykład modraszek arion zamiast współpracować, po prostu mrówki niecnie wykorzystuje. Z tym „niecnie” to przesada. To po prostu świetnie przystosowany pasożyt społeczny ściśle związany nie tylko z mrówkami, ale i z jedną jedyną rośliną żywicielską – macierzanką, na południu czasem i lebiodką. Arion składa jajo do nierozwiniętego kwiatostanu macierzanki. Po ok. 5 dniach do tygodnia wylęga się larwa, która przez jakieś 3 tygodnie odżywia się kwiatami i nasionami, ale rośnie wtedy tylko niewiele – do ok. 5 mg. Potem schodzi na ziemię i wtedy zaczyna się prawdziwy hazard: znajdzie mnie mrówka czy nie znajdzie... Proszę pamiętać, że samica ariona latając po łące, nie wie, gdzie są mrówki, nie ma zdolności ich wykrywania. Co innego modraszek argus. Ten potrafi wyniuchać miejsca odwiedzane przez zaprzyjaźnione gatunki mrówek. Gąsienica ariona ma natomiast na zwabienie żywicielki zaledwie 48 godzin. W tym czasie pięknie pachnie i wydziela apetyczny nektar. Potem robi się… nieświeża, zwyczajnie starzeje się i jej szanse na tzw. adopcję ostro spadają. Jak dochodzi do adopcji? Najpierw gąsienica daje mrówce znak „nie gryź mnie”. Potem, przy dalszym badaniu czułkami przez potencjalną „mamkę”, larwa zaczyna wydzielać po kropelce wabiący nektar. W końcu zmienia swoją sylwetkę, przepompowując hemolimfę do przednich segmentów. Być może także „ćwierka” zachęcająco „weź mnie, weź mnie”. W tym momencie staje się dla mrówki ergonomicznym, atrakcyjnym tłumoczkiem, który jest zanoszony do mrowiska. W przypadku modraszków kukułczych, takich jak np. modraszek alkon, adopcja jest jeszcze bardziej bezpośrednia. Kiedy robotnica trafi na taką larwę, nie musi nawet dostać nektaru, bo bierze ją za własną młodszą siostrzyczkę. Po prostu chwyta przyszłego motyla w żuwaczki i zanosi do mrowiska. Ale jeśli to nie jest właściwy gospodarz, inne robotnice opiekujące się potomstwem indentyfikują ją jako intruza i czasem już po kwadransie wyrzucają martwą poza mrowisko. Właściwy gospodarz? Więc nie każda mrówka daje się oszukać? Nie każda, i żeby było ciekawiej, to mamy jeszcze geograficzną zmienność. I tak np. pewien ekotyp modraszka alkona w Pieninach wiąże się z jednym gatunkiem mrówek, a w Przemyślu z dwoma innymi. Wszystkie trzy są blisko spokrewnione. Jeśli larwa motyla trafi do niewłaściwej kolonii, jest przez mrówki zabijana. Specyficzność bywa jeszcze większa, wręcz wewnątrzgatunkowa. Mrówki tego samego gatunku, ale z innych kolonii, mogą się różnić chemicznie. Takie różnice chemiczne są jak ludzkie języki – jeśli się sąsiedzi zza granicy nie dogadają, to się pobiją. W zasadzie to między modraszkami a mrówkami trwa wyścig zbrojeń. Mrówki mogą modyfikować swój chemiczny kod, niczym zamek w drzwiach, a modraszki muszą się do tych zmian dopasować. Modraszek zaadaptowany do określonej chemicznej mowy i przeniesiony na inne stanowisko może zostać zjedzony albo wyrzucony, bo się „nie dogada”. Jak motyl szuka „swojej” mrówki? Pierwsze badania robione na arionach w Anglii wykazały, że te motyle mają spore szanse ukończenia rozwoju tylko w gniazdach jednego z kilku występujących na tamtejszych murawach gatunków mrówek – Myrmica sabuleti, czyli po naszemu wścieklica Sabuleta. Ale w Polsce na wielu stanowiskach, np. na Podlasiu tych mrówek praktycznie nie ma, a arion całkiem dobrze żyje w gniazdach mrówek hurtnic i wścieklic, choć przeżywalność nie jest duża. Dlaczego zadomawia się tylko w niektórych mrowiskach? Nie wiemy. Te mrówcze gospodynie nie budują kopców, a uaktywniają się po południu lub nocą. No, czasem wychodzą pożerować, gdy dzień jest pochmurny. Można je wypatrzyć głównie podstępem. Rozsypuje się na „podejrzanym” terenie cukier albo ciasteczka. Na to każda mrówka się skusi. A my patrzymy, w jakim kierunku taki okruszek sobie idzie. Motyle nie mają ciasteczek, więc muszą zdać się na ślepy los. Tak zapewne wyewoluowały. Być może początkowo modraszki dawały się wnosić do gniazd wszystkich napotkanych mrówek, ale w kolejnym sezonie wykluwały się z poczwarek tylko te, które miały co jeść. A tu różnica między mrówkami jest zasadnicza: u rodzaju Formica larwy pojawiają się tylko w sezonie letnim, u Myrmica są także zimą i wiosną. Dlatego motyle zimując w mrowiskach tych pierwszych – wiosną nie miały co jeść i ginęły. Czyli wystarczy być sprytnym, by przetrwać zimę cudzym kosztem. Można tak powiedzieć, ale do tego trzeba jeszcze mieć sporo szczęścia. Jak to w życiu. Po pierwsze: trzeba zostać znalezionym w odpowiednim momencie. Po drugie trzeba trafić do przyjaznego mrowiska. A to nie wszystko, bo np. jeśli do jednej kolonii trafi kilka larw, konkurencja może okazać się zabójcza. Może nie starczyć mrówek i wtedy giną też wszystkie motyle. Dlatego nie byłoby dobrze, gdyby samice modraszków wiedziały, w których miejscach są właściwe mrówki. Zagęszczenie larw mogłoby bowiem zbytnio osłabić mrowiska przed kolejnym sezonem. Na modraszki czyhają zresztą i inne zagrożenia. Co może być groźne dla tak sprytnego społecznego pasożyta? Wiele gatunków modraszków jest dziesiątkowanych przez tzw. parazytoidy – wewnętrzne pasożyty, które prawie zawsze zabijają żywiciela. Są np. błonkówki zwane kruszynkami, zresztą dalekie kuzynki mrówek, które składają jaja do jajeczek motyli. I potem zamiast gąsieniczki z takiego jaja wychodzi kruszynek. Z kolei same gąsienice padają ofiarą błonkówek z innych rodzin, np. niewielkich baryłkarzy, które składają jajo do wnętrza gąsienicy. Zwykle jedno, ale już w środku może się podzielić na kilkadziesiąt osobników, które wyjadają motyla od środka i z poczwarki wykluwają się właśnie one. Są też wreszcie gąsieniczki, a wśród nich także gatunki prześladujące pasożytnicze modraszki. Larwa drapieżnego ariona jest atakowana, jeszcze gdy znajduje się na macierzance. Parazytoid uaktywnia się dopiero wtedy, gdy zaatakowana przez niego gąsienica się przepoczwarczy. Czasem można zobaczyć jego poczwarkę w poczwarce motyla, jak rosyjskie matrioszki. Z niej wychodzi gąsienicznik. Parazytoidy modraszków kukułczych porażają gąsienice dopiero w mrowisku, wywołując mrówcze wojny domowe. „Robią dym”, dezorientują bronią chemiczną sześcionogich ochroniarzy i porażają gąsienice. Rozumiem, że dorosłe motyle są wolne od takich zakusów? Tak, ale i one bywają wykorzystywane. Do transportu. Na przykład bielinki kapustniki przenoszą samice pasożytującego na ich jajach kruszynka na nowo składane jajeczka. Pasożyty załapują się na jazdę na odwłoku samicy bielinka, a wyszukują ją po feromonach. A czy są jeszcze inne przykłady takiej asymetrycznej współpracy? O tak! Chrząszcze z rodziny kłusakowatych też dają się wnosić do mrowisk i są tam karmione. Są i takie chrząszcze, które żebrzą o pokarm, naśladując mrówcze larwy. Bywa, że w pewnym momencie mrówki się orientują i zaczynają atakować intruzów, ale grube chrząszczowe pokrywy chronią przed atakiem, a po pewnym czasie mrówki zwykle zapominają o przyczynie swej złości. Wiemy też o innych niż mrówki owadach społecznych, które dają się wykorzystywać. Np. zmierzchnica trupia główka, jeden z największych naszych motyli, podbiera pszczołom miód, stosując chemiczny kamuflaż, a także wykazując się odpornością na jad pszczeli. Niesamowite. A wracając do modraszków: co można zrobić, żeby nie zniknęły z naszego krajobrazu? To frustrujące, ale zachowanie motylka jest trudniejsze niż żubra czy jelenia. Czasem siedlisko na pierwszy rzut oka jest nienaruszone, a mimo to motyli nie ma, bo nie ma odpowiednich mrówek albo jest ich za mało, bo np. zaprzestano wypasu. Teren może być zbyt otwarty, zbyt zarośnięty albo za mały, żeby samce mogły ustanowić swoje terytoria. Dopiero jak jakiś gatunek znika i nie potrafimy temu przeciwdziałać, trafiamy na wielkie pole naszej niewiedzy.
