Nie muszę już zdobywać 8-tysięczników – Reinhold Messner w rozmowie z Travelerem
O tym, dlaczego samotna wyprawa na Mount Everest to niekończąca się agonia, o znajomości z Jerzym Kukuczką i o projekcie muzeum górskiego w Południowym Tyrolu opowiada Reinhold Messner, legenda światowego alpinizmu.
W tym artykule: Reinhold Messner: O Messner Mountain Museum Reinhold Messner: O sobie Reinhold Messner: O Historii Mallory'ego Reinhold Messner: O alpinizmie Reinhold Messner: O trudnościach i o błędach Reinhold Messner: O Jerzym Kukuczce Kim jest Reinhold Messner? Alpinista, pisarz i fotograf Reinhold Messner był wielokrotnie pierwszy. Jako pierwszy zdobył Mount Everest bez butli tlenowej. Był też pierwszym człowiekiem, który zdobył „Koronę Himalajów", czyli wszystkich 14 ośmiotysięczników. Urodził się w 1944 roku w Południowym Tyrolu. Dorastał w dolinie Villnoß w Dolomitach. Pierwszy dokonał trawersowania (przejścia wzdłuż – od jednego brzegu do drugiego) Antarktydy, mijając po drodze biegun południowy. Przemierzył Grenlandię, Tybet oraz pustynie Gobi i Takla Makan. Napisał ponad 50 książek, które zostały przetłumaczone na kilkanaście języków. Jest założycielem fundacji MMF Messner Mountain Foundation wspierającej ludzi gór oraz honorowym członkiem Royal Geographical Society i The Explorers Club w Nowym Jorku. Mieszka w zamku Juval w Południowym Tyrolu, gdzie stworzył samowystarczalną farmę ekologiczną i otworzył mają restaurację wyspecjalizowaną w potrawach w mięsa jaka tybetańskiego. Przypominamy wywiad z Reinholdem Messnerem. Rozmowa Małgorzaty Brączyk z wybitnym alpinistą została po raz pierwszy opublikowana w 2009 roku. Reinhold Messner: O Messner Mountain Museum Małgorzata Brączyk: Król Gór na szóstym etapie życia zmienił się w muzealnika. W Południowym Tyrolu powstało Messner Mountain Museum. Czy mógłby Pan opowiedzieć o tym projekcie? Reinhold Messner: O muzeum zacząłem myśleć jakieś 15 lat temu. Chciałem zebrać własną spuściznę. Nie chodziło o zgromadzenie eksponatów, lecz doświadczeń związanych z górami. Początkowo otworzyłem niewielkie muzeum poświęcone historii alpinizmu. Potem powoli dojrzewał projekt, który w tej chwili kończę realizować. Będzie to ogromne muzeum gór, coś w rodzaju mozaiki. Centrum jest tutaj, gdzie się teraz znajdujemy, w Bolzano, w zamku Firmiano. Tu odbywają się przedstawienia, różnego rodzaju manifestacje, przyjeżdżają teatry. Pozostałe cztery filie projektu to: Muzeum Skalne w Dolomitach, w regionie Belluno, podziemne muzeum w Solda oraz muzeum poświęcone świętym górom w moim zamku Juval, gdzie raz odwiedził mnie Jerzy Kukuczka. Ostatnie będzie się mieścić w Brunico, w dolinie Val Pusteria. Chciałbym poświęcić je narodom żyjącym w wysokich górach, jak chociażby Szerpom. M.B.: Zwiedzając ekspozycję, zastanawiałam się, co właściwie chciał Pan przez nią wyrazić? R.M.: To nie jest muzeum sztuki czy natury. Moją ideą było pokazanie tego, jak kontakt z górami wpływa na człowieka. Chciałem, by przychodzili tu ludzie pragnący zrozumieć znaczenie gór. Zawsze powtarzałem, że alpinizm to nie wyłącznie sport czy przygoda, że ma on także bazę kulturową. Istnieją miliony książek o górach; wielu artystów poświęciło całą swą twórczość problematyce górskiej. Mnie interesuje głównie sztuka dotycząca gór. Przedmioty związane stricte z alpinizmem są dla mnie sprawą drugorzędną. Jeśli jednak pokazuję już na ekspozycji jakiś element wyposażenia alpinisty, z pewnością należał on do kogoś ze światowej czołówki, jak chociażby namiot, którego Anderl Heckmair używał podczas wejścia na północną ścianę Eigeru. Miałem okazję zgromadzić wiele ciekawych eksponatów. Reinhold Messner: O sobie M.B.: W swoich książkach podkreśla Pan, że zaczął się wspinać nie tyle, żeby poznać góry, ile siebie... R.M.: Tak robią wszyscy, nawet jeśli o tym nie wiedzą. Idziemy w góry, żeby poznać siebie samych, ponieważ dzika natura jest najlepszym arbitrem. Natychmiast po opuszczeniu cywilizacji i wejściu w świat gór stajemy się anarchistami. Prawo przestaje istnieć. Nikt nam nie mówi, że mamy skręcić w prawo albo w lewo. W górach sami decydujemy, którą drogą pójdziemy, ale tylko my ponosimy odpowiedzialność za nasz wybór. Dlatego w sytuacjach ekstremalnych, w wysokich górach, poznajemy nasze możliwości, lęki, słabości. Nie jestem pierwszym człowiekiem, który powiedział, że życie na krawędzi prowadzi do samopoznania. Wszyscy wielcy filozofowie doszli do takich konkluzji. Może je przeczytać każdy, kto zwiedza mój zamek – są częścią ekspozycji. M.B.: Opisując swoją samotną wyprawę na Everest bez tlenu, nazwał ją Pan „niekończącą się agonią”. Podczas jednej z ekspedycji zginął Pański brat. Wiele razy otarł się Pan o śmierć, stracił wzrok, odmroził palce stóp. W takich momentach, niewyobrażalnych dla zwykłego człowieka, nie pomyślał Pan – Boże, co ja tu robię, dlaczego tu jestem, co mnie do tego zmusza? R.M.: Nie raz zadawałem sobie to pytanie. Starałem się na nie odpowiedzieć w moich książkach. Oczywiście, ta odpowiedź ewoluowała wraz ze zdobywaniem nowych doświadczeń. Z wiekiem zmieniło się również moje podejście do życia. W książkach pisałem o doświadczeniu śmierci i o tym, że wracając z wielkiej wyprawy, często czułem się jak nowo narodzony. Dzisiaj powtarzam, że w rzeczywistości nie wspinamy się na najwyższe szczyty, żeby je zdobyć, wspinamy się, żeby z nich zejść. To rodzaj schizofrenii. O tym właśnie można się dowiedzieć w moim muzeum – to w zasadzie inna konwencja przedstawienia gór. Z tej prezentacji powinna się wyłonić odpowiedź na pytanie – dlaczego? Aby była ona najpełniejsza, zgromadziłem doświadczenia nie tylko własne, ale i innych alpinistów – tych z mojego okresu i wcześniejszych. Moi ulubieńcy to ci, którzy nie tylko zdobywali góry, ale byli zdolni do myślenia i do wyrażania swoich przeżyć. Ci, którzy wyłącznie zaliczali szczyty, są dla mnie zbyt nudni. Reinhold Messner: O Historii Mallory'ego M.B.: Znana jest Pańska fascynacja historią Mallory’ego, jego tajemniczym zaginięciem. Dziś wiemy, że zginął na Evereście... R.M.: Nie ma wątpliwości. Czas odsłania prawie wszystkie tajemnice. Po odnalezieniu ciała [podczas specjalnej ekspedycji w 1999 r. – przyp. red.] można niemal ze szczegółami opowiedzieć, co zdarzyło się owego 8 czerwca 1924 r. Tego dnia rano George Mallory i Andrew Irvine opuścili obóz, by podjąć próbę zdobycia Everestu z Przełęczy Północnej. Wczesnym popołudniem byli obserwowani prawdopodobnie przy Drugim Uskoku, trudnym technicznie miejscu w pobliżu szczytu. Później nadeszła śnieżyca. Do dziś nie wiadomo, czy udało się im osiągnąć wierzchołek. M.B. Powiedział Pan, że być może lepiej, że tak się stało, bo nie poradziłby sobie ze swoją legendą. Teraz Pan też jest legendą, jak sobie Pan z tym radzi? R.M. Ja nie mam szans stać się legendą. Powód jest prosty – przeżyłem ponad 60 lat. Kto chce przejść do legendy, musi umrzeć młodo, nie później niż w wieku 33 lat – tyle miał Chrystus w chwili śmierci. Udało się to naprawdę niewielu alpinistom, którzy przekroczyli ten wiek, np. Mallory’emu, bo miał 38 lat. Kukuczce też, choć dożył około czterdziestu. Ja jeszcze żyję i chcę żyć. Zrobiło na mnie duże wrażenie zdanie amerykańskiego alpinisty, który kiedyś zapytał: jak mogę bronić ideału alpinizmu, skoro zginęło tylu ludzi, którzy go uprawiali? Miał rację. Nie można bronić idei alpinizmu, wiedząc, jak wiele pochłonął ofiar. Chciałbym zaapelować do młodych: Nie idźcie za mną, to zbyt ryzykowne, żyjcie własnym życiem, nie naśladujcie mojego! M.B. Niewielu jest ludzi, którzy nigdy o Panu nie słyszeli. Jedni Pana ubóstwiają, drudzy nienawidzą, dla wielu jest Pan szarlatanem. Wielu naukowców chciało Pana przebadać. Każdy zadaje sobie pytanie: jak to możliwe, że ten człowiek to wszystko przeżył? Nie podpisał Pan przypadkiem jakiegoś cyrografu? R.M. Cha, cha! Z diabłem? Nie! Kilka razy byłem bliski śmierci. Tak to jest – jeden ma szczęście i przeżyje, a drugi nie. Nie odważyłbym się powiedzieć, że przeżyłem, bo byłem lepszy od innych. Wiele razy naprawdę miałem cholerne szczęście. Poza tym zawsze bardzo uważałem, drobiazgowo przygotowywałem się do każdej wyprawy. Nigdy nie ryzykowałem, myśląc – najwyżej zginę. Kiedy się wspinałem, starałem się osiągnąć maksimum. Dziś wspinaczka lodowa bardzo się rozwinęła – o jakieś trzy, cztery stopnie [chodzi o skalę WI – water ice – przyp. red.] w porównaniu z moimi czasami. Natomiast we wspinaczce wysokościowej zmieniło się niewiele. Wielcy z lat 80. – Kukuczka, Loretan – nie zostali pokonani. Przeciwnie, dziś wszyscy wyruszają na Mount Everest utartymi szlakami. Cała masa ludzi przygotowuje trasy – można łatwo zrobić sobie zdjęcie na szczycie Everestu. W innych dziedzinach technika również poszła do przodu. Na przykład w eksploracji Antarktydy w ciągu 20 ostatnich lat zmieniło się wszystko. Opracowano niezwykle lekkie materiały, dzięki którym lżejszy jest namiot czy maszynka do gotowania. Takiego wyposażenia nie było w latach 80. Same butle ważyły 7 kilo, czyli trzy razy więcej niż obecnie! Szczerze mówiąc, sprawy techniczne mnie nie interesują. Bardziej fascynuje mnie wymiar mentalny wspinaczki. #TatrzańskieOpowieści. Czy Morskie Oko przestanie zamarzać? Mateusz Waligóra od kilkunastu dni wędruje przez Tatry. W planach ma przejście każdego centymetra znakowanych szlaków w najwyższych polskich górach. Projekt #TatrzańskieOpowieści, tak jak ... Reinhold Messner: O alpinizmie M.B. Co Pana irytuje w dzisiejszym alpinizmie? R.M. Dziś wszystko jest rozrywką. Przeczytałem wypowiedź młodego alpinisty, który po wejściu na północną ścianę Eigeru stwierdził, że była to wielka rozrywka. Nie wierzę. Uważam, że to ogromne kłamstwo. To trudne wejście, ryzykuje się życiem. Dla kogoś, kto wymaga od siebie maksimum, prawdziwe wyzwanie zaczyna się tam, gdzie kończy się rozrywka. Tak jest w wielu dziedzinach. Nie uwierzę w słowa tych młodych ludzi i jestem przekonany, że mam rację. Jestem też pewien, że kiedyś sami mi ją przyznają. M.B. Swoją postawą narobił Pan sobie wrogów w środowisku alpinistów... R.M. Jeśli ktoś czuje dyskomfort, widząc moje dokonania, to nic na to nie poradzę. Niektórzy używali mojego nazwiska, żeby sprzedać więcej książek. Dzisiaj ludzie pragną być widoczni – to stało się nawet ważniejsze od pieniędzy. Oczywiście, gdy jest się znaną osobą, nazwisko i wizerunek mogą być źle użyte. To logiczne. Wielokrotnie tego doświadczyłem. M.B. Regiony górskie, w tym Alpy, borykają się z wieloma problemami. Jako poseł Parlamentu Europejskiego wielokrotnie apelował Pan o zmianę polityki górskiej, jest Pan również autorem książki Ratujcie Alpy. Co Pana zdaniem powinna zrobić w tym względzie Unia Europejska? R.M. Unia Europejska