Im większy brzuch tym lepiej. Etiopscy Bodi są u siebie wzorami piękna
Im większy brzuch, tym atrakcyjniejszy kawaler – twierdzą afrykańscy Bodi. Dla zdobycia kobiecych serc tuczą się więc na potęgę.
Pokaźny brzuch to w całej niemal Afryce oznaka zdrowia, sukcesu i zamożności. Jednak członkowie plemienia Bodi z południowej Etiopii wierzą w to chyba najmocniej. Większość mężczyzn ma nadwagę, a prawdziwy wyraz temu przekonaniu dają w dorocznych obchodach Nowego Roku, który w kalendarzu Bodich przypada na przełom czerwca i lipca. Organizowana wówczas ceremonia Kael stanowi prawdziwą pochwałę otyłości. Imponujące gabaryty są efektem wymagającej „brzuchodajnej” diety, na której uczestnicy ceremonii spędzają poprzedzające pół roku. Jej podstawą jest mieszanka bydlęcej krwi, mleka i miodu. Fotograf Eric Lafforgue, który udokumentował niezwykły rytuał, przekonuje, że codzienne picie tej mikstury wymaga zdecydowania. – W czterdziestostopniowym upale krew trzeba wypić duszkiem, zanim skrzepnie – zauważa. Dietetyczny rygor w skrajnych przypadkach skutkuje nawet trzykrotnym wzrostem masy. Wszystko po to, by na czas Kael brzuch był jak największy i przerósł te, którymi chwalić się będą konkurenci. Podczas ceremonii wszyscy jej uczestnicy wysmarują się gliną i popiołem, a potem ubrani tylko w przepaski i czapki ze strusich piór będą tańczyć wokół świętego drzewa. Wydęte brzuchy i pośladki nie wywołają szyderczych uśmiechów, przeciwnie – wzbudzą wyrazy uznania. Zwłaszcza wśród kobiet, które nakłuwając je, będą sprawdzać, czy nie zostały wypełnione wodą. Wygra posiadacz brzucha o największym obwodzie. Zdobędzie szacunek rywali i damskie serca. Bez problemu znajdzie też żonę. Bodi to jedno z plemion zamieszkujących dolinę rzeki Omo na kenijsko-etiopskim pograniczu. Ten region uchodzi za prawdziwy matecznik ludzkości. Pełno tu skamieniałych szczątków przodków Homo sapiens, tutejsze plemiona prezentują zaś mozaikę bardzo starych wierzeń i zwyczajów, które przetrwały żywe aż do naszych czasów. Bodi od zawsze byli pasterzami. Dziś coraz częściej zajmują się rolnictwem, uprawiając na wydartych sawannie poletkach sorgo, kukurydzę i kawę. Głównie dzięki deszczom, których jest tu trochę więcej niż dalej na południu. Prawdziwa zmiana jednak dopiero przed nimi. Do doliny Omo marszowym krokiem dociera już nowoczesność, więc każde kolejne święto Kael może być ostatnim. Bodi, tak jak i inne tutejsze plemiona, wkrótce czeka przesiedlenie. Etiopia buduje bowiem zapory (jedna już stoi, kolejne są w planach), które skierują rzekę do nowych koryt. Miejsce pastwisk, poletek i wsi zajmą wielkoobszarowe plantacje. Być może niektórzy Bodi znajdą na nich zatrudnienie. Kres tradycyjnego stylu życia będzie też jednak zapewne końcem niezwykłego rytuału. Maciej Nikodemski
Savoir-vivre to coś więcej niż sztywny zbiór zasad, reguł i wzorów zachowań
Historycy dowodzą, że miał kluczowe znaczenie dla rozwoju cywilizacji Zachodu. Antropolodzy – że tak jak wszystkie zachowania grzecznościowe jest umowny. Ale czy w zglobalizowanym świecie archaiczny ceremoniał ma jeszcze sens? Przez kilka stuleci był filozofią życia elit i regulował wszystkie jego sfery. Historycy dowodzą, że miał kluczowe znaczenie dla rozwoju cywilizacji Zachodu. Antropolodzy – że tak jak wszystkie zachowania grzecznościowe jest umowny. Ale czy w zglobalizowanym świecie archaiczny ceremoniał ma jeszcze sens? Ponad miliard mieszkańców współczesnego świata twierdzi, że ich spuścizna intelektualna ma swe źródła w starożytnej Grecji. To tam wierzono, że szczęście polega na możliwości podejmowania działań zmierzających do osiągania doskonałości. I tam właśnie należy szukać korzeni europejskiego savoir-vivre’u. – Starożytni Grecy cenili życie piękne, wyjątkowe, pełne ceremoniału i uprzejmości. Już Arystoteles pisał,że wszystko powinno być najwyższej jakości – człowiek, jego rzeczy i maniery. Do perfekcji doprowadzili tę sztukę epikurejczycy – tłumaczy dr Stanisław Krajski, historyk filozofii, specjalista od savoir-vivre’u. W średniowieczu te ideały upadły – standard zachowania stał się bardziej jednolity dla różnych warstw społecznych. Mniej było niuansów w sposobie myślenia i zachowania. Istnieli przyjaciele i wrogowie, doznania przyjemne i przykre, ludzie dobrzy i źli. Jadło się ze wspólnych misek, mięso ręką,zupy łyżką. Pierwszeństwo miał zawsze wyższy rangą. Jak spluwać z ogładą Dobre maniery wskrzesił renesans, a konkretnie Erazm z Rotterdamu, który w 1530 r. napisał niewielką rozprawę De civilitate morum puerillum. Książka zawierająca praktyczne wskazówki dotyczące zachowania się w towarzystwie i „zewnętrznej ogłady” stała się bestsellerem – w ciągu sześciu lat powstało sześć wydań, później wznowiono ją jeszcze 130 razy. Uczono z niej chłopców, jak siedzieć, witać się, pluć, smarkać i puszczać gazy. Autor radził: Odwróć się gdy spluwasz, by nie ubrudzić i nie opryskać nikogo. Gdy jakieś paskudztwo spadnie na ziemię, rozdepcz je nogą, by nie budziło w nikim obrzydzenia. Albo: Niektórzy zalecają, by wstrzymywać wiatry trawienne, zaciskając pośladki. Wszakże można się przez to nabawić choroby. Wstrzymywanie się od dźwięku, który powoduje natura, jest cechą głupców, którzy przywiązują większą wagę do ogłady niż do zdrowia. I jeszcze jeden wzór zachowania: Chłop smarka w czapkę i kapotę, a kiełbaśnik w zgięte w łokciu ramię. Ponieważ książki były wówczas drogie, główną metodą wychowawczą było uczenie się na pamięć – zasady dobrego wychowania wbijano więc do głów za pomocą rymowanek. Podręczniki dobrych manier upowszechniły się wraz z rozwojem druku i były bardzo popularne na Zachodzie. W naszym kraju dobrym manierom poświęcono pierwszy tekst świecki w języku polskim O zachowaniu się przy stole z ok. 1400 r. Autor Przecław Słota pisze, jak zachowywać się podczas biesiady dworskiej, i tłumaczy, że prostak je brudnymi rękami, rwie się pierwszy, sięga przez innych i napełnia całe naczynie, podczas gdy człek dobrze wychowany powinien siedzieć spokojnie, jeść małymi kęsami i raczej nie objadać się na zapas. Piękny ukłon, brudne nogi Wzory zachowań powstawały na dworach królewskich i rozprzestrzeniały się na zasadzie snobizmu i mody.Znajomość właściwych norm i wykwintnych manier nazywano kurtuazją. W czasach monarchii absolutnej (II połowa XVII w.) wszystkie sfery życia na dworze zostały całkowicie zrytualizowane, a dworska etykieta przybrała absurdalne rozmiary. Król Ludwik XIV zmusił 10 tys. dworzan do zamieszkania w Wersalu wraz z pięciotysięczną służbą. Ceremoniał towarzyszył im od świtu do nocy. Etykieta ściśle regulowała rozkład dnia i każdy drobiazg życia na dworze. Nie mają czasu na myślenie o innych błahych sprawach – cieszył się król. W pałacu były dwa tysiące pokoi, ale żadnego prywatnego apartamentu. Życie pary królewskiej rozgrywało się na oczach dworu, najintymniejsze szczegóły z ich życia były roztrząsane jako sprawa wagi państwowej. Każdego ranka do sypialni króla podążała procesja, by oglądać, jak władca wstaje: sto osób podzielonych na sześć grup, każda kolejna o szczebel niżej w dworskiej hierarchii. Miejsce w niej, a więc tytuły i przywileje, wyznaczał oczywiście monarcha. Każdy zależał od każdego, a wszyscy od króla – pisze Norbert Elias w Społeczeństwie dworskim. Etykieta była na dworze Ludwika XIV tak skrajnie rozbudowana, że biedni dworzanie nie rozstawali się ze ściągawkami podpowiadającymi, jak zachować się w każdej sytuacji. Prawdziwe maniery wychodziły na jaw, gdy nikt nie patrzył. W pałacu o ścianach i sufitach pokrytych złotem załatwiano się pod schodami, a nieczystości wylewano za okno. Ale etykieta miała również zalety. Chroniła dworzanina podobnie jak zbroja rycerza, pozwalała uniknąć wpadek i skupić się na polityce – wyjaśnia dr Janusz Sibora, historyk oraz specjalista od etykiety dworskiej i protokołu dyplomatycznego. – W etykiecie odzwierciedla się cała złożona stratyfikacja społeczna – pisze w eseju Grzeczność wasza i nasza Alicja Nagórko. Człowiek wtajemniczony w jej (nieraz dość zawiłe) arkana zasługuje na miano cywilizowanego lub ogładzonego. Kanapka i sztućce z plastiku W powojennej Polsce ludzie kulturalni sięgali po Przekrój z popularną rubryką Demokratyczny savoir-vivre. Tydzień po tygodniu Jan Kamyczek, czyli Janina Ipohorska, udzielał rad i wskazówek, które stawały się pomocne w różnych życiowych sytuacjach, w których próbowali się znaleźć Polacy. Podobną rolę odgrywały poradniki Ireny Gumowskiej. – Europa masowo zaczęła odrzucać savoir-vivre gdzieś w połowie lat 60. XX w. Wraz z nadejściem epoki dominacji liberalizmu i ostatecznym odrzuceniem kultury chrześcijańskiej przyszły czasy totalnego luzu, a więc również negacji zasad dobrego wychowania. Savoir-vivre od początku był również negowany i zwalczany przez znaczną część lewicy jako objaw „starego porządku” czy „burżuazyjny przesąd”. Dobre wychowanie przekreślano zatem w teorii i w praktyce. Media lansowały wręcz prostactwo i wulgarność – tłumaczy Krajski. Wiele zasad i norm zanikło w czasach PRL-u. Jedne były lekceważone, inne wymagały za dużo zachodu, a jeszcze innych nie dało się przestrzegać, gdy sklepowe półki świeciły pustkami. Wędlin nie jedzono już nożem i widelcem – towar był tak deficytowy, że praktyczniej było zrobić kanapki (przed wojną jedzone tylko w podróży). Zdziczenie obyczajów nastąpiło niemal we wszystkich dziedzinach życia, także w kontaktach międzyludzkich. Niemiłe ekspedientki, opryskliwe urzędniczki, nieociosani dygnitarze. Legendarne są gafy Władysława Gomułki. Na jednym z rautów we francuskiej ambasadzie podano owoce morza, a do nich miseczki z aromatyczną wodą do umycia rąk. Widząc pływające plastry cytryny, szef partii uznał, że to lemoniada. Szybko jednak wytłumaczono mu przeznaczenie czareki reszta przyjęcia upłynęła już bez zgrzytów. Przynajmniej do deseru. Kiedy pierwszy sekretarz zobaczył wazę ponczu pełną pokrojonych cytrusów, bez wahania zanurzył w nim dłonie... Stare powraca Po rewolucji obyczajowej dorośli zaczęli stopniowo przyjmować zasady swoich dzieci, a surową dyscyplinę zastąpiło bezstresowe wychowanie. Efekty widać do dziś: głośne rozmawianie przez telefon w miejscach publicznych, siedzenie z rozłożonymi nogami, odbieranie telefonów podczas przyjmowania gościa itp. Savoir-vivre kultywowano jedynie w nielicznych „oazach” tworzonych przez starą arystokrację czy grupy inteligencji. Królował głównie w dyplomacji, dzięki czemu nie tylko nie zanikł, ale również nie zastygł w archaicznych formach. Na początku lat 90. zaczął wracać do łask. – Wielu ludzi w Europie uświadomiło sobie wagę kultury życia codziennego, fakt, że dzięki niej to życie jest nie tylko piękniejsze, ale w istocie i łatwiejsze – wyjaśnia Krajski. W Polsce w ostatnich latach ukazało się kilkadziesiąt poradników traktujących o tym problemie. Mimo to savoir-vivre wciąż bywa rozumiany wąsko i utożsamiany wyłącznie z etykietą. Sama nazwa pochodzi z francuskiego i oznacza znajomość życia. – To sztuka, do której potrzebne są bon ton i ogłada, dobre wychowanie, kindersztuba i dobre maniery, która wymaga znajomości i przestrzegania form towarzyskich, kodeksu towarzyskiego, protokołu, konwenansu, etykiety, do której potrzebna jest kultura osobista i kultura współżycia, rodząca dobre obyczaje i dobre zachowania – mówi Krajski. Tak rozumiany i realizowany savoir-vivre stanowi jego zdaniem sposób na życie. Przestrzeganie zasad dobrego wychowania jest równoznaczne z okazywaniem szacunku innym, braniem pod uwagę ich potrzeb i uczuć. Za sprawą savoir-vivre’u komunikujemy ludziom wszystko. Dobry kelner czy hotelarz od razu rozpozna dobrego klienta – na podstawie jego manier, sposobu siedzenia, chodzenia itp. Potrzebne czas i pieniądz – Człowieka dobrze wychowanego nie można jednak udawać. Wszystkich zasad dobrego wychowania nie da się wyuczyć na pamięć. Prawdziwy savoir-vivre to styl życia elit, trzeba się z nimi identyfikować – przekonuje dr Sibora. – Aby żyć zgodnie z jego zasadami, trzebabyć niezależnym finansowo i mieć sporo wolnego czasu, żeby rozwijać umiejętności, które nie przynoszą materialnych zysków. Amerykański socjolog i ekonomista Thorstein Veblen w swojej Teorii klasy próżniaczej pisał, że o przynależności do wyższych sfer świadczy nie tyle chodzenie do opery, ile raczej posiadanie własnej loży, uczenie się języków, ale tylko wymarłych, gra na instrumentach, ale tylko dla przyjemności i hodowanie zwierząt, ale nie w celach zarobkowych. Poduszka zamiast zbroi Fiammetta de Cesari w książce Klasyczny savoir-vivre dowodzi z kolei, że przestrzeganie etykiety narzuconej przez społeczeństwo jest nieodłącznym obowiązkiem każdego, kto pragnie do niego należeć. Schopenhauer porównywał uprzejmość do dmuchanej poduszki: mimo że pusta w środku, łagodzi ciosy, jakie otrzymujemy od życia. Ale czy w zglobalizowanym świecie, w którym kultury coraz mocniej się przenikają, warto zawracać sobie nim jeszcze głowę? Antropolodzy dowodzą, że na sposób zachowania człowieka wpływa wiele czynników: pochodzenie, rodzaj wychowania, wykształcenie, a nawet płeć. Małgorzata Marcjanik w "Grzeczności na krańcach świata" przekonuje, że uniwersalna teoria grzeczności nie istnieje. Pewne obyczaje czy elementy etykiety mogą być w danym kraju zupełnie odmienne niż w naszym własnym. W kulturze anglosaskiej np. pochwała dla innych jest bardzo ważna, zaś w Japonii wskazane jestnie zgadzać się z pozytywną oceną. Istotnym elementem tamtej kultury jest odgadywanie życzeń. W Europie uprzejmość nakazuje spytać, czy rozmówca ma ochotę np. na poczęstunek, tymczasem japońska etykieta wymaga, żeby się tego domyślić – zapytanie wprost jest nietaktem. – Elementy etykiety i rytuału możemy znaleźć w każdej kulturze. W strukturach plemiennych różnice wynikające z wieku i doświadczenia wytwarzały hierarchię społeczną i zrytualizowane wzorce zachowań – wyjaśnia dr Sibora. Ale są wyjątki. – Na Papui u większości plemion życie społeczne reguluje system tabu, który określa raczej, czego nie wolno, niż co należy robić – opowiada Jakub Urbański, dziennikarz i podróżnik. U Yali np. grzeczność nakazuje nie zjadać osób, które zna się z twarzy... Umówmy się Antropolodzy przekonują, że zakaz zabijania członków własnej społeczności to jedyna cecha łącząca wszystkie kultury. Reszta jest umowna. – Do tego, co kulturowo nasze, przywiązujemy wagę szczególną: podświadomie czujemy, że tak byćpowinno, gdyż tak nas wychowano. Tak postępują nasi rodzice, przyjaciele przyjaciele, znajomi, ludzie będący dla nas autorytetami. Ale gdy wchodzimy na terytorium innej niż nasza kultury, zaczyna się „inna bajka”, w której inaczej są obsadzone role i obowiązują inne reguły gry – wyjaśnia Marcjanik. Jak nie wypaść z roli, jak osiągnąć skuteczność komunikacyjną (tak w sytuacjach towarzyskich, jak i zawodowych)? Obserwować i starać się naśladować. Zgodnie ze starą maksymą: Jeśliś w Rzymie, postępuj jak Rzymianin.
Jak się zmieniło nasze podejście do macierzyństwa? [REPORTAŻ]
Współczesne matki nie mogą liczyć na instynkt macierzyński. Wiedzę o tym, jak wychowywać dzieci, czerpią z poradników i gubią się w gąszczu teorii, zamiast uczyć się od Indian czy Papuasów najbardziej naturalnych zachowań.