Na zamiłowaniu do ćwiczeń fizycznych nie każdy jednakowo zyskuje. Nasz indywidualny, genetyczny garnitur sprawia, że nawet jeśli uprawiamy ten sam sport i w takim samym wymiarze, nie u wszystkich da to takie same efekty zdrowotne.
Z badań dr. Claude’a Boucharda wynika, że u co piątej z przebadanych pod tym kątem osób niemal w ogóle nie rośnie tzw. wydolność tlenowa (a z nią tężyzna fizyczna), zaś prawie u co trzeciego spośród trenujących nie wzrasta wrażliwość na insulinę – wskaźnik ryzyka cukrzycy. Po przebadaniu próbek mięśni uczestników programu ćwiczeń naukowcy wyodrębnili ok. 30 genów pozwalających przewidzieć, u kogo aktywność fizyczna rzeczywiście poprawia stan zdrowia. Tylko „szczęśliwy” układ liter w DNA sprawiał, że ćwiczenia przynosiły oczekiwane efekty zdrowotne. – Dziś lekarze i eksperci w dziedzinie zdrowia publicznego niemal z automatu każdemu oprócz leków zalecają zwiększenie dziennej dawki ruchu i ćwiczenia aerobowe – mówi Bouchard. – Mamy nadzieję, że już niedługo takich rad będzie się udzielać tylko tym, którym rzeczywiście może to pomóc – dodaje. – Pozostałym lekarze zaproponują skuteczniejsze w ich przypadku sposoby zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.
Powszechnie wiadomo, że miododajne pracusie odwiedzają kwiaty nie dla ich ładnego wyglądu, lecz z powodu cukru.
Okazuje się jednak, że nie tylko. Badacze z Uniwersytetu w Hajfie odkryli bowiem, że pszczołom bardziej smakuje nektar z dodatkiem kofeiny lub nikotyny. Obie substancje w dużych stężeniach są trujące, ale w małych stanowią skuteczny wabik na owady – badane robotnice chętniej latały do pojemniczków z nektarem wzbogaconym używkami. Takie roślinne „dopalacze” występują zresztą w naturze: kwiaty tytoniu (Nicotiana glauca) zawierają nikotynę w stężeniu do 2,5 mg/l, a drzewa cytrusowe – całkiem spore ilości kofeiny (średnio 11–17,5 mg/l kwiatowego nektaru, ale grejpfruty nawet ponad 90 mg/l). Co ciekawe, w warunkach laboratoryjnych owady najchętniej wybierały nektar ze stosunkowo niewielkim stężeniem kofeiny lub nikotyny (tej ostatniej ok. 1 mg/l). Gdy stężenie używek wzrastało, wracały do „czystego” roztworu cukrów. Najprawdopodobniej rośliny w toku ewolucji „nauczyły się” wytwarzać nektar w odpowiednim stężeniu używek, by wabić, a nie odstraszać potencjalnych zapylaczy. Na razie jednak naukowcom nie udało się wyjaśnić, z czego wynikają te pszczele preferencje.
Wiemy, że dwutlenek węgla przyczynia się do ocieplania klimatu, ale z badań Marka Z. Jacobsona z Uniwersytetu Stanforda wynika, że jego rosnące stężenie ma bardziej bezpośredni wpływ na nasze życie.
Zwłaszcza jeśli mieszkamy w dużym mieście. Na takich obszarach tworzą się bowiem „bąble” o podwyższonej zawartości CO2. Niczym pod kopułą temperatura lokalnie się podnosi. W wyższej temperaturze rośnie z kolei stężenie pyłów, a także ozonu, który choć w stratosferze chroni nas przed zabójczym promieniowaniem, przy gruncie działa szkodliwie. Jako cząsteczka bardzo reaktywna może prowadzić to tworzenia wielu innych niebezpiecznych związków chemicznych. Co gorsze, z badań Jacobsona wynika, że w miarę upływu czasu dochodzi do stabilizacji powietrza wewnątrz miejskiego bąbla. Zwiększenie wymiany z sąsiednimi obszarami staje się możliwe dopiero przy naprawdę silnych wiatrach, co jeszcze podwyższa lokalne poziomy szkodliwych związków. Taka „miejscowość” zanieczyszczeń stawia pod znakiem zapytania zasadność proponowanych obecnie rozwiązań, których celem jest tylko ogólne zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, bez wdawania się w geograficzne szczegóły ich pochodzenia. I tak Jacobson wykazał np., że w rejonie Los Angeles z powodu zanieczyszczenia powietrza umiera więcej ludzi, niż wynikałoby to z wyliczeń biorących pod uwagę tylko ogólny (krajowy), a nie lokalny poziom CO2. Tymczasem w myśl proponowanych regulacji za tonę dwutlenku węgla wypuszczoną w powietrze nad pustynią w Newadzie trzeba by zapłacić dokładnie tyle samo co za tonę wprowadzoną do atmosfery np. w centrum Nowego Jorku. Szacuje się, że co roku w samych Stanach Zjednoczonych z powodu zanieczyszczenia powietrza umiera nawet 100 tys. osób.
Polska wysycha! Pod względem zasobów wody jesteśmy prawie jak pustynny Egipt! Czy takie alarmistyczne doniesienia są prawdziwe i czy naprawdę powinniśmy się obawiać posuchy w kranach?
Od razu uspokajamy: żaden z rozważanych przez ekspertów scenariuszy wodnych nie jest dla nas katastroficzny. W najbliższych dekadach temperatury na obszarze Polski wzrosną najwyżej o 2,5–3°C, a ilość opadów praktycznie się nie zmieni. Ba! – możemy mieć nawet więcej wody niż dziś. – Biorąc pod uwagę bezwzględne zasoby wód powierzchniowych, faktycznie nie wypadamy najlepiej – mówi dr Tomasz Walczykiewicz z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Krakowie. – Na jednego mieszkańca przypada u nas rocznie ok. 1600 m3, podczas gdy w Europie średnio ok. 4500 m3. Mimo wszystko to jeszcze nie Egipt i z pewnością nie ma mowy o jakiejś katastrofie w zaopatrzeniu. Zgodnie z analizą przygotowaną dla Ministerstwa Środowiska co najmniej do roku 2030 nasz kraj nie będzie zagrożony niedostatkiem wody. Podobnego zdania jest dr Piotr Herbich z Państwowego Instytutu Geologii w Warszawie: – Wody mamy pod dostatkiem i analizując dane zbierane od ponad 50 lat, trudno mi sobie wyobrazić sytuację, w której groziłyby nam braki w zaopatrzeniu – potwierdza. – Dziś pobieramy ledwie 17–18 proc. tego, co moglibyśmy pompować bez uszczerbku dla podziemnych zasobów i bez szkody dla środowiska, czyli ekosystemów, które też z niej korzystają. A trzeba pamiętać, że z podziemnych zbiorników czerpie nie tylko ludność, ale także przemysł. Wystarcza dla wszystkich chętnych. Choć zatem niedobory wody w dającej się przewidzieć przyszłości nam nie grożą, trzeba dbać, by to, co mamy, było dobrej jakości. A z tym są problemy. – Weźmy taki Kraków – wzdycha dr. Walczykiewicz. – Leży nad Wisłą, a zupełnie nie korzysta z jej zasobów. Krakowianie piją wodę z Raby, pompowaną z wybudowanego na potrzeby komunalne zbiornika w Dobczycach. To tańsze niż odsalanie i oczyszczanie wiślanego ścieku. Ścieki to zresztą osobne zagadnienie. Z unijnymi wytycznymi w tej dziedzinie jesteśmy na bakier. Nasz kraj zobowiązał się, że do 2015 r. wybuduje lub zmodernizuje 1734 oczyszczalnie (dla wszystkich miast powyżej 2 tys. tzw. mieszkańców równoważnych) i położy 37 tys. km sieci kanalizacyjnej. Szacowany koszt tych inwestycji to ponad 42 mld zł, ale jeśli ich nie ukończymy, będziemy płacić wysokie kary. Tymczasem opóźnienia są znaczne, m.in. w rozbudowie oczyszczalni „Czajka” w Warszawie. Wstyd