wiele nie zrobi. Podchodzę sceptycznie do tego, że politycy z Berlina, Madrytu czy Warszawy decydują o losie gór. O tym, co jest zgodne z prawem, a co nie. To ogromny błąd. Właściwie górale od dziesiątków lat nie mogą decydować o własnym losie. Inni mówią im, gdzie ustanowić park narodowy. W dziedzinie ochrony środowiska powiedziałem już wszystko, teraz przyszedł czas działania. Kupiłem dwa zrujnowane gospodarstwa górskie. Postawiłem je na nogi i dałem w użytkowanie ludziom, którzy teraz pracują tam i żyją według mojej filozofii. Produkty sprzedajemy na miejscu, nic nie trafia na rynek zewnętrzny. Moja filozofia jest prosta – należy połączyć rolnictwo z lokalną kulturą i turystyką. Nie jestem przeciwny turystyce. Wręcz odwrotnie – uważam, że Alpy powinny utrzymywać się z turystyki, ale tylko pod warunkiem, że będzie to robione z głową. To samo dotyczy Karpat. Turystyka miewa niepokojące oblicze. Żyjemy w czasach, w których liczy się przede wszystkim etykietka, nawet śnieg musi być markowy. Ostatnio natknęłam się na bar sushi w Tarvisio. Myślę, że w zglobalizowanym świecie należy podkreślać lokalną kulturę, jej wyjątkowość i odmienność. Sushi mogę zjeść w Tokio. Być może w wielkich miastach taka różnorodność oferty turystycznej ma swoje uzasadnienie – na świecie jest w końcu wielu Japończyków. Jednak w górach, w niewielkich, niepowtarzalnych miejscowościach należy oferować turyście lokalną kuchnię i kulturę. Jeśli turystyka stanie się monokulturą, długo się nie utrzyma. M.B. We wszystkim jest Pan pierwszy. R.M. To część mojego charakteru. Jeśli coś robię, to albo dobrze, albo w ogóle się za to nie zabieram. Nikt nie wpadł na pomysł z muzeum. Ja to wymyśliłem i był to strzał w dziesiątkę. Wcześniej największym powodzeniem cieszyło się muzeum gór w szwajcarskim Bernie. Rocznie odwiedza je 25–26 tys. osób. Do mojego przychodzi już ponad 100 tys. Gdybym założył jakieś marne muzeum, zwyczajnie bym zbankrutował. Potrzebuję aż 100 tysięcy ludzi, którzy tu przyjdą. Inaczej jak bym znalazł pieniądze chociażby na pensje dla pracowników? Muzeum musi być samowystarczalne. Nie biorę ani grosza subwencji! Gdybym całe życie musiał łatać dziury, przestałoby mnie to interesować. Chcę być wolny i niezależny, żeby zajmować się coraz to nowymi pomysłami. Nigdy nie szukałem pieniędzy publicznych, wszystkie moje wyprawy finansowałem sam. W myśl tej zasady działam obecnie. Reinhold Messner: O trudnościach i o błędach M.B. Od wielu lat słyszę, że chce Pan napisać traktat o szczęściu. Czy to prawda? R.M. Nigdy o tym nie myślałem. Wszyscy, którzy nieustannie mówią o szczęściu, według mnie sami nie są szczęśliwi. Ja nie mówię o szczęściu, bo czuję się szczęśliwy. Niczego mi nie brakuje. Mam pomysły, które realizuję. Jestem zadowolony, gdy mi się nie przeszkadza. Jeśli napotykam trudności, walczę z nimi. I wtedy mogę stać się naprawdę nieobliczalny… M.B. Żadnych wyrzutów sumienia? R.M. W niczym nie pomagają. Jeśli w pewnym momencie życia odwracamy się, by stwierdzić – mogłem dokonać innego wyboru – niczego to nie zmieni. Moja biografia zależy ode mnie, tak jak pani biografia zależy od pani. Zawsze ponosiłem odpowiedzialność za własne czyny. Przeszłości nie da się zmienić, tak jak przyszłości nie da się zobaczyć we wstecznym lusterku samochodu. Przyszłość to życie, które mam jeszcze przed sobą. I to jest właśnie magia – ona sprawia, że mam ochotę żyć, cieszę się, że mogę jeszcze coś ciekawego robić, zrealizować pomysły. Nie muszę ciągle wspinać się na ośmiotysięczniki. To była tylko pewna faza mojego życia. Nawet nie ta najważniejsza. Oczywiście, przeżyłem ją z ogromnym entuzjazmem. Miałem też to szczęście, że zrozumiałem, że nie mogę iść dalej, bo wtedy nie dało się pójść dalej. Kukuczka popełnił błąd – uległ presji dziennikarzy. Nie powinien był podchodzić do ostatniej próby. Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat Czy to najwyższa góra w Europie, czy jeden z azjatyckich szczytów? Spory nie milkną, a kolejni alpiniści wybierają się do Rosji. Oto Elbrus, szczyt tyleż malowniczy, co kontrowersyjny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/475a00ed91db16ce559912129af0c3885747bbbf-cf5452c.jpeg" width="938" height="625" alt="Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat (fot. Getty Images)" title="Elbrus szczyt Europy czy Azji? Kontrowersje wokół najwyższej góry Kaukazu i ciekawostki na jej temat (fot. Getty Images)" /> Reinhold Messner: O Jerzym Kukuczce M.B. Znał go Pan dobrze? R.M. Dość dobrze. Wielka szkoda, że zginął. On też zaczął marzyć o wyprawie na biegun południowy, co ja później zrobiłem. Kukuczka rzeczywiście dokonał niezwykłych czynów. W latach 80. Polacy byli po prostu najlepsi na świecie. M.B. Kiedy Kukuczka zdobył Koronę Himalajów, wysłał mu Pan kartkę ze słowami: „Nie jesteś drugi, jesteś wielki”. R.M. Rzeczywiście, tak napisałem, bo tak uważałem. Wywiad został po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku. TOP 5 schroniska w polskich górach. Gdzie jest najbardziej klimatycznie? Które schroniska w polskich górach warto odwiedzić? Najlepiej wszystkie, ale te z naszego zestawienia cieszą się wyjątkową sympatią turystów. Kim jest Reinhold Messner? Jeden z najwybitniejszych wspinaczy wszech czasów. Urodził się we włoskim Tyrolu 17 września 1944 r. Wspina się od piątego roku życia. Sławę przyniosły mu dokonania w Himalajach i Karakorum. Początek kariery wiąże się z dramatem – w 1970 r. podczas zejścia z Nanga Parbat stracił brata. „Wyżej niż na Everest nie wejdę, a bardziej samotnie niż w pojedynkę – nie można. Trzeba się rozejrzeć za nowym wyzwaniem” – powiedział po zdobyciu Korony Ziemi. Jako pierwszy człowiek zdobył w 1986 r. Koronę Himalajów. Wprowadził w najwyższe góry styl szybki i niebezpieczny – wchodzenie bez butli tlenowych i tragarzy, bez zakładania obozów pośrednich i lin poręczowych. W 1990 r. z Arvedem Fuchsem zdobył pieszo biegun południowy. Pięć lat później z bratem Hubertem próbował przejść z Syberii do Kanady przez Arktykę – wyprawa została przerwana po 24 godzinach po ataku niedźwiedzia polarnego. Za osiągnięcia w alpinizmie na igrzyskach w Calgary wraz z Kukuczką został nagrodzony srebrnym medalem olimpijskim. Odmówił jednak jego przyjęcia. Po wycofaniu się z czynnego alpinizmu poświęcił się działalności społecznej i politycznej. Jako pisarz i propagator gór ma opinię człowieka kontrowersyjnego, który do perfekcji opanował sztukę autokreacji własnego wizerunku.
Pompeje były miastem, w którym seks stanowił temat żartów, był towarem w cenie szklanki przeciętnego wina. Ich mieszkańcy z upodobaniem oddawali się więc rozkoszy, spędzając wiele błogich chwil na erotycznych igraszkach
Koniec tej sielanki nastąpił o północy z 24 na 25 sierpnia 79 r. Wybuch Wezuwiusza położył kres istnieniu miasta, zwanego „ukochanym przez Wenus”. Kiedy szesnaście stuleci później, za panowania Karola VII Burbona, rozpoczęła się systematyczna eksploracja pogrzebanej metropolii, odkrywcy na własne oczy mogli się przekonać, że uczucie bogini miłości było w pełni odwzajemnione. Ulubionym miejscem wypoczynku pompejańskich patrycjuszy były łaźnie. W samym mieście znajdowało się ich kilka, ale największym powodzeniem cieszyły się przybytki podmiejskie. Nie tylko dlatego, że były nowocześniejsze, zachwycały pięknymi mozaikami i freskami, a zastosowane przy ich budowie rozwiązania hydrauliczne dziwią nawet współczesnych znawców tej dziedziny. Swą popularność zawdzięczają temu, że wstęp do nich mieli nie tylko mężczyźni, lecz także kobiety. Czy pompejańskie matrony rzeczywiście tam chadzały? Nie wiadomo. Naukowcy ciągle toczą spory na ten temat. Jedni uważają, że tak, inni twierdzą, że z termalnych rozkoszy korzystały wyłącznie panie o nie najlepszej reputacji. W rozbieralni w Thermae Suburbanae, oczywiście wspólnej dla przedstawicieli obu płci, umieszczono szesnaście fresków ze scenami erotycznymi. Wśród tych wyobrażeń znajduje się scena miłości safickiej – jedyny tego rodzaju wizerunek zachowany w malarstwie antycznym. Malowidła oznaczone dodatkowo numerem umieszczono nad niszami, w których klienci zostawiali swoje tuniki. Skojarzenie sceny erotycznej z liczbą prawdopodobnie ułatwiało zapamiętanie tej niszy. Szczególnie że w starożytności krążyło wiele katalogów z opisanymi i numerycznie sklasyfikowanymi pozycjami seksualnymi. W kompleksie termalnym znajdują się też piękne mozaiki erotyczne o komicznym charakterze. Zdecydowanie mniej wyrafinowane artystycznie wizerunki zdobią pompejański dom publiczny. Jeden z ok. 25 lokali spod znaku czerwonej latarni w odróżnieniu od wielu jednoizbowych przybytków, często zlokalizowanych na tyłach gospody czy austerii, był świetnie zorganizowany i działał legalnie. Tak jak przed wiekami również i dziś cieszy się wielką popularnością. Nawet poza sezonem ustawia się przed nim spora kolejka turystów, którzy jeden za drugim wchodzą do środka. Na parterze oglądają pięć małych pomieszczeń z murowanymi łóżkami i latryną, a na piętrze – bardziej luksusowe pokoje z drewnianymi łóżkami. Umieszczone nad nimi malowidła ścienne przedstawiają erotyczne pozy wraz z ceną usługi. Na fresku obrazującym akt seksualny a tergo widnieje napis: lente impelle (posuwaj powoli). Obecnie malowidło znajduje się w muzeum archeologicznym w Neapolu. Za seks antyczni pompejanie z reguły płacili od dwóch do ośmiu razy więcej niż za porcję dobrego wina. W domach publicznych, zwanych wówczas lupanarami, od słowa lupa oznaczającego prostytutkę, pracowały najczęściej niewolnice orientalne i greckie. Bywało też, że najstarszy zawód świata uprawiały kobiety wolne. Jako swoiste hobby traktowała przecież tę profesję słynąca z urody pierwsza dama Rzymu, żona cesarza Klaudiusza – Messalina. Arystokratka incognito wynajmowała pokój w domu publicznym. W legalnie działających pompejańskich burdelach, jak w całym cesarstwie, prostytutki musiały być zarejestrowane i płaciły podatki. Jako że ten zawód cieszył się sporą popularnością, uprawiające go kobiety wabiły klientów, pokazując się nago lub w przeźroczystych szatach. Inną formą reklamy były napisy na murach, sławiące kwalifikacje w sztuce kochania tej czy innej córy Koryntu. Pompejańskie mury pulsowały życiem – do tej pory badacze odnaleźli na nich ponad 120 graffiti o seksualnym zabarwieniu. Często były to ogłoszenia wypisywane przez panie uprawiające najstarszy zawód świata. Niejaka Felicja, pisząc: Felix felat – 1 assi, lapidarnie informowała, że za tę skromną kwotę wykonuje fellatio. Jej konkurentka Euplia żądała pięciokrotnie więcej. Najwyraźniej była to kobieta wykształcona i niezwykle zręczna w sztuce kochania, skoro obrała sobie za pseudonim imię nadawane przez artystów bogini