Sophia i jej młodsza siostra Louisa od trzeciego roku życia codziennie ćwiczą grę na skrzypcach i fortepianie. Nigdy nie mogły narzekać, oglądać telewizji, grać w gry komputerowe, bawić się i nocować u koleżanek ani zapraszać ich do domu, występować w szkolnych przedstawieniach i przynosić ocen gorszych niż szóstki. Dzięki tym metodom wychowawczym prof. Amy Chua, amerykańska prawniczka chińskiego pochodzenia z Uniwersytetu Yale, znana jako „matka tygrysica”, stała się najbardziej rozpoznawalną Azjatką na Zachodzie. Gościła na okładkach Time’a, Economista i New York Timesa. Sławę zyskała dwa lata temu, gdy w badaniu poziomu nauczania na świecie PISA po raz pierwszy wzięły udział Chiny i zdeklasowały konkurencję. W eseju Bojowa pieśń tygrysicy. Dlaczego chińskie matki są lepsze Chua przekonywała, że zachodnie podejście do rodzicielstwa jest zbyt pobłażliwe, a dzieci mogą osiągnąć w życiu sukces tylko przez zimny chów. Taki model macierzyństwa w dynamicznie rozwijających się krajach azjatyckich jest powszechny. W Japonii odpowiednikiem chińskich tygrysic są kyoiku mama (matki edukatorki), które karierę swoich dzieci planują od momentu narodzin. Już w przedszkolu uczą je angielskiego i kaligrafii, pilnują, by uprawiały sport i rozwijały artystyczne zdolności, bo status społeczny w Japonii zależy wyłącznie od wykształcenia. – Sukces gospodarczy i stale rosnąca armia białych kołnierzyków powodują, że na matkach ciąży coraz większa presja, bo wyścig edukacyjny zaczyna się coraz wcześniej – tłumaczy dr Jacek Splisgart, etnolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – Niedawno jeden z japońskich radnych w związku z dyskusją na temat niedoboru żłobków w Tokio napisał na Facebooku, że jeśli kobieta po urodzeniu dziecka rozważa powrót do pracy, to jest złą matką i powinna zrezygnować z macierzyństwa, bo jej powinnością jest odchowanie dzieci i opieka nad nimi do ukończenia studiów. Takie podejście do wychowania może szokować, ale Zachód fundował dzieciom równie bolesną szkołę życia. Chrześcijaństwu zawdzięczamy koncepcję grzechu pierworodnego, z którym na świat przychodzi każdy człowiek. Dziecko od urodzenia nie było więc – jak uważamy dziś – niewinne, lecz zepsute i amoralne (jak twierdził choćby św. Augustyn) – stąd potrzeba jego wychowania, czasem polegającego na bardzo surowych karach. Ponadto długo w wielu kulturach (także europejskich) kochało się jedynie te dzieci, które przyszły na świat w ramach małżeństwa, były zdrowe, a czasem musiały mieć też płeć męską i nie być bliźniakami. Stąd instytucja dzieciobójstwa, w niektórych kulturach, takich jak Sparta czy Rzym, sankcjonowana społecznie. – Nic dziwnego, że w takim kontekście słynne badaczki Simone de Beauvoir i Élisabeth Badinter zastanawiały się w ogóle nad istnieniem instynktu macierzyńskiego rozumianego jako powszechna, biologiczna, wspólna wszystkim kobietom chęć posiadania dziecka, a potem miłość do niego – mówi dr Magdalena Radkowska-Walkowicz, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – Badinter podkreślająca – słusznie, moim zdaniem – „ideę mnogości kobiecych doświadczeń” w przekonujący sposób dowodziła przypadkowości i niekonieczności miłości macierzyńskiej. Najlepszym przykładem była dla niej instytucja mamek w XVIII-wiecznej Francji. Wśród społeczności miejskiej powszechną praktyką było oddawanie na kilka pierwszych lat życia dzieci do wykarmienia i wychowania przez obce kobiety mieszkające na wsi. Dzieci często nie przeżywały tego okresu, ale zwyczaj utrzymywał się długo i nie kwestionowano jego zasadności. Pierś dla każdego Na Zachodzie zimny chów z mody wyszedł w czasie rewolucji obyczajowej, kiedy kobiecą wyobraźnią zawładnęli amerykańscy pediatrzy. Benjamin Spock propagował podmiotowe podejście do dziecka, bezstresowe wychowanie, filozofię miłości, zrozumienia i dopasowywania do jego potrzeb. William i Martha Searsowie zalecają bliski kontakt z dziećmi, wspólne spanie w łóżku, częste noszenie na rękach i długie karmienie piersią. Są przekonani, że sposób, w jaki rodzice opiekują się dziećmi w pierwszych latach życia, decyduje o tym, jakimi staną się dorosłymi. Wierzymy, że rodzicielstwo bliskości uodparnia dzieci na wiele społecznych i emocjonalnych schorzeń, które gnębią nasze społeczeństwo – piszą we wstępie do Księgi rodzicielstwa bliskości. Ta książka jest naszą próbą zwrócenia rodzicom instynktownego, zaangażowanego sposobu zajmowania się dziećmi, którego pozbawiły ich dekady porad zalecających dystans. Taki powrót do natury w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu zrodził jednak nowe problemy. Okazało się bowiem, że to, co jest korzystne dla dzieci, kobiety na nowo zamknęło w domach – twierdzi Élisabeth Badinter w książce Konflikt: jak nowoczesne macierzyństwo podkopuje status kobiet. Na efekty nie trzeba było długo czekać – depresja poporodowa i frustracja dopadają coraz więcej kobiet, które na dzieci decydują się coraz później, zwykle u szczytu kariery zawodowej. Są świadome, jak ważne jest odpowiedzialne macierzyństwo, i wiedzą, że miłości dziecku nie da ani niania, ani żłobek, ale nie potrafią odnaleźć się w rutynie banalnych czynności. W takiej pułapce tkwi wiele matek blogerek, których teksty opublikowano w antologii Macierzyństwo bez lukru. Są jednak i takie, według których bliski kontakt z dzieckiem powinien trwać znacznie dłużej. Sporo kontrowersji wzbudza Jamie Lynne Grumet, 26-letnia Amerykanka promująca długie karmienie piersią. Rok temu wywołała medialną burzę, gdy na okładce Time’a karmiła piersią czteroletniego syna stojącego na stołku (raz w tygodniu karmi też dziecko adoptowane z Etiopii), a na swoim blogu zamieściła zdjęcia z karmienia w rezydencji Playboya. Czułam, że to najodpowiedniejsze miejsce na ziemi, żeby to zrobić – tłumaczy. To nie społeczeństwo, kultura ani matka powinny decydować, jak długo dzieci mają być karmione piersią – twierdzi Ann Sinnott, autorka książki Breastfeeding older children (sama z żalem przestała karmić córkę, kiedy ta skończyła 6,5 roku). Według niej każde dziecko powinno samo zdecydować, kiedy chce odstawić mleko matki, ale zaleca je nawet nastolatkom. Tak bliski kontakt z matką ma im zapewnić poczucie bliskości i uchronić przed okresem buntu. Kontrowersji związanych z macierzyństwem jest dużo więcej. Coraz trudniej też odpowiedzieć na pytanie, kto w ogóle jest matką, bo dzieci nie rodzą się wyłącznie metodami naturalnymi, a zamiast matki czasem mają dwóch ojców. Papuasi lepsi od matki Europejczycy i Azjaci nie podbili świata, a ich modele wychowania nie dominują dlatego, że byli dobrymi rodzicami – twierdzi prof. Jared Diamond, amerykański biolog ewolucyjny, który w książce The World Until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societes? Jego zdaniem postęp nie zawsze posuwa nas naprzód. Choć żyjemy w erze bomby atomowej, o wychowywaniu dzieci wciąż wiemy mniej niż Papuasi, których dzieci są – zdaniem Diamonda – bardziej samodzielne, szybciej dojrzewają i nie przechodzą młodzieńczego buntu. Przyczyna jest prosta: zawsze nosi się je w pozycji pionowej, zwrócone twarzą do przodu. Dzięki temu widzą to samo co rodzice i mają wrażenie panowania nad światem. Od kiedy zaczynają chodzić, poruszają się swobodnie, ale zawsze mają pewność, że mogą się na kimś oprzeć. Na Zachodzie natomiast dziecko wozi się w wózku albo nosi zwrócone buzią do rodzica. Podobnie dzieci wychowuje się w amazońskiej dżungli – przekonywała Jean Liedloff, która spędziła kilka lat z Indianami Yekuana, a swoje obserwacje opisała w książce W głębi kontinuum. Liedloff zastanowiło, dlaczego indiańskie dzieci prawie w ogóle nie płaczą, nie sprawiają problemów wychowawczych, są pogodniejsze i bardziej samodzielne niż dzieci z Europy. I doszła do wniosku, że decyduje o tym noszenie ich w chustach i na rękach – bez przerwy od urodzenia. Dzięki temu mają zapewnioną ciągłość (tytułowe kontinuum) doświadczeń – tak jak w życiu płodowym, tak po urodzeniu towarzyszą rodzicom w każdej czynności i ciągle są w ruchu – nawet w nocy, gdy kołyszą się w hamaku. Dzięki temu wejście w nowy świat nie jest dla nich traumatyczne, a ich potrzeby (bliskości i nowych doświadczeń) są natychmiast zaspokajane, podczas gdy w „cywilizowanym świecie” często uważa się, że „dziecko musi się wypłakać”, a maluchy leżą godzinami plackiem w łóżeczku i patrzą w sufit. – Europejki zachęca się, by mówiły do dziecka już podczas ciąży, bo to ponoć pozytywnie wpływa na jego rozwój i buduje więź z matką. Indianie natomiast nie widzą w tym sensu. Nie mówią też do niemowląt ani się z nimi nie bawią, bo są za małe – opowiada dr Tarzycjusz Buliński, antropolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Męski poród W kulturach europejskich i azjatyckich ciężar wychowania dzieci spoczywa głównie na matkach, a ojcowie całymi dniami pracują, by utrzymać dom (choć powoli i to się zmienia). – Indianie zaś chwalą sobie dobrą opiekę nad dziećmi, karmienie i zaspokajanie ich potrzeb przez matki, ale dokładnie to samo mówią o ojcach – tłumaczy dr Buliński. – Mąż i żona są sobie potrzebni, aby tworzyć nowe osoby, dbać o nie i je formować. Mężczyzna odpowiada za kontakty ze światem zewnętrznym, pozyskuje stamtąd wszystko, co jest konieczne dla dzieci. Kobieta natomiast jest nieodzowna, aby te dobra transformować w pokarm. Macierzyństwo ma więc tak samo mocne uzasadnienie jak ojcostwo, jedno nie istnieje bez drugiego, a dorosłe osoby bez dzieci i małżonków są postrzegane jako ludzie niepełni. Sara Ruddick, znana amerykańska filozofka i feministka, w kultowej książce Maternal Thinking twierdzi, że macierzyństwo nie jest funkcją biologiczną czy rolą społeczną, ale zbiorem pewnych zachowań: opieki, wsparcia i miłości. Matką z powodzeniem może być każdy, także mężczyzna. Nawet tak kobieca z biologicznego punktu widzenia czynność jak poród pod względem psychicznym może być doświadczeniem mężczyzn. Członkowie plemienia Hua z Papui-Nowej Gwinei imitują menstruację, upuszczając sobie krew, i wierzą w ciążę u mężczyzn. Kurtatchi z wysp Pacyfiku natomiast poszczą i ograniczają codzienne czynności do minimum, kiedy ich żony rodzą. W ten sposób dzielą ból i trud z żonami po narodzinach dziecka. Przedstawiciele niektórych ludów Afryki i Oceanii, Baskowie, Celtowie i Indianie podczas porodu naśladowali swoje żony, krzycząc i jęcząc. W ten sposób wyrażali szacunek dla matki, wspierali potomka przychodzącego na świat oraz ściągali uwagę złych duchów, które mogły zagrozić matce i dziecku. Zjawisko to, nazywane zespołem kuwady, może dotyczyć nawet dwóch trzecich mężczyzn i jest efektem głębokiej empatii oraz chęci nawiązania więzi ze spodziewanym dzieckiem. Przyszły ojciec wykazuje objawy podobne do tych, które towarzyszą ciężarnej partnerce: może przybrać na wadze (nawet do 15 kg!), odczuwać bóle i skurcze brzucha, nudności oraz depresję okołoporodową. Dzieci z piany Nie w każdej kulturze jednak dzieci przychodzą na świat jednakowo. – U żadnego z ludów Oceanii ciąży nie łączy się z prokreacją. Aborygeni wierzą, że dzieci powstają z ducha, który nawiedza kobietę we śnie. Wtedy musi ona wejść w morską pianę (czyli duchową spermę), by doszło do zapłodnienia. Ojciec daje mu skórę i kości, a matka krew. To jej więzy decydują, kto ma się nim zajmować, dlatego robi to ona i jej bracia – opowiada prof. Wojciech Bęben, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego, który bada ludy Papui-Nowej Gwinei i Australii. – Papuasi natomiast żyją, by mieć dzieci, a kobiety kupują, aby rodziły. Wśród górskich plemion im są grubsze, tym więcej warte, ale w pełni ukształtowanymi kobietami stają się dopiero po urodzeniu dziecka. Nikt nie wymaga, żeby się nimi zajmowały. Robią to dziadkowie, bo zadaniem rodziców jest rozmnażanie się. Jeśli wierzyć brytyjskiemu antropologowi Alfredowi Radcliffe’owi-Brownowi, jeszcze na początku XX w. Andamanie nie przywiązywali się do własnych dzieci i używali ich do zacieśniania społecznych więzi. Każdy żonaty mężczyzna miał prawo zaadoptować je od innej rodziny. W zamian rodzice mogli sobie wybrać dziecko innych przyjaciół. Modne macierzyństwo W wielu tradycyjnych kulturach uczucia uznaje się za zbyt nietrwałe i kapryśne, aby mogły cementować rodzinę. Dla większości świata cenniejsza jest wspólna praca i walka o zachowanie majątku, bo to umożliwia przetrwanie. Plemiona Bantu od każdej dorosłej osoby oczekują małżeństwa i płodzenia dzieci, bo ich liczba świadczy o mocy i nieśmiertelności rodziny. Silne poczucie pokrewieństwa reguluje całe życie człowieka, który przede wszystkim jest częścią klanu. Obejmuje on zarówno tzw. małą rodzinę (współmałżonków, dzieci i rodzeństwo), jak i wielką rodzinę, do której zalicza się wszystkich krewnych, w tym także zmarłych i jeszcze nienarodzonych. Odpowiedzialność za ich wychowanie nie spoczywa wyłącznie na matkach. Dziećmi zajmują się wszyscy – dorośli, dzieci, a nawet osoby niespokrewnione. – Zwyczaj matkowania znaleźć można w każdej kulturze, w przeciwieństwie do macierzyństwa – konstruktu kulturowego stworzonego w epoce oświecenia, które szczególnego znaczenia nabrało dopiero sto lat później, kiedy na Zachodzie upowszechnił się model rodziny nuklearnej – tłumaczy dr Renata Hryciuk, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – O tym, jaka powinna być współczesna matka, nie decydują jednak wyłącznie względy kulturowe, wpływa na to również ideologia narodowa i polityka państwa. Spore znaczenie mają też kwestie cywilizacyjne. W wielu azjatyckich krajach surowe wzory wychowania importowano z Zachodu, wraz z innymi rozwiązaniami, które miały je unowocześnić. Zachód natomiast skupiał się na konsumpcji, a dziecko to świetny klient. Szybko rośnie i szybko się nudzi, ciągle potrzebuje nowych ubrań i zmienia zainteresowania. – Wrócić do natury już nie możemy, bo w miejskiej dżungli panują inne zasady. Skazani jesteśmy na instynkt, który nam się stępił, tzw. rodzicielski autopilot (powtórzenie tego, jak nasi rodzice opiekowali się nami) oraz naukowe teorie, które nie są szyte na miarę każdego dziecka – mówi Iwona Guć, pedagog, położna i instruktor szkoły rodzenia. Nie ma jednego przepisu na macierzyństwo ani jedynie słusznych wyborów, chociaż często narzuca je otoczenie – piszą autorki serwisu internetowego Matko jedyna! – Bo udane życie matki to przede wszystkim zaufanie samej sobie, zgoda na popełnianie błędów i wyciąganie samodzielnych wniosków. Maciej Nikodemski
Władcy umysłów. Jak powstają i działają nowe religie
Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć
Aż 110 mln ludzi na świecie nie znalazło w tradycyjnych religiach odpowiedzi na wiele współczesnych pytań i przystąpiło do nowych ruchów religijnych. Średnio co tydzień powstaje nowy. To już zjawisko masowe – twierdzi prof. Christopher H. Partridge z Lancaster University, autor Encyclopedia of New Religions. Dawniej używano określenia sekty, ale nazwa ta zyskała pejoratywny charakter i obecnie stosowana jest wyłącznie do grup skrajnie niebezpiecznych, takich jak Heaven’s Gate (jej członkowie popełnili zbiorowe samobójstwo w 1997 r., by wsiąść na statek kosmitów lecący za kometą Hale’a-Boppa) czy Kościół Zjednoczenia założony przez Sun Myung Moona w Korei (wymaga od członków absolutnego posłuszeństwa, decydując m.in. o wyborze ich małżonka). Scenariusz zwykle jest podobny: charyzmatyczny lider skupia wokół siebie grupę zwolenników, strasząc ich nadchodzącą apokalipsą. Tworzy bezpieczny świat, którym rządzą jasne reguły, a nie rosnące raty kredytu czy groźba utraty pracy. Przywódca sekty dzięki posiadanej charyzmie staje się w oczach wyznawców sprawiedliwym sędzią, dobrym ojcem, troskliwym opiekunem, terapeutą i przyjacielem – pisze w książce Fenomen sekt Elżbieta Mudrak. Uzurpuje sobie prawo do kontrolowania ludzkiego zachowania na najsubtelniejszych poziomach sfer rodzinnej, intymnej, duchowej. Jego wpływ z czasem staje się tak pożądany, że [...] prowadzi do całkowitej zmiany dotychczasowego stylu życia jednostki. Guru dla każdego Wiele osób dostrzegło w tym szansę na zaistnienie, bo bycie duchowym przywódcą okazuje się banalnie proste. Wystarczy zastosować kilka rad, które zebrał Jag Venugopal, amerykański bloger hinduskiego pochodzenia: Ogłoś, że jesteś wcieleniem jakiegoś znanego świętego. Stwórz legendę wokół swych narodzin i dzieciństwa (co najmniej kilka cudów i kontaktów z bogami). Ubieraj się odpowiednio (najlepiej w suknię i turban). Mów niejasno (wszak przemawia przez ciebie bóg); a najlepiej mów łamanym angielskim (wykształcony mistrz jest podejrzany, najlepiej wtrącaj słowa z sanskrytu, którego i tak nikt nie zna). Wyrażaj się ciepło o wszystkich religiach (nie wiadomo, skąd się trafią klienci). Nakarm biednych, ufunduj szkołę lub szpital (to się przełoży na dobrą prasę). Nie daj się przyłapać na niegodnym zachowaniu (powołaj speców od budowania wizerunku). Buduj relacje z celebrytami (ich fani mogą zostać twoimi wyznawcami). Amerykański reżyser Vikram Gandhi postanowił sprawdzić, czy rzeczywiście tak łatwo dziś zostać guru. Przeprowadził eksperyment: dokleił sobie włosy i długą brodę. Wyćwiczył hinduski akcent, wynajął salę i rozpoczął działalność w Arizonie jako Kumare. Mówił to, co mu ślina na język przyniosła, uczył ruchów, które wymyślił i rysował ludziom na czołach penisy, twierdząc, że to tajemne znaki. Bardzo szybko nie tylko znalazł grono zagorzałych zwolenników, ale zaczął być także zapraszany na obozy jogi jako instruktor. Co ciekawe, kiedy po roku ujawnił swoją prawdziwą tożsamość, część jego uczniów dalej twierdziła, że ma nadprzyrodzoną moc i wiele ich nauczył. – Fenomen duchowości polega na tym, że człowiekowi można wmówić dowolne rzeczy, których udowodnić się nie da i nie można im zaprzeczyć – mówi Paweł Szuppe, teolog, religioznawca i pracownik Dominikańskiego Ośrodka Informacji o Nowych Ruchach Religijnych