przyznać, ale to dziś jedyna europejska stolica, która swoje komunalne ścieki spuszcza wprost do rzeki. Kolejnym problemem jest retencja, czyli zbieranie wody w okresach, gdy jest jej za dużo (sezon jesienno-zimowy), żeby wykorzystać wtedy, gdy z nieba spada jej zbyt mało. – Dziś możemy zmagazynować ledwie ok. 6 proc. rocznego odpływu – mówi dr Walczykiewicz – a to o wiele za mało. Zwłaszcza że oprócz zużycia przez ludzi musimy też uwzględniać zapotrzebowanie na wodę różnych ekosystemów – zastrzega hydrolog. Nie chodzi jednak o budowanie kolejnych ogromnych zbiorników o pojemności zasilanie rozchód Soliny. Dziś w Europie dąży się do ograniczania inwestycji wodnych tylko do tych koniecznych. Prostsze i przyjaźniejsze naturze byłyby małe, za to liczne zbiorniki retencyjne. Ot, zwykłe stawy, jakie kiedyś kopano we wsiach dla celów przeciwpożarowych. Wiosną gromadziłyby wody roztopowe, a latem służyły do nawadniania. – Koszty takich inwestycji nie są wielkie, na przeszkodzie stoją głównie niechęć i niewiedza – wzdycha hydrolog. – Trzeba bardzo dużo rozmawiać z rolnikami i przekonywać ich, że taka inwestycja szybko się zwraca w postaci wyższych plonów. To oznacza zresztą powrót do pierwotnych założeń melioracyjnych w naszym kraju, których celem nie było wcale drenowanie, tylko obniżanie poziomu wody na łąkach wtedy, kiedy trzeba było zbierać siano. W okresie intensywnej wegetacji zastawki podnoszono, żeby zapewnić trawie dobre nawodnienie. Niestety, energii i środków wystarczyło na wybudowanie systemu rowów i zastawek, ale już nie na bieżącą konserwację. Warto podkreślić, że nasze rolnictwo i leśnictwo razem pobierają niecałe 9 proc. z 12 mln m3, jakie zużywamy w gospodarce (ponad 70 proc. przypada na przemysł, a reszta na potrzeby ludności). Na większości areału prowadzi się tzw. „nawadnianie podsiąkowe”, co oznacza, że rośliny wykorzystują wodę, która podsiąknie z okolicznych zbiorników, rzek i strumieni, oraz wody opadowe. Tymczasem na Zachodzie przemysłowe systemy nawadniania zaopatrują nawet 80 proc. upraw. Wbrew pozorom, taka technologia pozwala zmniejszyć ogólne zużycie wody, i to bez uszczerbku dla plonów. Na szczęście tak długo, jak będą padać deszcze, woda będzie wsiąkać w glebę, dzięki grawitacji docierać do warstw wodonośnych i tam się gromadzić. Będzie też powolutku odpływać do rzek i zasilać je, bo nie może bez końca zbierać się w skale; musi znaleźć sobie jakieś ujście. W naszej strefie klimatycznej opady są co prawda zmienne, ale wody podziemne mają zdolność magazynowania i wyrównywania w czasie ich wahań. W okresach, gdy pada mniej, można zatem czerpać więcej wody, niż jej wsiąka, wiedząc, że w miesiącach o wyższej niż przeciętna średniej opadów braki zostaną uzupełnione. W Polsce z zasilania podziemnego pochodzi ok. 40 proc. wody w rzekach. To ważne, bo nasze zasoby wód powierzchniowych są nierównomiernie rozdzielone. Pas środkowych nizin ma niewielkie zasoby własne, tzn. takie, których źródło znajduje się na ich terenach. Tam zaopatrzenie w wodę pochodzi głównie z rzek i zbiorników zasilanych wodami podziemnymi. – W Polsce najwięcej wody opadowej przenika do podziemnych warstw w półroczu zimowym (listopad–kwiecień). – Wcale zresztą nie dlatego, że wtedy najwięcej pada – mówi dr Herbich. – Rzecz w tym, że z powodu niskich temperatur zmniejsza się wtedy parowanie, a zastopowana wegetacja roślinna nie „wyciąga” wody. Ponadto przeorywana jesienią gleba jest w stanie przyjąć jej więcej – dodaje hydrogeolog. – Prowadząc pomiary przez pół wieku, możemy jednak stwierdzić, że choć zmienia się sezonowo i wielosezonowo (lata posuszne/lata mokre), odnawialność zasobów wód podziemnych jest w Polsce stała. Do tego jest mniej więcej równomiernie rozłożona na obszarze całego kraju, nie tak jak we wspomnianym na wstępie Egipcie, w którym ilość dostępnej wody zależy od opadów w Sudanie i Etiopii, gdzie ma swoje źródła Nil. Powszechny pogląd jest taki, że lustro wód gruntowych stale się obniża. Nauka jednak nie potwierdza tych sądów. – Poziom narzekania nie odzwierciedla rzeczywistego poziomu wód gruntowych – uśmiecha się dr Herbich. – W wielu miejscach wynika to z nieudolnie przeprowadzonej melioracji – tak dzieje się np. na Podlasiu. Zresztą poziomy wodonośne nie stanowią warstwy ciągłej. Mają zmienną grubość, głębokość i powierzchnię. Zwykle bywa tak, że nawet gdy obniża się lustro jakiegoś poziomu, z wyższych nadal można korzystać. Narzekania biorą się głównie stąd, że kopalnia czy inny zakład ma obowiązek wypłacić odszkodowanie albo zapewnić dostawy wody na odwadnianym przez siebie terenie. Zaopatrywanie się w wodę z zasobów podziemnych ma wiele zalet, ale nie należy zapominać, że to, co teraz dzieje się na powierzchni, za kilkadziesiąt lat znajdzie swoje odbicie w stanie tych zbiorników. Tymczasem w przeciwieństwie do wód powierzchniowych, tych podziemnych nie da się łatwo oczyścić. Inny problem stanowią tzw. wody chłodnicze. Przed wpuszczeniem do rzeki nie trzeba ich oczyszczać, ale schłodzić do temperatury niższej niż 20OC. To kosztuje, a podgrzana woda się marnuje. Tymczasem np. w Szwajcarii wody chłodnicze wykorzystuje się np. do hodowli jesiotra i ogrzewania szklarni. Dzięki temu firma „wyjściowa” nie musi płacić za instalację do chłodzenia, a hodowcy – za podgrzewanie wody do swoich celów. Tak oto ekonomia i ekologia idą ręka w rękę, ograniczając marnotrawstwo. A to jest spore, bo Europie marnuje się dziś od 6 (Dania) do 30 proc. (Włochy) pobieranej wody. A co z polską tzw. dużą retencją, mającą chronić przed powodziami? Tam gdzie zagrożenie jest realne, inwestycje przeciwpowodziowe będą prowadzone. Do roku 2012 powstanie zbiornik Świna-Poręba na Skawie, który ma chronić przed powodzią m.in. Kraków. Kiedy go planowano, w czasach PRL-u, miał też stanowić źródło wody dla Śląska. Dziś takich potrzeb nie ma. Śląska aglomeracja narzeka, że coraz więcej płaci za wodę pompowaną z odległości kilkudziesięciu kilometrów. Tymczasem sama leży na olbrzymich zasobach wód kopalnianych, bardzo dobrej jakości. Kopalnie jednak zrzucają je do rzek, a miasto pobiera gorszą wodę z dalekich ujęć powierzchniowych. Do tego sieć wodociągowa jest „za obszerna” jak na obecne potrzeby regionu, bo projektowano ją w czasach, gdy wszystko – także zużycie wody – miało u nas stale rosnąć. – Cóż, taka była polityka – wzrusza ramionami dr Herbich. – Magazynowano wody z rzek w zbiornikach i z nich zaopatrywano aglomeracje. Przykładem takiego bezsensu jest zbiornik sulejowski, wybudowany specjalnie dla Łodzi, wraz z magistralą wodociągową. Łódź dziś w ogóle z niego nie korzysta, bierze wodę z systemu