Wenus. Dwaj panowie Glyco i Maritimus za pomocą graffiti informowali zainteresowane panie, że są mistrzami miłości francuskiej zawsze gotowymi, za niewygórowaną cenę, na ich rozkazy. Napisy służyły nie tylko reklamie płatnych usług seksualnych. W ten sposób mężczyźni chełpili się sprawnością fizyczną, umieszczając na murach krótkie opisy swoich seksualnych wyczynów lub, jak niejaki Festo, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia: hic fufuit cum sodalibus – tu z kolegami p... Wesoła ostentacja jurności była czymś zupełnie naturalnym. Pompejanie nie byli spętani pojęciem grzechu i wstydu powodowanego nagością. Ogromną rolę odgrywało to, że połowę społeczności stanowili niewolnicy. Definicja prawna określała ich jako instrumentum vocale, czyli przedmiot mówiący, co sprawiało, że poza legalnym związkiem małżeńskim patrycjusze mieli do dyspozycji kobiety i mężczyzn, którzy byli zobowiązani do zaspokajania ich wszelkich potrzeb, także seksualnych. Dlatego patrycjusze z reguły nie chadzali do domów publicznych – ich klientelę stanowiły niższe klasy, a także niewolnicy i gladiatorzy. Ci ostatni byli prawdziwymi idolami. Podobnie jak dziś włoskie dziewczęta śnią o piłkarskich gwiazdach, tak ich poprzedniczki wzdychały do atletycznie zbudowanych wojowników. Pompejanki uwielbiały zręcznie władającego harpunem i trójzębem sieciarza o imieniu Crescente. Jeden z napisów głosi, że to najlepszy „nocny lekarz pań i panien”. Ponieważ gladiatorzy byli z reguły niewolnikami, można by sądzić, że interesowały się nimi tylko kobiety niższego stanu. Otóż nic bardziej mylnego! Żyjący w owych czasach satyryk opisał historię dziewczyny o imieniu Eppia, która opuściła swych zamożnych rodziców dla gladiatora Sergetta. Nie ulega też wątpliwości, że w nocy z 24 na 25 sierpnia 79 r. w budynku, w którym stacjonowali dorodni zawodnicy, przebywała młoda kobieta. Znalezienie jej kości w tym męskim otoczeniu wprowadziło naukowców w niemałe zdziwienie. Kim była? Zaledwie przyszła czy też już zbierała się do wyjścia? Tego nigdy się nie dowiemy. Faktem jest natomiast, że musiała wywodzić się z bogatej rodziny. Dziewczyna miała na sobie klejnoty i kosztowności, jakich nie mogła posiadać niewolnica, służąca ani prostytutka. Młoda kobieta, najprawdopodobniej mężatka (układ kostny wskazywał na przebyty poród) mogła być żoną starego patrycjusza, która szukała rozkoszy w ramionach silnego kochanka. Małżeństwa niedopasowane wiekiem były w starożytnym Rzymie nader częste. Jest to więc bardzo prawdopodobne wytłumaczenie. Tym bardziej że pompejanki ceniły sobie cielesne rozkosze. Poeta Juwenalis ubolewał nad degradacją i rozpasaniem społeczeństwa, a zwłaszcza nad nieobyczajnością kobiet. „Dawno minęły czasy, kiedy kobiety siedziały nad wijącym się wrzecionem pod ojcowskim, a później mężowskim dachem. Dziś te nimfomanki uganiają się za kochankami, a jeśli zadowolą się jednym, uważają to za cnotę” – pisał. Gdy jednak niewierność żony wychodziła na jaw, zdradzeni mężowie srogo karali ich kochanków. Standardem było obcięcie uszu i nosa albo penisa. Często patrycjusze oddawali przyłapanego nieszczęśnika służącym i niewolnikom, aby ci mogli z nim spółkować. Seks homoseksualny był w cesarstwie rzymskim częsty, ale rolę pasywną odgrywali zawsze niewolnicy, dla wolnego obywatela pozycja ta była nie tylko upokorzeniem, ale i przestępstwem. Perfidną zemstą mężów na kochankach ich żon było też zmuszenie ich do fellatio, co również godziło w honor wolnego obywatela. Niewierne żony najczęściej czekała śmierć głodowa. Jaka kara spotykała patrycjuszy zdradzających swe małżonki? Żadna. Panowie mogli swobodnie dawać upust swoim lubieżnym fantazjom, kiedy, jak i z kim tylko chcieli. Starożytni mieszkańcy Pompejów nie tylko z lubością oddawali się ars amandi. Sztuka erotyczna otaczała ich praktycznie wszędzie – ściany domów zdobiły erotyczne freski, na kształty falliczne stylizowano wiele przedmiotów codziennego użytku. Modne były filiżanki, z których w momencie nalania do nich napoju wysuwał się penis. Desery podczas przyjęć podawano gościom na paterach podtrzymywanych przez starców z obwisłymi fallusami. Tego rodzaju przedmioty miały rozśmieszać biesiadników. Fizyczność i seks były częstym tematem rozmów i żartów, o czym świadczą rzeźby ogrodowe, graffiti czy malowidła ścienne. Wiele komicznych fresków o odcieniu erotycznym zachowało się w podmiejskich łaźniach. Jeden z nich przedstawia bożka Pana, który widząc śpiącą kobietę, pragnie ją posiąść, ale ucieka, zorientowawszy się, że to hermafrodyta. Niestety, osobnik o podwójnej płci nie ma zamiaru wypuścić go z objęć. O ile cielesność była dla antycznych mieszkańców Pompejów naturalną częścią egzystencji, o tyle motywy falliczne pełniły funkcję dobrej wróżby. W Casa dei Vettii znajduje się malowidło bożka płodności Priapa, którego ogromnych rozmiarów członek spoczywa na jednej stronie wagi, zaś przeciwwagę stanowi sakwa pełna pieniędzy. Rzeźbione penisy zwisające nad drzwiami sklepów wróżyły obfitość. Czy była to skuteczna próba zjednania sobie fortuny? To już trzeba sprawdzić samemu, kupując podczas wizyty w Pompejach amulet o fallicznych kształtach. W miarę jak posuwały się rozpoczęte w 1748 r. prace wykopaliskowe w Pompejach, biorący w nich udział burbońscy żołnierze nie mogli oprzeć się wrażeniu, że ulubionym zajęciem antycznych obywateli było spółkowanie. Codziennie odkrywali kolejne sprośne malowidło, lubieżną rzeźbę czy naczynie, którego nieobyczajny kształt wprawiał w zażenowanie najbardziej frywolnych mężczyzn. Chwile prawdziwego zakłopotania przeżył w 1819 r. przyszły król Neapolu Franciszek I, który wraz z córką postanowił zwiedzić zgromadzoną w tym mieście kolekcję pompejańską. Po wizycie zasugerował, by liczący 102 eksponaty zbiór umieścić w sekretnym gabinecie (Camera Segreto), gdzie mogłyby go oglądać jedynie osoby dorosłe o „nieposzlakowanej moralności”. Tak się też stało. Pomieszczenie zamknięto na trzy spusty w sensie dosłownym, gdyż założono trzy różne zamki. W 1851 r. umieszczono tam również posągi nagich Wenus, ponieważ według ówczesnych rządzących obrażały one publiczną moralność, i zamurowano drzwi. Mur przetrwał dziewięć lat. Zburzył go tuż po wkroczeniu do miasta Giuseppe Garibaldi. Przed II wojną światową, aby obejrzeć kolekcję, trzeba było mieć pozwolenie ministra edukacji. Sekretny gabinet został udostępniony publiczności dopiero w 2000 r. Kolekcja zajmuje trzy salki. W sieni ulokowano marmurową rzeźbę bożka Pana spółkującego z kozą. To datowane na około I w. p.n.e. dzieło, znalezione w Herkulanum, było zawsze najbardziej cenzurowanym eksponatem i jednocześnie symbolem Sekretnego Gabinetu.
Bezwstydne sekrety Pompei: "Sztuka erotyczna była inaczej rozumiana i interpretowana niż dzisiaj"
Za sprawą domów publicznych, erotycznych fresków i fallicznych rzeźb Pompeje cieszą się sławą miasta rozpustnego. Ale to, co nam wydaje się bezwstydne, nie było takie w oczach starożytnych.
Co to za budynek? – pytam Mariellę Bruni, która oprowadza mnie po antycznych Pompejach. Przed niewielkim pomieszczeniem tłoczy się grupka ludzi. Przeważają Japończycy i Amerykanie. Do środka wchodzą niczym w procesji. – Bordello – odpowiada Mariella. – Jeden z najlepiej zorganizowanych lokali pod czerwoną latarnią. Wchodzimy do wnętrza. Na parterze znajduje się pięć małych pomieszczeń z murowanymi łóżkami i latryna. To, co przyciąga widzów, to niewielkie malowidła ścienne przedstawiające różne pozy erotyczne. Pod każdym z fresków wypisana jest cena – od 2 do 8 assi (dla porównania: porcja wina kosztowała 1 assi). W Pompejach czynnych było kilka domów publicznych. Pracowały w nich głównie niewolnice. Ale erotyczne freski zdobiły też ściany w podmiejskiej łaźni. – W rozwiniętym społeczeństwie, jakim był bez wątpienia świat rzymski, sztuka erotyczna była inaczej rozumiana i interpretowana niż dzisiaj – tłumaczy prof. Antoni Guzzo, archeolog, dyrektor skansenu obejmującego antyczne Pompeje i Herkulanum. – Ciała wyobrażane na freskach były tym, czym dla nas jest nagość na obrazach Tycjana. A tak dziś szokujące, wszechobecne w antyku motywy falliczne spełniały rolę dobrego proroctwa. Rzeźbione penisy zwisające nad drzwiami sklepów wróżyły obfitość. Na kształty falliczne stylizowano też wiele przedmiotów codziennego użytku. W domu należącym do bogatych eks-niewolników (Casa dei Vetti) znajduje się malowidło przedstawiające Priapa, bożka płodności, którego ogromny członek spoczywa na jednej stronie wagi, zaś przeciwwagę stanowi sakwa pieniędzy. Bożka wyobraża także fontanna stojąca w ogrodzie. – To nic innego jak próba zjednania sobie fortuny – wyjaśnia profesor. – To, co nam może wydawać się bezwstydne, nie było takie w oczach starożytnych. Inaczej malowidła te nie znalazłyby się w pomieszczeniach publicznych. Przepaść pomiędzy teraźniejszością a rzeczywistością sprzed 2000 lat tworzą przede wszystkim dwa aspekty socjologiczne: pierwszy – kobiety nie miały praw cywilnych, drugi – istniało niewolnictwo. Nasza idea seksualności nie ma związku z ideą starożytną, w której nie mogło być mowy o partnerstwie. Nawet oficjalna żona to, owszem, pani, ale zawsze o dwa stopnie niżej od męża. Ponadto fakt, iż połowę społeczności tworzyli niewolnicy, sprawiał, że dodatkowo, poza związkiem małżeńskim, były do absolutnej dyspozycji panów ciała ludzkie, kobiety i mężczyźni niemający praw, pozbawieni możliwości wyrażania uczuć. Definicja prawna niewolnika brzmiała przecież: instrumentum vocale – przedmiot mówiący. Gdybym więc przyjechała tu 2000 lat temu, zastałabym średnie miasto jakich wiele. Tętniło życiem, kwitł handel. Na całą okolicę słynęła miejscowa kapusta, cebula i suszone ryby. Ludzie odwiedzali świątynie, pili wino, zażywali kąpieli w łaźniach. Mieli wille nad morzem. Kochali sztukę, uprawiali politykę i seks. Nie przypuszczali, że o północy z 24 na 25 sierpnia 79 roku czeka ich koniec świata. To wtedy z pobliskiego Wezuwiusza spłynęła na miasto zagłada. Zginęło ponad 1500 osób – głównie kobiety i dzieci. Pompeje umarły pod grubą warstwą lawy i wulkanicznych popiołów. Mimo wielu archeologicznych odkryć największą turystyczną atrakcją Pompejów pozostają erotyczne freski. Gdy spacerowałam główną ulicą miasta, czułam się nieco osamotniona. Dopiero przed bordello zobaczyłam tłum. Ciekawe, czy tak samo było 2 tysiące lat temu? Tekst: Małgorzata Braczyk
Czekając kiedyś na spóźniający się autobus, zobaczyłam przez szybę agencji turystycznej plakat-reklamę korsykańskiej kolejki, będącej rzekomo najbardziej malowniczą w Europie. Postanowiłam sprawdzić to osobiście. Zrozumieją mnie miłośnicy żelaznych dróg, dla których Orient Express czy Blue Train to magiczne wezwanie.