i Sektach. – Nie trzeba nawet znać się na psychologii, filozofii ani posiadać charyzmy. Złote jaja Nowe religie trudno nazwać rzeczywiście nowymi, bo zwykle korzystają z istniejących już systemów religijnych, filozoficznych i popkultury, swobodnie wybierając z nich to, co najbardziej odpowiada ludzkim potrzebom. Najbardziej widoczne jest to w multietnicznych Stanach Zjednoczonych, gdzie nowych ruchów religijnych powstaje najwięcej, a coraz szybsze tempo życia powoduje erozję tradycyjnych wartości. Sporo nowych religii powstało też na terenie byłego ZSRR, po upadku którego pozostała pustka w wielu wymiarach. W Indiach z kolei podążanie za charyzmatycznym guru jest elementem tradycji. W kraju jest więcej świątyń niż szkół, a jedna trzecia społeczeństwa to analfabeci żyjący poniżej granicy ubóstwa, z którego może ich wyrwać tylko cud, więc w niego wierzą. – Na świecie są jednak dwie dominujące tradycje, które bardzo się od siebie różnią. Religie monoteistyczne opierają się na teologii, starają się ująć świat w ryzy, głoszą, że rządzą nim niezmienne prawa, które ustanowił osobowy bóg – mówi religioznawca i etnolog, prof. Włodzimierz Pawluczuk. – Na wschodzie zaś osobowego boga nie ma, wszystko opiera się na systemach filozoficznych, duchowych tradycjach i technikach, które pozwalają je doskonalić. W wielu krajach przewodnicy duchowi stanowią kręgosłup moralny społeczeństwa i cieszą się prawdziwym i zasłużonym szacunkiem, gromadzą wokół siebie uczniów, którym przekazują wiedzę, uczą technik medytacji i wskazują drogę postępowania. W Azji na duchowe przebudzenie pracowali latami, żyli w odosobnieniu, medytowali w odciętych od świata jaskiniach. Buddyjscy mnisi, aby osiągnąć oświecenie, przestrzegają aż 227 reguł (zasad moralnych), które nie pozwalają im nawet na zabicie muchy. Na Zachodzie transcendentalny odlot można osiągnąć na weekendowym kursie. Roshi Genpo, twórca metody Big Mind (zastrzeżonej znakiem towarowym), oferuje oświecenie w godzinę za 50 tys. dol. – Charyzmatyczni oszuści opanowali sztukę budowania nastroju i widowiskowych trików. Znaleźć ich jest o wiele łatwiej, bo są bardziej medialni. Aby zyskać wiarygodność, uprawiają teatr – uciekają się do iluzji, a swoje sztuczki nazywają cudami. Regularnie są zresztą demaskowani – mówi Tomek Michniewicz, dziennikarz, podróżnik i autor książki Samsara. Kiedy zmarły niedawno Sai Baba (w samych Indiach miał 6 mln wyznawców) kręcił rękami, sypał się z nich vibuti – święty popiół o właściwościach leczniczych, który okazał się sproszkowanym krowim łajnem. Podczas spotkań z wiernymi wypluwał złote jajka, pierścionki, medaliony, drogie zegarki czy krzyżyki. Dla hinduistów z ust wyciągał figurki bogów, a dla buddystów japa male (różańce) używane podczas mantry. Tłumaczył, że tworzy je tak samo, jak Bóg stworzył świat. Wierni przypisywali mu zdolności lewitacji, teleportacji, jasnowidzenia, wpływania na zmianę pogody, uzdrawiania, a nawet wskrzeszania zmarłych. Kiedy zmarł w 2011 r., w jego rezydencji znaleziono 98 kg złota, 307 kg srebra i 120 mln rupii (7,2 mln zł). Zostawcie buty i umysły Nie mniej bogaci byli inni hinduscy guru. Dhirendra Brahmachari, rzekomy „latający” nauczyciel jogi i kochanek Indiry Gandhi, miał nielegalną fabrykę broni i prywatny odrzutowiec. Maharishi Mahesh Yogi, założyciel i przywódca ruchu Medytacja Transcendentalna, zgromadził majątek wart miliard dolarów, nieruchomości jego organizacji wyceniano na 3,6–5 mld. W latach 70. przekonywał, że 10 tys. latających joginów może zapewnić pokój na świecie. Karierę zrobił dzięki Beatlesom, którzy ogłosili go swym nauczycielem. Propagował medytację transcendentalną, która polega na wypowiadaniu otrzymanej przez nauczyciela mantry przez 20 min dziennie, dzięki czemu na adepta spływają „jogiczne moce” i „umiejętność latania”. Można ją doskonalić, skacząc na pośladkach w pozycji lotosu. Głośny film Davida Sievekinga David chce odlecieć ujawnia, że mantry kosztowały 1500 dol. (dziś 2800 euro), a tytuł „radży ruchu” – milion dolarów. Wśród zagorzałych wyznawców Maharishiego jest m.in. David Lynch, który założył organizację uczącą dzieci na całym świecie transcendentalnej medytacji oraz słynny amerykański wydawca Earl Kaplan, który podarował mistrzowi 150 mln dol. na budowę centrum medytacyjnego w Indiach. Ci hinduscy pseudoguru zrobili zawrotną karierę na Zachodzie m.in. dzięki swojej egzotyce. Chandra Mohan Jain, znany jako Osho lub „guru seksu”, w Indiach budził takie zgorszenie, że musiał w latach 80. przenieść swoją komunę do USA, a tam z łatwością zbudował siedmiotysięczne miasto z lotniskiem i transportem publicznym, w którym średnia wieku wynosiła 34 lata, a 40 proc. mieszkańców miało wyższe stopnie naukowe. Przed wejściem do sali wykładowej widniał napis: Zostawcie tu buty i umysły. Zarzucano mu, że prał ludziom mózgi, ale jego uczniowie upierali się, że miało to dla nich zbawienny skutek, bo medytacje Osho oczyszczały ich umysły z dogmatów, stereotypów i strachu, na których opierają się tradycyjne religie i kościoły. Amerykanom odpowiadał jego światopogląd, medytowanie podczas stosunku i sposób bycia radosnego guru z Indii, który twierdził, że bogactwo sprzyja rozwojowi duchowemu. Sam miał aż 93 rolls-royce’y i 300 rolexów. Dziś jedną z najbogatszych sekt na świecie jest Kościół scjentologiczny, założony w 1954 r. przez pisarza science fiction Rona Hubbarda. Rozwinął on swego rodzaju system psychoterapeutyczny, polegający na organizowaniu niezwykle drogich kursów mających doprowadzić do „odblokowania się człowieka”. W wielu krajach działalność scjentologów jest zakazana, zaś paryski sąd uznał ich w 2012 r. za zorganizowaną grupę przestępczą, skazując na więzienie przywódcę francuskiej odnogi. Sekcie udało się jednak pozyskać wiele gwiazd Hollywood, z Tomem Cruise’em na czele, który lobbuje i werbuje nowych członków. Dziś „Kościół” ma 12 mln wyznawców w 150 krajach. Religijna natura Na świecie jest wiele religii, ale wszyscy mamy takie same potrzeby duchowe. Człowiek musi czuć, że jego życie ma sens. Religią można więc nazwać wszystko, co pozwala je zaspokoić – wyjaśnia prof. Pawluczuk. Według psychologów potrzebę sacrum mamy wrodzoną. – Człowiek, który nie identyfikuje się z żadnym Kościołem, tworzy sobie własną religię. Religijne doznania może zapewnić skok na bungee, samodoskonalenie – joga, uniesienia – wyprawy do filharmonii, a poczucie wspólnoty – dyskusje z przyjaciółmi – mówi Paweł Szuppe. Chrześcijaństwo i inne religie monoteistyczne nie zezwalają na taką dowolność, ale religie Wschodu – jak najbardziej. Buddyści uważają religię za środek w dążeniu do absolutu, a nie cel sam w sobie. Według dalajlamy potrzeba tylu religii, ilu jest ludzi, a człowiek zawsze sobie znajdzie jakiegoś idola i święte miejsce.
Magiczna Senegambia, zaskakujące miejsce, które przeczy logice na każdym kroku
W Gambii i Senegalu przeszłość wciąż jest żywa, przyszłość niepewna, a codzienność często beztroska.
Już samo lądowanie ma w sobie coś kosmicznego. Nie za sprawą egzotyki, ale nowoczesnego lotniska, którego 3,5-kilometrowy pas startowy jest zapasowym lądowiskiem dla amerykańskich promów kosmicznych. Bandżul, dawniej garnizon wojskowy, a obecnie 30-tysięczna stolica Gambii, najmniejszego kraju na kontynencie, w niczym nie przypomina afrykańskich miast. Jest dostojny, zielony i usłany pomnikami. Przed luksusowymi rezydencjami stoją drogie samochody, w tłumie jaśnieją białe koszule urzędników, a przy drodze – kolorowe billboardy. Wszystkie z głową państwa – Yahyą Jammehem – i po angielsku. Są życzenia urodzinowe, gratulacje z okazji kolejnych wygranych wyborów, wyrazy wdzięczności i dowody miłości. Trudno uwierzyć, że jeszcze pół wieku temu w kraju działały tylko jeden szpital i jedna szkoła, bitej drogi nie było żadnej, a sens walki o niepodległość widział tylko weterynarz i były prezydent kraju Dawda Kairaba. Gambia to zaledwie 50-kilometrowe wybrzeże Atlantyku, rzeka, której kraj zawdzięcza nazwę, oraz szeroki na kilkanaście kilometrów pas mokradeł i bambusowej dżungli po obu brzegach, z trzech stron graniczących z Senegalem. Mikroskopijnej republice, której jedynym bogactwem naturalnym były orzeszki ziemne, wróżono zaledwie kilka lat istnienia. A jednak przez pół wieku miał tu miejsce tylko jeden wojskowy przewrót, i to bezkrwawy – kiedy wybrany właśnie na piątą kadencję Jammeh zastąpił rządzącego od 30 lat Kairabę. Teraz przypomina o tym łuk triumfalny – choć mierzy zaledwie 35 m, jest najwyższą budowlą w kraju. Na świecie bardziej znane są jednak dwa inne budynki. Pierwszy jeszcze nie powstał, ale już budzi kontrowersje. Za dwa lata budowany właśnie szpital na 1111 łóżek ma być wizytówką Gambii. Co roku leczyć będzie 20 tys. chorych na AIDS dzięki ziołowej recepturze prezydenta. Drugi to pałac, w którym Jego Ekscelencja Szejk Profesor Doktor Prezydent Yahya Jammeh w każdy piątek i sobotę osobiście uzdrawia astmatyków, a w poniedziałki i wtorki nosicieli wirusa HIV. Przyszłość za dolara Granica pomiędzy stolicą i największym miastem kraju jest dość umowna. Serrekunda to nie tyle metropolia, co wielki bazar. Niewiele budynków ma więcej niż jedno piętro. Prawdziwe życie toczy się na ulicy między straganami z sandałami, piłkarskimi koszulkami, kapeluszami i wiklinowymi koszykami. Kolorowo ubrane kobiety przechadzają się pośród obłoków czerwonego kurzu. Z gracją paryskich modelek noszą na głowach wielkie emaliowane misy pełne mango, papai, imbiru i hibiskusa. Dokoła zapach wędzonych ryb miesza się z potem i aromatem świeżych owoców. Przytłacza, gwałci zmysły i otumania umysł. – Afryka to mroczny kontynent, przyjaciele. Musicie zobaczyć, żeby uwierzyć – mówi ściszonym głosem nasz przewodnik Baba, wpatrując się w ścianę malutkiego muzeum sztuki ludowej w Kachikally, kilka minut drogi od Serekundy. Wisi na niej kilkanaście rodzajów juju (dżudżu) – lokalnych odpowiedników wodu. Wedle ludowych wierzeń można za ich pomocą np. zniknąć, zahipnotyzować człowieka lub zabić wroga, pocierając jedynie ślady jego stóp. Żywy dowód na to, że wiara w czary wcale nie przeminęła, znajduje się kilkadziesiąt metrów dalej – w świętym stawie krokodyli. Pod gęstym dywanem lilii wodnych żyje ich tu 120. Są niegroźne dla ludzi, ale turystów na wszelki wypadek ostrzegają tabliczki: prosimy nie głaskać krokodyli bez opieki przewodnika. Kobiety z całej Gambii przyjeżdżają tu, aby dzięki rytualnej kąpieli zajść w ciążę. – Nie musicie w to wierzyć – tłumaczy Baba. – Ale wiele dziewcząt z mojej wioski zaciążyła trzy miesiące po tej wizycie... Także nad brzegiem Makasutu, jednej z licznych odnóg Gambii, życie wciąż zależy od natury. Wszystko, co tutaj rośnie, ma jakieś zastosowanie. Drobne patyczki zastępują szczoteczki do zębów, owoce baobabu tic-taci, a wszelkie owoce, liście i nasiona – lekarstwa, na które ludzi nie stać. Tutejszy park to również jedna z największych atrakcji turystycznych kraju. Jeszcze 30 lat temu znało go tylko dwóch ludzi. Jeden z nich to dziarski staruszek, którego łódka z łatwością wyprzedza właśnie naszą pirogę i znika za zakrętem. Ponoć Brytyjczycy obiecali mu, że w zamian za znalezienie miejsca, które przyciągnie turystów, wybudują we wsi szkołę. Wtedy Mamadon Kolley był policjantem, teraz żyje z tego, co złowi i uzbiera. Szkoły dalej nie ma, a drugi z odkrywców, 90-letni Sang Jatta, czeka na brzegu. Dziś jest szamanem, mieszka w szałasie i przepowiada przyszłość za 2,5 dol. Różowa przeszłość W Yelitendzie przyszłość nietrudno przewidzieć. Sznur samochodów czekających na prom liczy kilka kilometrów. Ci na końcu kolejki na przeprawę poczekają 3–4 dni. Budowa mostu nikomu się nie opłaca. Ludzie muszą jeść i pić, więc to wielkie targowisko na pewno długo nie zniknie. Ale w Gambii życie zawsze zależało od rzeki. Portugalskich, brytyjskich i francuskich handlarzy niewolników interesowała tylko ona. Dziś przyciąga głównie ornitologów z całego świata, którzy przyjeżdżają tu podglądać przeszło 500 gatunków ptaków. Turyści przeprawiają się, żeby zobaczyć wyspę Kunta Kinte lub na safari w jednym z kilku parków narodowych Senegalu. Także granica między Gambią i Senegalem to świetne miejsce, żeby zarobić. Ruch jest niewielki, dlatego uliczni sprzedawcy starają się wykorzystać każdą chwilę, aby ubić interes. Przyklejają się do samochodu, otwierają okna, zaglądają do środka i wciskają, co mają. Kilka mango, torebeczkę orzeszków, cokolwiek. Nagle ożywiają się też strażnicy. Przerywają grę w karty i z pokerową miną jasno dają do zrozumienia, kto je tu rozdaje. No cóż, Afryka wciąż żyje z drobnych oszustw, kłamstewek i łapówek. Po drugiej stronie szybko można poczuć namiastkę słynnego Rajdu Paryż–Dakar, bo senegalscy kierowcy nie przywiązują się zanadto do krajowych dróg. Nie z racji rajdowego zacięcia, ale licznych dziur. Monotonny krajobraz buszu i sawanny przeplatają równie do siebie podobne wioski. W dzień senne budzą się dopiero wieczorem, kiedy życie z cienia przenosi się na boiska. Piłka na nich nie zawsze jest okrągła, a bramki nie zawsze są dwie. Za futbolówkę często robi mango, a sportowe obuwie to zwykle klapki lub dziewczęce sandałki. Prawdziwa jest tylko radość z gry. Równie surrealistyczna jest meta słynnego rajdu, który przez 30 lat kończył się nad jeziorem Lac Rose niedaleko Dakaru. Z powodu zagrożenia terroryzmem kierowcy rywalizują teraz na bezdrożach Chile i wysokich jak góry wydmach pustyni Atakama. Po senegalskiej stolicy ślad pozostał już tylko w nazwie, a po rajdzie nad słynnym różowym jeziorem – jedynie stara zardzewiała trybuna. Swój charakter zmieniło również Saint-Louis, dawniej najstarsza francuska osada, a obecnie stolica senegalskiego jazzu i reggae – żywcem wyjęta z czasów kolonialnych. Kiedyś w świat płynęły stąd: kość słoniowa, ambra, olej palmowy i oczywiście transporty niewolników. Obecnie port opuszczają już tylko pstrokate łodzie rybackie z nazwiskami właścicieli na burtach. Bez trudu można ich rozpoznać. Stoją przy swoich łajbach w długich szatach, ciemnych okularach i liczą zyski. A ich mauretańscy koledzy po fachu – straty, bo senegalskie zapotrzebowanie na ryby i owoce morza przekracza możliwości ich łowisk. Rybacy coraz częściej zapuszczają się na terytorium sąsiada, więc konflikt wisi na włosku. Ale w porcie nikt się tym nie przejmuje. Kolejne ekipy wodują swoje łodzie. Chlupot kaloszy zapadających się w błocie i rybich wnętrznościach współgra z szelestem ortalionu i rytmicznym okrzykiem: Dole! Dole! (Siła! Siła!). Teraz magia i orzeszki – To wspaniałe miejsce, prawda? – Karolien nie oczekuje odpowiedzi, kiedy ogarnia wzrokiem swoją imponującą posiadłość na jednej z tysięcy odnóg rzeki Saloum. Otacza ją 200 tys. bagien i mokradeł, liczne laguny, strumyki, wysepki i zielone lasy mangrowców, które są schronieniem dla setek gatunków ptaków, żółwi, gazeli i guźców. Ośrodek dla bogatych turystów z Europy. Karolien przejęła go od rodziców, którzy przyjechali tu 18 lat temu z Belgii, i wypieściła w najdrobniejszym szczególe. Oprócz 30 pracowników na stałe zatrudnia też muzyków i tancerzy. Na dwóch malutkich wysepkach w delcie buduje właśnie nowe domki dla VIP-ów, bo lokalni politycy i biznesmeni potrzebują dyskrecji i odrobiny luksusu. Po drugiej stronie granicy plany też są ambitne. – Planujemy promocję w całej Europie, budowę hoteli, lodży, kempingów i przystani wzdłuż rzeki – mówi Benjamin A. Roberts, dyrektor generalny Gambia Tourist Board. O kierunku inwestycji jednak nie zawsze decydują logika i walory turystyczne. Kanilai jeszcze dwie dekady temu była jedną z wielu nieróżniących się od siebie wiosek. Dziś obok Bandżulu i Serekundy jest najważniejszym miastem w kraju. Ma własne zoo, park rozrywki, stadion, hotele i rezydencje dla gości. Wszystko dlatego, że to właśnie tutaj urodził się prezydent Jammeh. Ale Kanilai nie jest wyjątkiem. Jego ekscelencja robi wszystko, żeby kraj się rozwijał. Tylko w ciągu ostatniej dekady prezydent poinformował, że znalazł nieprzebrane złoża ropy naftowej, wypędził złe moce ze wszystkich czarowników w kraju, zagroził więzieniem leniwym urzędnikom i ogłosił, że w ciągu pięciu lat Gambia stanie się światowym supermocarstwem. Na razie we wszystkich rankingach gospodarczych wciąż jest na samym końcu, a jej jedynym bogactwem pozostają orzeszki ziemne. Ale na Paradise Beach nikt nie myśli o polityce. Nieliczni turyści wylegują się na leżakach i popijają drinki pod parasolami. Dla 65 tys. Brytyjczyków, którzy przyjeżdżają tu co roku, Gambia stała się afrykańską Costa Bravą. Daleko jej może do Maroka, Egiptu czy Zanzibaru, ale za to tłok jest mniejszy, a plaże bardziej dziewicze. Poza sezonem tylko garstka emerytów przeżywa tu drugą młodość w towarzystwie gambijskich dziewcząt i chłopców. Obok spaceruje prezydent Jammeh ze swoją świtą. Osłaniają go żołnierze z karabinami maszynowymi. Przy drodze czekają już dzieci w szkolnych mundurkach. W rękach trzymają transparenty: „Jesteśmy dumni z pana prezydenta”. W Senegalu i Gambii życie zależy od natury. Rybacy właśnie wrócili z połowu. (Fot. Czarny Kot) Małe busiki albo wozy ciągnięte przez osły – to podstawowe środki lokomocji w Gambii i Senegalu (Fot. Czarny Kot) W wioskach może i nie ma sklepów, jest za to aż sześć rodzajów mango Myśliwi z Gambii i Senegalu to nie tylko dostawcy jedzenia. Uznawani są za uzdrawiaczy mających magiczną moc Fot. FINBARR O’REILLY/Reuters/Forum, BEW Gambijska kuchnia ma nie tylko smakować, ale również chronić przed chorobami (Fot. Czarny Kot) Szympansy z senegalskiego parku Fongoli potrafią wykorzystywać narzędzia własnej roboty do polowania (Fot. Czarny Kot)
Oto najbardziej śmierdzący przysmak na świecie - sfermentowane śledzie
Gdy jesienią 2012 r. do jednego z budynków w sztokholmskiej dzielnicy Södermalm wezwano po dwa wozy strażackie i policyjne, spodziewano się wycieku gazu na klatce schodowej.