podziemnych ujęć. W odległości kilkuset metrów od zbiornika powierzchniowego wiercimy tzw. barierę studzien i czerpiemy z warstwy wodonośnej to, co przesiąka. Taki układ zmniejsza wahania własności fizykochemicznych wody, zwłaszcza jej temperatury. To ważne, bo jak w lecie tłoczy się wodę powierzchniową o temperaturze, powiedzmy, 20OC, w rurach rosną glony. Z oczyszczalni woda może wychodzić krystalicznie czysta, a w rurach i tak zacznie żyć własnym życiem. Świnie-Porębie zostanie zatem retencja i rekreacja. Podobne plany są w odniesieniu do zbiornika Odra-Racibórz, który ma wyrównywać poziom Odry, tzn. zabezpieczać przed powodzią i zapewniać żeglowność przy niskich stanach wody. – Przy tego typu inwestycjach trzeba tylko pamiętać o odpowiednim nadzorze, tak by zbiorniki retencyjne nie stały się z czasem zbiornikami ścieków – przypomina dr Walczykiewicz. Zbiornik włocławski może tu służyć za przestrogę. Wybudowana w latach 70. XX w. tama w założeniach miała być pierwszą z siedmiostopniowego systemu. Jako pojedynczy obiekt nie pracuje optymalnie, a poza tym poniżej zapory zdecydowanie obniża się dno rzeki. Zburzenie tamy mogłoby jednak doprowadzić do katastrofy ekologicznej, z powodu uwolnienia ogromnych ilości zgromadzonych tam toksycznych osadów. Dlatego obecnie najwięcej zwolenników zyskuje koncepcja budowy kolejnej zapory, w Nieszawie. To pozwoliłoby odciążyć Włocławek i ustabilizować dno rzeki między obu stopniami. Ze zbiornikami retencyjnymi problem mają nie tylko decydenci czy społeczności lokalne, ale i ekolodzy. Z jednej strony dobrze byłoby zatrzymywać wodę z okresów, gdy jest jej nadmiar, by wykorzystać ją dla złagodzenia możliwej suszy, z drugiej strony zapory budzą sprzeciw, bo przegradzając bieg rzek, niszczą środowisko życia wielu związanych z wodą stworzeń. Europejskie wytyczne nakazują co prawda dążenie do przywracania ciągłości rzek jako kanałów migracji żywych organizmów, ale nie w każdym przypadku da się zbudować przepławkę (kanał pozwalający rybom na migrację powyżej zapory). W Finlandii koszty takiej przepławki to kilkanaście tys. euro rocznie – wielkość marginalna przy kosztach funkcjonowania całej elektrowni. We Włocławku musiałaby ona jednak być długa na kilkanaście kilometrów. I nie wiadomo, czy ryby dałyby radę ją pokonać. W Finlandii zdarza się, że w okresie tarła ryby przewozi się przez takie zapory specjalnymi windami! U nas trudno to sobie teraz wyobrazić, ale jeśli przy eksploatacji trzeba będzie brać pod uwagę koszty ekologiczne, czyli m.in. wpływ na populacje zwierząt wodnych, to kto wie...
Doktor Jarosław Nowakowski, z wykształcenia leśnik, z zamiłowania ornitolog, szef Stacji Badania Wędrówek Ptaków Uniwersytetu Gdańskiego. Osobiście zaobrączkował przynajmniej 30 tysięcy ptaków.
Teraz uczy tej sztuki innych. Warszawiak od pokoleń, przeniósł się na północne Kaszuby, żeby być bliżej głównych ptasich szlaków wędrówkowych na wybrzeżu Bałtyku, ale też niedaleko wspaniałych dębowo-bukowych drzewostanów Puszczy Wierzchucińskiej. Jak to się stało, że pan, leśnik, zajął się obrączkowaniem ptaków? Cóż, mój dziadek, z którym byłem silnie związany, studiował leśnictwo przed wojną, ale studiów nie ukończył. Chyba bardzo tego żałował i chciał, żebym kontynuował jego niezrealizowaną pasję. Oczywiście, nigdy tego nie powiedział, ale tak kierował moimi zainteresowaniami, że sam nie wiem, kiedy postanowiłem zostać leśnikiem. Tylko że mnie od początku interesował las jako złożone środowisko, dom dla wielu gatunków roślin i zwierząt, a nie jako magazyn kubików, czyli metrów sześciennych, drewna. I już wtedy wiedziałem, że będę badać ptaki. Konkretnie – sikory: bogatki, modraszki, sosnówki. Są liczne lub bardzo liczne, a więc łatwo zebrać dużą liczbę obserwacji czy pomiarów. Szybko się mnożą, bo w sezonie mogą wyprowadzić nawet 20 młodych, które przystępują do lęgów już w następnym roku. To pozwala podglądać, jak zmieniają się pod wpływem zmian środowiska. Naprawdę obserwować ewolucję w działaniu. Można badać różnice między poszczególnymi gatunkami sikorek i szukać ich przyczyn. Dlaczego dla modraszki lepsze jest to, a dla bogatki co innego? Dlaczego jedne robią to, a drugie tamto? Właśnie na potrzeby tamtych magisterskich badań nauczyłem się obrączkowania. Trudno było? Praca, można rzec, pionierska (śmiech). Nie dlatego, że nie było wypracowanych metod, ale ja oczywiście robiłem wszystko sam od początku. Kupiłem sieci prosto z Japonii – bo przeczytałem, że naukowe chwytanie ptaków naśladuje stare japońskie metody kłusownicze. Razem z kolegą ze studiów, Mietkiem Kurowskim, rozstawialiśmy je w pobliskim lesie i w ten sposób rozpoczęła się zabawa, która trwa do dziś. Rzecz jasna tam wówczas łapały się głównie sikory i tak już zostało (śmiech). W jakiejś książce przeczytałem, jak mniej więcej mierzy się ptaki, ale opis nie był zbyt dokładny. Resztę musiałem sam wykoncypować. Dlatego wciąż mam „nieortodoksyjny” chwyt przy niektórych pomiarach. W późniejszych latach, kiedy ornitologia stała się już moim pełnoetatowym zajęciem, nie potrafiłem zmienić tego sposobu trzymania ptaków. Mówi pan tak, jakby samo trzymanie ptaków było jakąś specjalną dziedziną wiedzy... Można powiedzieć, że tak jest. Istnieje kilka rodzajów chwytów, a każdy ma swoje modyfikacje. Wiadomo, że inaczej będzie się trzymać sowę, która bez trudu przebija szponem rękę na wylot, ale dziób ma niegroźny, a inaczej niewielkiego grubodzioba, który ma tylko małe pazurki, ale dziobem może przeciąć palec do kości. Większość małych ptaków, którymi się zajmuję, nie jest oczywiście groźna dla człowieka, ale człowiek jest groźny dla nich. W takim przypadku są dwie podstawowe szkoły trzymania ptaków – angielska i polska. Nie żartuję, to są naprawdę dwie zupełnie inne metody i w ich konsekwencji zupełnie inne procedury obrączkowania ptaka. Angielska metoda jest starsza i obecnie bardziej rozpowszechniona, ale polska jest o wiele lepsza i w coraz większej liczbie krajów się ją stosuje. Nigdy nie słyszałem, żeby ktoś, kto raz stosował polską metodę, potem przeszedł na angielską. Nie bardzo rozumiem, na czym może polegać wyższość jednej metody trzymania ptaka nad inną. To chyba trochę tak jak ze świętami Bożego Narodzenia i Wielkanocy? Ależ nie! To są realne różnice! Chodzi o dwie rzeczy. Musimy trzymać ptaka tak, żeby móc go obejrzeć ze wszystkich stron, bez problemu rozłożyć mu skrzydło, zajrzeć do dzioba, zmierzyć różnicę w długości lotek i tak dalej. Jednocześnie chwyt musi być delikatny i pewny – żeby ptak nie trzepotał się w dłoni, bo mógłby sobie coś zrobić, a my przecież nie chcemy go zranić, tylko