Podróż statkiem z włoskiego Livorno do Bastii na Korsyce zajmuje sześć godzin. Stałam na pokładzie i patrząc na wodę, zastanawiałam się, co wiem o tej wyspie. Urodził się tam Napoleon (któż tego nie pamięta ze szkoły?). Wielokrotnie słyszałam, że Korsyka – aczkolwiek francuska – jest bardziej włoska niż włoska Sardynia. Zachwyty nad jej urodą nie zrobiły jednak na mnie większego wrażenia – bo któraż z wysp na Morzu Śródziemnym nie jest piękna? Z rozmyślań wyrwał mnie niezwykły widok – w dali rysował się zielony kontur wyspy zanurzony w morskim błękicie. Korsyka to góry na morzu, najwyższy szczyt Monte Cinto (2 706 m), nierzadko nawet latem ubielony śniegiem, dzieli od lazurowej toni tylko 28 km. Pasmo górskie przecina ten skrawek lądu na dwie części. Na północy najważniejsza jest Bastia. Niegdyś była stolicą, ale począwszy od 1796 r., kiedy Korsyka weszła w skład Francji, zaczęła tracić swoją uprzywilejowaną pozycję. Piętnaście lat później Napoleon przeniósł stolicę do Ajaccio, miejsca swego urodzenia. Była to kara za tendencje niepodległościowe, które, nawiasem mówiąc, są żywe do dzisiaj. Każdy, kto wysiada w starym porcie w Bastii, już na pierwszy rzut oka zauważy wpływy włoskiej architektury. Nawet kolory budynków są te same: różne odcienie ochry. Nic dziwnego, dominacja Genui trwała tu ponad pięć wieków. Wędrując po malowniczych uliczkach, wyczuwa się też klimaty neapolitańskie. Najładniejszy jest plac Saint-Nicolas. Co ciekawe – to jeden z największych placów we Francji, prawdziwy salon z widokiem na morze, pełen palm i platanów, z mnóstwem uroczych kafejek, restauracji, barów. Niedaleko, przy ulicy Cesar Campinchi, mieszczą się butiki i sklepiki z pamiątkami. Najstarszą i najbardziej korsykańską jest dzielnica Terra Vecchia. Wiedzie do niej uliczka Napoleona. Zagląda tu mniej turystów, a życie toczy się normalnie. W wąskim zaułku dzieci o wysmaganych wiatrem buziach grają w piłkę, na placyku du Marche okoliczni wieśniacy sprzedają warzywa i owoce. W Bastii nie ma wielu hoteli, jednak bez problemu znajduję nocleg (jest dopiero koniec czerwca), ale latem lepiej zarezerwować miejsce dużo wcześniej. Wybieram hotel Bonaparte, bo leży niedaleko centralnego placu, gdzie można siedzieć do późna w jednej z licznych kawiarenek i zapatrzywszy się w morze, popijać lokalne wino Sciacarellu, pogryzając stellu, czyli kanapkę z kiełbasą z dzika i pikantnym serem. Menu mało romantyczne? Być może. Ale za to bardzo korsykańskie! I co najważniejsze – smaczne. Rankiem dziarsko pomaszerowałam na dworzec kolejowy znajdujący się przy placu Marechal Leclerc. Niewiele osób jechało do Ajaccio – część turystów wybiera kursujący na tej trasie autobus, ponieważ jest on o wiele szybszy. W moim przypadku przejażdżka pociągiem była głównym celem korsykańskiej wycieczki. Kupiłam tygodniowy karnet. Korsykanie są dumni ze swojej kolejki. W 1983 r., kiedy władze francuskie zdecydowały się zlikwidować całą sieć liczących obecnie 232 km żelaznych dróg (spory odcinek został zniszczony podczas II wojny światowej), odbyły się tu masowe protesty. Z broszury informacyjnej dostępnej na dworcu dowiedziałam się, że linia powstała pomiędzy 1880 i 1890 r. Jej budowa była w XIX w. prawdziwym wyzwaniem dla inżynierów – wykuto w skale 38 tuneli (najdłuższy ma 4 kilometry), 34 wiadukty i 12 mostów. Wsiadłam do wagonu. Czekała mnie czterogodzinna podróż – tyle czasu potrzebuje korsykańska wąskotorówka (rozstaw szyn wynosi tysiąc mm) na pokonanie 152 km. Ku mojej radości, mogłam otworzyć okno. W dali widziałam zatokę Biguglia – to tam poderwał się do ostatniego lotu Antoine de Saint-Exupéry, legendarny autor Małego księcia. Pociąg jechał wolno, zatrzymując się na wielu małych, malowniczych stacyjkach, jakby wyjętych z XIX-wiecznych powieści. Pierwszy większy dworzec to Ponte Leccia – tu krzyżują się linie kolejki, głównej do Ajaccio i bocznej do Calvi. W Corte poczułam, że wagoniki wspinają się pod górę. Odcinek drogi między Corte i Boccognano okazał się niezwykły. W pewnym momencie wydawało mi się, że pociąg zawisł w powietrzu – jakieś sto metrów pod nami wił się niczym wstążka na wietrze lśniący w słońcu potok. Pomiędzy Venaco i Vivario znajduje się żelazny most zaprojektowany przez Gustave’a Eiffela; rozpostarty nad przepaścią zrobił na mnie większe wrażenie niż nosząca jego imię paryska wieża. W Vizzavona czekała następna niespodzianka – niekończący się, czterokilometrowy tunel. Kolejka spadała w głęboką czeluść, na której końcu jaśniał niewielki punkt. Powiększał się z każdą minutą, aż wreszcie wyjechaliśmy na zewnątrz. Nic dziwnego, że pasażerowie czują się podczas tej podróży trochę jak na diabelskim kole – wąskie wagoniki na odcinku zaledwie 17 km, który dzieli Ponte Vecchio od Vizzavona, pokonują ok. 450 m różnicy wysokości. Do wielu miejscowości, przez które przejeżdżaliśmy, można dotrzeć tylko trinighellu – tak miejscowi nazywają kolejkę (pochodzi od słowa „trząść” i trzeba przyznać, że jest jak najbardziej zasłużona). Co ciekawe, szyny biegną tuż obok antycznych ścieżek, które przemierzano niegdyś pieszo lub na grzbiecie osiołka albo muła. W Vizzavona wsiadło kilka osób, m.in. rozmowna para z Mediolanu. Już na pierwszy rzut oka rozpoznałam w nich miłośników trekkingu. Wracali do domu po dziewięciu dniach wędrówki szlakiem GR 20, czyli słynnym Grande Randonnée 20. Liczy on 168 km, jest piękny, ale trudny, na jego pokonanie potrzeba 15 dni. Wyspa jest znana także z innych tras trekkingowych. Za najładniejszy spośród trzech szlaków biegnących równoleżnikowo od morza do morza uchodzi ten na północy. Wiedzie on z Moriani-Plage na wschodnim wybrzeżu do Cargese na zachodnim. Kolejka w nieco ponad dwie godziny pokonała niewielką odległość z Vizzavona do Ajaccio, ale za to ogromną różnicę wysokości – ponad tysiąc metrów! Jechaliśmy przez park narodowy (obszary chronione obejmują trzecią część wyspy), mijaliśmy szare i żółte wzgórza, widniejący w dali szczyt Monte d’Oro. Lasy iglaste powoli ustępowały miejsca liściastym. Po kilku minutach niezwykle emocjonująca i obfitująca w niezapomniane pejzaże podróż dobiegła końca. Wysiadłam w Ajaccio – grodzie Napoleona. To nie tylko stolica wyspy, ale i jej największe miasto. Główna ulica nosi nazwę – jakżeby inaczej – Cours Napoleon i wiedzie z dworca kolejowego na plac de Gaulle’a. Trochę krążyłam, żeby znaleźć niewielki i jak się miało okazać, nieco ekscentryczny hotel Marengo, przy ulicy o tej samej nazwie. Błądząc, dotarłam na plac Foch, gdzie odkryłam Le Petit Train – turystyczną kolejkę. Nie oparłam się, oczywiście, pokusie, żeby z jej okien obejrzeć miasto. Odwiedziłam też dom, w którym urodził się Napoleon (mieszkał tu do dziewiątego roku życia) stojący przy ulicy Saint-Charles. Ze zgromadzonych tam portretów patrzyli na mnie członkowie rodu Bonaparte, którymi najbardziej znany na świecie Korsykanin obsadził europejskie trony. Zaciekawiło mnie drzewo genealogiczne – do tablicy zostały przymocowane pukle pierwszych obciętych włosów Napoleona. Później pomaszerowałam do katedry Sainte-Marie, gdzie w 1771 r. przyszły cesarz został ochrzczony. Ku memu wielkiemu zdumieniu w bocznej nawie odkryłam piękny obraz Vierge au Sacré Cour pędzla Delacroix. Ajaccio słynie z dobrej kuchni oraz dużego wyboru restauracji i barów na każdą kieszeń i podniebienie. Kuchnia korsykańska, obok dań śródziemnomorskich, w których królują ryby i owoce morza, ma swoje specjały. Delektowałam się pstrągiem faszerowanym migdałami, mięsem kozim z rusztu i pierogami z nadzieniem z owczo-koziego sera brocciu (służy on także do przygotowywania doskonałego cytrynowego sernika fiadone oraz innych smacznych deserów). Polecam także tort kasztanowy. W niektórych austeriach na koniec obiadu goście dostają kostki cukru oraz butelkę mocnego likieru. Nasączony alkoholem cukier ssie się po obfitym posiłku, co zapewne poprawia trawienie. Na mojej mapce podróży Ajaccio było najbardziej na południe wysuniętym punktem. Stamtąd wyruszyłam na północ, do Porto. Dwugodzinna malownicza trasa może stać się prawdziwą udręką dla kogoś, kto cierpi na chorobę lokomocyjną – autobus na przemian zjeżdża i wspina się pod górę po nierównej drodze pełnej zakrętów. Za każdym z nich wyłaniają się kolejna skalista plaża, piaszczysta zatoka albo urocza osada. Porto widać z daleka – średniowieczna wieża na skalistym przyczółku z zatkniętą na szczycie flagą broni dostępu do miasta. Zimą ponoć nie ma tu żywej duszy, za to w środku lata panuje tłok nie do opisania. W Porto chciałam zobaczyć słynne Les Calanche – wyrastające z morza czterystumetrowe, czerwono-rdzawe skały. Niektóre mają fantastyczne kształty i właśnie od nich wzięły się nazwy, takie jak np. la testa del cane, czyli głowa psa. Powstałe w wyniku erozji Les Calanche najbardziej majestatycznie wyglądają wieczorem. Obejrzałam je z pokładu niewielkiego stateczku wypływającego z miejscowego portu.Następnego dnia czekała mnie kolejna morska eskapada – rankiem popłynęłam łódką do Reserve Naturelle de Scandola. Zajmuje on ponad 900 hektarów lądu i 10 km2 morza. Kiedyś żyły tu foki mniszki, ale wyginęły zanim obszar ten objęto ochroną. W programie czterogodzinnej wycieczki znalazła się wizyta w maleńkiej osadzie Girolata, najbardziej dostępnej od strony morza. Latem zawijają do niej luksusowe jachty. To prawdziwa perełka – zatoka z piaszczystą plażą, w tle granitowe skały i otoczona lazurem morza średniowieczna wieża na niewielkim wzniesieniu. Tego samego dnia opuściłam Porto i autobusem dojechałam do stolicy regionu Balagne – Calvi. Cieszy się ona sławą jednego z najładniejszych miast Korsyki. Jej mieszkańcy wierzą, że tu się urodził Krzysztof Kolumb. Można nawet obejrzeć ruiny jego rzekomego domu, ale niewielu historyków podziela ich zdanie. Tak czy inaczej, najbardziej reprezentacyjny plac nosi imię tego słynnego podróżnika i odkrywcy. Podczas wędrówek wąskimi uliczkami spotkałam kilku żołnierzy w białych kepi. Okazało się, że to członkowie legendarnej Legii Cudzoziemskiej mającej bazę obok lotniska. Skoro już jesteśmy przy temacie militarnym – gwardia papieska nie zawsze była szwajcarska, wcześniej tworzyli ją Korsykanie. Calvi zasługuje na dłuższy, kilkudniowy pobyt, tym bardziej że ma ono ładną plażę, do której można dotrzeć w kilka minut z położonego w centrum portu. Niestety, ja miałam do dyspozycji tylko dzień. Z miasteczka wyjechałam na pokładzie dwuwagonikowej kolejki Tramways de Balagne, która łączy Calvi z Île Rousse, czyli z „czerwoną wyspą”. (Wagoniki wyglądały na lata 50., bilet można było kupić u konduktora). W ciągu niecałej godziny kolejka