Zamiast uszkodzonej instalacji na miejscu strażacy znaleźli jednak wyłącznie blaszaną puszkę z popularnym w Szwecji (i tylko tam) kiszonym śledziem. Podawany o tej porze roku w północnej części kraju surströmming produkowany jest na kilku wysepkach u wybrzeży Zatoki Botnickiej. Powszechnie uważa się go za przysmak o najbardziej przykrym zapachu na świecie. Z tego powodu stał się popularnym przedmiotem wyzwań w internecie, a YouTubedokumentujących – najczęściej opłakane – skutki jego konsumpcji. Surströmming to pamiątka po starych sposobach przechowywania ryb. Kiedy sól była droga, dodawano jej tylko tyle, aby nie zgniły. Obecnie wkłada się je do puszek, w których postępuje dalszy proces fermentacji. Uwalniający się wówczas gaz po roku nadaje puszkom kulisty kształt. Z obawy przed konsekwencjami ich wybuchu kilka linii lotniczych zakazało wnoszenia kiszonego śledzia na pokład. W Szwecji puszki otwiera się zwykle pod wodą, a wiele wspólnot mieszkaniowych zakazało tej czynności w budynkach. Roczne konserwy otwiera się w sierpniu. Do tak spreparowanego śledzia podaje się wówczas lokalną odmianę żółtych migdałokształtnych kartofli lub jęczmienną macę. Popija się go z kolei wódką lub piwem. Prawdziwi koneserzy preferują jednak... mleko.
Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce by go torturowano?
Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie.
Ruben Enaje ukrzyżował się już 27 razy. Na co dzień pracuje na budowie. Kiedyś spadł z dużej wysokości, ale przeżył. Od 1985 r. dziękuje za to Bogu, przykuwając się do krzyża w każdy Wielki Piątek. Oprócz niego w San Pedro Cutud, 80 km na północ od Manili zawisło w kwietniu jeszcze 19 Filipińczyków. Wszyscy byli ochotnikami. – Moje cierpienia nie poszły na marne, bo dzięki nim żona i dzieci mają się dobrze – twierdzi Alex Laranang, który w tym roku ukrzyżował się po raz 14. W pobliskiej Malezji co roku na przełomie stycznia i lutego hindusi przebijają się sztyletami i hakami. Ich pokutno-dziękczynny marsz to punkt kulminacyjny festiwalu Thaipusam. Rytmiczne melodie wprowadzają pokutników w trans uśmierzający ból. Jedni przekuwają sobie języki lub policzki, inni wbijają w plecy wiele haków, na których ciągną pomocników lub dźwigają ważące kilkadziesiąt kilogramów konstrukcje zwane kavadi (brzemię). Są i tacy, którzy robią to wszystko jednocześnie. Cierpią okrutne męki, wierząc, że w ten sposób odpokutują grzechy i zapewnią sobie przychylność bogów. Muzułmanie natomiast okaleczają się podczas święta Aszura, opłakując śmierć wnuka proroka Mahometa Husajna ibn Alego, który w 680 r. zginął w bitwie pod Karbalą (doprowadziła do rozłamu w islamie i podziału na szyitów i sunnitów). Po kilkudniowych uroczystościach pobożni szyici idą boso do meczetów, biczując się pejczami zakończonymi ostrzami. Twierdzą, że dzięki temu głębiej przeżywają męczeństwo potomków Proroka. Największe kontrowersje budzi fakt, że w obrzędzie uczestniczą też dzieci – wierzy się, że rytualne nacięcia je uzdrowią. Te trzy krwawe święta to nie wyjątek – niemal każda religia zaleca, aby jej wyznawcy praktykowali jakąś formę umartwiania się, bo trenowanie ciała dyscyplinuje duszę, tworzy szczególną więź z Bogiem i pozwala wynagrodzić mu popełnione zło. – Cierpienie jest tym, co każdy może ofiarować i co jest „darem z serca” – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski, antropolog religii z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Umiejętność przezwyciężania bólu miała jednak nie tylko religijne, ale i kulturowe uzasadnienia i ceniona była w każdej epoce. Ewangelia na szafocie Sens cierpieniu próbowali nadać już starożytni Grecy, dla których tortury nie były wyrazem ślepego okrucieństwa. W starożytnym prawie ból był sługą prawdy, a „królową dowodu” – przyznanie się oskarżonego do winy. Prawdomówność sprawdzano tak jak czystość złota. Podobnie jak szlachetny kruszec należało potrzeć o basanos (bazaltowy kamień), aby zostawił na nim ślad, tak przesłuchiwanego trzeba było poddać mękom. Prawda mieszkała bowiem w ciele, na jaw musiała wyjść wśród jęków i złorzeczeń, a torturom poddawano nie tylko oskarżonego, ale i świadka. Średniowieczne kodeksy, takie jak XVI-wieczna Carolina, dokładnie opisywały sposoby zadawania mąk. Precyzyjnie określono, ile razy skazańca można przypiekać, bić, łamać, rozciągać. Kat musiał uwzględnić poziom odporności delikwenta i z wyczuciem dokręcać śrubę. Dawka dla jednych niewystarczająca do wyznania win innych mogła zabić. Zadawanie bólu było więc sztuką, podobnie jak medycyna zajmująca się jego leczeniem. Nie na darmo więc kata nazywano magistrem tortur lub mistrzem małodobrym. – Kaźń wykraczała jednak daleko poza ramę prawną, wchodziła w porządek boski jako wielkie imitatio – naśladownictwo Męki Pańskiej. Na szafocie odgrywano sceny biblijne, a Ewangelia dostarczała wzorców zachowań zarówno sędziom, jak i ofierze. Wszyscy wchodzili w biblijne role tak chętnie, że przebieg sądu i kaźni przypominał wielkanocne misterium – mówi dr Monika Milewska, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – W Krakowie po wydaniu wyroku sędziowie umywali ręce w misie. W drodze na śmierć spowiednik na każdym kroku przypominał skazanemu analogiczne do jego losu etapy Męki Pańskiej: więzienie, towarzystwo zbójów, wiązanie rąk przed kaźnią, obnażenie i mękę. Naśladujący Chrystusa przestępca nie był w stanie co prawda zbawić ludzkości, ale mógł ocalić własną duszę. W drogę do Nieba wyruszyć mogła bowiem tylko oczyszczona dusza, nieobciążona ziemskimi zbrodniami. Aby ją uwolnić, najpierw należało zniszczyć grzeszne ciało, co czyniono z pasją, łamiąc je kołem, ćwiartując i paląc na stosie. Tak jak ból był chrystusowy, tak jego brak – diabelski. Męki doczesne miały oszczędzić tych wiecznych. Kary na ciele Za pomocą bólu przywracano też porządek na ziemi. Starożytne imperia, podobnie jak koczownicze ludy Wielkiego Stepu, traktowały okaleczanie jako środek zastraszania i panowania. Egipcjanie odcinali podbitym wrogom ręce i członki, aby pozbawić ich mocy. Bizantyjczycy preferowali oślepianie, a w Europie zwłoki straconych długo pozostawiano w miejscach publicznych ku przestrodze. W artykułach prawa magdeburskiego z XVI w. czytamy, że kat imię prawie u wszystkich ludzi na sobie nienawistne niesie, dlatego iż urząd jego zda się być lekki, sprośny, okrutny a krwawy. Średniowieczny małodobry był jednak cenionym rzemieślnikiem, a jego obecność podnosiła prestiż miasta. Obcowanie ze śmiercią czyniło go kimś na kształt szamana. W Norymberdze jeden z katów spoczął w alei zasłużonych. Miastu przysłużył się nie tylko na szafocie – po przejściu na emeryturę służył jako konsultant medyczny biegły w anatomii. Także paryscy kaci o miłym dla ucha tytule Monsieur de Paris nie tylko odbierali, ale i ratowali życie. Po egzekucji oferowali palce skazańców i fragmenty stryczka jako panaceum, a genitalia na szczęście. W Anglii zaś okaleczenia ceniono ze względów politycznych. Wilhelm Zdobywca w 1066 r. wprowadził je jako środek odstraszający skuteczniej niż wieszanie. Kradzież i podpalenie od tej pory karano amputacją prawej nogi i wydłubaniem oczu, a obcięcie uszu wymierzano jak popadło, za wiele różnych przestępstw. Za panowania Henryka VIII utratę ucha kosztowała nieobecność w kościele. Kary na ciele i honorze zamiast napiętnowania i powstrzymania innych od występków oswajały z okrucieństwem i wpływały na zbrutalizowanie życia – zauważa Zbigniew Kuchowicz w Obyczajach staropolskich XVI–XVII w. Logika nakazywała więc zastąpić cięższe kary powieszeniem, a lżejsze chłostą. Ból wpisany w boski porządek świata królował w katowniach jeszcze przez 200 lat. Z kodeksów karnych wymazał go dopiero wiek rozumu. Tortur zakazano, a egzekucje zyskały humanitarny charakter. Wedle zapewnień doktora Guillotina podczas rewolucji francuskiej na szafocie ból zastąpić miało przyjemne uczucie zimna spadającego na kark ostrza. – Od czasu wynalezienia gilotyny skazaniec przeistoczył się w pacjenta, a wskazującego na sens cierpienia spowiednika zastąpił anestezjolog – wyjaśnia dr Monika Milewska. – Ucieczka od bólu wiąże się z zanikaniem wiary w męki wieczne, a demontaż katowni z rozbiórką piekła. Przemiana dokonała się nie tylko na szafocie. – Dobrze opanowaliśmy sztukę znieczulania bólu nie tylko fizycznego, ale i psychicznego. Nasza kultura nie jest nastawiona na wspólnotę, dlatego unikanie cierpienia weszło nam w krew – mówi dr Tarzycjusz Buliński. – Zależność jest prosta: im mniej możemy znieść własnego bólu, tym łatwiej będziemy znosić ból innych osób: w telewizji, internecie, na ulicy czy w domu. W niektórych rejonach Indonezji, najludniejszego kraju muzułmańskiego, obowiązuje prawo szariatu. Kara chłosty stosowana jest za niewielkie nawet wykroczenia. Murni Amris z prowincji Aceh w 2010 r. dostała trzy baty za otwarcie stoiska spożywczego podczas ramadanu. (Fot. Tarmizy Harva/Reuters/Forum) Święte blizny W kulturach tradycyjnych, opartych na strukturach klanowych, ból i cierpienie są nieustannie przeżywane, jednoczą grupę i są niezbędnym elementem rytuałów inicjacji. Gdy nóż krajał ich ciało, czułem to niemal na sobie, oni spoglądali na mnie z łagodnym uśmiechem, a mnie mimo woli płynęły łzy – pisał w 1834 r. amerykański malarz George Catlin po wizycie u Indian Mandan. O spokoju, z jakim kandydaci na wojowników znosili cierpienie, zaświadczał protokół trzech naocznych świadków. To co Catlin nazywał torturami, w istocie było „Tańcem Słońca”, czyli powszechną wśród preriowych szczepów modlitwą, podczas której mężczyźni przez kilka dni tańczyli i śpiewali, wisząc na hakach wbitych w skórę. – W kulturach indiańskich Ameryki Północnej ból jest ofiarą dla sił sakralnych. Cierpiący w wyniku samoofiary bądź składani w ofierze jeńcy czy wreszcie ochotnicy przekazują bogom swoje cierpienie, w zamian oczekując powodzenia społeczności i łask ze strony sacrum. Dlatego kultury indiańskie są silnie nastawione na ból i przelew krwi – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski. Próbie wytrzymałości poddawani byli też kandydaci na szamanów, którzy podczas specjalnego treningu uczyli się znosić ból i odrazę przez kontakt z odchodami i gnijącymi zwłokami. Pokonanie biologicznych ograniczeń było przepustką do sfery sacrum. Umiejętność znoszenia cierpienia wśród plemion żyjących w trudnych warunkach była ważna dla wszystkich, a blizny informowały o odwadze właściciela. – Ból sam w sobie nie ma wartości, ma ją to, co człowiek z nim robi, jak się zachowuje w jego obliczu – wyjaśnia dr Tarzycjusz Buliński, etnolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Bardziej liczył się wysiłek włożony w jego przezwyciężanie, bo to akt woli jest tym, czym ludzie różnią się naprawdę i bezwarunkowo. W dorosłość tradycyjnie należało więc wkroczyć z przekutym nosem, wargami, uszami, spiłowanymi zębami, wytatuowaną skórą, obrzezanym członkiem lub uciętą łechtaczką. Taka dekoracja ciała przez wieki była oznaką statusu społecznego i przynależności do określonej grupy. We współczesnych zachodnich społeczeństwach natomiast stała się głównie wyrazem własnej ekspresji, choć ma też uzasadnienie ewolucyjne – wynika z badań wrocławskich uczonych: dr. hab. Sławomira Kozieła, dr Weroniki Kretschmer i prof. Bogusława Pawłowskiego. Zdaniem badaczy ludzie modyfikujący swoje ciało wysyłają w ten sposób sygnał: jestem zdrowy, mam dobre geny, ze mną będziesz mieć zdrowe dzieci. Przekaz tkwi nie w samych ozdobach, ale w ryzyku wiążącym się z ich wykonaniem. Z raportu British Medical Journal wynika, że co setny zakolczykowany człowiek ląduje z tego powodu w szpitalu, w 20–30 proc. przypadków kończy się to infekcją, a tatuowanie może doprowadzić do zakażenia żółtaczką i wirusem HIV. Zgodnie z hipotezą upośledzenia, którą w połowie lat 70. sformułował izraelski biolog Amotz Zahavi, w przyrodzie osobnik, który podejmuje duże ryzyko, aby poinformować o jakości własnych genów, oceniany jest jako zdrowszy. Koncepcję Zahaviego może zobrazować sytuacja dwóch biegaczy, którzy jednocześnie zakończyli maraton, przy czym jeden z nich jest w typowym stroju maratończyka, a drugi ma na sobie plecak wypełniony kamieniami – czytamy w Biologii atrakcyjności pod redakcją Bogusława Pawłowskiego. Zwycięstwo zawodnika dźwigającego w trakcie całego biegu dodatkowy ciężar niewątpliwie będzie imponujące i potwierdzi jego znaczną przewagę nad rywalem. Równie dobrze rolę takiego plecaka u chcących podkreślić dobry stan swojego zdrowia mogą odgrywać ryzykowne tatuaże i kolczyki. Zaś w przypadku polityka, który chce zademonstrować przywiązanie do tradycyjnych wartości – wprowadzenie niezwykle surowego prawa i jego bezwzględna egzekucja. Powrót chłosty W XX w. kodeksy karne na świecie rozwijały się w dwóch kierunkach. Europa pod wpływem wojennej traumy dążyła do zniesienia kary śmierci, zapobiegania popełnianiu przestępstw, resocjalizacji przestępców. W niektórych krajach muzułmańskich przywrócono jednak kamienowanie i amputacje kończyn, które w czasach kolonialnych były zakazane. Ponowne wprowadzenie szariatu, kodeksu prawnego opartego na Koranie, było nie tylko powrotem do religijnych korzeni, ale też efektem narastającego radykalizmu i nacjonalizmu. Chłosta, którą powszechnie stosują m.in. Saudowie, na Półwysep Arabski trafiła dzięki Brytyjczykom, a dziś służy jako narzędzie walki z zachodnim stylem życia. 13-latce, która w Arabii Saudyjskiej wniosła na teren szkoły komórkę, wymierzono 90 batów i dwa miesiące aresztu, egipski urolog za przebywanie w jednym pokoju z kobietą dostał 500 batów i 5 lat więzienia, a kobiecie oskarżonej o nierząd w Medynie zasądzono 5 tys. batów! Z szacunków Amnesty International wynika, że tortury stosuje się dziś w 150 krajach. Ile osób katuje się na własne życzenie, wierząc w zbawczą moc cierpienia – nie wiadomo. Podczas święta Aszura muzułmanie, przede wszystkim szyici, biczują się na pamiątkę męczeńskiej śmierci imama Husajna, wnuka proroka Mahometa. W wielu krajach islamskich jest to oficjalne święto państwowe. (Fot. Chris de Bode/Panos/Czarny Kot) Warto wiedzieć: Ręka za kozę Boko Haram, radykalna islamska organizacja, której nazwę można przetłumaczyć jako „zachodnia edukacja to świętokradztwo”, walczy o wprowadzenie do systemu prawnego Nigerii amputacji za karę. Na północy, gdzie mieszka znacznie więcej muzułmanów, surowe kary cielesne wymierza się za najdrobniejsze przewinienia. W 2000 r. Malam Buba Bello Jangebe został pierwszym człowiekiem w Nigerii, którego na podstawie islamskiego prawa sąd skazał na odcięcie ręki za kradzież krowy. Rok później podobny wyrok wykonano za kradzież roweru i kozy wartej 40 dolarów.