oznakować i opisać. Otóż polski chwyt lepiej spełnia oba te warunki. Jest całkowicie bezpieczny dla ptaka, a jednocześnie umożliwia łatwe manipulowanie nim. To się przekłada na szybkość obrączkowania i mierzenia. Ktoś, kto ma wprawę w angielskiej metodzie, może w ciągu dnia zaobrączkować i w pełni pomierzyć kilkadziesiąt, no, może 150 ptaków. Polscy ornitolodzy obrączkują i mierzą w ciągu dnia nawet 1000! Czasami spotykam się z zarzutem, że nasze dane są niewiarygodne, bo nie da się zmierzyć takiej liczby ptaków. Wtedy mówię: przyjedź do nas, to się przekonasz, czy się nie da! To wszystko brzmi bardzo skomplikowanie! Aż się boję zapytać, na czym polega cały proces obrączkowania. Przygotowana przeze mnie „instrukcja pracy stacji obrączkowania” ma 60 stron, a to są tylko komentarze dla osób, które zdały bardzo trudny, trwający kilka dni egzamin, żeby uzyskać licencję na obrączkowanie ptaków. Wcześniej musiały przyswoić kilkaset stron różnych podręczników. Ale proszę się nie bać (śmiech), mogę o tym opowiedzieć także w kilku zdaniach. Na początek ptaka trzeba wyplątać z siatki i w specjalnym przewiewnym woreczku przynieść do stanowiska obrączkowania. Samo obrączkowanie zaczyna się od wyjęcia ptaka ręką z woreczka – oczywiście już w woreczku stosujemy „chwyt polski”, żeby ptakowi nie zrobić krzywdy. Gdy już – dosłownie – mamy go w garści, patrzymy, kto zacz. Nawet określenie gatunku nie zawsze jest łatwe, bo ptaki, zwłaszcza małe, bywają zdumiewająco podobne. Potem sprawdzamy, czy to samiec, czy samiczka, czy jest młody (z tegorocznego lęgu), czy już starszy, doświadczony. Przepis, jak to robić, jest dla każdego gatunku inny, więc nawet doświadczony ornitolog nie wie wszystkiego i często musi posługiwać się specjalistycznymi książkami. To nawet zabawnie wygląda – kilka namiotów w lesie, a pośrodku siedzi gość z ptakiem w ręku i wertuje małą bibliotekę. Potem mierzy się długość skrzydła, ogona i poszczególnych piór w skrzydle; czasami potrzebne są też inne pomiary. Dmuchamy także w piórka na brzuchu, żeby ustalić, w jakiej jest kondycji, czyli ile zgromadził tłuszczu. Żółty kolor pod przezroczystą skórą to dobry znak – ptak miał dobre warunki, sinawy lub niebieskawoczerwony kiepsko wróży – widocznie ostatnio nie było co do dzioba włożyć. To szczególnie istotne w przypadku ptaków, które migrują daleko. Jeśli nie zgromadzą na przelot wystarczająco dużo tłuszczu, mogą nie dotrzeć do celu. Łatwiej padają ofiarą burz albo może im po prostu zabraknąć paliwa na środku Sahary. Bo tłuszczu używają jako paliwa. No i najważniejsze – trzeba ptakowi założyć na nogę metalową obrączkę z wybitymi napisami i numerami. Co jest właściwie wybite na obrączce? Czy to się zmienia, czy każda obrączka jest taka sama? Przede wszystkim jest tam niepowtarzalny numer, który pozwala zidentyfikować każdego konkretnego ptaka. Numer ten – jak rejestracyjny w samochodach – składa się z liter i cyfr. Na początku jest litera oznaczająca wielkość obrączki – w Polsce najmniejsze obrączki oznaczone są literą „L” (zakładane np. na mysikróliki), największe „A” (na łabędzie i puchacze). Poza tym na obrączce jest mniej lub bardziej skrócony adres krajowej centrali obrączkowania i nazwa kraju, z którego obrączka pochodzi. Jeśli znajdziemy obrączkę, informację na ten temat można wysłać, używając najkrótszej formy adresu: St. Ornitologiczna, Gdańsk. Jest specjalna umowa z pocztą, która wie, gdzie takie przesyłki kierować. My, badacze ptasich wędrówek, staramy się tak udoskonalać nasze znaczniki, żeby jak najmniej ptakom przeszkadzały. Obrączka nie może być za luźna ani za ciasna, za cienka ani za ciężka. W przypadku ptaków wodnych powinna być też z materiału nieulegającego korozji i odpornego na ścieranie. Po co ptakom w ogóle obrączki? Można by powiedzieć, że po nic. Przecież to tylko dodatkowe obciążenie, które trzeba nosić na łapie albo na szyi. Ale dzięki tym obrączkom my, ludzie, możemy poznać ptasie zwyczaje: dowiedzieć się, gdzie bytują w danym okresie, skąd i dokąd wędrują, a także gdzie i w jakich okolicznościach giną, bo dostajemy też obrączki „bez ptaka”. Kiedyś przyszła wiadomość o znalezieniu obrączki z adnotacją: miejsce znalezienia – pasztet. Jakiś Francuz pewnie złamał sobie ząb na naszej obrączce. Niestety, w regionie śródziemnomorskim ciągle poluje się na dzikie ptaki – rocznie ginie ich w ten sposób miliony. Na wędrujące ptaki czyhają też dziesiątki innych niebezpieczeństw. Wiedząc więcej, możemy lepiej je chronić, a przynajmniej nie utrudniać im życia, np. dezorganizując przeloty. Na terenie północnej Polski leży swoisty węzeł komunikacyjny, gdzie krzyżują się dwie najważniejsze trasy przelotowe skrzydlatych podróżników: ze Szwecji na Bałkany i dalej przez Bliski Wschód do Kenii albo Tanzanii oraz z północnej Rosji i krajów bałtyckich do Hiszpanii i dalej do Afryki Zachodniej. Dlatego ciąży na nas szczególna odpowiedzialność za „bezpieczeństwo przelotu” przez nasz kraj. Z niepokojem obserwuję chaotyczny rozwój elektrowni wiatrowych w Polsce. Pojedyncze wiatraki czy nawet farmy kilkunastu wiatraków nie szkodzą ptakom, ponieważ te potrafią na ogół je wyminąć. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie umieścić taką inwestycję, żeby nie stanowiła większego zagrożenia. Ale w Polsce, szczególnie północnej, planuje się postawienie tysięcy turbin. Inwestorzy dosłownie biją się o każdy wolny skrawek pola, planują stawiać wiatraki na platformach na Bałtyku. Za kilka lat ptaki nie będą już mogły bezpiecznie wędrować i odpoczywać w tym regionie. Nie ominą tak ogromnego obszaru pokrytego wiatrakami. To co robić? Wiatraki stawiamy, żeby uniknąć ocieplenia klimatu, a przecież ono stanowi też poważne zagrożenie dla ptaków! To prawda. Ptaki wędrowne szczególnie cierpią na skutek zmian klimatycznych, bo muszą zmieniać przebieg i długość tras przemieszczeń, a to nie jest takie łatwe w krótkim czasie. Ale wiatraki też niczego nie rozwiązują. Tak czy owak, zawsze będą tylko dodatkowym źródłem energii. Jedynym realnym rozwiązaniem jest budowa elektrowni jądrowych. Proszę pamiętać, że mówi to człowiek, który mieszka w pobliżu miejsca, gdzie planowana jest pierwsza taka elektrownia. Ja się na to godzę, bo wiem, że po prostu nie ma innego wyjścia. „Ekolodzy” protestujący przeciw elektrowniom jądrowym to osoby niemające pojęcia o prawdziwych potrzebach przyrody. A skąd miłość do sikorek? Cóż, ja uprawiam naukę dla przyjemności, a więc nie bez znaczenia jest dla mnie, żeby mój obiekt badań mnie fascynował, żeby mnie zaciekawiał, żeby budził mój szacunek. I właśnie tak jest z sikorami. Są piękne, mądre i mają mężne