zatrzymała się 12 razy. Aż dwanaście?! Ależ skąd – tylko dwanaście, ponieważ na pozostałych siedmiu stacjach nikt nie wsiadał ani nie wysiadał (ciuchcia staje na żądanie). Trasa biegnie wybrzeżem, szyny leżą wprost na piasku, dlatego kolejka służy głównie wakacjuszom. L’Île Rousse to typowa wioska turystyczna, która ponoć staje się coraz modniejsza. Nie ma co się dziwić – plaża z czerwonymi granitowymi skałami w tle jest naprawdę urocza. Z Île Rousse dojechałam pociągiem do Ponte Leccia i dalej do Bastii. Trasa kolejowa biegnąca równoleżnikowo, mimo że mniej urozmaicona niż ta wiodąca z północy na południe, była równie malownicza. Trinighellu sunął wolno i spóźnił się jakieś 20 minut, bo na torach pasły się krowy. Latem, kiedy słońce daje się mocno we znaki, w licznych tunelach często szukają schronienia dzikie kozy. Czekając na prom z Bastii do Livorno, żałowałam, że nie mogę zostać na Korsyce jeszcze kilku dni. Wybrałabym się na wycieczkę wokół Capo Corso, tzw. palca Korsyki (wyspa ma kształt zaciśniętej pięści z wyciągniętym palcem wskazującym). Leżąca tam maleńka wioska rybacka Barcaggio ma podobno najpiękniejszą plażę na wyspie. Niedawno dowiedziałam się, że na pokonanych przeze mnie trasach jeżdżą już nowoczesne wagoniki, z klimatyzacją. Jedynie Tramways de Balagne pozostał niezmieniony. Dobrze że udało mi się zdążyć przed zmianą korsykańskiego taboru – miałam okazję poczuć dawnej kolei czar. No to w drogę Powierzchnia: 8 680 km2; wyspa jest jednym z regionów administracyjnych Francji. Najlepszy czas to kwiecień, maj i czerwiec – kwitną dzikie kwiaty, słońce jest przyjazne i nie ma jeszcze tłumu turystów. Nie ma bezpośrednich lotów z Polski na Korsykę. LOT oferuje połączenia z przesiadką w Paryżu (lotnisko Orly) albo Nicei. Bilet z Warszawy do Bastii z przesiadką w Nicei kosztuje od 700 zł w styczniu do 2 000 zł w sezonie letnim (ceny w dwie strony). Najwięcej połączeń promowych z wyspą ma Nicea (Francja) oraz Savona i Livorno (Włochy). Stamtąd można dopłynąć do stolicy Korsyki – Ajaccio oraz do Bastii i Calvi. Cena biletu wraz z opłatami portowymi dla osoby dorosłej z Nicei do każdego z korsykańskich portów wynosi latem ok. 60 euro (ok. 40 euro poza sezonem). Przewóz auta w zależności od rozmiaru kosztuje od 40 do 100 euro. Rozkład rejsów najlepiej sprawdzić na stronie www.corsicaferries.com (tam można również kupić bilety on line). W wyjazdach tzw. pobytowych na Korsykę specjalizuje się biuro Interkors. W zależności od sezonu 4-os. domek w wiosce turystycznej kosztuje od 450 euro/tydzień w czerwcu do 910 euro/tydzień w okresie 2–23 sierpnia (www.interkors.com.pl). Kolej jest wygodnym środkiem lokomocji. Z północy na południe biegnie linia, która łączy Bastię z Ajaccio, podróż trwa 4 godz., w ciągu dnia są cztery kursy. Abonament tygodniowy uprawniający do nielimitowanego korzystania z żelaznych dróg kosztuje 48 euro. Dzieci do 4 lat podróżują gratis, do 12 roku płacą 50 proc. Są też zniżki dla studentów (do 27 lat), trzeba mieć ważną legitymację. Przewóz roweru kosztuje 12 euro. Rozkład na stronie www.ter-sncf.com/corse. Od lipca do połowy września kursuje więcej autobusów niż poza sezonem. Dworce autobusowe istnieją tylko w Bastii i Ajaccio, w pozostałych miastach są jedynie przystanki, które czasem dość trudno znaleźć. Bilety można kupić u kierowcy, cena ok. 13 euro za 100 km. Korsyka ma jedne z najładniejszych tras samochodowych w Europie, np. D81 z Calvi do Porto, D84 z Porto do Francardo. Drogi są jednak wąskie, kręte i strome, bardzo trudno, zwłaszcza latem, znaleźć miejsce parkingowe. Przy wynajęciu samochodu płaci się wysoką kaucję (kilkaset euro). Najtańsza agencja wynajmująca pojazdy: www.ada-en-corse.com. Hotel Bonaparte – w Bastii, dwójki 70 do 90 euro (www.hotel-bonaparte-bastia.com) Hotel Belvédere – w Calvi, we wrześniu dwójka 70 euro, w październiku 56 euro (www.calvi-location.fr/hotel-belvedere-calvi.htm). Hotel Marengo – w Ajaccio, otwarty od kwietnia do połowy lis-topada, dwójki z prysznicem kosztują od 55 do 59 euro Dwudaniowy obiad z deserem i winem w lokalu średniej kategorii trzeba zapłacić od 25 do 35 euro. Piwo kosztuje 2–4 euro, kawa 0,80–1,5 euro. Wyspa od 1768 r. należy do Francji – Republika Genui oddała ją za umorzenie długów. 15 sierpnia – w Ajaccio uroczyście świętuje się urodziny Napoleona (szczególnie malowniczy jest pokaz sztucznych ogni). 29 października – 2 listopada – Le Festiwal du Vent, czyli Festiwal Wiatru w Calvi: muzyka, teatr, wystawy, żeglarstwo (www.lefestivalduvent.com). www.corsicatravelguide.com
Niedawno wróciłam z Bostonu i właśnie opowiadałam przyjaciołom o wypadzie do salem, miasteczka czarownic, kiedy Daniele rzucił znienacka: – A znasz czarownice z Villacidro? – Skąd! – odparliśmy zgodnym chórem.
Tak powstał pomysł, aby pojechać na Sardynię. Wybraliśmy się samochodem, bo we Włoszech jest to najpewniejszy środek lokomocji. Zaokrętowaliśmy się w Neapolu. Po szesnastogodzinnym rejsie, nieco wymęczeni dotarliśmy do Cagliari, stolicy Sardynii i antycznego miasta portowego, które założyli Fenicjanie. Ponieważ najlepiej poznawać sercem, a do niego, jak wiadomo, najskuteczniej dotrzeć przez żołądek – tak więc wylądowaliśmy w restauracji „U Korsarza”. Pierwszy raz jadłam sardyński chleb, pane carasau, cienki i chrupiący, wyborne dania rybne, których nazw nie pamiętam, ponieważ dialekt używany na wyspie nie ma nic wspólnego z włoskim. Piłam też wino Vernacia, o lekko migdałowym smaku, a po obiedzie doskonały, mrożony likier borówkowy. Dowiedziałam się, że to sardyńska specjalność, którą mieszkańcy raczą się tu o każdej porze – podobno reguluje pracę żołądka. Pod wieczór ruszyliśmy do odległego o 50 km miasta czarownic. Villacidro liczy 15 tysięcy dusz – jeszcze w samochodzie zastanawialiśmy się, ile z nich jest przeklętych. Miasteczko leży na nizinie Campidano, łączącej zatoki Oristano i Cágliari. Zatrzymaliśmy się przed domem ciotki Daniele, w którym mieliśmy spędzić noc. Drzwi otworzyła nam wysoka kobieta o hardej twarzy ubrana w powłóczystą szatę. – Czarownica? – przemknęło mi przez głowę. Zwane tu is cogas nosiły długie spódnice skrywające ogon i z łatwością przemieniały się w kota albo muchę, żeby zakraść się do ludzkich domostw. Po Villacidro krąży mnóstwo przesądów, zaklęć i opowieści, jak ta o duchach, które przychodzą do domu zmarłego, aby zebrać cząstki jego duszy, przypominającej nieuprzedzoną wełnę. Jej strzępki za każdym powiewem wiatru, gdy ktoś otworzy niespodziewanie drzwi, wirują w powietrzu, żeby spadając, osiąść na włosach kobiet. Niektórych z legend lepiej nie słyszeć przed północą – np. o wisielcach przemienionych w węże, które rozrywają na strzępy ciało noworodka. Nic dziwnego, że nazajutrz pomaszerowaliśmy do leżącego za miastem kościółka pod wezwaniem św. Sisinnio. To patron Villacidro, chroniący przed czarownicami. W świątyni zbudowanej w 1631 r. widnieje jego sugestywny wizerunek: prawą ręką błogosławi wiernych, zaś lewą trzyma związaną, wierzgającą strzygę. Drugiego dnia wybraliśmy się na wycieczkę śladami kultury nuragijskiej, jednej z najstarszych w obrębie Morza Śródziemnego, datowanej na epokę brązu. Na wyspie zachowało się ok. 7 tys. charakterystycznych dla niej budowli, przypominających odwrócone doniczki. Wzniesione z kamieni niezespolonych żadnym rodzajem zaprawy murarskiej, stoją zazwyczaj na szczytach wzgórz. Z niektórych pozostała kupa gruzu, mury innych pną się nawet na wysokość 27 m. Słowo nuraghe może pochodzić od fenickiego nur hag, czyli dom ognia, co byłoby zgodne z opinią archeologów, utrzymujących, że służyły celom obronnym. Nam udało się zobaczyć jeden z najważniejszych kompleksów nuragiskich, Su Nuraxi po prawej stronie drogi z Barúmini do Tuili. Największa budowla z XII–XI w. p.n.e. otoczona jest czterema wieżami oraz ruinami 400 domów. Trzeciego dnia pożegnaliśmy się z ciotką Daniele i pojechaliśmy do odległego o jakieś 70 km CÁbras, gdzie wcześniej zarezerwowaliśmy pokoje w uroczym B & B, u Paula Coghinas. Po drodze zatrzymaliśmy się w starożytnym Tharros. Ten najbogatszy niegdyś gród śródziemnomorski został założony przez Fenicjan w VIII w. p.n.e. na pozostałościach osady nuragijskiej i co ciekawe, był zamieszkany aż do IX w. n.e., kiedy uległ najazdowi Saracenów. – Pierwsze prace wykopaliskowe, „na dziko” podjął tu w XIX w. pewien dobrze urodzony Anglik, który ogołocił większość grobów fenickich i punickich. Ich zawartość można teraz podziwiać w londyńskim British Muzeum. Włosi zainteresowali się tym terenem dopiero w 1957 r. – poinformował nas Daniele, gdy wchodziliśmy na najwyżej położony punkt miasta. Rozpościera się stamtąd przepiękny widok na wcinający się w Morze Śródziemne, 19-kilometrowy półwysep Sínis. Jego półksiężycowy kształt sprawia, że cypel łączy się z lądem stałym, tworząc w środku akwen – staw Cábras, jeden z największych we Włoszech. Urzeczeni urodą półwyspu zapragnęliśmy poznać go bliżej. Następnego dnia zerwaliśmy się o świcie i wyprawiliśmy się nad Cábras, na birdwatching. Z burty niewielkiej łódki uplecionej z trzciny i sitowia zwanej przez miejscowych fassone, mogliśmy podziwiać kaczki, żurawie, a przede wszystkim różowe flamingi, majestatyczne i zarazem śmieszne, na swoich wysokich nogach. Gospodarz, od którego ją pożyczyliśmy, poinformował nas, że takie same można spotkać na jeziorze Titicaca, pomiędzy Peru i Boliwią. Półwysep Sínis, uznawany za jeden z „najdzikszych” terenów we Włoszech, obfituje w piękne, nieskażone plaże. Na północ od wioski San Giovanni di Sínis, gdzie znajduje się najstarszy kościół na Sardynii, zaczyna się wybrzeże Abbarossa, będące rezerwatem przyrody. Odkryliśmy tu bajeczną plażę Is Arutas wyściełaną drobnymi białymi i różowymi kamykami, gdzie wypoczywaliśmy kilka godzin – na Sardynii można kąpać się od wczesnej wiosny do późnej jesieni, to jeden z najgorętszych regionów Włoch. Potem udaliśmy się do SÁssari, żeby zobaczyć giganty z Sardynii. Te niezwykłe i jedyne w rejonie Morza Śródziemnego kolosy zostały odkryte w 1970 r. w okolicach miejscowości Monti Prama przez rolnika orzącego pole. Skarżył się później, że ogromny korpus wyłaniając się spod ziemi, o mały włos nie zniszczył mu pługa. Zanim rozpoczęto oficjalne wykopaliska, mieszkańcy znajdowali kolejne fragmenty – olbrzymie ramię trzymające tarczę, gigantyczną głowę. Badania archeologiczne dowiodły, że przeszło 2,5–metrowe posągi pochodzą z X–X w. p.n.e. i przypominają brązowe miniaturki, charakterystyczne dla cywilizacji nuragijskiej. Nikt nie wie, z jakiej przyczyny kamienna armia nuragijskich żołnierzy o wielkich oczach w kształcie