Już wiemy czemu psy tak bardzo kochają biegać. Działa to na nie jak marihuana
Psy podczas biegania doznają podobnych stanów jak człowiek po marihuanie
O tym, że człowieka i psa może łączyć wyjątkowa nić porozumienia, wie chyba każdy właściciel czworonoga. Zaskakujące, że może mieć ona charakter narkotyczny – wynika z badań dr. Davida A. Raichlena z Uniwersytetu Arizona. Okazuje się bowiem, że podczas biegania psy doznają podobnych stanów jak człowiek po marihuanie. Wszystko za sprawą wydzielających się wówczas endokannabinoidów, naturalnych substancji stymulujących mózg i poprawiających nastrój, które należą do tej samej grupy związków chemicznych co tetrahydrokannabinol (główna substancja psychoaktywna marihuany). To dlatego psy wydają się tak szczęśliwe, kiedy hasają po łące. – Uczucie euforii, które im towarzyszy, ma uzasadnienie ewolucyjne. Jest to nagroda za podjęcie zadania, które wymagało sporej utraty energii. Ta forma adaptacji, która występuje tylko u niektórych ssaków, miała skłaniać psi organizm do utrzymywania dobrej kondycji potrzebnej do skutecznego polowania - mówi naukowiec. Mogła również pomóc znaleźć im wspólny język z człowiekiem, który podczas biegania także doznaje „odlotu”. Nasi przodkowie bowiem tak jak psy przemierzali niegdyś spore odległości, truchtając. Lekki haj znakomicie to ułatwiał i być może cementował więź rodzącą się między oboma gatunkami, która przetrwała tysiące lat.
Najbardziej niegościnny kontynent bywa nazywany rajem, choć życie tam jest dalekie od idylli. Dlaczego Antarktyda tak bardzo fascynuje?
Na stacje antarktyczne trafiają ludzie, którzy odkleili się od planety i spadli na jej spód - mówi jeden z bohaterów w filmie „Spotkania na krańcach świata” Wernera Herzoga. – Chyba właśnie tak się czułem za pierwszym razem, zupełnie odklejony – opowiada Mikołaj Golachowski, przewodnik polarny, a wcześniej pracownik naukowy Polskiej Akademii Nauk. O tym, że powinien wyjechać na Antarktydę, słyszał od znajomych jeszcze na studiach. Bo zawsze narzekał, że mu za gorąco. Ale do tej pory nie wie, czy zdecydowałby się tam przezimować, gdyby na uczelni nie zabrakło etatów. – Lubiłem pracę ze studentami i gdybym mógł, pewnie dalej bym to robił – tłumaczy. Szefowi Zakładu Biologii Antarktyki PAN spodobał się jego projekt o słoniach morskich. Najsilniejsze samce ważą ponad 4 tony i gromadzą w haremie nawet setkę samic. Przez miesiąc tylko kopulują i biją się z rywalami. Ale są też spryciarze, którzy zamiast walczyć o partnerki, gwałcą je po kryjomu. – Chciałem zbadać, ile młodych przychodzi na świat w ten właśnie sposób – wyjaśnia. Po raz pierwszy na Wyspie Króla Jerzego wylądował w 2003 r. Był już doktorem biologii i specjalistą od lądowych drapieżników. I jak na ironię trafił na jedyny ląd, Antarktydę, na którym ich nie ma. – Z tego powodu żyjące tam zwierzęta nie odczuwają strachu przed człowiekiem. To robi niesamowite wrażenie. Rozładowywaliśmy statek, a w pobliżu leżała foka z młodym i po prostu na nas patrzyła. Pomyślałem wtedy, że to chyba najlepsze miejsce na świecie. Uciekać chciał po dwóch tygodniach. Wiatr był silniejszy od huraganu Katrina. Wtedy latały nawet pingwiny. Odleciał też dach z polskiej stacji badawczej. Później Mikołaj zajął się swoim projektem o słoniach morskich. One mogły być dla człowieka niebezpieczne. – Aby pobrać ich DNA, musiałem zakradać się do tych kolosów ze szczotką do wyczesywania sierści. Problem w tym, że słonie morskie na lądzie słabo widzą. Wyprostowanego człowieka mogą wziąć za atakującego samca, zaś czołganie się niosło ryzyko, że wezmą mnie za samicę... Z dwojga złego zawsze wolałem wojnę! Kwiaty Na Polskiej Stacji Antarktycznej im. H. Arctowskiego jak zwykle było ich dziesięciu. Większość to personel techniczny. Nie przechodzili testów psychologicznych ani żadnego treningu. Razem wytrzymać musieli rok. Któregoś dnia przyszła kaseta z pierwszą edycją Big Brothera. – Uczestnicy programu siedzą zamknięci już 93 dni – mówił spiker. Na stacji nikt nie rozumiał, dlaczego był taki przejęty. – Byliśmy bardziej odizolowani od świata niż astronauci na stacji kosmicznej – mówi Mikołaj. Od maja do września ocean zamarza i z wyspy nie można się wydostać. – Poszedłem raz do brazylijskiej stacji Comandante Ferraz na drugą stronę zatoki. Oni mieli już internet. Pamiętam, jaki byłem wtedy z siebie dumny. Siedziałem 14 tys. km od domu, ale wysłałem mamie kwiaty na Dzień Matki! Nie dostała ich, bo trafiła do szpitala, a ojciec ich nie przyjął, ponieważ myślał, że to promocja. Diagnoza brzmiała: nowotwór. Był maj i z wyspy odleciał już ostatni samolot. Mikołaj musiał czekać do września. Kiedy wrócił do Polski, matki już nie poznał. Pokora Na stację wracał jeszcze trzykrotnie. Za każdym razem tracił któregoś z kolegów. Doświadczonych żeglarzy fala zmywała z pokładu. Polarnicy po kilku zimowaniach ginęli na lodowcu. Zawodowego płetwonurka podczas rekreacyjnej kąpieli zabił lampart morski. Wszyscy popełnili ten sam błąd – tłumaczy Mikołaj. – Czuli się zbyt pewnie, wpadli w rutynę. Wtedy przyroda przypomniała, kto tu ustala reguły gry. Jego kolej przyszła na ostatnim zimowaniu. Wracał po czterech dniach pracy w terenie. Od Arctowskiego dzieliły go zaledwie 4 km. Wystarczyło przejść lodowiec, który przemierzał setki razy. Ale zgodnie z przepisami nie wolno tego robić w pojedynkę. Zwłaszcza wiosną, kiedy śnieg topnieje i tworzą się niebezpieczne szczeliny. Kolega przez radio powiedział, że po niego nie wyjdzie, bo nie zdążą wrócić przed zmrokiem. Mikołaj przez lornetkę widział bezpieczną drogę do stacji. Pierwszą szczelinę udało mu się przeskoczyć. Zanim wpadł do kolejnej, pomyślał, że chciałby zginąć od razu. Zatrzymał się na wąskim występie. Lekcję zapamiętał. Któregoś dnia siedział na zodiaku (pontonie z silnikiem), kiedy obok przepłynęło kilka wielorybów. Każdy miał po 20 m. – Serce nigdy tak mi nie waliło jak wtedy. Podpłynęły na kilka metrów, wynurzyły się i patrzyły na nas. Wystarczyło jedno uderzenie ogona i byłoby po wszystkim. Nigdy nie byłem religijny, ale wtedy czułem się pewnie tak jak wierzący na audiencji u papieża. Po trzech latach Wyspę Króla Jerzego znał jak własną kieszeń. Mikołaj widział zmieniające się pory roku, przypływające pingwiny, wykluwające się młode. To było bardzo intymne przeżycie i za nic bym tego nie zamienił mówi. Ale kiedy pojawiały się statki z turystami, czułem zazdrość. W ciągu dwóch tygodni oni widzieli miejsca, o których ja tylko czytałem. Deception Island i Wyspa Słonia, na której prawie sto lat temu zimowali członkowie wyprawy Ernesta Shackletona, leżały w tym samym archipelagu. Wiedziałem, że jeżeli czegoś nie zrobię, nigdy ich nie zobaczę. Lody Pierwszy raz zaciągnął się na statek w zamian za wykład o słoniach morskich. – Mówi się, że gdyby Bóg miał wakacje, na pewno pojechałby na Georgię Południową – Mikołajowi aż świecą się oczy na wspomnienie tej wyspy. – Wyobraź sobie góry wielkości Tatr, które wyrastają prosto z morza. Jest tam grób Shackletona, stare stacje wielorybników i milionowe kolonie pingwinów. Wychodzisz na ląd, a tam setki szczeniąt uchatek i słoni morskich wybiegają ci na powitanie. Mają mentalność młodego psa. Powalają cię na ziemię i chcą się bawić. Tak właśnie wygląda dla mnie raj. Pierwszy kontrakt dostał po powrocie z rejsu. Później przez siedem lat godził pracę w PAN z komercyjnymi wyjazdami, ale w końcu przygoda wygrała z nauką. Dziś jest jednym z dwustu przewodników polarnych na świecie (w Polsce jedynym). Na statku opowiada o morskich ssakach, szkoli turystów i czyści ich odkurzaczem, by nie zawlekli na ląd żadnych organizmów. Na plaży opowiada o fokach i pilnuje, żeby nikt ich nie dotykał. Zwykle nie ma problemu, ale wariaci się zdarzają. – Kiedyś jednemu turyście ruszał się plecak. Gdy go otworzył, wyskoczył pingwin – opowiada. I porównuje Antarktykę z Arktyką, rejonami polarnymi na północy naszego globu, gdzie także pływa z turystami. – W Arktyce żyją niedźwiedzie polarne. Przewodnicy mają ze sobą broń i wyznaczają granice, w których można się poruszać. Ale używają jej tylko w ostateczności. Wypadki zdarzają się i bez udziału niedźwiedzi. Ludzie spadają ze skał, mdleją na plaży i umierają w zodiakach. – Kiedyś zapytałem koleżankę z załogi, co w takiej sytuacji się robi – mówi Mikołaj. – Jak to co? – odpowiedziała. – Ice cream party. Trzeba zwolnić zamrażarkę, więc wszyscy jedzą wtedy lody. Rekord Wycieczka na biegun północny przypomina wyprawę na inną planetę. Przez kilka dni lodołamacz przebija się przez lodową pustynię. Słońce całą dobę wisi nad horyzontem, wszyscy tracą rachubę czasu. Rzeczywistość przypomina surrealistyczny sen albo narkotykowy trip. Na biegunie lądują helikopterem. Łapią się za ręce i kilkoma krokami pokonują wszystkie południki. Niektórzy skaczą do lodowatej wody, zaręczają się lub biorą ślub. Irina, stewardesa, która od dwóch dekad pracuje na rosyjskim lodołamaczu 50 Liet Pabiedy, jest rekordzistką w wyprawach na biegun północny. W sumie była tam już 66 razy. – Kiedyś zapytałem ją, czy czuje się z tego powodu wyjątkowa – wspomina Mikołaj. – Praca jak praca, odpowiedziała. Ale trudno mi wyobrazić sobie lepszą robotę. Nasz ekspert: MIKOŁAJ GOLACHOWSKI - biolog, podróżnik i doktor nauk przyrodniczych. Z rejonami polarnymi związany od 12 lat. Gdy nie pływa po Arktyce i Antarktyce (czyli Antarktydzie z przyległościami), mieszka w Warszawie.
Łasica: zwierzę, które męczy się najbardziej gdy odpoczywa
Z powodu dwukrotnie wyższego metabolizmu niż u innych ssaków o podobnej masie zimą i latem obniża ona swoją aktywność do niespełna 4 godzin na dobę, natomiast w czasie ekstremalnych temperatur bywa, że nie opuszcza nory przez kilka dni. Ale nawet pozostając bez ruchu, łasice zużywają tak dużo energii, że aby przetrwać, muszą zjadać 1–2 myszy dziennie. To więcej niż ważą samice tego gatunku! – Tak duże zapotrzebowanie na energię to efekt redukcji rozmiarów ciała, które jednocześnie stało się bardzo wydłużone. Dzięki tej adaptacji łasice mogą skutecznie polować na niewiele mniejsze od siebie gryzonie w ich norach i gniazdach. Ten częściowo podziemny tryb życia uniezależnił je również od warunków zewnętrznych, dzięki czemu zasiedlają różne strefy klimatyczne, od arktycznej tundry do półpustyń – wyjaśnia dr Karol Zub z Instytutu Biologii Ssaków w Białowieży. Ale niekorzystny stosunek powierzchni do objętości ciała powoduje, że łasice są szczególnie narażone na przegrzanie i wychłodzenie organizmu. W efekcie całe ich życie przypomina balansowanie na granicy śmierci. Z tego powodu na wolności żyją najwyżej rok, w niewoli nawet 10 razy dłużej.
Są takie zwierzęta, których śladów nie szuka się w dzikiej przyrodzie. Odkrywa się je w szufladach i magazynach
Chociaż muzea zwykle nie kojarzą się z odkrywaniem nowych gatunków zwierząt, to właśnie tam naukowcy coraz częściej trafiają na ich trop.
Przeczesując stare zbiory, dr Kristopher Helgen, kurator kolekcji ssaków Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie odkrył już blisko 100 nowych gatunków, spośród których do tej pory 25 zostało sklasyfikowanych. Badacz wskazał m.in. dwa nowe gatunki borsuka. Największego odkrycia dokonał jednak ponad 10 lat temu w chicagowskim Field Museum, szperając w szufladach ze skórami olingo, przedstawiciela południowoamerykańskiej rodziny szopowatych. – Niektóre z nich były wyraźnie mniejsze, różniły się ubarwieniem, miały dłuższe futro, w dodatku znaleziono je w Andach na wysokości 1500–2700 m n.p.m., czyli znacznie wyżej niż pozostałe osobniki – wspomina. Jak się okazało, pod względem genetycznym różniły się one na tyle, że zostały sklasyfikowane jako odrębny gatunek. W ten sposób żyjący w lasach deszczowych na pograniczu Kolumbii i Ekwadoru olinguito (Bassaricyon neblina) stał się nie tylko najmniejszym przedstawicielem rodziny szopowatych, ale także pierwszym od ponad trzech dekad lat ssakiem odkrytym na półkuli zachodniej. Co ciekawe, wcześniej widywano go co najmniej od stu lat. Zawsze jednak mylono go z nieco większym krewniakiem. Olinguito wcale nie jest wyjątkiem – twierdzi dr Helgen. – Wiek odkryć wcale się nie skończył. Do tej pory prawdopodobnie poznaliśmy tylko jedną trzecią gatunków, które kryją się za murami muzeów.
Alkoholizm u muszki owocówki. Kto uprawia seks ten pije mniej
Od stu lat Drosophila melanogaster, czyli popularna muszka owocówka, jest ulubionym obiektem badań genetyków. Dlaczego? Bo ma podobne do nas nawyki.