serca. No, ale oczywiście są też ciekawe z „naukowego punktu widzenia”. Co w nich takiego ciekawego? Przede wszystkim sikory należą do tzw. migrantów częściowych, czyli takich, wśród których w obrębie jednego gatunku część osobników migruje, a część pozostaje przez cały rok w jednym miejscu. Nawet rodzeństwo z tego samego gniazda może zachowywać się zupełnie inaczej – jedno poleci zimować do Holandii, ponad 1000 km od miejsca narodzin, a drugie przezimuje o rzut beretem od gniazda, w którym się wykluło. To każe zadać sobie pytanie, dlaczego jeden osobnik wędruje, a drugi nie, dlaczego ten sam ptak w jednym roku wędruje, a w drugim nie. No i oczywiście stanowi niewyczerpaną bazę do snucia hipotez, po co w ogóle niektóre ptaki wędrują, a inne wolą zostać i doskonale dają sobie radę nawet w najgorsze zimy. Dlatego sikory od dawna są gatunkami, które wielu badaczy „bierze na warsztat”, żeby odpowiadać na ogólne pytania dotyczące zachowań ptaków, w tym ich wędrówek. Co do urody, to faktycznie jedne z naszych najbardziej kolorowych i gustownych ptaków, ale odwaga kojarzy się raczej z orłem niż z sikorką. Że są piękne, każdy może się przekonać zimą przy karmniku (zalecam wysypywanie niesolonego słonecznika, który uwielbiają, ale dopiero w grudniu; jak wysypiemy za wcześnie, w październiku, zatrzymamy te sikory, które chcą lecieć i dla których potem może zabraknąć jedzenia w styczniu). A co do waleczności, proszę mi wierzyć, inne ptaki schwytane w sieci wiszą spokojnie, czekając na swój los. Sikory walczą zażarcie, dziobią sieć, trzepoczą się, za wszelką cenę starają się wydostać z matni. Nie tracą ducha, kiedy zbliża się człowiek. Przy wyjmowaniu z sieci potrafią podziobać dotkliwiej niż dzięcioł albo nawet sowa błotna. W woreczku, w którym transportuje się je do miejsca obrączkowania, wszczynają burdy i bijatyki, głośno krzyczą. Domyślam się, że klną jak szewc. Ważąca około 10 g modraszka potrafi zaatakować człowieka. Mnie kiedyś rodzice modraszki dotkliwie podziobali w głowę, gdy sprawdzałem skrzynki lęgowe, a ważę jakieś 10 000 razy więcej niż oni. Proszę sobie wyobrazić, że w obronie rodziny podbiegam i daję w mordę stworzeniu, które waży 10 razy więcej niż największy dinozaur żyjący na Ziemi – 1000 ton. To jednak trzeba mieć klasę! Aż trudno uwierzyć, że w takim małym ptaszku tyle wojowniczości… Ich odwaga często mnie zadziwia. Jako małe ptaki sikory boją się wolnej przestrzeni, dlatego że tam polują na nie krogulce – ich główny wróg. Kiedy wędrują, najchętniej robią to jak harcerz na podchodach – przeskakują od krzaka do krzaka, od drzewa do drzewa, żeby jak najdłużej pozostać niezauważonymi. Ale czasami natrafiają na bezdrzewną przestrzeń, np. rzekę, którą muszą przelecieć. Wielokrotnie nad Wisłą obserwowałem, jak to się dzieje. Zbiera się grupa, naradza, nawołuje, ptaki kłębią się na najdalej wysuniętym drzewie. W końcu desperacko rzucają się w otwartą przestrzeń. Lecą, lecą, ale wystarczy, że któraś nie wytrzyma nerwowo, coś krzyknie albo zawróci i już całe stado w panice ucieka na drzewo, z którego wystartowało. Bywa, że próbują kilka razy, zanim im się wreszcie uda. Czasami spanikują po przebyciu ponad połowy drogi. W tej sytuacji trudno się dziwić, że nigdy nie przelatują nad morzem. Ale to też nie do końca prawda. W roku 1975 i 1976 na południowym wybrzeżu Bałtyku wiały silne, nietypowe wiatry z południowego wschodu. Wiele stad wędrujących sikor zgubiło drogę albo po prostu zostało porwanych nad otwarte morze i przerzuconych aż do Szwecji. W Szwecji obserwowano, jak te stada przeczekiwały złą pogodę i po ustaniu sztormu rzucały się do lotu na południe, wprost na otwarte morze, żeby wrócić w rodzinne strony, a raczej należałoby powiedzieć: „na rodzinny szlak wędrówki”. Mamy dowody, że niektórym to się udało. Jak widać, choć zazwyczaj boją się przekroczyć rzekę, w potrzebie potrafią przelecieć nad morzem. Są niesłychanie odważne, ale nie szaleńczą odwagą, która nie zna strachu, tylko taką, która potrafi strach przezwyciężyć. Czytałam, że robi się próby z podczepianiem niektórym ptakom nadajników GPS. To pozwoliłoby śledzić los ptaka niemal on-line. To nie jest już futurologia, ale rzeczywistość. Ptakom są nakładane specjalne nadajniki, które pozwalają obserwować ich przemieszczenia z dokładnością do kilkudziesięciu metrów co kilkadziesiąt minut. Jest tylko jeden problem – taka technika jest możliwa do zastosowania wyłącznie w stosunku do dużych gatunków. Chodzi o ciężar. Elektronika może już w zasadzie nie ważyć nic, ale nie da się tak zmniejszyć baterii, żeby nie stanowiła problemu dla ptaka ważącego kilka, kilkanaście gramów. Natomiast wyniki uzyskane dla większych ptaków są absolutnie fascynujące! Poznajemy dokładną trasę, miejsca i czas odpoczynku, teren zimowania. Widzimy, jak ptaki popełniają błędy, błądzą, starają się odnaleźć właściwą drogę. Czytałem o orliku, który poleciał do Afryki i tam nagle przestał się ruszać. Wydawało się oczywiste, że ptak zginął, a nadajnik leży na sawannie i będzie dalej „pikał” aż do wyczerpania baterii. Nagle na wiosnę orlik „ożył” i wrócił do Europy. Okazało się, że całą zimę przesiedział na jednej akacji i polował tylko na zdobycz, która pojawiała się w zasięgu ataku. Następnej zimy wrócił na to samo drzewo. To się nazywa domator! Jaki był dla pana najbardziej zdumiewający ptasi rekord wędrówki? Wędrówki kolibrów między obiema Amerykami. Proszę sobie wyobrazić ptaszka niewiele większego od trzmiela, który przemierza tysiące kilometrów, przekracza pustynie i wysokie góry. Żeby pokonać te trudności, musi zabierać ze sobą tak duże zapasy paliwa, że w ogóle nie powinien wystartować. Taka podróż przez lata wydawała się niezgodna ze znanymi nam zasadami fizyki – teoretycznie niemożliwa. Teraz dopracowaliśmy się lepszych teorii, więc kolibry zaczęły latać zgodnie z prawami fizyki (śmiech). Ale „na chłopski rozum” to dalej wydaje się niemożliwe. Ma pan czasem ochotę polecieć gdzieś z ptakami? Nie tylko mam ochotę, ale latam. No, może nie tyle z ptakami, ile za nimi. W sumie ponad pół roku spędziłem, badając przeloty w Egipcie, wiele miesięcy w Turcji, Jordanii, Rosji, Bułgarii czy Etiopii. Zdarzyło mi się być prowadzonym pod odbezpieczonym karabinem i osadzonym w areszcie, to znaczy na szmacie pod palmą. Kiedyś w czasie obserwacji zaatakowała mnie grupa rozwścieczonych hipopotamów, a bezcenne notatki naukowe musiałem chronić przed kradzieżą... ze strony pawianów. Ale to są opowieści na zupełnie inną rozmowę.
Profesor Jana Hajšlova zajmuje się naukowo-organicznymi zanieczyszczeniami żywności i jej bezpieczeństwem pod względem chemicznym.