spirali została 3 tysiące lat temu zniszczona i wylądowała na ówczesnym wysypisku śmieci. Łatwiej jest wyjaśnić, dlaczego po odkryciu trafiła na trzydzieści lat do ponurych suteren muzeum w Sássari. Powód jest prosty– brak pieniędzy, Sardynia jest najuboższym regionem Włoch. Dopiero w 2002 r. można było po raz pierwszy obejrzeć wystawę 4 tysięcy fragmentów figur znalezionych na półwyspie Sínis. Ktoś słusznie powiedział, że sardyńskie giganty to bohaterowie nieznani, bo zabrakło im Homera. O ile można podawać w wątpliwość istnienie is cogas – w 1674 r. pięć kobiet z Villacidro trafiło na stos za czary, ale nie wiadomo, czy były rzeczywiście wiedźmami – o tyle accabadoras budzą grozę, bo były prawdziwe. – Od niepamiętnych czasów w każdej wsi i miasteczku żyła jedna, z reguły mieszkająca na uboczu kobieta, która zjawiała się w domach bardzo starych ludzi, czasem nieuleczalnie chorych i podczas gdy byli pogrążeni we śnie, skracała im męki lu mazzolu, czyli drewnianym młotkiem. Można go obejrzeć w Muzeum Etnograficznym w Luras, gdzie wybraliśmy się na kolejną wycieczkę. Niektórzy badacze twierdzą, że był to rytuał, w którym składano ofiary ze starców, inni są zdania, że to rodzaj tak kontrowersyjnej obecnie eutanazji. Accabadoras po raz ostatni oficjalnie wkroczyły do akcji w Luras w 1929 r., a w sąsiednim Orgosolo w 1952 r. – jak świadczą notatki służbowe sporządzone przez przybyłych na miejsce żandarmerii. W obu przypadkach interwencja kobiet została uzgodniona z rodziną. Pod koniec dnia zajechaliśmy jeszcze do miejscowości S. Baltolu pod Luras, aby sfotografować najstarsze drzewo we Włoszech – przodka drzewa oliwnego sprzed przeszło 2 tys. lat. Wieczorem dotarliśmy do niewielkiego miasteczka Villagrande Strisali, którego mieszkańcy zamiast dzień dobry mówią sobie: Akent’annos, czyli obyś żył sto lat. I co ciekawe, spełnia się! Sardynia jest wyspą ludzi długowiecznych. Podczas gdy w Europie na 100 tysięcy osób setki dożywa siedem, tutaj wskaźnik ten wynosi 13,5, natomiast w okolicy, w której się znaleźliśmy aż 24. Mężczyźni żyją nawet dłużej niż w Chinach i Tybecie. Villagrande Strisali, podobnie jak pobliskie wioski Orroli i Arzana to miejsca, w których czas się zatrzymał. Wieczorami starzy ludzie siedzą przed domami, gawędząc ze sobą z charakterystyczną dla Włochów, zamaszystą gestykulacją. My mieliśmy szczęście poznać najbardziej sędziwą mieszkankę Villagrande – 105-letnią Raffaellę Monnia. Była całkowicie sprawna, wychyliła z nami szklaneczkę Cannonau, miejscowego czerwonego wina, mówiąc, że jest to jej eliksir długowieczności. Wyjeżdżając, kupiliśmy więc na zapas kilka butelek. Kto by nie chciał żyć długo i szczęśliwie? No to w drogę Sardynia druga co do wielkości wyspa na Morzu Śródziemnym. Należy do Włoch. Powierzchnia 24 800 km2, 1,7 mln mieszk. Ludność wyspy posługuje się dialektem sardyńskim, znacznie różniącym się od włoskiego. Najlepszy czas – od początku maja do połowy lipca i jesienią od września do końca października. Nie ma bezpośrednich połączeń Polski z Sardynią. Alitalia: Warszawa–Rzym–Cagliari 1 480 zł, Lufthansa: Warszawa–Monachium–Cágliari 1 500 zł (powrót z Monachium LOT-em). Większość włoskich miast portowych: Genua, Savona, Livorno, Neapol oraz leżąca najbliżej rzymskiego lotniska, Civitavecchia ma regularne połączenia promowe z Sardynią. Flota Tirrenia oferuje turystom pakiet rejs plus dojazd autobusem bezpośrednio z lotniska Fiumicino do ośrodków: Golfo Aranci i Arbatax – 160 zł/os. Rejs Civitavecchia–Cágliari 145 zł, przewóz samochodu 300 zł (www.lataj.pl). 7 dni w apartamencie 2–3 os. w hotelu Baia De Bahas *** Golfo di Marinella 3 870 zł/os. 7-dniowy pobyt w Hotel Dell Vigne *** 2 160 zł/os. 12-dniowa wycieczka objazdowa po Sardynii i Korsyce. Cena 4 400 zł/os. www.penelopa.com.pl, www.coronatravel.com, www.traveligo.pl Pociągiem: np. przejazd Cágliari–Sássari 40 zł. Tygodniowy abonament na wszystkie linie Trenitalia oraz Ferrovie della Sardegna 160 zł, dla osób powyżej 65. roku życia 130 zł . Samochodem: wynajem nie jest problemem, ale ceny są wysokie: fiat panda 200 zł/dzień. Rowerem: drogi nie sa najgorsze, ale wąskie i trzeba liczyć się z korkami, zwłaszcza na trasie z Ólbii do Santa Teresa Gallura. Ceny wypożyczenia 25–80 zł/dzień (www.enoleggioauto.it). Autobusem: nieźle rozbudowana sieć komunikacyjna, nie ma dużych opóźnień w stosunku do rozkładu jazdy (www.ciaosardinia.com). Wynajem jachtów: Port Cannigione – 8 060 zł/tydz./4 os. albo 22 990 zł/2 tyg./6 os. Port Alghero – 10 640 zł/tydz./6 os. albo 19 930 zł/2 tyg./6-os. Schronisko młodzieżowe cena 50–80 zł/os. Kemping 30–50 zł/os. Apartament 2-os. z łazienką od 160 zł poza sezonem, do 275 zł w sezonie. www.domy-letniskowe.com, www.italiawakacje.pl Różni się znacznie od kuchni włoskiej – nie jada się tu w zasadzie makaronów. Bardziej popularna jest pizza. Sardyńczycy mają około 100 gatunków chleba. W gospodarstwach agroturystycznych serwowane są głównie mięsa (często baranina) pieczone na rożnie, w tym „zwierzęta w zwierzęciu”. W jednym dużym np. w wieprzku są mniejsze zwierzęta. Jest to potrawa z dużą ilością przypraw, w tym z bardzo popularnym na wyspie mirtem. Należy nauczyć się co najmniej kilku zwrotów po włosku, bo jakkolwiek mówi się tu dialektem, to włoski jest rozumiany (jako urzędowy). Znajomość angielskiego czy innych języków europejskich raczej się tu nie przyda. Maj – Festiwal sardyński: w pogramie wyścig konny, konkurs tańca i śpiewu (www.ilfestivaldellasardegna.it). 4 sierpnia święto patrona S. Sisinnio (Villacidro). www.regione.sardegna.it www.sardegna.com www.italianincagliari.com
Capri to królewna olśniewającej urody, strojna, bogata, dumna i zalotna. Ischia przypomina księżniczkę - szykowną, gustującą w zbytkach, zaś Procida jest niczym kopciuszek - skromna, bezpretensjonalna i jednocześnie piękna w swojej prostocie. Te trzy wyspy Zatoki Neapolitańskiej godne są zobaczenia. Każda oferuje co innego, ale wszystkie dostarczają niezapomnianych wrażeń.
Królewna, księżniczka i kopciuszek CAPRI Najsłynniejszym podróżnikiem, który zawitał na Capri, zachęcony nieziemskim śpiewem syren, jest mityczny Odys. Bywali tu słynni poeci, pisarze, malarze. Dziś luksusowymi jachtami przypływają hollywoodzkie gwiazdy i mnóstwo zamożnych snobów. Są też przeciętni turyści, sporo młodzieży. Ci ostatni docierają na Capri statkiem z portu w Neapolu lub Pozzuoli. Kiedy przyjechałam tu pierwszy raz, kilkanaście lat temu, zdałam sobie sprawę, że z Żarnowca była tu przede mną jedynie moja słynna sąsiadka – Maria Konopnicka. Capri nie jest miejscem na każdą kieszeń. Tylko naprawdę bogaci mogą sobie pozwolić na dłuższy pobyt na wyspie. Warto jednak wybrać się tu przynajmniej na jeden dzień. Już sam spacer po eleganckich uliczkach pełnych luksusowych sklepów stanowi czystą przyjemność i przeżycie estetyczne. Koniecznie należy zobaczyć Villa Jovis (willę Jowisza) rzymskiego cesarza Tyberiusza. Jeśli mieli rację Swetoniusz i Tacyt, Tyberiusz dał tu upust swoim najgorszym instynktom. Skazani poddawani byli w jego obecności długim i wymyślnym torturom, a następnie wrzucani do morza, gdzie marynarze dobijali ich wiosłami i ćwiartowali ciała, aby nikt nie uszedł z życiem. Pozostałości po czasach antycznych, greckich i rzymskich, można tu spotkać na każdym kroku. Nie ma praktycznie kamieniczki, przy budowie której nie zostałyby użyte materiały ze starożytnych budowli. W każdym ogrodzie wypatrzyć można kawałek kolumny lub mozaiki sięgający czasów rzymskich. To, co urzeka na Capri, to niezwykle piękne pejzaże. Nie sposób nie zobaczyć słynnych skał o nazwie Faraglioni czy bajecznej Lazurowej Groty. Sercem wyspy jest placyk Umberta I, zwany la piazzetta. Zabudowa jest średniowieczna, ale linia architektoniczna wielu kamieniczek nosi ślady wpływów orientalnych. Jest to codzienne miejsce spotkań wszystkich, którzy wypoczywają na Capri. Plac należy do najbardziej malowniczych w Italii. Nawet jeżeli przypłynęliśmy na Capri z kanapką i paczką biszkoptów w plecaku, nie odmawiajmy sobie na la piazzetta filiżanki kawy czy lodów o smaku cytrynowym – to rytuał. Z placyku Umberta I warto wybrać się pieszo dróżką wykutą w skale (via Krupp) na Marina Piccola. Trzeba też zobaczyć Anacapri z uroczym ryneczkiem, piazza Vittoria. ISCHIA Oddalona 33 km od Neapolu, znana jest także pod nazwą Zielonej Wyspy. Upodobali ją sobie szczególnie Niemcy, których spotkać tu można w ciągu całego roku. Klimat jest tu niezwykle łagodny, powietrze balsamiczne, a woda morska przejrzysta i lazurowa. Jeśli ktoś przyjechał przeziębiony – katar i kaszel miną mu po paru godzinach pobytu jak ręką odjął. Gorące źródła, z których Ischia słynie, uśmierzają najprzeróżniejsze dolegliwości. Już w XVI w. niejaki Jasolino pisał, że nie istnieje choroba, której nie leczyłyby tutejsze wody termalne. Wypadają wam rzęsy? Spróbujcie Bagno di Spiaggia Romana. Jesteście niezadowoleni ze swojej karnacji? Bagno di Santa Maria del Popolo sprawi, że będziecie mieli cerę jak płatek róży. Jesteście przygłusi? Bagno d’Ulmitello. Niedowidzicie? Bagno delle Caionche. Na ból głowy, wątroby i nerek najlepsze jest Bagno di Fontana. W bólu zębów pomoże Bagno di Succellaro. Kąpiel w tym ostatnim źródle poskromi też porywczość. Jeśli pomocy wymaga serce, odpowiednie będzie Bagno dell’Oro. Jeśli nie możecie doczekać się potomka, wykąpcie się razem z żoną w Bagno di Citara. Do tej pory robi to wielu Włochów i przyjeżdżających tu turystów, a co gorliwsi nie odkładają poczęcia nawet na po kąpieli. Czy Jasolino wierzył w to, co zalecał pacjentom? Trudno powiedzieć. Jedno jest pewne – chorzy dawali temu wiarę. Stąd przecież wzięła się fortuna i dobrobyt wyspy. Faktem jest, że Ischia może pochwalić się jednym z największych na świecie bogactw źródeł leczniczych. Gorące wody termalne, parujące ciepłem błota, źródła mineralne mają swój początek w wulkanicznej przeszłości wyspy, która narodziła się wraz z wulkanem Epomeo, zwanym też San Nicola. Powstanie Ischii uwiecznił mit o gigancie Tyfeuszu strąconym przez Zeusa w otchłań góry Epomeo. Zakuty w łańcuch olbrzym usiłuje uwolnić się z kajdan, powodując w ten sposób gwałtowne trzęsienia ziemi. Pierwsza nazwa wyspy, Pythaecusa, jest pochodzenia greckiego i oznacza miejsce, w którym Zeus, bóg bogów, ulokował pozbawione honoru plemię małp. Rzymianie nazwali wyspę Arime – tak została opisana w „Iliadzie” Homera i „Eneidzie” Wergiliusza. Nazwę Ischia datuje się dopiero na VII wiek, a uwiecznił ją w literaturze między innymi Boccaccio w słynnym „Decameronie”. Ischia dysponuje bogatą infrastrukturą turystyczną, siecią