Niektóre jej geny pokrywają się z naszymi, do tego szybko się mnoży, mutuje i żyje krótko, więc łatwo badać na niej cechy dziedziczne. Muszka owocówka brała też udział w podboju kosmosu. Na orbicie psa wyprzedziła o 10 lat, a człowieka o dwie dekady. A wszystko to w stanie upojenia – dowodzą naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Dzięki prof. Ulrike Heberlein wiadomo, że dawka etanolu, która stymuluje mózgi drozofil, odpowiada proporcjonalnie tej, która rozwiązuje nam języki, a ta sama ilość, która je upija – nas zwala z nóg. Procenty jednak mniej im szkodzą, bo ich układ immunologiczny potrafi eliminować z alkoholu toksyny, więc alkoholizm u owocówek jest normą. Muszki czerpią procenty z fermentujących owoców trochę przy okazji, żywią się bowiem drożdżami, które na nich żyją. Za te skłonności odpowiada gen podobny do ludzkiego. Oprócz czynników środowiskowych i psychospołecznych nasze nałogi warunkowane są także genetycznie. Wiadomo np., że osoby cierpiące z powodu depresji i zespołu stresu pourazowego mają w mózgu niższy poziom neuroprzekaźnika NPY, wpływającego m.in. na dobre samopoczucie. Alkohol i narkotyki stymulują w mózgu jego produkcję. Dlatego zły stan psychiczny często idzie w parze z używkami. U owocówek sprawa wygląda nieco inaczej. Upija się cała populacja, ale samce, które wiodą udane życie seksualne – mniej. Po stosunku mają bowiem w mózgach wyższy poziom neuropeptydu F (NPF) – odpowiednika naszego NPY. Kiedy naukowcy zablokowali jego receptory, samce po udanym seksie szukały pocieszenia w kieliszku, zaś te, którym podwyższono poziom NPF, zadowolone były nawet po nieudanych zalotach i piły mniej. Analogicznie manipulacje z neuroprzekaźnikami mogłyby więc pomóc w walce z ludzkim alkoholizmem. Cudowna pigułka jednak nieprędko powstanie. NPY popycha bowiem ssaki nie tylko do używek. Stabilizuje też nastrój, odpowiada za zwyczaje żywieniowe i reguluje sen. Manipulowanie nim wymaga więc ostrożności.
Święte kamienie: pogański kult, który zaadoptowało chrześcijaństwo
Spośród świętych postaci najczęściej po Polsce spacerowała Maryja, ale są też ślady św. Jacka Odrowąża, św. Rozalii czy Stanisława Kostki. Kamienie z charakterystycznymi zagłębieniami miejscowi interpretowali jako odciski świętych stóp i otaczali kultem.
Ponieważ zazwyczaj leżą poza granicami wsi, część badaczy sądzi, że przynajmniej niektóre były kamieniami granicznymi. – Być może z czasem zaczęły funkcjonować jako znak obecności świętych – wyjaśnia dr Łukasz Miechowicz z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN tworzący bazę danych „świętych” kamieni. Maksymilian Baruch, autor monografii Boże Stopki z 1907 r., wiązał je z przedchrześcijańską religią Słowian i ich kultem płodności. Dopiero później do starej tradycji miano dorobić legendy chrześcijańskie. Badacz odrzucał też inne teorie na temat pochodzenia wgłębień – że są to np. ślady po obróbce kamieniarzy (próby jakości surowca). Uważał, że takie głazy mogły być ołtarzami, o które niecono święty ogień. Ponieważ okoliczna ludność wierzyła w ich uzdrawiającą moc, z czasem wokół nich powstawały miejsca kultu, przekształcając się w sanktuaria maryjne. – Podobne wykucia i legendy spotykane są na obszarze całej Europy, zwłaszcza wschodniej. Na Bliskim Wschodzie znajdujemy odciski stóp Mahometa, w Indiach – Buddy. Kamień był najtrwalszym medium, a odcisk stopy najbardziej wymownym śladem czyjejś obecności. Część polskich stópek może wyrastać z czasów przedchrześcijańskich, co jednak trudno udowodnić – zaznacza dr Miechowicz. – Archeologia nie dysponuje precyzyjną metodą datowania wykuć, a najstarsze źródła sięgają czasów średniowiecza. Mamy dowody, że w okresie nowożytnym niektóre naturalne zagłębienia interpretowane jako ślady stóp bywały podkuwane i malowane w celu wyeksponowania.
Do tej pory podwodne ściany w Hańczy oglądali tylko nurkowie. Dzięki zdjęciom i obrazom sonarowym dziś może zobaczyć je każdy. Ale ich pochodzenie wciąż pozostaje zagadką
Już na kilku metrach głębokości światło słabnie. Mimo przejrzystej wody pole widzenia nurka w Hańczy to tylko kilkanaście metrów. Zbyt mało, żeby objąć wzrokiem jedną z podwodnych ścian. O ich istnieniu wiadomo od dawna, ale nikt nigdy nie oglądał ich w całości. – Mimo że przez ostatnie 25 lat nurkowaliśmy tu wiele razy, nie znaliśmy ich rzeczywistych rozmiarów, nie wiedzieliśmy, czym są ani jak powstały. Żaden geolog nie potrafił nam tego wyjaśnić – opowiada Paweł Szpygiel, pochylając się nad mapą geologiczną okolic jeziora. Trudno uwierzyć, że najgłębsze jezioro w Polsce to na niej wciąż biała plama. Nie jest to jednak wyłącznie problem Hańczy, bo aż 70 proc. polskich jezior wciąż nie ma planów batymetrycznych. – Dla nauki są to miejsca równie egzotyczne jak powierzchnia Księżyca, ale na śródlądziu praktycznie nie nurkuje się u nas w celach naukowych. Trudno powiedzieć dlaczego, bo jest to metoda znacznie tańsza niż odwierty i analizy wydobywanych próbek – mówi Szpygiel. – A przecież przed wojną to Polacy wykonywali pionierskie badania dna Bałtyku. W bloku socjalistycznym byliśmy jedynym krajem, w którym nurkowanie mogło rozwijać się turystycznie. Na wielu uczelniach działały kluby płetwonurków. Przyrodnicy rzadko jednak z tego korzystali. Dna jezior do dziś bada się głównie za pomocą sond i czerpaków opuszczanych z łodzi. To tak jakby latać we mgle helikopterem, zbierać białe nitki unoszące się nad łąką i na tej podstawie wnioskować, jak wygląda pajęczyna. Dopiero w 2010 r. w Hańczy zespół prof. Lauterbacha przeprowadził badania, które ustaliły, jak zmieniały się klimat i roślinność wokół jeziora, kiedy ustąpiła bryła martwego lodu. Dzięki analizie osadów wiadomo, że jeszcze ponad 12 tys. lat temu zalegał on w rynnie jeziora, a obecność lodowca na Skandynawii skutecznie hamowała ciepłe zachodnie wiatry nad Polską. W efekcie północno-wschodnia część kraju była ochłodzona znacznie dłużej niż południowa. Świadczyć może o tym także wieczna zmarzlina zalegająca w pobliżu jeziora na głębokości 365 m. Do niedawna geolodzy sądzili, że to właśnie podczas ostatniego zlodowacenia potężne masy lodu i płynących pod nim wód wyżłobiły wysokie na kilkadziesiąt metrów pionowe ściany i głazowiska Hańczy i że od tamtej pory w jeziorze niewiele się zmieniło. – Tu mamy dowód, że ścianki żyją własnym życiem – mówi Paweł Szpygiel, wpatrując się w widoczne na zdjęciach skalne pęknięcia. Starsze mają krawędzie zaokrąglone lub całkiem obłe, młodsze – ostre, wszystkie natomiast świadczą o tym, że są to aktywne geologicznie twory. Tuż obok znajdują się zagłębienia, które do złudzenia przypominają małe jaskinie. Obecnie służą miętusom za schronienie, ale to pozostałość po głazikach – niedużych kamieniach, które zostały tu naniesione, a następnie ukierunkowane przez nacisk lodowca. – Na ich podstawie geolodzy mogą określić, z której strony zadziałała siła fałdująca starsze osady – wyjaśnia Szpygiel. – Gdyby ścianki były tworem tylko ostatniego zlodowacenia, siła, która je uformowała, musiałaby pochodzić ze wschodu. Ale obraz pofałdowań nasuwa podejrzenie, że ścianki mogły zacząć kształtować się wcześniej niż formy krajobrazu, które możemy podziwiać na powierzchni. Może nawet o ponad 100 tys. lat. Nie tylko wiek, ale i rozmiary ścianek robią wrażenie. Są tak duże, że za pomocą zwykłych zdjęć trudno ocenić ich wielkość. Dopiero za pomocą obrazów z sonaru bocznego, przeanalizowanych przez specjalistów z Państwowego Instytutu Geologicznego, udało się określić dokładne rozmiary i rozmieszczenie w jeziorze. Aby dokładnie zbadać ścianki, naukowcy muszą jednak ścigać się z czasem. Głównie z powodu ich popularności wśród nurków. Ci mniej doświadczeni zamiast utrzymywać bezpieczną odległość, dotykają osadów, a nawet wspinają się po stromych zboczach. W wielu miejscach są tak „wygładzone”, że doświadczeni przewodnicy już tam nie nurkują. Oprócz ścianek w jeziorze są też inne ciekawe zjawiska geologiczne, tj. podwodne wąwozy i źródła, w których płynie woda o większej gęstości. – Aby je chronić, chcemy utworzyć w Hańczy podwodne geostanowiska będące częścią geoparku – mówi Szpygiel. – To, co znajduje się pod wodą, powinno być równie ważne jak krajobrazy na powierzchni
Dla wielu to fantazja, dla nich to plan. Nowe Jeruzalem ma Syberii
Na Zachodzie ponownego przyjścia Jezusa na ziemię nie traktuje się już poważnie. W Rosji przeciwnie. W żadnym innym kraju Chrystus nie objawiał się tyle razy co tutaj
W Nowym Jeruzalem jest rok 52. Nie ma prądu, bieżącej wody ani sklepów. W centrum znajduje się plac modlitewny, od którego promieniście biegnie 14 uliczek. Przed domami zadbane ogródki, każdy dzieli się na część uprawną i kwiatową. Życie reguluje 60 przykazań. Jest wśród nich zakaz plotkowania, obrażania i jedzenia mięsa, który obowiązuje również zwierzęta. A co niedzielę, bez względu na pogodę, wszyscy wchodzą na górę po instrukcje od nauczyciela. – Bóg nie może rozmawiać ze zwykłymi śmiertelnikami, to dla nich zbyt niebezpieczne – wyjaśniają. Pytać można tylko o konkretne rzeczy. Jak postępować z żoną, ile mieć dzieci, jak należy gotować wodę na herbatę, czy najpierw nakarmić kozę, czy gospodarza i co jeśli kobieta zakocha się w żonatym mężczyźnie? Osada leży w sercu Syberii, na południu Kraju Krasnojarskiego, 200 km od najbliższego miasta i 100 km od asfaltowej drogi. Zbudowali ją ludzie, którzy na początku lat 90. uwierzyli, że nadchodzi koniec świata i przetrwa go jedynie grupka wiernych skupiona wokół Siergieja Anatoljewicza Toropa, byłego milicjanta, malarza samouka. Niewiele o nim wiadomo poza tym, że pracował jako inspektor ruchu drogowego. Został zwolniony po upadku ZSRR. Objawienie przeżył w trolejbusie. Chrystusem ogłosił się na placu Czerwonym, przybrał imię Wissarion i stworzył Kościół Ostatniego Testamentu. Uznał, że silną wspólnotę najlepiej tworzyć z dala od cywilizacji. Nowy Jeruzalem - osada leży w sercu Syberii, na południu Kraju Krasnojarskiego. Święty Sybir Na początku lat 90. zamieszkał w wiosce Pietropawłowka, na nową osadę wybrał polanę wokół Suchej Góry, do której dojechać można tylko zimą, gdy zamarzną otaczające ją bagna. Pionierzy zgromadzili zapasy, zamieszkali w namiotach, karczowali tajgę i stawiali domy. U stóp góry powstała osada zwana Miastem Słońca, gdzie żyją wybrańcy – najwierniejsi z wiernych. Na szczycie mieszka Jezus z drugą żoną i ośmiorgiem dzieci. Jego sąsiadem jest ewangelista (dawniej muzyk) oraz duchowny – były pułkownik wojsk rakietowych. – Wszyscy wyglądają jak postaci z katechizmu. Chodzą w ciżmach i chitonach, ale wbrew pozorom tworzą bardzo nowoczesną sektę. Mają własną stronę internetową, studio nagrań, agencję turystyczną i wewnętrzną sieć telefoniczną. Posłańcy roznoszą po okolicznych wioskach kazania na kasetach wideo. Nauczyciel posyła też filmy science fiction, zaleca: Matrixa, Facetów w czerni i Piąty element – opowiada dr Jędrzej Morawiecki, socjolog z Uniwersytetu Wrocławskiego, który kilkakrotnie odwiedził wspólnotę i napisał o niej w książce Łuskanie światła. Reportaże rosyjskie. Wissarionowcy w niczym nie przypominają oderwanych od rzeczywistości totalitarnych wspólnot. Nikt im nie pierze mózgów i nie odbiera pieniędzy za sprzedane w miastach mieszkania. Wykorzystują je do urządzenia się w nowym miejscu. Od 20 lat budują ekologiczną społeczność i próbują być samowystarczalni. W kilku wioskach energię czerpią z baterii słonecznych. Jedzą to, co wyhodują na własnym poletku lub zbiorą w tajdze. Sami robią naczynia, meble i ubrania. Nie piją, nie palą, nie jedzą mięsa ani ryb. Nabiał nie jest zabroniony, ale jedzą go tylko dzieci, i to niewiele. Pochodzi od kóz, a gdy te padną, zjedzą je psy niewierzących sąsiadów, bo psy i koty wissarionowców także są wegetarianami. Wszystkie nauki wspólnoty zawiera opasły Ostatni Testament, który na bieżąco spisuje Wadim Redkin. Przez wieki staraliście się wznieść swe imię ku niebu, ale tylko w gnojówce nurzaliście twarz swoją – pisze na wstępie. – Wspólnota przypomina grupę psychoterapeutyczną. Nie wolno im nikogo skrzywdzić ani nawet źle o kimś pomyśleć. Spotykają się codziennie i wszystkie problemy roztrząsają na forum– opowiada prof. Włodzimierz Urbańczyk z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W szkole program historii pomija wojny, rewolucje i wszystko, co związane z przemocą. W matematyce nie ma zadań typu: „Jaś zabrał dwa jabłka Staszkowi”, w geografii – eksploatacji złóż i ekonomii, a w rosyjskim – lektur wojennych. Dzieci uczą się, że chłopcy należą do świata ducha, a dziewczynki – przyrody i mają duchowi służyć. W przyszłości powinny raz w tygodniu umyć mężowi nogi i unikać obrażania się, bo z tego się biorą choroby onkologiczne. Państwo zaakceptowało program, co pół roku przyjeżdża egzaminator i wystawia oceny. Na nauczycieli i duchownych wszyscy płacą 30 proc. podatku, niezależnie od państwowego, który wynosi 13 proc. Dochody uzyskują z firm, które prowadzą. Rąbią tajgę, mają swoje tartaki i budują z drewna domy i cerkwie w całej Rosji. Chcą odejść od pieniędzy, ale wciąż są od nich zależni. Każdy mieszkaniec bez względu na to, czym się zajmuje, dostaje od wspólnoty 2 tys. rubli (200 zł). Za to codziennie mężczyźni pracują cztery godziny dla wspólnoty, a kobiety trzy. Obecnie tworzy ją ok. 4–5 tys. osób. Dwie trzecie wiernych to inteligencja, która mieszkania w Moskwie i Petersburgu zamieniła na chaty w zapadłych wioskach: Pietropawłowce, Guriajewce, Czermieszance i Żarowsku. Są przestępcy i artyści, byli wojskowi, inżynierowie, nauczyciele i lekarze. Przyjechali głównie z Moskwy i Petersburga, uciekając przed kapitalizmem, którego nie znali, i gangsterką z czasów Jelcyna. Wissarion stworzył im bezpieczny świat, w którym rządzą jasne zasady. Gdy o wspólnocie zrobiło się głośno, zjechali cudzoziemcy. Są też Jakuci, Kirgizi, Łotysze, Niemcy, Amerykanie, Żydzi z Izraela, Bułgarzy, Belg, który uczy grać w szachy, i Kubańczyk, ale ze Szwecji – pisze Jacek Hugo-Bader w Białej gorączce. Kultura metafizyczna – Dla obywateli ZSRR upadek imperium był potężną katastrofą. Posypał się cały system. Nikt nie wiedział, co się stanie następnego dnia. Inflacja galopowała, ludzie chodzili do pracy, choć miesiącami nie otrzymywali zapłaty. Masowo się chrzcili, ale po 70 latach przymusowego ateizmu nie wiedzieli, w co właściwie wierzyć. Kiedy trafiał się ktoś z charyzmą, kto chciał im cokolwiek tłumaczyć, szli za nim, a nie za księdzem, którego widzieli jedynie w cerkwi, gdy odprawiał nabożeństwo, którego zupełnie nie rozumieli – wyjaśnia dr Elżbieta Przybył-Sadowska, religioznawca z Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka książek o prawosławiu. – Apokalipsa zawsze była na Rusi jednym z najważniejszych tekstów i nie rozumiano jej symbolicznie. Katolicy ponownego przyjścia Jezusa na ziemię nie traktują już poważnie, choć to przecież najważniejszy element wyznania wiary. W samej tylko Moskwie po upadku ZSRR objawiło się co najmniej 12 Jezusów. W ciągu pierwszych siedmiu lat zarejestrowano aż 13 tys. nowych ruchów religijnych. Oprócz wszystkich światowych wyznań działa tam obecnie 80 dużych sekt, do których należy ok. 800 tys. ludzi. Kościół Matki Bożej Dzierżawnej z patriarchą Joannem na czele głosi, że ofiarę Chrystusa zastąpiła męka i śmierć milionów ofiar systemu sowieckiego. 