Obecnie szefuje laboratorium zanieczyszczeń i trucizn w żywności na wydziale Chemii i Analiz Żywności w Instytucie Technologii Chemicznych w Pradze. Jej zespół uczestniczy w badaniach w ramach unijnego projektu Conffidence, którego celem jest opracowanie szybkich i tanich sposobów oznaczania niepożądanych składników w żywności i paszach. Prace prof. Hajšlovej nabierają szczególnego znaczenia w obliczu planowanych zmian w unijnych przepisach dotyczących żywności. Być może już niedługo każdy konsument będzie mógł sprawdzić, skąd pochodzi jedzenie na jego stole. Czytałam ostatnio holenderską pracę, której autorzy dowodzili, że możliwe jest odróżnienie mleka od krowy hodowanej w sposób ekologiczny (wypasanej na pastwisku) od pochodzącego z konwencjonalnej fermy, której mieszkanki przez całe życie stoją w boksach i nigdy nie oglądają zielonej łąki. Czy to naprawdę możliwe? Czy można udowodnić producentowi takie „fałszerstwo”? Tak, to możliwe. W ostatnich latach podobne badania stały się zresztą przedmiotem wielkiego zainteresowania, tak ze strony konsumentów, jak i producentów żywności. Organiczne mleko pochodzące od wolno pasących się krów ma nieco inny skład ze względu na wyższą zawartość karotenoidów w trawie łąkowej niż w przemysłowych paszach. Dlatego możemy sprawdzić i udowodnić, czy konkretna partia mleka rzeczywiście pochodzi od krów mogących na co dzień delektować się świeżą trawą. Rozumiem, że można w ten sposób badać także inne produkty żywnościowe? Oczywiście. Na przykład na sympozjum poświęconym technikom badania żywności w Atenach moja pracownia przedstawiała wyniki chemicznej analizy różnych tłuszczów roślinnych – olejów (choć nie wszystkie wyglądają jak olej, niektóre nawet w stanie naturalnym, nieutwardzane, bardziej przypominają masło). Dzięki urządzeniu zwanemu spektrometrem masowym oraz specjalnemu programowi DART (z ang. Direct Analysis in Real Time) w ciągu minuty uzyskujemy swoisty „odcisk palca” każdego z badanych olejów i możemy z całą pewnością powiedzieć, że np. tłuszcz sprzedawany jako oliwa extra vergine (tłoczona na zimno) jest w rzeczywistości ekstrahowany z oliwnych resztek, w wysokiej temperaturze albo przy użyciu chemicznych katalizatorów. Albo że zawiera domieszkę oleju z orzechów laskowych, dość często używanego do fałszowania oliwy. Dzięki DART potrafiliśmy wykryć nawet niewielką (6 proc.) domieszkę oleju orzechowego. I to w czasie nieporównywalnie krótszym od tradycyjnej analizy odczynnikowej, która może trwać nawet kilka dni. Co jeszcze mogą odkryć takie „detektywistyczne” laboratoria? Na przykład zweryfikować „organiczność” importowanych pasz. Ostatnio pewien duży importer poprosił nas o sprawdzenie, czy sprowadzona przez niego śruta sojowa rzeczywiście pochodzi z upraw ekologicznych. Okazało się, że wykryliśmy pozostałości fungicydów – chemicznych środków grzybobójczych, partia nie spełniała zatem wymagań odbiorcy. Podobnie na warsztatach w Atenach, o których już wspominałam, przetwórnia drobiu poprosiła nas o sprawdzenie pochodzenia dostarczanych im kurcząt. Dzięki profilowi metabolomicznemu, czyli właśnie takiemu chemicznemu „odciskowi palca”, mogliśmy bez cienia wątpliwości odróżnić drób z Brazylii od tego z Europy. Chodzi o różną zawartość aminokwasów w mięsie, co z kolei jest związane z inną technologią tuczu (w Brazylii pasze są oparte na kukurydzy i mają skład odmienny od tych najpowszechniej stosowanych na naszym kontynencie). Bardzo często „na oko” nie sposób odróżnić żywności oryginalnej od podróbek. A czy da się odróżnić bezpieczną od niebezpiecznej dla zdrowia? Ba, czasem nawet smaczniejszą od mniej smacznej. Weźmy np. stek. Najlepszy jest z wołowiny świeżej i soczystej, ale po drodze z farmy na stół często bywa mrożony. W naszym laboratorium możemy odpowiedzieć na pytanie, czy i ile razy mięso było zamrażane i rozmrażane. Każde „przejście przez punkt 0 (°C)” zmniejsza w steku stężenie nikotynamidu (czasem łykanego przez nas jako witamina PP). Znając zawartość tego markera w wołowinie, możemy dowieść, że mięso było źle przechowywane. Jak widać, żywnościowi oszuści mają dziś ciężkie życie. Szybko da się ich namierzyć i udowodnić fałszerstwo. Czy takie badania są drogie? Hm, to wbrew pozorom dosyć trudne pytanie. Oczywiście, najnowocześniejsza aparatura, na przykład spektrometr masowy, jest niezwykle kosztowna, trzeba też zakupić do niego stosowne oprogramowanie, jednak biorąc pod uwagę czas, koszt odczynników, sprzętu laboratoryjnego, utrzymania pracowni i – co niebagatelne – pensji wysoko wykwalifikowanego personelu, moim zdaniem w dłuższej perspektywie taka inwestycja jest opłacalna. Oznaczenie 300 pestycydów i ok. 20 mykotoksyn, których zawartość jest regulowana normami unijnymi, trwa mniej więcej 8 minut. Dzięki pieniądzom z testów wykonywanych komercyjnie możemy ciągle inwestować w nowy sprzęt, a także w ludzi. Moi doktoranci jeżdżą np. na sympozja i zjazdy, gdzie nawiązują nowe kontakty przydatne w dalszej pracy naukowej. Czyli nie każdy może zamówić sobie analizę obiadu jedzonego w restauracji i na tej podstawie np. reklamować rachunek? Teoretycznie to możliwe, ale w praktyce badania zamawiają u nas duże hurtownie, sieci hipermarketów albo… organizacje konsumenckie, które w krajach zachodniej Europy dbają o jakość żywności dostarczanej na sklepowe półki. Tu dotykamy kwestii prawdziwych zanieczyszczeń, jakie mogą pojawiać się w produktach żywnościowych. Czy to częsty problem? O tak, spotykamy się z nim praktycznie codziennie. Nawet dziś mieliśmy zgłoszenie dotyczące zawartości nikotyny w suszonych grzybach. Chodzi o grzyby pochodzące z Chin, gdzie suszy się je w przemysłowych suszarniach, służących również do suszenia liści tytoniu. Rozmaite grupy nacisku próbują udowadniać, że domieszka nikotyny jest składnikiem naturalnym, ale naszym zdaniem to nieprawda. To kolejny przykład na to, że często nasze zdrowie jako konsumentów leży w rękach analityków. Jeśli już mówimy o żywności pochodzącej z Chin, to czy są sposoby na odróżnienie np. chińskich truskawek od europejskich? Można to zrobić, ale nie tak dokładnie jak np. w przypadku piwa czy oleju. Potrzebna jest najpierw duża baza danych uwzględniająca różnice międzysezonowe w składzie owoców, ich aromacie i zawartości cukru. Dopiero mając w bazie tysiące truskawkowych „odcisków palca”, można z dużym prawdopodobieństwem określić, gdzie wyrósł owoc, który kupujemy w pobliskim sklepie. Wspomniała Pani o piwie. Czy chemik potrafi nam powiedzieć, co pijemy? Współpracujemy z partnerami z Belgii i to oni poprosili, byśmy spróbowali odpowiedzieć na pytanie, czy da się odróżnić drogie belgijskie piwo Rochefort, wytwarzane przez mnichów, od zwyczajnego piwa. Na początku musieliśmy zebrać i przeanalizować wiele oryginalnych próbek, by stworzyć bazę danych dla klasztornego piwa. Dzięki temu metodą Dart potrafiliśmy potwierdzić oryginalność piwa w 98 proc. przypadków. To zupełnie wystarcza na potrzeby rynkowe. Co ciekawe, nie musimy identyfikować wszystkich składników, jakie pojawiają się w piwnym widmie na odczycie ze spektrometru. Wystarczy nam właśnie „odcisk palca”, czyli porównanie badanego widma z wzorcem. Jeśli się pokrywają – mamy do czynienia z markowym trunkiem, jeśli nie – piwo jest sfałszowane. A co Pani sądzi o tzw. żywności ekologicznej? Czy naprawdę jest zdrowsza od tej „konwencjonalnej”? Hm, może to, co powiem, jest niepopularne, ale z mojego punktu widzenia wiele głoszonych tez na temat żywności ekologicznej nie ma uzasadnienia. Z racji mojej pracy codziennie mam do czynienia z rozmaitymi produktami i większość z nich nie różni się pod względem wartości odżywczych od tych reklamowanych jako ekologiczne. Z jednym muszę się zgodzić – jeśli chodzi o resztkową zawartość rozmaitych chemikaliów używanych przy produkcji konwencjonalnej żywności, ta organiczna jest zdecydowanie bezpieczniejsza. Gdy badamy np. partię papryki z Hiszpanii, bywa, że wykrywamy w niej kilkanaście albo i kilkadziesiąt chemicznych środków ochrony roślin. Stężenie każdego z nich jest poniżej określonej w Unii normy bezpieczeństwa. Każdy rolnik mógł zresztą użyć tylko jednego, ale nie wiadomo, co się stanie, jeśli konsument kupi i zje paprykę zmieszaną od wielu różnych producentów. Jak ten koktajl pestycydów zadziała w jego organizmie? Dlatego np. przygotowywanie żywności dla dzieci powinno odbywać się tylko z produktów wytwarzanych organicznie, bez pestycydów i hormonalnych przyspieszaczy wzrostu. Z kolei żywność ekologiczna jest poddana presji szkodników i z organicznym jabłkiem można zjeść np. grzyb, który zadomowił się na skórce. Z badań prowadzonych przez socjologów wynika, że nadal większość konsumentów wybiera żywność, kierując się głównie ceną, dopóki zatem żywność ekologiczna będzie droższa, pozostanie „luksusem mniejszości”. Wywiad nieautoryzowany
Choć 70 proc. naszej planety pokrywają morza i oceany, woda jest towarem coraz bardziej deficytowym, ponieważ tylko niecały 1 proc. jej zasobów nadaje się do picia.