hoteli, restauracji. Dla mniej zamożnych są campingi. PROCIDA Mój ulubiony kopciuszek. Najmniejsza i położona najbliżej Neapolu. W porównaniu z Capri i Ischią, obleganymi przez turystów przez siedem miesięcy w roku, to kopciuszek - prawdziwa wyspa rybacka. Wpływających do portu witają różnobarwne kamieniczki datowane na XVIII wiek. Tu bierze początek wstążka asfaltu biegnąca przez wysepkę. Tutejsze drogi są tak wąskie, że podczas przejazdu autobusu przechodnie ustawiają się pod ścianą, a co tężsi muszą wciągnąć brzuch. Ciekawostką są też miejscowe środki lokomocji, węższe niż gdzie indziej. Procida, na której umieściła akcję swojej książki pt. „Wyspa Artura” znana włoska pisarka Elsa Morante, stanowi praktycznie jeden wielki ogród pełen pomarańczy, cytryn i kwiatów. Liczne winnice rodzą winogrona nadzwyczajnie słodkie, zaś wino produkowane z nich przez miejscową ludność jest niezwykle orzeźwiające. Procida, spokojna i trochę melancholijna, pozwala zobaczyć proste życie rybaków. A że ceny są tu przyzwoite, można do woli gustować w znakomitej kuchni śródziemnomorskiej. Potrawy są niewyszukane, ale bardzo smaczne. Proponuję spróbować spaghetti z małżami i innymi pachnącymi morzem skorupiakami. Doskonałe są też domowe wypieki. Wysepkę najlepiej zwiedzać pieszo. Niezapomnianych wrażeń dostarczy widok z Terra Murata, skąd można objąć wzrokiem horyzont, w którym błękit nieba zlewa się z lazurem morza. No to w drogę – Capri Samolotem: tanimi liniami Sky Europe z Krakowa – od 300 zł w dwie strony, autobusem – ok. 450 zł w dwie strony. Lotnisko międzynarodowe w Neapolu znajduje się 7 km od centrum, z lotniska: autobusem liniowym ANM (Azienda Napoletana Mobilitą) na Plac Garibaldiego (główny dworzec kolejowy), linia 3S, co dziesięć minut, 0,80 euro, lub autobusem wahadłowym Alibus – też w pobliżu dworca kolejowego lub do portu Molo Beverello, co 30 minut; 3 euro; ewentualnie taxi – ok. 25 euro. Promem: połączenia są z Neapolem, Sorrento i między wyspami; bilet z Neapolu na Ischię kosztuje 15 euro, inne połączenia w podobnych cenach. www.skyeurope.com www.gesac.it – lotnisko w Neapolu www.caremar.it – połączenia promowe Bussola di Hermes, dwójki od 70 euro, Trav. la Vigna, 7, Anacapri, www.bussolahermes.com Villa Eva, dwójki od 95 euro, Via La Fabbrica, 8, Anacapri, www.villaeva.com Casa Amalfitano, od 25 euro, Via Provinciale Lacco, 60, Forio, Ischia, www.ischia.it/casaamalfitano „Capri's” – taras z przekonującym widokiem, Via Roma, 38, Capri, www.capris.it „AgorĽResto-Wine-Bar”, Via Caprile, 1 Anacapri, www.agora-capri.com Tawerna „O Guarracino” neapolitańskie pieśni na żywo, Via Castello 7, Capri Limoncello di Capri – słynny likier cytrynowy. Canfora – ręcznie robione sandały, tradycja sięga 1946 roku. Carthusia Profumi – lokalne perfumy.
Morze jest ojczyzną ludzi wolnych. Dlatego je kocham - mówi Enzo Majorca, legenda nurkowania swobodnego, wielokrotny rekordzista świata, pierwowzór jednego z bohaterów filmu Luca Bessona „Wielki Błękit”.
Człowiek z głębin Małgorzata Brączyk O ludziach morza zwykło się mówić, że są silni… Enzo Majorca: Morze mnie wzbogaciło, w sensie duchowym, oczywiście, było dla mnie i ciągle jest najlepszą szkołą życia, ale siły mi nie dało. Przede wszystkim dlatego, że od momentu, kiedy zacząłem bić rekordy w nurkowaniu swobodnym, zdałem sobie sprawę, że środowisko, w którym się poruszam, nie jest naturalnym żywiołem człowieka. Ludzie zostali stworzeni do życia na lądzie, do oddychania płucami. Dlatego zawsze stawiałem sobie pewne ograniczenia podczas nurkowania na duże głębokości. Schodziłem w głąb i do tej pory schodzę z ogromnym lękiem. Starzy sycylijscy rybacy nauczyli mnie, że strach i odwaga są elementami podstawowymi w ludzkim doświadczeniu. Człowiek bez strachu to szaleniec, człowiek bez odwagi to tchórz. Pana głównym rywalem był niegdyś Jacques Mayol. Wasze przeszło- dwudziestoletnie współzawodnictwo przeszło do historii. O panu zawsze mówiło się, że opiera się głównie na treningu fizycznym, Mayol zaś był znany z tego, że koncentrował się na przygotowaniu duchowym, raktykował wschodnie techniki oddechowe, jogę, medytację. Chciałbym od razu jasno postawić tę kwestię – mnie joga się nie podoba. Uzurpuje sobie prawo do wydobycia człowieka z jego fizyczności – a ja tego nie akceptuję. Zawsze chciałem czuć w sobie ciało, duszę i rozum. Kocham wszystkie te elementy. Według mnie to nierozerwalna całość, istota bycia człowiekiem. Ponadto trzeba sobie zdawać sprawę, że kiedy ma się do czynienia z morzem, to duchowe czy medytacyjne podejście niesie jeszcze jedno zagrożenie: wyabstrahowując się z otaczającej rzeczywistości i wkraczając w „wyższy” świat, może się zdarzyć to, co przytrafiło się Jacquesowi – zgubimy drogę powrotną. W ostatniej scenie „Wielkiego błękitu” postać, która uosabia pana, schodząc w morską głębinę, żegna się. Jest to symboliczna scena śmierci. Zwycięża drugi bohater, którego pierwowzorem był Mayol. W rzeczywistości jednak to Mayol popełnił samobójstwo. Przypominam sobie ten dzień – 23 grudnia 2001 roku. Zadzwoniła do mnie znajoma z Florencji i powiedziała, że dzień wcześniej Jacques się powiesił w swoim domu na Elbie. Nie mogłem dojść do siebie. Tym bardziej, że słyszeliśmy się jakieś 20 dni wcześniej i umówiliśmy się, że spotkamy się w Monaco, gdzie mieliśmy uczestniczyć w kręceniu filmu dokumentalnego dla telewizji niemieckiej. Podobno cierpiał na depresję. U Bessona Mayol to Homo delphinus, żyjący w głębokiej mistycznej symbiozie z oceanem – pradawną ojczyzną człowieka. Filmowy Majorca nie może tego pojąć... W tym bohaterze w żaden sposób nie mogłem się odnaleźć. Nigdy taki nie byłem. Dlatego wytoczyłem Bessonowi proces. Musiał poprawić film i dopiero wtedy, po 10 latach, wszedł on na włoskie ekrany. Pana najdziwniejsza przygoda w głębinach… Nurkując w okolicach Noto, kilka kilometrów od Syrakuz, znalazłem antyczny port i wejście do groty. Kiedy tam wpłynąłem, ujrzałem dzban, z którego wydobywała się dziwna substancja. Zdjąłem maskę i natychmiast poczułem się źle. I wtedy zobaczyłem młodego mężczyznę, bez maski, bez płetw. Płynął w moim kierunku. Gdy zbliżył się na odległość wyciągniętej ręki, zdałem sobie sprawę, że znam jego twarz. Jako młody człowiek często włóczyłem się po sycylijskich austeriach, przysłuchując się opowieściom starych marynarzy i rybaków. Jeden z nich opowiedział mi, że podczas wojny znał marynarza, który cieszył się sławą nieprzeciętnego nurka, czyli – jak się u nas na Sycylii zwykło mówić – palumbaro. Pokazał mi nawet jego zdjęcie.I w tej grocie ze zdumieniem zdałem sobie sprawę, że to ten młody człowiek ze zdjęcia. Przemknęło mi przez głowę – przecież on nie żyje. Niewiele więcej pamiętam. Podczas badań laboratoryjnych okazało się, że substancja wydobywająca się z dzbana to opium, więc prawdopodobnie miałem halucynacje. Chciałem wrócić w to miejsce, przygotowaliśmy nawet ekspedycję, ale trzęsienie ziemi pokrzyżowało nam plany. Kiedy później tam zszedłem, nie było już ani groty, ani portu. Do historii nurkowania swobodnego wpisały się również dwie pańskie córki: Patrizia i Rossana. Nie bał się pan wprowadzać je do tak niebezpiecznego sportu? To moje córki na nowo oswoiły mnie z morzem. We wrześniu 1974 w Sorrento miałem podjąć próbę ustanowienia rekordu – przekroczyć 90 metrów. Wszystko było przygotowane jak w szwajcarskim zegarku. Ale linka wkręciła się w przewód telewizyjny – była to pierwsza w historii próba sfilmowania na żywo bicia rekordu – trzeba było więc wyciągnąć cały sprzęt i wszystko zacząć od początku. Pierwotnie miałem bić rekord o godzinie 12, a faktycznie doszło do tego o 17. Na tym nie koniec. Aby poświadczyć przed komisją mój rekord, musiałem wydobyć umieszczone tam wcześniej znaki. Jeden z członków ekipy w porywie tzw. efektu Martini – czyli w stanie ożywienia ogarniającego schodzących na głębokość większą niż 40 metrów – nie tylko ich nie zamocował, ale wręcz oderwał te zainstalowane przez swoich kolegów. Nie mógłbym więc udowodnić swego rekordu, nawet gdybym go ustanowił. Ale do tego nie doszło, gdyż 18 metrów pod wodą uderzyłem w operatora z telewizji, rozbiłem maskę i musiałem wyjść. Próbę powtórzyłem siedem dni później, ale nie byłem już w tak dobrej kondycji psychofizycznej. To było zadufanie z mojej strony, za które zapłaciłem ogromną cenę, straciłem zmysły, zemdlałem. I wtedy powiedziałem, że już nigdy nie będę bił rekordów. Upłynęło 11 lat. Moje córki dorosły i pewnego dnia oznajmiły mi: – Tato brakuje nam morza, będziesz nam towarzyszył? Raimondo Bucher, do którego należy pierwszy, oficjalny rekord w nurkowaniu swobodnym – w 1950 roku zszedł na niewyobrażalną wówczas głębokość 30 metrów – dziś żałuje tego, co zrobił. Uważa, że zbyt wiele osób poszło jego śladami i narusza spokój morza, wolałby, aby pozostało tajemnicze. A pan? Bucher jest wielkim mistrzem i tak będzie zawsze wspominany. Pomimo ogromnego szacunku, jakim go darzę, nie zgadzam się z nim jednak. Po prostu nie wierzę w nakazy i zakazy. Gdyby nie było Buchera, byłby ktoś inny. Taka jest natura ludzka. Poza tym morze jest ojczyzną ludzi wolnych, uczy swobody. Dlatego je kocham. Dziś zawodnicy nurkują tak głęboko, że aż trudno uwierzyć. Kiedy Francisco Ferreras osiągnął 170 metrów, wydawało się, że jest to rekord nie do pobicia, tymczasem Patric Musimu zanurzył się na głębokość 209,5 metra. Co Pan o tym sądzi? Szczerze mówiąc, przestałem dokładnie śledzić wydarzenia. Kiedy zdecydowałem się odejść ze sportu, była to decyzja definitywna. Mój dziadek, stary notariusz z Syrakuz, nauczył mnie, że jeśli z czegokolwiek rezygnuję, nie mogę żałować, wracać. Teraz schodzę w morze tylko dla przyjemności. Podobno lubi pan nurkować nocą? Nie wiem dlaczego, ale w nocy, gdy jest pełnia księżyca, muszę zejść pod wodę. To silniejsze ode mnie. Lubię oglądać tarczę Srebrnego Globu odbijającą się w wodzie. Kiedy jestem w głębiach, rozbija się onana tysiące księżyców. Jest pięknie. Enzo Majorca urodził się 21 czerwca 1931 roku w Syrakuzach na Sycylii, gdzie mieszka do dziś. Po raz pierwszy pobił rekord świata w nurkowaniu swobodnym w roku 1956. Zanurzył się wówczas 45 m poniżej powierzchni morza. W kolejnych latach nurkował coraz głębiej. W 1988 r. osiągnął swój rekord życiowy: 101 metrów. Rok później zrezygnował z rywalizacji. Interesuje się archeologią, zwłaszcza cywilizacją fenicką i punicką, oraz mitologią. Jest współautorem wielu programów edukacyjnych dotyczących problematyki morskiej nakręconych dla włoskiej telewizji RAI. Napisał też podręcznik „Szkoła swobodnego nurkowania” i trzy książki wspomnieniowe.