400 km od Moskwy działa żeńska sekta, która czci Władimira Putina jako reinkarnację św. Pawła Apostoła. Jej członkinie ubierają się jak zakonnice i modlą o sukcesy prezydenta. W lasach Uralu żyje Władimir Sobolew, który jako zmartwychwstały Konfucjusz przewodzi neopogańskiemu kultowi Królowej Góry Copper. Fani książek Władimira Megre zakładają na Syberii ekologiczne wioski, sadzą drzewa cedrowe służące jako anteny łączące „miejsca miłości” i medytują pod nimi nago. – W Rosji religii uczy się w szkołach dopiero od dwóch lat, a lekcje zawężone są zwykle do prawosławia i islamu. Socjalizacja odbywa się więc poprzez kulturę, zwłaszcza literaturę, – to ona jest przesycona metafizyką, a nie kościół, do którego ich prowadzano. Do wyboru mają całą paletę możliwości. U nas wejście do sekty rozumie się jako bunt przeciwko Kościołowi, wystąpienie z niego i wstąpienie do jakiejś wspólnoty. W Rosji jest to po prostu jedna z opcji – wyjaśnia Jędrzej Morawiecki. Na Wschodzie chodziło się do cerkwi. Rodzice uczyli podstawowych modlitw i na tym nauka religii się kończyła. Ludzie wierzyli w to, co usłyszeli od księdza, szanowanego we wsi człowieka lub wędrownego mnicha. I nikt z tych ludzi nie był teologiem w zachodnim znaczeniu. Ich autorytet brał się z tego, że byli uważani za pobożnych. Niektórzy podawali się za Jezusów, więc szły za nimi tłumy. Rosja pełna Chrystusów Chłop Daniło Filipowicz ogłosił, że jest Bogiem Wszechmogącym, gdy zdezerterował z wojska w 1645 r. Przekonywał, że Bóg może się wcielać nieskończoną ilość razy w godnych tego ludzi. Twierdził, ze przybył na ziemię, by przekazać ludziom nowe 12 przykazań w miejsce dawnych 10. Nawoływał do abstynencji seksualnej i alkoholowej. Został uwięziony i zmarł w wieku stu lat. Najważniejszym źródłem nauki dla jego wyznawców, zwanych chłystami, były wypowiedzi jego następców, kolejnych Chrystusów. Biczowali się i kręcili w ekstatycznym tańcu, śpiewając: „Duch, Duch, Duch Święty, ho, ho, ho!” póki nie padli na ziemię. Po inicjacji sypiali tylko z partnerkami duchowymi. Seks z żoną uważali za kazirodztwo, a dzieci poczęte w ten sposób – za „koci pomiot”. Na czele gminy, którą nazywano okrętem, stał sternik, zwany nauczycielem, prorokiem lub Chrystusem. Sto lat później Kondratij Seliwanow głosił, że genitalia wyrosły pierwszym rodzicom jako oznaka grzechu pierworodnego. Uwolnić od niego mogła tylko kastracja. Mężczyznom ucinano je nożem lub siekierą. Kobiety pozbawiano piersi, warg sromowych i łechtaczki. Aby Jezus ponownie przyszedł na ziemię, liczba kastratów musiała osiągnąć 144 tys. Dzięki poparciu cara Aleksandra I sekta skopców szybko się rozwijała, a Seliwanow otrzymał kilka klasztorów i luksusowy dom, również nazywany przez wyznawców Nowym Jeruzalem. Przykłady można mnożyć. Imiesławcy głosili, że imię Jezusa to hipostaza, którą trzeba czcić; wozduchańcy (wzdychacze) wielbili Boga jedynie przez wzdychanie; fiodorowcy (od twórcy Fiodora Rybałkina), zwani też krestonscami (nosicielami krzyża), rozpoznawali się po krucyfiksie z napisem Oto prawdziwy paszport, poświęcony w Jeruzalem, ich ideałem było życie w puszczy, w ciągłej pielgrzymce. Duchoborcy (bojownicy ducha) odrzucali Kościół, dogmaty i służbę wojskową, w Rosji nadal jest ich 30 tys. Z nich wydzielili się swobodnicy, którzy na znak protestu przeciwko materializmowi i przymusowej edukacji chodzili nago. Mołokanie zaś nie zachowywali prawosławnego postu, pijąc wzbronione w tym czasie mleko. – Tego typu zjawiska są typowe w czasach chaosu, gdy rozpada się tradycyjny system wartości. Ludzie starają się wówczas jakoś uporządkować rzeczywistość, której nie rozumieją. Wiara w proroków bierze się stąd, że oni znają wszystkie odpowiedzi, nie mają wątpliwości, wiedzą, jak żyć i potrafią życiu nadać sens – wyjaśnia prof. Włodzimierz Pawluczuk, socjolog i religioznawca. – Ich gorliwa wiara bierze się stąd, że zaczynają tworzyć wspólnotę, jednoczą się i wspierają. Rzeczywistość staje się bardziej zrozumiała, gdy sami zaczynają ją tworzyć, np. budując nowe centrum świata. Tak właśnie było we wsi Grzybowszczyzna na polsko-rosyjskim pograniczu, gdzie w latach 30. niepiśmienny chłop, Eliasz Klimowicz, ogłosił, że nadchodzi koniec świata, a on jest prorokiem Ilją. Szybko zgromadziła się wokół niego gromadka samozwańczych świętych: kilka Matek Boskich, Jan Chrzciciel, Archanioł Gabriel, którzy mieli wybudować nową stolicę świata w wiosce Wierszalin (stoją tam dzisiaj trzy domy). Przed wojną Ilję brano za Chrystusa. Ludzie wierzyli, że jeśli powtórzą wydarzenia z Jerozolimy, to nastąpi zbawienie i postanowili go ukrzyżować. (...) podobno gdy Judasz, zaczynając ewangeliczne misterium, przystąpił, aby ucałować proroka w policzek, Ilja zdzielił go pięścią, roztrącił osłupiałych wiernych i jak strzała pomknął w las – pisze Włodzimierz Pawluczuk w książce Wierszalin. Reportaż o końcu świata. Dobry wujek Wasyl – W Rosji znacznie rzadziej niż na Zachodzie nazywa się jakieś ruchy czy prądy mianem herezji. Wynika to z innej struktury Kościoła – tłumaczy dr Elżbieta Przybył-Sadowska, religioznawca, autorka książek o prawosławiu. – W cerkwi nie ma czegoś takiego jak Magisterium Kościoła, ani też jednego zwierzchnika, który strzeże czystości doktryny. Odpowiadają za nią biskupi. W sprawach, które nie były omawiane na siedmiu soborach powszechnych, każdy może mieć inne zdanie i póki nie zostanie ustalona oficjalna doktryna, może je głosić bez problemów. W ujęciu rosyjskim ortodoksja to odpowiedni sposób oddawania czci Bogu, a nie drobiazgowa znajomość teologii. Andriej Konczałowski, rosyjski reżyser, uważa, że żelazna kurtyna po upadku ZSRR wcale nie zniknęła. Coś na jej kształt dalej oddziela Rosję od Europy. Są to dwa zupełnie inne poczucia porządku i stąd się biorą różnice w mentalności. Europa to świat katolicki, apolliński, opiera się na prawie rzymskim i żelaznej logice. Rosjanie zaś należą do świata prawosławnego, czyli dionizyjskiego, który jest chaotyczny, nie uznaje praw i zakazów. Dr Przybył-Sadowska uważa, że ruch Wissariona wykazuje wiele podobieństw do dawnych religijnych ruchów społecznych, które w Rosji zawsze miały wielu zwolenników i były dość radykalne. Jednocześnie jednak wiele jego cech przypomina nowoczesne religie New Age, modne dziś na Zachodzie (nacisk na ekologię, rola „guru” przejęta z religii hinduistycznych itp.). A przy tym jest dość elastyczny i potrafi dostosować się do nowych warunków. Gdy okazało się, że dieta wegańska nie służy wyznawcom, przeszli na wegetariańską. – Wissarion mówi czasem do swoich wiernych: „Żyjecie w bajce”. Kiedyś poproszono go, by wytłumaczył, co miał na myśli, mówiąc, że kłamstwo w imię zła jest złem po stokroć, a kłamstwo w imię dobra, dobrem po stokroć – opowiada Jędrzej Morawiecki. – Jednym słowem chcieli, żeby powiedział, jak można kłamać. I on odpowiedział, że jeśli do waszego dziecka przychodzi św. Mikołaj to nie odklejacie mu brody i nie mówicie, że tak naprawdę to wujek Wasyl się przebrał. Zostawiacie dziecko w bajce. Wtedy pomyślałem: facet właśnie sugeruje, że zrobił ludziom bajkę, a tak naprawdę jest wujkiem Wasylem z doklejoną brodą.
Dzięki specyficznym warunkom środowiskowym na dnie Bałtyku w idealnym stanie zachowały się tysiące drewnianych wraków. Ich badanie to jednak nie lada sztuka.
O tym, jak trudne jest to wyzwanie, opowiada Tomasz Stachura, który XVI-wiecznego Marsa ukazał w pełnej krasie za pomocą mozaiki złożonej z 650 zdjęć. Jak pan trafił na Marsa? Tomasz Stachura: Przez Ławicę Słupską, położony na wysokości Ustki akwen oddalony o 25 mil morskich od brzegu. W 2011 r. Instytut Morski znalazł na jej dnie 44 XVIII-wieczne działa. Zostałem poproszony o ich sfotografowanie, a następnie złożenie w mozaikę. Rok później Johan Rönnby, naczelny podwodny archeolog Szwecji, pokazał moją pracę na jednej z ostatnich odpraw przed ekspedycją na Marsa. Razem z jej szefem Richardem Lundgrenem postanowili zrobić coś podobnego. Zadzwonili do mnie. Parę godzin po telefonie spakowałem się i dołączyłem do ekipy. Czy na dnie poczuł się pan, jakby wylądował na innej planecie? Wrażenie było raczej takie, jakbym odbywał podróż w czasie. Na głębokości 72 m w tym rejonie Bałtyku nie ma prądów morskich. Na dnie wszystko leży dokładnie tak jak w momencie zatonięcia, a niskie zasolenie morza i poziom tlenu powodują, że nawet drewniane wraki są tam idealnie zakonserwowane. Na takiej głębokości panuje jednak mrok. Jak zdołaliście oświetlić wrak na tyle, by zobaczyć go w całości? Nurek widzi wrak tylko w świetle latarki, mniej więcej na 2–3 m; reszta pozostaje kompletnie ciemna, wręcz czarna. Fotografując sekwencyjnie wrak, doświetlałem lampami błyskowymi dodatkowo 2–4 m2. Potem, gdy złożyliśmy zdjęcia w gotową mozaikę, pokazaliśmy wrak w całości, tak jak gdyby był pięknie oświetlony na co dzień. Czyli główną przeszkodą okazał się Bałtyk? Wręcz przeciwnie. Bałtyk to najlepsze miejsce dla nurków wrakowych. Przez setki lat toczyła się tu cała masa konfliktów, miały tu również miejsce trzy największe katastrofy morskie w historii (zatopienie Gustloffa, Steubena i Goi). Na otwartym morzu widoczność sięga nawet 30 m. W niektórych miejscach jasny piasek odbija światło i pozwala oglądać wraki bez sztucznego światła lamp. Legendy czy opinie o zimnym i brudnym Bałtyku są mocno przesadzone. My, nurkowie bałtyccy często przekonujemy innych, że jesteśmy w stanie zobaczyć wrak w jego całej okazałości, tak jak jest to możliwe np. w Egipcie czy Chorwacji. Co było najtrudniejsze podczas fotografowania Marsa? Największym wyzwaniem było utrzymanie kierunku i jednakowego dystansu od wraku – to ważna rzecz przy późniejszym składaniu mozaiki. Samo sfotografowanie burty było stosunkowo łatwe, pływałem wzdłuż jednostki w odległości jednego metra i robiłem zdjęcia kawałek po kawałku. Problem zaczął się, kiedy przeniosłem się nad jej zniszczoną część. Sporo desek sterczało tam w pionie. Wtedy zrozumiałem, że sam nie dam sobie rady. Ale na mozaikowym zdjęciu wraku widać je równie dobrze jak pozostałą część burty? Miesiąc później dostałem do pomocy pięciu najlepszych nurków na świecie. Codziennie schodziliśmy na dno o piątej rano, aby uniknąć silnego wiatru w południe. Rozłożyliśmy liny kierunkowe wzdłuż wraku i pracowaliśmy zespołowo. Przede mną płynął nurek, który utrzymywał kierunek, oświetlał wrak i teren dookoła, a ja utrzymywałem do niego stałą odległość i robiłem zdjęcia. Jednorazowo spędzaliśmy pod wodą nawet 3 godziny, ale większość czasu pochłaniała dekompresja. Początkowo na dnie spędzaliśmy tylko 20 minut, później dwa razy tyle. To tylko fragment artykułu z marcowego wydania "National Geographic Polska" – całość już w kioskach!
Spośród siedmiu I sekretarzy Komitetu Centralnego PZPR tylko Edward Gierek zasłużył na honory w III RP. I nikomu dziś nie przeszkadza, że jego sny o potędze skończyły się spektakularną katastrofą.
Na prostym odcinku drogi między Bobolicami a Koszalinem niebieski fiat 132 mirafiori na warszawskich numerach rejestracyjnych skręca nagle w prawo. Przejeżdża przez płytki rów, ścina drewniany słup linii telefonicznej, niewielką sosnę i zatrzymuje się na kolejnym drzewie. Z rozbitego auta ratownicy wyciągają 53-letniego kierowcę z ciężkim urazem głowy i towarzyszącą mu kobietę. Jest 5 sierpnia 1978 r. Sześć tygodni później, nie odzyskawszy przytomności, w warszawskim szpitalu wojskowym umiera prof. Sylwester Kaliski, jeden z najwybitniejszych polskich naukowców, który kilka lat wcześniej wprowadził PRL do elitarnego grona krajów eksperymentujących z energią jądrową. Razem z nim umierają sny Edwarda Gierka o potędze gospodarczej i własnej bombie atomowej. (Przeczytaj też wywiad: Polska – biedny kraj bogatych ludzi) Atomowy PRL Dzisiaj byli członkowie jego zespołu żartują z atomowej legendy, którą obrósł Instytut Fizyki Plazmy i Mikrosyntezy Laserowej. Choć jego podziemną halę na warszawskim Bemowie przykryto kilkumetrowym nasypem, ze zdobyciem wyników badań nie miałby problemów żaden wywiad. Prof. Karol Jach, najbliższy współpracownik Kaliskiego tłumaczy, że wystarczyło wejść do jednej z warszawskich księgarń i kupić jego książkę. A już na pewno wszelkie wątpliwości rozwiałaby wizyta w instytucie. Wejścia strzegł wówczas jeden portier, a w środku nie było nawet komputera. Celem zespołu było zbudowanie nowatorskiego reaktora, w którym podgrzewana promieniami lasera plazma przy użyciu ładunków wybuchowych uwalniałaby energię termojądrową. W przyszłości można by nią zasilić powstające w całym kraju fabryki, ale projekt wymagał żmudnych badań i sporych funduszy. Wzmianką o bombie prof. Kaliski miał ponoć rozbudzić jedynie wyobraźnię i hojność I sekretarza. Już sama myśl o inwestycji w technologię, którą Amerykanom udało się ujarzmić dopiero w ubiegłym roku, czyni go postacią absolutnie wyjątkową. W PRL-u I sekretarz jako szef partii i nieformalna głowa państwa (o funkcji tej nie wspominała konstytucja ani statut PZPR) teoretycznie władzę miał nieograniczoną, w praktyce jednak dbać musiał jedynie o przychylność Kremla i społeczne nastroje w kraju. Tymczasem 57-letni Edward Gierek przejął władzę po starszym zaledwie o osiem lat Władysławie Gomułce, ale sprawiał wrażenie człowieka z innej epoki. Postawny, energiczny, nienagannie ubrany, kontaktowy i odważnie zerkający na Zachód – wydawał się uosobieniem „socjalizmu z ludzką twarzą”. (Czytaj również: PRL – bazarowe eldorado) Na czele partii i państwa stanął w trudnym momencie. Kiedy w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu władza ludowa kazała strzelać do ludu, jej wizerunek legł w gruzach. Nowy I sekretarz KC PZPR musiał natychmiast uspokoić społeczeństwo i odzyskać choćby cień jego zaufania. Ale mimo zmiany na szczycie strajkowali stoczniowcy w Szczecinie i włókniarki w Łodzi. Gierek stanął jednak na wysokości zadania. Odwołał wprowadzone przez Gomułkę podwyżki cen żywności i roztoczył wizję budowy „drugiej Polski”, która „będzie rosła w siłę, a ludzie będą w niej żyli dostatniej”. Tłusta dekada Jak obiecał, tak zrobił. Niespełna rok później nadano pierwszy program telewizyjny w kolorze, a w sklepach pojawił się symbol „burżuazyjnego” stylu życia – coca-cola. Z taśm w fabrykach w Bielsku-Białej i Tychach zjeżdżały małe fiaty, a od Gdańska po Śląsk ruszyły gigantyczne inwestycje, które z zacofanego kraju miały uczynić 10. mocarstwo przemysłowe na świecie. To tylko fragment artykułu Macieja Nikodemskiego ze styczniowego numeru "National Geographic Polska" – całość już w kioskach!
Pobiegaliśmy z czworonogami ze schroniska
Akcja "Dajmy pieskom pobiegać" za nami. Na wspólne bieganie zabraliśmy psy ze schroniska "Na paluchu". Efekt? Niemal 250 psich uśmiechów!
W imieniu własnym, schroniska i wolontariuszy chcielibyśmy z całego serca podziękować wszystkim, którzy mimo zimowej aury zdecydowali stawić się na Paluchu - piszą organizatorzy Anna Szczypczyńska, autorka popularnego bloga Panna Anna Biega oraz Maciej Nikodemski - redaktor "National Geographic". Dzięki Wam udało się wyprowadzić blisko 250 psów! Dla niektórych był to pierwszy spacer od miesiąca, inne po raz pierwszy od kiedy trafiły do schroniska spacerowały aż przez godzinę, a do boksów wróciły najedzone i wyhasane:) Cieszy nas również to, że sporo z was zdecydowało się przyjechać do schroniska pierwszy raz, mamy nadzieję, że będziecie częściej zaglądać i przyciągniecie kolejne osoby. Pomóc wyprowadzać psy można w każdą sobotę i niedzielę między 12 a 16. A na kolejną zorganizowaną akcję biegową zapraszamy już za miesiąc. Mamy nadzieję, że tym razem uda nam się przeprowadzić ją w 4 największych miastach Polski:) fot. archiwum prywatne fot. archiwum prywatne fot. archiwum prywatne fot. archiwum prywatne fot. archiwum prywatne
Żaden inny organizm nie rozgrzewa ewolucjonistów tak jak wrotki z rodzaju Bdelloida. Zaledwie półmilimetrowe, proste i niemal przezroczyste bezkręgowce spotkać można w niemal każdym zbiorniku wodnym – od zamarzniętej kałuży po gorące źródła.