Według ONZ około połowa ludzkości jeszcze przed 2015 r. będzie narzekać na brak wody. Zapotrzebowanie na wodę pitną wzrośnie na świecie do 2030 r. aż o 30 proc. Populacja naszej planety będzie wynosić wówczas 8,3 mld ludzi. Na całym świecie czystej wody nie ma prawie miliard osób, a 2,6 mld – kanalizacji. Także Polska musi zmagać się z niedoborem wody zdatnej do picia, mycia czy nawadniania pól. Czysta woda wciąż drożeje, podobnie jak odprowadzanie powstałych z niej ścieków. To ekonomia sprawiła, że w porównaniu z rokiem 1990 w przeciętnym gospodarstwie domowym zużycie wody spadło o ponad połowę. W 2005 r. było to już tylko 104 l, co jest wynikiem poniżej średniej unijnej (130 l), i spada nadal. Jak sprawić, by pieniądze nie płynęły jak woda? Na początek wystarczy sprawdzenie uszczelek. Jeśli z kranu kapie, to w ciągu doby „ucieka” nam z niego od słoika do sporego wiadra najczystszej wody. Roczna oszczędność zdecydowanie przekracza koszty uszczelki (choć może nie hydraulika). Instalacja na kranach perlatorów – urządzeń, które napowietrzają (a przez to zmniejszają) strumień wody – przy założeniu używania baterii tylko 5 minut dziennie pozwala zaoszczędzić rocznie od 10 do ponad 30 m3. Biorąc pod uwagę także opłaty za ścieki, w portfelu zostaje 70–200 zł. Choć przeciętna wanna ma pojemność 120–150 l, „oszczędniejsze” napełnienie jej w 2/3 (70–90 l) to wartość porównywalna z 5-minutowym prysznicem. A zatem prysznic nie daje aż takich oszczędności, jak to przedstawiają porównywarki. Za to świetnie sprawdza się ogranicznik na spłuczce klozetowej, z której „wycieka” 30 proc. naszego dziennego zużycia. To największe marnotrawstwo, bo systemy wodociągowe dostarczają do spłuczki klozetowej wodę tej samej jakości co do kranu, pod którym myjemy zęby. Czy naprawdę musimy spłukiwać toaletę wodą pitną? Tzw. systemy recyklingu szarej wody pozwalają sporo zaoszczędzić dzięki wykorzystywaniu tej samej wody dwa razy. Jeśli czteroosobowa rodzina zużywa przez rok ok. 200 tys. litrów wody, to 60 tys. litrów idzie na spłukiwanie toalet. W skali sporej gminy (100 tys. mieszkańców) robi się z tego prawdziwy wodospad – 1 mld litrów rocznie! Gdy już podokręcamy krany, wymienimy uszczelki i naprawimy spłuczki, przyjrzyjmy się oszczędnościom, które są bardziej „widoczne” dla całej planety. Z raportu Earth Policy Institute (EPI) wynika, że konsumenci na świecie mogliby co roku zaoszczędzić ok. 100 mld dol., gdyby ktoś ich przekonał, że butelkowana woda sprzedawana w sklepach nie różni się zbytnio od tej, która płynie z kranów w ich mieszkaniach. Co roku wypijamy jej ponad 150 mld litrów. Woda z Helsinek płynie do Arabii Saudyjskiej, a USA sprowadzają ją aż z Fidżi. To czyste marnotrawstwo. Najpierw zużywa się energię i surowce na opakowania, potem hektolitry paliw na transport butelek, a na końcu miliony dolarów na pozbywanie się plastikowych śmieci. Koszt miejskiej wody pitnej to ledwie jedna dwusetna ceny wody butelkowanej (ok. 4 zł za m3, czyli 1 000 litrów), a w wielu rozwiniętych krajach jej jakość jest porównywalna. Niestety, w Polsce jej smak wciąż pozostawia wiele do życzenia. To głównie wina starego systemu rur. By spełnić unijne standardy jakości, przez najbliższe 6 lat, kosztem 50 mld zł musimy wybudować lub zmodernizować 950 oczyszczalni ścieków oraz 25 tys. km sieci wodociągów i kanalizacji. Ale trzeba to robić z głową. W Sosnowcu w latach 70. przy projektowaniu instalacji zakładano dzienne średnie zużycie wody na poziomie 200 l na osobę. Dziś mieszkańcy zużywają niecałą połowę. Ale przepompowni czy hydroforni nie da się wyłączyć. Efekt jest taki, że mimo oszczędności płacą coraz więcej – za nietrafione prognozy.
Na tle Europy i świata polskie gleby mają się całkiem dobrze. To pozytywna strona znacznego rozdrobnienia gospodarstw i względnego technologicznego zacofania naszego rolnictwa.
Niewielkie powierzchnie upraw pozwoliły nam uniknąć znanej z USA monokulturowej katastrofy, gdzie na ogromnych obszarach produkcja może być utrzymywana tylko dzięki stale rosnącym nakładom na nawozy i pestycydy. Nawet na tle Europy jesteśmy niezwykle ekologiczni. Zużywamy np. tylko ok. 80 kg nawozów mineralnych (NPK) na hektar (GUS 2004), podczas gdy w niektórych krajach Unii wskaźnik ten często przekracza 300 kg NPK/ha. To nasz atut, bo Europejczycy deklarują, że są skłonni zapłacić więcej za żywność wyprodukowaną bez sztucznych nawozów i pestycydów oraz przetwarzaną bez użycia konserwantów i szeroko rozumianych „polepszaczy”. Nasi naukowcy pracują zresztą nad nawożeniem „na żądanie” – oczywiście na żądanie roślin. Chodzi o pakowanie azotu, fosforu czy potasu w specjalne polimerowe otoczki, które uwalniałyby swoją zawartość tylko wtedy, gdy stężenie w okolicznej glebie spada poniżej założonego poziomu. Dodatkową (poza wyjątkową efektywnością) zaletą takich nawozów jest zdolność do gromadzenia dużych ilości wody i oddawania jej w czasie suszy. Polimerowe granulki potrafią wyłapać i zatrzymać tysiące razy więcej wody, niż wynosi ich objętość. To cecha bardzo przydatna w czasach, gdy opady stają się całkowicie nieprzewidywalne, a coraz większy obszar kraju jest zagrożony niedoborem wody. Obecnie aż 38 proc. terenów rolnych (głównie w północnej Wielkopolsce, na Lubelszczyźnie i Górnym Śląsku) cierpi na niedostatek wilgoci. To z kolei przekłada się na zmiany profilu upraw. Zamiast żyta i ziemniaków rolnicy coraz częściej sieją sorgo, kukurydzę i słonecznik – rośliny wytrzymujące wysokie temperatury i skąpe opady. Wysokie plony przestały jednak być w UE priorytetem. W przeciwieństwie do Afryki czy Azji na naszym kontynencie mamy nadprodukcję żywności. Dlatego zadaniem na przyszłość jest obniżanie kosztów oraz ochrona gleby i wód. Jednym ze sposobów na to, by produkcja roślinna stała się tańsza, jest stosowanie tzw. uprawy konserwującej, w której rezygnuje się z części najbardziej energochłonnych zabiegów, np. orki. Z badań Zakładu Technologii Produkcji Roślin Korzeniowych IHAR w Bydgoszczy wynika, że np. dla buraków cukrowych stosowanie tej metody redukuje koszt uprawy roli o 60–70 proc., a przy tym ogranicza erozję gleby, zmniejsza wymywanie związków azotu o 85 proc. i rozpuszczalnych fosforanów o 65 proc. Radykałowie twierdzą, że właściwie pielęgnowana ziemia może się w ogóle obyć bez orania. Orka pochłania mnóstwo energii i narusza naturalny układ gleby, co niszczy bytujące w niej organizmy. Po zaoraniu ziemię trzeba wyrównać, a to nasila erozję i generuje dodatkowe koszty (maszyn, paliw i pracy). Tymczasem na glebach lekkich do przygotowania pod zasiew wystarcza glebogryzarka, a na cięższych – głębosz, który poprawia również wykorzystanie istniejących w glebie zasobów wody i składników mineralnych. Tym sposobem zmniejszamy także straty organicznego węgla i emisję podtlenku azotu. Najbardziej ekologiczna jest tzw. uprawa zerowa. Tu nasiona lub rozsadę umieszcza się w nieuprawionej roli, oszczędzając na kosztach orki i bronowania, ale za to trzeba zainwestować w specjalny siewnik lub sadzarkę. Warto też pamiętać, że przed przestawieniem się na proekologiczną produkcję trzeba pozbyć się z pola chwastów wieloletnich, wyrównać odczyn gleby, właściwie ją zmeliorować (co oznacza nie tylko odprowadzenie nadmiaru, ale i zapewnienie dopływu wody) oraz uzupełnić niedobory fosforu i potasu.