Kiedy unoszą mnie prądy powietrzne, zmieniam się w ptaka, myślę jak ptak - mówi Angelo d’Arrigo, pionier awiacji naturalnej.
Trochę człowiek, trochę ptak Małgorzata Brączyk: Pozazdrościł pan kondorom? Angelo d’Arrigo: Przeczytałem kiedyś notatkę o pilotach, którzy zauważyli klucz kondorów nad Kordylierą Andyjską, na wysokości 10 tys. metrów. To mnie zelektryzowało. Postanowiłem polecieć śladami tych ptaków. Dlaczego? Od lat pracuję nad możliwościami lotu swobodnego, ekologicznego. Dzięki rozwojowi techniki człowiek może się dziś przemieszczać w powietrzu, może nawet kilkakrotnie przekroczyć prędkość dźwięku, ale nie umie latać powoli – tak jak robią to ptaki. Samolot nie potrafi też zawisnąć w miejscu, po prostu spada w dół. Nawet NASA nie jest w stanie skonstruować urządzenia latającego, które miałoby cechy orła. A ja chcę latać jak wielkie ptaki drapieżne. Powróciłem więc do rozwiązań, które dała nam sama natura. Dla mnie bycie pionierem awiacji naturalnej – tak bym nazwał to, czym się teraz zajmuję – jest ogromną przygodą i wyzwaniem. Mówiąc słowami bohatera filmu „Lawrence z Arabii”, czuję się marzycielem, który śni z otwartymi oczyma. Dzięki moim marzeniom udaje się zapisać nowe strony w historii ludzkich możliwości. Zaczęło się od lotu z żurawiami syberyjskimi? O pomoc poprosił mnie prof. Aleksander Sorokin z uniwersytetu w Moskwie. Otóż jeszcze niedawno naukowcy sądzili, że wszystkie zwierzęta wędrowne mają zapisaną w genach trasę migracyjną swego gatunku. Jeśli weźmiemy na przykład urodzonego w Kanadzie łososia, przewieziemy go samolotem i uwolnimy w Cieśninie Gibraltarskiej, to na chwilę składania jaj wróci on do Kanady. Ale już żurawie nie mają tej zdolności. One po prostu uczą się od rodziców – poznają i zapamiętują trasę podczas pierwszego przelotu wraz z nimi. I postanowił pan zastąpić pisklętom rodziców? Byłem przy narodzinach sześciu żurawi. Mówiłem do nich i karmiłem je. Od pierwszej chwili widziały „moje” skrzydła – lotnię w śnieżnobiałym kolorze – takim jak ich upierzenie. Nauczyłem je zdobywać pożywienie. A potem przeleciałem wraz z nimi nad Syberią do zimowisk. Wszystkie ptaki, które brały udział w naszym eksperymencie, były później monitorowane za pomocą GPS i prof. Sorokin mógł w Moskwie śledzić ich ruchy. Odkryliśmy fantastyczne rzeczy: w następnym sezonie żurawie wróciły tam, skąd z nimi wyruszyłem, praktycznie na tę samą łąkę, a podczas wędrówki odpoczywały dokładnie w tych miejscach, w których zatrzymywaliśmy się razem siedem miesięcy wcześniej. Jestem dumny, że moja misja rodzicielska w pełni się powiodła. Myślę, że było to możliwe, ponieważ stałem się po trosze żurawiem, dzięki temu ptaki nauczyły się trasy przelotu ode mnie. To był pełny sukces – i mój osobisty, i naukowy. Ale skąd w ogóle taki pomysł? Wzorcem dla mnie jest Konrad Lorenz, laureat nagrody Nobla, który odkrył, że pisklęta niektórych ptaków uznają za rodzica tego, kogo widzą, wykluwając się z jajka. Moje prace są kontynuacją jego badań. O ile jednak za nim kaczki i gęsi podążały na nogach, naśladując ludzi, o tyle ja odwróciłem tę sytuację i wkroczyłem do ich świata. Ptaki są stworzone, żeby latać, ja robię to dzięki technologii. Poraz pierwszy sport – bo przecież latanie na monopłacie to rodzaj sportu – wspomaga naukę. Zwykle to nauka sprawiała, że sport coraz bardziej się rozwijał. Mnie się udało odwrócić tę sytuację. Po Syberii przyszedł czas na Mount Everest. Na monopłacie przeleciał pan nad najwyższą górą na Ziemi... Pomysł pokonania Mount Everestu na lotni zrodził się przy piwie. Po prostu oglądając zdjęcia z alpinistą Hansem Kammerlanderem, który jako pierwszy zjechał z najwyższego szczytu świata na nartach, zainteresował mnie malutki, czarny punkt kilka metrów za narciarzem. Mogła to być plamka. Tymczasem był to orzeł stepowy, który podczas migracji przelatuje nad Mount Everestem. I wtedy pomyślałem: skoro może orzeł, to dlaczego nie ja? Skonstruował pan też lotnię Leonarda da Vinci, wiernie kopiując jego projekt sprzed pięciu wieków. Zrobiliśmy to w zespole. Jedynie pomysł był mój. No i ja wzbiłem się w powietrze. To było niezwykłe. Zdałem sobie sprawę, że da Vinci na swoim skrzydle nie wzniósł się w powietrze tylko dlatego, iż dostępne mu materiały – drewno i płótno – były zbyt ciężkie. Myśmy wykorzystali metale lekkie oraz akron – gdyby miał je Leonardo, historia awiacji zaczęłaby się pięć wieków temu. Jego projekt był absolutnie doskonały pod względem proporcji, cech aerodynamicznych. Da Vinci był geniuszem. Jego teoria lotu, badania nad prądami powietrznymi, termiką i wiatrami jest zdumiewająca w swojej aktualności. Słyszałam, że na każdą wyprawę buduje pan nową lotnię. Poprzednio wzorował się pan na skrzydłach orłów i żurawi. Czy tym razem monopłat był odbiciem skrzydeł kondora? Owszem. Robię tak, ponieważ zwykle latam razem z ptakami. Muszę się do nich dostosować. Jeśli ja i pani chcielibyśmy wybrać się na wspólną podniebną wycieczkę różnymi środkami lokomocji, musielibyśmy wyposażyć nasze „pojazdy” w silniki podobnej mocy. Jeśli pani będzie miała motor, a ja motorek, nie będziemy w stanie lecieć razem. Podobnie jest z ptasim towarzystwem. Żeby mieć skrzydlatych kompanów podróży, musimy dysponować takim samym sprzętem. Dla mnie wszystkie ptasie skrzydła wyglądają podobnie. Różnice są ogromne! Jedne ptaki, jak kaczki czy gęsi, trzepoczą skrzydłami, inne, jak orły i kondory, szybują, wykorzystując prądy powietrzne. Orzeł stepowy na wysokości dziewięciu kilometrów przy odpowiednim wietrze może pokonać ponad 500 kilometrów bez poruszania skrzydłami. To tak, jakby przejechać pół Europy samochodem na wyłączonym silniku. Ja też wykorzystuję prądy powietrzne. Oczywiście, każdy gatunek wyróżnia się specyficznymi cechami – np. kondor ma ogromne skrzydła, z charakterystycznymi lotkami na tylnej krawędzi, które zwiększają powierzchnię nośną, a dzięki swemu żaluzjowemu układowi pozwalają na lepsze wykorzystanie prądów termicznych. Przelot nad Andami na lotni bez napędu był chyba trudnym wyzwaniem? We wszystkim naśladowałem kondory. Leciałem, tak jak i one, na wysokości 9100 m n.p.m. Panowała tam temperatura niższa niż nad Mount Everestem – około minus 60OC. Ale nie jestem szaleńcem. Do każdej wyprawy przygotowuję się latami. Podczas ćwiczeń, treningów towarzyszy mi jedna myśl – chcę zrobić ten kolejny krok, ale przede wszystkim chcę wrócić. Zazwyczaj człowiek na wysokości 5000 m traci kontrolę nad swoimi odruchami. Inaczej zaś wygląda to w przypadku kogoś, kto stopniowo przygotowuje się do pokonania tej wysokości. Przelot nad Andami trwał ponad dwie godziny. Nie używałem tlenu, wykorzystałem technikę oddechu pranayama stosowaną w jodze. Pracowałem nad nią kilka lat. Będzie to można obejrzeć w filmie nakręconym dla National Geographic. Podczas przelotu nad Everestem towarzyszył panu orzeł. Z Syberii nad Morze Kaspijskie szybował pan z żurawiami. Czy podczas wyprawy w Andy też miał pan skrzydlatego kompana? Nie, tym razem nie miałem towarzysza. Ale przelot to tylko pierwszy etap przygody, będzie ciąg dalszy. W tej chwili wychowuję parę kondorów, w parku narodowym pod Etną, na 3000 m n.p.m. Na takiej wysokości zostaną niebawem wypuszczone w Andach, na ich rodzinnym Machu Picchu. Czuje się pan naukowcem? Czuję się eksploratorem. Ekscytuje mnie odkrywanie świata, którego jestem częścią. To, że mogę latać tak jak nasi skrzydlaci kuzyni, daje mi ogromną radość. Wychował się pan w rodzinie, w której nigdy nie było alpinistów, lotników, miłośników sportów ekstremalnych. Skąd u Pana takie pomysły? Zawsze chciałem latać. Kiedy unoszą mnie prądy powietrzne, zmieniam się w ptaka. Wtedy czuję się naprawdę wolny. Żyje pan na granicy dwóch żywiołów, jest pan trochę człowiekiem, a trochę ptakiem. Ciekawi mnie, czy jest jeszcze coś, co pana zdumiewa? Dziwi mnie np. to, że gdy jadąc z lotniska taksówką na spotkanie z panią utknęliśmy na trzy kwadranse w korku, nie udusiłem kierowcy… Ale bez żartów! Najbardziej zdumiewa mnie zdolność przystosowawcza człowieka. Możesz czuć się orłem, możesz frunąć nad Mount Everestem, a potem wracasz do Paryża, Rzymu – i żyjesz. Angelo d’Arrigo jest wielokrotnym mistrzem świata w lotach ULM (superlekkich samolotów). Kilka lat temu porzucił zawody sportowe i poświęcił się nowej pasji, którą nazwał awiacją naturalną. Jako pierwszy na świecie przefrunął na lotni bez napędu nad Saharą (615 km). W 2002 r. wraz z żurawiami przeleciał Syberię (5300 km). W 2004 r. na monopłacie bez silnika wzniósł się nad Everestem, a w 2005 r. nad Aconcaguą, ustanawiając rekord wysokości: 9100 m n.p.m.