Ten niezwykły sukces osiągnęły dzięki temu, że w sprawach intymnych bardziej niż zwierzęta przypominają bakterie. Ich podłużne, pokryte rzęskami ciało, wyposażone w parzysty jajnik i teleskopowo składaną nogę, rozmnaża się wyłącznie na drodze dzieworództwa. I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że celibat praktykują już 85 mln lat! Ich aseksualne życie od lat budzi zakłopotanie biologów ewolucyjnych. Partenogenezę (rozwój z komórki jajowej bez udziału plemnika) praktykuje bowiem zaledwie tysiąc z 3 mln odkrytych dotąd gatunków flory i fauny. Większość tylko częściowo, gdy w pobliżu nie ma akurat partnerów ani groźnych drobnoustrojów. Na krótką metę co prawda jest ona wydajniejsza niż rozmnażanie drogą płciową (pozwala zaoszczędzić sporo energii i przekazać wszystkie zamiast połowy własnych genów). Ale w dłuższej perspektywie zmniejsza różnorodność biologiczną, osłabia tempo ewolucji i szanse na przetrwanie gatunku. A w stale zmieniającym się otoczeniu zgodnie z hipotezą Czerwonej Królowej, aby utrzymać się w tym samym miejscu, trzeba biec, ile sił. Jakim więc cudem ewolucja nie wyeliminowała wrotek z tego wyścigu? Naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge wykazali, że wrotki seks zastąpiły... jedzeniem. Energię czerpią z DNA innych gatunków: bakterii, grzybów i glonów. W ten sposób wzbogacają również własną pulę genetyczną i to napędza je w ewolucyjnym wyścigu. Naukowcy szacują, że 10 proc. ich genów jest obcego pochodzenia. Gdyby w toku ewolucji człowiek podążył ich śladem, seksem nazywalibyśmy dziś załatwianie sobie genów na dłuższe nogi lub bardziej błękitne oczy, a zamiast płodzić dzieci, tworzylibyśmy własne klony. Biorąc pod uwagę kierunek, w jakim rozwija się nauka, wypada przyznać, że wrotki znacznie skróciły sobie drogę.
Jerozolima to również święte miasto największej religii świata. Dla jednej trzeciej ludzkości najważniejsze miejsce kultu leży obecnie nie na Wzgórzu Świątynnym, ale w chrześcijańskiej dzielnicy Starego Miasta.
Za czasów Chrystusa Golgota (hebr. dosłownie „wierzchołek czaszki”) leżała poza murami miasta, na terenie opuszczonego kamieniołomu, i była 11-metrową skałą, na której wykonywano wyroki śmierci. Dziś w miejscu męki, ukrzyżowania, złożenia do grobu i – jak wierzą chrześcijanie – zmartwychwstania Chrystusa stoi trzecia już Bazylika Grobu Świętego. Pierwsza, wybudowana w IV w. z polecenia Konstantyna (pierwszego cesarza Rzymu, który przyjął chrzest) i zniszczona 200 lat później, była trzykrotnie większa od współczesnej. Odbudowana w 630 r. za panowania bizantyjskiego cesarza Herakliusza, została ponownie zrównana z ziemią w trakcie podboju fatymidzkiego kalifa Al-Hakima w 1009 r. Obecną, po zdobyciu Jerozolimy (90 lat później) wznieśli krzyżowcy, ale i ona z powodu pożarów, trzęsień ziemi i wojen wielokrotnie była remontowana i przebudowywana. Dziś nie jest własnością żadnego Kościoła, ale wspólnym dobrem wielu wyznań. Obowiązujące od XIX w. status quo narzucone zostało jednak siłą za czasów Imperium Osmańskiego, aby zakończyć odwieczne spory nad grobem Chrystusa, uznawanego skądinąd przez muzułmanów za proroka. Do dziś wyłącznej opieki nad kopułą dawnego kościoła krzyżowców domagają się prawosławni. Temu sprzeciwiają się pozostałe wyznania, z których każde walczy o posiadanie na własność jakiejś kaplicy. Więcej o Jerozolimie w grudniowym wydaniu "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Wznoszące się nad Jerozolimą Wzgórze Świątynne jest nie tylko centralnym punktem miasta. Dla milionów wyznawców judaizmu ten 14-hektarowy skrawek ziemi od tysięcy lat wyznacza centrum świata. Z tego samego powodu jest dziś jednym z jego największych punktów zapalnych.
– Nie ma powodu, dla którego obok tych prawdziwych nie mielibyśmy korzystać z cudów techniki – tłumaczy rabin Chaim Richman, dyrektor Instytutu Świątynnego w Jerozolimie. W swojej nowoczesnej galerii światło zapala za pomocą smartfona. W ten sam sposób odsłania kurtynę, za którą leży replika Arki Przymierza. Oprócz niej według biblijnych wskazówek jego pracownikom w ciągu dwóch dekad udało się odtworzyć już ponad 70 przedmiotów. Wśród nich są m.in. liturgiczne naczynia, złoty diadem i strój arcykapłana oraz pokryta 60-kilogramową warstwą złota 1,5-tonowa menora (symbol judaizmu). Ale najwięcej emocji budzi makieta przedstawiająca zburzoną blisko 2 tys. lat temu świątynię Heroda. Chociaż tak jak pozostałe przedmioty ma być wierną kopią, nie brakuje jej rozwiązań na miarę naszych czasów. Planowane są windy, ogrzewanie podłogowe, parking i skomputeryzowany dystrybutor wody z 12 kranami, dzięki któremu wszyscy kapłani jednocześnie mogą umyć ręce ilością wody przewidzianą w prawie żydowskim. Najwięcej kontrowersji budzi jednak nie tyle nowoczesna wizja budowli, ale jej lokalizacja. Zgodnie z tradycją judaizmu – tak jak jej pierwowzór – powstać może tylko na Wzgórzu Świątynnym, które obecnie leży na terenie Autonomii Palestyńskiej. Według Starego Testamentu to właśnie tutaj Bóg zebrał ziemię, z której ulepił biblijnego Adama, a ze skały, która później stała się fundamentem świątyni, stworzył świat. Dziś stoi tam jednak muzułmańskie sanktuarium Kubbat as-Sachra (zwane Kopułą na Skale) oraz Meczet Al-Aksa. Całe wzgórze jest obecnie trzecim co do ważności – po Mekce i Medynie – świętym miejscem dla wyznawców islamu. Skrzynia Przymierza Część ortodoksyjnych Żydów uważa jednak, że prawa boskie są stałe i niezależnie od uwarunkowań politycznych odbudowa świątyni jest ich obowiązkiem, a państwo Izrael bez świątyni w Jerozolimie jest jak ciało bez duszy. Jej odbudowę uzasadnia blisko dwieście zapisanych w Torze nakazów sprawowania kultu w świątyni. Podobnie jak nadejście Mesjasza uzależnione są od jej istnienia w tym właśnie miejscu. Aby zrozumieć, jakie znaczenie dla wyznawców judaizmu ma ten wyjątkowy skrawek ziemi, musimy cofnąć się o 3,5 tys. lat – do czasu kiedy Mojżesz wyprowadzał Izraelitów z Egiptu. Zgodnie z biblijną Księgą Wyjścia otrzymał od Boga wzór niebiańskiej świątyni oraz wykonanej z drewna akacjowego Skrzyni Przymierza (pochodzące z języka łacińskiego słowo arca, oznaczające skrzynię, jest efektem późniejszego tłumaczenia Tory na łacinę), w której spocząć miały jedyne według Starego Testamentu przedmioty dotknięte przez samego Stwórcę. Pięć wieków później jako symbol przymierza zawartego z Bogiem i zarazem pieczęć potwierdzająca istnienie narodu wybranego kamienne tablice z dziesięcioma przykazaniami spoczęły w centralnym punkcie wzniesionej na wzgórzu Moria (hebr. Wybrane przez Jahwe) Świątyni króla Salomona. To właśnie miejsce, na którym ustawiona była Arka, jest dzisiaj kością niezgody między Arabami i Żydami.
Wędrówka dusz. O co chodzi w reinkarnacji?
Reinkarnacja jest czymś, co można by uznać za wspólny mianownik hinduistycznych wierzeń.
Hindusi, podobnie jak chrześcijanie, wierzą, że dusza jest nieśmiertelna i została stworzona na podobieństwo boga. W odróżnieniu od niego, nie jest jednak doskonała i aby się z nim połączyć, przechodzi przez kolejne, coraz wyższe wcielenia; od przedmiotu, przez postać rośliny, zwierzęcia, człowieka (i jeszcze parę wyższych). Podczas tej wędrówki – nazywanej sansarą – duch porzuca zużyte ciało tak, jak człowiek znoszoną odzież. O tym, czy kolejne wcielenie okaże się lepsze, czy gorsze, decyduje dobra lub zła karma (dobre lub złe uczynki). Ku mokszy, czyli oświeceniu Wyjście poza cykl ponownych narodzin i kolejnych wcieleń po śmierci kończy moksza, odpowiednik buddyjskiego oświecenia. Według wisznuizmu – jednego z głównych nurtów filozoficznych hinduizmu – może to nastąpić dzięki pozbyciu się materialnych pragnień. Ostateczne zjednoczenie z Absolutem, czyli bezosobowym Brahmanem, to miłosny związek indywidualnej duszy z Duszą Najwyższą. Możliwe jest dzięki jednej z trzech dróg: bhaktijodze (miłości i oddaniu), dźńajodze (zdobywaniu mądrości duchowej) lub karmajodze (bezinteresownemu działaniu). Reinkarnacja jest również podstawą filozofii buddyjskiej, choć zamiast duszy kolejnym wcieleniom podlega tu anatman (dosłownie „nie-dusza” lub „nie-ja”) zbudowana z pięciu skupisk: formy materialnej, uczuć, percepcji, mentalności oraz świadomości. O jej odrodzeniu – podobnie jak w hinduizmie – decyduje jednak prawo karmy, czyli rezultaty niezliczonych uczynków popełnianych zarówno w obecnym życiu, poprzednich wcieleniach, jak i przejściowym stanie po śmierci – tuż przed kolejnymi narodzinami. Są one jednak nieprzewidywalne, dlatego w buddyjskiej filozofii nie ma fatalizmu, z góry skazującego kogoś na gorsze wcielenie. Nikt nie może też go zbawić ani potępić, bo w tej koncepcji nie istnieje zdolny do tego bóg. Reinkarnacja w religiach świata Wiara w reinkarnację łączy nie tylko liczne odłamy hinduizmu. Znajdziemy ją m.in. w wierzeniach afrykańskich, świecie islamu (wierzą w nią niektóre grupy sufickie), fundamentach greckiej filozofii (m.in. u Platona i Pitagorasa), a także niektórych odmianach chrześcijaństwa, np. gnostycyzmie lub nestorianizmie. Większość odrzuciła ją jednak po V Soborze Powszechnym w Konstantynopolu (553 r.), przyjmując, że dusza ludzka pochodzi od Boga i po śmierci zbawiona lub potępiona może być tylko raz.
Chociaż Puszcza Białowieska to miejsce będące dziś ostoją żubrów, swoim największym mieszkańcom służy stosunkowo od niedawna
Z danych kopalnych wynika, że jeszcze kilka tysięcy lat temu król puszczy nie był gatunkiem leśnym. – Żył raczej w środowisku mieszanym, w puszczy schronił się po ostatnim zlodowaceniu, prawdopodobnie z powodu ekspansji lasów i presji człowieka – mówi dr Rafał Kowalczyk z Instytutu Biologii Ssaków w Białowieży. Chociaż ochrona i dokarmianie żubrów trwały kilkaset lat (wspominają o tym XVI-wieczne Statuty litewskie), już 200 lat temu ich białowieską populację szacowano na ledwie 280 sztuk. – To znaczy, że to stosunkowo bogate środowisko nie oferowało im odpowiedniej ilości pokarmu i bez pomocy człowieka prawdopodobnie wyginęłyby w niej tak samo jak w innych lasach Europy – tłumaczy dr Kowalczyk. – Ale ponieważ żubr przetrwał tylko w puszczy, wszelkie reintrodukcje prowadzone są obecnie na obszarach leśnych, czyli tam, gdzie przez wieki sztucznie wspomagano jego istnienie.
Dzięki zdjęciom z latawca i obrazom anomalii pola magnetycznego polscy archeolodzy zmieniają historię Sudanu
– Czy może być coś lepszego niż odkrycie zaginionego miasta? – pyta dr hab. Bogdan Żurawski z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, patrząc na obraz anomalii geomagnetycznych z sudańskiej wioski Sonijat. To właśnie dzięki pomiarom wykonanym za pomocą magnetometru protonowego polskim archeologom na początku marca udało się zlokalizować największy pałac królewski w dolinie środkowego Nilu. Mierząca 5 tys. m2 budowla to prawdopodobnie tylko fragment ogromnego miasta, z czasów kiedy Nubia była mocarstwem, a jej władcy rządzili całym Egiptem. Georadary i magnetometry to dziś podstawowe narzędzia archeologów. Pozwalają znaleźć ukryte w ziemi obiekty – nie tylko metalowe, ale też gliniane i z cegły mułowej, dawniej podstawowego budulca w dolinie Nilu. Niestety polskie misje nie zawsze na nie stać, a w ogarniętym gorączką złota Sudanie obowiązują na nie wysokie cła. Z konieczności wciąż zastępują je zwykłe aparaty, ale podwieszane na latawcach. – Tą starą metodą, wprowadzoną do archeologii jeszcze przed I wojną światową, fotografujemy stanowiska archeologiczne. Cienie na zdjęciu zdradzają zabudowania niewidoczne w terenie – wyjaśnia dr Żurawski. – Do Sonijatu pierwszy raz przyjechałem na początku lat 90. jako członek kanadyjskiej misji archeologicznej. Wtedy nie potrzebowałem żadnego sprzętu. Kiedy spytałem okolicznych mieszkańców, czy są tu jakieś stare budynki, najpierw pokazali mi swoje domy, a potem zaprowadzili na pustynię i wskazali sterczące z ziemi pozostałości starożytnych budowli. Jak się okazało, były to fundamenty kuszyckiej świątyni na obrzeżach wioski leżącej naprzeciw ujścia koryta ogromnej wyschniętej rzeki. Dziś stoi tu tylko kilka domów, ale dawniej prowadził tędy karawanowy szlak do wnętrza Afryki. Starożytne teksty i zawarte w nich dane topograficzne sugerowały, że współczesny region Tergis to pozostałość po kuszyckim mieście Tergebe, później zwanym Tergedus. Jeśli wierzyć steli faraona XXVI dynastii Psametyka II znalezionej w Tanisie, sześć wieków przed Chrystusem była tu stolica państewka Szeset. – Wiedziałem, że musi się znajdować gdzieś w pobliżu – mówi dr Żurawski. Z pomocą przyszli geofizycy pod wodzą Tomasza Herbicha z IAiE PAN. Dzięki ich pomiarom pola magnetycznego możemy dziś zobaczyć fragment miasta, którego archeolodzy szukali od dawna. Oprócz pałacu na mapie anomalii widać też dawny brzeg Nilu, oddalony o blisko kilometr od dzisiejszego, oraz kanały, którymi królewskie barki podpływały pod bramę pałacu. – Niestety magnetometr nie zastąpi wykopalisk. Nie wiemy, w jakim stanie jest pałac królewski. Jego odnalezienie potwierdza to, co sugerowała stela z Tanisu, że w Tergebe była stolica królestwa Szeset. Zmienia więc sposób, w jaki patrzymy na Kusz, z którego wywodzi się dynastia czarnych faraonów – mówi dr Żurawski. – Okazuje się, że nie było ono wcale jednolitym państwem, ale składało się z szeregu królestw zależnych od władcy rezydującego w stolicy. W taki sam sposób funkcjonowały wszystkie późniejsze państwa na tym obszarze. Na mapie anomalii geometrycznych okolic Sonijatu u góry widać pałac królewski, dwie pręgi poniżej to kanał, którym barki podpływały pod bramę, i stare dorzecze Nilu. Pomiędzy nimi leży kuszycka świątynia. Fot. Bogdan Żurawski
Plastikowe odpady trafiające do oceanów są wielkim zagrożeniem dla podwodnego ekosystemu, ale dla niektórych organizmów pełnią podobną funkcję jak rafa koralowa
Na próbkach odpadów zebranych w zatoce Maine naukowcy znaleźli tysiąc różnych rodzajów mikrobów. – Możliwe, że każda kupka plastikowych śmieci jest ekosystemem, w którym żyją zespoły mikroorganizmów żywiących się tworzywami sztucznymi. Plastik jest dla nich jak szkielet rafy koralowej, którą mogą kolonizować, zwłaszcza że jest bardziej trwały niż cokolwiek innego – twierdzi dr Tracy Mercer z Woods Hole Oceanographic Institution, współautor badań. Choć są to związki pochodzenia organicznego, z uwagi na skomplikowaną strukturę większość żywych organizmów nie jest w stanie ich trawić. Bakterie jednak świetnie sobie z nim radzą, wprowadzając do swojego menu w błyskawicznym tempie. W ciągu kilku lat są w stanie ewoluować bardziej niż człowiek przez miliony lat. W 1975 r. Japończycy w zbiornikach ze ściekami odkryli bakterie z rodzaju Flarobacterium odżywiające się związkami chemicznymi powstającymi w trakcie produkcji nylonu. Było to ledwie 35 lat od czasu jego wynalezienia! Plastikożerne szczepy naukowcy znajdują dziś na wysypiskach śmieci, plażach, w dżungli, a nawet wewnątrz innych żywych organizmów. Tym, które zdecydowały się przejść na nową dietę, głód szybko nie zajrzy w oczy. Co roku na świecie przybywa 360 mln ton takich smakołyków, które nie zepsują się przez tysiąc lat.